Hüseyin b. Hamdan el-Hasîbî'ye (ö. 346/957 veya 358/969) izafe edilen ve Nusayrîliğin kutsal metni kabul edilen eser.161
KİTÂBÜ'L-MEGÂZÎ
Vâkıdî'nin (ö. 207/823) Hz. Peygamberin gazve ve seriyyelerine dair eseri.162
KİTÂBÜ'L-MESÂHİF
İbn Ebû Davud'un (ö. 316/929) resmî mushafa ve bazı sahâbîlere ait özel mushaf nüshalarına dair eseri.
Hz. Osman mushaf nüshalarını çoğalttırıp belli başlı merkezlere gönderdikten sonra herkesin bu nüshaları esas almasını istemiş, nüshalara aykırı olan okuyuşları yasaklamış, bunların hattına uymayan mushafların yakılmasını emretmişti. Sahabe arasında onun bu tasarrufu kabul görmüşse de ahrufü's-seb'a ruhsatı kapsamında başlangıçtan itibaren bazı sahâ-bîler tarafından tercih edilen farklı okuyuşlar daha sonraki nesillere şâz kıraatler olarak intikal etmiş, gerek Hz. Osman'ın nüshaları arasındaki farklar, gerekse ahrufü's-seb'a okuyuşlarına dair bazı rivayetler ilk asırlardan itibaren çeşitli adlar altında yazılan, özellikle Kitûbü'1-Meşâ-hif, İhtilâf ü'1-meşâhif gibi adlarla anılan eserlere konu olmuştur.163 Ancak İbn Ebû Davud'un bu kitabı dışında mushaflar konusunda yazılan eserlerden hiçbiri günümüze ulaşmamıştır.
Kitâbü'1-M.eşâhif beş bölümden (cüz) meydana gelmekte olup birinci bölümde Zeyd b. Sâbifin Hz. Peygamber'e vahiy kâtipliği yapması, Peygamber'in Kur'an'ın dışında kendisinden bir şey yazılmasını yasaklaması, ashabın yazıyı nereden ve kimlerden öğrendikleri, Hz. Ebû Bekir'in Kur'an'ı cem'i. Hz. Ali ve Ömer'in Kur-'an'ı cem" çalışmaları, Hz. Osman'ın mushaf nüshalarını çoğalttırması üzerinde meydana gelen ittifak, bu konuda Abdullah b. Mes'ûd'un tutumu gibi konularla ilgili rivayetlere yer verilmiştir.
İkinci bölümde, Kur'an'ın cem'i çalışmaları sürdürülürken bazı âyetlerin mushafa yazılması sırasında meydana gelen müzakereler, Kur'an'da lahin bulunup bulunmadığı, Hz. Osman'ın yazdırdığı mus-haflann sayısı ve bunların hangi merkezlere gönderildiği, Osman'ın "imam mushaf diye anılan nüshasıyla Medineliler'in okuyuşu ve mushaflan arasındaki farklar, imam nüshadan istinsah edilerek çeşitli merkezlere gönderilen mushaflar arasındaki farklar. Haccâc b. Yûsuf un Osman'ın mushaf ı üzerinde yaptığı tasarruflar, Hz. Ömer, Ali. Übey b. Kâ'b, Abdullah b. Mes'ûd ve Abdullah b. Abbas'ın özel mushafları veya okuyuşlarındaki farklılıklara dair rivayetler bir araya getirilmiştir.
Üçüncü bölüme Abdullah b. Abbas'ın Kur'an'daki iki âyetle ilgili farklı kıraatine dair rivayetlerle başlanmış. Abdullah b. Zübeyr, Abdullah b. Amr b. Âs, Hz. Peygamber'in hanımları Âişe, Hafsa ve Üm-mü Seleme, tabiîn neslinden Ubeyd b. Umeyr, Atâ b. Ebû Rebâh, İkrime, Mücâhid b. Cebr, Saîd b. Cübeyr, Esved b. Ye-zîd. Alkame b. Kays, Muhammed b. Ebû Mûsâ, Hittân b. Abdullah er-Rekâşî, Salih b. Keysân, Talha b. Musarrif ve Süleyman b. Mihrân el-A'meş'in mushaf veya kıraatlerindeki farklara dair rivayetler nakledilmiştir. Bu cüzde ayrıca Resûl-i Ekrem'in bazı âyetleri nasıl okuduğuna, Hz. Osman'ın ve Medineliler'in mushaflannın bazı imlâ özelliklerine. Medine, Küfe, Basra. Şam mushaflannın imlâ açısından birleştiği noktalarla ilgili Örneklere, kurala aykırı olarak yazılan bazı kelimelere dair rivayetlere yer verilmiştir. Katâde b. Diâ-me'ye göre Kur'an'ın yediye bölünmesi ve bu bölümlerden her birinin nerede başlayıp bittiği belirtilmiş, Haccâc b. Yûsuf'un kurrâyı toplayıp Kur'an harflerinin sayısını. Kur'an'ın yarısının, üç, dört. yedi eşit bölümünden her birinin hangi harfte bitip başladığını hesaplattığına dair rivayet nakledilmiştir. Ayrıca Hilâl el-Verrâk ve Asım el-Cahderi ile Yahya b. Âdem'e göre Kur'an'ın yarısı, dört. beş, altı. yedi, sekiz ve on eşit bölümünün nerede başlayıp bittiğini, toplam âyet ve harf sayısının ne kadar olduğunu bildiren rivayet zikredilmiştir.
Dördüncü bölüme, İsmail b. Abdullah b. Kostantîn'in Kur'an'ın harf sayısı açısından yarısının, ayrıca üç, dört, beş. altı. yedi, sekiz, dokuz ve on eşit bölümlerinin hangi âyette bitip başladığını tesbit ettiği uzunca rivayetle başlanmış, ardından ücretle mushaf yazmanın caiz olup olmadığına, hıristiyanın da mushaf yazabilece-ğinedair rivayetlere yer verilmiştir. Cü-nüp olanın mushaf yazmasının, musha-fın parçalı olarak veya cüzler halinde yazılmasının mekruh görüldüğünü, musha-fa tazim edilmesi gerektiğini, onun küçük malzemelere ve ayrıca ezberden yazılmasının, ta'şîr ve benzeri işaretlerle sûre başlangıçlarını gösteren ifadelerin ilâve edilmesinin ve âyetlerin harekelenmesi-nin hoş görülmediğini bildiren çeşitli rivayetler zikredilmiştir. Daha sonra harekelemenin nasıl yapılacağına dair Ebû Hatim es-Sicistânî'nin genişçe bir açıklaması nakledilmiş, bu açıklamada mushaf yazısının kurala uymayan imlâ örnekleri üzerinde de durulmuştur. Altın yaldızla mushaf yazmanın keraheti, mushafların tezyin edilmesinin ve onlara güzel koku sürülmesinin mekruh olup olmadığı gibi konularla ilgili çeşitli rivayetleri ihtiva eden bölüm, mushafların alım satımının mekruh görüldüğüne dair rivayetlerle sona ermektedir.
Beşinci bölüm, mushaf alım satımının mekruh olup olmadığına dair rivayetlerle başlamakta, onun miras malı olarak aile dışındaki mirasçılara verilmemesi gerektiğini bildiren görüşlerle devam etmekte, daha sonra yine mushaf satımıyla ilgili görüşler nakledilmektedir. Bu bölümde yer alan diğer rivayetler ise mushafın rehin olarak verilmesi, kıble cihetine asılmasının ve ele geçirecekleri endişesiyle düşman yurduna götürülmesinin uygun görülmediği, abdestsiz olarak mushafa dokunmanın mekruh olup olmadığı, cemaatle namazda imamın mushafa bakarak kıraat etmesinde kerahet bulunup bulunmadığı, mushaf yakmanın hükmü gibi konularla ilgilidir.
Kur'an tarihi ve ilk mushaflar hakkında yazılan en eski kaynaklardan biri olan Kitâbü'l-Meşâhif, aynı adı taşıyan eserler içinde günümüze ulaşan tek kitap olması yanında sonraki müelliflerin kaynakları arasında yer alması açısından önem ar-zetmektedir. Ebû Şâme el-Mürşidü'1-ve-cfz'de. Zehebî Siyeru a'lâmi'n-nübe-lâ'öa, Ebü'1-Fidâ İbn Kesîr FezaHlü'l-Kur'ân'da, İbn Hacer el-Askalânî Fet-hu'1-bârî, Tehzîbü't-Tehzîb ve Tağlîku't-Ttflîk'te, Süyûtîel-İtkân, ed-Dürrü'l-menşûr ve el-Müzhir'de, Kastallânîle-tâ'İfü'l-işârât ve Şevkânî Neylü'I-evtâf-da bu eserden yararlanan müelliflerden bazılarıdır.
Eser önce, birinci varakı eksik olan Dârü'l-kütübi'z-Zâhiriyye nüshası 164 esas alınarak Arthur Jeffery tarafından neşredilmiştir.165 Naşir kitaba yazdığı Arapça mukaddimede Kur'an tarihiyle ilgili olarak tartışmaya açık iddialar ileri sürmüştür. İngilizce mukaddimede ise aynı iddiaları tekrarladıktan sonra genellikle şâz kıraatler olarak bilinen ve Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Kâ'b. Ali b. Ebû Tâlib, Ebû Mûsâ el-Eş'ari, Abdullah b. Abbas gibi sahâbîlere isnad edilen okuyuşları, onların özel mushaflarında yazılı metinler olarak algılamak suretiyle, bunlardan her birinden gerek İbn Ebû Davud'un bu eserind gerekse diğer bazı eserlerde 166 rivayet edilen okuyuşlar için "Codex of İbn Mes'ud. Codex of Ubai b. Ka'b.167 gibi başlıklar altında sûre sûre farklı okuyuşlarının listesini vermiş, ayrıca tabiîn neslinden Katâde b. Diâme, Mücâhid b. Cebr, Talha b. Musar-rif gibi isimlerin farklı okuyuşlarını aynı usulle zikretmiştir. Bu mukaddimelerden anlaşıldığına göre Arthur Jeffery, Hz. Osman'ın mushaf nüshaları üzerinde metin tenkidi kapısını zorlamayı amaçlamakta ve bugün elde bulunan Kur'an metninde değişiklikler meydana geldiği yolundaki görüşünü dile getirmeye çalışmaktadır.
Kitâbü'l-Meşâhif, daha sonra Muhib-büddîn Abdüssübhân Vaiz tarafından yine Dârü'l-kütübi'z-Zâhiriyye nüshası esas alınarak tahkik edilmiş, eksik olan birinci varakı Chester Beatty Kütüphanesi'ndeki nüshadan 168 tamamlanarak iki cilt halinde yayımlanmıştır.169 Naşir kitaba yazdığı mukaddimede Arthur Jeffery'nin görüşlerini ağır bir dille eleştirmiş 170 ayrıca Kitâbü'l-Meşâhif -te adları zikredilen 899 râvinin kısa biyografilerini alfabetik sıraya göre kitaba eklemiş, bunlardan künyesiyle anılanlara ve kadın râvilere bu bölümün sonunda yer vermiştir.
Bibliyografya :
İbn Ebû Dâvûd. Kİtâbü't-Meşâhİf (nşr A. Jeffery), Kahire-Leiden 1355/1936-37; ayrıca bk. neşredenin girişi, s. 3-12; a.e. (nşr. Muhibbüd-din Abdüssübhân Vaiz), Katar 1415/1995. neşredenin girişi, [, 61-64, 111-138; İbnü'n-Nedîm, e/-Fıhrist(Şüveymî), s. 161, 174, 265; Yûsuf b. İsmail en-Nebhânî, hiüccetuttâh cale't-câlemin, Diyarbakır, ts. (el-Mektebetü'l-İslâmiyye), s. 379,391. Tayyar Altıkulaç