GÖREBİLDİĞİM DAĞISTAN
(Sosyal-Kültürel-Siyasi-Basın ve Eğitim
Hayatı)
VE
DAĞISTAN HALK İNANÇLARI
Dağıstan'ın geleceğine dair Dağıstan aydının
yaptığı değerlendirmede, Dağıstan'ın
geleceği, Dağıstan'da demokrasi, kanun hakimiyeti ve benzeri
değerlerin gelmesine bağlıdır. Bu tür bir gelişme
ilkin Rusya'da olabilmelidir. Rusya'da demokrasinin gerçekleşebilmesi
nisbetinde Dağıstan'a yansıyacaktır.
Dağıstan Parlamentosunun yetkisi yoktur. Dağıstan'ın
gerçek yönetimi Moskova'nın elindedir. Şu anda Moskova'da
demokrasinin geleceğine dair bir ümit yoktur. Moskova'nın
önünde; Yeniden Komunizm rejimine dönmek, tam demokrasiye geçmek,
askeri dikta ile yönetilmek, parçalanmak gibi alternatifler vardır.
Rusya federasyonunun parçalanması halinde; Bir kaç yeni
Rus devleti doğar. Ural bölgesinde kurulacak devletle Türklerin
değil Rusların devleti olur. Başkurt Türkleri ve Tatar
Türkleri kendi devletlerini kurabilirler.
Miktarları çok az olan Türk kesimler yeni Rus devletler
kapsamına girerler. 5-6 yıl evvel Ural bölgesinde bir Türk
Devleti kurulması fikrini Yeltsin reddetti. 1920-22 yılları
arasında kurulan Güney Doğu Rus Devleti kurma girişimleri
hala vardır.
Dağıstan'ın en büyük problemi millî bir
politika etrafında Dağıstan halkının birleştirilememiş
olmasıdır. Dağıstan henüz RF ile birlikte hareket
edeceği konusunda kararını verebilmiş değildir.
RF'nin tercihi belirlenemediği için Dağıstan'da tercih
yapamamaktadır. Dağıstan'ın dinî ve etnik sorunları
bu belirsizlik neticesinde çözümlenememektedir.
Dağıstan'da Komünizm hala özlem duyulan bir idare biçimidir.
Bilhassa yaşlı Dağıstanlılar Komünizmden
yanadırlar. SSCB dağılma döneminde Komünizme karşı
olan kadrolar arasında komünizme geçiş başlamıştır.
Kanun hakimiyetinin olmayışı, mafya, bilhassa kolay zengin
olma, Dağıstan halkını tanımadığı
demokrasiye karşı soğutmaktadır.
Dağıstan halkının çoğunluğu Rusya
Fedarasyonu ile birlikte hareket etmek istemektedir. Azınlık
bir kesim ise Çeçenistan'ın yönetimini tercih etmektedir.
Dağıstandaki bu nevi tercihlerde etnik farklılık
tayin edici faktör değildir. Kumuk veya Avarlardan dinî veya
komunist yönetim isteyenler de vardır. Kumuklar ve Avarlak arasındaki
ihtilaf için için kaynamakta olup heran patlama olabilir. Bu
görüşler, Dağıstan aydınlarının
değişik bağlamlarda dile getirdiği fikirlerin bir özetidir.
Dağıstan'da parti sürecini tamamlamış ve siyasi
parti kimliği ile seçimlere katılan büyük partilere
ilaveten her etnik kesimin bir siyasi hareketi ve bu harekatın bir
kuruluşu ve yayın organı vardır.
Bunlardan; Tenglik (Eşitlik: kumukların, Sadval: Lezgilerin,
Birlik: Nogayların, Camaat: Avarların, Tobosaran: Tobosaranların
Yedini Dağıstan (Tek Dağıstan): Halklar arası
entegrasyonu amaçlıyor, içerisinde her etnik kesimden
yazar ve her etnik kesimin sorunları ile yazılar vardır.
Dağıstan'da halkların ittifakının sağlanmasını
amaçlıyor. Açıktan etnik ırkcılığa
karşıdır. Dağıstan halkları konferansına
desteği olmuştur. Bazılarına göre de onların
yayın organıdır.
Su-barz (Yeni Ay): Lakların, Ayz: Rutulların, Sadeş (Birlik)
Darginlerin (kültür ağırlıklı) Simon Ben
Kasip Yahudilerin kuruluş ve yayın organlarıdır.
Lenin'in Dağıstan'da hala büyük prestij ve taraftarı
var. Bir çok eski komunist ülkede Lenin'in heykelleri yıkılıp
kaldırılmıştır. Bazı ülkelerde
ise bir kısım heykeller yıktırılırken
bir kısım heykellerin muhafazası için sanat eserioldukları
gerekçesi ile kanun çıkarılmıştır.
Dağıstan'da durum çok farklıdır. Dağıstan'da
hala yeni Lenin heykelleri yapılmaktadır. Bir çok resmi
ve özel büroda Lenin'in resimlerini görmek mümkündür.
Dağıstan'da Yeltsin'e rağmen Komunist partisi son seçimlerde
daha çok oy çıkarmıştır. Yeltsin
Dağıstan'a karşı özel hassasiyet göstermektedir.
Seçimlerde sosyal demokratlar kazanınca, Dağıstan
muhtemel bir cezalandırmaya karşı sancılı
günler yaşamıştır.
Dağıstan'da Belediye Başkanlığı seçimleri
tek derecelidir. Vatandaşlar oylarını partilere değil,
bizzat adaylara vererek seçim yapar. Halen ocak ayı sonunda
yapılacak seçimler için tek aday vardır. Diğer
adaylar seçimlerden çekilmişlerdir. Said Amirov isimli
adayın posterleri ve seçim vaadleri Mohaçkale'nin vitrinlerine
asılmıştır.
Amerika'nın Dağıstan'da Misyonerlik faaliyetlerini NGO'lar
vasıtasıyla yürüttüğü söylenilmektedir.
Merkezleri Mohaçkale'dir. Hiristiyanlık propagandası
ile gençleri celbetmeye çalıştıkları
iddia edilmektedir.
Ruslar, Dağıstan gençlerini katolikliğe çekmeye
çalışıyorlar. Katolik gurubun başkanı
bir Avar misyoneridir. Misyonerler, Dağıstan'da daha ziyade Avarlar
üzerinde duruyorlar. Avarlar genellikle fanatik görünümlü
de bir halktır. Murizmi de daha ziyade onlar temsil eder. Vahabiler
de onlar arasında ortam bulmuşlardır. Hiristiyanlık
Avarlar arasında ortam bulamaz ise Dağıstan'da tutunamaz.
Kuzey Kafkasya'da İslamî hayat her kesimde aynı yoğunlukta
değildir. Adıge gibi bazı bölgelerde oldukça
zayıftır. Dağıstan'da ise, oldukça kuvvetlidir.
Dağıstan'da da güneyde de Lezgi ve Laklarda'da zayıftır.
Dağıstan'da, İslami ortak payda da, Dağıstan
halklarını birleştirme ihtimali çok zayıftır.
Nogaylar, Tabasaron'lar, Lezgiler ve Azerileri ortak İslam payda da
buluşturmak çok zordur.
Dağıstan'da vatandaşların siyasî tercihi itibariyle
bir sıralaşma yapılacak olsa Dağıstan'da Komünizm,
İslam ve Demokrasiden öncelik alır. Dağıstan'da
namaz kılan bir çok İslam halkı Komünizm
taraftarı veya sempatizanıdır. 89 bölgeden oluşan
RF'nda fakirlik sıralamasında 82. Durumdadır. Dağıstan'dan
daha fakir 7 bölge daha var. Çocuk ölümü işsizlik,
ücretlerin düşüklüğü itibariyle Dağıstan
ön sıradadır. Mafyanın yoğunluğu itibariyle
Moskova'dan sonra Mohaçkale ikinci durumdadır.
Dağıstan'ı inanç itibari ile en fazla tehdit eden
Vahabilikdir. Vahabiliğin Kuzey Kafkasya'da merkezi Çeçenistan'dır.
Vahabilik ifade edildiğine göre telkini yapılan okullarda
çocuklar babaları için "kafir" diyebilmekte
ve babalarının tutumunu yönetimine ihbar edebilmektedirler.
Vahabi eğitimi yapılan okullarda Ruslar için "Kafir"
telkini yapılmaktadır. Kafir kabul edilen Ruslara karşı
savaşmış yetişkin nesilin de kafir olarak empoze
edilmesi okullarda, çocuk zihinlerinde çelişki doğurmakta
ve sosyal huzursuzluklara yol açmaktadır.
Dağıstan'da tedirginlik yaratan bir Çeçen tehditi
var. Baynaks bölgesine Vahabi zihniyetli Çeçenler bir süre
önce baskın yapmışlardır.
Vahabi Arapların Hotop (Hottam) Çecenistan bölgesinde
okulları var. Bu bölge adeta Vahabilerin Çecenistan'daki
karargahlarıdır. Bu okulun korunması gibi işlerde
istihdam edilmiş askeri birlikleri olduğu ifade ediliyor. Çecenistan'daki
komutanlar arasında Vahabiliği benimseyenler oldukça fazla
olduğu söyleniyor. Bu merkezin Dağıstanlı vatandaşlardan
taraftarları vardır. Çecenistan'da Mahkemeler ve Çecen
yönetimi büyük ölçüde Vahabilerin elindedir.
Dağıstan'dan seyahet edecek bir yolcu Çecenistan üzerinden
geçmek zorunda izse, bu seyahati Çecenistan'ın etrafından
dolaşarak yapmak mecburiyetindedir. Can ve mal güvenliği yeterince
yoktur.
Dağıstan'da sosyal bir müessese olarak incelenecek kurumların
başlıcası "Nizam Şamila" olarak bilinen
Şamil Nizamı'dır. Bu yapılanma İmam Şamil
tarafından kurulmuştur. Faaliyeti dorukta olduğu tarihi dönemde;
askerî, idarî dinî yapılanmanın bir sistemi
idi. Batılı litaratürde "Muridizm" olarak geçmektedir.
Nizami Şamila veya Muridizm Kafkas kavimlerini İslam etrafında
birleştirip ihtilaf ve tutarsızlıkları gidermiş,
Çar istilasına karşı birlikte olunmasını
sağlamış dinî bir harekettir. Harekat islahı
ön gören bir tasavvuf harekatı olarak başlamış,
Rus müslemkeleciğine karşı; ruhî vechesi, askeri
ve siyasi bir veche kazanmıştır. Hareketin ilk imamları
Gimrili Gazi Muhammed, Hamzet Bek ve İmam Şamil'dir. Her üçü
ve daha sonrakiler İmamdırlar.
Muridizm, bir tarikat ve tasavvuf yolu idi. En güçlü olduğu
dönemde İmamed, 100-150.000 kadar aileye yayılmıştı.
Bütün Dağıstan bölgesini Naiblik Sistemi ile yönetiyordu.
5 Naiblik (Yardımcılık) 1 vilayeti oluşturuyordu.
Her vilayette dünyevi ve ruhanî iktidarı elinde tutan bir
komutan vardır. Her köyde şeriata göre köyü
yöneten bir kadı vardı.
Muridizm 70 yıl aradan sonra tekrar faliyete geçmektedir. Geçmişte
olduğu gibi kadirilik ve Nakşibendilik ortamında gelişmektedir.
Görülebilen kadarı ile Dağıstan'ın dağlık
kesiminde Avar'ların hakim olduğu bölgede etkilidir.
İmamet bugün İran'da etkilidir. Ancak Şia imameti
Ehli Beyt muhtevalıdır. Her iki imametin arasındaki görünen
fark şii-sunni farkıdır. Bu husus iki kesim arasında
büyük çelişkidir. S. Arabistan çıkışlı
Vahabilik de şer'i nizam muhtevalıdır. Ancak Muridizmle
örtüşmez ve şiiliğin tam karşısındadır.
Dağıstan İmameti ile Çeçenistan Vahabiliği,
hem dinî müessese ve hem de dinî algılama itibariyle
farklıdır. İran şiasında "Veleyat"
de vardır. Suidi Şeyhleri ve Murizim imamlarında velayet
yoktur.
Dağıstan müftüsü Seyit muhammet Abubakarov İmam
Şamil'in mensubu bulunduğu Avarlardan, dedesi Hacı Hasmuhammedoviç
muridizmi kapsamında Şamil'in safhında yer almış,
muhterem bir kimse, İran İslam Devrimi'ne ve Vahabi akımlarına
karşı olduğu ifade ediliyor. Türkiye'ye bir kaç
defa gelmiş, alanında bilgili, onurlu bir kimse, Dağıstan'daki
müslüman halk arasındaki etnik mensubiyettetn kaynaklanan
çekişmelerden çok şikayetçi. Burada edinilen
bilgiye göre; Müftü, Diyanet İşleri Başkanlığınını
toplantılarda Dağıstan ile ilgili alınan kararlar
ve yapılan vaatlere başkanlığın icabet etmediği
kanaatindedir. T.C.'nden özel yardımdan ziyade kolaylıklar
istemektedir.
Müftü Dağıstan halkı ile Türkiye halkı
arasında aynı dine mensup olmanın yanısıra
son 1-2 yılda güçlü bir ruhi yakınlığın
oluştuğunu, bunu muhafaza edip güçlendirmek gerektiğini,
İran ve Suidi Arabistan'ın Dağıstan'da yaygın
bir prestijinin olmadığını belirtmektedir. İran
ve Suidi Arabistan'ın bir prestijinin olmadığını
belirtmektedir. Vahabilerin Dağıstan'da bir medreseleri vardır
ve malesef taraftarlar da bulabilmektedir.
Dağıstan'ın yüzde 90'ı müslümandır.
Dağıstan Hiristiyanları katolik Slavlardır. Bir miktar
da Musevi vardır. Son dönemde " 7. Vaftiz" "Şeytana
Tapma" ile mücadeleleri olmaktadır. Katoliklerin İslam
halka yönelik faaliyetleri olmaktadır. Ayrıca çok
az olmakla birlikte bir ara Vahabiler de faaliyet göstermişlerdir.
Dağıstan Müslümanlarında çoğunluk
Şafii müslümanlardır. Hanefi mezhepliler azınlıktadır.
Nakşibendi ve Sazali tarikatları Dağıstan'da aktiftirler.
Ayrıca Kadirilik yaygındır. Ancak burada yaşanılan
kadirilik ihtilaflıdır. Şiilik güney Dağıstan'da
Derbent'de aktiftir. Mohaçkale'de şii çok azdır.
Dağıstan Müslümanlığın en büyük
ihtiyacı Rusca yazılmış İslami yansız
anlatan din kitaplarıdır. "Rusca sağlam kaynağa
ihtiyacımız var. Hem dinimizi öğrenmek ve hem de sapmalara
karşı tedbir almak için gerekiyor. Ayrıca Türkiye'den
herkesin okuması gereken "İngiliz Casusun itiraflar"
türünden eserleri gençlere okutarak tehdidi göstermeliyiz.
Bize İslamî hayatımızda destek vaad eden bir çok
ülke ve kuruluş var. Biz T.C.'den başkasına muhatap
edinmedik." demektedir.
İran'ın Derben'de bir camisi, Mohaçkale'de ise cemaatleri
var. Ancak camiileri yoktur. Suudi Arabistan'da Mohaçkale'de bir cami
açmayı denemiş, ancak Dağıstan yönetimi
izin vermemiştir.
Halen Dağıstan'da 200'den fazla camii vardır. 10'dan fazla
dinî öğretin apan dini okul var. Diyen müftü devam
ediyor: "Biz onurlu bir halkız Türkiye'ye yeteri kadar taleplerimizi
aksettirdik, bir ses çıkmadı. Bizim Türk Cumhuriyetleri
ile yakın ilişkilerimiz var. Onlar coğrafya olarak bize uzak
olmalarına rağmen ilişkilerde daha yakınlar. Azerbeycan,
Başkurdistan, Tataristan müftülükleri ile yakın
ilişkimiz var. Türkiye Mohaçkale'de cami yaptırmak
istedi, yardımcı olduk. Türk Kolejlerinin açılmasında
destek sağladır. Biz de Türkiye'de mesela İstanbul'da
bir dinî temsilciliğimiz olsun, ilişkilerimizi onun vasıtası
ile yürütelim, resmi olmasada bize kolaylık sağlansın
istedik olmadı.
2-3 yıl evveline kadar, Mohaçkale'de İran İslam
Devrimi yanlı bir gazete vardı. Şimdi bu gazete kapatılmıştır,
çıkmamaktadır.
Derbent'te şii cemaatin camilerinden birisi İran yanlı
olarak bilinmektedir. Mohaçkale Üniversitesinde İran'dan
da öğrenciler okumaktadır. İran'ın Mohaçkale'de
bir memurlu geçici bir konsolosluk açacağı söylenilmektedir.
Vahabistler gurubu, bunlara "Vahabit" deniliyor. Çok aktifler,
terörist, silahlı gurublara finans sağladıkları
iddia edilmektedir. İran yınlı kesimle ihtilaf halindeler.
Dağıstan'da İran'ın misyonunu açıktan
taşıyacak bir kuruluş yoktur. Dağıstan'da İran
İslam Devrimini temsilen yapılmış etkili bir faaliyette
görülmemiştir. Dağıstan Özerk Cumhuriyetinden
sadece Derbent'in halkı büyük ölçüde şii
inanç islamlardır. Derbent'deki şii hayat geleneksel şiiliktir.
Muharrem ayında yapılan dini uygulamalar, İslamiyeti
şii inançlarına göre yaşama şeklidir.
Şiiler gibi abdest alınır şiiler gibi namaz kılınır.
Ancak imamet ve velayet gibi konuların canlı olarak yaşama
geçirildiği görülmemiştir. Yani Nahcıvan'daki,
Azerbeycan'daki veya İran'daki bir müctehide Derbent'den Humus
toplanılıp gönderildiği tesbit edilememiştir.
Şii dünyaya din görevlisi yetiştirme itibariyle İran'ın
Kum şehirinin yaptığı bilinirken Derbent'ten Dini
eğitim almak üzere Kum'a gitmiş din adamı adayı
da tesbit edilememiştir. Dağıstan in görevlisi ihtiyacını
büyük ölçüde kendi imkanları ile karşılamaktadır.
İran'ın İslam devrimini Dağıstan'a sokma şansıda
şimdilik yoktur. Halk dini devlet yapılanmasına büyük
ölçüde olumlu bakmaz iken, Vahabi hareket de İran
şiasına karşıdır. Derbent şiileri zamanla
din adamı ihtiyacını, Azerbeycan ve İran'dan sağlama
cihetine gidebilir.
Çecenistan'da müftülerin yağma ve gasp konusunda fetva
verdikleri, devlete ait malın halkın malı sayıldığını,
halkın kendi malını almakla hırsızlık
yapmı olmayacağını, yöneticilerin mal varlıklarını
ve mülklerini hırsızlıkla sağladıklarını,
halkın çalınmış malının geri
alınmasının mubah olduğunu, bu malın geri
alınmasının haram olmadığını
vaaz edip fetva verdiklerini söylemektedirler.
Çecenistan'da mafyanın çok güç kazanması
sonucu kanun adamları ve yöneticilerin kendileri ile mücadele
de başaralı olamadıkları için, kesin kurallı
tavizsiz şer'î mevzuatı getirdiklerini, toplumun düzelmesi
için böyle davranmak zorunda kaldıkları ifade edilmektedir.
Bu açıklamalardan birinci husus daha ziyade Çecenlerden
müşteki olan ve biraz da İslama mesafeli davranan kesimlerce,
ddiğer husus ise, İslamî yönetime yakınlık
duyan ve RF.nuna, Moskova yönetimine karşı olan çevrelerce
yapılmaktadır.
Dağıstan'daki İslamî hayat Anadolu'dakinden çok
farklıdır. Anadolu'da zikir yapacaklar gündüz camide
yapmazlar. Mohaçkalede ikindi namazından sonra zikir halkası
olabilmektedir. Ihtikaf denilen belirli bir süre, ramazanda iken 1 ay,
az yiyip daima ibadet ederek zamanı geçirmek Mohaçkalede
keza alenen yapılmaktadır. Genç kızlar toplum
içerisinde mesela açık beklerken tesbih çekebilmektedir.
Din adamları halk üzerinde oldukça etkilidirler. Bilhassa
imamların cemaat üzerinde büyük prestijleri var.
Dağıstan'da oldukça kesif bir camileşme var. Din
görevlilerini büyük ölçüde kendi dini eğitim
yapan okullarında yetiştiriyorlar.
Vahabilik, Dağıstan'da 1990'dan sonra bir dönem tırmanışa
geçmiş, daha sonra Dağıastan yönetimi engelleyici
tedbirler alarak gelişmelerindeki hızın kesilmesini sağlamıştır.
Vahabi inanç ve zihniyetine göre ulu kişilere türbe
yapmak onları dindarlık adına ziyaret etmek haramdır,
günahdır, dinden çıkmak anlamına gelir. Dağlı
halkları İslamdan evvel birarada tutan faktör ise törü
ve adetler idi. Zamanla bu inançlar İslamî bir görünüm
aldılar. Dağlı halk kesiminde dinî hayatı oluşturan
ve hayatta tutan bu yapılanma iken Vahabiliye aykırıdır.
Vahabi inançlı bu kesim ile Moskova'nın ilişkileri
geçmişte de yoğundu, şimdi de devam etmektedir. Dağıstan'daki
Vahabi gelişme bir görünmü ile de Çecen harekatı
karekterlidir. Dağıstan'daki Vahabi zihniyetli çevre, Çecenistan'la
ilişkili görülmektedir. Mohaçkale'de Vahabi olan ile
olmayan kesim arasında iç çatışmaya varabilecek
gerginlikler yaşanmaktadır. Vahabiliği, Moskova'nın,
Dağıstan kontrolunda bir koz olarak kullandığı
ifade edilmektedir.
Yeltsin Moskova'da yaptığı yabancı basın
mensuplarının da bulunduğu bir kaç ay evvelki bir
basın açıklamasında; Çecenistan-RF. Savaşını
anlatırken; Federasyon genelinde kanun hakimiyetini Çecenler
bozmuşlardır. Herkesi adeta sindirmişlerdir. Mal ve can
güvenliği kalmamıştır. Top atarak şehir
merkezlerinde banka soyuyorlardı. Cinayetlerin faili belirleniyordu,
araba hırsızlıkları tesbit ediliyordu. Çecenistan'a
polis giremiyordu, tutuklama yapılamıyordu. Bütün
yolsuzlukların altından Çecenistan mafyası çıkıyordu,
demiştir.
Türklük şuuru yüksek ve T.C. sempatisi olan kumuk Türkleri;
"Ruslar Kafkasya'da öldürebildikleri Dağıstanlıları
öldürmüşler, öldüremedikleri kesimi ya sürgüne
tabii tutmuş veya sindirip zulmetmiştir. Tahsilli olmayan gençleri
de cevphelere sevkederek imha olmalarını sağlamışlardır
Terekemeler 1930 yılına kadar kimlik kartlarında (Türk)
olarak zikredilirdi. Bu tarihte onlara (Ya Azeriyim, Ya Rusum diyecek veya
Türkiye'ye göç edeceksiniz denilmiştir". demektedirler.
Rusya Fedarasyonu, Rusya'nın bütün bölgelerinde geçerli
olacak bütün etnik kesimleri kapsayacak ve RF.'nda yaşayan
her vatandaşı "Rus" olarak tanımlayan bir mevzuat
hazırladığı ifade ediliyor. Buna göre fedarasyonun
bütün fertleri nüfus kimlik kayıtlarına Rus yazılacaktır.
Rusya Çecenistan'a şartları giderek ağırlaşan
ekonomik abluka koymuştur. Kredi, teknoloji ve mal girişini RF.
Genelinde Moskova'dan yürütmektedir. Güney Kafkasya'dan Azerbeycan,
Gürcistan ve Ermenistan gibi ülkeler üzerinde de Çecenistan'a
da konulan ekonomik abluka konusunda etkili olmaktadır. Çecen
halkına "yokluk" şeklinde yansıyan bu baskı
Çecenistan'da çecen yönetimine karşı sessiz
bir muhalefet oluşturmaya başlamıştır.
Dağıstan'dan İsrail'e Yahudi göçü sistemli
bir şekilde devam etmektedir. Dağıstan yahudileri (Çıfıt)
nin büyük bir bölümünün göçü
tamamlanmıştır. Dağıstan Yahudilerinin göçü
ile boşalan topraklara Dağıstan'ın bölge halkından
Tabasaran ve Lezgiler yerleşmektedir. Dağıstan Yahudileri
İbranice konuşmaktadırlar.
Çecenlerin bir boyu olan inguşlar tarih boyunca aynı
topraklarda birlikte yaşamışlardır. Çecen-Rus
savaşında İnguşlar Rusların tarafında
yer alınca, İhtilaf inguş Cumhuriyetinin Çecenistan'dan
ayrılmasına yol açmıştır. Ancak Çecen-inguş
sürtüşmesi tamamen kapanmamış zaman zaman münferit
olaylar yaşanabilmektedir.
Dağlı Halklar Konferansının Dağlı Halkları
ortak bir paydada toplama hedef ve girişimlerinin başarı
şansı yoktur.
Kuzey Kafkasya halklarında aşırı bir mensubiyet
duygusu ve ırkçılık vardır. Hiçbir
dağlı etnik kimliğinin yanısıra ikinci bir değer
ölçüsü kabul etmez.
Lenin'in iskan politikası hiçbir dağlı halkı
tamamen kendi bölgesinde tutmamıştır. Kuzey ve Güney
Kafkasya halklarından Çerkez, Abaza, Çecen, Avar, Azeri,
Terekeme, Lak, Dargi v.s. den belirli bir bölümü Sovyet Rusya'nın
sair bölgelerine iskan etmiştir. Bunların topraklarını
Kafkasya'dan başka halklar gelmiştir. Bazan bu halkların
yaşadıkları bölgeleri parçalayıp, oluşturduğu
idari sınırlarla etnik bütünlüğü bozmuştur.
Böylece onlarca coğrafi alananı eski ve yeni sahipleri arasında
ihtilaf çıkmıştır. Bu yapılanma ortak
menfaat ilkelerini geçersiz kılmıştır.
Dağlı halklar konferansı'nın dinî inanç
itibariyle de muvaffakiyet şansı yoktur. Veya çok azdır.
Kuzey Kafkasya'da yaygın olan din İslamiyettir. SSCB dağıldıktan
sonra Museviler İsrail'e İseviler ise büyük ölçüde
Yunanistan'a ve Rusya'ya göçmüşlerdir. İslam
halkının büyük çoğunluğu Sunni'dir.
(Hanefi ve Şafii) Tarikat olarak Nakşilik ve Kadirilik güçlüdür.
Sadece Azeriler Şii'dir. İslamî inanç itibariyle
ittifakta fazla zorluk çıkmayabilir. Ancak, İran Azerbeycan
üzerinden şii kesimine ilgisiz kalmıyor. Ayrıca Vahabi
hareketi de İslam İnançlı dağlı halklar
arasına ihtilaf sokmuştur. Bilhassa Çecenistan'ın
İslami yorumlama biçiminden sonra.
Kuzey kafkasya Çerkez harekatı kısa ömürlü
olmuştur. Çerkez mensubiyet duyguları hala canlı
olmakla beraber, Çerkezlerin devamlılık arzeden, genel
bir üst kurulu yoktur. Çerkezci hareket Birleşik Kafkasya
fikrine bir alternatif ve karşı harekat olarak doğmuştur.
Bu karekteri ile de "Dağıstan Harekatından" ayrılmıştır.
"Dağıstan" dergisinin çıkışı
Birleşik Kafkasya fikrine bir tepki idi. (1995 yılında
kurulan, Yalova Dağıstanlılar kültür derneği
tarafından 3 ayda bir çıkarılan ve ilk sayısı
Ağustos-Eylül-Ekim 1996 yılında çıkmış
bulunan Dağıstan dergisi) Şimdilerde Çerkezler kongresinin
tırmanan bir faaliyeti yoktur. Bu faaliyetin Dağıstan'a
yansımış aktüel boyutu da yoktur. Dağıstan'da
fazla miktarda çerkez de yoktur. Çerkez Kongresi Çerkezlerin
bir dönem denedikleri Çerkezcilik harekatı olarak hatırlanıyor.
Türkiye'deki Çeçenlerin RF'nunun Çeçenistan
politikasını protesto etmek için İstanbul'daki
Rusya Federasyonu konsolosluğuna karşı gösterdiği
eylemlerin faturası Dağıstan'daki Türkiye'li Türklere
(Türk öğrenci ve öğretmenleri-işadamı)
çıkmaktadır. Bu eylemleri T.C.nin yaptırdığı,
organize ettiğini, bunların ardında devletin olduğu
kanaati var. Bu kanaat Dağıstan'daki türklere baskı
yapılması şeklinde yansıyor ve zaman zaman bu baskı
artıyor. 15 Aralık 1997 tarihinden sonra bu baskılar
hafifletilmiştir.
Çeçenistan, Dağıstan'ın kuzey bölgesini
istemekte oradan toprak talebinde bulunmaktadır. Çeçenistan'ın
kapalı havza olmaktan çıkabilmesi için, Hazar
denizine kıyısının olmasını istemektedir.
Dağıstan Çeçenistan'ın ülkesinden toprak
talebine tepki göstermekte ve gelişme iki ülke arasında
gerginliğe yol açmaktadır.
Ruslar'ın bu gelişme karşısında Çeçenlerden
öç almak için ihtilafı körükledikleri
ifade edilmektedir. Muhtemel bir Çeçen saldırısından
bahisle, Ruslar Dağıstan'ı da kontrol altında tutmaya
çalıştığı söyleniyor.
Nogay Türkleri; Çeçenistan, Stavropol, Dağıstan'da
(30.000) ve Karaay-Çerkez'de (20.000) yaşamaktadırlar.
Nogay Türkleri dağınık halde yaşamaya mecbur
edilişlerine tepki göstermekte RF'na bağlı veya Dağıstan
içerisinde Muhtarlık istemektedirler.
Çeçenler Dağıstan'da 70.000 civarındadırlar.
Bunlar Dağıstan'ın yerli Çeçenleri olup Dağıstan'ın
Hasovyurt bölgesindedirler. Gürcistan(ın Batsbıc bölgesinde
Gürcistan Çeçenleri yaşamaktadır. Ayrıca
Çeçenistan Çeçenleri bir arada bir coğrafya
da yaşamak istemektedirler. Bu istekleri Çeçenistan ile
Gürcistan ve Dağıstan arasında ihtilafa yol açmaktadır.
Dudayev'in "Dünyanın neresinde Çeçen var ise
Çeçenistan'ın vatandaşıdır"
şeklindeki beyanatından sonra Çeçenci harekat hızlanmıştır.
RF'nında Çeçenci aktivist cezalandırmak için
Çecen diasparasına da çeşitli baskılar uygulamaktadır.
Kumuk Tenglik Harekatı Türklüğü, Prototürklükle
başlatıyor. Prototürklük iki ana kola ayrılıyor.
Bunlardan birinci kol Turanlar, birbirleri ile bağlantılı
muhtelif guruplara ayrılmıştır. Birinci gurupta:
Karaçaylar, Kimerler, Skifler (İskitler), Hunlar. İkinci
gurupta: Türkler, Türkmenler, Azeriler, Gagavuzlar olup oğuzlar
üst boştluğunda toplanmıştır. Üçüncü
gurupta: Karluklar, Özbekler, Uygurlar, sarı uygurlar vardır.
Dördüncü gurupta: Hazalar, Sabiler, Bulgarlar, Gunlar yer almaktadır.
Beşinci gurupta: Çuvaşlar, Tuvalar, Hakaslar, Yakutlar
vardır. Altıncı gurupta: Kırgızlar, anabaşlığı
altında; kırgızlar, Kazaklar, Altaylar, Karakalpaklar,
Nogaylar, Tatarlar, Başkurtlar, Karaçay-Balkarlar, Karaimler
vardır. Prototürklerden doğan diğer ana kolda; Hurrit-Uraratular,
Sümerler, Kasriler ve Elamlar vardır. Kumruk Türkleri bu
iki ana kolun birleşmesi ile oluşmuştur.
SSCB dönemindeki yönetim ile RF dönemindeki yönetimi
karşılaştıran Dağıstan halkı,
"Eskiden bir düzen vardı. Şimdi sorunların mesulünü
bulmak çok zor. Bağımsız Cumhuriyetlerde yönetimlerin
insiyatifi var. Federe Cumhuriyetlerin böyle bir yetkisi yok. Zavotlarımız
çalışmıyor. Bunları kiralayanlar yağmalanıyorlar.
Bütün tesislerimiz çürümeye terkedildi. Bir çok
üretim durduruldu. İşsizlik giderek artıyor. Ahlak
bozuldu. Hırsızlık arttı" demektedirler.
Dağıstan'daki iç ihtilaflar geçmişte SSCB
döneminde Moskova çözümler ve müdehalede bulunurdu.
Şimdi RF. Döneminde halklar arası sorunlar için "bu
sizin iç meselenizdir, iç işlerinizde serbestsizin, siz
çözümleyiniz" diyor ve ihtilafta galip çıkan
tarafın yanında yer alıyor. Dağıstan'da her
an bir birine bağlı çevre ülkeleri de etkileyen patlamalar
çıkabilir.
Dağıstan'daki muhtelif ideolojik kesimler ve siyasi beklentiler;
- Çeçenistan gibi bağımsız bir İslam
devleti olmak isteyenler
- Dağıstan mevcut statüsü ile yönetilmeye devam
etsin, ancak Moskova'dan daha fazla siyasi kültürel haklar alsın
diyenler,
- Mevcut yapılanma, halkların ilişkisi, Moskova'nın
sağladığı imkanlardan memnun olmayan bütün
ilişkilerin yeniden ele alınması talebinde olanlar,
Dağıstan'daki Türkler bir gurup oluştursun, Türk
olmayan diğer kesimler bir gurup olsun diyenler yok. Ancak Türklerin
kendi aralarında dayanışmasını isteyenler
var,
- Dinî ihtilaftan hareketle tarafların sürtüşmesi,
tabanı olan kesimlerce istenmiyor. Daha ziyade menfaat çevreleri
bu ihtilafı var gibi gösteriyorlar.
Lezgi iddiaları; Dağıstan halklarından Lezgiler
bütün Dağıstan'ın tarihi Lezgi yurdu olduğunu
savunmaktadırlar. Bu tez Lezgiler ile Dağıstan halkları
arasında ihtilafa yolaçmaktadır. Lezgiler 1997 yılında
bir deklerasyon yayınlayarak Lezgi haklarını savunmuş
ve iddialarını açıklamıştır.
Kafkasya'dan İsrail'e 1990'dan sonra 5-6 bin kadar Yahudi göçü
olmuştur. Bunlardan 500 kadarı Kumuk Türkleri ile evli Yahudilerdi.
Şimdi İsrail'de Kumuk Yahudi melezi Dağıstan'lı
bir toplum oluşturdular.
Dağıstan halkının Ermenilere sempatisi yoktur.
Ermeniler Dağıstan'da sevilmezler.
Şeyh Şamil'in Ermeniler tarafından Ruslara ihbar edilerek
yakalanıp esir edildiği anlatılır. Ancak bu konuda
bir yayın yoktur.
1997 yılında Mohaçkale'de İstanbul esnafı
tarafından Abidin Sungur'ın organizesinde yaptırılan
Yusuf Bey Caami'nin demir işçiliğine Mohaçkale'nin
Ermeni esnafı da katkıda bulunarak sempati toplamaya çalışmışlardır.
Ermenilerin Azerbeycan'I işgali döneminde Azeri Türklerine
duyulan sempati de kısa sürmüştür. Zira Azeriler
ülkelerinden geçerek Dağıstan'a geçen herkestzen
"Hormet" tabir ettikleri haraçları alarak gerginliğe
yol açmışlardır.
Mohaçkale'nin Tarku bölgesi'ndeOsmanlı Türkü
asker mezarları vardır. Bunların Dağıstan'daki
Ermeni zulmüne son vermek üzere Anadolu'dan gelmiş Türk
asker şehitlerinin mezarlar olduğu ifade edilmektedir. Halk bunlara
"Türk şehitler" demektedir. Bunların tabiata terkedilmiş
mezarlarını Dağıstanhalkı, türbe niyetine
ziyaret etmekte ve bunların kahramanlık menkibelerini anlatmaktadır.
Nahcıvan'da ve Lenkeran'da Türk askerinin Ermeni mezalimini önlemek
için bu topraklarda şehit oldukları anlatılmaktadır.
Türk sempatisini ve Ermeni mezalimini canlı tutmak için
mezarlar onartılabilir veya bu konuda kitapçık yaptırılabilir.
Dağıstan'da halk silahlanmıştır. Halk polise
güvenmemektedir. Her aile kendi güvenlik tedbirlerini almıştır.
Kırsal kesimde silahlanma daha yoğundur. Silahlar muhtelif markadır.
Halkın elinde meçhul miktarda kalaşnikof vardır.
İddiaya göre bazı milletvekilleri mafyanın içerisindedir.
Halk yolsuzluklardan şikayetçidir. Yılbaşı
gecesi, bütün gece maytaplarlarla birlikte otomatik silahlarla evlerin
baca ve pencerelerinden ateş edilmiştir. Kalmakta olduğumuz
Leningrad otelinin 13. katından bu manzaraları izleyerek sıfırın
altında 30 derecede yanmayan kaloriferli odada sabahladık
Dağıstan aydını, Müftüoğlu, Dağıstan'daki
Türkiyeden Türkler ve Kumuk Türklerinin Türkiyeden beklentileri;
Türkiyenin Dağıstan'da bir konsolosluk kurması, T.C.
televizyonlarının Dağıstan'dan seyredebilmesinin
sağlanması, Dağıstan'da müslüman halkını
temsilen İstanbul'da bir dini temsilciliğin kurulması, T.C.
Üniversiteleri ile Dağıstan Üniversitelerinin işbirliğinin
sağlanılması, Dağıstan'daki Kumuk, Nogay, Terekeme
gibi Türk unsurlarının birlikteliklerine dair çalışmalar'ın
yapılabilmesi, Kumuk Türklerine Türk Üniversitelerinde
daha fazla kontenjan ayrılması, gibi hususlardır.
Ressam Dostumuz İbrahim Alişeva Türkiye ile ilgili duygularını
anlatırken, "Ben Türkiye'de Efes'de Dalyan'da bulundum. Türkiye
Türkleri Anadolu uygarlık hazinesine çok iyi bakıyorlar.
Türkiye Cumhuriyetinde kanun var. Halk kanun hakimiyetinde. Ülkenizde
demokrasi var. Türkiye için laiklik bulunmaz bir hazinedir. İran,
Irak, Suriye dünyadan dışlandılar. Türkiye şimdiki,
laik, demokratik, hukuk güvencesinde kaldıkça, her taraftan
insan çekecektir. Kıbrıs meseleniz çözümlenince,
herşey çok daha iyi olacak. T.C., İran, Irak gibi ülkelerin
hatasına düşmesin. T.C.'nin çok büyük geleceği
var.
Biz Kafkas halkı olarak, T.C.'nin göçlerde, tarih boyunca
bize gösterdiği yakınlığı unutamıyoruz.
Türkiye Türkleri birinci ve ikinci göçte Şeyh
Şamil'in mücadelesinde bizi unutmamıştır. Bu
uyuliklerini biz de unutamıyoruz.
Türkiye'de bütün Türk Dünyasından öğrenciler
okuyor. Biz ABD'de de bulunduk. T.C.'nde bizler kendimizi evimizde hissediyoruz.
Artık savaş yöntemi yok. Siyasi sınırlarda
mütabakat gerekmez. Türklerin kültür coğrafyası
olarak büyük bir atmosferi var. Bundan yararlanılmalı"
demiştir.
Tahir Gafurov, Rusla evli Mohaçkale'de yaşayan, Avar sanat adamıdır.
"1990'a kadar biz TC'ni çok farklı bilirdik. Şimdi
Türkiye hakkında kanaatimiz 180 derece değişmiştir.
Şimdi Türkiye hakkında çok olumlu kanaat besliyoruz.
1990'a kadar bizi, Dağıstanlıları Türkiye hakkında
çok farklı düşünmeye sevkettiler. TC. Bölgesinde
ve Türkçe konuşan halklara önder olabilecek, Türkçe
konuşan halkları birleştirebilecek konumdadır."
Diyerek bizi çok mutlu kılmıştı.
Dağıstan parlamentosu Dağıstan'daki Vahabi tırmanışını
tartışmış, Vahabiliğin Dağıstan için
bir tehdit oluşturduğunu kabul etmiş, Vahabi faliyetinin engellenmesi
için bir kanun çıkarmıştır. Hukuken
yasaklanmasına rağmen Dağıstan'da Vahabiler vardır
ve faliyetleri sürmektedir.
Mohaçkale-Dağıstan'daki Devlet Filoloji Üniversitesi
Türk Dili Pedagoji Bölümü, 28-29-30 Nisan 1998 günleri
için Uluslararası bir Sempozyum yapmayı planlamıştır.
Bölüm Başkanı Prof. Dr. Emperyal Sempozyumlarının
amacını açıklarken "Dağıstan'da
Kumuk, Terekeme, Nogay, Azeri ve Türk unsurlar var. Bunlara aynı
milliyetten oldukları, aralarındaki ihtilafın çözülmesi
hlinde daha güçlü bir toplum oluşturacaklarını
onlara anlatmak istiyoruz. Türk Dünyasından bilim adamları
çağırarak onlara büyük bip potansiyelin parçası
olduklarını göstererek kendilerine güvenmelerini sağlamak
istiyoruz. Başkurdistan, Tataristan bu tür etkinlikler göstererek
RF. Nazarında itibar kazanıyorlar, biz de bu yolu izlemek istiyoruz.
Dağıstan'daki Türk olmayan etkin kesime karşı
bu tür faaliyetlerle presti kazanacağımızı umuyoruz"
demiştir.
Sempozyuma Dağıstan'daki okullara finans kaynağı sağlayan
ve anılan bölüme maddi destek olan bir Türk firması
da yardımcı olacaktır. Sempozyuma Türkiye'den; Prof.
Dr. Ş. Kuzgun, Prof.Dr. D. yıldırım, prof. Dr.
Y. Bingöl, Prof. Dr. F. Türkmen, Prof. T. Baykara, Doç. Dr.
S. Gökçe, dr. M. Cumbur, prof. Dr. R. Genç, Dr. Y. Kalafat,
Prof. Dr. E. Kumukçu, prof. Dr. K.Y. Koproman, Prof. Dr. A.Y. Ocak,
Prof. Dr. A. Yuvalı, Prof. Dr. K. Eraslan, Dr. Kudret Altun, Prof.
Y. Halacoğlu, Prof. Dr. T. Yazgan, Prof. Dr. F. Kırzıoğlu,
Prof. Dr. N. Naşkalı, Doç. Dr. H. Açıkgöz,
H. Adıgüzel, Prof. Dr. S. Tural, Dr. İ. Nasrattınoğlu'nun
çağrılması düşünülüyor.
Dağıstan'da çeşitli üniversitelerde Türkiye'den
bir hayli öğrenci var. diyanet vakfının bir ilahiyet
fakültesi var. Özel okulla bir üniversitesi, 3 okul, ayrıca
yüksek tahsilde öğrenciler var. Türk işçileri
ve öğrencileri büyük bir potansiyel oluşturuyor.
Dağıstan'daki Türkler vize türünden işlemleri
için her defasında Moskova'ya gitmek zorunda kalıyorlar.
Dağıstanlılar ve Dağıstan'daki T.C. vatandaşları
Mohaçkale'de bir Türk konsolosluğunun açılması
özlemini duymaktadırlar.
Mohaçkale'de kurulacak Türk Konsolosluğu Türkiye'deki
Kafkas halklarının işlevlerini de disipline edebilecektir.
Sadece Dağıstan Özerk Cumhuriyetine değil, Kafkas Cumhuriyetlerine
hizmet verebilecektir. İran Mohaçkale'de gezici bir memurla
bir temsilcilik açma hazırlığındadır"
demektedirler.
Dağıstan'da yüksek öğrenim gören her genç
branşı ne olursa olsun "Dağıstan'da kültür
tarihi ve Dağıstan'da kültürel hayat" diye bir ders
okur. Bu dersten amaç yarının aydını olacak
Dağıstanlının Dağıstan'daki halkları
tanıması, halkla ilişkilerinde bu bilgi birikiminden yararlanarak
ihtilafları önlemesidir.
Ayrıca branş farkı gözetmeden yüksek öğrenime;
estetik, felsefe, etika (ahlak) estetika, sanat ve politoloji (siyasi-yurtdaşlık
bilgisi) dersleri verilmektedir. Politoloji kapsamında dağıstan'da
hangi siyasi partiler vardır. Parti tarihleri, programları v.s.
okutulmaktadır. Böylece farklı etnik kesimlerden siyaset
adamlarını aynı partilerde toplamak amaçlanmaktadır.
Dağıstan'daki her etnik kesimin farklı siyasi harekatı
olmakla birlikte seçimlerde etnik kimlik gözetilmeden adaylar
seçime gitmektedir.
Dağıstan'da çeşitli halklar köylerde ilk eğitimin
ilk beş yılını ana dilleri ile okurlar. Daha sonra
eğitim dili Rusca olur. Şehirlerde ise ilköğretim birinci
sınıftan itibaren Ruscadır. Genel öğretim dili
ve yüksek öğrenim dili Rusca'dır. Rusya'da dağıstan
dilleri fakültesi vardır. Burada Dağıstan halklarının
hepsinin dilleri okutulur. Bu fakülteden mezun olanlar, halkların
dillerinden eğitim yapan okullarda öğretmenlik yaparlar. Şehirlerde
ilkokulu Rusca okuyan dağıstan halklarından çocuklar
5. Sınıftan sonra, isterlerse haftada 1-2 saat kendi dilleri
ile kurs görürler. Bu dersler seçmeli derslerdir.
Mohaçkale-Derbent ve Üstyurt bölgeleri Türk-Dağıstan
liselerinde öğrenim gören çeşitli etnik kesimlerden
öğrenciler, Ruslara kesinlikle fena söz ettirmemektedir. Ruslara
duydukları hayranlığı saklamamaktadırlar.
Rusluğa Türk olmaktan daha fazla bir sempatileri var. Rus kültürel
kimliğinin prestiji Tür olmaktan daha fazla olduğu iddia ediliyor.
Dağıstan'daki Türk kesim T.C.'nin kültür ve yayın
harekatından; Dağıstan'daki Terekeme, Kumuk, Nogay, Azer
ve Tatarların Türk olduğu gerçeğini gösteren
yayın faliyetleri yapılmasını bekliyorlar. Bu
münasebetle ilmi ve ilmi vulgarize eserler, Tv programları, seri
yazılar yayınlanılmasını istemektedirler.
Dağıstan'da tanıştığım, Türk
Türkologlar bana "T.C. Dağıstan'da Türkçeye
önem vermelidir. Türkiyenin ekonomik, siyasi, askeri çıkraları
Dağıstan'daTürkçenin yaygınlaşmasına
bağlıdır. Bir dönem Dağıstanın remi
dili Türkçe idi. Dağıstan'da Türkçenin
hakimiyet kazanması Türklüğü Doğu Avrupa kapılarına
kadar götürür. 40 yaşının üzerinde
her Dağıstanlı Türk olsun olmasın Türkçeyi
bilir. Bu imkanı neden değerlendirmiyoruz," demişlerdir.
Dağıstan'da yaygın bir şekilde çocuk müzik
okulları var. Rus çocuk parçalaraı ve enstürümanların
kullanılmasını öğrenmektedirler. Sporo çok
önem verilen Dağıstan'da çocuklar için özel
spor okulları var.
Dağıstan kültür politikası Slav kültürüne
endekslidir. Dağıstan'da bütün halk kesimlerinin ayrı
ayrı çocuk tiyatroları vardır. 6 ayrı halkın
ayrı çocuk tiyatrosunun dilleri Rusca'dır. Böylece
halkları kültürleri farklı tutulmakta, ayrılıkları
pekiştirilmekte, ancak ortak payda olarak Rusca geliştirilmektedir.
300-400 bin nüfuslu Mohaçkale'de iki kukla tiyatrosu vardır.
Veliler sıfırın altında 25-30 dereceli havada
çocuklarını bu tiyatrolara taşımaktadırlar.
Türkiye'de eğitim dökümanlarına geçen Avar'ların
Türk oldukları hususu, Dağıstan'da çok tartışılmaktadır.
Tarihte'ki Avar İmparatorluğu Türk ise, Dağıstan
Avarları neden Türkçe konuşmamaktadır. Dağıstan
türkleri tarihteki Avar Türk İmparatorluğu ile dağıstan
Avarlarını farklı etnik kimliklere sahip olduklarını,
Dağıstan Avarlarının kendilerine Avar değil Moorul
dediklerini belirtmektedirler. Dağıstan Avarları, tarihteki
Avar imparatorluğunun uzantısı olduklarını
söylemektedirler. Ayrıca Avarlar arasında birbirlerini
anlamayan 6-7 ayrı dil konuşulmaktadır. Dağıstan
halkları arasındaki töre ve halk inançları
müşterekliği Türk Dünyası itibariyle ortaklıklar
arzetmektedir.
Dağıstan'da Basın organları ve Trajları:
Dağıstan Pravda; trajı 1.000'dır. Günlük
bir yayın organıdır. Yayın dili Rusca'dır.
Resmi ideolojinin yayın organıdır. Novaye Dale; trajı
30.000'dır. Haftalık bir yayın organıdır.
Yayın dili ruscadır. Siyasi, ilmi, kültür konularında
problemleri tartışır. Malodor Dağıstana, trajı
20.000'dır. Haftalık bir yayın organıdır.
Ciddi tartışmalara yer veren bir gençlik gazetesidir.
Hakikat, trajı 10.000'dır. Haftalık bir organdır.
Avarca çıkar, Avar kesiminin yayın organıdır.
Zamana, trajı 5.000'dır. Haftalık bir organdır.
Dargice çıkar, dargilerin yayın organıdır.
Gazi Kumu, trajı 3.000'dir. Haftalıktır. Lakca çıkar,
Lak kesiminin yayın organıdır. Şadval, trajı
50.000 civarıdır. Lezgice çıkar, Lezgi kesiminin
yayın organıdır. İslam (nurul al İslam)
trajı 10.000'dir. Haftalık bir organdır. Rusca çıkmakla
birlikte her halkıtn dilinden bölümler içermektedir.
Ayrıca 1 yıldan beri muhtelif islam kesimlerinin dilinden çıkmaktadır.
Dağıstan'da ayrıca çok sayıda küçük
gazete çıkmaktadır.
Dağıstan'daki dergiler: Naş Dağıstan, 10.000
trajı vardır. İki ayda bir çıkmaktadır.
Yayın dili Ruscadır. Bizim Dağıstan, 10.000 trajı
vardır. İki ayda bir çıkmaktadır. Yayın
dili Ruscadır. Ayrıca Dağıstan'da her halkın
kendi dilinden çocuklar için çıkan dergi vardır.
Edebiyat-Siyasat; Dağıstan'da her halkın kendi dilinden
çıkmaktadır. Edebiyat-kültür-siyasat gibi konulara
yer verir. Dağıstan-kadın; Dağıstan'da konuşulan
çeşitli dillerden çıkar, kadınlara hitap
eder. Kafkasya Exo (Yankı), 50.000 civarında trajı vardır.
Moskova'da basılır, yayın dili Rusca'dır. Kafkas
halklarının çeşitli sorunlarını inceler.
Dağıstan'da Zaman gazetesi çıkmamakta ve bu gazete
Dağıstan'a gelmemektedir. 1995-96 yıllarında yapılan
etüt sonucu çıkarılması tasarlanmış
iken vaz geçilmiştir.
Derbent'de Türk kollejlerinin iki fakülteli bir üniversiteleri
vardır. Dağıstan Humaniter Üniversitesi'nde iktisat
ve işletmecilik fakülteleri faaldir. 4-5 yıldır eğitim
vermekte olup yaklaşık 200 öğrencisi ve 70 kadarı
türkiye'den 100 kadar farklı statüde öğretmeni vardır.
Bu çevrenin Dağıstan Devlet pedegoyi-Filoloji Üniversitesi'nde
tür dili Bölümleri vardır. Bölümün Başkanı
Emperyal, Kumuk, Yardımcıası Doç. Dr. Rustan K.
Sultanoviç Azeri Türküdür. 2-3 yıldır
faaliyet göstermektedir. Bu üniversitede Hindistan, Mısır,
İran, Irak, Suriye, Vietnam ve Türkiye'den öğrenci vardır.
Ayrıca; Dağıstan'da birisi Mohaçkale, birisi Derbent
ve birisi de Üstyurtta olmak üzere 3 liseleri var. Takriben 70 kişi
civarında öğretmen ve okutman hizmet vermektedir. Bir de yurtları
var. dağıstan halkı ve Dağıstan'daki Türkler
arasında dürüstlük, çalışkanlık,
temizlik ve yardım severlik bakımından büyük
prestijleri vardır.
Dağıstan'da "Dağıstan Tv" diye bilinen bir
Tv kanalı yayın yapıyor. Bu kanal Rus Tv kanallarından
birisinin her gün 3-4 saat yayın yapmasından oluşmuştur.
Ayrıca "7. Kanal" diye bilinen bir başka Tv kanalı
var. Günde 1-2 saat rusca, Kumukça, Lezgicey, Avarca, Dargice,
Nogayca yayın yapıyor. Dağıstan Federe Cumhuriyetinin
Radyosu Dağıstan halklarının dilinden yayın
yapmaktadır. Bunun amblemi'ni dostumuz Ressam Abdullah bey yapmıştır.
T.C. Dağıstan tarihi, edebiyatı, kültürü
konusunda bilgi sahibi olmadığını, yazılı
ve görüntülü Türk basınında Dağıstan'ın
tanıtılmasının kendilerini memnun edeceğini
açıklıyorlar. Temasa geçilmesi halinde Türkiye'yi
tanıtan programlar Dağıstan'da Tv. Kanallarında gösterebileceklerini
belirtmektedirler.
Moskova'dan yayın yapan Tv.1 Dağıstan'a ayırdığı
saatlerde, Dağıstan için ayrılan program bölümlerinde
10-15 günde bir 30-40 dakika Türkçe ve ayrıca Arapca
sadece müzik yayınından meydana gelen programlar yapmaktadır.
Türkçe ve ayrıca Türkçe yapılan yayınlar,
Türkçeyi anlayan ve anlamayan bütün Dağıastan
halkları ilgi ile izlemektedir. Bilhassa Türkçe sözlü
hafif batı müziği özellikle kumuklar arasında
çok ilgi görüyor. Dağıstan'a Türkiye Türklerinin
müzigi girdikten sonra Kumuk Türkleri Türkiye Türklerini
daha rahat anlamaya başlamışlardır.
Moskova'dan yayın yapan Tv. 2 kanalı Dağıstan'da
yaşayan her halk kesimi için, ayda bir gün olmak üzere
30-40 dakika folklor yayını yapmaktadır. Bu uygulama
halkları kültürlerini farklı tütmak içindir.
Mohaçkale müzelerinde etnoğrafik malzeme sergilenirken de
halkların farklılıkları konusuna özel itina
gösterilir. Slav/Rus kültürü, bir üst kültürel
kimlik olarak uygulama alanı bulmaktadır.
TGRT Dağıstan'da uzun bir süre Tv. Yayını yapmış,
ve Dağıstan halkı tarafından yayınları
çok tutulmuş, 1997 yılı ortalarında yayınlarını
durdurmak zorunda kalmıştır. Yayınların
kesilmesine Moskova'nın TGRT'den almakta olduğu yayın ücretini
fahiş miktarda artırması sebep olmuştur.
Dağıstan'da Hiristiyanlık propagandası çok
yaygın olmasa da yapılmaktadır. İncil Avarcaya
çevrilip Mohaçkale'de Avar Muhutinde dağıtılmak
istenmiş, taraftar bulup başarılı olunamamıştır.
Avarlar dağıstan'ın en dinci İslamî kesimidir.
Müridizm, nakşî ve kadirî sufizm geleneği ile geçmişte
en güçlü taraftarlarını Dağıstan'da
bulmuştur. Avarlar Hiristiyan yapılanmaya imkan vermezler. Ancak
Avarlar içerisinde bir Hiristiyan yapılanma gerçekleştirilebilir
ise, Hiristiyanlık Dağıstan'a girmiş olur.
Dağıstan halkının Çarlık döneminde,
19 yy.'da Ruslara karşı verdikleri mücadelede Avar olan
Şeyh Şamil'e Naib (yardımcı) lık yapmış
olan Hacı Murat, öldükten sonra kafatası alınarak
Moskova'da bir müzeye konulmuştur. Hacı murat'ın
kafatasını almak için Dağıstanda bir mücadele
başlatılmıştır.
Avarlar, Dağıstan'da uzun süre dağlık kesimde
yaşamışlar ve yaşam biçimleri göçebe
ve yarı göçebe şeklinde olmuşdur. Son yıllarda
giderek artan bir hızla Avarlar Dağıstan'ın ova kısmına,
düz alana, şehir merkezlerine Hazar denizi etrafına göç
etmeye ve yerleşik hayata geçmeye başlamışlardır.
Avarların yeni yerleşim bölgeleri tarih boyunca Kumuk Türklerinin
yurdu olmuştur. Dağıstan genelinde Avarların nüfus
miktarı Kumuk Türklerinden 200.000 kadar fazladır. Bu nüfus
üstünlüğü Dağıstan'daki idari ve sosyal
yapılanmaya da yansımaktadır. Ayrıca Avarlarda
fazla bariz olmasa da nüfus artışı daha fazla ve
Avarlar daha mütecaviz bir toplumdur. Kumuk Türkleri "Mohaçkale
bizimdir, haklarımızı almak için savaşırız"
derlerken, Kumuklar "Dağlık kesim de ova da bizimdir. Savaşırsanız
sizin şehir merkezleriniz tahrip olup, bizim gidecek dağlarımız
var, siz nereye gideceksiniz" demektedirler. Dağıstan'da her
an kumuk-Avar silahlı çatışması çıkabilir.
Bu hassasiyet tahrike müsaittir.
Azerbaycan'daki Avarlar, Azerbeycan yönetiminden kendileri için
bazı kültürel haklar istemektedir. Bu amaçla zaman
zaman girişimleri olmaktadır. Dağıstan Avarları,
Azerbeycan Avarlarını destekliyorlar. Bu hal Dağıstan-Azerbeycan
arasında ihtilaf oluşturmaktadır.
1997 yılında İmam Şamil adına yapılan
etkinlikler Avarlar arasında, ihtilafın çıkmasına
yol açmıştır. Bir kısım Avarlar Şamil'in
Dağıstan'ı Rus Çarlarına karşı
koruyan dinî kahraman olarak görmektedirler. Onlara göre Şamil;
Rus istilası ve Slav milliyetçiliğinin karşısında
hala sembolik güçtür. İmam Şamil yılı
münasebeti ile yapılan konuşmalarda Şamil, Rus dostu
ve Ruslar, tarihi Dağıstan dostu olarak gösterilmiştir.
Böylece Avar hareketi rusya yanlı Avarlar ve Rus karşıtı
Avarlar olarak bölünmüşlerdir. Rusya karşıtı
Avarlar azınlıkta olmamakla birlikte sahnede fazla görünmemektedirler.
1997 yılı Dağıstan'da İmam Şamil yılı
ilan edilmiştir. Bu münasebetle İmam Şamil muhtevalı
etkinlikler gösterilmiştir. Genil kapsamlı bir Sempozyum
yapılmış Türkiye ve Dağıstanlıların
bulunduğu yerlerden bir çok katılım olmuştur.
Sempozyum yapılmış İmam Şamil rozetleri dağıtılmış,
çeşitli dallarda ödüller verilmiştir. Faaliyetin
amacı, İmama Şamil'in şahsında Avar ve Dağıstan
milliyetçiliği yapmaktadır.
Mohaçkale'de Ramazan ayı münasebeti ile birlikte dinî
dökümanlar satan bir mağaza açılmıştır.
Burada dinî posterler, yayınlar ses kasetlyeri çeşitli
dini aksesuvarlar satılmaktadır. İlahîler avarca
hazırlanmıştır. Posterlerde, Avar olan İmam
Şamil'in resmi ve resmin karşısında ayyıldız
vardır.
İfade edildiğine göre Dağıstan'da 1.450.000 civarında
Rus Kazağı yaşamaktadır. Toplu halde bir arada bulunan
Rus Kazaklarının dağıstan'da 2 reon'ları vardır.
Dağıstan'dan Rusya'ya Rus göçü devam etmektedir.
Ruslardan boşalan bölgeye Avarlar ve Dargiler göç etmektedirler.
Bu göç Rus Kazakların göç etmeyen kısmını
rahatsız etmekte Rusya ile Dağıstan arasında sorun
olmaktadır.
Geçmişte Rus Kazaklar, Kumuklar ve Nogaylar ortak bir Cumhuriyet
ile Dağlılara (Avar ve Diğerlerine) karşı birlik
olmuşlar ancak bu Cumhuriyet yaşamamış. Dağıstan'ın
Dağlı halkları ile Rus Kazakları da kapsayana Ovalı
dayanışma arasında bir ihtilaf çıksa Rusya
ovalıların safında ağırlığını
koyar. Dağıstan'da Avar yayılması ve Avar hegomonyasına
karşı Çeçenler ve Kumuklar ortak cemiyet kurdular
ve bu cemiyetin faaliyeti sürmektedir. Avarlar'ın hakimiyetini
Avar Siyasiler, Avar gençler ve Avar esnafı-halkı desteklemektedir.
Avar karşıtı hareketde aydınların bir fantazisi
değil, halka inmiş bir yapılanmadır.
Dağıstan Avarları arasında Şelh Şamil'in
Mohaçkaleye yapılacak heykeli konusunda ihtilaf çıkmıştır.
Bir kısım Avarlar Şeyh Şamil'in Dağıstan'ın
simgesi ve kurtuluş harekatı lideri olduğunu, o'nun Mohaçkaleye
heykelinin yapılmasının gerektiğini savunurken, diğer
bir kesim, heykelinin şirk olduğunu, İslamiyette heykelin
yerinin olmadığını, putperestlik alameti olduğunu,
söyleyip yapılmış hazır haldeki heykelin bir
meydana dikilmesini engellemektedirler. "Heykele karşı olan
kesimin arkasında Vahabi zihniyetliler vardır." denilmektedir.
Dağıstan'da en büyük yabancı yatırım
olarak italyanların ayakkabı imalat tesisleri var. Dağıstan'ın
gelirini, deri, et ve halı satışı sağlıyor.
Dağıstan'ın Türkiye'de tanıtımını
yüzde 80-90 Türk-Dağıstan kollejleri sağlamış.
Tanıtım ve TC. ile ilişkilerinde Türk vatandaşı
olan dağıstanlılar ve Türkiyeli işadamları
da etkili olmuştur.
Bir dönem bu okulların öğretmenleri ve bu çevreden
olan Dağıstan'da yüksek öğrenim gören gençler
Rusca ve sair enfermasyon bilgileri ile Türk işadamlarına
yardımcı olmak istemişler, ancak kendilerini ihtilafların
ortasında bulunca yıprandıklarını görünce
geri çekilmişlerdir.
Dağıstan'da çok büyük yatırım yapan
Türk firması yoktur. İstanbul esnafının Mohaçkale'de
yaptırdığı Yusuf Bey camiinin ustaları büyük
ölçüde Mohaçkale'ye yerleşmişlerdir. Ayrıca
fırıncılık ve gıda sanayi ihracatı
yapan Türk firmaları çalışmaktadır.
İlk yıllar Türk işadamları Ticari yolsuzluklarla
Dağıstanlı esnafı kısmen istismar etmişler
ile Dağıstanlı esnaf Türk işadamlarına
misilleme yapmaktadır. Dağıstan Türkiye ticari ilişkilerine
gerçek bir yapı kazandırılmadığı
için Türkiyenin çok büyük prestij ve ekonomik
kayba uğradığı ifade edilmektedir. Dağıstan'a
ilk büyük Türk yatırımı Cumhurbaşkanı
Özal döneminde deri sanayinde yapılmış, Türk
işadamı büyük kayıplarla bu yatırımı
yarım bırakmış daha sonra tesislerin bitirilmesini
Almanlar üstlenmiş onlar da yarım bırakmak zorunda
kalmışlardır.
Türkiye ile Dağıstan arasındaki ekonomik ilişkiler
büyük ölçüde bavul ticaretine bağlıdır.
Haftada (Salı, Çarşamba, Cuma günleri) üç
uçak seferi vardır. Dağıstan piyasasında Doğu
Asya (Bilhassa Çin ve Japon) Avrupa ve Balkanların malları
satılmaktadır. Bavul ticareti konusunda T.C.'nin en büyük
rakibi Arap Emirlikleridir. Emirlikler uçak ücretlerinde yardımcı
olarak, Avrupa ürünlerini ülkelerinden Dağıstan'a
sokmaktadırlar. Türk mallarının bir kısmı
Azerbeycan üzerinden sevkedilmektedir. Bunlar daha ziyade yağ, bisküvi
ve un mamülleridir.
Japonlar, Çin ve Kuzey Kore Dağstan ticaret bağlantılarını
Moskova üzerinden yapmaktadırlar. Bu ülkelerin firma merkezleri
Moskova'da şubeleri dağıstan'dadır. K. Kore'nin Samsun
firması 1997 yılında Dağıstan'ın bütün
telefon şebekelerini değiştirip tam otomatik hale getirmiştir.
Mohaçkale sanai bölgesi, Mohaçkale Derbent İstikametinde
Hazar Denizi kenarındadır. Burada Sovyet döneminde; deniz
otobüs motorları, helikopter motorları, su sporu malzemeleri
cam fabrikaları vardı. Şimdi bu tesisler büyük
ölçüde atıl haldedir. 4-5 tezgahlı imalathanelerin
sadece bir tezgahı amacı dışında üretimde
kullanılamamaktadır. Çok sayıda idari bina ambar,
hangar boştur, kullanılmaktadır. Özelleştirme
adına kiralayanlar çeyrek kapasitesini dahi kullanamamaktadırlar.
Dağıstan'da iki dev hidroelektrik santrali vardır. Ülkenin
elektrik ihtiyacı buradan sağlanmaktadır. Dağıstan
elektrik üretimi Rusya'ya entegredir. Dağıstan'ın Rusya'dan
elektrik'de aldığı olmaktadır.
Dağıstan'ın başlıca zirai ürünü
üzümdür. Mohaçkale Derbent arasında 70-80 km
uzunluğunda şerit halinde üzüm bağları vardır.
Buralar tamamen mamur ve bakımlıdır. Dağıstan
RF'nun içki imalat merkezidir. Fedarasyonun en ünlü şampanya,
likör, konyak gibi içkileri Dağıstan'da imal edilmektedir.
İki büyük çikolata fabrikası içki imal
tesisleri ile entegredir. Likörlü, konyaklı, aromalı
çikolata üretmektedir.
Rusya Fedarasyonuna iki yıl evvel Türkiye'den ihraç edilen
kuru üzüm rekor sevide iken geçen yıl çok büyük
düşüş olmuştur. Bu hale Türkiye'nin Yunanistan'a
düşük fiyatla kuru üzüm satması yol açmıştır.
Yunan ihracatcısı hükümetinden aldığı
teşvik ile Rusya'da Türk üzümünü pazarlayarak
T.C.'ne rakip olmuşlardır. Bulgaristan ve Polonya Türkiye'nin
Rusya Piyasasındaki Turşu ve Sebze pazarını ele
geçirmek üzeredir.
Anlatımlara göre Yalım Erez Doğu Asya seyahati sonucu
bir ekiple birlikte resmi T.C. uçağı ile Dağıstan'a
gelmiştir. Dağıstan hükümeti ile yapılan
bir seri görüşmede bazı kararlar alınmıştır.
Erez, bazı yatırım vaadlerinde bulunmuştur. Bu
arada Dağıstan diller Üniversitesini ziyaret etmiş tamir,
inşaat ve teknik yardım vaadinde bulunmuştur. T.C.-Dağıstan
ilişkisi itibari ile başlangıçta olumlu yankı
yapmış, ancak beklenen gelişme olmayınca T.C. aleyhine
de propaganda kampanyası başlatılmıştır.
Bu konuda "T.C. işadamları değil, resmi ağızları
da vaadlerinde durmuyorlar,yiyip içip hediye alıp gittiler,
Yalım Erez'in eşi Kafkasyalı olduğu için Dağıstan'a
uğradı, Tür milletvekilleri kendi çantalarını
memurlara taşıtıyorlar" tarzında konuşmalar
yapılmıştır.
Dağıstan Hükümeti'nin Rusya'ya karşı ekonomik
dolandırıcılık yaptığı ifade
ediliyor. Çeçenistan olayları sırasında
Rusya Kafkas Özerk bölgelerine karşı kredi açmak
ve mal sevketmek gibi bir takım hareketlerle Dağıstan'ı
yanında tutmak istemiş, Rusya'nın bir hayli ekonomik zararı
olmuş. Dağıstanlı Ruslar SSCB dönemindeki prestijlerini
yitirince Dağıstan'dan rus göçünü önlemek
ve Dağıstan'daki entegre tesisleri atıl kalmaktan korumak
için teşvik kredileri vermiş ancak bunların geriye
ödemesi Dağıstan müteşebüsü ve yönetimi
tarafından yapılmamıştır. Halk dağıstan
Hükümetinin Moskova yanlı oldğunu söylerken, Moskova'nın
dahi bu tür dolandırmaları önleyemediğini belirtiyor.
Dağıstan'ın nüfusu 2 milyon'dur. Dağıstan'da
8 şehir ve 39 bölge vardır. Şehirleri Mohaçkale,
Hasavyurt, Baynaks (Tımurhan Şura) İzbirtaş,s Derbent,
Kasbıst, Kızılyurt, kızlar şehridir. Mohaçkale'nin
nüfusu 350-400.000 dir.
Dağıstan'ın batısında Hazar Denizi, kuzey
ve Kuzey Batısında RF, Batısında Çeçenistan
ve Gürcistan, Güneyinde Azerbeycan vardır. Yüzölçümü
50.000 km² dir.
Dağıstan'da Avarlar 600.000 kadar olup Avarca, Lezgiler 350.000
kadar olup Lezgice, Dargiler, 370.000 kadar olup, Dargice, kumuklar 400.000
kadar olup Kumuk Türkçesi ile Laklar 120.000 kadar olup Lakça,
Nogaylar 15.000 kadar olup Nogay Türkçesi ile Ayrıca; Terekemeler,
Türkçe, Tabasaranlar, Tabasaranca konuşurlar, İslamdırlar.
Ruslar, Rusca konuşurlar, hiristiyandırlar. Tat'lar dağlı
yahudiler olup Musevidirler. Ermeniler, Ermenice konuşan hiristiyandır.
Dağıstan Parlementosunun 111-130 arasında değişen
üyesi var. Bu miktarda 93 Avar, 17'si Dargi, 14'ü Kumuk, 11'i Lezgi
ve diğerleri, diğer halk kesimlerindendir.
Dağıstan Cumhurbaşkanı Magometalı Magametov
Dargı, Başbakanı Şeyh Saitof Kumuk, Meclis Başkanı
Muha Aliyev Avar'dır. Mohaçkale Belediye Başkanı
Seyit Amirov ise Dargi'dir.
Dağıstan'ın etkin sanat adamlarından ressamlar;
Halilbek Musayasu (ölü) Avar'dır. Muhittin Arabi Cemal (ölü)
Kumuk'tur. Askar Sadıca (ölü) Lezgi lup aynı zamanda
heykeltraş'tır. Adil Astermirov, Kumuk'tur. Bünyamin Kalayaev,
Lak'tır. İbrahim Halil Subyanov, Avar'dır. Edvart Peterburut,
Rus'tur. Muhammed Kajlayev, Lak'tır. Galina Kanapatkaya (ölü)
Rus'tur. Bela Muradova, heykeltraş, Kumuk'tur. Apandi (Efendi) Muhammedov,
Ressam Avar'dır.
Dağıstan'da etkin fikir adamları; Şeyh Şamil,
Muhammed Arabî Aktaşı (Yazar-feylazof-ölü) Muhammed
Yarakî (Dağıstan Yarak köyünden, Şeyh Şamil'in
hocası, sufist), Resul Hamzaov (Şair, Avar), Kazbek Sultanov
(Feylozof-Edebiyatcı-kumuk), Kemal Abukov (Edebiyatcı-Kumuk)
Dağıstan'ın etkin siyaset adamları; Ramazan Abdullatifov
(Milli Azınlıklar Bakanlığı 1. Yardımcısı-Moskova,
Avar) Salav Aliyev (Siyaset ve Bilim Adamı, Kumuk, Kumuk Halk Harekatı
Başkanı) Hacı Mohacov (Avar Harekatı Lideri), Muhammed
Hacılayev (Lak Harekatı Lideri), Nadir Hacılayev (Lak,
Rusya Müslümanlar Birliği, Kafkasya temsilcisi), General Muhuttin
Karromonov (Lezgi Harekatı Başkanı)
Kumuk, Avar, Lezgi, Lak Hareketleri sürecini tamamlamış
siyasi partiler değillerdir. Ancak seçimlerde siyasi partileri
destekleyerek etkili olmaktadırlar.
RF genelindeki Demokrat Parti'nin Dağıstan'da şubesi vardır.
Şubenin Başkanı Parancuk Vasili'dir. Keza Komunist Partisi'nin
Dağıstan Şube Başkanı Amal Bekov'dur. Dağıstan'da
genel seçimlerde Komunist parti daha çok oy almıştır.
Dağıstan'ın halk üzerinde etkinliği olan ünlü
kompozitörleri; Murat Koslayev (Lak'dır) Nabi Dogirov (Kumuk'tur,
Muhammed Tirmilov (Avar, ölü), Şirvanî Çalayev
(Lak'dır), Godfirid A. Kosanov (Lez'gidir.)
Dağıstan'ın uluslararası etkinliği ve Rusya
Fedarasyonu'nda prestiji olan ünlü bilim adamları; Şamil
Aliyev (Avar'dır Fizik ve Uçak mühendisliği uzmanıdır.
Musa Manorov (Lak'dır, Uzay bilimi uzmanıdır) Muhammed
Tolboyev (Avar'dır, Fizikci, Uzay bilimi, Uçak sanayi uzmanıdır).
Tenklik Harekatı, 1993 yılında Moskova'da Dağıstan
Kumuk Harekatının siyasi geçmişini çalışma,
örgütlenme ve amaçlarını (Program ve Tüzük)
içeren 100 sahifelik bir Döküman neşretmiştir.
Dökümanlar diğer dökümanlarda olduğu gibi Rusca
RF. içersinde yazma, kültür ve resmi dil Rusca'dır.
Tenglik kumuk Harekatı 1996 yılında Mohaçkale'de
yayınlandığı "Kumuk Halk Harekatı Tenglik'in
Etkinlikleri-Materyaller ve Yazışmalar" isimli 100 sahifelik
kitapçıkta Tenglik'in bağlı üniteleri, Dağıstan
yönetimi ve Dağıstan'daki diğer halk hareketleri, Dağıstan'daki
örgütler ile olan temaslarını içeren kitapta
muhtelif dökümanlar vardır.
Kumuk Halk Harekatı Tenglik; Birleşmiş Milletlerde temsil
edilmeyen halklar organizasyonu, Türk Halkları Birliği (Asamplesi),
Kuzey Kafkasya Halkları Birliği, Uluslararası Barışı
Destekleme Teşkilatı, Kuzey Kafkasya Barış Teşkilatı'nın
üyesidir. Tenglik Harekatının Başkanı Proüf.
Dr. Salav Aliyev, Kumuk Millî Meclisinin Başkanıdır.
Dağıstan Halkları Kongresi Başkanlığı'na
getirilmek istenmektedir.
Kumuk Siyasi harekatının örgütü Tenglik'in Kumuk
kadın kolları örgütü Umay Ana'nın Başkanı
Şair Seyit Hanım Alişeva, amaçlarını
açıklarken; "Kumuk kültürel kimliğini belirlemek,
tesbit ve tastik etmek için gerekli konuları araştırmak,
bu tür faaliyetlerin nasıl yapılacağını
belirlemek, uygulamaya geçirmektir" demektedir. Neden buna lüzum
gördüğünü açıklarken de "Kumuk
kimliği" asimile olup kaybolmaktadır. Kimliğimize, kültürümüze
sahip çıkmamız, ekonomik çıkarlarımızla
doüğrudan bağlantılıdır. Kumuk aydını
demokratik medeni mücadelesini bizlerin önderliğinde aramaz
ise, kumuk potansiyeli başka ellerde maceraya sürüklenebilir"
demektedir.
Ali Aliyev 1997 yılında Mohaçkale'de neşrettiği
64 sahifelik bir döküman ile Kumuk'ların ve Tenglik'in Dağıstan
Hükümetinden beklentileri yayınlanmıştır.
Bu dökümanda istekler konularına ve dönemlerine ayrılmış,
RF. Geneli itibarile de karşılaştırmalar yapılarak
sıralanmıştır.
Dağıstan meselesini anlayabilmek, Kumukları da içerisine
alan ileride muhtemel olayları değerlendirebilmek itibari ile anılan
döküman özel önem taşımaktadır.
Kumuk Halk Harekatı Tenklik 19 Kasım 1989 da kurulmuştur.
Harekatın ortaya çıkışı çok
daha evvellere varmaktadır. Kuruluş yıllarında
22.000'e varan tesbitli üyenin bugün daha fazla olduğu ifade
edilmektedir.
Tenklik; prgramı ve nizamnamesi, Kumuk halkının Genel
dünya Türklüğünün bir parçası olarak
görmektedir. Kumuk Türk Halkını korumak, onun; toprak,
kültür tarihi sorunlarını çözüçmlemek,
SSCB döneminden kalan problemlerine çözüm getirmek amacıyla
kurulmuştur. 1930'lu yıllarda 8 Dağıstan bölgesinin
yüzde 60-70'ine Kumuk halkı sahipti. Şimdi Kumuk Türklerine
ait toprak nisbeeti yüzde 24'e düşürülmüştür.
Tenklik harekatı hedeflerine ulaşmak için 8 kurultay
yapmıştır. 1989 yılına kadar 4 halk kurultayı
ve 1996 yılına kadar'da dört Tenklik kurultayı yapılmıştır.
Tenklik Harekatı'nın Moskova, Sibirya, Leningrad, Bakü,
Kuzey Osetya, Çeçenistan'da komiteleri vardır. Kumuk
organizasyonunun her kesim ile teması vardır. Dağıstan'da
Tenglik'in 8 Reon ve 4 şehirde komitesi vardır.
Kumuk Halk Harekatı Tenglik'in Dağıstan'da Avarlar, Darginler
ve Laklar (Gazi Kumuk) larla ihtilafları vardır. Bu üç
halkın dili Türkçe değildir.
Kumukların Dağıstan 'daki en büyük Siyasi Organizasyonu
Tenklik'dir. Kumuklularla ilgili faaliyet gösteren diğer kuruluşlar
ya tenglik'e bağlıdır veya ortak faaliyetler yürütürler.
Kumuk Milli Meclisi, merkezi Mohaçkale'de olup daha ziyade Ekonomi-Ticaret
ve benzeri konularda çalışır. Kumuk Gençlik,
Başkanı Kamil Taşkın'dır. Kumuk gençliğinin
spor kuruluşudur. Umay Ana; Kumukların kadın kuruluşudur.
Kadınları organize eder ve bu alanda faaliyet gösterir.
Başkanı Şehit Alişeva Hanım'dır. (Tenglik
Derneği, 367020 Mohaçkale UI. Gagarine 23 kv. Dağıstan).
Düzlük Partisi, Kumuk Siyasi Organizasyonlarından birisidir.
Küçüktür. Yeni Ekonomi Partisi, kumuk Harekatında
Ekonomik Sorunları ön plana alan bir siyasi partidir. Kumuk Ocağı,
kumuk kesiminde sanat, tiyatro, kültür ağırlıklı
faaliyet gösteren bir kuruluştur. Kumuk Kültür Merkezi,
kumuk Ocağı parelelinde, gençleri, çocukları
ve halkı da kapsayan bir örgüttür. Kumuk Gençlik
Harekatı, Dünya Türk Gençlik Harekatının
üyesidir. Başkanı Şeyh Muhammed Döğüşev'dir.
Kumuklar ellerinden alınan Kumtarkala bölgesini uzun mücadeleden
sonra geri almışlar bu maksatla eylemler verilmiş, bölgede
kadınlar çadırlar kurup direnişine geçmişlerdir.
Kumuk kadınları açlık grevine girmişler,
onbinlerce Kumuk grev ve mitingler yapmıştır. Hasavyurt
ve Kumtarkola bölgesi eylem bölgesi olarak ilan edilmiştir.
Tenglik Harekatı hedeflerini; Kumuk halkının siyasî
ve hukukî haklarının alınmasını,
Kumuk halkının bağımsızlığının
sağlanılması, Türkcülük ve Müslümanlık
şuurunun korunması, Kumuk Türk kültür ve geleneklerinin
korunması, kumuk toprak bütünlüğünün sağlanılması,
Dağıstan halklar birliğinin sağlanılması,
kumukların çoğunlukta bulundukları yerlerde yönetime
gelmeleri şeklinde açıklamaktadırlar.
Kumukların Siyasi Harekatı olan Tenglik'i Dağıstan
Siyasi polisi adeta tehlikeli harekat olarak belirlemiştir. Zaman zaman
Mohaçkale halkını Tenglik'e karşı kışkırtmıştır.
Aktif olan Kumuk aydınlarını sürmüş,
pazifize edip sindirmiştir. Yönetim Kumuk, Nogay, ve Terekemelerin
ittifakından çekinmektedir. T.C. yanlısı bir oluşumun
tehditi olarak algılanmaktadır.
Türkiye ile Yunanistan arasında Rum ve Türk halkı
insan mubadelesi olunca Batı Trakya'dan Türkiye'ye Türkler
gelirken bir kısım Rumlar Yunanistan'a giderken Trabzon yöresi
Rumları daha ziyade Dağıstan'a göç etmişlerdir.
Dağıstan Rumları Türkiye'de öğrendikleri Türkçeyi
bırakmamışlar, çocukları da Türkçe
bilen bir Rum kolonisi oluşmuştur. Dağıstan'daki gayri
müslimlerden Ruslar Moskova'ya Museviler İsrail'e giderken Rumlar
da Batı Tırakya'ya göçe başlamışlardır.
Halen bir kısmı Türkçe konuşan grek Dağıstan'da
yaşamaktadır.
Aliyev Solan Moğamed Salih Havıc yaptığı açıklamada;
kumuk Harekatının Türkiye Cumhuriyeti'nden beklentilerimizi
muhtelif vesilelerle T.C.'nin Kafkasya ve Dağıstan Türklüğü
ile ilgililerine anlattık. En son İzmir'de 1997 yılında
"Tür Halkları Kurultayı yapıldı. Orada
da açıkladık. Türk halkları arasında
görüş birliği gerekir. Bizim, kumuk Türklerinin meseleleri
ihmal ediliyor. Daha doğrusu Türklüğün genel meseleleri
arasında talii duruma düşürülüyor. Türk
Dünyası ile ilgili alınan kararlarda büyük Türk
toplulukları hep öncelik alıyor. Özbekler, Kırgızlar,
kazaklar, Türkmenler v.s. hep ön planda oluyor. Sayıları
çok olan ve cumhuriyetlerini kurmuş olanlar Türk dünyası
örgütlerini kendi sorunları için kullanıyorlar.
Bizim Kumuk Türkleri olarak kendi hükümetimiz yoktur. Türklük
organizasyonları ise, bizim meselemizi bilmiyor.
Dağıstan Kumuk Türkleri olarak T.C.'nde elli öğrencimiz
var. bu bize ayrılan 5 yıllık kontenjandır. Türk-kazak
Yesevî Üniversitemizde ise, 30 öğrencimiz var. Öğrenci
sorunlarımızın çözümüde Kumuk Türk
organizasyonu olan Tenglik (Denklik=Eşitlik) ile muhatap olunmasını
istiyoruz. 1998 yılı itibariyle Dağıstan7a 15 öğrenci
kontenjanımız ayrılmış. Bu miktardan sadece
5'i Kumuk'tur. Diğer 10 kontenjan içerisinde bize karşı
olanlar, Komunistler veya Kumuk olmayanlar var. T.C. Bize ayrıca bir
kontenjan ayırsın ve bu konuda Tenglik'I muhatap etsin T.C.
1998 eğitim yılı için Kumuklara 10 ilave kontenjan
ayırsın. Dünya Karete şampiyonu Dağıstan
Kumuk'lardandır. Ve Taşkın Kumuk Kuruluşunun Başkanı'nın
Türkiye'ye davet edilsin, demiştir.
"Dağıstan halklarından Kumuk Türkleri'nin Slavlara/Ruslara
daha yakın kesimi oluşturuyor" şeklinde iddialar var.
Diğer dağlı kesimler daha haşin. Kumukların ovada
yaşamaları Hazar denizin sahillerinin oluşu, Şehirlerinin
liman şehri oluşu onları Ruslara daha sık ve daha
erken temasa geçirmiştir.
Dağıstan etnografya müzesinde Kumukların Rus Generallerini
Hazar liman şehirlerinde karşılayışlarını
gösteren yağlı boya tabloları var. diğer dağlı
halklar Kumukları "Ruslara buyur etmekle" suçlayabiliyorlar.
Noügay Türkleri Ruslara nazaran daha step karekterli. Onlar Ruslara
karşı daha mesafeli Nogaylar türk olduklarını
kabul ediyorlar. Ancak, Kumukları bir parçası olmayı
reddediyorlar.
İKİNCİ BÖLÜM
DAĞISTAN HALK İNANÇLARI
Dağıstan halk inançlarını kaleme alırken
dağıstan halklarından hangi halk olduğu sıralamısın
esas almaksızın her halkın doğum evlilik ölüm
gibi safhalarına göre bilgi vermeyi planlamıştık.
Buna göre Kumuk, Avar, Tabasaran gibi halkların mesala evlenme
yaşlarının aynı bölümde karşılaştırma
imkanı olacaktı. Ancak bu defa mesela Kumuk halk inançlarını
bir bütün olarak bir arada görmek mümkün olmayacaktı.
Bu nedenle biz imkan nisbetinde hem karşılaştırmaya
yöneldik ve hem de bötünlüğü bozmamaya çalıştık.
Bazan da incelediğimiz halkın inançlarına dair derlediğimiz
bilgiyi birkaç ayrı ayrı kaynaktan aldık. Bu bizi
dipnotu çoğaltmaya götürecekti. Kaynakları ayrı
ayrı zikretmek de gerekiyordu. Böylece bazı bildiler tekrarlanmış
oldular.
Derlediğimiz bilgileri, Türk inanç kültürünün
Ana kaynaklarından teyide gitmedik. Türk Dünyasının
diğer kesimlerinden karşılaştırma yapmaya da
yönelmedik. Ancak derlenilen bilgilerin bizzat kendileri arasında
kaçınılmaz tahliller yapıp kanaatimizi açıkladık.
Aksi halde bu tespitlerimizi başka türlü belirtemezdik.
Dağıstan'da bir çok halkın yaşadığını
belirtmiş ve bunlara dair bilgi vermiştik. Dağıstan
halk inançlarını iki başlık altında
ele almak mümkündür. Bunlardan konuşulan dili esas almamız
halinde Dağıstan'da Türkçe konuşan halklar (Kumuk,
Nogay, Tatar, Terekeme, Azerbeycan Türkü) ile dilleri birbirinden
tamamen farklı olan halkları (Avar, Lak, Dergin, Çeçen,
Tabasaran v.s.) ele almak gerekir. Bu arada Avarlar gibi bazı bağlı
halkların dilleri kendi içlerinde dahi birlik arzetmemektedir.
Ayrıca Dağıstan'da miktarları çok az da olsa
Rus, Ermeni ve Grek gib ihiristiyanlarla, Çuvut denilen yahudiler de
vardır. Biz incelememiz kapsamına gayri müslüm Dağıstan
halklarını almadık. Biz Türkçe konuşan
Dağıstanlılardan Kumuk ve Tekeme halk inançları
üzerinde durduk. Avar gibi Türkçe konuşmayan halkların
inançları ile karşılaştırmalar yapmaya
çalıştık. Dili esas almadan yahılacak müslüman
dağlı halklar arasındaki halk inaç karşılaştırmaları
ilginç sonuçlar verebilmektedir. Dağıstan halklarının
islama girmeden evvel ortak inanç ölçülerini paylaştıklarını
söyleyebiliriz.
İncelememizi kırsal kesime yönelip geniş alan çalışmaları
ile malesef sürdürebilmiş değiliz. Bununla beraber, 8-10
günlük zaman zarfında belirlediğimiz inanç kodları
itibariyle karşılaştırma yapmaya yetebilecek malzeme
bulduk.
Dağıstan'ın Derbent bölgesinde 80.000 civarında
Terkeme Türkü yaşamaktadır. Başlangıçta
bunlar nüfus kayıtlarında Türk olarak geçiyorlardı.
Derbent'in kuzeyinde Terekeme Türkü köyler; Berikey, Velikent,
Cemikent, Deliçoban, podar, Karadağlı, Tatlar, Ulu Terekeme,
Solek, Şahbozkent, Mehreçkent, Şebede'dir. 12 pareden oluşan
Terekeme köylerinden son üçü şimdi yoktur .
İçerisinde Terekemelerin de yaşadığı
Rukel köyünde Deşiklidaş (teşiklitaş) diye
bilinen taşa çocuklar tedavi için götürülürler.
Cuma günleri bu taşın deliğinden hasta çocukları
3 defa geçirirler. Bu esnada 7 renkli iplik ve bir şişe
alınır. Şişe deliklidaş'a varularak kurulur.
7 renkli iplik bir çalıya bağlanır. Bu taşa
yumurta vurarak kıran da olur. Adak adanırken de bir pirin ismi
zikredilir. Tedavi olununca o pire gidilir kimin adağı ise ismi
zikredilerek adak yerine getirilir .
Çocuğu olmayan aile Kuklar'a gider. Kuklar Derbent kalesinin karşısındaki
büyük mezarlığın içerisinde sonradan korumaya
alınmış bir mekan. Derbent Kalesinden Hazar Denizine doğru
iki sur iniyor. Halkın inancına göre bu surları
Zulkarneyn Yecül-Mecüc'e karşı halkı korumak
için ördürmüştür. Derbent mezarlığı
kanaatimce Ahlat bilhassa Nokus tarihi mezarlığından küçük.
Yinede çok büyük bir mezarlık. 600-700 yıllık
mezarların yanısıra halen defin yapılmaktadır.
Burada bir kısım tarihi mezar taşları boy, stil
ve motifleri itibariyle Ahlat mezartaşları gibi erkek mezar taşlarının
alt sırasında; at, suvari ile birlikte at, atın karın
kısmının altında bir çift çizme
motifleri var. Bu motifler yeni yapılan taşlarda da var. Kadın
mezar taşlarında başka simgeler var. Eski ve bilhassa kısmen
yeni mezarların taşında muhakkak ayyıldız
var. Ayrıca çeşitli kuş resimleri tekli ve çiftli
kompoze edilmiş ve çiçek resimleri ile bezenmişler.
Son dönemin zengin mezarlarında siyah mermer üzerine meftanın
fotoğrafı resmedilmiştir. Kırklar içerisinde
izahi gereken bir çok mezar ve türbe bulunan bu mezarlıkta
yer alıyor. Malesef çektiğimiz iki makara filminde yandığı
bu mezarlıkta Kurklar 40 mermer mezar taşından oluşmuştur.
Bunlar balık sırtı 2-3 metrelik mermer mezarlardır.
Bir duvarla çeperlenmişlerdir. Çeperin üst başında
2 metre kadar yüksekliği olan üstü kubbeli, önü
ayetli ve ocağı andıran diğer mezarlara göre çok
yeni üstü badanalı bir yapı var. Ziyaret yerinde ağaçlar,
bağlanmış adak çaputlarından gözükmüyor.
Halkın ifadesine göre Salman-I Farisi ve kardeşi bu iki
mermer sütun mezarda yatmaktadır. Kırklara çocuk
dilemenin yanı sıra "er talebi", "murat",
"tedavi" ve daha bir çok ihtiyaç için gidiliyor.
Kırklara çocuk dileği ile gidenler, orada taştan yapılmış
sembolik beşiği sallarken, orada sadaka nezir eder, adakta bulunurlar.
Bu mezarlıkta ayrıca Fethali Han'ın karısı,
kızı, oğlu ve kölesinin bulunduğu kümbet tipli
bir türbe var. türbedeki kırk anahtarlı Korku taşından
her türlü korkunun giderilmesi için su içilerek yararlanılıyor.
Çeşitli dilekler bu arada çocuk istemi ile "Erenler"e
gidilir. Erenler Şehbuz Dağındadır. Halk hacca gider
Erenler'e gider. Burada da Adak adanır. Erenler'deki kutsal kabul edilen
bir taşın deliğinden geçilir. İyi niyetli olmayanların
bu delikten geçemeyeceğine inanılır. Kötü
niyetli olanları taşın sıkıp bırakmayacağına
inanlıır. Buradan getirilen taş parçaları
uğur niyetine üzerlerinde taşırlar Erenler kaya'sına
bütün dağıstan halkı aynı inaç ve
ihtiyaçla gider .
Yöredeki çocuk istemi, yaşamayan çocuklar için
gidildiği mekanlardan birisi de "7 kardeş bir bacı kalesi'dir.
Burası daha ziyade Tabasaran'ların bölgesindeki kutsal
yerlerdir .
Çeşitli uğursuzluklardan korunmak hayır ve bereketi
celbetmek için Derbent yöresinde dah aziyade Şii inançlı
Türklerde insanlar üzerinde "Beşparmak" taşırlar.
Beşparmak çocukların omuzuna nazarlık olarak da
takılır. Altından yapılmış beşparmağın
Hz. Fadime'nin elini temsil ettiğine inanılır.
Aşerme inancı Derbent'de Tekeme ve Azerilerde de vardır.
Kumuk Türklerinde aş; yemek, aşa, yemek yemek iken, aşa;
yemek ye demektir. Yaşar aşa, yaşar buyur aş ye demektir.
Buradan hareketle aşarmak aş arzulamak, aş yemeği arzulamak
anlamında olabilir. Kumuklar hamile kadının annesine
"eşine/asina düşkün" demektedirler. Hamile
kadına Aylı kadın, yükü hayvana "buaz"
denilmektedir. Kumuklarda aşaren kadının aş erdiği
şey temin edilir. Yemesi sağlanılmaz ise, annenin vücudunda
aşerilen yiyeceğin leke şeklinde çıkacağına
inanılır .
Kumuklar ve Avarlar ve bütün Dağlılar çocuk diledikleri
için "Pir"e giderler. Veli kız Pir'I belli başlı
pirlerdendir. Bu pir Ağaç Aul'dadır. Buraya bekar kızlar
eş talebi içinde giderler. "Çaput bağlama"
inancı vardır. Burada sadaka dağıtılır.
Eskiden çocuk dileyenler çok çocuklu annelerin elbiselerini
giyerlerdi. Yetimlere ve çok çocuklu ailelere yardım
edilirdi .
Kumuklarda ve Avarlarda "Beşik Kertme" yöntemi ile evlenme
geçmişte var iken şimdi hatıraları kalmış.
Kumuk Türkleri Beşik kertmeye "Beşikten belgilenen"
diyorlar.
Dağıstan'da hamile annenin göreceği rüya onun doğacak
çocuğunun cinsiyetinin belirlenmesini tayin eder. Rüyada sarıgül
gören kumuk annesinin kızı ve düşünde kırmızı
gül görenin ise oğlu olacağına inanılır.
Kumuklarda dünyaya gelmiş bebeğin "eşi", "göbek
bağlı" köpeğin dahi kazamayacağı kadar
derine gömülür .
Kumuklarda Alkarısı'nın isme "Bastırık"dır.
Albasması "Bastırık Basa'dır. Alkarısı
ve Albasması Avarlarda da vardır. Ancak ismi Avarca'dır.
Kumuk'larda da gayıptan tanıdık bir sesle çağırma
vardır. Buna "şeytan kıcırdı",
şeytan çağırdı, aldattı denir. Böyle
hallerde Kumuk "Tövbe Estağfurullah" dter. Kendisinin tanıdık
bir sesle çağrıldıağını duyan,
bu sese ilgisiz kalıp cevap vermemelidir. Cevap verilmesi halinde cevap
verenin başına İblis-cinin bir felaket getireceği
inancı vardır. Kumuklarda da geceleri ahırda bağlı
atı cinler binebilirler. Buna "Cin hoydokon at", cin binen
at denir. Bu biniş atı hasta eder .
Kumuklarda ve Avarlarda cin ile problemi olanlar şifa bulmak için
halk arasında "Kocakarı" diye bilinen kimselere giderler.
Ayrıca Alkarısı mumasili "Su Anası"
vardır. Su Anasının diğer ismi "si iyesi"dir.
Uzun sarı saçları vardır. Aşık olmuş
sevgilisi ile gizlice evlenmiş diye hikaye edilir. Bu inançda
Avar ve Kumuklarda ortaktır.
Kumuk ve Avarlarda Ana da baba da kırkı çıkmadan
evden eşikten dışarı çıkmazlar. Yas
evinden gelen kadın kırkı çıkmamış
annenin yanına gelmemelidir. Aksi halde anne "kırk"
olur. Kırk basmış yani kırk olmuş kadının
tedavi için ince ipek iplik sağ elin parmaklarından başlanılarak
ayak parmaklarına varıncaya kadar bütün vücuda
sarılır. Sonra bu ipek iplik bir ucundan yakılır
ve bütün iplik bir anda yanar. Böylece anne kurtulmuş
olur. Kırk basmış annenin sütü devamlı
olarak akar, kadın üzüntüye kapılır, bunalıma
girer. "Kırk düşen" kadının ateşi
sürekli çıkar, iner, titrek, terler şuur kaybı
olur. Tedavisi için "Kırk kızlar Piri (Pınar)"
su getirilir. Bu su ile "Kırk" olmuş kadın üç
defa çimdirilir. Bu sudan kadın ayrıca üç
defa içer. Kadın için şifa duaları okunur
ve şifa dileyen sözler söylenir. Böyle hanımlara
40 adet kurze yedirilir. Kurze içerisine kıyma doldurulmuş
hamur yemeğidir .
Kumuk ve Avarlar'da süt çocuğu gece çarşıya
çıkarılmaz, muhakkak çıkarılması
gerekir ise çocuğun yüzüne "Ocak isi" sürülür.
Eline ekmek ufağı sıkıştırılır.
Kumuk ve Avarlarda nazar değmesinin giderilmesi için kurşun
dökülür. Hamur yapılır, bu hamur dua okunularak
duvara vurulur. "Kim nazar etti ise yüzü bu hamıra çıksın"
denir. Ayrıca nazara uğramış insansan "emci kadın"a
gidilir. Emci kadın sopa ile nazarlının ayağının
bir altına bir üstenü vurur. "Ayağından çıksın
bunun çaresi budur" der. Terekelemelerde göze karşı
sancak, (kilitli iğne) takılır. Üzerlik yakılır.
Seyit Ahmet'in kolyesi suya batırılır, "suyu şifadır"
inancı vardır.
Kumuk ve Avarlardan insan isimleri de tespit etmeye çalıştık
Ayrıca Dağlı halkların İslamiyetten evvelki
isimleri diye de bir döküman bulduk. Avar insan isimleri; Mesela
(Altın) kadın ismi Yezilov (Bronz) erkek ismi, Mohulav (Demir)
erkek ismi, Dugrucil (Sıkı Kemer) erkek ve kadınlara
konulabilen bir isim, Avarlardaki İnsan isimlerindeki mantık
Türklerle aynı ancak dil değişince doğal olarak
kelimeler de değişiyor .
Avar ve Kumuklarda da köpeğin kurt gibi uluması ölüm
haberi olarak algılanıyor. Keza Baykuşun da konduğu
damdan bir ölünün çıkacağı şeklinde
inanılıyor. Zamansız kışkışan
(öten) horozu keserler felaket getireceğine inanılır.
Tabasaranlarda da Baykuş (Gugunay) konan evde ölü çıkacağına
inanılır.
Avarlarda ölümü haber verecek kimse, papagını
ön tarafa düğru düşürür yavaş yavaş
yürür yüzü yere eğiktir. Böyle kimselerin ölüm
habercisi olduğu anlaşılır. Dağlı halklarda
da ölünün üçü, yedisi, yirmisi, kırkı,
elliikisi, sene-I devriyesi yapılmaktadır. Ancak bu uygulamalar
bilhassa Avarlarda bölgelere (köylere) göre değişiktir.
Kumuk ve Avarlarda "ölü helvası" daha mefta defnedilmeden
kavrulur, defnedilinceye kadar dağıtılır .
Mezarlıklarda özel Kur'an okunulan çadırlar kurulur.
Köylerde ayrı amaçla seyyar çardaklar kullanılır.
Avarlarda bunlar mezarın başına götürülür,
orada 3 gün Kur'an okunur. Kumukların meskun olduğu Türk
Hazar İmparatarloğunun eski başkenti Targu'da ölü
evinde Kumuklar 7 gün Kur'an okurlar.
Kumuklarda yas evindeki ağlatıcı deyişler söyleyen
kadına "Laylatıcı" veya "Zikra" (zikirci)
denir.
Kumuklarda cenaze evinin önünde yakınları bir kaç
gün ve gece bekleyerek nöbet tutarlar. Başsağlığına
gelenlerin hoca tarafından uyarı ile fatiha okunur, cenaze sahibine
geçmiş olsun derler.
Dağıstan'dan hacca hale yaya olarak gidenler çıkabilmektedir.
Böylece hacc'ın daha makbul olacağına inanılır.
Anadolu'da camiye yürüyerek gelinmesi atılan adım
sayısının arttığı nisbetinde hayır
işlenilmiş olunacağına inanılır. Türk
Dünyasının bir çok yerinde bazı yatırların
bulunduğu tepeye yürüyerek çıkalması makbul
sayılır. Çıplak ayakla çıkanlar
olur. Cenazeyi duyurmak için suvari, atından inerek duyuru yapacağı
eve yürüyerek gider. Bazı yörelerdeki mezarlık
ve türbe önünden geçen süvari atından iner,
atını terkisine alır .
Kumuk ve Avarlarda başlık parası, cehiz gibi uygulamalar
vardır.
Kumuklardan bir kimse kan davalı ise Avar'a ve Avarlar'dan bir kimse
kandavalı ise kumuk aileye sığınır. Atalık
(çocukların belirli bir yaşta başka bir ailenin
yanına verilerek yetişmesini sağlamak). Kumuklarda da, Avarlarda
da vardır. Avarlar çocuklarını Atalık için
Kumuk aileye ve Kumuklar da tercihen Avar ailesinin yanına verirler.
Bu uygulama çocuklar 18-19 yaşına gelinceye kadar devam
ederdi. Atalık olarak verilmiş gençlerin yeni aileleri
tarafından evlendirildikleri dahi olurdu. Bu uygulamalar eski-yeni,
köy-şehir olarak farklılık gösterebilmekterir
.
Kan davasında, katil öldürülenin evinin eşiğine
gider. Orada ölen şahıs ve yaslı aile için
dua eder. Sonra katilin bütün ailesinin erkekleri katille birlikte
ölen şahsın mezarına giderler. Başları
açık ve önlerine eğiktir. Katilin ailesi öldürülen
kimsenin ailesine bazı tazminatlar verir ve uzun süre saygılı
davranır. Ayrıva öldürülen şahıs
bazı yörelerde boynuna bir kefen alır, öldürülen
şahsın ailesinden en büyük zatın evine gider.
Katili ailesinin en büyüğü getirmiştir. "İsterseniz
affedin, isterseniz bağışlamayın" deri. Kapısına
gidilen yaşlı zat katilin başını okşar,
aileler arasında barışı pekiştirmek için
evlilikler yapılır .
Dağıstan'da Tabasaran'lar merkez Haçni kasabasında
yaşayan Müslüman bir halktır. Dilleri Türkçe
ve Tabasaranca'dır. Tabasaran'ların hepsi Türkçe
bilirler. 5-6 kent (köy)ün anadilleri Türkçe olup Tabasaranca
da bilirler. Bölgenin yerli halkıdırlar. Bir kısmı
"Türk Tabasaran" olarak tanınırlar. Okullarında
Rusca, Türkçe ve Tabasaranca öğretilir .
Tabasaran erkekleri için evlenme yaşı 18 ve yukarısıdır.
18 yaştan evvel evlenilmez. Resmi nikahın yanısıra
Kebir/imam nikahı da vardır. Tabasaranlarda 2-3 hanımlı
evliliklerde görülebilir. Bir Tabasaranın 5 ile 15 arasında
çocuğu olabilir. Kız kaçırma yoluyla evlilik
de vardır. Kız kaçırmaya "kız çalmak"
denir. Eşlerin arasında evlilik için anlaşma olmuş
iken, ailelerin büyükleri evliliğe muhalefet etmiş ise,
gençler kaçabilirler. Tabasaranlarda iki kardeşten ölenin
dul kalan eşini diğer kardeş alarak evlenebilir. Evlenecek
kızın kanaatini sorun babalar giderek artmaktadır .
Tabasaranlarda çocuğa, ölmüş ulu atanın
isminin konulması çok yaygındır. Çocuk
dünyaya gelince toy yapılır. Oğlan çocuğu
daha makbul tutulur. Çok konulan isimler arasında İmameddin,
Taceddin, Zeyneddin, İsameddin, Ramazan, Hacı Muharrem, Hacı
Kurban, Sıraceddin, Güleybed (Gülenyüz), Soybed, İzamed,
Zühra, Zahrahanım, Colul (Bekar), Naide, Tahmına, Taşdemir,
Demirkaya, Kahraman, Gülbela, Aydın, Pirbela, Gülgez, Sonkıza,
Oğlangerek, Yaşar, dursun vardır. Bunlardan Pirbela ziyaretlere
gidilerek edinildiğine inanılan çocuklara verilir. Sonkıza,
artık kız çocuğunu istemiyorum, keza Oğlangerek,
erkek çocuğu istiyorum, Yaşar ve Dursun çocuklarının
ölmeyip yaşasınlar anlamında konulan insan isimleridir.
Özel Tabasaran ismi ve Tabasaranca isim yoktur. Tabasaranlarda çocuklarının
yaşamaları için onlara konulan isimler değiştirilirler.
Ömrü kısa olan çocuklar için "ömrü
bitti" ömrü bitmiş tabiri kullanılır. Ömrün
kesilmesi ile ömrün bitmesi farklı anlamlardadır.
Ömrün kesilmesi kaza sonucu ölümü, ömrün
bitmesi ise, o kadar yaşayabilmiş olmasını anlatır
.
Tabasaran'larda sünnet aşı vardır. Çocuğun
doğumunun kırkıncı günü sünneti yapılır.
Bugün kolu komşuya yemek ikramı yapılır.
Tabasaranlarda Balanın ilk sacı bir şeye sarılır
ve saklanır. Eskiden sünnetin parçası toprağa
gömülürdü.
Tabasaranlarda genç kızların kısmetinin tahmini
için falcı kadınlara gidilir. Bunların gelecekten
haber verdiklerine inanılır. Kısmetleri de tahmin edebileceklerine
ihtimal verilir. Ayrıca Pir olan Terek (Ağaç) Dörk
(Magara), Mecet (Mescit), Meşe (Orman) lar vardır. Dörk/Magaraya
gelinir gece orada yatılır. Orada kurban kesilir. Bu tür
kutsal yerlere Pir dtenilir. Bu tür yerlere ayrıca şifa,
çocuk, er, iş, aş için de gidilir. Buralardan çeşitli
dileklerde bulunulur. Mecit meşe denilen yerlerin ağaçları
kesilmez. Kesenler çarpılır, felç olur, ölür
inancı vardır. Buralara çaput bağlanılmaz,
ub kutsal meşelere dua edilir .
Kars'ta Terek, raflardan oluşan tabakların konulduğu tahtadan
yapılmış önü açık dolaba denir.
Dağıstan'da Ağaç anlamına geldiğini gördük.
Tabasaranlarda şimşek çaksa, yıldırım
düşse, gök gürlese halk Allah'a dua eder. Köyden
birinin ineği itse, (ayıp olsa) Molla kurdun ağzını
bağlar. Kurt ağzı bağlamak Terekeme ve Kumuklarda da vardır.
Tabasaranlarda da Tanrı kavramı Tengri olarak yaşamaktadır
.
Derbent'te Kırklar mezarlığında "Pir"
diye bilinen bir mekan vardır. Burası çepere alınmış
20-25 m² lik bir alandır. Etrafındaki çalılara
adak çaputları asılmıştır. Kapısından
girince tam karşıda 1,5-2 metre yüksekliğinde bir ocak
vardır. İçerisined pirinç, şeker türünden
niyet eşyası konulmuştur. Çeperin içerisinde
sağdan yere yatık vaziyette 1,5-2 metre uzunluğunda harfiyattan
çıkmış yarı yere gömülü vaziyette
mermer bir Anahtar vardır. Buray akısmeti kapalı gençler
adak adamaktadır.
Aynı şekilde aynı boyda yine mermerden bir makas da sol
yanda vardır. Buraya kısmeti bağlı gençler
de adak adamaktadırlar. Burası görülen bir rüyadan
sonra eşilerek bulunmuştur. Anahtar Dağıstan'da kapalılığının
baht çaresi, makas ise sonradan yapılmış bağlı
olmanın çözümüdür.
Derbent'teki Kırklar mezarlığında ayrıca
adakla ziyarete gidilen Dudu Hatın türbesi vardır. Dudu
Hatun Fethali Han'ın eşidir. Türbede dudu Hatın'ın
kızı, oğlu ve eşrafının mezarları
vradır. Mezarda açık el, yeşil ziyaret bayrağı,
bağlanmış çapıtlar, ay yıldızlı
bayrak vardır. Ziyaretin burası kümbet tarzındadır.
Dağıstan yatırlarından birisi de Umamay'dır.
Umamay isimli bir kumuk kızı bir gence aşık olur.
Oğlan da Umamayı sevmektedir. Umamay camuşlarını
beklerken kutsal bir ruha aşık olur. Bunun üzerine Umamay
adem evladı aşığına "benden vazgeç
ben artık başka bir aleme aidim" der. Bir gün Umamayın
comuşları kaybolur. Comuşların ormanda kaybolduğu
söylenir. Aşık olunan kutsal ruh/güç kılıcı
ile ceviz ağacını vurur. Çıkan kıvalcımla
orman yanar. Kız ölüncü "Kabrimi ormana yapın
üzerime buğday serpin. Ben ormanın yakılmasına
sebep olmakla kuşlara zarar verdim. Buğdayı kuşlar
yesinler" der. Zamanla mezarın üzeri yekpare bir taş
olmuştur. Halk buraya buğday serper ve dilekte bulunur .
Terekeme Türklerinde gelin eşikten girerken ilkin sağ ayağını
atmaktadır. Bunun uğruna ve bereketine inanılır.
Ayrıca eşiğin önünde ve kapıda da balta
olur. Balta ile kötü ruhların kovulacağına inanılır.
Kumuklarda ev sahibi ile misafir eşikte el sıkışmazlar
ya içeri girilir veya dışarıda tokalaşılır.
Bütün Dağıstan'da eve gelen misafir evin bir ferdi kabul
edilir. Misafire gelen her türlü zarar ev sahiplerine gelmiş
kabul edilir .
Gudil, Terekeme Türklerinde yağmur duası için gezdirilen
geline denir. Gudil yedi ev gezdirilerek pirinç toplanılır
ve bununla pilav yapılıp yedi eve dağıtılır.
Böylece yağmurun yağacağına inanılır.
Tabasaranlarda yağmurun yağması için sadaka verilir.
Molla yağmur yağsın diye dua eder. Kurban kesilir. Çok
yağan yağmurun durması için baltayı yere vurur.
(Ağzını toprağa sancar.) Kuru bir taş bulunur
onun ıslanmaması için saklanır. Ayrıca
birisi bir yılan öldürmüş ise yağmurun yağmaması
isteniyor ise, o öldürülen yılanı görmesi
gerekir. Serçe türünden bir kuş vardır. Onun
öldürülmesi halinde kar yağacağına inanılır
.
Güney Derbent'te birbirlerini seven ve fakat evlenemeyen iki genç
intihar ederler. Mezarları yan yana kazılır ve defnedilirler.
Yağmur yağar ve bu iki mezarı birleştirir. Halk iki mezarı
tekrar ayırır. Mezarlar tekrar birleşirler. Burayı
sevgilisine kavuşmada güçlükle karşılaşan
gençler ziyaret ederler.
"Pir Yamacı" diye bilinen yer de kutsal kabul edilen ve
aşık gençlerin ziyaret ettikleri bir mekanda kayadır.
Bu kayayı kimse kıramaz. Kırmaya kalkan felakete uğrar.
Burada aşık bir gencin ruhu olduğuna inanılır
.
Kumuklarda Çor, kara demektir. Rusca ise Çorni kara demek çor,
kara anlamında Ruscaya ne zaman ve nasıl girdi. Anadolu'da ise
"çor çıksın o suratına", "çor
vursun suratına" veya "çorlu" tanımları
vardır. Bu, bilinmeyen bir musubete uğra ve uğramış
kişi demektir .
Dünyada Rusca konuşan müslüman aranırsa resmi
dili Rusca olan RF'nun müslüman halklarına bakılmalıdır.
Milliyetleri tyin eden dil ise, (Rusya misalindeki her ne kadar ana dil değilse
de bu soydaşları tenzih ederim) Milleyeti tayin eden din ise,
bu soydaşlarımız aralarında Rusca anlaşan
müslümanlardır. Bütün türk lehceleri biribirlerini
anlayabilecek noktaya gelebilseler, Rusca ile mücadele etmeye hiç
gerek yoktur. Zira her Türk lehçesi Rusca'ya çok sayıda
kelime vermiştir. Bu kelimeler farklı Türk boylarına
Rusca kelime kimliği ile taktim ediliyor.
Kumuk Türklerinde yaşamayan çocuklara yaşaması
inancı ile Dursun, Yaşar gibi isimler konulur. Ayrıca;
Kalsın, Ölmez, Kıztamam isimleri de verilir. Yaşamayan
erkek çocuğa kız elbisesi giydirilir. Ve kulağına
küpe takılır. Eskiden bebek korunsun diye bir yatıra
satılırdı. Bir dönem komunist yönetim sünneti
yasaklamış çıkan diş ve sünnet parçası,
çok yaşayan insanların kış dahi olsa evine
taşlanır (saklanır/gömülür).
Ruslar alt kültür kesimlerinin kültürel farklılıklarını
netleştirmek için gerekeni yapmışlar, Bu farklılıklaştırma
politikası için hel halka ayrı tiyatrosu kurulmuş,
çocuklar tiyatrolara kukla tiyatroları ile alıştırılmış.
Ancak kültür ve eğitim dili üst kimliğin tayin edici
kaçınılmaz faktörü rusca olmuştur. Müzik
de böyledir. Çocuklar küçük yaşlardan itibaren
mızıka okullarına gider müzik aletlerini tanır,
bilgi edinirler. Ancak eğitimde halklar muzikisi sadece folklordur. Büyük
kompozitörlerin eserlerinde iletişim dili Rusca'dır. Biz
Kafkasya'da gördüğümüz bu uygulamayı Karakalpakistan'da
müzecilikte gördük. Nokus'da görme imkanı bulduğumuz
Etnoğrafya müzesinde Karakalpak, Türkmen ve Kazak halk icatları
farklı salonlarda değişik kültürün ürünleri
olarak sergileniyordu. Türk kültürü adeta farklı
isimler altında rakip kültürler halinde yarışa
itilmişti. Farklılık, üstünlük ve ayrı
milliyetler adına sahiplenme, yarışına sokulmuştu.
Ancak müze rusca düzenlenmişti. Buroşürler Rusca
idi, görevliler tanıtımı Rusca yapıyorlardı.
Bu şu demekti, alt kültür olarak Türk halklarının
veya diğer halkların kültürü hars olarak kalacak
ancak, bunları bağlayıcı, bir arada tutucu faktör,
ruhunu Komunizmden alan Slav üst kültürü adına
Ruslaştırma için uygulayacaktı. Şimdi komunizm
bağlayıcı faktör olarak yok. O aradan çıkınca
farklı milli kimlikler adına mensubiyet savaşı
başlamış, yeni bağlayıcı faktör
ne olmalı, bu halkların aynı ortak tabanı ne olmalı,
İslam mı, hangi islam ne manãda?
Kumuklarda erkekler 24-26 yaşlarında kızlar 18 ve daha
yukarı yaşlarda evlenirler. Aile reisleri evlendirecekleri kızların
kanaatini sorarlar. İki evlilikli Kumuk ailelerde ikinci eşinde
sadece imam nikahı yapılır. İmam nikahına
"Gebin" denir. Bir ailede ortalama iki-üç çocuk
olur. Çoğunluk tek evlilik yapar. Çift evlilik nadiren görülür.
Kız kaçırarak evlenme veya kızın kaçması
suretiyle evlenmesi Kumuklarda rezalet olarak kabul edilir. Çeçenlerde
sık görünen bir evlenme türüdür. Ölen
abeğinin dul eşiyle vlenme Kumuklarda nadiren görülürken
Nogaylarda oldukça sık görülmektedir. Kafkas halklarında
nadiren de olsa büyük ölçüde geçmişte
de kalmış olsa"Beşik kertme" yöntemi ile
evlenme olmuştur. Kumuklarda kuzenler arasında evlenme olabilmektedir.
Dayı, amca, teyze çocuklarının evlenmeleri görülebilmektedir.
Dünyaya yeni gelmiş çocuğa ilk ve en çok temenni
edilen uzun ömürdür. "Ömrü bol olsun, ömürlü
olsun" denir. Ayrıca hayırlı ömür dilenir.
Bu arada birisi hapşırınca çevresi ona "Hayır
ve yahcılık" der, hayırlar ve iyilikler diler .
Kumuklar Anadolu Türk kültürünü uzunsüre N.
Hikmet, A. Nesin ve Çalıkuşu ile tanımışlardır.
Kumuklar arasında çok sayıda Feride isminin oluşu,
"Çalıkuşu" romanından kaynaklanıyor.
Kumuk Türklerinde çocuğu olmayan kadın "Enem Hatun"lara
gider. Bunlar gün görmüş çok çocuğun
doğumuna nezaret etmiş, bilgili ağzı dualı yaşlı
kadınlardır. Ayrıca çocuk dileğiyle ziyaretlerine
gidilir. Eskiden çocuğu olmayan kadınlar, çok çocuklu
kadınlardan kumaş parçaları alır, bununla
yorgan diker çocukları dünyaya geldiği zaman ölmesin
yaşasınlar diye toplanılmış bu kumaş
parçalarından dikilmiş yorganı kullanırlardı.
Böylece çocuklarının ölmeyip yaşayacağına
inanırlardı .
Kumuklarda hamile kadın (Aylı kadın) a özel ilgi
gösterilir. O'nun canının çektiği bir yiyecek
olur ise, temin edilip yemesi sağlanılır. Aksi halde "Damla"
olur. Damla annenin veya bebeğin vücudunda "ben" çıkmasıdır.
Hamile (Aylı) kadının nefsine çok dikkat edilir.
Böyle kadın komşunun yemek masasına gelse (yemek
yenildiği zaman gelmiş olsa) hemen oradan uzaklaşır.
Nefsi bir şey çekebilir. Yemek yemekte olan komşusu ise,
yemek sofrasında (masasında) ne kadar yiyecek var ise onları
hazırlar ve yemesi için hamile hanıma verir .
Güngörmüş Kumuk aileler, Kumuk Türk geleneklerinin
unutulduğundan şikayet ederlerken, "Geleneklerimizin unutulmaları
zamanla kimliğimizin yok olması kayıp olup gitmemiz anlamına
gelir" deyip üzüntülerini belirtiyorlar. Yaşlılar
genç anne ve babaları bilgisizlikle suçlayıp geleneklerini
öğrenmeye teşvik ediyorlar. Bu arada geleneklerin ilk çıkışları
ve halklar arasındaki gelenek ortaklığının
sebepleri araştırılırken; Avarlar, "Biz tarihi
Avar İmparatorluğunun uzantılarıyız"
demektedirler. Kumuklar "tarihi Avar İmparatorluğu bir türk
devleti idi ve orada bir çok dil konuşuluyordu. Konferarosyon
İKİNCİ BÖLÜM SAYFA11 dilleri arasındaki
farklılık bugünkü Dağıstan Avarlarının
dilinin anlaşılamamasına yol açmaktadır"
demektedirler. Kafkasya'da Şaban Kuzgun Hoca'nın Hazarlarla ilgili
çalışmaları biliniyor ve o kitaptaki Hazarların
Türk kimliği bazı araştırmacılarca yargılanıyor.
SAYFA 11 Hazar İmparatorluğunun dili konusunda üç iddia
var. Bunlar; Hazarlar Türktür, Hazarlar İranî idiler
ve Hazarlarda üç dil vardı. Bu diller Türkçe
idi, Farscaidi ve Hazarca idi. Avarlar kendilerini Hazarların da kısmen
varisi sayıyorlar. Dağlı Museviler ise İbranice konuşuyorlar.
Mohaçkale müzesinde erzak küpü türünden Hazar
arkelojik malzemenin teşhir edildiğine şahit olduk. Dağıstan'da
"Biz Hazarlardan geliyoruz" diyen toplum daha ziyade Kumuklardır.
Kumuklarda ölü evinin sahipleri aş dökmezler. Aşı,
yas evinin yakınları pişirirler. Ölümden sonra
din adamları 3 gün içinde bütün dinî işlemi
bitirirler. Kumuklardaki Tengri inancını gösteren bir deyişe
göre; "Tenğrini yarığı terezeden, terekni
yemiş tepsiden" (Tanrının nuru percereden bereketi
tepsiden gelir) Bir başka özlü ifadeye göre "tengri
salgan namusdan kaçmas" (Tanrının önüne
geçilmez) .
Kumuklarda cuma aynı zamanda hafta, 7 gün demektir. Dinî
işlem ilk cumaya kadar bitirilmiş olur. Yas evine gelen kadınlara
paketler halinde, sadaka verilir. Tarku'da (Hazarların eski başkenti)
bu süre değimektedir. Cenazelerde sesli ağlamayı, kuran
okuyanlara para verilmesini hocalar yasaklamaya çalışıyor.
Kumuk Türklerinde yas 40 gündür. Kırk günden fazla
yas olmaz yasın 40. Nıcı gününde yaslı
traş olur vey aettirilir. Meftanın yakını olan
kadınlar bir yıl boyunca siyah giyerler. Yas evinde neşeli
bayram olmaz. Yaslı aile düğün derneğe gitmez. Siyah
giyinmek karlara bürünmek yaşlılık alametidir.
Kara renk ile kederlilik mesajı verilir .
Kumuklarda cenazenin yıkandığı su, kanalizasyona
dökülmez. Çiğnenmeyen yerlere dökülür.
Eskiden meftanın binek atı cemaatle birlikte mezara getirilirdi.
Defin esnasında gözünden yaş akıtarak ağlayan
atlardan söz edilir. Ölünün ardından "un helvası"
yapılır .
Kumuklarda ayna ile ilgili inançlar çoktur. Aynaya gece bakılmayacağı,
gelin sandığına ayna koymanın iyi olduğu ve ayna
kırılmasının hayıra yorumlanmadığı
şeklindedir. Tabasaranlarda çay bardağı devrilse,
eve yağ geleceğine inanılır. Örümcek görülse,
uğurlu bir konuğun geleceği inancı vardır. Pencereye
alaca karga konsa, şeker konularak hayıra yorumlanır.
Evden gidenin ardından su dökülür.
Kumuk Türklerinde aya, yeni doğmuş aya, ve güneşe
saygısızlık edilmez. Bir çok isminde ay ve güneş
kelimesi de geçer. Tanrı kelimesi Kumuklarda "Tengri"
olarak yaşıyor eski inançlar "Tengriciliğin kalıntıları"
olarak bilinir.
Dağıstan'da imama duyulan saygı, muhtara duyulan saygıdan
çok büyüktür. Ancak İmam Şamil mumasili
imam ve açığa çıkmış imamet organizasyonu
da yoktur. Namazı kılan, orucu tutan bir çok Dağıstanlı
aynı zamanda komunist inançlıdır. Komunist partiye
oy verirler. Kafkasya'da İslam halk kesimlerine farklı şekilde
yanşımıştır. Laklar ve Lezgilerde çok
zayıf olduğu ifade ediliyor. Nogayları, Tabasaranları,
Lezgileri, Azerileri İslamın birleştirici karekterinden
hareketle bir araya toplamak çok zordur. Türkiye'nin Dağsıtan'daki
prestiji, Türkiye'nin İslamı yorumlayış biçiminden
geliyor.
Kumuklarda "itin uluması çok yaman ayıdılar"
SAYFA 13 çok uğursuzluk olarak söylenir. Uluyan iti muhakkak
öldürürler. O köpeğin öldürülmesi uğursuzluğun
giderilmesi şeklinde algılanır. O it öldürülmez
ise "git sahibinin başını ye, uğursuzluğun
sahibine olsun", "yetsine başına bolsun" denir.
Avarlarda Huthut (Baykuş) kuşu'nun görüldüğü
evden ölü çıkar inancı vardır. Yıldız
kayarsa köpek ulursa bir felaketin olacağına inanılır.
Kumuklarda erkeğin karısının ismini söylemesi
de uğursuzluk uygunsuzluk olarak algılanır. Kumuk bilhassa
yabancıların yanında eşine ismi ile hitap etmez,
ona "Ey", "O" gibi hitap eder. Aynı zamanda gelin
kayın atasının yanında erinin adını
ağzına almaz. "Ataya hayasızlık" olur.
Bu da hayır getirmez. Bu tür telkinler aile içerisinde
zamanla verilmiş eğitimle edinilir. "Kızım sana
ayıtaman gelinin sen tınla" kızım sana diyorum,
gelinim sen dinle. "Kulag as" Kulak ver, dinle.
Kumuk Türklerinde çocuğun süt dişi çıkıncı
ailesi "Şapsı" yapar. Şapsı, Fasülye,
burcak ve mısış haşlanılması ile yapılan
bir nevi ikram yemeğidir. Kumuklarda nazar olmuş çocuk ulu
kişiye götürülüp okutturulur. Çocuğu
götürme imkã yok ise, okutturulmak için çocuğun
kalpağı ulu kişiye götürülür. Çocuğa
bazan Henkel (Nuska) yaptırılır. Bu üçken
çocuğa takılır. Beşiğe asılır.
Anadolu'da muska üç yol ağzına gömülür.
Muska üç köşeli olur. Henken böreğide üçgen
şeklindedir.
Kurşun dökme bütün Dağıstan halklarında
olduğu gibi kumuk Türklerinde de vardır. Ayrıca nazarın
giderilmesi için Börü Gözü (Kurt gözü)
de etkilidir. Aile fertleri arasında ihtilaf çıkmış
ise, geçimsizliği gidermek için Börü Gözü
(Kurt gözü) de etkilidir. Aile fertleri arasında ihtilaf
çıkmış ise, geçimsizliği gidermek için
Börü gözü kız ile oğlan, karı ile koca
arasından geçirilir. Bu uygulama bizzat yapılamaz ise,
temsilen arkadan arkaya, uzaktan uzağa yapılır.
100-150 yıl kadar evvel Dağıstan'ın Kumuk muhitinde
Etne (öldürülen kadın) diye bilinen bir insan ve onunla
ilgili inançlar yaşamaktadır. Etne çiğ ete
veya iğne çakar, bunu insanların yastıklarının
altına veya evlerinin eşiklerinin altına gömerdi.
Böylece eşlerin ayrılmasına, insanların ölümüne
yol açardı. Ondan korunmak için Henkel/Muska yapılırdı.
Kumuk Türk geleneğinde kına yakma uygulaması ve onunla
ilgili inançlar yaşıyorlar. Gelinin eline kına
yakılır. Ayrıca gelinin başına saçı
saçmak da var. Ancak bu uygulamalar çok azalmıştır.
Daha ziyade köylerde görülmektedir. Eskilerde kalmıştır.
Toyda bayrak geleneği daha ziyade "Tavlılar" da dağlı
halklarda Dağıstan(ın dağlık kesimlerinde yaşamaktadır.
Mohaçkale'de Diyanet işlerini yürüten Müftülük
binasının çatısında tamamen yeşil
bir bayrak vardı. Bayrağın üzerinde hiç bir
işaret ve yazı yoktu. Aynı binanın ön cephesine
mozaikten büyük bir ay yıldız yapılmıştı.
Ay-yıldız Dağıstan'da bütün dinî
yapıların ortak simgesi, Türbelerde mezar taşlarında
çok yoğundur. Bunun sebebini yüksek tahsil yapan bir gence
sordum, bana "Ay-yıldız İslamın ortak simgesidir"
dedi .
Kumuk Türklerinde düğünden hemen sonra gelin evden ayrılırken,
baba evine tekrar dönmesin diye ardından sembolik taş atılır.
Amaç gelini aşağılamak anlamında taşlamak
değil, yeni yerinde taş gibi ağır olmasını
sağlamaktır .
Avarlar arasında erkeğin asgari evlilik yaşı 18 kızın
ki 16 dır. Kızının haberi olmadan kocaya veren
ailelere az da olsa rastlanılır. Çoğunluk kızına
kanaatini sorar. Avarlarda iki hanımla evlilik sık olmasa da
görülür. Eşlerin her ikisi di imam nikahlıdır.
İkinci eşlere yasal işlem yapılmaz. Yasalarda onaylamasa
da özel uygulamalarla ikinci kadın alınır. Kız
kaçırmak suretiyle evlilikler de olur. Ayrıca Avarlar
arasında ölen abeğinin eşi ile evlenildiği de olur
Bu tarz eevlilik daha ziyade Dargi'lerde vardır. Diğer Dağıstan
halklarında eskiden çok görülürken şimdi
pek yoktur. Bir Avar aile Dağlık kesimde yaşıyorsa
5-7 çocuğu olur. Şehirde yaşıyor ise 3 çocuğu
olur. Avarlar ve diğer Dağıstanlı müslüman
halk hiristiyanlara pek kız vermezler. Az da olsa hiristiyan aileden
kız alındığı olur. İslam aileye gelin
gelen kızın dinini değiştirip İslam olmaya
mecburdur. "İmana geldi İslamı kabul etti"
denir. Şeklen din değiştirenlere de rastlanır .
Avarlar arasında "Veli kızı" türbesinin
çok itibarı vardır. 18 yaşında vefat ettiği
söylenilen Veli Kız'a Avar gelinler çocuk dileği ile
giderler. Avarlar arasında doğum esnasında zorluk çeken
kadınlara yardımcı olacağı inancı ile
silah atılır veya ses çıkaran bazı uygulamalar
yapılır. Bu tatbikatların doğumu kolaylaştıracağına
inanılır.
Avarlarda çocuğun göbeği ve sünnetinin parçası
çatı katına, bacaya saklanır. Büyük
çaplı olmasa da sünnet toyu yapılır. Avarlarda
ilk saç da atılmaz evde saklanılır. Avarlarda
bebeğin saçını anne keser. İlk saçın
kesim günü bebeğin doğum gününün 40. Gününe
rastlatılır. Avarlar da oçcuğun ilk dişi çıktığı
zaman 'holo' hazırlanır. Eve davet edilenlere ikram edilir veya
komşulara dağıtılır. Holo, fasulye ve mısır
haşlanarak yapılır . Anne ve çocuk için
"Kırk" ve "Kırk çıkma" inancı
vardır. Kırkı çıkmamış anneyi
Alkarısı basabilir.
Avarlarda çocuğa ismini babası veya baba tarafından
dedesi koyar. İsim ailenin geçmiş büyüklerinden
ve millî kahramanlarından konulur. Avarlar arasında sık
rastlanılan insan isimleri: Muhammed, Ahmet, Murtazali, Habib, Hafız,
Şamil, Hafsat (Hafize). Avarlarda (a) ve (e) ile biten insan isimlerinde
bu harfler (t) harfine dönüşüyor. Kelimat (Kelam) Ayrıca
(f) harfleri (p) olur. Fadime (Patimat) gibi. Avor (özel), Gitinavas
(küçük erkek çocuk, Çeer (kara), Çanakan
(Avcı), Ahilci (Bahcıvan), Kebet (Demirci), Mesedo (Altın),
Artsulay (Gümüşlü) dür .
Çeer (Kara) nın insan ismi olarak konulmasının,
mitolojik muhtevası olmalı. Kara kelilmesinin taşıdığı
mistik muhteva bilinirken, Türkler ve akrabası oldukları
halklarda da kara kelimesi aynı anlamda geçerken bize göre
Rusca'daki çor kelimesi türkçenin bir mahsülüdür.
Avarlarda da zayıf doğan çocuğun ilk isminin değiştirilmesi
inanç ve uygulaması var. Nitekim Şeyh Şamil'in ilk
ismi Ali iken değiştirilip Şamil konulmuştur .
Avarlarda çocuklara konulan isimlerden hareketle diğer aleme bazı
duyurularda bulunulur. Mesela Kıztamam (Kıztamam) artık
kız istemiyoruz. Lezgilerde Best (Besti) yeter artık çocuk
verme.
Avarlarda nazarlık "Sabab" olarak biliniyor. Nazardan korunmak
için hayatın muhtelif safhalarında sabab uygulaması
vardır.
Avarlar'da doğumda saçı az olan bebeğin saçının
gürleşmesi için başında altın yüzük
gezdirilir ve bu esnada " tu tu tu maşallah" denir .
Çocuğu nazardan korumak için de yaşlı büyükler
parmaklarını ağızlarından ıslatır,
o parmaklarını çocuğun yüzüne sürerler.
Avarlarda ve Kumuklarda Aylı kadınla tartışılmaz,
üzüntüye sevkedilmez. O, gece güzgüye (aynaya) bakmaz.
Ayli kadın gece yalnız bırakılmaz. Kırklı
bala SAYFA 16 evin dışına çıkarılmaz.
Çocuğa adı ulu adam koyar. Ad balaya büyüklerin
razılığı ile konulur. Nadide ve ulu adlar aranır.
Kumuklara has özel ad yoktur. İslamî ve Türk isimleri
koyarlar. Avarlar ve diğer Dağıstanlı müslüman
halk çocuklarına daha ziyade Kumuk isimleri koyarlar .
Kumuk ve Avarlarda kabire su dökülür. Eskiden bu su dökülen
ıbrığın kulpundaki ipek bezi ve tabutun üzerindeki
örtü bezi molla alırdı. Şimdi bu tür uygulamalar
resmi din yetkililerince yasaklandı. Dağıstan'da İslama
dışarıdan giren uygulamalara karşı sistemli
ve şuurlu bir mücadele var. Meftanın 52. Gecesi dağlık
kesim dağıstanlılarda okutulur. Sene-I devriye uygulaması
mescit yetkililerince yapılmaz, aileler evlerinde yaparlar. Dağıstan(da
bir'ad ve hurafe ve şirkler için "Bunlar Rus dininden geçmedir"
deniliyor .
Kumuklarda dua edilirken "Cennet nasip olsun, başınızdan
sadaka olsun", "Verdiğiniz sadaka meftanın ruhuna değsin"
denir.
Avarlarda henüz dünyaya gelmemiş çocuğun cinsiyetini
tayin için Erem kadına gidilir. Erem kadın doğacak
çocuğun cinsiyetini kendi yetenekleri ile tayin edebilir. Hamile
hanım sağına dayanarak dinlenir ise oğlunun olacağına,
soluna dayanarak dinlenir ise kızı olacağına inanılır.
Kızı olana "kız taptı" oğlu olana
"oğlan taptı" denir .
Genlik (Göbek) ve sünnet parçası taşlanmasın
diye (çiğnenmesin) diye keza saçlar, tırnaklar ayak
altında kalmasınlar diye yüksek yerlere dama, duvar deliğine
konulur. Gece tırnak kesilmez.
Dağıstan'da hikmetli sözler aradım. Yazıma
onları da almayı amaçladım. Ancak Rus kültür
zihniyeti, pozitivizm, metaryalist mantalite ve bilhassa Türk diline
giren Slavca kelimeler bir çok güzelliğimizi alt üst
etmiş arayıp bulmak çok zor. Evliya kelimesi deli kelimesi
ile karşılanıyor. "Dünyada evliyalar çok
Allah ölmeye acel (ecel) vermiyor", "O eve varma aşa,
ya kusturur ya şişirir" (yedirip içirdiğini helal
etmeyip burnundan döken insanlar için söylenilmiş bir
söz).
Avarlarda genç kızların cehiz düzmesi işi
ve başlık parası alınması uygulamaları
vardır. Evlenecek kızların kısmetlerinin açılması
için, türbelere gidilir, dua edilir. Cinciye gidilir. Muska yaptırılır.
"Kısmet sormak" için falcıya gidilip fal baktırılır.
Kumuklarda gerdeten sonra "kanlı mendil" gösterilir.
Gerde de başarılı olamayan "bağlı erkek"
okunması için imama götürülür.
Avarlarda ölümde mefta toprağa verilmeden evvel 3 gün
içinde yemek verilir. Bazan da ölü için yemek mezarlıkta
verilir. Bazan yiyecekler poşetlerde hazırlanarak verilir. Buna
"sadaka" denir .
Avarlarda erkekler kadınların cenaze de yüz yırtmalarına
mani olurlar. "Sabır-sabır-sabır" denilir.
Avarlarda erkekler ağlamazlar, bilhassa sesli kesinlikle ağlamazlar.
Ağlama Nogay ve Kumuklarda vardır. Dağlılarda Magihan
(Maihan) göz yaşıhanı, ağlatan kadınlar
vardır. Bunların okudukları Dağıstan edebiyatında
bir edebi tür oluşturmuştur. Kumuklarda ölü evinde
cemaati ağlatan "Sernap yılay" denir. Kumuk kadınlar
cenazenin defininde bulunmazlar.
Dağıstan mezarlarında resim ve heylekler için. "Bunlar
bize Rus, Grek ve Ermenilerden geçtiler" kılıç
kabzası gibi mezar taşları için de "Üzentidir"
denilmektedir.
Mohaçkale'de iki müze var. Biz bunlardan birisini gezebildik.
Bu müzede; arkeoloji, etnağrafya, zooloji ve güzel sanatlar
bir arada idi. Bizi en fazla heyecanlandıran Şeyh Şamil
ve dava arkadaşları ile ilgili resimlerdi. Bu arada Hazar türk
İmparatorluğuna ait erzak küpünüde gördük.
Ancak inanç muhtevalı bir şey göremedik. Burada Dağıstan
halklarından; Kumuk, Avar, Lak, Dargin gibi halkların etnoğrafik
malzemeleri ayrı kültürler adına teşhir edilmişlerdi.
Dağlı halkların zengin etnoğrafyaları düşünülünce
pek zengin sayılmazlardı. Bütün dağıstan'ın
iki milyon Mohaçkale'nin ise 300-400 bin nüfuslu olduğu düşünülünce
bu bölümler fakir de sayılmazlardı. Derbent'teki müze,
kilise binasından bozulma idi. Kapalı olduğu için
malesef burayı gezemedik. Türk dünyasındaki dinî
müzecilik Anadolu ve Balkanlarda var. Dini-folklorik müzemiz ise
pek yoktur.
Naş Dağıstan isimli yayın organının
184-185 ve 186 numaralı sayısında, "İslam
öncesi Dağıstan halklarının isimleri" adlı
bir inceleme yazısına rastladık. "Erkeklere ve kızlara
ait" tarzında ayrılan bu isim listesi Dağıstan'da
İslamdan evvel bir ortak kültürün hakim olduğunu
gösteriyor. Bu isimler bugün Dağıastan halklarının
bir çoğunda ortak olarak yaşamaktadır. Bu isimlerin
büyük kısmı Türkiye Türklerinde de yaşamaktadır.
Bu listedeki erkek isimleri; Abiy, Avadzi, Aga, Agav, Agay, Adjak, Adil, Ajy,
Azamat, Aziz, Aygum, Aydemir, Aydın, Akay, Akbulat, Aldan, Alpan, Alpaş,
Alböri, Amadzi, Apudzi, Andunih, Araş, Aratshan, Asev, Atabay,
Atav, Atay, Ahberdi, Ahilçi, Ah kubek, Açakan, Aşahan,
Bagadur, Bagand, Bagin, Badavi, Baki, Bammat, Barasbi, Bari, Bastamin, Batır,
Bahtiyar, Beybulat, Beksultan, Bektemir, Temirbek, Bilal, Biney, Biyakay,
Bozigit, Bodon, Borz, Buday, Bulaç, Buragan, Butta, Gagu, Gaydar (Haydar),
Galbats, Gebeh, Gerga, Girey, Giray, (Gerey), Gitin, Gugay, Dadaş (Dadam),
Dadav, Daku, Daniyal, Dandamay, Dalgat, Denga, Digay, Cagişi, Zepir,
Zoruş, Zugum, Zubari, Zulkarnay, Zurkipli, İbat, İbolav,
İzamit, İzi, İniv, Inkvaçılav, Irbani,
İskender, Kazanbi, Kaitmaz, Kamav, Kumbulat, Kardaş, Kara, Kara,
****Kilas, Kılıç, Lugu, Molaçi, Mamma, Montaş,
Mahay, Mirgim, muzar, Nazmet, Nasuh, Özdemir, Özdurmuş, Ölmez,
Paşa, Rulat, salak, Satmar, Sotav, sungur, Suragat, Surhay, Sutay, tabur,
taymuraz, Tamerlan, Tohtar, telyakoy, Temirbulat, temiş, Tetekay, Turaç,
Tolbo, toturbi, Tulpar, Uzayru, Ulakay, Ullubiy, Umav, Umat, Umalat, Urisilav,
Uhuma, Uçimi, Hangişi, Hanjar, Hosay, Hasbulat, Hastin, Haybar,
Çahay, Çebekan, Çihil, Çepov, Çingiz, Çintir,
Çukan, Çupalov, Çupan, Şabaz, Şaasu, Şambal,
Şahtemir, Şirav; Şevket, Eldar, Elçin, Erkaylan,
Eçilav, Yangiçi, Yaşar, kız isimleri; Ajay, Aybike,
Aymisey, Ayna, Aylin, Ayhali, Ayhanım, Anav, Arivat, Arivjan, Asil,
Aslı, Atev, Atıy, Katı, Bakanoy, Batuli, Bayzat, Bahşat,
Bahu, Bibi hanım, Bike, Bilan, Variget, Gerekmez, Gigili, Ginda, Gusavra,
Gülizar, Gülnara, Gulyar, Jensu, Dilara, Dinara, Zaza, Zalum, Zamina,
Zarina, Zayra, Zarema, zumrud, Zuri, İzev, İzdek, İngili,
Isbat, Isaum, Kacar, Kusham, kızak, Kıştay. Kıstamam,
Mecudu, Muy, Nabat, Nazlı, Nargıs, Paguzdek, Papum, Pirhan,
Savdat, Soybat, Sidrad, Suat, Sultanat (Sultanum), Suntanu, Suhambike, Soydu,
Tojli, Tamam, Tabu, Telehan, Tetey, Taus, Tubhat, Totukuş, Tatuhamım,
Totoş, Ukuv, Umgani, Umuv, Umuya, Ulangerek, Uspahi, Fazu, Hasbiçe,
Handulay, Hanika, Cıbay, Bubarz, Yakar, Yamarsak'dır.
Her iki alfabede seslerin bir birine takabül etmediğini biliyoruz.
Telafuz farkı da isimlerin yazıya farklı aksetmelerini
sağlamaktadır. Bununla beraber Arapça ve Farsca olduğu
Türk kültürüne İslamiyet üzerinden girdiği
sanılan bir çok ismin Dağıstan'da ve Türkiye
Türkçesinde İslamiyetten evvel de var olduklarının
bilinmesi ilginçtir. Ayrıca Gerekmez, Oğlangerek gibi öteki
aleme mesaj verici kelimelerin fonksiyonları ile birlikte bulunmaları
inanç ortaklığının geçmişini
gösterir. İlaveten dada Posaf türkmenlerinde (büyüğüm),
Dadaş Erzurum'da (Erkek büyüğüm) anlamında
yaşarken dağıstan'da da bulunmaları önemlidir.
Beher ismin etimolojik tahlilleri bizi önemli sonuçlara götürecektir.
Mümkün olmalı, Türk kültürünün geçmişinin
tayini itibariyle, diğer kavimlerimizde de benzeri isim listeleri çıkarılabilmelidir.
Çalışmamı özetlemem gerekirse, evvelce Karaçay-Balkar
ve daha sonrada Çerkezler üzerinde yaptığım
halk inancı çalışmalarımdan sonra şimdi
Dağıstan halklarından Kumuk, Avar, Tabasaran ve diğerleri
ile ilgili çalışmalarım bendeki teorik bir kanaati
güçlendirdi. Buna göre Kuzey Kafkasya halklarının
geçmişteki dinleri (Türkçe konuşsun veya konuşmasın)
Türklerin kadim dinleri arasında izlerini halk inançlarından
hareketle takip edebileceğiz büyük bir ortaklık, aynilik
var.
Bu konuda yeteri kadar araştırma yaptığım
iddiasında değilim. Ancak yapabildiğim tesbitler beni Ata kültü,
Kam kültü, Ak iyeler, Kara iyeler, Sacı, Ad verme ile inançlar
v.s. itibariyle inancıan mahiyeti aynıdır. Isimlerde
değişiklik sadece dillerin farklılığından
gelmektedir.
Bizim yaptığımız ferdi çalışma
ile Kuzey Kafkasya halklarının mitolojik ve töresel akrabalığını
ortaya koymak doğal olarak mümkün değildir. Bu akrabalığın
Türk mitolojisi ve Türk töresi içerisindeki yerini belirtmek
de şahsi gayretle olacak iş değildir. Bizim yaptığımız
teorik bir tesbittir. Bu tesbitin afaki olmadığını
göstermeye çalıştık. Bu teorinin önemi
de tartışılmayacak kadar açıktır.
Biz, temas ettiğimiz bu hizmetin nasıl yapılacağını
da biliyoruz. Meselenin halli inançların katoloğunun yapılmasından
geçer. Halk inançları 40-50 kod başlığı
altında toplanılır, beher kodun karşılığı
Kuzey Kafkasya'da mesala dağıstan'dan başlanılarak
tesbit edilir. Bu çalışmanın sonucu incelenilen
bölge halklarının, halk kültürü itibariyle
akrabalık derecesini gösterecektir. Aynı çalışma
Türk dünyası genelinde Türk halkları için
yapılacaktır. İki çalışmanın
verileri tekrar bir arada değerlendirilmeye alınaccaktır.
Bizim bu çalışma için yapabildiğimiz sınırlı
örneklemelerle belirli alan için olmuştur.
Gözleme dayanan diğer tesbitlerimize gelince, Dağıstan'da
ramazan aylarında müslüman halktan ihtikaf'a çekilenler
olmaktadır. Dostumuz Abidin Sungur'un nezaretinde Mohaçkale'de
yaptırılan muhteşem Yusuf Bey camii'nde biz bir ay ihtilafa
çekilen müminlere şahit olduk. Yemekten içmekten
büyük ölçüde ellerini çeken bu din kardeşlerimiz
bir ay ihtikaf yaşamaktadırlar. Böyle bir ibadet ehlinin
sofrasında, ekmeğin ters dönmesinin, yani ekmeğin pişirilirken
alta gelen yüzünün yukarı gelecek şeklinde konulmasının
ekmeğe saygısızlık olarak kabul edildiğini öğrendim.
Ekmek ters çevrilmemeli.
Dağıstan'da ev sahibi misafiri yola koyarken, onu uğurlarken
misafirden önce evden çıkar. Kurban ve Ramazan bayramlarında
evlerde ve camilerde haşlanmış yumurta ikramı yapılır.
Dağıstan halkı hayırseverdir. Yusuf Bey camii yapıldığı
gün Mohaçkale halkı bir gün içerisinde evlerinden
taşıyıp getirdikleri halı ve kilimleri camiye sermişlerdir.
Caminin demir işçiliğine Ermeniler de yardımcı
olmuşlardır. Bu camininbalkon kısmında kadın
cemaat erkeklerle birlikte cuma namazı kılmaktadır.
Dağıstan'da ailesi ile birlikte misafirliğe giden çocuk,
büyüklerle aynı odada oturtulmaz. O emsalleri ile birlikte
ayrı bir odada oturtulur, orada ağırlanır.
Mohaçkale'nin eski adı Anjakale imiş, Mohaçkale
isimli birisi buraya bir insan göçü ile gelip kurulmasına
vesile oluyor. Hazar denizine de Ruslar Kosbisk diyorlar. Dağıstan'ın
eski başkenti temürhanşura'dır. Burada Timur han seferi
esnasında şura toplamıştır. Yeni ismi Buynaksk'dır.
Bunlarla ilgili efsaneler anlatılıyor.
Yusuf Bey camiini bir baba genç yaşta ölen oğlu için
yaptırmıştır. Bir akşam namazına niyetlenirken
bütün cemaatle birlikte bir görevli dolaşarak ilkin su
ikram etti sonra da Bağdat hurması verdiler. Böylece iftarımızı
camide açmış olduk. Dağıstan'da camileşmek
çok yoğun, Yusuf Bey cami bir kaç bin cemaatlik bir cami
iken akşam namazında takriben 70-80 kişi vardık.
Tereavide bu miktar 3-4 katına çıktığı
ifade edildi.
Dağıstan sunni müslümanları arasında Şafii
inançlılar çoğunlukta. Yusuf Bey camine İstanbul'un
şafii cemaatinin de katkısı çok olmuş. Devlet
Üniversitelerinden birisi veya İlahiyet Fakültesinin ismi
İmamı Şafi idi. Halkda özel bir peygamber sevgisi
var. En çok rastlanılan isim Muhammed (Mugomed) dir. Her evde
asgari 2-3 Mugomed var.
Kubacı isimli şehri tanıtan bir film gördük.
Bu tarihî şehrin mimarisi Türkiye'den Mardin'i andırıyordu.
Sokakları tünel gibi ve merdiven'e benziyordu. Bütün
şehrin sokakları birbirleri ile irtibatlı ve evler adeta
üst üste kurulu idi. Burası el sanatları gümüş
işlemeciliği ve menkibeleri ile ünlü bir yer.
Derbent'teki tarihi camiye gittik. Namaz saati olmadığı
için kapısı kapalı idi. Burada Muharrem ayında
"Sine dövme" uygulaması var. Burası şehrin
Cuma mescidi" idi. Gördüklerimizi, gezdiklerimizi ve öğrendiklerimizi
büyük ölçüde macit Girişken kardeşimize
borçluyum. Allah ondan razı olsun. Ramazan günü Oruç
ağız, kar, tipi soğuk demedi geceleri sahura kadar benimle
koşturdu. Rusca'yı da çok iyi bilen Antalya'lı
bir gencimiz. Mohaçkale'de çok seviliyor ve çok geniş
bir muhiti var. O olmasa idi sadece otelde donmakla kalmak aynı zamanda
hiç bir randevuma gidemezdim. Allah O'nu ve onu benim yardımıma
gönderenlerin hayrını kabul etsin. Beni bir çok
yer gibi Müftü Seyit Muhammed Abulbakurov'ada götürdü.
Macit Girişken'le Tarku köyünden yaya dönmek zorunda
kaldık. Yolun yarısını da, yolda taşıt
rastlarız ümidi ile yaya kat ettik. Suhunetin sıfırın
altında 40 dereceye düştüğü bu dağ köyünde
biz dönerken hava kararmaya iftar vakti gelmeye başlamıştı.
Hazar Türklerinin eski sınır kasabasıanda ilkokul
çağındaki çocuklar cuma namazına gidiyordu.
Biz Cuma namazına yetişememiştik. Biz camiye girince camide
bir kısım cemaat zikr yapıyordu. Namazlardan sonra bütün
camaat saf oluşturuyor, bayramlaşır gibi birbirlerinin
cumasını tokalaşarak kutluyorlar.
Molaçkale'den Derbent'e giderken İzberboş, Kosbeski,
Serdokale, Cemikent gibi yerleşim merkezlerinden geçtik. Bunların
hiçbirinde tarihi mahiyeti olan dinî mimariye ve yapılanmaya
rastlamadık. Bu konuyu inceleyeceklere İsmail Özcan'ın
"Dağıstan'ın Sosyo-Ekonomik Tarihi, İzmir, 1997"
isimli eserini tavsiye ederiz.
Dağıstan'da bir çok yeni dost edindik. Bunlardan bir kısmı
Türkiye'deki kurultaylardan tanıyorduk. (Seyit Hanım Alişeva,
İbrahim Alişeva, ressam Abdullah, Aliyev Sola Mogamedsalih, Havıch,
Naide Cumukova, Said Muhammed Abubakorov, Murtazaliyev Ahmet, Abjiyev Abdulakim
Mugomedovic, Feride Muratçaeva, Prof. Emperyal, R.K. Sultanovic.) Ancak
bir çoğunu orada tanıdık. Tabasaranlardan bizi evine
kabul eden Muhammed Muharemov, bize dostumuz Yılmaz Nevruz'un yeğeni
ve arkadaşımız Ufuk Tavkul'un teyzesinin oğlu Muhammet
Bahçe tanıştırdı. Ömer Doğan günde
asgari 3-4 defa çalışmamızın nasıl
gittiğini sorarak destek sağlıyordu. Yakup Yücel, Ali
Demirbaş, Cafer Barlas, Mehmet Büyükşahin'I unutmayacağım
dostluklar gösterdiler. Sami Ünal bey direk ve dolaylı destekleri
bu çalışma itibariyle fevkalade büyüktür.
Ayrıntıya girip bu güzelliğe gölge düşürmek
istemiyorum. Sami Ünal beyin bizzat verdiği yardımının
yanında beni Ahmet Murtazaliyev ile tanıştırmış
olmasını ayrıca zikredilmesi gerekli bir hayır
işi idi.
Dağıstan'da her cuma namazında cenaze namazı kılınmaktadır.
Ayrıca cenaze namazlar definden sonra kılınmaktadır.
Hafta içerisinde ölen bir kimsenin ölümü ayrıca
diğer camilere de duyurulur. Bütün camilerde o ölmüş
cenaze namazı kılınmış şahsın
tekrar cenaze namazı kılınır. Cenaze namazı
cenaze caminin içine alınarak caminin içerisinde kılınır.
Drağıstan'da cenaze muhakkak bir gece evinde kalır. Cenaze
evden camiye getirilir ve muhakkak camiye bir defa girip çıkması
sağlanır.
Biz Dağıstan'da iken bir hoca "sakız oruç bozmaz"
tarzında vaazında bir açıklama yaptı. Bu
konu tartışıldı ve sakız şekerli,
kromalı filan değil ise oruç bozmayacağına karar
kılındı.
Dağıstan halklarından Avarlarda "Okur Bayramı"
yapılmaktadır. Bu bayram bir nevi bahar bayramıdır.
Mart-Nisan aylarında yapılır. Bir zengin tüm masrafları
karşılar. Bayramda yenilir içilir, çeşitli
eğlence ve sportif faaliyetler yapılır. At yarışı,
güreş gibi yarışlar yapılır. Saban toyundan
farklı değlidir.
Kafkas halklarında odanın kapısının üzerine
iç taraftan diken bitkisi asılmaktadır. Bu dikenin evi
ve evdekileri nazar gibi kötü gözlerden koruyacağına
inanılıyor.
Bu seyahat münasebeti ile açıklanmasında yarar
gördüğüm bir tasarım var. Bu fikrimi muhtelif yazılarımda
kısmen açıkladım. İlgili dostlarıma
bu görüşümü belirttim. Benim gibi düşünen
başkaları da olmalı ki, bu doğrultuda bazı
ürünlerde alınmaya başlanmıştır.
Yapılmasını istediğim hizmet, yurt dışında
görevli öğretmenleri hatıra yazmaya sevketmektir. Benim
bir iki haftalık seyahat notlarım okuyucu bulurlarken; bulunduğu
ülkenin dilini rusca gibi öğrenilmesi kolay olmayan bir dille
birlikte bilen bu dinamik kadro 3-5 kaldıkları ülkeler
için neden yapamayacak olsunlar. Bütün mesele bu fikrin benimsenmesi
organize ve teşvik edilmesidir. Yüzlerce okulda binlerce yüksek
tahsilli gözlemci, Türk Dünyası öncelikli, Dünyayı
türk okurunun önüne getirecektir. Bu işlem için
fazla ağdalı metotlar üzerinde durulmamalı, gençlerin
yazacakları hatıralara sembolik de olsa teşvik verilmeli,
onların yarışmalarda sıralanmaları sağlanmalıdır.
Master ve doktora çalışmaların ayapılan
teşvikde bunun içinde mutalaa edilebilir. Önemli olan çok
sayıda araştıran genç ve çok sayıda
araştırılan konu ve bunların hasılası
olan çok sayıda araştırma sonucuna ulaşmaktadır.
Genel hatıralar yayınlanırken özel ilgil ilanları
doğacaktır. Ekonomik, tarihi, siyasi hayatın akademik seviyeside
araştırılması kırsal eksimde öğretmenlik
yapan gencin şartlarını zorlayabilir. Ancak amatörce
de olsa; halk edebiyatı, halk tababeti, halk el sanatları, halk
masukisi, halk oyunları, halk inançları, mahalli yemekler
v.s. ilgi alanı olarak belirlenebilir. Yüz öğretmenin
görevlendirildiği bir ülkede bütün bu alanlarda yapılmış
8-10 çalışma, o ülkenin halk kültürünü
ortaya çıkaracaktır. Önemli olan ve zor yapılan
halk kültürü tesbitleridir. Kültürel akrabalık
ve kültürel zenginliğin gecidi bu köprüden olur. Bir
ülkenin halk kültürü bu başlıklar altında
toplanıldıktan sonra, başlıklar kendi aralarında
ihtisas/branş külliyatları meydana getirirler. Bu safhada
10-15 ülkenin halk tababeti muhtevalı eseri kendi içerisinde
bir seri set oluşturur. Buna benzer bir çalışmayı
ABD barış gönüllülerince Çarlık
rusyası da Kafkasya'da öğretmenleri arasında yapmıştı.
Onların amaçları bizi ilgilendirmiyor. Biz, gençlerimizin
kazanacakları ilahi rızadan paylarının artmasını
diliyoruz.
Kuzey Kafkasya'da önemli gelişmeler olmaktadır. Bu yazımızda
Kuzey kafkasya'nın Dağıstan kısmı ile ilgili
tesbitlerimizi aktarmaya çalıştık. Daha sonra bulunma
imkanı elde ettiğimiz kuzey Kafkasya'nın diğer kesimlerinde
de gözlemlerimiz oldu. Türkiye'yi yakından ilgilendiren bu
gelişmeler Kuzey Kafkasya halklarının ittifak yapmaları
halinde bölgenin ve Türkiye'nin hayrına olacağına
inanıyorum. Türkiye aydınının kendisinden
beklenen etkinliği gösterebildiğini de sanmıyorum. Kuzey
kafkasya halkları planlı bir şekilde bölge dışından
ihtilafa itilmektedirler.