AİLE EĞİTİMİ FATMABERBERCAN ÖZEL EĞİTİM UZMANI Metninizi Yazın
HOLLANDA’YA HOŞ GELDİNİZ… • EmilyPerlKingsley, 1987 yılındaki bir yazısında 'farklı' çocuk' yetiştirmek zorunda olan ailelerin yaşadıklarını şöyle anlatıyor... • Bebeğiniz olacağını öğrendiğinizde, harika bir deneyim yaşarsınız... Bu şuna benzer.... Tüm tanıdıklarınız gibi harika bir tatil için kendinizi hazırlarsınız - tatil yeriniz İtalya'dır. Yolculuğa çıkmadan İtalya hakkında her şeyi öğrenirsiniz, kitaplar alıp okur, İtalyanca öğrenir, harika bir tatilin hayalini kurarsınız. Heyecanlısınızdır... • Sonra uçağa binersiniz, birkaç saatlik uçuşun sonunda uçağınız iner ve hostes yanınıza gelip 'Hollanda'ya hoş geldiniz' der... • 'Hollanda mı? Ben Hollanda için değil İtalya için bilet aldım, İtalya'ya gitmeliyim, tüm arkadaşlarım İtalya'ya gitti... ' dersiniz... • Hollanda kötü ya da iğrenç olduğu için değil... sadece Hollanda'ya gitmeye hazır olmadığınız için büyük bir hayal kırıklığı duyarsınız... • Şimdi yeni bir lisan öğrenmeli, yeni kitaplar almalı, yeni arkadaşlıklar kurmalı ve bu yeni ülkeyi tanımalısınız. • Burası sadece, daha farklı bir yerdir. İtalya'ya göre daha yavaş, daha az ihtişamlıdır. Ama orada biraz zaman geçirince paniği bırakıp etrafınızı incelemeye başlarsınız. Hollanda'da harika yel değirmenleri olduğunu fark edersiniz... ve muhteşem laleler... • Ama yine de tanıdığınız herkes, sürekli İtalya'ya gidip gelmektedir ve orada ne kadar harika zaman geçirdiklerini anlatmaktadır. Her şeye rağmen hayatınız boyunca 'Evet, benim gitmem gereken yer orasıydı, planlarım öyleydi' der durursunuz... • Bunun acısı asla kalbinizden gitmez çünkü bir hayalin yok olması çok acı verir. • Ama... tüm hayatınız boyunca İtalya'ya gidemediğiniz için yas tutarsanız, Hollanda'nın harika ve eşsiz güzelliklerinin keyfini de asla çıkaramazsınız…
NELER ÖĞRENECEĞİZ ? • Aile • Ailelerin Uyum Sürecinde Geçirdiği Aşamalar • Aile Tepkilerini Etkileyen • Değişkenler • Aile Eğitimi, • Özel Eğitimde Aile Eğitimin Amaçları • Anne Baba Öğretmen İşbirliği • Anne Baba-öğretmen İletişimi • Anne Baba Katılımı • Ailelere Yönelik Hizmetler • Engelli Çocuklara Yönelik Hazırlanan Aile Eğitimi Programları
Her aile bir bebek beklerken o bebeğe ilişkin hayaller kurar ve engelli bir çocuğun dünyaya gelmesi ihtimali hiç düşünülmez.
Yapılan tüm hazırlıklar normal bir bebek içindir. Ana-baba dışında ailenin tüm fertlerinin de beklentisi aynı şekildedir. • Doğumdan önce bir çok ailenin engellilik ile ilgili bilgileri oldukça azdır. • Doğum öncesi dönem boyunca bir çok ailenin en büyük korkularından biri de engelli bir çocuk dünyaya getirme ihtimalidir. Bu nedenle aileler “kız erkek fark etmez eli ayağı düzgün olsun”gibi sözlerle beklentilerini ifade ederler.
Bir çocuğun doğumu aileyi, gerek gelişimsel, • gerekse işlevsel olarak etkiler.
Çocuğun doğumuyla duyulan mutluluk ve sevinç bu değişimlerin olumsuz etkilerinden aileleri korur. • Çocuğun ENGELLİ olması durumunda ise sevinç ve mutluluğun yerini yoğun bir yas duygusu alabilir. • Aile böyle bir çocuğun doğumuyla çok karmaşık bir psikolojik durum içine girmektedir.
I. Aşama: • Şok: • Anne-baba inançsızlık ve çaresizlik içinde olayı bir türlü kabul edemez. • Özellikle anne ağlama krizleri içinde gerçek bir trajedi yaşar. Bu şok evresi çok kısa ya da uzun sürebilir. Bu evrede ebeveyn yakın çevresi ile etkileşimini tamamen kesmiş durumdadır.
İNKAR: • Bazı anne-babalar çocuklarındaki bu farklılığı kabul etmeyerek uzmandan uzmana dolaşır, çareler arayarak çocuklarının iyi olabileceği umudunu taşırlar. • Bir koruma biçimi olan inkar, bilinmeyen korkusundan ve çocuğun gelecekte neler yapabileceğinin belirsizliğinden kaynaklanmaktadır. • Anne-baba bu devrede kendilerini ifade etmekte de çok zorluk çekmektedir.
Keder ve Çöküntü (Depresyon): • Yaşanması gerekli olan bu tepki, gerçeğin farkına varmaya doğru bir gidişi oluşturur. • Ancak aşırı yas ve depresyon bazı ailelerde hayat boyu sürebilir.
Bu dönemde aileler, çevresiyle ilişkilerini minimum düzeye indirir ve normal çocuk özlemi duyarlar. • Aile, tüm çabalarına rağmen, çocuklarının engellilik durumunun ortadan kalkmadığını fark etmekte;
II. Aşama • Karışık duygular: • Sevgi ve kızgınlık • duygularının bir arada yaşanmasıdır. • Aileler bu duygu ile ya kendilerini engelli çocuklarına tam adarlar ya da reddederler. • Engelli çocuk gerçeğini kabul etmeyerek ondan yapabileceğinin fazlasını isterler. Ya da sadece çocuğun fiziksel ihtiyaçlarını karşılayıp, duygusal ihtiyaçlarını görmezden gelirler.
Suçluluk: • Ailenin yaşadığı duygular arasında üstesinden • gelinmesi en zor olan belki de suçluluk duygusudur. • Aileler şu ya da bu şekilde çocuğun engeline neden olduklarını ve geçmişteki hataları için cezalandırıldıklarını düşünürler. Gerçekçi olmaksızın sadece “bu niye bizim başımıza geldi” diye • yakınırlar. • Aileler çocuklarının engelli olmasına ilişkin gerçekçi olmayan düşüncelere kapılabilirler.
Kızgınlık: • Kızgınlık, ailelerin engelli çocuklarını kabule giden yolda önemli bir engeldir. Aile ,“niye bana oldu? Neden bizim başımıza geldi? Sorularına cevap aramaktadır. Ayrıca, kızgınlık duygularını uzmanlara, öğretmenlere, terapistlere yansıtarak onları suçlamaya başlar.
Utanma: • Aileler çocuklarındaki engeli, kendilerinin bir engeli olarak algılamaktadırlar.Bu nedenle bazı anne-babalar çocukla birlikte dışarıya çıkmak istemezler ve çoğunlukla eve kapanmayı tercih ederler. • Çoğu zaman toplumun çocuklarına gösterdiği, ret, acıma ve garipseme duygularıyla baş etmeye çalışırlar.
III. Aşama • Kapı kapı dolaşma ve Anlaşma: • Bu dönemde aile, çocuğunun engelini ortadan kaldırmanın yollarını arar. • Aile için önemli olan çocuğun normal hale gelmesidir. Aile bunu gerçekleştirebileceğini umduğu herkesle anlaşmaya girebilir. Bu kişi tıp doktoru, uzman, sihirli güçleri olduğu sanılan biri, hatta Tanrı olabilir. Anlaşma çoğu kez “eğer çocuğumu iyileştirirsen, • ben de....” şeklinde olmaktadır. • Kapı kapı dolaşma suçluluk ve çaresizlik duygularının bir yansıması olmaktadır
Uyma ve Yeniden Düzenleme • Aile artık farklı özelliğe sahip bir çocuğu olduğunu ve neler yapabileceğinin gerçekçi bir biçimde düşünmeye ve çocuklarıyla daha etkili, verimli bir ilişki düzeyi oluşturmaya çalışır. • Tabi bu da aile bireylerinin olumlu yaklaşım ve iletişimiyle yakından ilgilidir. Bazı aileler birbirine destek olurken, bazıları da birbirinden uzaklaşabilirler.
Kabul ve Uyum: • Aileler bu duyguları yaşadıkça, kendileri ve • çocukları hakkında çok şeyler öğrenirler. • Böylece yalnız çocuklarını değil, kendilerinin de zayıf ve kuvvetli taraflarını kabul etmeye başlarlar.
Engelli çocuğu olan anne-babaların geçirdikleri aşamalar bir noktaya kadar benzerlik göstermekle birlikte anne-babalar zaman zaman bu aşamalar arasında gidip gelebilirler ya da bir aşamaya takılıp kalabilirler.
Aile Tepkilerini Etkileyen Değişkenler
Aynı zamanda toplumun ve devletin bu çocuklara ve ailelerine verebildiği hizmetlerle servislerin niteliği ve niceliği de önemli olmaktadır. • Aldıkları destek hizmetler • Alınan ilk danışmanlık, ilk bilgiler • Toplumdaki bireylerin tepkileri ve hazır bulunuşluk düzeyleri.
Aile Eğitimi, • Çocuğun doğduğu andan itibaren ilk sosyal çevresi ailesidir. • Çocuğu en iyi tanıyan ve çocukla en çok beraber olan ve gelişimsel süreci boyunca çocuğu en çok destekleyen yine ailesidir.
AİLE EĞİTİMİNİN AMAÇLARI • 1. Ailelerin çocuğun doğum öncesi doğum sonrası gelişimi ve eğitim konusunda bilgilenmelerini sağlamak • 2. Her yaşın gelişim özelliğine göre çocuklarını tanımalarına yardımcı olmak
3. Çocuğun her alandaki gelişimin desteklemelerine ve hızlandırmalarına doğrudan katılımlarını sağlamak 4. Aileleri çocukları ile neden-sonuç ilişkisine dayalı sözel iletişim kurmanın önemi konusunda bilinçlendirmek
5. Aileleri Çocuk Yetiştirme tutumları konusunda bilgilendirmek ve çocuklarına karşı hatalı tutum ve davranışlarının değiştirilmesini sağlamak • 6. Çocukların kazanılmış davranış ve alışkanlıklarını değiştirme yollarını öğretmek • 7. Ailelere, çocuk sağlığı, beslenmesi ve cinsel eğitim konusunda yardımcı olmak
8. Aile bireylerinin, öğrendikleri bilgileri davranışa dönüştürmelerine yardımcı olmak. • 9. Evlat edinen ailelere üstlendikleri anne baba rollerini benimsetmek • 10. Aile bireylerini kendi haklarıyla ilgili olarak bilinçlendirmek
11. Ailelere çocuğunu kendi kendine kararlar alabilen ve aldığı bu kararları taşıyabilecek, özdenetim ve özgüven sahibi, girişimci, yaratıcı, hem kendi hem de başkalarının haklarına saygılı duygu ve düşüncelerini rahatlıkla söyleyebilen, yeteneklerini kullanabilen kültür değerlerine sahip ruh ve bedenen sağlıklı birer kişi olmaları için gerekli bilgileri vermek
ÖZEL EĞİTİMDE AİLE EĞİTİMİN AMAÇLARI • Ailenin engelli çocuğunu kabulünü sağlamak çocuğu objektif olarak değerlendirme, potansiyelini ve sınırlılıklarını anlama; • Ailenin haklarını ve sorumluluklarını anlamasını sağlamak (Aile eğitimine Programına katılabilir mi? Nasıl ve ne ölçüde?, Ailenin yapması gerekenler nelerdir?)
Aile ile işbirliği yapmak. • Eğitim programının özelliklerini anlatmak ve programın amaçlarını gerçekleştirmede yardımlaşmak. • Ailenin belli programları uygulamasını sağlamak, evi daha verimli bir eğitim ortamı haline getirmek; • Aileyi diğer kaynaklar hakkında bilgilendirmek
Çocuğun gelişimi ve eğitiminde doğal eğitimci rolünü üstlenen anne- babaların önemi uzun yıllar göz ardı edilmiş, eğitimde uygulayıcı olmaktan çok bilgi alıcı rol oynamışlardır.
ENGELLİ çocuğa sahip olan bir aile bununla başa çıkmada desteklenmediğinde ve yalnız bırakıldığında çocuklarını ihmal ve istismar edebilirler. • Yapılan bir araştırmada, zeka geriliği olan çocuğa sahip anne babaların çocuklarını istismar etme potansiyellerinin normal çocukların anne babalarından daha fazla olduğu bulunmuştur. • Anne babaların ilaç ve alkol bağımlılığı, işsizlik, yoksulluk ve evlilikle ilgili sorunları ihmal ve istismarın nedenleri olarak sıralanabilir.
Çocuk istismarını önlemenin yollarına ilişkin yapılan birçok çalışma sonucunda, anne babaların çeşitli konularda eğitilmelerinin çocuklarını ihmal ve istismar etmelerini önlemede etkili olabileceği ifade edilmektedir.
Çocukların ihmali ve istismarını önlemede temel becerilerin öğretimi önem kazanmaktadır. Bu uygulamada anne babalara:
Aile Eğitim de Yasal Dayanaklar • 573 sayılı KHK ve Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinde yer alan özel eğitimin temel ilkelerinde • “Özel eğitim hizmetleri, özel eğitime ihtiyacı olan bireyleri sosyal ve fiziksel çevrelerinden mümkün olduğu kadar ayırmadan planlanır ve yürütülür”
“Ailenin özel eğitim sürecinin her boyutunda etkin katılımlarının sağlanması esastır” ifadeleri anne baba katılımının sağlanmasına yönelik önlemlerin alınmasının gereğini işaret etmektedir.
“Farklı konu ve sürelerle özel eğitime ihtiyacı olan bireyler için temel yaşam becerileri kazandırmada ailelerin ve yakın çevrelerinin etkin rol almaları gereği belirtilmektedir.
ANNE BABA ÖĞRETMEN İŞBİRLİĞİ • Anne baba öğretmen işbirliği, anne babalar ve öğretmenlerin öğretim amaçlarına ulaşmada birlikte çaba göstermesi olarak tanımlanabilir.
Üretken Bir Anne Baba Öğretmen İşbirliğinin Uzmanlara Ve Öğretmenlere Sağladığı Yararlar Şöyle Sıralanabilir:
Anne babanın ve çocuğun beklentilerinin, ihtiyaçlarının daha iyi anlaşılmasını sağlar. • Çocuğun okul dışındaki yaşantısı için önemli olan birçok davranışın belirlenmesinde daha anlamlı veriler elde edilmesine yardımcı olur.
Uygun davranışların hem ev hem de okul ortamlarında • pekiştirilmesi için daha fazla olanak sağlar. • Öğretmenin çocuklara kazandırdığı becerilerin genellenmesinde çok önemli olan doğal ortamların daha etkili duruma getirilmesine katkıda bulunmaktadır. • Böylece öğretmenin öğretim amaçlarına ulaşması kolaylaşmaktadır.