İran, ABD öncülüğündeki Irak savaşında büyük kazanan oldu
Bağdat’a gelen ziyaretçiler Irak siyaseti hakkında hiçbir şey bilmiyorlarsa, Irak başkentinin her yerinde gerçek dışı bir resim olan sakallı, yeşil üniformalı adamın Irak’ın başkanı olduğunu düşünmeleri affedilebilir.
Dicle Nehri’ni takip eden bulvar boyunca ve Irak hükümetinin merkezi olan Yeşil Bölge’nin içinde, Tümgeneral Qassem Soleimani’nin benzerliği kavşakların üzerinde yükseliyor ve refüjlerde duruyor. Bu kadar yüceltilecek son kişi, neredeyse tam 20 yıl önce Amerika liderliğindeki Irak işgalinde devrilen ve öldürülen diktatör Saddam Hüseyin’di.
Ancak Sayın Süleymani Iraklı değil, İranlıydı.
İran’ın güçlü Devrim Muhafızları Birliği’nin yabancı kolu olan Kudüs Gücü’nün komutanı, işgalden sonra Irak ve İran’ı birleştirmeye yardımcı olan etkili bir güç olarak Irak’ta neredeyse efsanevi bir statü kazandı. 2020’de ABD’nin Irak’ta öldürdüğü Sayın Süleymani sayesinde İran, Irak güvenliği ve siyasetinin neredeyse tüm yönleri üzerindeki etkisini genişletmeye başladı.
Bu da İran’ı hem bölgede hem de sınırlarının ötesinde büyük ölçüde etkiledi. Analistlere ve eski ABD’li yetkililere göre Tahran’ın yükselişi, Washington’un Irak stratejisinin istenmeyen sonuçlarını ortaya çıkardı ve ABD’nin bölgesel müttefikleriyle olan ilişkilerine zarar verdi.
Bir İngiliz kanaat kuruluşu olan Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü’nde Ortadoğu güvenliği konusunda kıdemli bir araştırmacı olan Emil Hokayem, işgalin “ilk günah” olduğunu söyledi. “İran’ın Irak’ta bir avcı olarak konumunu güçlendirmesine yardımcı oldu. İran, hedeflerine ulaşmak için şiddet ve milis kullanımını mükemmelleştirdi. ABD’nin imajını zedeledi. Bu da bölgede bölünmeye neden oldu.”
ABD Dışişleri Bakanlığı, Irak’taki savaşın etkileri hakkında yorum yapmaktan kaçındı.
“Özellikle Irak konusunda önümüzdeki 20 yıla odaklanıyoruz; “Bugün, ortaklığımız güvenliğin ötesine geçerek Irak halkı için sonuçlar getiren 360 derecelik bir ilişkiye ulaştı.”
Bütün bunlar, Amerika’nın 20 Mart 2003’te Irak’a saldırısıyla bağlantılı olarak yapılan siyasi değişikliklerle mümkün oldu. Daha sonra, 2014 yılında, İslam Devleti terör örgütü tarafından kuzey Irak’ta geniş bir bölgenin ele geçirilmesi, Irak’ın yardım için İran’a ve ABD’ye dönmesine ve İran kontrolünü güçlendirmesine yol açtı.
İran’ın varlığı, en az birçok Iraklı için istikrarsızlaştırıcı olduğu kadar, bölgenin geri kalanı için de rahatsız edici olmuştur.
Irak ve İran, Şii Müslümanların çoğunlukta olduğu en büyük iki Orta Doğu ülkesi ve Şiiler, Irak Savaşı’ndan bu yana bölgede güçlendi – Arap ülkelerinin çoğuna hakim olan eski mezhepsel rakipleri olan Sünni Müslümanların endişesi.
Irak diktatörlüğü sırasında Sünni azınlık, Hüseyin Bey’in gücünün temelini oluşturdu; öldürüldükten sonra İran, Irak içinde sadık milisler kurdu. Ayrıca Yemen’deki Husi milisleri gibi şiddeti kapısına kadar getiren vekilleri ve ortakları destekleyerek Suudi Arabistan’ı, diğer Körfez monarşilerini ve İsrail’i hayal kırıklığına uğratmaya devam etti.
2003’ten önce, ABD’nin Orta Doğu’daki politikasının onlarca yıldır temel direği ve bölgedeki önde gelen Sünni güç olan Suudi Arabistan’ın bölgedeki davranışlarından dolayı Amerikan liderlerine açık bir öfke göstereceğini hayal etmek zordu. Ancak WikiLeaks tarafından 2010’da yayınlanan Dışişleri Bakanlığı belgelerine göre, Suudi kralı bunu Ocak 2006’da Amerika’nın Irak büyükelçisiyle yaptığı görüşmede yaptı ve ona Washington’ın Bağdat’ta olanlara tepkisinin “hüsnükuruntu” olduğunu söyledi. .
Bu toplantıda Iraklılar yeni bir Anayasa’yı onaylayarak Şii partileri iktidara getiren parlamento seçimleri yapmış ve Sünni-Şii mezhep gerilimi tırmanmıştır.
Suudi Kralı Abdullah büyükelçiye, Hüseyin devrilmeden önce, İran’ın Orta Doğu’daki nüfuz sahibi ezeli rakibi olan krallığının, İran’ı kontrol altında tutmak için başka bir Sünni güç olarak Irak’a güvenebileceğini söyledi.
Şimdi, Irak’ın İran’a “altın tepside bir hediye” olarak sunulduğunu söyledi.
Askeri gücüyle politikalarına yön veren ABD, çoğu zaman çok az hassasiyetle Analistlere göre, Irak’ın dini ve siyasi dinamikleri, ülkeyi Irak’ta kalıcı eylemde bulunmak için en iyi konumda yapmıyor.
İran ise Irak nüfusunun büyük bir kısmıyla paylaştığı Şii inancının yarattığı bağlar üzerine inşa edebilir.
İranlı ve Iraklı din adamları her yıl milyonlarca hacı ile birlikte her iki ülkedeki Şii türbelerini ziyaret ederek birbirlerinin kültürlerini karşılıklı olarak anladılar. Kabileler ve aileler, yaklaşık 1.000 mil uzunluğundaki sınırlarını kaplıyor. İran’ın 1979 İslam Devrimi’nin babası Ayetullah Ruhollah Humeyni, Irak’ın Şii mabedi Necef’te 13 yıl geçirirken, Irak’ın en büyük Şii din adamı Ayetullah Ali Sistani, İran’ın kutsal şehirlerinden birinde doğup başka bir şehirde eğitim gördü.
Yine bu yakınlık, en azından 2003’ten önce dostluğa yol açmadı.
Irak, 1980’de İran’ı işgal ettiğinde, Amerika Birleşik Devletleri ve diğer Batılı ülkeler, ardından gelen savaşta Irak’ı sessizce destekledi.
Sekiz yıllık çatışma o kadar yıkıcıydı ki, bazı analistler Irak’ın kendilerine saldıracak kadar güçlenmesine bir daha asla izin vermemeye kararlı İranlı liderlerin tüm kuşağının zihniyetini şekillendirdiğini söylüyor. Bu, Bay Hüseyin’in baskıcı yönetimi altında İran’ın, Irak’taki Sünni azınlığı Şii çoğunluğa karşı güçlendiren Irak muhalefetindeki hem Şiileri hem de Kürtleri neden barındırdığını ve desteklediğini açıklayabilir.
ABD, Hüseyin Bey’i devirdiğinde Tahran, İran’ın baş düşmanını parmağını bile kıpırdatmadan etkisiz hale getirdi. Amerikalılar daha sonra Irak ordusunu ezerek ve Sünni çoğunluktaki yönetici seçkinleri tasfiye ederek Irak’taki Sünni gücünü azalttı.
İran bir fırsat gördü.
ABD’nin eski Irak büyükelçisi Ryan Crocker İran için “Aradıkları ve aradıkları şey İran kontrolü değil” dedi. Irak’ın istikrarsızlığı budur” dedi.
2003 işgalinden sonra İranlılar Bağdat’a ve Irak’ın Şii çoğunluklu güneyine akın etti: Irak şehirlerini yeniden inşa etmek için inşaat mühendisleri, Irak seçimleri öncesinde Şii aktivistleri eğitmek için siyasi danışmanlar, Şii televizyon kanalları kurmak için medya profesyonelleri.
Irak’ta Saddam Hüseyin yönetimindeki Şii türbelerini ziyaret etmeleri yasaklanan İranlı hacılar şimdi sınırı geçerek, İranlı şirketlerin milyonlarca ibadetçi için dönümlerce otel ve restorana yatırım yaptığı Şii kutsal şehirleri Kerbela ve Necef’e akın ediyor. Her yıl türbeleri ziyaret eden bir İranlı.
2003’ten sonra ortaya çıkan önemli sayıda Iraklı liderin de İran’la bağlantıları vardı. Yıllar önce buraya sığınan Şii ve Kürt muhalif siyasetçiler, işgalden sonra Irak’a döndüler. Irak’ın en büyük Şii partilerinden bazıları İran’dan destek ve teknik destek aldı ve bu partilerin siyasetçileri manda kazandıkça İran’a borçlandılar.
Geçen hafta, dönemin Ürdün dışişleri bakanı Marwan Muasher, Amerikalıların “her nedense İran’la açıkça ilişki kurmadıklarını ve sizin tercih ettiğinizin Şiileri değil, İran’ın desteklediği Şiileri anladığını” söyledi.
Irak’ın güney sınırında Suudi Arabistan ve Körfez’deki müttefikleri, yaşananları artan bir hüsranla izledi.
İran’ın Körfez rezervleri yüzyıllar öncesine dayanmaktadır. Basra Körfezi sularının 150 milden daha azı, İran’ı Arap Yarımadası’ndan ayırıyor; bu, uzun zamandır ticari rekabetleri ve toprak anlaşmazlıklarını körükleyen bir dinamik. 1979 İslam Devrimi’nden sonra Sünni Körfez monarşileri, İran’ın Şii teokrasisini geleneksel olarak Sünnilerin yönettiği bölgeye ihraç edeceğinden korkuyordu.
2003’ten önce Körfez, Irak diktatörü için de endişeliydi. Ancak Batı liderliğindeki yaptırımlar Irak’ı zayıflattı ve Körfez ülkeleri ile Iraklıların İran’da ortak bir düşmanı var.
Bay Hüseyin’in devrilmesi, Körfez’in İran’ın yıkıcı gücü olarak gördüğü şeyi açığa çıkardı: Şimdi, İran’ın bir nükleer program geliştirdiğine dair kanıtlar arttıkça, İran, Suudi Arabistan’ın kuzey sınırında geniş petrol rezervlerine sahip büyük Arap ülkesi üzerindeki etkisini artırıyordu. .
Bugünlerde hiçbir Irak başbakanı, hem ABD’nin hem de İran’ın zımni onayı olmaksızın göreve başlayamaz. İran’la bağlantılı Iraklılar, tüm hükümet yapılarında görev alıyor.
İran’ın Irak’ın kalkınması ve istikrarı üzerindeki etkisinin bedeli ağır oldu.
Yaptırımlarla dünya ekonomisinden kopan İran, ekonomik kaçışını İran’dan en az 7 milyar dolarlık ihracat yapan ve karşılığında sadece 250 milyon dolarlık mal satan Irak’ta buldu. Pek çok ilacın üzerindeki ince yazı, bunların İran’da üretildiğini ve her gün büyük miktarlarda İran inşaat malzemelerinin kamyon konvoylarında sınırı geçtiğini gösteriyor.
Pek çok Iraklı çiftçi ve iş adamı, İran’ın Irak’a büyük miktarlarda ürün ve ucuz mal akıtarak Irak’ın üretimini ve tarımını boğduğundan şikayet ediyor.
Irak’ın siyasi elitindeki Şiiler, İran’ın eylemlerine müsamaha gösterse ve General Süleymani’ye saygı duysa da, diğer Iraklılar arasında İran’a yönelik kızgınlık, 2019’da protestocuların İran’ın Irak işlerine müdahalesine son vermesini talep ettiği hükümet karşıtı kitlesel gösterilerin kıvılcımlanmasına yardımcı oldu.
İran, Irak dışında bölgedeki tüm çatışmalardan yararlandı ve kapsamını genişletiyor.
2011’deki Arap Baharı ayaklanmasının ardından Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad’ı desteklemek için Suriye’ye savaşçılar gönderdi. Suudi liderliğindeki koalisyona karşı Yemen’deki iç savaşta Husileri destekleyerek, Suudi Arabistan’ın güney sınırında İran etkisi yarattı. Irak ve Suriye’de İslam Devleti’ne karşı Şii savaşçıları toplayıp eğiterek konumunu daha da güçlendirdi.
Johns Hopkins Üniversitesi’nde uluslararası ilişkiler ve Ortadoğu çalışmaları profesörü olan Vali Nasr, “Bölgedeki her fırsatta domino taşları İran’ın lehine düştü” dedi. Irak’ın zayıflığından yararlanarak, bunun kademeli olarak “bölgesel düzeyde İran için güçlü bir dış politika aracı” haline geldiğini de sözlerine ekledi.
Sünni Arap komşuları için özellikle endişe verici olan, Tahran’ın İran’dan Irak, Suriye ve Lübnan’a uzanan sözde Şii Hilali üzerindeki artan etkisiydi. Analistler, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri de dahil olmak üzere bazı Sünni hükümetlerin, uzun süredir müttefikleri olan ABD’yi İran’ın bölgede malların, silahların ve personelin serbest dolaşımına izin vermesini engelleyememekle suçladığını söylüyor. söylemek.
İlişkideki anlaşmazlıklar daha sonra, Körfez’in ABD’nin Suriye’ye müdahale etmemesi veya Körfez’i Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne yönelik İran bağlantılı saldırılardan korumaması olarak gördüğü şey üzerine ortaya çıktı.
Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin Körfez ile olan ilişkisine değer verdiğini ve “güvenlik, terörle mücadele ve ekonomik ortaklık dahil olmak üzere tüm alanlarda Körfez ortaklarımızla işbirliğini, koordinasyonu ve istişareyi güçlendirmeye” kararlı olduğunu söyledi.
Körfez, ABD’ye derinden bağlı olmaya devam ediyor, ancak 2003 işgalinden bu yana alternatif ortaklar olarak Çin ve Rusya ile bağlarını genişletmeye ve derinleştirmeye çalışıyor. Suudi Arabistan, örneğin geçen hafta Pekin’de İran’la diplomatik ilişkileri yeniden kurmayı kabul ettiğinde bunu yaptı.
Anlaşma, Körfez monarşilerinin Irak’ta yıllardır yaptığı gibi, Suudi Arabistan’ın hasımlarını geride tutmak yerine onlarla ilişki kurmaya karar verdiğinin son işaretiydi.
Irak ve Körfez komşularının ortak Arap kimliğine rağmen, İran’la nüfuz için rekabet etmekten kaçındılar: ABD işgalinden sonra Bağdat’ta ilk büyükelçiliği kuran İran olurken, Suudi Arabistan’ın Irak büyükelçisi Bağdat’a daha geçen hafta geldi. .
Aynı şekilde, Suudiler de birkaç yıl önce altyapıya yatırım yapmak için ilk çabalarına başlayana kadar zengin ceplerini Irak’a açmadılar.
Suudi siyaset bilimci Hesham Alghannam, “Yapabileceğimiz tek şey Iraklılara sadece İran’a değil, başka bir seçenek sunmak. İranlılarla birlikte hareket ettikleri için onları köşeye sıkıştırıp suçlayamayız.”