Modern otomobiller, elektrik sistemleri olmadan çalışmazlar. Elektrik; motoru çalıştırmak, bujilerin motordaki hava-yakıt karışımını ateşlemek, far ve lambaları yakmak, kontrol paneli, klima, cam silecekleri, ses sistemi ve benzeri diğer elektrikli parçalarını çalıştırmak için gereklidir. Araçtaki elektrik akümülatörden sağlanmaktadır. Araç elektrik çevrimi aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.
Motor çalışırken devamlı olarak akümülatör şarj edilmektedir. Bu şarj sisteminin amacı; elektrikli alıcılara akım vermek ve akümülatörü (bataryayı) devamlı şarjda tutmaktır. Alıcıyı besleme işlemi, alternatör, regülatör ve devre kablolarından oluşan parçalarla gerçekleşmektedir.
1 – Akümülatör : Elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depo eden ve devresine alıcı bağlandığında bu enerjiyi tekrar elektrik enerjisine çevirerek dış devreye veren bir cihazdır. Motorun çalışmadığı zamanlarda kimyasal enerji olarak depoladığı enerji elektrik enerjisine dönüştürerek kullanılır.
2 – Kontak sistemi
3 – Bobin : Akümülatörden gelen elektrik gerilimini yükselten cihazdır.
4 – Distribütör : Endüksiyon bobini tarafından meydana getirilen yüksek gerilimi uygun zamanda uygun bujiye göndererek yanmayı sağlar.
5 – Marş Motoru : Otomobilde ilk hareketi sağlayan parçadır.
6 – Alternatör : Motorun sağladığı hareket enerjisini kullanarak elektrik enerjisini üretir. Motor çalışmazken elektrik üretemez bu nedenle akümülatöre ihtiyaç vardır.
7 – Buji : İçten yanmalı motorlarda hava-yakıt karışımını kıvılcım üreterek ateşleyen parçadır.
Motorun Çalıştırılmasındaki Aşamalar
- Kontak anahtarının çevrilmesiyle ya da start-stoplu araçlarda start tuşuna basılmasıyla akümülatördeki elektrik marş motorunu çalıştıran selenoid üzerinden marş motoruna geçer.
- Motorun ilk hareketini sağlayan marş motoru sayesinde motorun pistonları silindirin içinde aşağı-yukarı hareket etmeye başlar ve aynı zamanda endüksiyon bobinine de elektrik gider.
- Endüksiyon bobini akümülatörden gelen elektrik gerilimini yükseltir ve distribütöre gönderir. Distribütör de belli bir sırayla bujilerde kıvılcım üretir
- Motor çalışmaya başladıktan sonra ürettiği mekanik enerjinin bir kısmı ile alternatörün rotorunu döndürür. Alternatörün ürettiği elektrik enerjisi ile hem akümülatör şarj edilir hem de elektrikle çalışan sistemlere elektrik sağlanır.
Araç motoru çalışmadığı zamanlarda kullanılan bütün elektrikle çalışan alıcılar akümülatör tarafından beslenir. Motor çalıştığında bu görevi alternatör yapar. Araç motoru düşük devirde çalışırken şarj sisteminin vereceği akım alıcıları beslemeye yetmeyebilir. Bu durumda elektrikle çalışan cihazların beslemesini akümülatör yapar. Araç motoru yüksek devirlerde çalışırken alternatörün vereceği akım, elektrikli alıcıların harcayacağından fazla olabilir. Bu durumda sistemin ürettiği akımın bir kısmı alıcılara giderken diğer kısmı da bataryanın şarj edilmesini sağlar. Araç motoru yüksek devirlerde çalışırken elektrikli alıcılar kullanılmayabilir. Bu sırada akümülatör de tam şarjlı olabilir. Böyle durumlarda regülatör otomatik olarak devreye girerek şarj akımını sınırlar ve boşta çalıştırılırlar.
Marş Sistemi, içten yanmalı motorları ilk harekete geçirebilmek için kullanılan sistemdir. Motoru ilk harekete geçirebilmek için krank milini çevirmeye ihtiyaç vardır. Krank mili motorun yapısına, çalışma koşullarına bağlı olarak yeterli tork ve devirde döndürülmelidir. Krank milinin çevrilmesiyle motorda ilk yanma zamanının oluşturulması sağlanmaktadır. Marş motoru, motoru çalıştırmak için krank miline ilk dönmeyi sağlar. Marş motoru elektrik enerjisini hareket enerjisine çevirir. Hareket için ilk enerjiyi akümülatör sağlar. Marş motoru hareketini volan dişlisine iletir. Volan dişlisi de krank milini harekete geçirerek motorun çalışmasını sağlar.
Bir motoru çalıştırabilmek için gereken en az döndürme hızı, motorun yapısına ve çalışma koşullarına bağlı olarak değişir. Genellikle benzinli motorlar için 40-60 dev/dk. ve dizel motor için 80-100 dev/dk.dır.
Uzun süreli marş yapmak aküye ve marş motoruna zarar verir. Sürekli olarak marş yapma süresi 10–15 saniyedir, 10–15 saniyeden fazla marş yapılırsa akü boşalır. Motor çalışırken marş yapılmamalıdır. Eğer yapılırsa marş dişlisi ve volan dişlileri zarar görür. Marş durumunda marş motoru dönmüyorsa sorun akümülatörün zayıflamasından kaynaklanmış olabilir.
Marş Sisteminin Yapısı
- Akümülatör,
- Kontak Anahtarı,
- Marş Motoru,
- Marş Şalteri veya Marş Selenoidi,
- Volan veya Volan Dişlisinden oluşur.
Akümülatör, Akü ya da Batarya, elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depo eden, ihtiyaç duyulduğunda bunu elektrik enerjisi olarak veren cihazdır. Akümülatör; marş motoruna, ateşleme sistemine, doğru akımla çalışan tüm devrelere, aydınlatma ve klima ve benzeri elektrikle çalışan alıcılara enerji sağlar. Araç motoru çalıştıktan sonra bütün elektrikli devreler harcadıkları enerjiyi alternatör’den sağlar. Motorun çalışmaya başlaması esnasında ve araç durgunken elektrikle çalışan cihazların (radyo, far vb.) çalışması esnasında deşarj olan akümülatör de alternatör tarafından şarj olur.
Akünün Görevleri
- Motorun ilk çalıştırılması esnasında marş motorunu çevirebilmek için gerekli enerjiyi sağlar.
- Araç motoru çalışmadığı durumlarda radyo, kalorifer, sigara yakacağı, lambalar gibi alıcılara enerji sağlar.
- Motor çalışırken elektrik sisteminde gerilim dengesini sağlamak. Yani yüksek devirlerde alternatörün üreteceği voltaj yükseleceğinden alıcıların zarar görmesine sebep olabilir. Bu durumda akü alternatörün oluşturduğu akımın bir kısmını kendi üzerine alarak gerilimin yükselmesini yükselmesini önler.
Akü Neden Boşalır
- Araçtaki kaçak akımlar (kısa devrelerden çekilen yüksek akımlar), açık lambalar,
- Alternatörün yetersiz şarj etmesi,
- Araç ile akü uyumsuzluğu (Araca küçük akü seçilmesi),
- Araca sonradan eklenen ek donanımlar (Ses sistemi, soğutucu sistemler, ışık, bilgisayar sistemleri gibi) akünün boşalmasına sebep olabilir.
UPS aküsü nedir ?
UPS, kesintisiz güç kaynağının İngilizce karşılığının (Uninterruptible Power Supply) baş harflerinden oluşan kısaltmasıdır. UPS de bu kesintisiz güç kaynaklarının bataryasıdır. Kesintisiz güç kaynaklarının bataryaları elektrik kesintisi olduğunda enerji kaynağı olarak devreye girer ve elektrik gelinceye kadar enerji sağlamaya devam eder.