GENÇ BİR arkadaşımın kanaati: Risale-i Nur kısmî bir tefsir. Öyle değil mi? Niye ki? diye sordum hışımla. Cevap: Çünkü Kurânın tüm ayetlerini açıklamıyor. Her ayeti alıntılamıyor. Onayladım genç arkadaşımı: Doğrudur; eğer Risaleye tefsir diye bakıyorsan, kısmîdir. Daha açıkçası, tamamlanmamıştır.
Birçok Risale okuyucusunun içinde saklı bir sorudur bu
Keşke Risale-i Nurda geçen ayetler listeleri yapmaya gerek kalmasaydı. Keşke Kurânın hepsini alıntılasaydı Üstad
Vakit bulamadı mı yoksa?
Risale-i Nur, Kurânın tüm ayetlerini alıntılamıyor; doğru. Tüm ayetleri alıntılasaydı, genç arkadaşıma göre tam bir tefsir olacaktı.
Bu hüküm birkaç soruyu sormayı unutturuyor : Bizi Kurânla tanıştıran her kitap tefsir mi olmak zorundadır? Eğer tefsirse, Kurânın hepsini alıntılamak zorunda mıdır?
Ben de sordum genç arkadaşıma: Bir tefsirin tamamlanmışlığını ya da eksikliğini Kurândan yaptığı alıntıların niceliği mi belirler? Kurândan alıntılarının niteliğine ne dersin? Risale-i Nur söz konusu olduğunda, gözden kaçan sır tam da budur. Risaleye bir tefsir şablonu içinde bakarsak, tamamlanmış değildir, tüm ayetlere değinmemiştir.
Tefsir, tanım gereği, ayetlere dışından bakar; denizi sahilden seyrettirir bize.. Denizle ilişkiniz, dışarıda kalarak bakmaksa, tüm kıyıları gezseniz de ıslanmazsınız, denizden inci çıkaramazsınız. Daha önemlisi denizle ilişki biçimimizi değiştirmektir; bir kıyıdan bir kereliğine dalarsak, denizin içine gireriz, ıslanırız, yeterince derinleşirsek inci ve mercanlar çıkarırız. Artık denizi yaşarız; seyretmekten öte deneyimleriz denizi. Denizleşiriz. Şu halde, isterseniz denizin sadece bir yerinden dalalım, denizi her yerinden seyredene göre oldukça farklı bir iş yapmış oluruz.
Denize dalmak, denizi seyretmekle sayısal olarak kıyaslanmaz. Biri az, diğeri çok değildir. Kıyıdan seyretmelerin hepsini toplasak, bir tane ıslanma etmez. Seyir, ıslanma değildir; ama ıslanma seyretmeyi de içerir.
Ancak, ıslanmak seyretmeyi içerir diye, tüm ıslanmalara seyir adını koyarsak, ıslanmaya da, ıslanmayı göze alana da haksızlık etmiş oluruz. Dahası, kıyısında kalarak, sadece yüzeyiyle tarif ettiğimiz denize de haksızlık etmiş oluruz.
Risale-i Nur, sonuçta, Kurânı tefsir eder ama tefsir etmekten farklı bir iş yapar. Bu fark, alıntıladığı ayetlerin sayısının çokluğuna değil, ayetlerle kurduğu özel ilişkiye dayanır.
Misal mi?
Birinci Söz, besmele ayetiyle başlıyor. Birinci Söz, besmelenin tefsiridir diyebiliriz o halde. Doğru; ama, Birinci Sözün besmele ayetiyle kurduğu ilişki, tefsirlerinkine benzemez. Birinci Söz, bismillahın harfleri ve kelimeleri üzerinde bir yorumda bulunmaz. İçimizi harekete geçirecek bir öykü anlatır. Biri mağrur diğeri mütevazı iki adamın kendilerine ve varoluşa bakışlarını kıyaslar. Başımızı hikayedeki adamın omuzları üstüne koyar. Besmele çekmenin faziletlerinden söz etmez Birinci Söz. Besmelenin siyak ve sibakıyla/bağlamıyla ilgilenmez. Bismillahı sevap olsun diye demeyi değil, Bismillahı sahici bir hayat kodu olarak yaşamayı önceler. Dışarıdan seyretmez besmeleyi; içimizdeki gurur ve tevazu sarkaçlanmalarının sesi olarak hisseder, hissettirir. Sorar ve sordurur: Ey nefsim, mağrur musun, mütevazı mı? Aniden denize düşmüş gibi, besmelenin gerçeği tarafından her yönden kuşatıldığımızı fark ederiz. Bir yaşama tavrı olarak, içimizden ve içerden okuruz besmeleyi
Bismillah demek, söylememiz gereken bir vecibe olmaktan öte, fıtratımızda izini bulduğumuz, kendimizi akışının yatağına bıraktığımız bir gerçeklik oluverir. Besmele varoluşun temel ifadesi olarak algılanır. Başlarında kocaman ağaçları taşıyan tohumların telaffuz ettiği, sert taşları yarıp geçen yumuşacık kök ve damarların seslendirdiği varoluş ayeti olarak selamlar bizi
Kâinat Kitabının her sayfasının, her cümlesinin başında bismillah yazdığını görürüz hayretle. Ve Kurânın varlığı bir kitap gibi okumaya değer gördüğünü, varlığın bir okunası olduğunu fark ederiz Birinci Sözle. Besmeleyi bu şekilde, okuyuş; Oku! Oku ismiyle Rabbinin ki o yaratmakta
[Alak, 1] ayetlerinin anlam ırmağına yatırır akleden kalbimizi. Böylece, Besmeleyi okumayı, Rabbimizin yaratma tercihi üzerinden gerçekleştiririz. Risalenin besmeleyi oku(t)ma biçimi, Alak Sûresinin Oku ismiyle Rabbinin ki o yaratmakta
ayetinin uygulamasıdır. Şu halde, Risalede Alak Sûresinin ilk ayetleri alıntılanmamış diyebilir miyiz? Alıntılamaktan daha fazlasını yapar Risale; alınır ayetten. Sözüne ayeti katıyor olmaktan öte sözünü ayetten yapar. İkra ayeti hakkında, alıntılayan tefsirden daha fazlasını yapmışken, bu ayeti alıntılamıyor diye Risaleyi eksik bulmak insafsızlık değil mi?
Misali biraz daha derinleştirelim: Oku
diyen ayeti, ayetin oku demesince okumak nasılmış bir bakalım. Yine, Birinci Sözden alıntı yapıyorum:
.o ipek gibi yumuşak damarlar, birer Asâ-yı Mûsâ (a.s.) gibi fekul nadrib biasâkelhacer emrine imtisal ederek taşları şak eder. Ve o sigara kâğıdı gibi ince, nâzenin yapraklar, birer âzâ-yı İbrahim (a.s.) gibi, ateş saçan hararete karşı yâ narü küni berden ve selâma âyetini okuyorlar.
Dikkat: Alıntıyı yaparken, ayetlerin aslının konduğu yere kasten meal yazmadım. Çünkü buraya ayet diye meal koyarsam, doku uyuşmazlığıyla ifadelerin diri akışı kesmiş olurum. Ayeti takdim eden/alıntılayan cümlenin tüm kelimeleri ayetin mealine dair ipucu verirken, mealin manayı daraltıcı etkisinden de kaçınıyor. Kurulan cümleler bizi mealin dillendirdiğinden de yoksun bırakmıyor; ayetin anlam nehrinin aktığı yatağın yönüne de işaret ediyor. Okumanı Rabbini yaratan bilerek yap diyor ya ilk ayet
O ipek gibi yumuşak damarları ve kökleri böyle yaratmayı tercih eden Rabbinin adıyla oku ki, her birinin bismillah dediğini işitesin. İnce, nazenin yaprakları yaz boyu güneş karşısında yanmadan var eden, her birini tazecik güller eyleyen Rabbinin böyle yaratması üzerinden oku ki, varlığın ağzına koyasın bismillahı
Bismillahirrahmanirrahîm ayetine alıntılayarak değil de, alınarak yaklaştığımızda, fekulnadrib biasâkelhacer ve yâ nâru künü berden ve selâma ayetlerinin elinde yoğrulurken buluyoruz aklımızı. Bu yeni ayetlerle tanıştığımızda ayetten söz ederken bulmuyoruz kendimizi; sözümüz ayetten oluyor, özümüz ayete temas ediyor.
Birinci Söz misali burada bitti. Misali verme gerekçemi tekrar hatırlatıyorum. Risale-i Nur, tefsirlerin yöntemiyle yaklaşsaydı, her ayetten söz etmediği için tamamlanmamış bir tefsir diye nitelenebilirdi. Oysa Risale-i Nur, muhterem Fırıncı ağabeyin formüle etmesiyle, tefsir değil iksirdir; vahiyle ilişkisi tamdır, tamamlanmıştır. Sorun, Risalenin vahiyle ilişkisinin, tam anlanmış olmamasıdır. Sorun, Risaleyi Risale okumak için değil, Kurân okumak için okuduğumuzu unutmaktır.
Tüm bunları bir yana koyalım. Hakikat Çekirdeklerinden bir alıntı yapalım. Risale-i Nuru önceden bir çekirdek olarak kalbinin tarlasına eken Said Nursî aşağıdaki sözünü unutmuş olabilir mi? Şimdi elimizde binlerce sümbüllü başaklar olarak duran Risalenin tarlaya ekilme biçimini ele veriyor bu cümle:
Âlim-i mürşid koyun olmalı, kuş olmamalı. Koyun kuzusuna süt, kuş yavrusuna kay [ağzındaki kusmuğu] verir.
Demek ki, irşad, hakikatle ilişkimizi kuş-yavru ilişkisinden koyun-kuzu ilişkisine yükseltmekle başarılabilir. Koyun ile kuzusu arasındaki ilişki süt üzerinden yürür. Kuş ile yavrusu arasındaki ilişki, kay/kusmuk üzerinden yürür. Kuşun ağzında alıntılar vardır; hangi yaprağı hangi ağaçtan iktibas ettiğini görmek hiç de zor değildir. Ancak, kuş bütün ormanı gezse, her ağacın her yaprağını alıntılasa da, yavrusuna süt vermez. Daha çok iktibas yapması, ağzındakini süt yapmaya yetmez. Çünkü süt ile kay arasındaki fark nicel değil niteldir. Önemli olan ilişki biçimini, besleme tarzını değiştirmektir. Koyun kuzusuna süt verir. Sindirdiği, apayrı bir tada dönüştürdüğü, kendi tecrübesinden geçirerek yeniden ürettiği, yeni olarak ortaya koyduğu, sıcak ve taze bir ilişki sunar. Evet, ilişki sunar; sadece süt değil. Kuzunun süt emmesi annesiyle sıcak ve güncel bir ilişki anlamına gelir. Sütün içinde ormanı hatırlatan bir alıntı görülmez; ne yaprak rengi vardır ne çiçek şekli
Ama süt veren, ormandan söz etmekten fazlasını yapar, ormanı sözü eyler, sözünü ormandan inşa eder. Koyun ormanın bir bölümünden beslenmiş olsa bile, ormanının bütününe dair tat verir kuzusuna, kuzusunu ormanın tadına çağırır.
Kurândan beslenen ve bizi koyunun kuzusunu beslemesi gibi Kurânla besleyen Risale-i Nur, Kurândan yaptığı alıntıların miktarıyla değerlendirilemez. Risalenin bize verdiği sütte Kurânın bir bölümü olsa bile tamamının tadı vardır. Risaleyi tam anlamayınca, Kurânın tamamına ulaştığı fark edilmez. Bu durum ise, Risaleyi değil, Kurânı tam anlamamayı doğurur.
Sözün özü: Risaleyi kendi dünyamızda tamamlamak için Risaleyi tam anlamak gerekiyor vesselâm
Risale-i Nurun vahiyle kurduğu bağ dıştan değil iç/ten bir bağ. İçeriden bir kavrayış. Vahyin anlam alanını-kaçınılmaz olarak- daraltan meal üzerinden değil, anlamın aktığı yatakta yıkanmış ve yaşanmış/yaşanabilir bir ifadelerle bağlanıyoruz vahye:
Misal:
Öyleyse, o Mahbûb-u Ezelînin kendi Habîbine söylettirdiği şu ferman-ı ezelîyi dinle, ittibâ et: [Yirmi Dördüncü Sözden]
Âl-i İmranın 31. ayetini bu cümleyle takdim ediyor Said Nursî. Meali şöyle: Söyle ki [ey Habibim], Allaha muhabbetiniz varsa, bana tâbi olun ki Allah da size muhabbet etsin.
Ayetin anlam eşiğine bizi incelikle ve ustalıkla taşıyan bir-iki sayfalık muhabbet bahsi bir tarafa, bahsin bu son cümlesinin her kelimesi, aklımızı anlamın yörüngesine oturtuyor:
Söyle ki: Söylettirdiği
Allaha muhabbetiniz var...: Mahbub-u Ezelî [Allaha muhabbet eden Onu Mahbub-u Ezelî olarak bulur.]
ise: Öyleyse
bana: Habîbine
tâbi olun: dinle, ittiba e[t] (Ayette, hemen ittiba et anlamını besleyen fe ibaresi bile dinle[r dinlemez] ittiba et diye cümleye taşınıyor.)
ta ki Allah da size muhabbet etsin: Habîb [O size muhabbet ederse, siz Habib/sevilen olursun.]
© 2021 karakalem.net, Senai Demirci