Çöller: Kumluk, ekilmeyen ve meskûn olmayan kurak bölgeler.
Çöller, Afrika, Asya, Avustralya ve Amerika’da yer alır ve dünyadaki karaların dokuzda birini kaplar. Çoğu güneş ile rüzgârın ortak etkisi sonucu meydana gelmiştir. Başlangıçta, bitki âlemi, kuraklığın etkisiyle yok olmuş, sonra da kayalar giderek “kum halinde ufalanmış ve rüzgâr kumu dağıtmış, kimi zaman binlerce kilometre öteye taşımıştır.
Düşman Bir Ortam
Çöllerde hava çok kurudur ve sıcaklık farkları genellikle çoktur: gündüzler kavurucu sıcak, geceler ise dondurucu soğuk olur. Ama bazen de “iklim değişmez, daima soğuk olur (Gobi Çölü). Nem olmadığından bitkiler pek seyrektir ve çoğu zaman pek şiddetli eserek korkunç kum fırtınalarına yol açan rüzgârdan toprağı koruyamaz.
Dünyada hiç yağmur almayan bölge yok gibidir. Bilinen en kurak yer ise Şili Çölü’dür; bu çöle 19 yılda 0,6 mm yağmur yağdığı saptanmıştır. Sahra’-nın büyük kesimi yılda yaklaşık 20 mm yağış alır; gündüz 50 dereceyi bulan sıcaklığa karşılık geceler sık sık don olayı görülecek kadar soğuktur. Orta Asya çöllerinde yıllık sıcaklık ortalaması sıfır derece dolayındadır. İnsanların çöllerde barınamamasının bir nedeni soğuksa, öbürü de kuraklıktır.
Bununla birlikte çölde yağmur yağdığı da olur (yılda birkaç gün). O zaman su, geçici akarsular halinde akar, sonra da kumların içinde kaybolur; bu olay sık bitkilerin pek hızlı gelişmesine imkân verirse de bunlar sonradan, nem yokluğundan, hemen kurur ve yetiştikleri kadar çabuk yok olur.
Yüzey şekilleri, çölde yüz metre kadar yüksekliğe ulaşabilen moloz yığınları ve kumullardan ibarettir.
Çöllerde Hayat
Arkeologların topraktan çıkardığı kalıntılar, bugünkü çöllerin çoğunun eskiden pek kalabalık bölgeler olduğunu kanıtlıyor: sözgelimi Babil ve Tep kalıntıları bugün çöllerin ortasındadır.
Günümüzde, bu uçsuz bucaksız alanlarda hemen hemen kimse yaşamaz. Sadece “göçebeler ve vahalarda pek az sayıda yerleşik kabileler bulunur. Göçebeler çadırda yaşar ve her yıl keçi, koyun ve deve sürülerine yiyecek bulmak amacıyla, yüzlerce kilometre yol alırlar. Vahalar, toprağı ekime elverişli olan ve küçük bir su başında yer alan ayrıcalıklı bölgelerdir: buralarda hurma ağaçları, palmiyeler ve incir ağaçları, sebze ve meyveleri güneşten korur.
Çağımızda, çöl göçebelerinin geleneksel yaşantısını altüst eden yeni bir etken meydana çıkmıştır. Göçebelerin süregeldikleri hayatı değiştiren bu etken çöllerin maden zenginliklerinin, özellikle “petrolün sistemli biçimde işletilmeğe başlamasıdır.
En Büyük Çöller
Afrika’da: Sahra (7 700 000 km2), ‘Libya (1 683 000 km2); Avustralya’da: Büyük Merkez Çölü (1 500 000 km2); Asya’da: Gobi Çölü (1 036 000 km2); 3üney Amerika’da: Atacama Bölgesi (181 000 km2).
Çöller: Kumluk, ekilmeyen ve meskûn olmayan kurak bölgeler.