

Yeni bir hayat başlayabilir
Kemal Derviş, derin devlete doğru gidip
ikinci bir Karaosmanoğlu mu olur, yoksa Türkiye'nin önünü Adam Smith gibi
mi aydınlatır göreceğiz Henüz her şey kontrolden çıkmış değil. Eğer
durumu kontrol altına alamazsak, bu kriz Sovyetler'deki gibi bir çöküşün
başlangıcı olabilir
NEŞE DÜZEL
Kriz, Uzakdoğu'daki gibi bankacılık sisteminden doğmadı. Bizim krizimiz Doğu
Avrupa'daki gibi 'sosyalizm ve devletçilikten' doğdu
Bundan yaklaşık üç buçuk yıl önce yaptığımız bir konuşmada siz bana
'Türkiye 2000 yılında Sovyetler Birliği gibi çökecek' demiştiniz.
Kastettiğiniz çöküş, bugünkü vaziyetimiz miydi yoksa daha fena bir şeyler
mi bekliyordunuz?
Sovyetler Birliği tipindeki çöküşümüz, Merkez Bankası'ndaki döviz
rezervimiz bittiği an olabilir. Bugün Türkiye'de henüz her şey kontrolden
çıkmadı. Ama eğer durumu kontrol altına almazsak, ki almamamız da çok mümkündür,
işte o zaman bugünkü vaziyetimiz Sovyetler'deki gibi bir çöküşün başlangıcı
olabilir. Şu anki durumu bir tetikleme olarak kabul ediyorum ben. Çünkü
bizim krizimiz Uzakdoğu ülkelerindeki gibi bankacılık sisteminden kaynaklanmıyor.
Ucuz kredilerin birkaç şirkete dağıtılmasından doğmuyor.
Peki nereden doğuyor?
Bizim krizimiz Doğu Avrupa ülkelerindeki krizler gibi 'sosyalizm ve devletçilikten'
doğuyor. Türkiye'nin içinde Doğu Almanya gibi bir sosyalist ada var. Çünkü
Doğu Avrupa gibi biz de iktisadi örgütlenmemizi Sovyetler'den ithal ettik.
1930'larda hem KİT'leri hem planlamayı Sovyetler'den aldık. 1980'e kadar
Sovyet tipi bir kapalı ekonomi ve ithal ikameci model kurmaya çalıştık.
80'de bu model çatırdadı. Özal, modelin yönünü geri döndürmek istedi
ama başaramadı. KDV ve yeni kurulan KİT'lerle kendisi de devleti büyüttü.
Bizde devletin milli gelirdeki büyüklüğü bugün yüzde 70'tir. Özel sektörün
payı ise yüzde 30'dur.
Bana üç buçuk yıl önce şöyle söylemişsiniz: 'Bugün Türkiye'deki
kavganın büyük kısmı Ziraat Bankası'nın yüzde 121 ile borçlanıp yüzde
71 ile kredi vermesidir.' Şimdi aynı şeyleri Amerika'dan gelen Kemal Derviş
de söylüyor. Sorun bu kadar açıkken, neden yöneticiler hiçbir tedbir almadı
sizce?
Çünkü bu ülkede patron çiftçi ve esnaf. Siyasetçiler sadece onların
komisyoncusu. Onların oylarıyla geliyorlar. Bizim kendilerinden çok şikâyet
edilen politikacılarımız neyse, seçmenimiz de biraz fazlasıyla odur.
Kredisini ödemek istemeyen, taban fiyatının yüksek tutulmasını isteyen, tütün
balyasının içine taş koyup satmak isteyen köylümüzdür, esnafımızdır.
Ve siz, hiçbir demokraside seçmenin iradesine karşı duracak bir iktidar
bulamazsınız. Demokrasilerde iktidarı elinde tutan bir temel kitle vardır.
Buna bazıları 'demokrasinin diktatörleri' de der. Türkiye'de bu, esnaf ve köylüdür.
Bunlar devamlı surette devleti kullanarak kendilerine gelir transferi talep
ederler. Milli gelirin yüzde 10-15'i bunlara akar. Enflasyon dediğimiz olay da
aslında buradan başlar. Bu gelir transferinin mekanizmaları da Ziraat ve Halk
bankalarıdır, TMO'dur vs. Böyle ekonomide para aslında gerçek bir para değildir.
Peki nedir?
Köylülerin ve esnafın namına çıkarılmış borçlanma senetleridir. Bu tükenince
bunun yerine tahviller ve Hazine bonoları alır. Bunlar özel sektörün mali
kuruluşlarına satılır. O da tükenince dış âleme borçlanılır.
Enflasyonla mücadele etmek böyle bir ekonomi için sosyal intihardır. Çünkü
nüfusun yarısını oluşturan köylü ve esnafın verimlilikleri çok düşüktür
ve hayat seviyeleri geçinme hattının altındadır. Tahıl üreten bir çiftçinin
yılda 30-35 gün çalıştığı söylenir. Bu adama siz eğer bu ödemeyi
yapmazsanız, açlık hattının altına düşebilir. Bu yüzden teşhisi doğru
koymak lazım. Bizdeki krediler Uzakdoğu'daki gibi beş şirkete gitmedi.
Bizdeki krediler 10 milyon köylü ve esnaf ailesine gidiyor. Bu 30-35 milyon
insan demektir. Eğer bunlara para verilmezse, küçük üreticiler krize girer,
topraklar ekilmez. Gerçekçi bir programın o adamların hayat standardını ne
ölçüde düşüreceğini bilmemiz lazım.
Peki bu sorun nasıl çözülebilir?
Piyasa ekonomisine geçişle çözülür. Derviş piyasalar yatıştıktan sonra
gerçekleri halka söylemeli. Bu işin döviz kuru meselesi olmadığını
anlatmalı. Biz iktisadi örgütlenmemizi değiştirmeliyiz. Bizim en önemli
meselemiz devletçiliğin tasfiyesidir. Ama bunu ne bürokrasi ne de siyasi
iktidarı elinde tutan köylü ve esnaf istiyor. Özel sektörümüz de
afyonlanmış bizim. Cumhuriyet tarihinde yaptıklarımızın doğru olmadığı
artık ortaya çıkıyor.
Siz 'kokuşmanın tabanda' olduğunu, açıktan para isteyen köylü nün
yolsuzluklara aldırmadığını da söylemişsiniz. Siyaseti düzeltmek
nispeten kolay ama bir toplumun sosyal yapısı nasıl değişir?
Bizim modernleşme modelimizde sosyal ahlakla ilgili hiçbir şey yok. Laikliğin
getirdiği sınırlamayla, din öcü gibi alındı, yerine de bir yorum
getirilmedi. İnsanımız değerlerini kaybetmiş bir şekilde kendi çıplak
menfaatleriyle ve yoksullukla karşı karşıya kaldı. Bizim sade vatandaşa bu
küreselleşme çağında önce bir sosyal ahlak kodu vermemiz lazım. Bu,
filozofların, ahlakçıların, eğitimcilerin ve din adamlarının meselesidir.
Bu ülkede var olan dini kurumların ve hareketlerin de bu topluma sosyal ahlak
kodu bakımından verebilecek bir şeyi yok. Herkesin çekinin karşılıksız
olduğu, kimsenin senedini ödemediği, herkesin diğerini dolandırmak için
ticaret yaptığı bir ortamda piyasa ekonomisi çalışmaz. Türk toplumu değer
sistematiği yanlış bir toplum. Çalan adamı bile çok fazla
ayıplamıyoruz. Sadece kendi zekâmız konusunda güvensizlik duyuyoruz.
Sizinle konuştuğumda bin dolar yüz seksen bin liraymış. Ve siz bana 'Türk
parası ölmüş vaziyette' demişsiniz. Şimdi bin dolar bir milyar lira oldu.
Türk parasının durumunu şimdi nasıl tarif edersiniz?
Bugün Türk parası para olmaktan çıktı. Çılgın faizler onu ayakta
tutuyor Meselelerimizi küçülterek bir yere varamayız. Bu memlekette 15 yıldır
milli gelir artmıyor. Hatta azaldı ve şu andaki dolar kuruyla fert başına
milli gelir 1800 dolar civarında. 1980 öncesine geri döndük biz. 'Sovyetler
gibi çökeceğiz' dememin bir nedeni de buydu zaten. Sovyetler'in de 1970-90
arasında hiç milli geliri artmadı ve çürüme yaşandı. 8 saat kömür için
kazma sallayan adam yeryüzüne çıktığında ekmek ve sabun bulamamaya başladı.
Rusya 1990'dan beri bu çöküşü yaşıyor. Gerçi durumu bizden çok vahim
ama eski Doğu Bloku ülkeleri bizden çok daha iyi yol aldılar. Önce yabancı
sermayeyle ilgili çok radikal kararlar verdiler.
Peki kaç yılımız daha var sizin o dediğiniz büyük çöküş için?
Beş sene içinde Türkiye'de her şey belli olacak. Ne tarafa doğru gideceğimiz
anlaşılacak. Belki on sene içinde Avrupa Birliği'ne bile girebiliriz. Türklerin
en uzun asrı Osmanlı döneminde 19'uncu yüzyıldı. Türkiye Cumhuriyeti'nin
de en uzun on yılı önümüzdeki on yıl olacak. Ya meselelerimizin hepsini
çözeceğiz ya da Suriye gibi bir ülke veya Saddamvari bir ekonomi olacağız.
Kemal Derviş'in sorunları ele alış biçimini ve önerilerini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Kemal Derviş şu anda öğrenme ve programlama safhasında. Kriz yaşanmasına
rağmen kendisine bir üç ay, altı ay avans verilmeli. Ancak uzun vadeli
programını açıkladığında Kemal Dervişi değerlendirmek mümkün
olabilir.
Neden Türkiye, Amerika'da yaşayan bir vatandaşını getirdi ekonominin başına?
İçeride hep birlikte çarpıldığımız için, bir çözüm sağlayamayacak
hale mi geldik acaba?
Türk siyaseti ve bürokrasisi negatif seleksiyona gitti hep. Derviş'in yurtdışından
getirilmesi bu negatif seleksiyonun sonucudur. Ayrıca Derviş, bize dış kredi
verecekler açısından bir garanti unsuru olarak görülüyor. Kim 100 milyar
dolarının Türkiye'de batmasını göze alabilir ki... Derviş allahaısmarladık
dediği zaman krediler de kesilecektir.
Siyasi ve sosyal yapı Derviş'i engellemeye kalkacak mı sizce?
Sistemi değiştirmeye kalkarsa ne yapacaklarını bilmiyorum. Ama Derviş Türk
aydınına davranışıyla örnek oldu. Kendisi bir partiye davet edildi ve
kabul etmedi. Kariyerist olsaydı ilk günden 'emrinizdeyim efendim' derdi.
Adım adım çöktüğümüzü görmemize rağmen niye buna dur diyemedik? 60
milyon kör müyüz biz? Geleceği hiç mi göremiyoruz ya da sizin gibi geleceği
görenleri niye dinlemiyoruz?
Sosyal ve siyasal olarak bu fikirler toplumda bilinmiyor. Bir yol kazası oldu,
tekerlek çukura girdi diyenler çok fazla. Oysa mesele bir para meselesi değildir.
Bu bir medeniyet meselesidir. Biz bir uygarlık seçimi yapıyoruz. İki yüzyıldır
uyguladığımız bir modernleşme modelimiz var. İki yüzyıl önce Batılılaşmaya
karar verdik ama modelde yanlışlar yaptık. 37'de devletçiliğe, 60'ta
planlamacılığa geçtik. Sol kadroların Doğu Avrupa modelini yaratmasıyla dünyanın
realitelerinden koptuk. Batı medeniyetinin dışında kendimizi tanımladık ve
NATO üyesi olan bir Doğu Avrupa ülkesi durumuna düştük. Bilinçli bir şekilde
Üçüncü Dünyacılığı tercih ettik. O yüzden AB üyeliğini reddettik.
Biz, Yugoslavya, Mısır tipi bir ülke olmak istiyorduk. Ama Üçüncü Dünya
küreselleşmenin silindiri altında kaldı. Mısır hâlâ kendini tanımlayamıyor.
Yugoslavya da bölündü. Biz artık uygarlık seçimimizi yapmalıyız. 'Uygar
âlemdeki gibi bir piyasa ekonomisini, onunla uyumlu bir vergi modelini ve
sosyal ahlakı, demokratik hukuk devletini kabul ediyor muyuz, etmiyor muyuz'
karar vermeliyiz.
Gerek Osmanlı'nın gerekse Türkiye Cumhuriyeti'nin iyi yönetildiği,
ekonomisinin üretime dayalı bulunduğu, sağlıklı bir yapıya sahip olduğu
bir dönem var mı?
Yok. Emperyalizmle mücadele ediyoruz diye biz Osmanlı'dan bize kalan yarım
yamalak piyasa ekonomisini de yıktık. Bu bizim yaptığımız en büyük
hatalardan biridir. İzmir'e, İstanbul'un Pera'sına, Samsun'a, Trabzon'a bakın.
Orada gelişmiş bir burjuvazinin geçmişte yaşadığını görürsünüz. Bugün
bunlar yok. İzmir'dekiler bizim ilk fındığımızı, üzümümüzü dış
piyasalara götürüp tanıttılar. Biz onların bütün kalıntılarını
tasfiye ettik, onun yerine Nazilli Basma Fabrikası kurduk. Biz içe döndük.
Bugün piyasa ekonomisinden kopmanın bedelini yaşıyoruz.
Türkiye yüzlerce yıllık bir çarpıklıktan kurtulmaya karar verse, buna
mecbur kalsa, bu yapıyı değiştirirken nasıl acılar çekeceğiz?
Doğu Avrupa'dakine benzer acılar yaşayacağız. İşsizlik olacak, birçok
fabrikada üretim duracak. Bankalar kapanacak. Köylülerin taban fiyatları
verilmeyecek. Bu kaos, eğer bir program yapılırsa, hedef gösterilirse atlatılabilir.
Şimdi bir fabrika kapandığında TOBB feryat ediyor. Maalesef bizim özel sektörümüz
de yıllardır kamudan geçinmiş. Bu değişim kolay değil. Bizim bütün
banka sistemimizin Deutschebank'ın yarısı kadar olmadığı söyleniyor. Dünyada
ilk beş yüz işadamı sıralamasına giren beş zenginimiz var ama bütün
bankaları topladığınızda dünya çapında bir bankamız yok. Bu, bankacılık
aracılığıyla reel sektöre de büyük fonlar aktarılmış demektir. Özellikle
holding bankacılığının ve reel sektörün eleştirilerinin büyük kısmı
çok doğru değil.
Sizce şu anda yaşadığımız kriz ne kadar sürer?
Şu anda biz para kriziyle uğraşıyoruz. Biraz dış borçla ve Merkez Bankası'nın
rezervlerini eritmeyeceğine dair güven vermesiyle bu kriz geçebilir. Zaten
enflasyonla mücadeleyi ortadan kaldırınca baskı da ortadan kalktı. Ama esas
krizi atlattığımızı sanmayalım, esas kriz sürüyor. Biz devletçilikten
piyasa ekonomisine geçiş sorununu 15 senedir tartışıyoruz ama çözemedik.
Bütün Doğu Avrupa ülkeleri çözdüler, biz razı olmadık. Biz, devletçiliği
tasfiye etmemenin, piyasa ekonomisine geçmemenin krizini yaşıyoruz. Biz bir
iktisadi bozguna uğradık. Bugün bu bozgunun başlangıcını yaşıyoruz. Her
şeyi yapar da devleti küçültürsek, en iyi ihtimalle bu bozgundan on senede
çıkarız. Her şeyin düzeleceğine dair iki-üç yıllık programlar yapamayız
artık. Dışarıdan gelecek 20 milyar dolarla ancak bir-iki seneyi daha
atlatabiliriz.
Türkiye ne zaman huzurlu ve güvenli bir yapıya kavuşabilir?
Fert başına gelir on bin dolar olduğunda, Yunanistan'ın durumuna geldiğinde
güvenli bir yapıya kavuşabilir.
Kemal Derviş'le o güzel ve ümitli günlere kavuşabilecek miyiz?
Derviş'in kadrosuna, programına ve yardım paketine bakmadan bir şey söylenemez.
Eğer Derviş, iktisadi ve siyasi iktidarların ayrışması için adım atıyorsa
doğru yolladır. Atmıyorsa ve sadece para buluyorsa, kurla, faizle, uğraşıyorsa
doğru yolda değildir. Çünkü Türkiye'de KİT'lere sahip olan ekonomiye ve
siyasete de sahip oluyor. Bu da rant ekonomisini doğuruyor. Siyasi ve iktisadi
iktidarlar ayrılmadan Türkiye'de hiçbir istikrar programı uygulanamaz. Bu ülkede
kesin bir şekilde özelleştirme yapılmalı, devlet küçülmeli. Derviş dünya
literatürüne girmiş bir iktisatçı. Bunları bilebilecek biri ama bu
potansiyelini kullanılır mı kullanmaz mı, derin devlete doğru gidip ikinci
bir Karaosmanoğlu mu olur, yoksa oradan çıkıp Türkiye'nin önünü bir Adam
Smith gibi mi aydınlatır göreceğiz.
Türkiye için yeni bir hayat başlıyor diyebilir miyiz?
Şu anda yaşadığımız kriz, uzmanların yardımına ihtiyaç doğurdu. Derviş'in
dediği fırsat, bu olabilir. Bu fırsat kullanılabilirse, Türkiye için yeni
bir hayat başlıyor olabilir. AB'ye muhalefet eden kurumlarımızla biz ulusça
Batılılaşma ve medeniyet konusunda çok kötü imtihan verdik. Batılılaşmayı
gerçekten kim istiyor artık bilmeliyiz. Bilmenin yolu da Kopenhag
Kriterleri'dir. Kim ki Kopenhag Kriterleri'ne karşıdır, gerçek anlamda Batılılaşmayı
istemiyor demektir. Kopenhag Kriterleri bundan böyle bir turnusol kağıdıdır
bizim için.
Güneri Akalın NEDEN?
Türkiye'nin neredeyse üç ayda bir krize girdiği bir dönemde artık sorunun
temelde olduğu iyice anlaşıldı. Her kriz için geçici önlemler bulmaya çalışmak
ülkenin dertlerine çare getirmedi. Yıllardan beri sorunun çok derinlerde
olduğunu söyleyen, köklü çözümler alınmaması halinde Türkiye'nin çıkmaza
gireceğini öngören insanlarımız hep vardı. Ama ne toplum ne de yöneticilerimiz
gerçekleri söyleyen bu insanları dinledi. Geleceği öngören insanlarımızdan
biri de iktisat profesörü Güneri Akalın'dı. Üç buçuk yıl önce
kendisiyle yaptığım bir röportajda başımıza gelecekleri neredeyse harfi
harfine anlatmıştı. Ama onun söylediklerini kimse dinlemedi. Onun için biz
de bugünkü durumu tekrar kendisiyle konuştuk. Hacettepe Üniversitesi Maliye
Bölümü öğretim üyesi olan Prof. Güneri Akalın'ın kamu ekonomisi, KİT'ler,
tarımın vergilendirilmesi, eğitim ekonomisi ile ilgili kitapları var. Akalın,
yakında yayımlanacak yeni kitabında ise Türkiye'nin piyasa ekonomisine geçiş
sürecinde yapması gerekenleri inceliyor ve diğer ülkelerin bu süreçte
neler yaptıklarını araştırıyor.
Neşe DÜZEL-Radikal
Önceki
Sayfa
http://mercek.tripod.com

