Pisagor Teoremi Nedir? Pisagor Kimdir?
Pisagor teoremine göre; bir dik üçgenin iki dik kenarının uzunluklarının kareleri toplamı, “hipotenüs” olarak adlandırılan üçüncü kenarın uzunluğunun karesine eşittir. Bu teorem adını ünlü Yunan düşünür Pisagor’dan alır.
Eğer bu iki kenara a ve b der, hipotenüsü de c dersek, Pisagor teoremini a2+b2=c2 şeklinde ifade edebiliriz. Bu durum aslında Öklidyen geometride (Euclidean geometry) geçerlidir. Fakat eğitim hayatlarımızın önemli bir süresi boyunca sadece Öklidyen geometride çalıştığımız için bu durum genellikle biraz göz ardı edilir.
Pisagor’dan bu yana Pisagor teoremi üzerinde çalışan matematikçiler şöyle bir genellemeye ulaşmıştır:
n pozitif bir doğal sayı olmak üzere;
- a = 2n + 1
- b = 2n2 + 2n
- c = 2n2 + 2n + 1
eşitliklerini sağlayan tüm a, b ve c doğal sayıları, a2+ b2= c2 eşitliğini de sağlar [1].
Bu teoreme göre dik üçgen oluşturabilecek çeşitli tamsayı kümeleri vardır. Örneğin 3, 4, 5 bunlardan biridir çünkü 32 + 42 = 52 eder. Bu kombinasyon ve bunun türevleri, (6, 8, 10 ya da 1, 3/4, 5/4 gibi) antik Mısır, Çin, Babil ve Hint uygarlıklarında genellikle inşaat işlerinde kullanılmıştır. Ancak şu an kısa bir cümle ile teoremi anlatabiliyorsak bunu Pisagor’a borçluyuz çünkü bin küsur yıldır kullanılan yöntemi gözlemleyip formülleştiren kendisi olmuştur [2, 3].
Efsaneye göre Pisagor, sarayda Samos tiranı Polycrates’i beklerken sıkılır ve yerdeki fayans döşemeyi incelemeye başlar. Buradaki motiften, dik üçgenlerin hipotenüs kenarındaki karelerin alanlarının, diğer iki kenardaki karelerin alanlarına eşit olduğunu fark eder ve sonrasında ünlü Pisagor teoremini geliştirir [2].
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Pisagor Teoreminin Deneyi
Pisagor teoreminin birçok ispatı var ve elbette su götürmez bir gerçek. Fakat insanlar olarak bazen bazı şeyleri gözle görmek, konuyu çok daha iyi kavramamızı sağlayabiliyor. Bu nedenle Pisagor teoremini, görsel olarak basit bir deneysel doğrulama yaparak, özellikle bu konuyu yeni öğrenen öğrencilere çok daha açıklayıcı bir biçimde anlatabilirsiniz. Aşağıdaki GIF bize bunu harika bir şekilde gösteriyor.
Pisagor Kimdir?
Yerdeki döşemeye bakıp hem kendi adıyla anılacak hem de asırlar boyunca kullanılacak bir teorem geliştirmek Pisagor’un büyük bir şansı gibi görünebilir fakat Pisagor’un şansı o anda orada bulunması değil, Miletli Tales gibi önemli bir öğretmene sahip olmuş olmasıydı. Tales sayesinde matematik ve astronomiyle tanışmış ve yine onun sayesinde Mısır’a bu alanlarda eğitim görmeye gidebilmişti.
Pisagor’un gördüğü eğitim, matematiğin doğadaki yerini ve önemini kavramasını sağlamıştı. Doğanın ve doğadaki düzenin sayılarla açıklanabileceğine inanıyordu. Bu nedenle tek, çift, üçgensel ve mükemmel sayıların özelliklerini inceledi.
Pisagor ve takipçilerinin tarihte büyük bir yeri var ancak bunun tek nedeni elbette Pisagor’un dik üçgenlerle ilgili teoremi değil. Bunun yanında geometriye bilimsel bir bakış getirmeleri, bulgularını sistemli kanıtlara dayandırmaları onların önemini artırdı [2]. Yaklaşık 250 yıl sonra ise bugün bile neredeyse aynen kullandığımız Öklid’in "Elementler" adlı eserinin oluşmasına zemin hazırlamıştır.
Öklid'in İspatı
Elementler'de Öklid, Pisagor bağıntısını şu şekilde ispatlar:
Öncelikle A açısı dik olacak şekilde bir ABC üçgeni çizer. Bir kenarı ABC üçgenin kenar uzunlukları kadar olan kareleri, bu üçgenin etrafına yerleştirir ve A köşesinden DE kenarına bir dikme indirir. İspatın sonunda pembe alanlar ile mavi alanların birbirine eşit olduğunu ortaya koyar ve bu da iki küçük karenin alanları toplamının hipotenüsteki karenin alanına eşit olduğu anlamına gelir. Gelelim ispatın ayrıntılarına.
Burada gösterildiği gibi DA ve IC doğru parçalarını çizdiğimizde oluşan içi taralı yeşil üçgenlerin alanları birbirine eşit olur. Çünkü DBA ile IBC açıları ve bu açıyı oluşturan kolların uzunlukları (b ve c kenarları) birbirine eştir. Kenar-açı-kenar benzerliğinden bu iki üçgenin eş üçgenler olduğunu söyleyebilir ve buradan da alanlarının da eşit olacağı sonucuna varabiliriz.
Aynı iki doğru arasında bulunan ve taban uzunlukları eşit olan bir dikdörtgen ve üçgenden, dikdörtgenin alanı üçgenin alanının iki katı olur. Bu durumda BDJK dikdörtgeninin alanı, BDA üçgenininkinin iki katı (ikisi de BD ve AJ paralel doğruları arasında); BAHI karesinin alanı da IBC üçgenininkinin (her ikisi de IB ve HC paralel doğruları arasında) iki katı olur. Üçgenlerin alanı eşit olduğundan, belirtilen dikdörtgenlerin alanları da eşit olacaktır.
Yukarıda belirtilen işlemlerin aynısını bu kez de AE ve AF doğru parçalarını çizerek mavi taralı alanlar için yaptığımızda, bunların da birbirine eşit olduğunu görürüz.
Sonuçta mavi alanlar birbirine, pembe alanlar da birbirine eşitse karenin alan formülü gereği a2 + b2 = c2 demek mümkündür ve bu da Pisagor teoremini bize verir [3].
Bhaskara'nın İspatı
Tarih boyunca Pisagor teoremi birçok matematikçinin ilgi odağı olmuş ve 300’den fazla ispatı yapılmıştır [4]. Bhaskara da 12. yüzyılda yaşamış ve bu teoremle ilgilenmiş Hint bir matematikçidir [5]. Bhaskara, ispatına bir dik üçgen ile başlar. Şekildeki gibi bu üçgene ABC üçgeni diyelim.
Daha sonra bu üçgenin hipotenüs kenarına bir dikme indirelim (h ile gösterilen yer). Bu durumda üçgende benzerlik kuralları gereği (açı-açı benzerliği) CBE (üçgenin sağ yarısı) ve ABC (büyük üçgen) üçgenleri benzer olurlar çünkü B açısı ortaktır ve E ile C açıları her iki üçgenin de dik olan açılarıdır. Sonuç olarak bu iki üçgenin tüm iç açıları birbirine eşit olduğundan benzerlerdir diyebiliriz. Benzer olan bu iki üçgen arasında s/a = a/c bağıntısını yazmak mümkündür (burada c, AB kenarıdır). Eşitliğin her iki tarafını da ac ile çarptığımızda da sc = a2 sonucunu elde ederiz.
Bir önceki paragrafta belirtilenle aynı benzerlik kuralları gereği AEC üçgeni (üçgenin sol yarısı) ile ACB (büyük üçgen) üçgenleri de benzerdir. Bu durumda r/b = b/c eşitliğini yazabiliriz. Eşitliğin her iki tarafını bc ile çarptığımızda ise
rc = b2 sonucunu elde ederiz.
Peru Ecoforest Cajamarca Yöresel Kahve 500 gr.UYARI: Bu ürün, müşterilerimizin tercihine göre özel olarak öğütülerek (veya hiç öğütülmeden) temin edilmektedir; yani müşteri talebine özel olarak hazırlanmaktadır. Bu nedenle lütfen sipariş notlarına talep ettiğiniz öğütme türünü ekleyiniz:
- Çekirdek (Öğütme İstemiyorum)
- Filtre Kahve Makinesi,
- Espresso (Öğütülmüş),
- French Press,
- Moka Pot,
- Hario V60,
- Aeropress,
- Metal Filtre,
- Chemex – Pour Over.
Tercih belirtilmemesi halinde öğütülmemiş çekirdekler gönderilecektir ve tarafınızdan öğütülmesi veya değirmen olan bir yerde öğüttürülmesi gerekecektir.
Bulduğumuz bu iki sonucu toplarsak;
sc + rc = a2 + b2 olur.
Eşitliğin sol tarafını c parantezine aldığımızda
c(s + r) = a2 + b2olur.
c kenarı ise s ve r kenarlarının toplamına eşittir, diğer bir deyişle c = s + r ise;
c2 = a2 + b2olur ve bu da Pisagor teoreminin kendisidir [6].
Pisagor Üçgeni ile Alanlar Arasındaki İlişki
Pisagor teoremi, bir dik üçgenin kenar uzunluklarıyla ilgili bir eşitlik olmasının yanında bu kenarlara yerleştirilecek düzgün şekillerin alanlarıyla da ilgili bir bağıntı verir. Zaten eğer hatırlayacak olursanız, efsaneye göre de Pisagor bu denkleme, fayans döşemelerindeki alanlardan yola çıkarak varmıştır.
Şekilde gösterilen dik üçgende bir kenar uzunluğu a, b ve c kenarlarına eşit olacak şekilde, aynı (hepsine üçgen, hepsine beşgen vb.) düzgün geometrik şekiller yerleştirdiğimizde, a ve b kenarındaki şekillerin alanları toplamı, c kenarındakine eşit olur. Bu şekillere üçgenin her bir kenarını çap kabul eden daireler de dâhildir. Aşağıdaki görselde ne demek istediğimizi daha iyi anlayabilirsiniz.
Buradaki her üç şekil için de yeşil ve mavi alanların toplamı, pembe alana eşittir [1].
Hiperbolik Üçgen ve Pisagor Bağıntısı
Hiperbolik geometri, Öklid’in beş aksiyomundan ilk dördünün geçerliliğini kabul ederken beşincisini etmeyen ve bunun üzerine kurulu Öklid dışı (non-Euclidean) bir geometridir [7].
Öklid Aksiyomları
- Düz bir doğru parçası, iki noktanın birleştirilmesiyle ifade edilebilir.
- Herhangi bir düz doğru parçası, düz bir doğru üzerinde sonsuza kadar uzatılabilir.
- Herhangi bir düz doğru parçası için, bu parçası yarıçap olan ve bir noktası merkezi olan bir çember çizilebilir.
- Tüm dik açılar birbirine eştir (congruent).
- Herhangi bir doğru parçası ve onun üzerinde yer almayan bir nokta için, yalnızca ve yalnızca bir doğru parçası bu keyfi noktadan geçer ama ne kadar uzatılırsa uzatılsın doğruyu kesmez [10].
Belirttiğimiz gibi hiperbolik geometri Öklid’in beşinci aksiyomunu kabul etmez ve bir doğruya dışındaki bir noktadan en az iki paralel doğru çizilebileceğini söyler [7]. Hiperbolik geometri burada açıklayamayacağımız kadar geniş bir konu. Fakat hiperbolik üçgen ile Pisagor bağıntısı arasındaki ilişkiyi daha kolay anlatabilmek adına hiperbolik geometrinin ne olduğuna kısaca değindikten sonra konumuza geri döneceğiz.
Pringles'ların yüzeyi hiperbolik yüzeylere güzel bir örnektir (hyperbolic paraboloid). Elinize üçgen oluşturacak şekilde üç parça ip alıp bunları Pringles'ın üzerinde üçgen haline getirdiğinizi hayal edin. Oluşan üçgen alışık olduğumuz gibi dümdüz kenarlara sahip olmayacaktır. İşte bu üçgene hiperbolik üçgen denir ve iç açılarının toplamı 180°’den küçük olur [8]. Elinizdeki iplerle bir dik üçgen yapıp bunu Pringles'ın üzerine yerleştirdiğinizde ise bir hiperbolik dik üçgen elde etmiş olursunuz.
Matematikçiler, Pisagor teoreminin hiperbolik dik üçgenler için de geçerli olup olmayacağını merak etmiş ve bunları incelemişlerdir. Ve ne yazık ki yanıt hayır, Pisagor teoremi Öklidyen bir geometride geçerlidir. Ancak hiperbolik geometride Pisagor teoremine benzeyen başka bir eşitlik bulunur [9].
cosh(a).cosh(b) = cosh(c)
Burada cosh, hiperbolik kosinüs fonksiyonudur.
Hazırlayan: Arya Elçi
Editör:Ögetay Kayalı
Referanslar:
1.Recep Aslaner, Aziz İlhan, "Kare İçin İfade Edilen Pisagor Bağıntısının
Diğer Düzgün Çokgenlere ve Daireye Uygulanması", < https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/496151 >
2.Darko Veljan, "The 2500-Year-Old Pythagorean Theorem", <https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0025570X.2000.11996853>
3. Cut The Knot, "Euclid's Proof of Pythagoras' Theorem (I.47)", <https://www.cut-the-knot.org/pythagoras/Proof1.shtml>
4. "Pythagorean Theorem",<http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/Pythagoras/index.shtml.html#:~:text=The%20book%20is%20a%20collection,generalizations%20are%20far%20from%20obvious.>
5.Encyclopædia Britannica, Bhaskara II, <https://www.britannica.com/biography/Bhaskara-II>
6.Angie Head, "Pythagorean Theorem", <http://jwilson.coe.uga.edu/EMT668/EMT668.Student.Folders/HeadAngela/essay1/Pythagorean.html>
7.Encyclopædia Britannica, "Hyperbolic geometry", <https://www.britannica.com/science/hyperbolic-geometry>
8.Uncommon Nonsense, "Hyperbolic Geometry: An Introduction", <https://www.youtube.com/watch?v=8mOjSllxp7Y>
9.Scott Taylor, The Geometric Viewpoint, "Pythagoras in the hyperbolic plane", <http://web.colby.edu/thegeometricviewpoint/2014/03/28/pythagoras-in-the-hyperbolic-plane/>
10. Wolfram MathWorld, Euclid's Postulates, <https://mathworld.wolfram.com/EuclidsPostulates.html>
Kapak Görseli:
Greece Greek Reporter, "Pythagoras: A Mysterious Personality, Religion and the Infamous Theorem" <https://greece.greekreporter.com/2014/05/25/pythagoras-a-mysterious-personality-religion-and-the-infamous-theorem/>
İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.Soru & Cevap Platformuna Git
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/06/2023 10:53:58 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12873
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.