Çölyak hastası olmayan, ancak gluten/buğday içeren besinler tükettiğinde rahatsızlık hisseden bir grup hasta vardır. Bu hastalarda gluten/buğday tüketildiğinde hem mide-bağırsak sisteminde, hem de bağırsak dışı sistemlerde bulgular meydana gelir. Bu hastalık ilk tanımlandığı yıllarda non çölyak gluten hassasiyeti (NÇGH) olarak adlandırılmaktaydı. Ancak son yıllarda yapılan çalışmalarda problemin tek nedeninin gluten değil, buğdayın içerdiği diğer proteinlere bağlı ortaya çıkan bir bağışıklık yanıtı olduğu gösterildi. Bu nedenle daha doğru tanımlamanın non çölyak buğday hassasiyeti olduğu düşünülüyor, ama yaygın kullanımı halen non çölyak gluten hassasiyeti (NÇGH) şeklinde.
NÇGH bulguları
- Klasik IBS bulguları (hazımsızlık, gaz, karın ağrısı, kabızlık, ishal)
- Yorgunluk
- Halsizlik
- Baş ağrısı
- Migren
- Beyin sisi
- Depresyon
- Anksiyete
- Uyku bozuklukları
- Fibromiyalji
- Miyofasiyal ağrı
- Deri döküntüleri
- Eklem /bağ dokusu enflamasyonu
- Gastroözofajial reflü
- Ağız içi aft
- Anemi
- Depresyon
- Astım/bronş hiper reaktivitesi
- Rinit
- Alerjik konjonktivit
Bazı hastalarda bağırsak bulguları görülmez veya silik bulgularla seyreder, ancak ekstraintestinal, yani bağırsak dışı bulgular çok belirgin olur. Hastaların önemli bir kısmında migren, fibromiyalji, miyofasyal ağrı, unutkanlık, denge bozukluğu, sinir iltihabı ve bilişsel bozuklukların diğer yakınmaların önünde seyretmesi nedeniyle, NÇGH’ne nörolojik bir hastalık gözüyle bakılmaktadır.
Bu hastalarda gluten/buğday tüketilmesi sonrasında bulgular ortay çıkmasına rağmen, çölyak hastalığında olduğu gibi tanı koymaya yardımcı veya yol gösteren bir laboratuvar bulgusu yoktur. Tanı hastaların glutensiz beslenme ile yakınmalarının geçmesi, yeniden karşılaştıklarında yakınmalarının ortaya çıkması ile konur. Ancak yakınması olan hastaların bir gastroenteroloji uzmanı tarafından değerlendirilerek çölyak hastası olup olmadığının değerlendirilmesi gerekir.
Buğdayın içerisinde bulunan gluten (içindeki gliadin) dışında buğday rüşeymi agglütininleri ve amilaz tripsin inhibitörlerinin bu hastalarda ortaya çıkan bağışıklık yanıtını tetiklediği düşünülmektedir. Küçük bir grup hastada da buğday ve gluten içeren diğer tahıllar (çavdar ve arpa) dışında prolamin ve lektin içeren diğer tahıllar, psödotahıllar (çiya ve kinoa) ve baklagillere karşı bağışıklık yanıtı ve artmış bağırsak geçirgenliği oluşabilmektedir.
NÇGH olan hastaların % 50’sinden fazlasında migren, kronik baş ağrısı ve yaygın vücut ağrısı yakınmaları mevcuttur. Ayrıca hastaların önemli bir kısmında depresyon ve anksiyete de bulunur.
Klinik tabloya oluşan bağışıklık yanıtı dışında emilim bozukluklarına bağlı oluşan vitamin eksiklikleri ve bağırsak içi disbiyozis de katkıda bulunur.
NÇGH’de görülen IBS bulgularının bir nedeni de buğday ve tahıl içerikli besinlerin, FODMAP içeriği en yüksek besinlerden olmasıdır. Bu küçük boyutlu karbonhidratlar sindirim sitemini etkileyerek bağırsak bulgularının ortaya çıkmasına neden olur.
Artmış bağırsak geçirgenliğine bağlı olarak dolaşıma giren protein peptidleri ve dokuların proteinleri arasındaki moleküler benzerlik nedeni ile otoimmün hastalıkların ( kendi kendine karşı oluşan bağışıklık hastalıkları) oluştuğu düşünülmektedir.
IBS bulguları olsa da olmasa da, migren, fibromiyalji, depresyon ve/veya diğer nörolojik semptomu olan hastaların gluten/buğday hassasiyeti için mutlaka değerlendirilmelerini ve doktorlarına danışmalarını öneririm.