3. Ahlak ve Toplumsal Gelenek Kavramsallaştırmaları: İnsanların toplumu düzenleyen
2.4 Ergenlerin Yetişkinleri Algılamaları
Kişi algısı, görülen kişi ve kişinin özellikleri ile davranışları hakkında tahminler yaparak kişinin sevilebilirliği ve ne tür bir insan olduğuna ilişkin fikir sahibi olmaktır (Plotnik, 2009: 582). İnsanların algılanması sürecinde önceki bilgiler, beklentiler, varsayımlar, hipotezler gibi sosyal inanışlar ve algılanan kişinin davranışları ve görünüşü etkili olmaktadır (Jussim, 1991). Yetişkinlerin nasıl algılandıklarına ilişkin yapılmış olan çalışmaların çoğunluğu ergenler ve yetişkin bireylere odaklanmıştır. İlk olarak Tilton- Weaver ve diğ (2001) yapmış oldukları çalışmada ergen bireylerin yetişkinliği nasıl algıladıkları üzerinde durmuşlardır. Bu nitel çalışmada yetişkinlik iki boyutta
değerlendirilmiştir. Bunlar psikososyal olgunluk ve sözde olgunluktur. Psikososyal olgunluk; kendi kendine yetebilmeyi, kişiler arası yeterliliği ve sosyal sorumlulukları içermektedir. Sözde olgunluk ise yetişkinlikle ilişkilendirilmiş riskli aktiviteleri (sigara içmek, alkol almak vb.) gerçekleştirmeyi içermektedir. Ergen bireylerin yetişkinliğe dair verdiği olumlu cevaplar ‘Gerektiğinde bazı şeyleri feda edebilen’, ‘Öfkenin adil karar vermesini önlemesine izin vermeyen’, ‘Açık fikirli’ vb. şeklinde sıralanmaktadır. Bununla birlikte olumsuz cevaplar ‘Kontrolcü’, ‘Her şeyi biliyor gibi davranan’, ‘Sadece iş hakkında düşünen’ ve ‘Sıkıcı’ vb. şeklinde sıralanmaktadır. Bunlarla birlikte çalışma sonuçları erkek ergenlerin güçlü olmak gibi fiziksel özellikleri kız ergenlere göre daha fazla vurguladığını ortaya koymaktadır. Ergen bireyler yetişkinliğin sözde olgunluk belirtilerini farkında ya da farkında olmadan benimseyerek davranışlarına yansıtmakta ve böylece kendilerini yetişkin olarak kabul etmektedirler (Newcomb ve Bentler, 1988; Coleman ve Hendry, 1999; Ziervogel, Ahmed, Flisher ve Robertson, 1997). Bu şekilde davranma eğilimleri ergenlerin yetişkinleri riskli davranışlarda bulunan, etik olmayan davranışlara sahip bireyler olarak algıladıklarını ortaya koymaktadır (Tilton-Weaver ve diğ., 2001). Yetişkinliğe dair algılar ise sorumluluk sahibi olmak, bağımsız olmak gibi sıfatlarla nitelendirilmektedir (Arnett ve Tabor, 1994; Scheer ve Palkovitz, 1994). Greene, Wheatly ve Aldava (1992), 12. sınıf öğrencileri ve üniversite öğrencileriyle yapmış oldukları çalışma sonucunda ergenlerin yetişkinleri finansal olarak bağımsız, kendi kararlarını kendisi verebilen, kendini adayabilme potansiyeline sahip, başarılı kimseler olarak algılarken; üniversite öğrencileri, sorumluluk sahibi, kendini anlayabilen, duygusal olarak olgun, iyi eğitim almış, uyumlu ve bencil olmayan kimseler olarak algılamaktadırlar. Çalışma sonuçları yetişkinlere yönelik algının yaş ile değiştiğini ortaya koymaktadır. Tilton-Weaver ve diğ. (2001) araştırmaları sonucunda ise ergenlerin yetişkinleri kendine güvenen, kendinden emin, çalışkan, üşengeç, hoşuna giden şeyleri yapan, olgun kararlar verebilen, doğru ve yanlışı bilen, sıkıcı vb. gibi sıfatlarla tanımladıklarını ortaya koymaktadırlar. Yetişkinlere ilişkin algının olgunluk, ayrıcalık, güç ve statü, sorumluluk ve fiziksel gelişime başlıkları altında toplandığını ifade etmektedirler. Baker ve Galambos (2005) ise çalışmalarında ergenlerin yetişkinliğe ilişkin algılarını değerlendirmişlerdir. Genelde yetişkinliğe ilişkin görüşlerin yetişkin bireylerin davranışlarını açıklama ihtiyacı, inançlar ve sterotiplerden etkilendiğini belirtmektedirler. Yetişkinliğe dair algıları bağımsızlık, roller, kronolojik geçişler, biyolojik geçişler ve diğer olarak sıralamışlardır. Ergenlerin verdikleri cevaplar ‘Kendi kendine yaşayabilen’, ‘Kendi
faturalarını ödeyebilen’, ‘İş sahibi olan’, ‘Olgun, sorumluluk sahibi’, ‘Ebeveynleri tarafında güvenilen, güvenilir’ şeklinde sıralanmaktadır. Arnett’in (1994) yetişkinliğin nasıl algılandığına dair yaptığı araştırmada ergenler yetişkinliği, bireyin davranışlarının sorumluluğunu üstlenmesi, kendi değer ve inançlarına kendisinin karar vermesi gibi rollerle tanımlamışlardır. Nurmi (1993) bu rollere ek olarak bağımsızlık kazanmak, evlenmek, evden ayrılmak ve ebeveyn olmayı belirtmiştir. Reitzle (2007) benzer şekilde yetişkinliğin evlilik ve tek başına yaşamak olarak algılandığını ortaya koymuştur.
Palmore (2005) yaptığı araştırmada ise yaşlı yetişkinlere dair algıyı ele almıştır. Araştırmasının sonucunda sterotiplerin algı üzerinde etkili olduğunu ve genellikle yaşlı yetişkinlerin olumsuz algılandığını belirtmiştir. Yaşlı yetişkinler fiziksel ve zihinsel olarak güçten düşmüş ve çekiciliklerini kaybetmiş bireyler olarak algılanmaktadır.
Giles ve diğ. (2003) genç bireylerle gerçekleştirdikleri çalışmanın sonucunda yetişkinlerin despot, zeka seviyesi düşük, kendilerini dinlemeyen ve onaylamayan insanlar olarak algılandıkları sonucuna ulaşmışlardır. Lorge, Tuckman ve Abrams (1954), lise öğrencileri ile yaptığı çalışma sonucunda 20’li yaşların kuruluş, düzenleme ve hedef belirleme dönemi algılandığını ortaya koymuştur. Daha sonraki yaşların ise güçten düşülen, ilginin ve gücün kaybedildiği bir dönem olarak algılandığını belirtmişlerdir (Akt. Hickey ve Kalish, 1968).
Anne babalar, kardeşler, akrabalar, arkadaşlar ve okul personeli ergenin hayatında yer alan önemli ve anlamlı kişilerdir (Furman ve Buhrmester, 1985, 1992). Ergenlikte ise birey hem kendi iç dünyası hem çevresindeki önemli insanlardan büyük ölçüde etkilenmektedir (Garrod ve diğ, 1992). İlk olarak Furman ve Buhrmester (1985) yaptıkları araştırmada başta anne babalar olmak üzere ergenin çevresinde yer alan yetişkinlere yönelik algı dikkate almışlardır. Sonuç olarak anne babalar öğretmene göre daha güvenilir, etkili, yardımcı ve şefkatli algılanmaktadır. Öğretmenler ve akrabalara yönelik beklenti daha az, algılar daha olumsuzdur. Tatar (1998), benzer sonuçlara ulaşmakla birlikte, yetişkinlerin ergenlik dönemine ilişkin algılarını da ele almıştır. Ayrıca cinsiyetin algı sürecindeki etkisini incelemiştir. Şahin ve Güvenç (1996), aile algısı üzerinde yaptıkları araştırmada üniversite öğrencisi erkeklerin ailelerini daha olumlu algıladığı görülmektedir. Bununla birlikte lise öğrencilerinde de benzer sonuca ulaşmışlardır. Geleneksel rollerin aileye yönelik algıyı etkilediğini belirtmektedirler.
Son beş yılda Türkiye’de yaklaşık 1700 çocuk kaçırılmıştır. Çocuklara yönelik taciz ve saldırı olaylarında da artış olmaktadır (İnsani Yardım Vakfı, akt. Berkmen ve Okray, 2015). Kayıp çocukların çoğunluğunu kızlar oluşturmaktadır. Mağdur durumdaki çocukların sayısı ise yüz binleri bulmaktadır. Suça maruz kalan çocukların çoğu erkektir. 15-17 yaşlarındaki çocukların suça maruz kalma oranları daha yüksektir. Kayıp çocukların çoğu da yine bu yaş aralığında yer almaktadır (TUİK, 2014). Bununla birlikte ergenlerin ya da çocukların karşılaştıkları tehlikeli kişilerin genellikle genç yetişkinlik dönemindeki bireyler olduğu görülmektedir (Finkelhor, Hammer ve Sedlack, 2002).
Tanınmayan kişiler tarafından gerçekleştirilen kaçırma olaylarının altında fiziksel arzu, fidye sağlama, cezalandırma ve cinsel haz yatmaktadır (Gallagher, Bradford ve Pease, 2008). Bu tehlikeli durum anne ve babaları önlemler almaya yönlendirmektedir. Çocuklara dışarıda dikkatli olmaları ve evde kalmaları öğretilmektedir. Bununla birlikte bilinmeyene karşı dikkatli olmaları ve yabancılardan korkmaları da söylenmektedir (Fabiansson, 2007; Matthews ve Limb, 1999). Çünkü düşmanlara karşı tetikte olmamız gerektiği öğrenilir ve çocuklara da bu öğretilir (Moses, 2010). Anne ve babalar ise çocuklarını korumak için farklı yollara başvurmaktadırlar. Anneler bilişsel stratejileri denerken babalar çocukları izlemeyi, onları güvenlikleri konusunda bilgilendirmeyi ve toplumsal yaşamı geliştirmeyi tercih etmektedirler (Letiecq ve Koblinsky, 2004).
Çocuklar ise kendi güvenlikleri konusunda yetişkinlerin koruması, tehlikelerden uzak durmak, bir birlerine destek olmak ve bazen karşılık vermenin etkili olabileceğini düşünmektedirler. Riski azaltmak için de gündüz vakti tehlikeli insanlar ve yerlerden uzak durmakta, gece ise dışarı çıkmaktan kaçınmaktadırlar (Parkes, 2007). Çocuklar bir yetişkin yanlarında bulunduğunda, beklendik davranışlarla karşılaştıklarında ve grup halindeyken kendilerini güvende hissetmektedirler (Sweeney ve VonHagen, 2015; Green, Mitchell ve Bunton, 2000).
Gelişimsel psikanalize göre yabancı korkusu doğumdan sekiz ay sonra ortaya çıkmaktadır. Bebek karşısındakinin anne ya da babası olmadığını anladığında bu duyguyu hissetmektedir (Moses, 2010). Kültürel faktörler veya sterotipler devreye girdiğinde korkuyu gösterebilme konusunda farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Erkekler güçlü, korkusuz ve tehlikeli durumlarla baş etme konusunda becerikli olarak kabul edildikleri için korktuklarını kabul etmeleri daha zordur. Kadınların geleneksel olarak zayıf, korumaya muhtaç tanımları onlara insanlar ve durumlardan korktuklarını göstermek konusunda avantaj sağlamaktadır (Fabiansson, 2007). Hem kızlar hem de erkekler için yanlarında
arkadaşlarının olması saldırıları ve yabancı tehlikesini engelleyen bir unsur olarak görülmektedir (Green, Mitchell ve Bunton, 2000).
Finkelhor, Hotaling ve Sedlak (1992), yabancı kavramının tanınmayan kişiler kadar çok az tanınan kişiler, bazı komşular ve bebek bakıcılarını da kapsayabileceğini belirtmektedirler.
Finkelhor, Hammer ve Sedlack (2002), çocukların kaçırılmalarının iki türlü olduğunu belirtmektedirler. Birincisi sterotipik kaçırılmalar, diğeri de aile dışı kaçırılmalardır. Sterotipik kaçırılma, çocuğun en az 80 kilometre uzağa bir yabancı ya da çok az tanınan birisi tarafından belirli amaçlar doğrultusunda kaçırılması, isteği dışında alıkonulması ya da öldürülmesi olarak tanımlanmaktadır. Aile dışı kaçırılma, aile dışından bir bireyin çocuğu güç kullanarak ya da tehdit ederek ailenin haberi olmadan, kimsenin olmadığı bir yerde belli amaçlar için alıkoyması olarak tanımlanmaktadır. Beck, Miltenberger ve Ninness (2009), aile dışı kaçırılma olaylarında saldırganların çocukları onlarla gönüllü olarak gitmeye ikna ettiğini belirtmektedir. Bunu yaparken yardım istemek, ilgi çekici şeyler teklif etmek ya da otorite kullanmayı tercih ettiklerini eklemektedir.
Salmon, Salmon, Crawford, Hume ve Timperio (2007) çocukların yaşadıkları çevrede yaptıkları çalışma ile anne ve babaların yarısından fazlasının çocuklarının okula giderken saldırıya uğramasından ya da kaçırılmasından korktuklarını ve çocuklarını okula giderken aldıkları riskler konusunda endişeli olduklarını ortaya koymaktadır. Çocuklar genel olarak anne ve babalarının çevre ve güvenlikleri ile ilgili kendilerinden daha olumsuz görüşlere sahip olduklarını söylemektedirler (Sweeney ve VonHagen, 2015). Çocukları ve ergenleri korumak için arttırılan baskı, onların bağımsız hareket etmelerini ve dışarıda oyun oynamalarını engellemek onların gelişimlerini ve iyi oluşlarını etkilemektedir. Olumsuz etkiler özellikle çevre bilgileri ve analitik becerileri üzerinde olmaktadır (Prezza, Alparone, Cristallo, Luigi, 2005). Yaşanılan çevrede giderek artış gösteren tehlikeler, kirlilik, trafik kaynaklı sorunlar, kaçırılma, uyuşturucu, grafiti ve şiddet olarak sayılabilir. Bunlarla birlikte sayıları artmakta olan çocuk çeteleri göz ardı edilmemelidir (Matthews ve Limb,1999). McDonald ve Aalborg (2009), ebeveynlerin en büyük kaygılarının yabancı tehlikesi ve trafikle ilgili riskler olduğunu belirtmektedir.
Ergenlerin yetişkinleri algılamasını etkiyen ögelerden olan duygular sadece his boyutunda düşünülmemektedir. Fizyolojik uyarılma, bilişsel süreçler, gözle görülebilmektedir, ifadeler ve duygunun oluşmasına sebep olan duruma yönelik verilen
tepkiler de duygunun oluşumunda ve tanımında yer alması gereken boyutlar olarak belirtilmektedir. Yani duygular belirli durumlarda gösterilen belirli tepkiler olarak tanımlanmaktadır. Genelde kısa süreli ve yoğun yaşanmaktadırlar. Duygular kültürel olarak farklılık göstermemekte ve çok küçük yaşlardan itibaren ortaya çıkmaktadır (Camras, ve diğ., 2007). Yani duygu, karmaşık, birden fazla bileşeni olan ve harekete hazırlayan bir durum olarak tanımlanmaktadır (Smith ve diğ., 2012).
Duyguların fizyolojik ve psikolojik boyutunu açıklamaya çalışan duygu teorileri söz konusudur. Bu yaklaşımlar duygusal süreçlerin fizyolojik boyutuna odaklanmaktadır. Hormonal sistem ve beynin gerekli bölümlerinin nasıl tepkiler verildiği incelenmektedir.
Duyguların oluşumu sürecinde farklı duygular aynı içsel aşamalardan geçmektedirler. Farklı duyguların nasıl hissedildiğini açıklamak için Schachter (1971) iki faktörlü duygu kuramını kullanmıştır (Akt.Reisenzein,1983). Bu kurama göre duyguların yaşanması sürecinde uyaranın fizyolojik olarak farkına varma ve bilişsel değerlendirme faktörlerinin ortak etkisi söz konusudur. Yani öncelikli olarak uyaran algılanır ve aynı süreçte fizyolojik farkındalık ortaya çıkar. Duruma dair ipuçları ve bağlama göre uyaranın değerlendirilmesinden sonra da duygunun hissedilmesi söz konusudur. Duyguların açıklanması konusunda diğer bir bilim adamı olan Lazarus ve Lazarus (1994), sadece insanın beyninde ya da içinde olanlarla duyguları tanımlamanın mümkün olmadığını söylemekte ve duygunun ortaya çıkış sürecindeki değerlendirmelerin bilinçsiz olduğunu belirtmektedir. Bu kuramın ismi de kavramsal duygu değerlendirme kuramıdır.
Lazarus (1995)’a göre duygusal süreç bilişsel değerlendirme ile başlamaktadır. Bireyin bulunduğu duruma yönelik yaptığı değerlendirmelerden sonra öznel deneyim,
düşünce-eylem eğilimleri, içsel vücut değişiklikleri ve yüz ifadeleri sürece dâhil
olmaktadır. Öznel deneyim, kişisel deneyimleri ya da duygusal yaşantıyı anlamlandıran ruh hali olarak tanımlanmaktadır. Düşünce-eylem eğilimleri, bireyi belirli bir biçimde hareket etmeye ya da düşünmeye yönlendiren dürtüdür. İçsel vücut değişiklikleri, otonom sinir sisteminin kontrolünde gerçekleşen, kalp atım hızının artması, göz bebeklerinin küçülmesi gibi tepkileri içermektedir. Yüz ifadeleri, yaşanmakta olan ya da hissedilen duyguya uygun mimikleri içermektedir. Bu süreçlerinden geçtikten sonra hissedilen duyguya uygun tepkiler verilmektedir. Bu noktada bireyin kendi duygularını nasıl değerlendirdiği, kontrol ettiği ve bu duygulara sebep olan durumlarla nasıl başa çıktığı önemli olmaktadır.
Korku, çocukluk döneminin ilk günlerinden itibaren kendini göstermeye başlayan,
ilerleyen yaşlarda varlığını sürdüren temel duygulardan birisidir. Birey dış dünyadan ya da kendi iç dünyasından korkabilir. Korku kişinin kendisine ilişkin algısını olumsuz etkilemektedir. Bu da korku verici durumdan uzaklaşma davranışına neden olur. Korkunun bir boyutu da çekingenliktir. Çekingen olan çocuklar diğer insanlar ile ilişki kurmaktan kaçındıkları gibi var olan ilişkileri de bitirebilirler. Bunun temelinde kendilerine ilişkin yetersizlik algısı ve diğer insanlara benzemedikleri düşüncesi vardır. Neşelilik, diğer insanlara yardımcı olma, başkalarını sevindirebilme yeteneğidir. Mutlu bireyler diğer insanlarla kolaylıkla iletişim kurabilirler. Üzüntü, bireyin bir şeyden yoksun bırakılması veya bir kayıp durumunda, yoksun bırakıldığı veya kaybettiği şeyin yerini dolduramaması ile ortaya çıkan duygudur. Üzgün insanların çevrelerine ilişkin algıları ve beklentileri de farklılık göstermektedir. Öfke, bireyin güç ihtiyacını ve özgürlük isteğini ortaya koyan duygudur. Bu duygu bireyin karşısına çıkabilecek engelleri ve zorlukları kısa sürede aşması için vardır. İnsanlara yönelik düşmanca bir tavır söz konusudur. Tiksinti, organik tanım olarak midenin bir uyarıcıdan etkilemesi sonucu ortaya çıkar. İnsanlara yönelik gösterilen tiksinti duygusunun altında ise küçümseme vardır. Birey bu duyguyu çevresine karşı bir saldırı olarak kullanabilir. Sevinç, birleştirici niteliğe sahip bir duygudur. Bireyin kendini soyutlamasını engeller. İçerik olarak, başkalarına duyguları açma, mutluluğu biriyle paylaşmak, dayanışma gibi davranışları içerir (Adler, 1992).
Yardım etme davranışı çok küçük yaşlarda başlamakta ve aile ile kültürden etkilenmektedir. Çocuklar iyi insan olmanın bir şartı olarak yardım etme davranışında bulunmaktadırlar. İlerleyen yaşlarda insanlara yardım etme davranışı gizli olarak yapılmak istense de asıl amaç kendini ödüllendirme ve iyi insan imajını sürdürmektir. İnsanlar kendi olumsuz duygu durumlarından kurtulmak içinde yardım etme davranışına yönelmektedirler (Bernstein ve diğ., 1994). Olumsuz aile ortamında bulunan çocukların bu duygu durumundan kurtulmak için tanımadıkları insanlarla etkileşim içine girmeleri bu açıklama dikkate alındığında beklenebilir. Bunun dışında yardım davranışı empatinin bir göstergesi olarak kabul edilebilir. İnsanlar diğerleriyle empati kurabildiklerinde yardım etme eğilimindedirler. Yardım etme davranışı, yardım doğrudan istendiğinde, birey yardım isteyen kişiden hoşlandığında ya da onu etkileyici bulduğunda, yaşanılan sorun konusunda bilgi sahibi olunduğunda, sorunun yaşandığı çevre konusunda bilgi sahibi olunduğunda ve çevre de çok sayıda insan bulunduğunda artış göstermektedir. Çevredeki insanların kim olduğu yardım etme davranışını etkilemektedir. Yardım edecek kişinin yanında
bulunanların tanıdık olmayan insanlar olması, yardıma ihtiyaç duyan kişiye müdahale için çevre ile iletişime geçme ve ihtiyacı olan kişiye yardım etme ihtimalini azaltmaktadır (Bernstein ve diğ. 1994). Acıma, toplumsallık duygusu olarak adlandırılabilir. Bu duygu diğer insanlar ile özdeşleşebilme durumunu gösterir. Utanma, bir açıdan birleştirici iken başka bir açıdan ayırıcı bir duygudur. Bu duygu toplumsallık ile ilgilidir. Utanma, bireyin ruhsal alanına müdahale ile kişilik değerinde yaşanabilecek bir azalma durumunda ortaya çıkar. Bu duygunun davranışa yansıması soyutlanmadır (Adler, 1992).