Çölyak hastalığı (gluten duyarlı enteropati), bazen spru veya çölyak olarak adlandırılır; buğday, arpa ve çavdarda bulunan bir protein olan gluten yeme glutenine karşı bağışıklık reaksiyonudur.
Çölyak hastalığınız varsa, gluten yeme ince bağırsağınızda bağışıklık tepkisini tetikler. Zamanla bu reaksiyon, ince barsağınızın astarına zarar verir ve bazı besin maddelerinin emilimini engeller (malabsorbsiyon). Bağırsak hasarı sıklıkla ishal, yorgunluk, kilo kaybı, şişkinlik ve anemiye neden olur ve ciddi komplikasyonlara neden olabilir.
Çocuklarda mal absorpsiyonu erişkinlerde görülen belirtilere ek olarak büyüme ve gelişmeyi etkileyebilir.
Çölyak hastalığına karşı bir iyileşme yoktur. Ancak çoğu insan için sıkı glutensiz bir diyeti uygulayarak belirtileri yönetebilir ve bağırsak iyileşmesini teşvik edebilir.
Çölyak Hastalığı Belirtileri
Çölyak hastalığının belirtileri kişiden kişiye büyük oranda değişebilir ve çocuklarda ve yetişkinlerde farklıdır. Yetişkinler için en yaygın bulgular ishal, yorgunluk ve kilo kaybıdır. Yetişkinler şişkinlik ve gaz, karın ağrısı, mide bulantısı, kabızlık ve kusma yaşayabilir.
Bununla birlikte, çölyak hastalığı olan yetişkinlerin yarısından fazlasının sindirim sistemi ile ilgili olmayan belirtileri ve semptomları vardır:
Anemi, genellikle demir eksikliğinden kaynaklanır.
Kemik yoğunluğunun kaybedilmesi (osteoporoz) veya kemiğin yumuşaması (osteomalazi)
Kaşıntılı, kabarık cilt döküntüsü (dermatitis herpetiformis)
Diş minesinin hasar görmesi
Ağız ülseri
Baş ağrısı ve yorgunluk
Sinir sistemi yaralanması, ayak ve ellerde hissizlik ve karıncalanma, denge ile olası problemler ve bilişsel bozukluklar
Eklem ağrısı
Dalağın işlevinin azalması (hipospenizm)
Asit reflüsü ve mide ekşimesi
Çölyak Hastalığının Çocuklardaki Belirtileri
2 yaşın altındaki çocuklarda, çölyak hastalığının tipik belirti ve semptomları şunları içerir:
- Kusma
- Kronik ishal
- Şişmiş karın
- Gelişme başarısızlığı
- İştahsızlık
- Kas erimesi
2 yaşından büyük çocuklar şu belirtileri içerir:
- İshal
- Kabızlık
- Kilo kaybı
- Sinirlilik
- Kısa boy
- Gecikmiş ergenlik
- Dikkat eksikliği / hiperaktivite bozukluğu (DEHB), öğrenme güçlükleri, baş ağrısı, kas koordinasyon eksikliği ve nöbet gibi nörolojik belirtiler
Dermatitis herpetiformis
Dermatit herpetiformis, bağırsak gluteni intoleransından kaynaklanan, kaşıntılı, kabarcıklanmaya neden olan bir deri hastalığıdır. Döküntü genellikle dirsekler, dizler, gövde, kafa derisi ve kalçalarda görülür.
Dermatit herpetiformis, çoğunlukla çölyak hastalığına benzer ince bağırsak astarındaki değişikliklerle ilişkilidir, ancak hastalık fark edilebilir sindirim belirtileri üretmeyebilir.
Doktorlar döküntü kontrolünde dermatit herpetiformileri glütensiz bir diyet ya da ilaç ya da her ikisi ile tedavi ederler.
Ne zaman bir doktora görünmelisin
İki haftadan fazla süren ishal veya sindirim rahatsızlığı varsa doktorunuza danışın. Çocuğunuz soluk, sinirli veya büyümediği veya çanak çömleği ve kötü kokulu hantal dışkıları varsa çocuğunuzun doktoruna danışın.
Glutensız bir diyet denemeden önce doktorunuza danışın. Çölyak hastalığı için test edilmeden önce yediğiniz gluteni durdurursanız veya azaltarsanız, test sonuçlarını değiştirebilirsiniz.
Çölyak hastalığı ailelerde görülme eğilimindedir. Ailenizdeki birisi durumu varsa, test edilmek için doktorunuza danışın. Sizde veya ailenizdeki birisinin çölyak hastalığı için tip 1 diyabet gibi bir risk faktörü olup olmadığına bakmak için doktorunuza danışın.
Çölyak Hastalığı Nedenleri
Çölyak hastalığı, genler arasındaki etkileşimden, glutenle besin yeme ve diğer çevresel faktörlerden kaynaklanır ancak kesin nedeni bilinmemektedir. Bebek besleme uygulamaları, gastrointestinal enfeksiyonlar ve bağırsak bakterileri çölyak hastalığına katkıda bulunabilir.
Çölyak hastalığı cerrahi, gebelik, doğum, viral enfeksiyon veya şiddetli duygusal stres sonrasında bazen tetiklenir – veya ilk kez etkindir).
Vücudun bağışıklık sistemi gıdanın glutenine aşırı tepki verdiğinde, reaksiyon ince bağırsağa gelen küçük saç benzeri projeksiyonlara (villus) zarar verir. Villi, yediğiniz yiyeceklerden alınan vitaminleri, mineralleri ve diğer besin maddelerini emer. Villeniz hasar görürse, ne kadar çok yerseniz yetecek kadar besleyici madde alamazsınız.
Bazı gen varyasyonları hastalığa yakalanma riskini artırdığı görülmektedir. Ancak bu gen varyantlarına sahip olmak, çölyak hastalığına yakalanmanız anlamına gelmez; bu da ilave faktörlerin dahil edilmesini gerektirir.
Batı ülkelerinde çölyak hastalığı oranı nüfusun yaklaşık yüzde 1’i olarak tahmin edilmektedir. Çölyak hastalığı Kafkasyalılarda en yaygındır; Ancak şu anda birçok etnik grup arasında teşhis konulmuş ve küresel olarak bulunmakta.
Çölyak Hastalığı Risk faktörleri
Çölyak hastalığı kimseyi etkileyebilir. Bununla birlikte, aşağıdaki özelliklere sahip kişilerde daha yaygın görülme eğilimindedir:
- Çölyak hastalığı veya dermatitis herpetiformis ile bir aile üyesi
- Tip 1 diyabet
- Down sendromu veya Turner sendromu
- Otoimmün tiroid hastalığı
- Mikroskopik kolit (lenfositik veya kolajen kolit)
- Addison hastalığı
- Romatoid artrit
Çölyak Hastalığı Komplikasyonları
Tedavi edilmemiş çölyak hastalığı şu nedenlere neden olabilir:
- Kötü beslenme. İnce bağırsağın zarar görmesi, besin maddelerini yeterince ememediği anlamına gelir. Kötü beslenme, anemi ve kilo kaybına yol açabilir. Çocuklarda malnütrisyon yavaş büyüme ve boy kısalığı oluşturabilir.
- Kalsiyum kaybı ve kemik yoğunluğu. Kalsiyumun ve D vitamininin mal absorpsiyonu, çocuklarda kemik yumuşamasına (osteomalazi veya raşitizm) ve yetişkinlerde kemik yoğunluğunda (osteoporoza) yol açabilir.
- Laktoz intoleransı. İnce bağırsağınıza zarar vermek, laktoz içeren süt ürünlerini yedikten sonra, gluten içermese de, karın ağrısı ve diyare yaşamasına neden olabilir. Bağırsak iyileştiğinde, süt ürünlerine yine göz yumabilirsiniz. Bununla birlikte, bazı insanlar çölyak hastalığının başarılı bir şekilde yönetilmesine rağmen laktoz intoleransı yaşamaya devam etmektedir.
- Kanser. Glütensiz diyet korumayan çölyak hastalığı olan insanlar, bağırsak lenfoması ve ince bağırsak kanseri de dahil olmak üzere çeşitli kanser türleri geliştirme riski taşırlar.
- Nörolojik problemler. Çölyak hastalığı olan bazı insanlar, nöbetler veya periferik nöropati (el ve ayaklara yol açan sinir hastalıkları) gibi nörolojik problemlere neden olabilir.
Çocuklarda çölyak hastalığı, gelişme başarısızlığına, ergenlikte gecikmelere, kilo kaybına, sinirlilik ve dental emaye kusurlarına, anemi, artrit ve epilepsiye neden olabilir.
Yanıt vermeyen çölyak hastalığı
Çölyak hastalığı olan kişilerin yüzde 30’unun glütensiz bir diyet için iyi bir tepki göstermesi ya da sürdürememesi mümkün değildir. Yanıt vermeyen çölyak hastalığı olarak da bilinen bu durum, çoğunlukla diyetin glutenle kirletilmesinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bir diyetisyenle çalışmak önemlidir.
Yanıt vermeyen çölyak hastalığı olan insanlar, ince bağırsakta bakteri (bakteri üremesi), mikroskobik kolit, zayıf pankreas fonksiyonu, irritabl bağırsak sendromu veya disakaritlere (laktoz ve fruktoz) karşı toleranssızlık gibi ek koşullara sahip olabilirler. Veya refrakter çölyak hastalığı olabilirler.
Refrakter çölyak hastalığı
Nadiren de olsa, katı glutensiz bir diyet izlemiş olsanız bile, çölyak hastalığının bağırsak yaralanması devam eder ve önemli malabsorbsiyona neden olur. Bu kombinasyon refrakter çölyak hastalığı olarak bilinir.
Altı aydan bir yıla glutensiz bir diyeti uyguladığınız halde belirti ve semptomlar yaşamaya devam ederseniz, doktorunuz daha fazla test yapmanızı önerir ve semptomlarınız için diğer açıklamalara bakabilirsiniz. Doktorunuz bağırsak enflamasyonunu azaltmak için steroid tedavisini veya bağışıklık sisteminizi baskılayan bir ilaç önermektedir. Çölyak hastalığı olan tüm hastalar, hastalığının tedaviye yanıtını izlemek için takip edilmelidir.
Çölyak Hastalığı Teşhisi
Araştırmacılar, çölyak hastalığı olan kişilerin sadece yüzde 20’sinin tanı alabileceğini tahmin ediyorlar.
Doktorlar, çölyak hastalığının teşhisine yardımcı olmak için iki kan testi isteyebilirler.
- Seroloji testi kanında antikor arar. Bazı antikor proteinlerinin yükselmiş seviyeleri, glutene karşı bir bağışıklık reaksiyonunu gösterir.
- Çölyak hastalığını ortadan kaldırmak için insan lökosit antijenleri (HLA-DQ2 ve HLA-DQ8) için genetik test kullanılabilir.
Bu testlerin sonuçları çölyak hastalığını gösteriyorsa, doktorunuz ince bağırsenizi izlemek için bir endoskopi sipariş edebilir ve villus hasarını analiz etmek için küçük bir doku örneği (biyopsi) alabilir.
Glutensiz bir diyet denemeden önce çölyak hastalığının test edilmesi önemlidir. Diyetinizden gluteni ortadan kaldırmak, kan testi sonuçlarını normal gösterecek şekilde değiştirebilir.
Çölyak Hastalığı Tedavisi
Sıkı ve yaşam boyu glutensiz bir diyet çölyak hastalığını yönetmenin tek yoludur. Buğdayın yanı sıra, gluten içeren gıdalar şunları içerir:
- Arpa
- Bulgur
- Graham unu
- Malt
- Çavdar
- İrmik
- Tritikale
Doktorunuz sizi sağlıklı glutensiz bir diyet planlamanıza yardımcı olabilecek bir diyetisyene yönlendirir.
Diyetinizden gluteni çıkardığınızda, ince bağırsağınızdaki iltihaplanma genellikle birkaç hafta içinde azalmaya başlar, ancak birkaç gün içinde daha iyi hissetmeye başlayabilirsiniz. Tam iyileşme ve villaların yeniden büyümesi birkaç aydan birkaç yıla kadar sürebilir. İnce bağırsakta iyileşme, çocuklarda yetişkinlerden daha hızlı gerçekleşme eğilimindedir.
Eğer yanlışlıkla gluten içeren bir ürün yerseniz, karın ağrısı ve diyare yaşayabilirsiniz. Bazı insanlar gluten yedikten sonra herhangi bir belirti veya semptom göstermezler, ancak bu, onların için zararlı olmadığı anlamına gelmez. Diyetinizde az miktarda gluten bile, belirti veya semptomlar olup olmamasına bakılmaksızın zararlı olabilir.
Gizli gluten gıdalar, ilaçlar ve gıda dışı ürünler şunlarolabilir:
- Değiştirilmiş gıda nişastası, koruyucular ve gıda stabilizatörleri
- Reçeteyle satılan ve tezgah üstü ilaçlar
- Vitamin ve mineral takviyeleri
- Bitkisel ve besleyici takviyeleri
- Ruj ürünler
- Diş macunu ve gargara yıkama
- Zarf ve mühür tutkalı
- Oyun hamuru
Vitamin ve mineral takviyeleri
Beslenme yetersizlikleri şiddetli ise, doktorunuz veya diyetisyeniniz vitamin ve mineral takviyelerini almayı önerebilir. Seviyelerinizi tamamlamanız gerekebilir:
- Kalsiyum
- Folat
- Demir
- B-12 vitamini
- D vitamini
- K vitamini
- Çinko
Vitaminler ve takviyeler genellikle hap şeklinde alınır. Sindirim sisteminizde vitaminlerin emiliminde güçlük çekiyorsanız doktorunuz onlara enjeksiyon yapabilir. Vitaminlerin ve takviyelerin glutensiz olduğundan emin olmalısınız.
Bağırsak iltihaplarını kontrol altına almak için kullanılan ilaçlar
İnce bağırsağınız ciddi hasar görürse, doktorunuz inflamasyonu kontrol altına almak için steroid önerebilir. Bağırsak iyileşirken steroidler, çölyak hastalığının ciddi belirtilerini ve semptomlarını hafifletebilir.
Dermatitis herpetiformis
Çölyak hastalığına bazen katılan bu kaşıntılı kabarcık deri döküntüsü varsa, doktorunuz glutensiz diyetle birlikte bir deri ilacı (dapsone) önerebilir.
Refrakter çölyak hastalığı
Refrakter çölyak hastalığınız varsa, şiddetli belirtilere devam edebilirsiniz veya belirtileriniz azalabilir, ancak sonra tekrar ortaya çıkabilir. Her iki durumda da, ince bağırsağınız iyileşmez. Böyle bir durumda, ihtisaslaşmış bir merkezde değerlendirme yapmanızı isteyeceksiniz. Refrakter çölyak hastalığı oldukça ciddi olabilir ve şu anda kanıtlanmış bir tedavi yoktur.
Refrakter çölyak hastalığı olan insanlar uzmanlar tarafından tedavi edilmelidir. Bu durum için çeşitli nedenler olabilir. Doktorlar sıklıkla steroid tedavisini kullanacaklar – topikal bir budesonid veya prednizon gibi sistemik steroidler. Bazen diğer koşulları tedavi etmek için kullanılan aynı ilaçları kullanacaklardır.
Olası gelecekteki tedaviler
Çölyak hastalığı için kanıtlanmış tek tedavi glütensiz bir diyet olsa da, mükemmel değildir. Çölyak hastalığı olan insanlar gluten üzerine maruz kalabilir ve muhtemelen ciddi semptomlara neden olabilirler.
Çölyak hastalığı için çeşitli tedaviler geliştirilmektedir. Bazıları gluteni nötralize etmeye veya bağlamaya çalışıyor. Diğerleri gluten’in tetikleyebileceği sızıntıyı engelleyerek bağırsağın bariyerini ele alırlar. Hala bazıları vücudun bağışıklık sistemini hedef alır. Araştırmacılar ayrıca buğdayda genetiği değiştirmeye çalışıyorlar, ancak henüz başarılı olamamışlardır.
Bu tedavilerin hiçbirinin önümüzdeki iki ya da üç yıl içinde onaylanması muhtemel değildir. Bununla birlikte, farklı yaklaşımların sayısı göz önüne alındığında, gelecekte çölyak hastalığı için ek tedavilerin bulunabileceği iyi bir şans var.
Alternatif tıp
Çölyak hastalığına yardımcı olan hiçbir kanıtlanmış tedavi yoktur. Gluteni sindirdiğini iddia eden enzim terapileri sağlıklı besin mağazalarında veya diğer satış yerlerinde bulunabilir, ancak çölyak hastalığının tedavisinde etkili oldukları konusunda bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır.
Güncelleme 22.10.2017
Çölyak Hastalığı Nedir?
Belirtileri Nedir?
Görülme Sıklığı
Dünya ortalaması dikkate alındığında görülme sıklığı %1’dir. Fakat bunlar tanısı koyulmuş çölyak hastalarıdır. Tanı konulmamış hastalar da bu rakama dahil edildiğinde oranın %8 dolaylarında olduğu tahmin edilmektedir. Ülkemizde ise her yüz kişiden birinin çölyak hastası olduğu tahmin edilmektedir. Bu da yaklaşık olarak 8oo bin çölyak hastası olduğunu göstermektedir. Tanı koymak ülkemizdeki hastalar açısından da en büyük sorundur. Bu sebeple ülkemizdeki potansiyel çölyak hastalarından yalnızca 10 bin kadarının tanısı koyulabilmiştir. Buradan da anlaşılacağı gibi ülkemizde ki çölyak hastalarının %98’i tanı alamamış durumdadır ve büyük bir risk altındadır. .
Tanısı
Kanda bulunan antikor düzeyinin ölçüldüğü kan tahlilleri ile tanısı koyulabilir. Çölyak hastalarının erken teşhisi için parmaktan alınacak kanla hemen uygulanabilen hızlı ve çok pratik “Biocard Çölyak Testi” sayesinde hastaların tanısı koyulmaktadır ve en yaygın yöntem budur. Burada anlaşılması gereken çölyak teşhisinin kolaylığı değil, çoğu vakalarda belirti vermediği için bir şikayet oluşmadığı ve hastaların da doğal olarak test yaptırma gereği duymadığıdır. Böylece kişi çölyak hastası olduğunu o an bilemediği için hastalık ilerleyene kadar bu şekilde yaşar ve erken teşhis gerçekleştirilememiş olur. Biocard çölyak testi tipik belirti gösteren vakaların dışında genel toplum taramalarında da uygulanan bir testtir.
Tedavisi
Glütensiz beslenmek bilinen tek yöntemdir. Teşhis koyulan kişiler glütenden uzak durduklarında hastalık dolayısı ile de hastalığın yol açtığı diğer hasarlar da ortadan kalkmış olur. Glüten diyeti uygulayanlarda iki hafta gibi çok kısa bir süreç içinde hastalığın yol açtığı şikâyetlerin tamamı gerileme eğilimi gösterir. Kan değerleri 5-6 ay sonra normal hale gelir.Bağırsaklarda oluşmuş bozuklukların ise tam olarak yok olması 1-2 yıllık bir zaman zarfında gerçekleşir. Bu diyeti uygulayan kişiler için yani çölyak hastası olanlar için üretilmiş ürünler eczane ve marketlerde satılırlar. Ekmek, un, makarna ,erişte, kek ve bisküvi gibi onlarca ürünü artık çok rahat bulmak mümkündür. Çölyak hastaları bunların dışındaki besinleri (et, balık, tavuk, yumurta, sebze, meyve, süt ve süt ürünleri, patates, mısır, pirinç gibi) normal insanlar gibi sıkıntısız tüketebilirler.
Çoğu vakalarda belirti göstermeyen bu hastalık bu özelliği sayesinde tanı koyulmasını da güçleştirmektedir. Bu nedenle kişi çölyak olduğunu hastalığın yol açtığı hasarlar iyice ilerleyene kadar bilememektedir. Bu test kolayca yapılıp hemen teşhisi koyulan bir testtir. En yakın sağlık kuruluşuna gidilip yapılacak basit bir kan testi ile çölyak olunup olunmadığı anlaşılacaktır. Bu kan testinin her vatandaş tarafından yapılması doktorlar tarafından sık sık vurgulanmaktadır.