Ingilizce’den çeviren Figen Mekik
Planktos.com adlı bir firmanın, okyanusları gübreleme yoluyla karbon bedelinin hafifletilmesini sağlayacak bir ürünü çok ilgi görüyor. Okyanusun bazı yerlerinde, planktonların yetişmesi için gerekli tüm malzeme zaten mevcut; eksik olan tek şey eser miktarda demir. Kullandıkları her bir atom demire karşılık, bitkimsi plankton 50,000 atom karbon israf ediyor. Atmosferden karbon emmek için bundan daha güzel bir yöntem olabilir mi?
Ancak, ağaç biokitlesi gibi, bitkisel plankton biokitlesinin de ömrü sonsuz değil. O zaman maarifet, karbonun denizin yüzeyinden derinlere doğru çökelmesini sağlamak, genellikle sümük ve kaka halinde. Bu malzeme aşağı yukarı bir kilometre derinliğe indiğinde tekrar CO2’ye dönüşebilir, ama içinde bulunduğu su kitlesi havaküreyle onlarca, hatta yüzlerce yıl temas etmeyecektir.
Daha önceki yıllarda denizi demirle gübreleme deneyleri yapıldı; çoğu ekvatoryal Pasifik, Güney Denizi ve Kuzey Pasifik’te olmak üzere. Bu bölgelerde denizin kimyası demir ile gübrelenmeye uygun; yani buralarda bol miktarda azot (nitrat ve amonyak halinde) ve fosfor var. Bu deneylerin hepsinde görülen şey şu ki bitkisel plankton yetişmesi demir eklenmesi ile kamçılanıyor. Ancak pek çok çalışmada bu yolla gübrelenen yüzey sularından derin denize giden karbonda bir artış maalesef görülmedi.
Ancak, belki de uzun süreli gübreleme yapılırsa, sümük ve kaka üreten canlılar daha fazla üretime geçerek derin denize gönderilen karbonu arttırabilirler. Bu söylediğim Güney Denizinin Kerguelen Plato’sunda yapılan bir çalışmanın sonucuydu (Blain ve diğerleri, 2007). Daha önceki demir ile gübreleme çalışmalarında denize asit içinde çözelmiş demir, tek seferli ve kısa süreli olarak gerçekleştirilmişti. Bir kaç gün sonra demir ya başka parçacıklara yapıştı veya derin sulara karıştı. Ama eğer demir yavaşça çözülen haplar halinde okyanusa atılsaydı, o zaman uzun süreli bir demir çözelmesi olacağından, deneyler daha başarılı olabilirdi.
Denizin yüzey sularındaki CO2, bitkisel planktonun üreme ve yetişmesi ile tüketildikten sonra, suyun havaküreyle teması sonucu tekrar artıyor; bu da aşağı yukarı bir yıl sürüyor tropik denizlerde. Diyebiliriz ki tropik denizlerin yüzey suları bir yıl sonra hala yüzeyde olacağına göre, CO2 depolarını tekrar doldurmaları için bol bol zaman var nasıl olsa.
Ama tropiklerde bir sorun var: eğer yüzey sularının kaderi uzun süre yüzeyde kalmaksa, o zaman içerdikleri demiri kolayca tüketeceklerdir ki içerdikleri azot ve fosforu bitkisel plankton kullanabilsin. Belki bazı yüzey suları termokline batabilir ara sıra, ama er veya geç tekrar yüzeye çıkıp havaküreden düşen tozun içerdiği demir sayesinde fotosentez yapan plankton tarafından basılacaktır yine. Marinov ve diğerlerinin (2006) gösterdiği gibi bitkisel planktonun üremesi okyanusun bir bölgesinde hızlandırılırsa, başka bölgelerinde azalıyor. O zaman karbon bedelini hafifleteceğiz diye bir yerdeki bitkisel planktonun üretimini arttırmanın pek bir anlamı kalmıyor, çünkü bu zaten kendiliğinden olacak bir şey. Doğal olarak gerçekleşmeyecek bir şeyi yapmalıyız ki fazla karbonu deniz emebilsin.
Dünya okyanusunun tek bir bölgesinde bitkisel planktonun artışı başka yerlerde azalmasına sebep olmuyor; orası da Güney Denizinin derinleri. Burada batan su kitleleri taa denizin en derinlerine kadar iniyor, yüzeylerde kısa bir tür atmak yerine. Ama bu sefer başka sorunlar var. Hayata elverişli tropikler yerine, deniz buzu var, yüzlerce metre derinlere kadar batıp karışan sular var (planktona yaramaz) ve senenin büyük bir kısmında karanlık bu bölgeler. Hadi kolaysa onu gübrele bakalım!
Model yapan bilimcilerin çoğunun ortak kanısı şu ki denizi gübrelemek yoluyla havaküredeki karbonu azaltma işlemi pek önümüzdeki yüzyıl içinde etkili bir çözüm olamayacak. Sorunun bir başka parçası da yüzey sularının yüzölçümü olarak sadece küçük bir yüzdesi Güney Denizinde. Model sonuçlarına göre eğer tüm Güney Denizini gübrelersek, 2100 yılına kadar atmosferden sadece 15 ppm karbon emebileceğiz (Zeebe ve Archer, 2005). Evlerimizde kullandığımız ampulleri daha verimli olanlarıyla değiştirerek bundan daha fazla etkimiz olur!
Ancak, okyanuslar ne kadar karbon emebilir derken belki de yanlış soruyu soruyoruz. Okyanusun tüm biyolojik karbon üretimi yılda 15 Gton karbon kadar; gübreleyerek bu miktarı belki yılda 1 Gton artırabiliriz. Havaküreye her yil eklediğimiz 7 Gton karbonu azaltmaya yetmez bu, ama yardımcı olabilir mi? Son zamanlarda tek bir çözümle bütün sorunun üstesinden gelme idealizminden vaz geçmis vaziyetteyiz. Geleceği, birbirine eklenen küçük çözümlerle kurtarmaya çalışıyoruz (Pacala ve Socolow, 2004); ya da Uluslararası Iklim Değişikliği Görevgücü’nün 3. Grubunun tabiriyle “çözümler portfolyosu” ile. Peki, karbon bedelini azaltmak yönünde denizleri gübrelemeye çalışmak en azından gerçekçi bir yaklaşım mı?
Tropikleri gübreleyerek okyanusun karbon emisini arttırmaya çalışmak bence biraz sahtekarlık olur çünkü burada zaten doğal olarak plankton üretimi olacak. Reklamını yaptıkları ürün belki derin Güney Denizinde başarılı olabilir ama oraları gübreleyerek yüzey sularındaki verimi artırmak çok zor olur. Ancak başarılı olabilirsek, en azından kendiliğinden, doğal olarak gerçekleşmeyecek bir şeyi yapmış oluruz.
Fakat, eğer denizi gübrelemek yoluyla karbon bedeline paylaşacaksak, o zaman havaküredeki ve denizdeki karbon kimyasındaki değişikliklerin hesabını saydamlıkla tutmalıyız. Bunu belki tropiklerde yapmak kolay olacaktır, ama Güney Denizinde yapmak kabus gibi bir şey, ve hatta güvenilir bir hesap yapmak orada imkansız bence. Okyanusun kimyasıyla ilgili genel veriler, karadan gelen verilerden daha sağlam çünkü okyanusta yerel değişiklikler daha az oluyor. Hatta Galapagos bölgesi gibi sakin, uyumlu denizlerde üst okyanusun karbon kimyasını ölçmek, karada aynı şeyi yapmaktan çok daha kolay. Ancak, okyanus suları çok devinimli; karada bu problem yok. Güney Denizi özellikle büyük bir girdap gibi. Orada, bir parça suyu gübreleyip karbon kimyasındaki değişiklikleri ölçmek çok daha zor olacaktır.
Ayrıca, Güney Denizinin yüzey suları pek atmosferdeki CO2 kimyasını etkileyemiyor çünkü batan sular burada çok derinlere iniyor. Yani atmosferdeki CO2’yi sabit ve dengeli bir değere indirmek yüzyıllar sürebilir. Gübrelenmiş suyumuzun tüm derin okyanusu doldurmasını beklememiz gerekecek. Bence, bu uzun süreli devinimin bir diğer sonucu da şu: Antarktik sularıyla atmosferden emilen bir ton karbonun etkisi, başka bir yolla daha çabuk emilen bir ton karbonun etkisine eşit olamıyor. Bu yöntemin etkinliği çok düşük, ve hesabını tutmak çok zor.
Dolayısıyla ben olsam, denizi gübreleme ve daha çok ağaç dikme yollarından sakınırım. Bu yöntemlerle havaküreden ne kadar CO2’nin eksildiğini hesaplamak çok zor. Ayrıca uzun süreli bir çözüm değil çünkü okyanus akışkan ve sızdırıyor. Insanoğlu ilelebet denizi gübrelemeli ki istenen atmosferden karbon eksiltilmesi başarılabilsin. Iklim değişikliği sizi endişelendiriyorsa, yeldeğirmenleri dikin. Iklimi yoluna koymak için denizi gübrelemek ne ekonomik, ne de pratik bir jeomühendislik yolu değil gibi geliyor bana.
Blain, S. Effect of natural iron fertilization on carbon sequestration in the Southern Ocean. Nature, doi:10.1038/nature05700, 2007.
Marinov, I. The Southern Ocean biogeochemical divide. Nature, doi:10.1038/nature04883, 2006.
Pacala, S. and S. Socolow, Stabilization Wedges: Solving the Climate Problem for the Next 50 Years with Current Technologies. Science 305: 968-972, 2004.
Zeebe, R. and D. Archer, Feasibility of ocean fertilization and its impact on future atmospheric CO2 levels. Geophys. Res. Letters, doi:10.1029/2005GL022449, 2005.