Nicelik, bir şeyin sayılabilen, ölçülebilen veya azalıp çoğalabilen durumu, çokluk, miktar anlamına; nicel ise nicelikle ilgili olan anlamına gelir.
Nitelik ise bir şeyin nasıl olduğunu belirten, onu başka şeylerden ayıran, bireyin, nesne veya yaşantının bir yönünü ötekilerden ayırt etmeye yarayan özellik, vasıf ya da durumu ifade eden bir kavramdır. Nitel ise nitelik bakımından, nitelikle ilgili, niteleyici anlamına gelir.
Nicel araştırma yönteminin temel özellikleri şu şekilde sıralanmaktadır:
Nitel araştırma yönteminin temel özellikleri:
Nitel araştırma derinlemesine bilgi toplamayı amaçlamaktadır. Bu sebeple toplumsal olgular arasında nedensellik ilişkisi kurmayı amaçlar. Nicel araştırmaların temelinde ne, nerede, ne kadar gibi sorular yatarken, nitel araştırmaların temelinde neden, nasıl gibi derinlemesine bilgiyi bulmaya çalışan sorular yatmaktadır. Nitel araştırma yönteminin temel özelliklerine bakarsak;
Nitel araştırmanın dayandığı yorumlayıcı yaklaşım içerisinde birey terimi yerine sosyal aktör ya da özne terimi tercih edilir. Sosyal eylemde bulunan, bilinçleri ve diğer insan ve gruplarla kurdukları etkileşim aracılığıyla sosyal dünyayı inşa eden ve değiştiren birey ya da gruplar sosyal aktörler olarak adlandırılır.
Nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin karşılaştırılması iki yöntemin kendine özgü güçlü ve zayıf yönlerinin anlaşılması açısından önemlidir. Nicel yöntemin en güçlü yönleri şu şekilde sıralanabilir:
Nicel yöntemin eleştirilen yönleri şöyle özetlenebilir:
Nitel yöntemin en güçlü yönleri şu şekilde sıralanabilir:
Nitel yönteme getirilen başlıca eleştiriler şunlardır:
Nicel ve nitel araştırmalar ilgili tabloda (S:74, Tablo 3.1) temel özellikleri açısından karşılaştırılmaktadır.
Verileri toplamak için kullanılan araçlar, diğer bir deyişle veri toplama teknikleri, nicel ve nitel araştırmalarda birbirinden farklılık gösterir.
Nicel araştırmalarda kullanılan araştırma teknikleri standartlaştırılmış veri toplama araçlarının kullanıldığı, araştırmacının araştırma sürecinin dışında düşünüldüğü tekniklerdir. Deney, yarı deney, yapılandırılmış (denetimli) gözlem, anket ve yapılandırılmış görüşme olarak sıralanabilir. Tarama olarak da adlandırılan survey de nicel araştırmalarda sıklıkla kullanılan bir araştırma desenidir.
Deney: Değişkenler arasındaki ilişkilerin önceden belirlenen hipotezlerin sınanması amacıyla kontrollü bir ortamda incelenmesine deney adı verilir. Bu yöntemde etkisi incelen değişkene bağımsız değişken, bağımsız değişkene tepki olarak değiştiği gözlenen değişkene ise Bağımlı değişken adı verilir. Deneyde, özellikleri birbirine denk olan iki gruptan biri bağımsız değişkene tabi tutulmaz (kontrol grubu), diğer grup ise bağımsız değişkene tabi tutulur (deney grubu) ve sonuçlar karşılaştırılarak neden sonuç ilişkisi ortaya konmaya çalışılır. Deneyin en güçlü yönü, neden sonuç ilişkilerinin varlığını ve yönünü ortaya çıkarması ve dış etkileri kontrol altında tutmasıdır. Zayıf yönleri ise sonuçlarının genellenmesinin zorluğu, deneklerin normalde gösterecekleri davranışlardan daha farklı davranışlar sergileyebilmeleri ve insanların düşünce ve davranışlarını etkileyen sosyal kurumların laboratuvar ortamında yeniden yaratılmasının mümkün olmamasıdır.
Yarı-Deney: Deneylerin laboratuvar ortamında yapılmadığı, dış faktörlerin tamamen kontrol edilmediği hipotez sınama ve genelleme amacı taşıyan çalışmalardır. Deney koşullarını sağlamanın zor olduğu durumlarda kullanılır.
Yapılandırılmış (Denetimli, Sistematik) Gözlem: Gözlem, gündelik hayatta meydana gelen toplumsal eylemlerin doğrudan izlenmesi olarak tanımlanabilir. Yapılandırılmış gözlem, araştırmacının belirlenmiş bir takım kural ve prosedürler çerçevesinde katılımcılarla etkileşime girmeden veri topladığı gözlem tekniğidir. Bu teknikle, görüşmeler veya anketlerle elde etmenin mümkün olmadığı veriler elde edilmeye çalışılır. Bu gözlem tekniğinin yapılandırılmış olarak adlandırılmasının nedeni, gözlem sırasında bir gözlem çizelgesinin kullanılmasıdır. Gözlem çizelgesinde neyin gözlemleneceği, gözlemde nelere dikkat edilmesi gerektiği ve gözlemin nasıl kaydedilmesi gerektiği açık bir şekilde belirtilmiştir. Gözlemcilerin kayıtlarının birbirleri ile ne kadar tutarlı olduğu “gözlemciler arası uyum” kavramı ile ifade edilir. Gözlemciler arası uyumun derecesini saptamak için Küçük/Büyük Endeksi (S/L) ve Oran Uyum Endeksi (PAI) kullanılır.
Anket: Kısa sürede geniş bir örneklemden yüzeysel veriler elde etmek için kullanılan, önceden hazırlanmış soruların katılımcılara postayla ya da internet üzerinden gönderilmesi veya telefonla ya da yüzyüze sorulmasını içeren bir veri toplama tekniğidir. Sorulacak soruların ve cevap kategorilerinin yazılı olduğu forma anket formu ya da soru kağıdı denir.
Anket formlarında yer alan soru tipleri içeriklerine göre olgusal sorular, davranış soruları, tutum ve görüş soruları ve bilgi soruları; amaçları açısından eleme soruları, sondaj soruları ve sınama (kontrol) soruları; biçim açısından ise kapalı uçlu ve açık uçlu sorular olmak üzere sınıflara ayrılırlar. İçerik ve biçimlerine göre soru tipi örnekleri için ilgili tabloyu inceleyiniz (S:82,Tablo 3.2).
Anket formunda yer alan sorular hazırlanırken dikkat edilmesi gereken noktalardan bazıları şunlardır:
Hazırlanan anket formu, örneklem üzerinde uygulanmadan önce soruların anlaşılıp anlaşılmadığını, istenen özellikleri ölçüp ölçmediğini ve anket formunda düzeltilmesi gereken hatalar olup olmadığını görmek için daha küçük bir grup üzerinde uygulanır. Bu ön çalışmaya pilot çalışma adı verilir. Anket formunun örnekleme uygulanması sırasında dikkat edilmesi gereken bazı noktalar şu şekildedir:
Anket tekniğinin en önemli avantajı, verilerin büyük örneklem gruplarından hızlı bir şekilde ve düşük maliyetle toplanmasıdır. Anketler posta yoluyla, telefonla, internet üzerinden veya yüz yüze uygulanılabilmektedir. En önemli dezavantajları ise,
Survey (Tarama): Bir araştırmanın survey niteliği kazanması için:
Surveyler aynı değişken hakkında çok sayıda kaynaktan bilgi toplanmasını içeren araştırmalardır. En sık başvurulan veri toplama tekniği ankettir.
Yapılandırılmış görüşme: Araştırmacının standart bir görüşme formunu izleyerek görüşmecilere önceden belirlenmiş soruları yüz yüze sorduğu görüşme türüdür. Araştırmacının görüşmeyi kaydederken katılımcının söylediklerini tam olarak aktarıldığı gibi kaydetmesi gerekir.
Nitel araştırmalarda kullanılan araştırma teknikleri ise derinlemesine görüşme, odak grup görüşmesi, yapılandırılmamış (denetimsiz) gözlem, yarıyapılandırılmış gözlem, örnek olay incelemesi (vaka çalışması), doküman incelemesi, yaşam öyküsü, sözlü tarih ve gömülü teori (grounded theory) olarak sıralanabilir.
Derinlemesine Görüşme: Araştırma problemine ilişkin yüzeysel bilgilerden çok, kişilerin düşünce, görüş ve deneyimleriyle ilgili bilgi toplanmak istendiğinde kullanılır. Az sayıda insanla görüşülerek çok detaylı bilgi elde edilmeye çalışılır. Derinlemesine görüşmelerde açık uçlu sorular sorulur ya da katılımcının kendiliğinden konuşması sağlanır. Böylece görüşmecinin istediğini açık şekilde söyleyeceği rahat bir ortam oluşturmak amaçlanır.
Odak Grup Görüşmesi: Belirli kriterlere göre seçilerek önceden belirlenmiş bir konuyu tartışmak üzere bir araya gelmiş olan yaklaşık 6-12 kişilik bir grup insanla, nitel bir anlayışla yapılan görüşmedir. Katılımcılar görüşmeye grup olarak katılırlar. Gruba dâhil olan kişiler, araştırmacı açısından önem taşıyan bir şekilde birbirleriyle bazı açılardan benzerlik gösterirler, yani grup homojendir. Odak grup görüşmesi, grup normlarını, grup normları hakkındaki görüşleri, belirli bir popülasyondaki çeşitliliği öğrenmek açısından faydalı bir tekniktir. Reklamcılık, pazarlama ve siyaset gibi alanlarda sıklıkla kullanılır çünkü bu alanlarda yapılan araştırmaların birçoğunda, geniş kitleleri ikna edebilecek fikirlerin ya da ifadelerin neler olduğu ortaya konmaya çalışılır.
Yapılandırılmamış (Denetimsiz) Gözlem: Gözlem çizelgesi gibi standart bir veri toplama aracının kullanılmadığı betimleyici ve keşfedici araştırmalarda kullanılan gözlemdir. Gözlemci, gözlemlediği davranışlara olduğu kadar, davranışın içinde gerçekleştiği bağlama da odaklanır ve böylece davranışın nedenini de anlamaya çalışır. Yapılandırılmamış gözlem katılımsız ve katılımcı olmak üzere ikiye ayrılır. Katılımsız gözlemde araştırmacı gözlemlediği kültürün dışında kalarak tamamen gözlemci rolünü üstlenir. Katılımcı gözlemde ise araştırmacı gözlemlediği topluluğa belirli bir ölçüde dâhil olur.
Yarı-Yapılandırılmış Gözlem: Bir veri toplama aracı kullanılan, yapılandırılmamış çalışmalarda elde edilen verilerin doğal ortamda sınanmasına yönelik gözlem türüdür. Gözlemci, doğal ortamı gözlemler ve önceki çalışmalarda ortaya çıkan davranışların tekrar görülmesi durumunda bu davranışları veri toplama aracına işler.
Örnek Olay İncelemesi (Vaka Çalışması): Bir sosyal olgu ya da olayın bütüncül olarak anlaşılabilmesini sağlamak amacıyla, olay ya da olguyla ilgili bütün değişkenlerin karşılıklı etkileşiminin incelendiği bir araştırma deseni olan örnek olay incelemesinde; örnek olay, ilgilenilen durum bir birey olabileceği gibi bir grup ya da bir kurum da olabilir.
Yaşam Öyküsü Görüşmesi: Katılımcının yaşadığı hayatı, bu hayattan hatırında kalanları, hayatı hakkında diğer insanların bilmesini istediği şeyleri, bir görüşme esnasında ve mümkün olduğunca bütünüyle ve dürüst bir şekilde anlatması şeklinde tanımlanır. Genellikle aile yapısı, aile üyeleri, akrabalar, arkadaşlar ve komşular hakkındaki anılar, işle ilgili düşünceler ve duygular, evlilik gibi konuları içerir.
Sözlü Tarih Görüşmesi: İnsanların yaşamı hakkındaki biyografik verilerin toplandığı bir tekniktir. Yaşam öyküsü görüşmelerine benzer ancak görüşmeye konu olan kısım yaşamın tamamını kapsamaz, araştırma konusunu oluşturan olgunun tarihsel sınırları içinde kalır.
Doküman İncelemesi: Araştırma konusu hakkında bilgi içeren yazılı materyallerin çözümlenmesidir. İncelenecek dokümanlar arasında kitaplar, gazete ve dergiler, raporlar, kayıtlar, yazışmalar, yönergeler, tutanaklar, günlükler, hatıratlar ve özel mektuplar bulunur.
Yazılı dokümanların incelenmesinde içerik analizi ve eleştirel söylem analizi kullanılır. İçerik analizi, incelenen dokümandaki ifadelerin belirli özelliklerini sistematik ve nicel bir yolla tanımlama, nitelendirme ve bu yolla metne ilişkin bazı çıkarsamalarda bulunma çabasıdır. Eleştirel söylem analizinde ise verilerin içinde ilk bakışta görülmeyen, saklı gerçeklerin ortaya konması amaçlanır.
Gömülü (Grounded) Teori: Toplumsal araştırmaları önceden belirlenmiş teoriler üzerinde temellendirme baskısına karşı geliştirilmiştir. Bu yöntemde veriler toplanırken bir yandan da çözümlemeler yapılarak, verilere uygun bir teorik açıklama getirilmeye çalışılır. Nitel verilerin analizinde tümevarım, tümdengelim ve doğrulama tekniklerinin aynı anda kullanıldığı son derece gelişkin bir dizi prosedürden oluşur.
Sosyolojide nicel ve nitel yöntem yönteme ait veri toplama ve veri analizi tekniklerinin birlikte kullanılmaları oldukça yaygındır. Çok sayıda araştırmacı, nicel veya nitel yöntemlerden birini benimsemekte ancak bulgularını desteklemek için diğer yöntemin veri toplama tekniklerini de kullanmaktadır. Her iki yöntemden de faydalanma yöntemsel çoğulculuk, nirengi ya da üçgenleme olarak adlandırılmaktadır. İki yöntemi bir arada kullanmanın yolları şunlardır: