

Stator nasıl yapılır
Rüzgar jeneratörünün en önemli elektriksel
parçasıdır. İçinden manyetik alanın geçtiği
bobinleri kapsar. Bu parça dönmediği için STATOR
olarak adlandırılır. Bu projede 3 fazlı
jeneratör yapılacağından stator 9 bobinli
olacaktır. Her faz 3 adet bobinden oluşur.
Bunlar seri olarak bağlanabildiği gibi yıldız
olarak da bağlanabilir.
Malzemeler
- 3 kg ağırlığında tel. ( 200 dereceye dayanıklı
çift izolasyonlu)
- 15" çapında fiberglas kumaştan disk 2 adet
- İnce Cyanocrylate yapıştırıcı (Japon
yapıştırıcı) hızlandırıcısıyla birlikte.
- 2,5 kg polyester reçine
- lehim
- elektrikçi bandı
- Daralan makaron (isteğe bağlı)
- 3 adet pirinç (sarı) ¼ 20diş vida 1.25"
uzunluğunda olacak.
- 12 adet pirinç (sarı) veya bakır 1/4" pul
- 6 pirinç (sarı) 1/4 - 20 diş somun
Bobini Sarma
Mıknatıs kabloları sistemde kullanılacak voltaja
bağlıdır. Kabaca söylemek gerekirse kabloyu 3
boy arttırdığımızda kesit alanının yarısını
kaplar. Makinenin voltajı bobinlerin sarım
sayısıyla doğrudan ilgilidir. Eğer sarım sayısı
iki katına çıkarılırsa voltajı iki katına
çıkarılmış olur. Makinenin voltajı ne olursa
olsun bobin sarım sayısı ve ağırlık aynı
kalacaktır. (bobin alanı sabit olduğundan buraya
kalın telden daha az sarımlı bobin veya ince
telden daha çok sarımlı bobin yerleştirilir). 12
volt makinelere çok kalın tel gereklidir. Böyle
kalın tel yerine aynı kesite karşılık gelecek
olan iki adet telle sarım yapmak daha uygundur.
- 12 volt makineler için iki kat #14 numara
telden (1,6 mm çapında) 36 tur sarılır.
- 24 volt makine için ise #14 numara (1,6 mm
çapında) telden 70 tur sarılır.
- 48 volt makine için ise #17 numara (1,15 mm
çapında) telden 140 tur sarılır.
Eğer yukarıdakiler ışığında çalışılırsa ve bobin
sarıcı plandaki gibi oluşturulursa, stator 3kg
ağırlığında kablodan oluşur. Rüzgar tribünü 140
devirde 10 kanatlarda aküleri şarja hazır hale
gelir.
Kabloyu tutturmak için bir düzenek hazırlanır
mengeneden yararlanmak en uygun olanıdır. Bobin
sarıcı da oynamayacak şekilde tezgaha
sabitlenmelidir.
Sarıma başlamadan gerekli olan edavat. Civata
nahtarı, düz veya yan keski, kargaburnu ve
elektrikçi selteypi.
Önce 10 kablo 90 derece kıvrılır.
Kablo sarıcıdan kablo geçirilip kaymaması için
merkezindeki somuna sarılır.
Kablo sarılırken bir elle tutularak
gerginleştirilir. Gerginliğin hep aynı kalmasına
gayret edilerek sarılır. Hızlı sarımda bakır tel
karkasa tam oturmayabilir.
Sarım istenilen turda tamamlanınca uçlar
bükülür. Yarım tur bükmek yeterlidir. Zira daha
sonra bu büküm açılacaktır. Bobinin dağılmaması
için çözerken dikkat edilerek iyice kavranması
gerekir.
Bobin dağılabilir dikkatlice ayrılmalıdır.
Dağılmaması için bobin elektrikçi bandı ile
sarılır. Bir bobin tamamlanmıştır.
Bobin kalıptaki yerine konur, yerinden
taşmamalıdır. #16 tel (1,29 mm çapında) tel
kullanılmıştır. Eğer #17 tel kullanılırsa (1,15
mm çapında) bobin biraz daha ufak olacaktır.
Statorda 9 bölüm vardı, bunlar 8 ve 12 lik
dairelerin arasında kalıyordu, bu bölüm
bobinlerin yerleştirileceği alandır. Bobinler bu
aralıklara rahatça yerleşmelidir.
Tamamlanmış 9 bobin yerlerine oturtulmuştur.
Statorun kablajı
Resimde bobinlerin birbirine nasıl bağlandığı
gösterilmektedir. Her faz numaralandırılmış ve 3
bobin birbirine bağlanmıştır. Burada 3 faz
tanımlanmıştır her birinin başlangıcı ve bitişi
gösterilmiştir. Başlangıç ortadan gelmektedir
bitiş ise kenardan gitmek şeklinde
gösterilmiştir. Başlangıçlar A, B, C ile
bitişler X,Y,Z ile belirtilmişti. Yıldız
bağlantı yapılmak istenirse A B C bağlantıları
birleştirilir. Bütün bu bağlantıların stator
içerisinde (yıldız-üçgen) yapılmalıdır.
3 bobini kalıba koyup (aralarında 120 derece açı
var) yerleştirilir. Mıknatıs bu bobinlerin
üzerinden geçirildiğinde diğer bobinde aynı
fazda olacaktır. Üç bobinin de (benzer
yüzeyleri) yüzeyleri aynı tarafta olmalıdır. Bu
açıklama alternatörün 1 fazı için geçerlidir.
Diğer fazlar için diğer 6 bobinde aynı şekilde
işleme tabii tutulur. Dikkat edilmesi gerekli
olan en önemli hususlardan biri mıknatısların
hepsinin kutupları aynı yönde olmalıdır.
Bobinin bir ucu alınır, kendi etrafında
dolandırılıp (bobinin dağılmaması için) dökümün
dışına çıkarılır. Bu uc bantlanarak belirlenir.
Diğer bobin ucu ise döküm içinde bulunan küçük
tahta adacık etrafında diğer bobin uçları ile
birleşecek şekilde bağlanır. Bu uç içeride
kalır. İşlemleri yaparken dikkat etmek gerekir
ayrıca bu alanın dar olduğunun da unutulmaması
lazımdır. Bu işlemleri diğer iki faz içinde
uygulamak gerekir.
Kaliteli mıknatıs kabloları yalıtımı oldukça
kalındır bu nedenle sıyırması güç olur. Çift
yalıtımlı kablolarda özellikle iç yalıtımı
görmek zordur. İç yalıtım görülmediğinden dış
yalıtım sıyrıldığında işlemin tamamlandığı
düşünülmemelidir. En iyi çözüm, uçları alevle
yakmaktır. Bakır ısınıp kızardığında üzerindeki
yalıtımı çıkarmak kolaylaşır.
Yakılan uçlar soğuduktan sonra zımparalanır.
3 bobin yerlerine yerleştirilir bobin uçları
kıvrılır bağlantı yerleri lehimlenir. Kargaburnu
ile bükülerek yerine ayarlanır. Elektrik bandı
ile sarılır ve yerine yerleştirilirken mümkün
olduğunca ince olmasına dikkat edilir.
Eğer 12 voltluk makine hazırlanıyorsa çoklu
kablo uçlarını bir bakır boru içerisine sokarak
ezmek daha iyi sonuç verir.
Bir faz için işlem bittiğinde diğerine başlanır
Üç faz tamamlandığında arka yüzleri kalıba
gelecek şekilde oturtulur. Uçlar alternatörün
stator uçlarıdır.
Üç faz yıldız bağlantıyı oluşturmak için
içerideki uçlar birlikte bağlanır. Daha sonra
göbek kısmında bulunan kısma sıkıştırılır.
Bobinler kalıba güzelce yerleşse bile bir kere
daha bağlantıları kontrol edilmesi, yerine
oturup oturmadığının kontrolü gerekir. Her
durumda gözden kaçabilecek çıkıntılar
olacağından bobin üzerine özellikle bağlantılar
üzerine bant çekilir. Ayrıca her bobini de bir
bantla tutturmakta yarar vardır.
1,5 eninde 2 boyunda fiberglas kumaştan 9 adet
kesilir. Döküm işlemini yapmadan önce bobinler
bir kez daha çıkarılır. Bu küçük kareler,
bobinler üzerine Japon yapıştırıcılar
(cyanocrylate yapıştırıcı) ile yapıştırılır.
Super yapıştırıcı hepsini birlikte yapıştırır.
Birlikte tutup kaldırılabilir.
Yapıştırıcının ıslatmış olduğu kumaş
şeffaflaşırken bütün bobinleride çelik gibi
tutar. Stator oynamaz şekilde yapıştırıldıktan
sonra, tutması da kolaylaşır, bobinin üzerine
yapıştırıcı dökmek onun en ufak bir sarsıntıda
ayrılmasını da engeller.
Yapışma bitip kuruduktan sonra, bantlar sökülür.
Şimdi stator kalıptan çıkarılabilir. Döküm
zamanı gelinceye dek başka yerde muhafaza
edilebilir.
Stator
dökümü
Stator aynı polyester reçineden dökülebilir. Her
iki tarafta kullanmak için fiberglas kumaş
gereklidir.
Fiberglas kumaş katlanıp kesilebilir. İç çapı 6
dış çapı 15 olacak şekilde kesilir.
Stator kalıbının içi gres yağı ile yağlanır. Üst
kısımda kapakta karşılığı olan bölgede yağlanır.
İşlem için gres yağından başka otomobil cilası
veya mobilya cilası da kullanılabilir.
Stator dökümü için ½ galon (2,5 litre) reçine
kullanılır. Döküm kalıbı düz bir yere
yerleştirilir. Uçları dışarıda kalacak şekilde
bir yer olmalıdır. Veya düz bir çalışma tezgahı
olmalıdır ve dört köşeden işkence ile sıkıştırma
imkanı bulunabilsin. İşleme başlamadan evvel
kullanılacak işkencelerin ayarlaması yapılır.
Kalıba reçineden yarım litre kadar dökülür ve
üzerine fiberglas kumaş serilir ve reçinenin
fiberglas tarafından iyice emilmesi için bir
parça ile fiberglas üzerinden hava kabarcıkları
alınarak düzeltme yapılır. Kalıbın alt
yüzeyindeki kumaş reçineyle ıslanmış olur.
Reçine içerisinde kumaş görünmez hale
gelecektir.
Sonra biraz daha reçine dökülür hava
kabarcıkları alınır.
Bu reçine içerisine stator daldırılır reçinenin
statorun içine sızması gerekir.
Tekrar reçine dökülür.
Üzerine fiberglas kumaş yayılır ve fiberglas
reçineyi emdikçe şeffaflaşır.
Kalan reçine tekrar kumaşın üzerine dökülür.
Hava kabarcıklarının çıkması sağlanır. Zımpara
makinesi ile sarsılabilir. Birkaç dakika
içerisinde hava kabarcıkları yüzeye çıkar.
Dikkatlice kapak dökümün üzerine kapatılır.
Göbek civatası sıkıştırılır. İşlem bittiğinde
döküm kalınlığı ½ dir.
Daha sonra işkencelerle sıkıca kalıp cendereye
alınır. Reçine ne kadar katı ise bu sıkıştırma
işlemi zor olur.
Bir ıskarpela ile döküm dışına taşmış olan
reçine kazınır. Kazımak için en uygun zamandır
bu aksi halde katılaştıktan sonra kazımak
güçtür.
Reçineyi işkenceleri çıkarttıktan sonra ayırması
zor olabilir. Yine bir ıskarpela veya tornavida
yardımıyla yavaşça bağlantı yerlerinden sökülür.
Kapak çıkarıldıktan sonra kalıbı baş aşağı
ederek statoru sökmek mümkündür. Çıkmadığında
tersten çekiçle vurarak kalıp oynatılır.
Eğe veya zımpara ile statorun kenarları
temizlenir. İç göbek oldukça temiz olmalıdır.
Stator tutucuyu yerine kaynatmadan önce stator
üzerindeki delikleri delmenin tam zamanıdır. Bu
işlemi yaparken stator göbeğinin kaymaması için
içerisinde stator desteğinin olması ayarlamayı
kolaylaştırır. Yine 3 adet delik delerek
bobinden gelen kabloların bağlanacağı terminalin
yapılması gerekir.
¼lik 3 adet delik (kenara yakın) stator
uçlarının çıkış terminal vidaları için
kullanılır.
Kullanılacak vidaların sarı (pirinç) vida olması
ve yeterli uzunlukta kesilmesi gerekir.
Stator tamamlanmıştır şimdi alternatör haline
getirilebilir.