28 Ekim akşamı, Antares roketinin uzaya fırlatılma anı BBC’den canlı olarak yayınlanıyordu. Fırlatmanın başlamasına 10 saniye vardı. NASA’nın Wallops Fırlatma Üssünde tüm hazırlıklar tamamlamış, herkes fırlatmayı bekliyordu. Geri sayım başladı;
Kalkıştan çok geçmemiş ki, belki 10 sn sonra, roketin motorunda turuncu bir alev topu belirdi. Alev topu büyüdü. Roket, göğe doğru yükselirken, taşıdığı yükü kaldıramazcasına aşağı doğru düşmeye başladı. Antares, bir anda büyük bir patlama ile kalkışa geçtiği fırlatma üssüne yanarak geri çakıldı.
Keşke bu anlattığım kötü bir kabusun başlangıcı olsaydı. Ne yazık ki gerçek! Fırlatma öncesini ve patlama anını aşağıdaki videodan izleyebilirsiniz.
Video 1: Antares Fırlatma ve Patlama Anı
Şans eseri kimse ölmedi (Bu seferlik). Çok heyecanlı başlamıştı ama sonu kötü bitti. Patlama hakkında ne denilebilir ki; Roket Bilimi İşte! (It is a Rocket Science) Uzay programlarının risk değerlendirmesinde; fırlatma her zaman en tehlikeli, en olası ve en yüksek riskler arasında yer almaktadır. Roketiniz ne kadar güvenilir olursa olsun mutlaka bir kazaya uğrar. Kaza nedeni basit bir kablo bağlantısı olabilir, yanlış algılayıcı bağlantısı, ya da yazılımınızda bir kod hatası, belki de sizden hoşlanmayan biri sabotaj yapmış olabilir. Diyebiliriz ki “Uzay’ın affı olmaz”. Önemli olan her kazanın temel nedenini net olarak anlamak ve öğrenilecek bir ders çıkarıp bir sonraki fırlatmanın başarılı ve güvenilir bir fırlatma olmasını sağlamaktır. Bu kazadan da mutlaka bir ders çıkarılacaktır.
50 yıllık uzay tarihi sayısız roket kazaları ile dolu. Yeni geliştirilmiş bir roket olmasına rağmen, bu fırlatmaya kadar da Antares başarılı 4 fırlatma gerçekleştirmişti. Antares, Amerikan Orbital Sicence firmasının, Uluslararası Uzay İstasyonu’na (UUİ) kargo taşımak amacıyla 5’inci fırlatmasında kaza kırımına uğradı. Eğer roket patlamasaydı UUİ’ye yaklaşık 2200 kg ağırlığında bir kargo taşıyacaktı.
Antares Ne Taşıyordu?
Antares, Cygnus(Kuğu) adında UUİ için geliştirilmiş bir kargo sondası taşıyordu. 28 Ekim akşamı roket patladığında sadece roket değil, UUİ’ye gidecek milyonlarca dolar değerindeki kargo ile birlikte;
Planetary Resources firmasına ait Arkyd 3 (A3) küp uydusu,
Planet Labs firmasına ait 26 adet küp uydusu,
Texas Universitesi ve NASA JPL ‘in RACE küp uydusu,
da yörüngeye yerleştirememiş oldu.
Uzaya gönderilemeyen uyduların hepsi ilginç görev tanımlarına sahip. Ancak içlerinden bir tanesi Arkyd 3 küp uydusu, girişimci bir firmanın gerçekleştireceği asteroitlerde maden araştırmaları için bir teknoloji gösterim uydusuydu. Küp-uydu optik haberleşme ve küçültülmüş hiperspektral ve MWIR (Mid-Wavelength Infrared) kamera taşımaktaydı. Küp-uydu diğer uydular gibi UUİ Astronotları tarafından yörüngeye bırakılacaktı. (Uydu ile ilgili bilgililere ve yol haritasına bu linkten ulaşabilirsiniz) Firma bu patlamanın yol haritalarını etkilemediğini belirtti.
Arkyd3_2
Şekil 1: Arkyd 3 Küp Uydusu
Cygnus, yukarıdaki uydular ile birlikte, bilimsel araştırma ekipmanları, mürettebat’ın yiyecek malzemeleri, diğer laboratuar ekipmanlarını da taşımaktaydı. (Antares’in taşıdığı kargo detaylarına bu linkten erişebilirsiniz.)
İlk fırlatmasını 21 Nisan 2013 tarihinde gerçekleştiren roket 18 Eylül 2013’te ikinci, 9 Ocak ve 13 Haziran 2014 te de üçüncü ve 4 üncü fırlamasını gerçekleştirmişti. Bu Antares roketinin UUİ’ye ulaşımdaki 5’inci fırlatmasıydı.
Antares UUİ’ye Nasıl Ulaşıyor?
Antares roketi fırlatıldıktan yaklaşık 10 dakika sonra Cygnus (Kuğu) sondası roketten ayrılarak ilk yörüngesine yerleşiyor. Yaklaşık 250-275 km ve 51.66 derecelik eğimli yörüngeye yerleşen Cygnus bulunduğu yörüngede, yörünge manevralarıyla UUİ ile en yakın randevu zamanını bekliyor. UUİ ise yaklaşık yerden 410 km’lik bir yörüngede bulunuyor. Cygnus sondası, üzerinde bulunan yıldız algılayıcı, GPS alıcıları ile yörünge yönelimini sağlıyor. UUİ yaklaşmaya başladığında, TriDAR (Triangulation and LIDAR Automated Rendezvous and Docking) seyrüsefer sistemini kullanıyor. TriDAR, NASA ve Kanada Uzay Ajansının destekleri ile Neptec firması tarafından geliştirildi. Sistem LIDAR ve termal görüntülerinin birleşmesiyle yönelimini sağlıyor. (Merak edenler için ekipmanın detaylı sunumuna bu linkten ulaşabilirisiniz.)
Randevu zamanı yaklaştığında, UUİ’de bulunan bir mühendis robotik kol yardımıyla Cygnus’u yakalıyor ve uzay istasyonuna kenetlenmesini sağlıyor. Fırlatma ile randevu arası yaklaşık 3 gün sürmekte. Randevunun nasıl gerçekleştiğini aşağıdaki videodan izleyebilirsiniz.
Video 2 Antares Görev Videosu
Antares Nasıl Bir Roket?
Antares roketi Amerikan Orbital Science firmasının ürettiği ve NASA’nın Space-X firması ile birlikte ticari olarak UUİ’e (Uluslararası Uzay İstasyonu) kargo göndermek üzere kiralan yada satın alınan iki roketten bir tanesi.
Roket 40 metre uzunluğunda. Antares ya da diğer adıyla Orbital CRS-3 (Orb-3) bu fırlatmasında 2 kademeli bir konfigürasyona sahip.
Antares
Şekil 2: Antares Roketi (Kaynak:NASA)
Roketin 1. kademesi yakıt olarak Kerosen (RP-1/LOX) kullanan iki adet Aerojet AJ-26 motora sahip. AJ-26 Motoru, Aerojetin Rus yapımı NK-33 motorunu alarak modifiye ettiği bir motor. NK-33 Rusların başarısız olan ay programda kullanılan bir motor. Aerojet 1990 yılında satın aldığı 40 adet NK-33 modifiye ederek AJ-26’yı geliştirdi. Motor’un testler sırasında sorunlar yaşadığı biliniyordu. Hatta bu testlerden sonra firma yeni bir motor geliştirme çalışmalarına başladı.
AJ-26
Şekil 3: AJ-26 Motoru
Roketin 2. kademesinde katı yakıtlı bir motor olan Castor 30XL Kullanılmakta. Castor 30XL bu fırlatmada ilk kez kullanılacaktı. Castor 30XL bir başarılı fırlatmada kullanılan Castor 30B katı yakıtlı motorun güçlendirilmiş versiyonu.
castor30XL
Şekil 4: Castor 30XL Katı Yakıtlı Motoru
Kazanın Maliyeti Ne Kadar?
İlgili kaynaklarda roketin fırlatma maliyeti; kargo, roket her şey dahil yaklaşık 200 milyon dolar. Kaza sonrası bu kayıp sigorta tarafından karşılanacağı belirtiliyor. Yapılan ilk incelemede fırlatma sahasının çok önemli bir yıkıma uğramadığı değerlendiriliyor.
launch-pad-looking-south-after-failure
Şekil 5: Patlama Sonrası Walloops Fırlatma Üssü
NASA Space Shuttle’dan programının bitirilmesinden sonra yönünü özel girişimcilere çevirmişti. Bu kapsamda NASA Orbital ve Space-X firması ile antlaşma imzalamıştı. NASA Obital Science ile 8 kargo fırlatmasına karşılık 1.9 milyar dolar, Space-X firmasıyla da 12 kargo / robotik görev’e karşılık 1.6 milyar dolarlık bir antlaşma yaptı.
Kazanın henüz nedeni bilinmiyor. Roketin telemetri bilgileri analiz edildikten sonra kazanın nedeni üzerinde karar verilecek. Bu fırlatma Antares roketin 5’inci olması yanında, NASA ile kargo antlaşmasındaki 3’üncü fırlatmasıydı. Sonuncuda olmayacak
Uzaya erişim, ilk uçuşun üzerinden 50 yıl geçmesinden bu zamana dek, günümüzde hala çok pahalı, çok zor ve çok riskli. Ama bu şeklide kalmayacağı da aşikar. Uzaya erişimin pahalı, riskli ve zor olduğu düşüncesine, isteyerek direnmemiz gerekiyor. Havacılık projeleri için de bir zamanlar pahalı, riskli, zor ve özellikle de birinci dünya savaşında işe yaramaz projeler dendiğini unutmayalım. Eğer bu tarz faaliyetlerin çok çalışma, azim, bolca deneme ve en önemlisi yatırım gerektirdiğini kabul edebilirsek o zaman uzaya erişmeyi başarabiliriz.
Hiç şüphe yok ki bu kazadan sonra sayısız sorular sorulacak. Ama çıkaracağımız sonuç aslında çok basit; kazalar; teknolojinin doğal gelişimi. Kazalar hep olur, olacaktır da. Çünkü doğru çalışan ve güvenilir her sistemin geçmişinde mutlaka bir kaza vardır. Diğer yandan başarısızlıklar, aksilikler, kazalar hep acı dolu olur. Ama her acının başarma hırsını körükleyerek uzay uçuşlarını hızlandıracağı da unutmamak gerekir.