Dünya’nın şekli sıcaklığı nasıl etkiler? Enlem etkisi nedir, enlem etkisinin sıcaklık üzerindeki önemi hakkında bilgi.
Dünya’nın Şeklinin Sıcaklığa Etkisi
Yer’in küresel şekli, yeryüzünün her noktasına aynı miktarda enerjinin ulaşmasına engel olur. Ekvator’dan kutuplara doğru, güneş ışınlarının yere düşme açısı küçülür.
Enlemlere göre güneş ışınlarının yere düşme açısı. Ekvator’dan uzaklaştıkça ışınlar, yere daha yatık açıyla düşer.
Ekvator ve çevresi güneş ışınlarını dik ve dike yakın açılarla alırken, kutuplar daha yatık açılarla alır.
Böylece sıcaklık, Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. Buna enlem faktörü denir.
Yer’in küresel şeklinden dolayı, güneş ışınları, Ekvator ve çevresine daha dik açıyla geldiği için dar alana yayılır. Böylece birim alana düşen enerji miktarı fazladır.
Ekvator’dan uzaklaştıkça orta enlemlerde daha geniş alana yayılırken, kutup çevrelerinde en geniş alana yayılır. Buralarda da birim alana düşen enerji azaldığı için sıcaklıklar daha düşük değerlerdedir.
Bunun yanında güneş ışınlarının atmosferde aldığı yol Ekvator’dan kutuplara doğru artar. Bu olay enlemin sıcaklık üzerindeki etkisini daha da şiddetlendirir.
Yer’in şekline bağlı olarak, enleme göre Güneş’in ufuk düzlemi üzerindeki yüksekliği de değişir. Aşağıdaki şekil, ekinoks tarihlerine göre çizilmiştir.
Güneş öğle vakti Ekvator’da tam tepe noktasında (zenit, başuç) yere 90°’lik dik açı (a) yaparken, orta enlemlerde yatık (b), kutuplarda ise tam ufuk çizgisinde (c) hareket eder.
Enlem-sıcaklık ilişkisine aşağıdakiler örnek olarak verilebilir:
*** Ekvatordan kutuplara doğru bitki türleri değişir ve bitki kuşakları oluşur.
*** Ekvator yönünden (KYK’de güneyden, GYK’de kuzeyden) esen rüzgârlar sıcaklığı arttırırken, kutup yönünden (KYK’de kuzeyden, GYK’de güneyden) esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür.
*** Sıcak okyanus akıntıları ekvator yönünden, soğuk okyanus akıntıları kutuplar yönünden kaynağını alır. Bir başka ifadeyle ekvatordan uzaklaşan akıntılar sıcak, kutuplardan uzaklaşan akıntılar soğuk okyanus akıntılarıdır.
***Denizlerin tuzluluk oranı ekvatordan kutuplara doğru azalır. Çünkü kutuplara doğru sıcaklığın azalmasına bağlı olarak buharlaşma miktarı düşer ve denizlerde tuz birikimi azalır.
*** Dağlarda kalıcı kar sınırı, ormanının ve tarımın üst sınırı ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe daha aşağılara iner.
*** Türkiye’nin güney kıyıları kuzey kıyılarından daha sıcaktır.