Ahmet Mithat Efendi Hayatı ve Eserleri
- İstanbul’da 1844 yılında doğdu.
- Küçük yaşta babasının ölümü üzerine Mısır Çarşısında çıraklık yaparken Arapça ve Farsça öğrendi.
- Bir kaza müdürü ağabeyi İstanbul’da sıkıntı içinde olan ailesini toplayıp Vidin’e götürdü ve burada ilk öğrenimine başladı.
- Mithat Paşa’nın Niş Valiliği zamanında yine ağabeyiyle oraya gitti ve çalışkanlığıyla Mithat Paşa’nın gözüne girdi.
- Mithat Paşa, ona kendi adını vererek Fransızca çalışma yapması yönünde telkinlerde bulundu ve bu ortamları ona sağladı.
- Yine Mithat Paşa’nın etkisiyle Tuna gazetesinin başına getirildi.
- Vali olarak Bağdat’a tayin olan Mithat Paşa, Ahmet Mithat Efendi’yi de yanında götürür.Bağdat’ta yayınlanan Zevra gazetesinin müdürlüğünü yapmıştır.
- İlk kitaplarını Bağdat’ta yazdı ve bunların birçoğu yayınladı.
- Abisinin ölümü üzerine kendini daha çok yazmaya adadı ve 1871 yılında İstanbul’a döndü.
- Oturduğu evde pedalla çalışan matbaada kendi kitaplarını bastı ve bir yıl içinde matbaasını geliştirdi.
- “Duvardan Bir Sada” adlı yazısı nedeniyle Genç Osmanlılarla birlikte Rodos’a sürgüne gönderildi.
- 3 yıl süren sürgün hayatında ders kitapları ve ilk romanlarını kaleme aldı ve yeğeninin adıyla yayınladı.
- Türk matbuat tarihinin en süreli gazetelerinden biri olan Tercüman-ı Hakikat’i çıkardı.
NOT: Tercüman-ı Hakikat ve Tercüman—Ahval halkın okuma alışkanlığı arttıran bir gazeteler arasında gösterilir.
- Stockholm’da Sekizinci Şarkiyatçılar toplantısına katıldı ve bu yolculuğu boyunca edindiği izlenimlerini “Avrupa’da Bir Cevelan” isimli eserinde topladı.
- 2. Meşrutiyet’in ilanından sonra emekli oldu ve ölümüne kadar Dar-ül Fünun ve Dar-ül Muallimat’ta tarih ve felsefe dersleri verdi.
- Tanzimat döneminin amacı halkı eğitmek ve halka bilgi aşılamaktır. Bu noktada Tanzimat’ın amacını tam anlamıyla uygulayan yazarlarımızdan biridir Ahmet Mithat Efendi.
- Döneminin Batılılaşma ve batı hayranlığı meselesine eleştirel yönden bakan ve her defasında Doğu ve batı kültürleri karşılatırır.
- Bu noktadan hareketle “Felatun Beyle Rakım Efendi” adlı romanın bunun en tipik örneğidir. Burada yaratılan karakterlerden Felatun Bey, Batılılaşmayı yüzeysel olarak tanıyan ve hayatı hovardalık geçiren ve üretmeyen bir mirasyedidir. Bunun yanında hem Doğu’yu hem de Batı’yı tanımış olan Rakım Efendi ise geçimini çalışarak, üreterek sağlayan karşıt bir tiptir.
- Ahmet Mithat Efendi dönemine göre sade ve anlaşılabilir bir dil kullanır. Eserlerinde de bilgi verici üslup kullandığı için Osmanlı toplumunda okuma oranını arttırır.
- Yazdığı hikaye romanlarında karagöz,ortaoyunu ve meddah’ın anlatım tarzlarından yararlanmıştır.
- Romanlarındaki tiplerin birçoğu yaşlı ve alafranga tiplerdir. Batı kültürü almadığı halde giyiminde, kuşamında ve dilinde alafrangalığa özenen tiplere yer verir.
- Dönemin yazarları tarafından “Yazı Makinesi ” ve “Hace-i Evvel” olarak tabir edilir.200’ün üzerinden eser vermektedir.
- Ahmet Mithat Efendi eser yazarken geniş halk kitlelerini göz önünde tutar ve bu noktada edebiyatımızda okuru aydınlatmak ve okuyucuya bilgi vermek için eserlerinde ansiklopedik bilgi verir.Belki çok roman yazmak ve romanı Tanzimat dönemi içerisinde halka sevdirmek adına önemli adımlar atsa da eserlerinde konunun akışını keserek” …Ey Kaari! Senin bu konuda bilgi var mı?” diye ansiklopediden tarih,felsefe,edebiyat,coğrafya,biyoloji,matematik…. vs. bilgiler vermesi eserlerinin edebi yönünü azaltmış ve eserlerini edebi yönden etkisiz kılmıştır.Yani roman tekniği bakımından kusurlu eserleri vardır.
- Şiir dışından hemen hemen her türde eser vermiştir. Eserleri verirken tek bir konu etrafında toplanmamış, konu çeşitliliği yaratmıştır.Macera,tarihsel,natüralist gibi birçok roman çeşidine örnek vermiştir.
- Edebiyatımızdaki ilk hikaye örneği olan “Letaif-i Rivayat” isimli eser Ahmet Mithat Efendi’ye aittir.Yine bu türe ait ilk örneklerden sayılan “Kıssadan Hisse “yi de o yazmıştır.
- Romantizmin ilkeleri doğrultusunda eser vermiştir.
Eserleri
Hikâye:
Kıssadan Hisse, Letaif-i Rivayet (Edebiyatımızdaki ilk hikâye)
Roman
Felatun Beyle Rakım Efendi,(Yanlış Batılılaşmayı anlatır) Hasan Mallan, Hüseyin Fellah, Müşahedat ,Dünyaya ikinci Geliş, Paris’te bir Türk,Henüz On Yedi Yaşında, Dürdane Hanım, Jön Türk, Yeniçeriler,
Gezi
Avrupa’da Bir Cevelan(8.Şarkiyatçılar toplantısında aldığı notları aktarır.)
Tiyatro
Çengi, Çerkez Özdenler, Açık Baş Siyavuş
Çıkardığı Gazeteler:
Bedir, Devir, Tercüman-ı Hakikat (Okuma alışkanlığı kazandıran gazete)
Edebiyat/ Dil ve Anlatım Kaynak Site