İnsana Ne Kadar Gerek?
Aliya Nametak
Aliya Hubaniç ve ben taşlı bir yoldan Rotimlye'den Bunaya gidiyoruz. O,
eşeğine iki çuval buğday yüklemiş, değirmene götürüyor. Geceyi değirmende
geçirecek, sabahın erken saatlerinde de Rotimlye'ye geri dönecek. Yolculuk
oraya kadar iki saat sürüyor, iki de geri, etti dört saat. Yaptığı bu iş
karşılığında da topu topu 15 dinar para alacak. Bu kazançtan da memnun. İş
olduğu takdirde, bu yolculuğu her gün yapmaya bile razı. Çok memnun olduğu
her halinden belli. Tıpkı masallardaki fakir gibi. Bu fakir, hasta ve mutsuz
olan Çara hayatından memnun olduğunu söyler. Çar da, iyileşmek için fakirin
gömleğini ister. Fakat zavallı fakir, giyecek gömleğinin bile olmadığını
söyler Çara. Bu Ali'nin de giyecek gömleği yok. Çünkü, sırtındaki paramparça
bez parçasına gömlek demek mümkün değil. Bunun altında kıllı göğsü, geniş
omuzları ve güçlü pazuları dikkati çekiyor. Bez donu, beline sardığı kemeri
ve başına taktığı takkesi de perişan bir durumda. Çarıkları bile öyle.
Güneş batmak üzere ve seyrek bitkili kayalıklarda güneş
ışınları olağanüstü bir renk cümbüşü meydana getiriyor. Hava sıcak ve sakin.
Havanın berraklığıyla, bizim yürüdüğümüz yoldan, daha doğrusu Kavan'dan ta
uzaklardaki Çabulye, Prenya ve Veleji gözüküyor. Bıldırcınları büyük sürüler
halinde Huma' dan Kavan' a doğru uçuyorlar. Ender rastlanan ağaçlarla
çalıların kuru yaprakları uzun süredir yağmamış yağmuru hasretle
bekliyorlar. Bazen çok kısa süreli yağmuru, susamış toprak çarçabuk içiyor
ve yine çok kısa süre için de olsa, toprakta her şey yeniden canlanmış
oluyor. Bu, sonbahardaki halimize benziyor. Elimize geçen az bir parayı
harcayınca, bütün kış, bir sonraki sonbaharın düşüyle geçiyor. Tabii, yaz
mevsimi bize sırt çevirmezse.
Benim adaşım çok memnun. Fakat o da bazen şikayet
etmeye eğilimli gibidir. Şikayetinin hemen ardından tövbe etmeyi de eksik
etmiyor. Biz yolda hem yürüyor, hem söyleşiyoruz yan yana. Orta yaşlı biri
o. Belki kırk yaşlarında. Ben köye ilk gittiğimde henüz bebektim ve o beni
kucağında taşıyordu. Daha sonra savaş zamanı hariç, Rotimlye'ye her
gittiğimizde Mostaı'a geliyor, eşyalarımızı hazırlıyor ve bizden önce,
kiracılarla beraber Buna'ya gidiyordu. Yaz aylarında köye gittiğimizde de
daima yakınımızda durur, her an hizmet etmeye hazır olurdu: Rotima'dan su
getiriyor, Kotaçniça'da bizim için odun kesiyordu. Şimdi de bizim
buğdayımızı değirmene götürüyor. Ben de bir başıma yolculuk yapmamak için
onunla beraber erkenden yola çıktım. Buna'ya kadar beraber gideceğiz, ondan
sonra ben trenle Saraybosna'ya gideceğim.
Ve böylece biz havadan sudan konuşuyoruz. Genelde
ekinler üstüne kendisinden bilgi alıyorum, çünkü köyde pek fazla kalamadım,
hemen geri dönmem gerekiyordu.
Anlattığına göre, bu yıl ekinler çok iyiymiş. Beş yük
buğdayı, hatta mısırı bile varmış. Biraz üzümü ve biraz tütünü de. Fakat
kimbilir tütüne ne fiyat biçecekler, bilmiyor ve kaygılanıyor. Bir önceki
yılın ürün bereketinden söz açtı. Üzümü Nevesinye'ye götürmüş. Arpa
karşılığı (kilosuna kilo alarak) değiştirmiş ve evine iki yük arpa getirmiş.
Yüz kilo tütün karşılığında da bin iki yüz dinar kazanmış. Bu paranın bir
bölümü, bir sonraki yılın vergisi olarak alakoymuş, geriye kalan paralarla
bir yük arpa ve ufak tefek giyecekler almış. Sözün kısası, onun bütün ekini,
on üç yük mısır. Bu mısırdan birazını Hocaya verecek, inek yavruladığı zaman
da biraz un yapacak. Geri kalanla karısı ve dört çocuğunu bütün yıl
geçindirmeye çalışacak. On tane keçisi varmış, bunun için pideye sürecek
biraz yağı da olurmuş.
Hiç olmazsa ayda yüz dinar param olmalı ki, biraz daha
iyi giyinelim ve biraz da süt müt olsun, diyor. Bugünkü gibi size ya da
başka birine Rotimlye'ye yük taşıyınca, öğlen ya da akşam yemeği ikram
ediyorsunuz. İşte o zaman yaşadığımı anlıyorum. Fakat, Allah'a çok şükür,
yine de iyiyiz. Senin maaşın ne kadar diye soruyor bana sonra.
Ben yalan söylemesini bilmem. Övünmeyi ya da yakınmayı
da sevmiyorum.
- Bin yedi yüz dinar...
- Mutlaka bir ayda bu kadar para alıyorsundur.
Evet.
Ama kardeşim o ne kadar çok para öyle!
Ve hesabını yapıyor: O, bütün yıl emeğinin karşılığı
olarak, benim maaşım kadar olsun para almıyor.
Ve bana bakıyor. Bakıp bakıp hayret ediyor. Çok para
kazanmama rağmen, neden bende bu kadar çok kırlaşmış saç var? Hem de ne
kadar çok param var. Halkın demesi gibi "Ne bolluk, ne de yokluk umurumda."
- Peki, ya ev kirasını ne kadar veriyorsun? diye
soruyor yine bana.
- Beş yüz dinar.
- Allah Allah, diye şaşırıyor. Bu beş yüz dinar, onun
gözünde, hayatında bir arada hiç görmediği bin yedi yüz dinardan daha çok.
- Bizde, o paraya temelden bir ev yapmak mümkün. Kendin
taş kırıyor, birkaç demet çavdar samanı dövüyor, birkaç ağaç ve çalı çırpı
kesiyorsun, işte, al sana ev. Yalnız duvarı örmesi için ustaya el hakkını
ödüyorsun ve bir kapı ile birkaç pencere satın alıyorsun, hepsi o kadar.
Fakat, neylersin, şehirde her şey yalnız para karşılığında alınabiliyor.
- Evet Ali, her şey para karşılığında. Tuzdan bibere
kadar herşey!.
İkimiz de bu konu üzerinde düşünüyoruz.'Şehrin asfalt
yollarında hiçbir bereket yok, yetişmez. Ne ürün, ne ekin. İnsan yürümekten
yoruluyor. Bazen de bir sarhoşun izlerine de rastlarsın. Asfaltta ne mısır,
ne ot, ne de ağaç biter. İneklerle keçiler otlatılmaz, sadece hızlı
adımlarla olup geçen insanlar var hep. Asfalttan duru kaynak suları
fışkırmaz; tersine, her damlası para karşılığında satın alınan ve katı beton
kabuğu altındaki borulardan akan sular var. Evet, şehir böyle işte.
- Evet, sevgili adaşım. Hiç kimse tam olarak mutlu
değildir. Belki sen hepsinden daha mutlusun. Verimsiz toprağını, çalışarak
verimli hale getirmiş, bu topraktan biraz üzüm ve birkaç kazan incir de
yetiştirmişsin. Sana saygı gösteren çocukların var. Vefalı hanımın da var.
Gençken, köydeki bütün "atıcı'ları geride bırakıyordun. Kimse senden fazla
uzağa atlayamıyordu. inan bana, senin "Allah onlara her şeyi vermiş, kuş
sütünü bile eksik etmemiş" dediğin o insanlardan daha mutlusun sen. "Tek
gerçek insan sensin, çünkü sen, insanları besliyorsun." Sen bir defa "Yeter
artık, bu böyle devam edemez" diyecek olursan ve şehire mısır, peynir, yağ,
tütün ve diğer ürünlerini götürmekten vazgeçersen, inan şehir birden perişan
olur, yok olur, yıkılır. Çünkü asfalt yollarda ne ekin biter ne bir şey.
Sana herkesten az gerek, bunun için de herkesten daha mutlusun.
O beni dinliyor ve bana hak veriyor. Fakat yüksek
binalarla, hapishanelerle jandarmalarla, bekçilerle, vergi memurlarıyla,
silahlı askerlerle dolu o koskoca şehri, kendisinin yani köylünün milletinin
nasıl ayakta tuttuğuna bir türlü akıl erdiremediği de belli. O sadece vergi
ödemesi için çağrıldığı, ya da keçisi komşunun bağına bahçesine izinsiz
girip de hapse atıldığı ya da tütünü götürüp de büyük patronların kendi
keyiflerine göre fiyat biçtikleri zaman şehre gidiyor ve şehri görüyor.
Şehri yalnızca bu özellikleriyle tanıyor ve ürküyor. Bu konudaki görüşü şu:
"Köyde sabahtan akşama kadar çalışıp didiniyorum, bir hayvan gibi sağa sola
çırpınıp duruyorum. Hatta hayvan benden daha şanslı. Çünkü ben hayvanıma
acıyorum, ama bana kimse acımıyor. Bütün bunlara karşılık yine de yan çıplak
bir haldeyim. Şehirde ise, erken kalkma zorunluğu yok. Çalışanlar da, hep
oturarak işlerini görüyor. İnsanlar, rengarenk elbiselerle çiçek gibi
süsleniyor. Her şeyden önemlisi, herkesin karnı tok. Bütün bu durumlara
karşılık, ben nasıl şehirliden daha güçlü olabilirim? O şehirli ki, bana
yardım etmesini istemesem yardımıma koşmaz, ama keçim komşunun malına
izinsiz girdiği ya da kaçak tütün içtiğim zaman, hemen beni tutup hapse atma
yetkisine sahip."
Dinlenmek için yol kenarında biraz durduk. Eğer o,
benim düşündüklerimi duyabilse şunları öğrenmiş olacaktı: ''Uzun süre
yaşayacaksın Ali. Ve yaşadığın sürece hep daha güzel bir hayatı kuracak,
düşleyeceksin. Ama hiçbir zaman o hayata kavuşamadan yine benden daha mutlu
yaşayacaksın. İnsan daha ne kadar fazla bir şey özlerse, o ölçüde mutsuz
olur ve durmadan çok az bir şeye sahip olduğunu sanır. Senin istediğin
şeyler, çok az zaten. Fazla bir şey gerekmez de sana. Çünkü sen "zengin"sin,
hayatından memnunsun. Senin özlediklerin çok küçük, fakat güvencin büyük.
Öldüğünde, belki de çocukların mezarına taş bile dikmeyecekler. Ama sen
herkesin gönlünde yaşayacaksın: Bu armut ağacını Aliya Hubaniç dikmişti, bu
bağı o ekti, onun gibi kimse uzağa taş atamıyordu... diye ardından övgüler
yağdıracaklar. Ben öldüğümde de belki çocuklarım başucuma mezar taşı dikip
"Burada falan oğlu filan yatıyor. Allah mekanını cennet eylesin. Ruhuna
Fatiha" diye yazacaklar üstüne. Karşıdaki yüksek evin sahibi öldüğünde de
belki onun anısına siyah mermerden bir anıtmezar yapacaklar ve yaptığı
hizmetler altın harflerle taşı süsleyecekler. Onu her zaman başka erkeklerle
aldatan hanımın duyduğu "derin" üzüntüsünden ya da terbiyesiyle hiç
ilgilenmediği çocuğundan, övgüyle söz edilecek.
En yüksek tabakadan insanlar ölünce, bir sürü anma
törenleri düzenlenecek, yeri doldurulamayan birinin öldüğü laflan
kullanılacak bol bol, hatta sokaklara onun adı verilecek. Çocukları,
başkalarından topladıkları gönüllü yardımlarla, birçok şehir ve kasabalarda,
babalarının adına heykeller bile dikecekler.
Ben böyle düşünüp duruyor ve şu karara varıyorum: Mutlu
olmanın belli bir ölçüsü, belli bir derecesi yok gerçekte.
- Ne düşünüyorsun Ali, mutlu olması için insana ne, ne
kadar gerek?
- İki metre toprak! Sere serpe serildiği zaman bu
kadarı ona yeter de artar bile!