Sudan’da iki üst düzey generale bağlı güçler arasındaki çatışmalar ülkeyi çökme riskiyle karşı karşıya bıraktı ve bunun sonuçları sınırlarının ötesinde de olabilir.
Her iki tarafın da kendilerini yaptırımlardan korumak için on binlerce savaşçısı, yabancı destekçisi, gizli serveti ve kaynağı var.
Bu durum, Lübnan’dan Suriye’ye, Libya’dan Etiyopya’ya Ortadoğu ve Afrika’daki ülkeleri perişan edecek uzun soluklu bir çatışmanın ayak sesleri gibidir.
Ülkenin demokrasiye geçiş girişimleri, çatışmalardan ve yağmacılardan kaçmaya çalışırken çeşitli şehirlerde yüzlerce ölü ve milyonlarca insanı mahsur bıraktığı için çatışmalar patlak verdi.
Peki iki grup arasındaki çatışmaların ülke sınırları dışında nasıl bir etkisi var?
Kiminle savaşıyor?
Çatışma, Sudan silahlı kuvvetlerinin başkanı General Abdul Fattah Burhan ile kökenleri, işkence ve savaş suçlarıyla tanınan Janjaweed milislerine dayanan Hızlı Destek Kuvvetleri adlı paramiliter bir grubun başkanı General Muhammed Hamdan Dakalu arasında geçiyor. 2003 Darfur iç savaşı. Her iki general de Sudan’ın kontrolünü ele geçirmeye çalışıyor.
Sudan halkı 2018’in son aylarında sokaklara döküldü ve Nisan 2019’da 30 yıla yaklaşan Ömer El Beşir iktidarını devirdi.
Bu arada ordu ve hızlı destek güçleri demokrasi talep eden toplumdan sıyrıldı. İki general askeri darbeyi birlikte gerçekleştirdi.
Ancak aradan geçen iki yıl boyunca çatışmaları başlatan, sanki demokrasiye geçişi raydan çıkaran iki isim arasındaki güç mücadelesi oldu.
Birkaç ay öncesine kadar demokratik geçiş sürecine dönüş müzakereleri başlamıştı.
Savaşın galibi muhtemelen Sudan’ın bir sonraki başkanı olurken, kaybeden sürgün, tutuklanma veya ölümle karşı karşıya kalacak.
Bir Arap ve Afrika ülkesi olan Sudan’ın uzun bir iç savaşla bölünmüş olması veya feodal beylere rakip olması da mümkündür.
Massachusetts merkezli Tufts Üniversitesi’nde Sudanlı bir uzman olan Alex De Waal, meslektaşlarına yazdığı bir notta, çatışmada kazanılan sürecin “iç savaşın ilk turu” olarak görülmesi gerektiğini yazdı.
De Waal, “Çatışma hemen bitmezse, bölgesel aktörlerin ve bazı uluslararası aktörlerin para, silah tedarik ederek ve muhtemelen kendi birliklerini veya vekillerini kullanarak kendi çıkarlarının peşinde koştuğu çok boyutlu bir oyuna dönüşecek” dedi. sözleriyle devam etti.
Olayların arkasında ne var?
Sudan her zaman askeri vesayetle yönetilmiş olsa da bağımsızlığını kazanmasından bu yana zaman zaman sivil yönü olan hükümetler tarafından yönetilmiştir.
Ülkede en uzun süre iktidarda kalan El Beşir askeri bir darbeyle iktidara geldi.
El Beşir, görevinin son yıllarında seçimler yaparak gücünü korurken, aynı zamanda komutanı olduğu ordu da en büyük destekçisi oldu.
El Beşir’in düşmesinin ardından askerler sivil kanatla iktidarı paylaşmak zorunda kalmış, ancak çeşitli manevralarla bu kanadı etkisiz hale getirmeyi başarmıştır.
Ancak bu sefer orduya dışarıdan katılan hızlı destek kuvvetleri ordu içinde bir ayrışmayı engellemiş ve ordu bir birlik gibi hareket etmiştir.
Hızlı Destek Kuvvetleri, El Beşir döneminde öncelikle Darfur bölgesindeki isyancı gruplara karşı kullanılmak üzere oluşturulan ve daha sonra güvenlik sistemine dahil edilen bir unsur olan Cancavid adlı gayri resmi bir güçtür.
Bu güçler çoğunlukla Dakalu ailesi tarafından yönetilen ve yönetilen bir birim olarak oluşturuldu.
Hamdan Dakalu ve kardeşi bu yetkinin idaresinde mutlak yetkiye sahiptir.
Gücün üyeleri, Dakalu kardeşler tarafından özenle seçildikleri için zirveye güçlü bir sadakat gösteriyor.
Bu güçler güvenlik sistemine dahil edildikten sonra çıkarılan bir kanunla özerk bir yapıya kavuştular.
Ordu içinde ordu gibi hareket eden Çevik Kuvvetler, güvenlik unsuru olmanın yanı sıra çeşitli ekonomik faaliyetlerde de bulunmaktadır.
Dakalu kardeşlerin Darfur bölgesinde keşfedilen altın madenlerini işlettikleri ve buradan önemli bir gelir elde ettikleri bilinmektedir.
Dakalu yönetimindeki hızlı destek güçlerinin özerk yapıları, ekonomik imkanları ve uluslararası destekleri ile Sudan güvenlik sistemi içinde bağımsız bir güç olarak hareket ettikleri ve ordunun komuta kademesini dikkate almadıkları sıklıkla dile getirilmektedir.
Egemenlik Konseyi ile sivil unsurlar arasında imzalanan “çerçeve anlaşma”da, Hızlı Destek Güçleri’nin Sudan güvenlik sistemindeki etkisini ortadan kaldıracak hükümlerin yer alması, el-Burhan ile Dakalu arasındaki örtülü otorite mücadelesini aleni hale getirdi.
Dakalu, hızlı destek güçlerinin orduya tam entegrasyonuna karşı çıkarken, çatışma tarafları çatışma ortamına sürükledi.
Sudan’ın komşuları için çatışmalar ne anlama geliyor?
Sudan, yüzölçümü bakımından Afrika’nın üçüncü büyük ülkesidir ve Nil Nehri’nin kıyısında yer alır.
Ülke, tartışmalı topraklarındaki sularını bölgenin ağır sikletleri Mısır ve Etiyopya ile paylaşıyor.
Mısır, 100 milyonu aşan nüfusunun ihtiyaçlarını karşılamak için Nil’e ihtiyaç duyuyor. Etiyopya ise hem Kahire’yi hem de Hartum’u endişelendiren büyük bir baraj üzerinde çalışıyor.
Mısır, Etiyopya’ya karşı müttefik olarak gördüğü Sudan ordusuyla yakın bağlara sahip.
Kahire ayrıca ateşkes için baskı yapmak üzere her iki tarafla da temas halinde, ancak ordu yenildiğinde beklemede kalması pek olası değil.
Sudan diğer beş ülkeyle sınır komşusudur.
Bunlar Libya, Çad, Orta Afrika Cumhuriyeti, Eritre ve 2011’de Hartum’dan bağımsızlığını kazanan ve petrol kaynaklarının yüzde 75’ini elinde tutan Güney Sudan.
Tüm ülkeler iç çatışmalara batmış durumda ve çeşitli isyancı gruplar gözenekli sınırlar boyunca faaliyet gösteriyor.
Uluslararası Kriz Grubu’ndan Alan Boswell, “Sudan’da olanlar Sudan’da kalmayacak” diyor.
“Çad ve Güney Sudan potansiyel yayılma riski altında görünüyor. Ancak ne kadar uzun sürerse[conflitto]büyük bir dış müdahale görmemiz o kadar muhtemeldir.”
Sudan’la hangi dış güçler ilgileniyor?
Körfez Arap ülkeleri, güç gösterisi kapsamında son yıllarda yüzünü Afrika Boynuzu’na çevirdi.
Ortadoğu ve Doğu Afrika’daki varlığını güçlendiren yükselen bir askeri güç olan BAE, Yemen’de İran destekli Husilere karşı yürüttüğü mücadelede Hızlı Destek Güçleri’nden destek alıyor.
Hızlı Destek Güçleri, Yemen’de savaşmak üzere binlerce savaşçı gönderdi.
Bu arada Rusya, Avrupa’ya enerji sevkiyatı için önemli bir Kızıldeniz ticaret yolu üzerinde bulunan Port Sudan’da 300 asker ve dört gemiyi barındırabilecek bir deniz üssü inşa etme planlarını uzun süredir sürdürüyor.
Kremlin ile yakın bağları olan Rus özel güvenlik firması Wagner Group, son yıllarda Afrika’da ilgi topladı ve 2017’den beri Sudan’da faaliyet gösteriyor.
Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği, Sudan’a kaçakçılık yapmakla suçlanan iki Wagner bağlantılı altın madenciliği şirketine para cezası verdi.
Batı ülkeleri nasıl bir rol oynuyor?
Sudan, 1990’larda Ömer El Beşir’in İslamcı yönetimi güçlenirken Usame bin Ladin ve diğer militanlara ev sahipliği yaptı. Bu, ülkeyi uluslararası bir parya haline getirdi (uluslararası toplumdan dışlandı).
Tecrit, 2000’li yıllarda ordu güçleri ve Janjaweed milislerinin yerel bir isyanı bastırırken zulüm yapmakla suçlandığı batı Darfur bölgesindeki çatışmalarla daha da arttı.
Uluslararası Ceza Mahkemesi sonunda El Beşir’i soykırımla suçladı.
Hartum hükümeti 2020’de İsrail ile bağlarını güçlendirmeyi kabul ettikten sonra ABD, Sudan’ı terörü destekleyen ülkeler listesinden çıkardı.
Ancak 2021 askeri darbesinden sonra milyarlarca dolarlık kredi ve yardımlar askıya alındı. Bu, Ukrayna’daki savaş ve küresel enflasyonla birleştiğinde, ekonominin serbest düşüşe geçmesine neden oldu.
Dış güçler çatışmaları durdurmak için her şeyi yapabilir mi?
Sudan’ın ekonomik sıkıntıları, Batılı ülkelerin her iki tarafı da geri adım atmaya zorlamak için ekonomik yaptırımlar kullanma fırsatı sunuyor gibi görünüyor.
Ancak Sudan’da, diğer zengin kaynaklara sahip Afrika ülkelerinde olduğu gibi, silahlı gruplar zenginliklerini uzun zamandır nadir bulunan mineraller ve diğer doğal kaynaklardaki “karanlık ticaret” yoluyla zenginleştirdiler.
Bir zamanlar Darfur’da bir deve çobanı olan Dakalu, geniş sığır çiftliklerine ve altın madenciliği faaliyetlerine sahip.
HDG’nin Yemen’deki İran destekli Husi isyancılara karşı mücadelesi için Körfez ülkelerinden de iyi para aldığına inanılıyor.
Ordu ekonominin çoğunu kontrol ediyor. El Beşir’in yönetimi altında zenginleşen ve HDG’yi iç kesimlerin “ilkel savaşçıları” olarak gören Hartum’daki ve Nil kıyılarındaki işadamlarının da desteğini alıyor.
De Waal, “Siyasi fonlar üzerindeki kontrol, savaş alanında olduğundan daha az belirleyici olmayacak” diyor.
“(Ordu) altın madenlerini ve kaçakçılık yollarını kontrol etmek isteyecek. HDG, Port Sudan’dan Hartum’a giden yollar da dahil olmak üzere ana ulaşım arterlerini kesmek isteyecek.”
Bu arada ABD, Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, Mısır, Körfez ülkeleri, Afrika Birliği ve IGAD olarak bilinen sekiz üyeli Doğu Afrika bloğu dahil olmak üzere çok sayıda arabulucu, olası bir barış çabasını savaşın kendisinden daha fazla karmaşıklaştırabilir. .
Bazı analistlere göre, dış arabulucular polis olmadan trafik sıkışıklığına dönüşme riski taşıyor.