Kadına Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetle Mücadelede Uzman Eylem Grubu
(GREVIO)
GREVIO/Inf (2018) 6
Yayım Tarihi: 15 Ekim 2018
Kadına Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye
İlişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesini izleme mekanizması sekretaryası
Avrupa Konseyi
F-67075 Strasbourg Cedex
Fransa
İçindekiler Dizini
Önsöz ............................................................................................................................................ 5
Özet ............................................................................................................................................... 7
Giriş .............................................................................................................................................. 11
I. Amaçlar, tanımlar, eşitlik ve ayrımcılık yapmama, genel yükümlülükler ……………….. 13
A. İstanbul Sözleşmesinin Genel İlkeleri …………….................................................................. 13
B. Temel haklar, eşitlik ve ayrımcılık yapmama (Madde 4) ……………..................................... 13
1. Toplumsal cinsiyet eşitliği ve ayrımcılık yapmama ...................................................... 13
2. Kesişimsel ayrımcılık….............................................................................................. 16
C. Devletin yükümlülükleri ve gerekli özenin gösterilmesi ilkesi (Madde 5) .............................. 19
D. Toplumsal cinsiyete duyarlı politikalar (Madde 6) ................................................................... 24
II. Bütüncül politikalar ve veri toplama ………......................................................................... 26
A. Kapsamlı ve eşgüdümlü politikalar (Madde 7) …………......................................................... 26
B. Finansal kaynaklar (Madde 8) ………....................................................................................... 27
C. Sivil toplum ve sivil toplum örgütleri (Madde 9) …................................................................. 29
D. Eşgüdüm organı (Madde10) ….................................................................................................. 32
E. Veri toplama ve araştırma (Madde 11) ….................................................................................. 33
1. İdari veri toplama .......................................................................................................... 33
2. Nüfusa dayalı araştırmalar ............................................................................................. 39
3. Araştırma ........................................................................................................................ 39
III. Şiddetin Önlenmesi ................................................................................................................. 41
A. Genel yükümlülükler (Madde 12) ............................................................................................. 41
B. Bilinçlendirme faaliyetleri (Madde 13) ..................................................................................... 42
C. Eğitim (Madde 14) .................................................................................................................... 44
D. Meslek elemanlarının eğitimi (madde 15) ................................................................................. 45
E. Önleyici müdahale ve tedavi programları (Madde 16) .............................................................. 48
1. Ev içi şiddet faillerine yönelik programlar................................................................... 48
2. Cinsel şiddet faillerine yönelik programlar .................................................................. 50
F. Özel sektör ve medya kuruluşlarının katılımı (Madde 17) ) ………........................................... 51
1. Özel sektör …………...................................................................................................... 51
2. Medya kuruluşları ........................................................................................................... 51
IV. Koruma ve destek ………....................................................................................................... 53
A. Genel yükümlülükler (Madde 18) ……...................................................................................... 53
1. Çok aktörlü yaklaşıma dayalı koruma ve desteğin sağlanması yükümlülüğü………..... 53
2. Hizmet sunumunda şiddetin cinsiyetçi yönüne vurgu yapılması yükümlülüğü …........ 55
3. Hizmet sunumunun şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesine yönelik
sağlanması yükümlülüğü ….……………………………………………………………… 55
4. Verilen hizmetin şiddete maruz kalan kişinin şikayetçi olup olmama durumuna bakılmaksızın sağlanması yükümlülüğü ……………......................................................... 56
B. Bilgilendirme (Madde 19) …….................................................................................................. 57
C. Genel destek hizmetleri (Madde 20) ……….............................................................................. 58
1. Finansal yardım …........................................................................................................... 58
2. İstihdam ………............................................................................................................... 59
3. Çocuk bakım desteği ...................................................................................................... 59
4. Bütçeye uygun konut sağlanması ................................................................................... 59
D. Özel destek hizmetleri (Madde 22) …………..……................................................................... 60
E. Sığınma yeri sağlanması (Madde 23) ........................................................................................... 61
F. Telefon yardım hatları (Madde 24) ……...................................................................................... 64
G. Cinsel şiddete maruz kalan kişilere destek sağlanması (Madde 25) ........................................... 65
H. Çocuk yaştaki tanıklara koruma ve destek sağlanması (Madde 26) ................. .......................... 67
V. Esasa ilişkin hukuk ................................................................................................................... 69
A. Medeni hukuk …......................................................................................................................... 70
1. Hukuk davaları ve telafiler (Madde 29) …................................................................... 70
2. Tazminat (Madde 30) ..………..................................................................................... 71
3. Velayet ve ziyaret hakları (Madde 31) ..….................................................................... 71
B. Ceza hukuku ..…........................................................................................................................ 74
1. Psikolojik şiddet (Madde 33) ………............................................................................ 74
2. Israrlı takip (Madde 34)................................................................................................. 76
3. Cinsel saldırı dahil cinsel şiddet (Madde 36) ................................................................ 76
4. Zorla evlilik (Madde 27) ve medeni hukuk açısından sonuçları (Madde 32) ............... 79
5. Kadın sünneti (Madde 38) ............................................................................................. 83
6. Zorla kürtaj ve kişinin zorla kısırlaştırılması (Madde 39) ............................................. 83
7. Cinsel taciz (Madde 40) ................................................................................................ 84
8.Sözde ‘’namus’’ için işlendiği söylenen suçlar dahil olmak üzere kabul edilmeyen suç gerekçeleri (Madde 42) .................................................................................................... 84
9. Yaptırım ve tedbirler (Madde 45) ................................................................................. 86
10. Cezayı ağırlaştırıcı durumlar (Madde 46) ................................................................... 88
11. Uyuşmazlık çözümüne yönelik zorunlu alternatif usul veya cezalandırma yasağı
(Madde 48) ........................................................................................................................ 89
VI. Soruşturma, adli takibat, usule ilişkin hukuk ve koruyucu tedbirler ............................. 91
A. Acil müdahale, önleme ve koruma (Madde 50) ....................................................................... 91
1. Yasa uygulayıcı birimlere raporlama ve bu birimlerce yapılan soruşturmalar ............ 91
2. Adli kovuşturma hizmetlerinin rolü ve mahkumiyet oranları ...................................... 94
B. Risk değerlendirme ve risk yönetimi (Madde 51) .................................................................... 95
C. Acil kısıtlama talimatları (Madde 52); Koruma talimatları (Madde 53) .................................. 97
D. Soruşturmalar ve kanıtlar (Madde 54) ..................................................................................... 101
E. Nizasız ve resen yapılan adli kovuşturma (Madde 55 paragraf 1) ..................................... 102
F. Kanuni kovuşturma sırasında olaya maruz kalan kişiye destek verilmesi
(Madde 55 paragraf 2) ................................................................................................................... 103
G. Kovuşturma ve adli işlemler sırasında koruma tedbirleri (Madde 56) .................................... 103
H. Hukuki yardım sağlanması (Madde 57) ................................................................................... 104
VII. Göç ve sığınma ..................................................................................................................... 105
A. Türkiye’nin özel durumu hakkında kısa bilgi ........................................................................... 105
B. Göç (Madde 59) ........................................................................................................................ 107
C. Toplumsal cinsiyete dayalı sığınma talepleri (Madde 60) ......................................................... 107
D. Geri göndermeme ilkesi (Madde 61) ......................................................................................... 109
Sonuç tespitleri ............................................................................................................................. 110
Ek I: GREVIO öneri ve görüşleri listesi .................................................................................... 111
Ek II: Türkiye’yi temsilen GREVIO ile diyalog sürecinde görev alan devlet görevlileri ...... 130
Ek III: GREVIO’nun görüşmeler yaptığı yetkili makamlar, diğer resmi kurum ve kuruluşlar, resmi olmayan kuruluşlar ve sivil toplum örgütlerinin listesi ................................................. 131
Önsöz
Kadına Yönelik Şiddet ve Ev içi Şiddetle Mücadelede Uzman Eylem Grubu (GREVIO), Kadına Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye ilişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesine (‘’İstanbul Sözleşmesi’’) taraf ülkelerde sözleşmenin uygulanma sürecinin izlenmesi ve denetlenmesi ile görevlendirilmiş bağımsız bir insan hakları izleme komitesidir.
Komite; insan hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği, kadına yönelik şiddet ve/veya şiddete maruz kalan kadınlara destek ve koruma sağlanması konularında yaptıkları çalışmalarla kendilerini kanıtlamış 10 bağımsız ve tarafsız uzmandan oluşmaktadır.
GREVIO komitesinin yasal faaliyetleri arasında İstanbul Sözleşmesinin uygulama sürecinin ülkeler bazında izlenmesi (değerlendirme süreci), sözleşme tarafı ülkelerde belirli durumlarda inceleme başlatılması (inceleme süreci) ve sözleşmede belirtilen konu ve kavramlarla ilgili genel öneriler geliştirilmesi gibi faaliyetler bulunmaktadır.
Bu rapor, Türkiye ile ilintili olarak yürütülen ilk (temel) değerlendirme süreci sonucunda ortaya konmuştur. İstanbul Sözleşmesinin tamamını kapsayan raporda[1] Türkiye’deki mevzuat ve uygulamalar açısından sözleşme hükümlerine uyum konusu değerlendirilmektedir. Sözleşmenin 2. maddesi 1. paragrafında belirtilen sözleşme kapsamı ışığında ‘’ev içi şiddet dâhil olmak üzere, kadınlar üzerinde orantısız derecede olumsuz etki yaratan kadına yönelik her türlü şiddete karşı’’ alınan tedbirler, bu temel değerlendirmenin odak noktasını oluşturmaktadır. Bu rapor boyunca kullanılan ‘’kadına karşı şiddet’’kavramı, sözleşmenin V. Bölümü kapsamında suç olarak kabul edilerek işlem yapılmış (veya diğer bir şekilde yaptırım uygulanmış) psikolojik şiddet, ısrarlı takip ederek taciz etme, cinsel saldırı dâhil fiziksel şiddet, bir kişinin zorla evlendirilmesi ve zorla kısırlaştırılması ile cinsel taciz gibi kadına yönelik her türlü şiddeti kapsamaktadır. Aile veya ev içinde veya şiddete maruz kalan kişiyle failin aynı evi paylaştığına bakılmaksızın evli, ayrı veya boşanmış çiftler veya birliktelik ilişkisi içindeki partnerler arasında meydana gelen fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik şiddet olarak tanımlanan kadına yönelik aile veya ev içi şiddet de bu kapsamdadır. Bu kapsamda bu raporda kullanılan ‘’şiddete maruz kalan kişi’’ terimi, şiddete maruz kalan kadın veya kız çocuklarına atıf yapmaktadır.
Bu değerlendirme ışığında raporda sözleşmenin daha iyi uygulanmasını sağlamak için bazı tedbirler önerilmektedir. GREVIO komitesi, bu önerilerin ifade edilmesinde değerlendirilen konunun öncelik derecesini belirtmek için, öncelik sırasına göre ‘’şiddetle tavsiye etmektedir’’ (urge), ‘’şiddetle teşvik etmektedir’ (strongly encourage)’, ‘’teşvik etmektedir (encourage)’’ ve ‘’davet etmektedir (invite) ’’ ifadelerini kullanmaktadır. Komite, taraf ülke mevzuatının veya politikalarının İstanbul Sözleşmesi ile uyumlu hale getirilmesi veya uygulanmasının sağlanması için acilen harekete geçilmesi gereken durumlarda ‘’şiddetle tavsiye etmektedir’’ ifadesini kullanır. Diğer taraftan ‘’şiddetle teşvik etmek’’ ifadesi, sözleşmenin kapsamlı bir şekilde uygulanmasının sağlanmasına yönelik olarak kısa vadede yerine getirilmesi gereken eksikliklerin GREVIO komitesi tarafından kaydedildiği durumlarda kullanılır. Üçüncü derecede öncelikli durumları ifade etmek için kullanılan ‘’teşvik etmektedir’’ ifadesi, daha sonraki bir aşamada yerine getirilmesi gereken eksikliklere atıf yapan bir ifadedir. Son olarak, ‘’davet etmektedir’’ ifadesi, uygulamadaki küçük çapta eksikliklere dikkat çekerek, eksikliklerin ilgili taraf devlet tarafından yerine getirilmesini sağlamak veya uygulama sürecinde yol gösterici önerilerde bulunmak için kullanılır.
İlk (temel) değerlendirme süreci, GREVIO komitesine rapor için dayanak oluşturacak önemli bilgilerin sağlandığı birkaç aşamadan oluşmaktadır. Bu süreç, ilgili taraf ülkenin mevcut koşulları dikkate alınarak özel bilgilerin paylaşıldığı ve ülkeye özgü önerilerin sunulduğu karşılıklı güvene dayalı bir süreç olarak yürütülmekte olup aşağıda belirtilen konuları kapsamaktadır:
- Taraf ülke tarafından GREVIO komitesinin temel anket formuna dayalı olarak hazırlanan bir raporun (devlet raporu) sunulması (Bu rapor, genel uygulamada kamuya açıklanan bir rapordur);
- Sözleşmenin 68. maddesi 1. paragrafı gereğince sözleşmenin hükümlerinin yürürlüğe konulmasına yönelik olarak yasal ve diğer tedbirleri kapsayan GREVIO raporu sonucu ortaya çıkan konuların ilgili taraf devlet temsilcileriyle devlet diyaloğu çerçevesinde görüşülmesi;
- İlgili taraf devlete değerlendirme ziyareti yapılarak resmi makamlar ve sivil toplum örgütleriyle görüşülmesi;
- GREVIO komitesinin taslak raporu ile ilgili olarak taraf devletin görüşlerinin alınması;
- GREVIO raporunun kabulünden sonra ilgili taraf devletin yorumlarını da kapsayacak şekilde yayımlanması.
GREVIO komitesi, bunlara ilave olarak birçok değişik kaynaktan da ek bilgi toplamaktadır. Bu kaynaklar arasında sivil toplum kuruluşları (STK), diğer sivil toplum örgütleri, taraf devletlerdeki insan hakları kuruluşları, Avrupa Konseyi organları (Parlamenterler Meclisi, İnsan Hakları Komiseri ve ilgili diğer organlar) ve sözleşmeyle ilgili diğer uluslar arası kurum ve kuruluşlar bulunmaktadır. Türkiye ile ilgili değerlendirme kapsamında İstanbul Sözleşmesi İzleme Platformu, Bağımsız İletişim Ağı (BİANET), Gökkuşağı İstanbul Kadın Kuruluşları Platformu (GIKAP), Kadın ve Demokrasi Derneği (KADEM) ve Kadın Sağlıkçılar Eğitim ve Dayanışma Vakfı (KASAV) GREVIO komitesine yazılı olarak görüşlerini bildirerek sürece katkıda bulunmuşlardır.
Bu ilk temel değerlendirme raporunda yer alan analiz, görüş ve öneriler, tamamen GREVIO komitesinin sorumluluğu altında kaleme alınmıştır. Bu ilk değerlendirme raporu, 9 Mayıs 2018 tarihi itibariyle olan durumu kapsamakta olup raporun gerek analiz gerekse sonuç ve öneriler bölümleri, sadece bu tarihe kadar olan gelişmeler dikkate alınarak oluşturulmuştur.
Sözleşmenin 70. maddesi 2. paragrafında, sözleşmenin ilgili taraf devletin resmi makamlarınca o ülkenin parlamentosuna sunulacağı hükmü getirilmiştir. GREVIO komitesi, yetkili makamlardan bu raporu resmi dillerine tercüme ettirmelerini ve başta hükümet, bakanlıklar ve yargı organları olmak üzere merkezi, bölgesel ve yerel düzeyde ilgili tüm resmi kurumlara ve bunun yanı sıra kadına yönelik şiddetle mücadele konusunda çalışmalar yapan sivil toplum kuruluşlarına ve diğer sivil toplum örgütlerine kapsamlı bir şekilde dağıtılmasının sağlanmasını talep etmektedir.
Özet
Türkiye’de kadına yönelik şiddetle mücadele mevzuatının en önemli bileşeni, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesine Dair Yasadır. 2012 yılında çıkarılan bu yasa, Türkiye’nin sözleşmeyi kabul etmesinden sonra kadına yönelik şiddetle mücadelede ileriye dönük çok önemli bir adım olmuştur.
Bu yasanın uygulanması, 2007 ile 2020 yılları arası dönemi kapsayan 3 ulusal eylem planından oluşan bir dizi tedbirle de desteklenmiştir. Tüm bu tedbirler, kadına yönelik şiddet olgusuna, toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadınların güçlendirilmesi amacına yönelik tedbirleri de kapsayan bir tür ayrımcılık olarak yaklaşan daha geniş bir programın bir parçasıdır. GREVIO, kadına yönelik şiddete karşı alınan tedbirlerin toplumsal cinsiyet eşitliği ile ilgili alınan tedbirlerle desteklenmesi yönünde yetkililerce gösterilen bu tutarlı yaklaşımı memnuniyetle karşılamaktadır. Bu tür bir yaklaşım, esasen kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi için alınan tedbirlerin başarıya ulaşabilmesi yönünde yerine getirilmesi gereken önemli bir gereklilik olarak İstanbul Sözleşmesinde yer alan bir konudur.
GREVIO komitesi, bu analizde Türkiye’deki mevcut durumdan etkilenen alanlara vurgu yapmaktadır. Komite, anti-terör tedbirleri, Türkiye’nin Güneydoğu Bölgesinde yapılan güvenlik operasyonları ve başarısız darbe girişimi sonrasında kamu personelinin kitleler halinde işten çıkarılması ile kendini gösteren kamu hizmeti kaynaklarında meydana gelen erime gibi değişik faktörleri kadınlara şiddetten arınmış bir yaşam hakkının sağlanması yönünde başarı şansını düşüren faktörler olarak görmektedir.
GREVIO, özellikle bazı faktörlerin kadına karşı şiddetin önlenmesi konusunda ve bu konudaki mücadelede yetkili makamların çabalarını baltaladığını düşünmektedir. Bu faktörlerden biri, genel politikaların kadın-erkek eşitliği ve kadına yönelik şiddet üzerindeki etkileri bakımından sistematik ve kapsamlı bir değerlendirmeye tabi tutulmamsıdır. İkinci bir faktör ise, kadınların anne ve bakım sağlayan kişi olarak geleneksel rolleri içinde, kadın ve erkeklerin aile ve toplum içindeki rol ve sorumlulukları ile ilgili ayrımcı basmakalıp inanışları değiştirmek için seslerini çıkarmayan kişiler olarak öne çıkarılması eğilimidir. GREVIO, bu faktörlerin ülkenin kadın hakları ve eşitlik konularındaki çabalarını başka bir yöne çekebileceği ve Türkiye’nin kadına yönelik şiddetin etkili bir şekilde önlenmesi yönündeki çabalarına zarar verebileceği konusundaki endişesini dile getirmektedir. Dolayısıyla GREVIO, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunun bilfiil desteklenmesi ve bu konuda farkındalık yaratılmasına devam edilmesi gereğini vurgulamakta ve bu yöndeki çabaların kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bu olguyla mücadele edilmesi için alınacak tedbirlerin merkezinde ana ilke olarak benimsenmesi gerektiğini düşünmektedir.
GREVIO komitesi, veri toplama konusunun iyileştirilmesi, 6284 sayılı Yasa ile bağlantı olarak kapsamlı veri toplanması ve kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi için kanıta dayalı politikalar geliştirilmesine yönelik temel ön gereklilik olarak araştırmalar gerçekleştirilmesi konularında yetkililerin yoğun çabasını memnuniyetle karşılamaktadır. Komite, bu süreçte ulusal düzeyde eşgüdüm sağlama görevi verilen Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı Kadın Statüsü Genel Müdürlüğünün 6284 sayılı Yasanın yürürlüğe girmesinden bu yana süreçte üstlendiği dinamik liderlik rolünü olumlu bir unsur olarak not etmiştir. Ancak GREVIO komitesi, yetkili makamların değerlendirme sürecini, sadece 6284 sayılı Yasayla sınırlı kalmayıp onun da ötesine geçen daha kapsamlı idari veri toplanması ve elde edilen verilerin değerlendirilmesi konusunda bir fırsat olarak değerlendiremediklerini üzülerek ifade etmektedir. Cezai yaptırım gerektiren suçların failleri hakkında soruşturma açılması, kovuşturulması ve cezalandırılması ile ilintili adli verilerin bulunmaması, mahkûmiyet oranlarının izlenmesi ve buna bağlı olarak yasaları uygulamakla görevli kolluk kuvvetleri, adli takiple görevli birimler ve mahkemelerin etkili bir şekilde izlenmesi yönünde yetkili makamlar açısından ciddi bir engel teşkil etmektedir.
Bu tür veriler, ayrıca yetkililerin Sözleşmenin 5. maddesi gereğince gerekli tedbirleri alıp almadıklarının değerlendirilebilmesi bakımından da oldukça gerekli verilerdir. GREVIO komitesi, ilgili verilerin olmamasına rağmen, devletin şiddete maruz kalan kişileri korumada yetersiz kalması sonucunda Türkiye’de zaman zaman aynı kişilerin tekrar ve tekrar şiddete maruz kaldığı ve/veya şiddet olaylarında failin değil de şiddete maruz kalan kişinin suçlu olarak gösterilmesine yol açtığı yönünde yeterli kanıt olduğunu düşünmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının eşgüdümünde çalışmak üzere cinayetle sonuçlanan vakalarda olay sonrasını incelemekle görevli özel bir çalışma grubu kurulmuştur. Bu grup, şiddet olaylarına müdahale kapsamında, kurumsal açıkların şiddete maruz kalan kişilerin ölümüyle sonuçlanan vakalarda yukarıda belirtilen türde failin değil de şiddete maruz kalan kişinin suçlanmasına bir katkısı olup olmadığını sistematik olarak ortaya çıkarılması yönünde çaba gösterecektir. GREVIO, yetkililerce atılan bu adımı takdirle karşılamaktadır.
Yetkili makamlar, kadına karşı şiddetle mücadele edilmesi ve toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması için, 6284 sayılı Yasanın hazırlanma ve uygulanmasında olduğu gibi, sivil toplum kuruluşları ve tüm diğer sivil toplum aktörleriyle işbirliği içinde çok paydaşlı bir yaklaşımın gerekli olduğunu kabul etmektedir. Ancak GREVIO, sivil toplum kuruluşlarının, özellikle İstanbul Sözleşmesini ve sözleşmenin getirdiği ilkeleri destekleyen bağımsız kadın kuruluşlarının gittikçe artan bir şekilde kısıtlayıcı koşullarla karşılaşıyor olmasından endişelidir. Bu durum, tüm kadın gruplarını temsil eden kadın kuruluşlarının gelişmelerine ve politika geliştirme ve değerlendirme konularında yetkili makamlarla işbirliği yapabilmelerine olanak sağlayan kolaylaştırıcı bir ortam sağlanması konusundaki acil ihtiyaca işaret etmektedir. GREVIO, bunun yanı sıra kadınlara daha iyi destek sağlanması bakımından, kadın STK’lerinin kadınlara yönelik merkez ve sığınma evleri açmaları yönünde teşvik edilerek ve finansal destek sağlanarak Sivil Toplum Kuruluşlarının mevcut potansiyelinin, önemli ölçüde geliştirilmesinin mümkün olduğu sonucuna varmaktadır.
GREVIO, Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (Şönim), ilk kabul birimleri, kadın sığınma evleri ve diğer hizmetler gibi 6284 sayılı Yasada öngörülen destek hizmetleri altyapısı ile ilgili öğelerin geliştirilmesi için yapılan kayda değer yatırımları memnuniyetle karşılamaktadır. Bu altyapının hedefi, şiddete maruz kalan kadınların şiddetin etkilerinden kurtularak eski sağlıklarına kavuşmaları ve ekonomik olarak güçlendirilmelerinin sağlanmasıdır. GREVIO, bu hedefin gerçekleştirilmesi için, kadınların finansal yardım, eğitim ve istihdam olanaklarına erişim, çocuklarına ücretsiz bakım, bütçeye uygun konut ve diğer ekonomik güçlendirme araçlarıyla desteklenerek ekonomik yönden güçlendirilmesi ve bağımsız bir yaşam sürmelerinin sağlanması için daha fazla çaba gösterilmesi gerektiğini düşünmektedir. Öncelikli olarak Türkiye’de tüm illerde ihtiyacı karşılayacak sayıda Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi (Şönim) açılmasının yanı sıra, kadın sığınma evleri, telefon yardım hattı ve cinsel şiddete maruz kalan kadınların desteklenmesi gibi bu konuda verilen özel hizmetlerin, İstanbul Sözleşmesi kapsamında ele alınan şiddet türlerine maruz kalan kadınların ihtiyaçlarıyla uyumlu hale getirilmesi için daha da geliştirilmesi gerekmektedir. GREVIO, yetkililerin cinsel şiddete maruz kalmış yetişkin kadınlara sunulan hizmetlerle ilgili mevcut açık noktaların kapatılması için ilk adımları attığını takdirle ifade etmekte, ancak ileriye yönelik çözümlerin, şiddete maruz kalan kadınların faili ihbar etmek veya faile karşı tanıklık yapmak isteyip istemediklerine bakılmaksızın hizmet sunulması ilkesine göre geliştirilmesi gerektiğinin altını çizmektedir. Tüm bu tedbirler, insan hakları ve şiddete maruz kalan kadınların güvenliği öncelikli olmak üzere, kadına yönelik şiddetle ilgili olarak toplumsal cinsiyete kuvvetli bir şekilde vurgu yapan bir anlayışa dayandırılmalı ve şiddete maruz kalan kişilere şikayetçi olup olmama seçeneği sunan alternatif ve basit özel destek hizmetlerinin geliştirilmesini amaçlamalıdır.
Mevzuatta yapılan reformlarla Türk ceza yasalarının İstanbul Sözleşmesi yükümlülükleri ile uyumlu hale getirilmesi konusunda kayda değer gelişmeler sağlanmıştır. Buna örnek olarak yetişkinlere yönelik cinsel şiddetin, güç kullanımı olup olmadığına bakılmaksızın, kişinin özgür iradesiyle gösterdiği rızasının olmamasına bağlı olarak suç kapsamına alınması gösterilebilir. Bununla birlikte sözleşmede getirilen bazı yükümlülükler, Türkiye’de yasa koyucu tarafından henüz tamamen ele alınmamış ve/veya uygulamaya konmamıştır. Bu, özellikle mevcut yasalarda uygun bir yaptırımın olmadığı ısrarlı takip ederek taciz etme, zorla evlendirme ve 15-18 yaş grubundaki kızlara karşı cinsel şiddet uygulanması gibi suçlar için geçerlidir. Mahkemelerdeki uygulamaların (sözde ‘’namus’’ adına işlendiği söylenen suçlar da dâhil olmak üzere) kadına karşı şiddet eylemlerinde tarihsel olarak kullanılan gerekçelerin kullanılmasına yasak getiren sözleşme hükümleriyle uyumlu hale getirilmesi ve cezai yaptırımların caydırıcı işlevinin sağlanması ile ilgili yasal mekanizmaların uygulanmasında da iyileştirmeler yapılması gerekmektedir. Bazı şiddet vakaları, özellikle cinsel şiddet vakaları, şiddete maruz kalan kişilerce çok düşük oranlarda ihbar edilmektedir. Kaygı uyandıran bu durumun iyileştirilmesi, düşük ihbar oranlarının altında yatan nedenlerin ortaya çıkarılması ve şiddete maruz kalan kişilerin şiddetle mücadele bakımından kurumlara olan güveninin artırılması ile mümkündür.
GREVIO, kolluk kuvvetlerinde ve adli kovuşturma yapan birimlerde ev içi şiddet dâhil olmak üzere kadına karşı şiddet vakalarını ele almak üzere özel birimlerin kurulmasını memnuniyetle karşılamaktadır. Şiddet vakalarının, failin tutuklanması ve şiddete maruz kalan kişilere koruma sağlanması için doğrudan talimat verme yetkisiyle donatılmış eğitimli personel tarafından ele alınmasını sağlayan bu birimler, şiddete maruz kalan kişilerin korunması ve desteklenmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. GREVIO, 6284 sayılı yasa metnine alınan çok çeşitli sivil koruma tedbirlerinin takdire şayan olduğunu düşünmekte, ancak bu önlemlerin cezai kovuşturmanın yerine geçtiği şeklinde bir eğilim oluştuğunu da gözlemlemektedir. Bu durum, özellikle şiddet eyleminin tekrarlandığı durumlarda ve daha ciddi şiddet vakalarında failin cezai sorumluluğunun idame ettirilmesi gerekliliği ile ters düşmektedir. Risk değerlendirme ve risk yönetimi prosedürleri de uygulamaya konmuştur, ancak bu prosedürlerin insan hakları ve şiddete maruz kalan kişinin ihtiyaçları doğrultusunda oluşturulacak ve birçok kurumun görev aldığı bir müdahale tarzıyla bütünleştirilerek güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda şiddete maruz kalan kişilere eşgüdümlü bir güvenlik ve destek sağlanması ve risk faktörlerinin her olay bazında ayrı ayrı ele alınması esastır. GREVIO, korumaya yönelik talimatların etkili bir şekilde uygulamaya konması için, bu tür talimatların resmi makamlarca kısa vade için ve şiddete maruz kalan kişinin güvenliği, güçlendirilmesi ve eski sağlığına kavuşması gibi ihtiyaçları dikkate alınmaksızın verilme eğiliminin gözden geçirilmesi gerektiğini düşünmektedir. GREVIO, sonuç olarak, 6284 sayılı Yasada, koruma tedbirlerinin devreye sokulması, kolluk kuvvetlerince kanıt toplanarak koruma talimatlarının ihlali durumunda uygun şekilde tavır alınması konularında etkin bir rol üstlenmeleri için şiddete maruz kalan kişinin beyanının kanıt oluşturacağı şeklinde yer alan ilkenin idame ettirilmesi ihtiyacının altını çizmektedir.
GREVIO, Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesini kabul etmesini memnuniyetle karşılamakla birlikte Türk yetkili makamlarınca sözleşme hükümlerinin tam olarak uygulanması bakımından ele alınması gerekli olan başka öncelikli konulara da dikkat çekmektedir. Öncelikli olarak ele alınması gereken konular, yukarıda belirtilen düşüncelere ilave olarak aşağıda belirtilmiştir:
- Özellikle kadın ve kızlara yönelik cinsel şiddet, zorla evlendirme ve sözde ‘’namus’’ adına işlenen suçlar olmak üzere, İstanbul Sözleşmesi kapsamında belirtilen tüm şiddet türlerinin geniş kapsamlı bir şekilde ele alınarak kadına yönelik şiddete karşı eşgüdümlü müdahalenin güçlendirilmesi;
- Sivil Toplum Kuruluşlarının desteklenmesi dâhil olmak üzere, kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi için hem merkezi hükümet hem de yerel yönetimler düzeyinde uygun insan kaynağı ve finansal kaynakların tahsis edilmesi;
- Ulusal düzeyde eşgüdümle görevlendirilen kurumun güçlendirilmesi ve başta kadın sivil toplum kuruluşları olmak üzere, sivil toplum kuruluşlarının daha fazla katılımının sağlanması yoluyla geliştirilen politikaların eşgüdümü, izlemi ve değerlendirme süreçlerinde iyileştirmeler yapılması;
- Sağlık sektöründe veri toplama işlemlerinin sistematik hale getirilmesi ve tüm idari ve adli verilerin, verilerin korunması ile ilgili standartlara uygun şekilde toplanmasının sağlanması;
- Sözleşme kapsamında yer alan her türlü kadına yönelik şiddete karşı farkındalık yaratma faaliyetlerine hız verilmesi;
- Gerek işe başlama aşamasında gerekse daha sonra ilgili tüm çalışanlara hizmet içi eğitimler sağlanması için tedbirler alınması ve bu eğitimlerin tasarımı ve uygulanmasında kadın Sivil Toplum Kuruluşlarının uzmanlık bilgisinden yararlanılması;
- Adli kovuşturma sırasında, şiddete maruz kalan kişilerin tazminat, adli yardım ve koruma tedbirlerine daha kolay erişiminin sağlanması;
- Şiddete maruz kalan kadınların arabuluculuk uygulamasına özgür iradeleriyle verecekleri karar sonucunda katılımlarının sağlanması için ilave tedbirlerin alınması;
- Kadın sığınmacılara yönelik toplumsal cinsiyete duyarlı prosedür, kılavuz ilke ve destek hizmetlerinin geliştirilmesi konusunda uzman kadın sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği yapılması.
GREVIO, bunların yanı sıra sözleşme yükümlülüklerine tam olarak uyulması bakımından iyileştirme yapılması gereken başka bazı alanlar da tespit etmiştir. Bunlar arasında (kırsal bölgelerde yaşayan kadınlar, belirli bir etnik gruba dâhil kadınlar – örneğin Kürt kökenli kadınlar -, engelli kadınlar, lezbiyen kadınlar, göçmen ve mülteci kadınlar gibi) keşisimsel ayrımcılığa uğrayan veya uğrama ihtimali olan kadınları etkileyen şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi için alınacak tedbirler ve çocuk tanıklar dahil olmak üzere, özellikle velayet ve boşanma sonrası görüşme haklarıyla ilintili olarak çocukların desteklenmesi ve korunması gibi konular bulunmaktadır.
Giriş
Türkiye, İstanbul Sözleşmesini, sözleşmenin imzaya açıldığı gün olan 11 Mayıs 2011 tarihinde imzalamış ve 14 Mart 2012 tarihinde de sözleşmeyi onaylayan ilk ülke olmuştur. Türkiye, sözleşmeyi hiçbir çekince koymaksızın onaylamıştır. Sözleşme, Türkiye bakımından 1 Ağustos 2014 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
İstanbul Sözleşmesi, etki ve sonuçları bakımından kadına yönelik şiddetle mücadele konusunda en geniş kapsamlı uluslar arası sözleşmedir. Sözleşmenin getirdiği kapsamlı hükümler, geniş kapsamlı önleyici ve koruyucu tedbirlerin yanı sıra bu tür ciddi insan hakları ihlallerine karşı uygun cezai yaptırım getirilmesi bakımından bir dizi yükümlülükleri de kapsamaktadır. Sözleşme, (toplumsal cinsiyet kalıbı ile ilgili yargılar, kadına zarar veren gelenekler ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin genel dışavurum göstergeleri gibi) kadına yönelik şiddetin altında yatan nedenlere inilmesini talep eden yönüyle de bir ilki gerçekleştirmiş olmaktadır.
Sözleşme hükümlerinin taraf devletlerce uygulanma düzeyinin değerlendirilmesi amacıyla bir izleme mekanizması kurulmuştur. Bu izleme mekanizması, iki ayaktan oluşmaktadır: Birincisi kısaca bağımsız bir uzmanlar grubu olarak tanımlanabilecek Kadına Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetle Mücadelede Uzman Eylem Grubu (GREVIO) olup ikincisi sözleşme tarafı devletlerin resmi temsilcilerinden oluşan siyasi bir kurul olan Taraflar Komitesidir.
GREVIO, sözleşmenin 68. maddesi uyarınca 3 Ocak 2017 tarihli mektubu ve soru formuyla Türkiye ile ilgili olarak temel değerlendirme sürecini başlatmıştır. GREVIO’ya yapılacak raporlamada bölgesel gruplandırmalar ve onay sırası esas alınmaktadır. Türk makamları, daha sonra 3 Temmuz 2017 tarihinde devlet raporunu sunmuştur. Türkiye devlet raporunun ve Sivil Toplum Kuruluşlarından oluşan bir grup tarafından sunulan ilave bilgilerin ön incelemesini takiben GREVIO ile Türk resmi heyeti, 11 Ekim 2017 tarihinde Strasbourg’ta ilk devlet diyalogu için bir araya gelmiştir. Türk Hükümetini temsilen diyaloga katılan heyette bulunan temsilcilerin listesi EK II’de verilmiştir. GREVIO, sürecin ikinci adımında 30 Ekim - 6 Kasım 2017 tarihleri arasında aşağıda belirtilen temsilcilerden oluşan heyetle Türkiye’ye değerlendirme ziyaretinde bulunmuştur.
– Biljana Brankovic, GREVIO üyesi,
– Françoise Brié, GREVIO üyesi,
– Rosa Logar, GREVIO üyesi,
– Anthony Wills, bağımsız üye,
– Bridget T. O’Loughlin, İstanbul Sözleşmesi izleme mekanizmasının Yönetim Sekreteri,
– Christina Olsen, İstanbul Sözleşmesi izleme mekanizması sekretaryasında yönetmen.
Heyet, değerlendirme ziyareti sırasında kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi konusunda çalışmalar yapan hükümet temcilcileri ve bu konuda faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarının temsilcileriyle görüş alışverişinde bulunmuş, bu meyanda hukuk ve tıp alanlarında uygulayıcı aktörler, sosyal hizmet görevlileri, medya temsilcileri ile hükümetler arası ve hükümet dışı kuruluşların temsilcilerinin de aralarında bulunduğu birçok kişiyle görüşmeler yapmıştır. Görüşülen resmi makamlar, sivil toplum kuruluşları ve diğer kişilerin listesi rapora ekli EK III belgesinde gösterilmiştir. GREVIO, görüşülen tüm taraflarca sağlanan değerli bilgiler için müteşekkir olduğunu ifade etmektedir. .
Devlet diyalogu ve değerlendirme ziyareti, GREVIO değerlendirme süreci için irtibat görevlisi olarak atanan Meryem Tatlıer Baş ile yakın işbirliği içinde hazırlanmıştır. GREVIO, tüm değerlendirme sürecinde sağlanan destek ve gösterilen işbirliği ve Türk resmi makamları tarafından gösterilen yapıcı yaklaşım için şükranlarını sunmaktadır.
GREVIO, bu ilk temel değerlendirmede Türk yetkililerin tüm sözleşme hükümlerini kapsayacak şekilde uygulamaya dönük olarak aldıkları tedbirleri mercek altına almış, 2014 ve 2015 yıllarına ait verileri gözden geçirmiştir. Rapor kapsamının kısa ve öz tutulması amacıyla bu raporda bazı hükümler öncelikli olarak ele alınmıştır. Rapor, bu nedenle (Bölüm VIII hariç) sözleşmenin tüm bölümlerini ele almakla birlikte, bu bölümlerdeki her bir hüküm ile ilgili ayrıntılı değerlendirme ve yargıları içermemektedir.
I. Amaçlar, tanımlar, eşitlik ve ayrımcılık yapmama, genel yükümlülükler
A. İstanbul Sözleşmesinin genel ilkeleri
1. İstanbul Sözleşmesinin I. Bölümü, genel ilkeleri içermekte olup bu ilkeler, Sözleşmenin II ile VII. Bölümlerindeki hükümler için de geçerlidir. Bu genel ilkeler, diğerleri yanında, hem kamusal alanda hem de özel alanda şiddetten arınmış bir yaşam sürmenin her birey açısından temel bir insan hakkı olduğu, sözleşmenin her alanda ayrım gözetilmeksizin uygulanması ve muhtemel ayrımcılık türlerinin, etkileriyle birlikte, sürekli göz önünde bulundurulması gerektiği gibi ilkeleri kapsamaktadır. Sözleşmenin ‘’belkemiğini’’ oluşturan diğer bir ilke, 6. maddede belirtilmiş olup taraf devletleri, toplumsal cinsiyete duyarlı politikalar oluşturma, bunları hayata geçirme ve ayrıca sadece sözleşmenin uygulanması yönünde gerekli tedbirlerin belirlenmesinde değil, aynı zamanda bu tedbirlerin etkilerinin değerlendirilmesinde de toplumsal cinsiyete dayalı bir bakış açısının benimsenmesini sağlama yönünde yükümlü kılmaktadır. 6. maddenin uygulanması, I. Bölümde hüküm altına alınan taraf devletlerin genel yükümlülüklerinin bir parçasını oluşturması nedeniyle sözleşmenin diğer tüm maddelerini de kapsar.
B. Temel haklar, eşitlik ve ayrımcılık yapmama (Madde 4)
1. Toplumsal cinsiyet eşitliği ve ayrımcılık yapmama
2. Türkiye’de son 20-30 yıllık dönemde kadın-erkek eşitliği konusundaki mevzuatın iyileştirilmesi açısından önemli gelişmeler olmuştur. Herkesin kanun önünde eşit olduğu ilkesini getiren TC Anayasasının 10. maddesinde 2004 yılında ilk değişiklik yapılarak, devlete, eşitlik kavramının sadece yasa metninde (de jure) hükme bağlanmasının yanı sıra gerçek hayatta da (de facto) eşitlik sağlaması görevi verilmiştir. 2010 yılında yapılan ikinci bir değişiklikle toplumsal cinsiyet eşitliğinin desteklenmesi yönünde pozitif ayrımcılık öngören tedbirler getirilerek eşitlik ilkesini daha da güçlendirici bir adım atılmıştır. İlgili hükümler, mevcut Anayasada şu şekilde düzenlenmiştir:[2] “[paragraf 1] Herkes; dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. [paragraf 2] Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler, eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz.’’
3. Gözden geçirilerek 2002 yılında Türkiye’deki kadın örgütlerinin güçlü desteğiyle uygulamaya konan Medeni Kanun, toplumsal cinsiyet eşitliğine açıkça vurgu yapmaktadır. Yeni kanun, erkeğin evlilikte egemen kişi olduğu şeklindeki ilkeyi hükümsüz kılmış, kadın ve erkeğe eşit haklar tanımıştır. Kanun, bu doğrultuda aile kavramını yeniden tanımlayarak aileyi ‘’eşlerin eşitliği’’ ve aileyi ilgilendiren konularda verilecek kararlarda eşlerin eşit katılımına dayalı bir model üzerine oturtmuştur. Yeni kanun, ayrıca hem kadın hem de erkekler için, daha önce kadınlar için 15, erkekler için 17 olan, yasal evlenme yaşını 18 (ana-babanın oluruyla 17) olarak hükme bağlamıştır.
4. Medeni Kanunun gözden geçirilmesinden sonra kadın örgütleri, ceza yasasında da toplumsal cinsiyet eşitliği bakış açısıyla reform yapılması yönünde kampanya başlatmıştır. Kadının insan hakları ve kadın-erkek eşitliği bakımından en dikkate değer gelişme, 2004 yılında Türk Ceza Kanununda yapılan değişiklikler olmuştur. Ceza Kanununda yapılan değişiklikle, cinsel suçların toplum, aile veya kamu ahlakına karşı işlenmiş suçlardan ziyade kişilere karşı işlenmiş suçlar olarak tanımlanmasında temel bir ilke olarak, kadınların cinsel ve vücut bütünlüğü üzerinde özgürce hak sahibi olduğu konusu hükme bağlanmıştır. Yasada yapılan diğer değişikliklerle evlilik içi cinsel saldırı suç kapsamına alınmış, cinsel suçlarda daha sert cezalar getirilmiş, sözde ‘’namus’’ adına işlenen suçlarda ceza indirimi kaldırılmış ve failin şiddete maruz kalan kişiyle evlendiği vakalarda cinsel saldırı ve kız kaçırmayı meşrulaştıran yasa hükümleri iptal edilmiştir. Aynı zamanda 2003 yılında 4857 sayılı İş Kanununda yapılan değişikliklerle kayda değer gelişmeler olmuş, çalışanın sadece cinsiyetine dayalı olarak daha düşük maaş veren işverenlere karşı yaptırımlar getirilmiştir. Bunun yanı sıra cinsiyet, medeni durum, aileye karşı sorumluluklar, gebelik ve doğum gibi konuların kadınların iş sözleşmesinin feshi için haklı gerekçe oluşturmadığı da hükme bağlanmıştır.
5. Mevzuatta kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından yoğun olumlu değişikliklerin yapıldığı bu dönem boyunca yetkili makamlarca kadınların toplumsal, ekonomik ve insan haklarının desteklenmesine yönelik çeşitli politika ve tedbirler geliştirilmiştir. Bu çerçevede, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile selefi bakanlığın gözetiminde toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda ulusal bir eylem planı ile kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi konusunda birbirini izleyen üç ulusal eylem planı uygulamaya konmuştur. Mevcut durumda ise Türkiye Onuncu Kalkınma Planında toplumsal cinsiyet eşitliğini güçlendirme politikalarına ayrılan ve eğitim, sağlık, şiddet, istihdam ile siyasi hayata ve karar alma süreçlerine katılımı kapsayan özel bir bölüm ayrılmıştır. Şu anda yürütülmekte olan 2014-2023 Ulusal İstihdam Stratejisi kapsamında oluşturulan ve 2017-2019 dönemini kapsayan Eylem Planı, kadınların işgücü piyasasına katılımının artırılmasını hedefleyen çeşitli tedbirleri içermektedir. Ayrıca 2018-2023 dönemini kapsayan Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı kabul edilmiştir; bu belge, kadınların haklarını erkeklerle eşit temelde kullanmasını sağlamayı amaçlamaktadır. [3]GREVIO, yetkililerin bu alanlarda süregelen çaba ve girişimlerini memnuniyetle karşılamakta, uzun vadeye yayılan önemli değişikliklerin hayata geçirilebilmesi için bu çabaların daha da yoğun bir şekilde devam ettirilmesi gereğini ifade etmektedir.
6. Mevcut istatistikler, bu çabaların okuma-yazma oranlarının artırılması konusunda elle tutulur sonuçlar alındığını ortaya koymaktadır,[4] ancak kadın istihdamı, kadınlara erkeklere göre daha düşük ücret ödenmesi ve kadınların siyasi yaşama katılması gibi daha iyileştirilmesi gereken birçok konu bulunmaktadır. Bu durum, Dünya Ekonomik Forumu tarafından yayımlanan 2017 İşgücü Piyasasında Ücretlerde Cinsiyet Ayrımcılığı Global Raporunda açıkça görülmektedir. Türkiye, söz konusu raporda genel sıralamada 144 ülke arasında 131. sırada yer alırken, kadınların ekonomik hayata katılımı konusunda 128. sırada yer almaktadır.[5]
7. GREVIO, kadın-erkek eşitsizliğinin kadınlara yönelik şiddetin nedeni olduğu kadar sonucu olduğunu da hatırlatmaktadır. Komite, kadınlara karşı ayrımcılık ve şiddetin Türkiye’de kadınların eğitim ve istihdam olanaklarına erişimi önündeki en önemli engellerden biri olduğunu kaydetmektedir. Bu konuda yapılan araştırmalar, üç kadından birinin engellemeler nedeniyle eğitimini sürdüremediğini, 10 kadından birinin ise 15 yaşından sonra işgücü piyasasına girmesinin engellendiğini veya işinden ayrılmaya zorlandığını göstermektedir.[6]GREVIO, bu gerçeğin şu anda yürütülmekte olan Türkiye’nin Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planında (2016-2020), kadının çalışmasını engelleme veya işini bırakmasına neden olmanın bir tür ekonomik şiddet olduğu önermesine dayanarak kabul edilmiş olmasını memnuniyetle kaydetmiştir.
8. GREVIO, bunun yanı sıra taraf devletlerin toplumsal cinsiyetin yaygın olarak dikkate alınması yöünde geliştirdikleri politikaların kadın-erkek eşitliği ve kadına yönelik şiddet üzerindeki muhtemel etkilerini çok dikkatli bir şekilde değerlendirmeleri gerektiğini hatırlatmaktadır. GREVIO, Türkiye’de son zamanlarda geliştirilen bir dizi politikanın bu ölçüte göre elekten geçirilmemesi nedeniyle daha fazla de facto eşitsizlik yaratma ve kadınların daha fazla şiddete maruz kalması gibi - aslında kasti olmayan - sonuçlara yol açabileceği konusunda endişelidir. Bu politikalardan biri, 4+4+4 eğitim sistemi olarak bilinen uygulamadır. Bu sistem, öğrencilere 12 yaşından itibaren, ana-babanın onayına bağlı olarak, evde eğitim alma veya eğitimlerine özel dini okullarda (imam hatip okullarında) devam etme seçeneği sunan bir sistemdir. GREVIO, zorunlu ilköğretim süresinin 8 yıldan 12 yıla çıkarılmasını bu reformun güçlü yönü olarak kabul etmekle birlikte BM Kadına Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesinin (CEDAW) evde eğitimin ve dine dayalı eğitimin kız çocuklarının eş ve anne olarak geleneksel rollerini pekiştirici rol oynayabileceği ve dolayısıyla kız çocukları üzerinde olumsuz etki yapabileceği şeklinde ifade ettiği endişesini de paylaşmaktadır. Kız çocukları ve kadınlar üzerinde istenmeyen zararlı etki yapmaması bakımından yetkililerce yakından izlenmesi gereken diğer politikalar, bu raporun diğer bölümlerinde irdelenmektedir.
9. GREVIO, TC Anayasasının 90. maddesi doğrultusunda Türkiye tarafından onaylanan uluslar arası antlaşmaların ulusal mevzuatın ayrılmaz bir parçası olduğunu ve yasalarla temel haklar ve özgürlükler alanında yürürlüğe konmuş uluslar arası antlaşmalar arasında bir uyuşmazlık olduğunda uluslar arası antlaşma hükümlerinin esas alınacağı şeklindeki ifadenin önemli olduğunu ifade etmektedir. GREVIO, Anayasa Mahkemesinin doğrudan uygulamaları dahil olmak üzere, İstanbul Sözleşmesinin hükümlerine doğrudan atıf yapıldığı veya bu hükümlerin doğrudan uygulandığı davalarla ilgili verilerin olmaması olgusu karşısında, genel olarak toplumda, özellikle kadınlar arasında, sözleşme ile ilgili bir farkındalık eksikliğinin olduğunu ve adli makamların da sözleşme hükümleriyle ilgili yeterli bilgisinin olmadığını düşünmektedir. [7]
10. GREVIO, gerek kanun kapsamında hükme bağlanarak (de jure) gerekse uygulamada (de facto) kadın-erkek eşitliğini hayata geçirmenin kadına yönelik şiddetin önlenmesinde temel unsurlardan biri olduğundan yola çıkarak aşağıdaki konuların yerine getirilmesini Türk yetkililerine şiddetle tavsiye etmektedir:
a. Toplumsal cinsiyet eşitliği ilkesinin uygulamada hayata geçirilmesi ve kadınlara karşı ayrımcı uygulamaların ortadan kaldırılmasına yönelik politika ve önlemlerin geliştirilmesi ve önemli oranda güçlendirilmesine devam edilmesi;
b. İstanbul sözleşmesinin hükümleri dâhil olmak üzere, yargıç ve savcıların kadının insan hakları ve kadın-erkek eşitliği konularında uluslar arası hukuk norm ve standartlarını anlamaları ve uygulamaları yönünde yargıç ve savcıların kapasitelerinin geliştirilmesi ve sözleşme hükümleri ve Anayasa Mahkemesi başvuru yolu dahil olmak üzere haklarını arayabilecekleri yasal yollar ile ilgili olarak daha iyi bilgilendirilmeleri amacıyla tüm kadın ve kız çocukları için bilinçlendirme faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi yönünde çabaların artırılması;
c. Son dönemde uygulamaya konan 4+4+4 eğitim sistemi dahil olmak üzere yasa ve politikaların toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadına yönelik şiddet üzerindeki etkileri açısından değerlendirilmesi ve gerekirse bunlarda değişiklikler yapılması ve mevzuat ve geliştirilecek politikalarla ilgili yapılacak tüm tekliflerin toplumsal cinsiyet bakış açıcıyla etki analizine tabi tutulması;
d. Kadına karşı şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi yönünde alınacak önlemlerin, kızların eğitim hakkını kullanmaları ve kadınların ekonomik özgürlük kazanma yolunda isteklerinin desteklenmesi amaçlı geliştirilen politikalarda genel kural olarak dikkate alınmasının sağlanması.
11. GREVIO, toplumsal cinsiyet eşitliği kavramına alternatif bir kavram olarak toplumda halk arasında ‘’toplumsal cinsiyet adaleti’’ kavramının kullanıldığını görmektedir. Kadının anne ve bakım sağlayan kişi olarak aile içindeki görevlerini aşırı derecede öne çıkarma eğilimi olan bu muğlâk kavram, kadının geleneksel ve basmakalıp rolüne karşı çıkan bir bakış açısı getirmekten ziyade bu rolü daha da pekiştirme riski taşıyan bir kavramdır. GREVIO, İstanbul Sözleşmesinin olmazsa olmaz bir kavram olarak toplumsal cinsiyet eşitliği kavramı üzerinde bina edildiğini hatırlatır. GREVIO, diğer taraftan yetkililerin ‘’toplumsal cinsiyet adaleti’’ kavramına politikalarında değinmemiş olmalarının da farkında olduğunu ifade etmekte ve raporun önceki bölümlerinde de değinildiği gibi Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması yönündeki çabalarını memnuniyetle karşılamaktadır. GREVIO, bununla birlikte ‘’toplumsal cinsiyet adaleti’’ kavramının kullanımının, sürekli bilinçlendirme faaliyetleri ve eğitimle üzerine gidilmesi gereken bir konu olan toplumsal cinsiyet eşitliği ilkesi ve kadına yönelik şiddetin cinsiyetçi yönünün tam olarak anlaşılmamış olmasından kaynaklanıyor olabileceği konusunda da endişesini ifade etmektedir.
12. GREVIO, toplumsal cinsiyet eşitliği kavramını kadına karşı şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi için hükümetçe alınacak önlemlerde ana ilke olarak kabul etmeye devam etmeleri ve bilinçlendirme faaliyetleri ve eğitim çalışmaları dahil olmak üzere toplumsal cinsiyet eşitliği ilkesinin anlaşılması ve kabul edilmesi yönünde olası her fırsattan faydalanmaları yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
2. Kesişimsel ayrımcılık
13. Sözleşmenin 4. maddesi 3. paragrafı, sözleşmenin uygulanması için yapacakları girişim ve çalışmalarda hiçbir ayrımcılığa yer vermemeleri yönünde taraf devletleri yüküm altına sokmaktadır. Söz konusu bu hüküm, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 14. maddesine dayanan ve içeriği ile sınırlı olmamak üzere ayrımcılık nedenleri ile ilgili bir liste ile bu sözleşmenin 12 numaralı Protokolünde [8] bulunan bir diğer listeyi kapsamakta ve bunların yanı sıra toplumsal cinsiyet, cinsel yönelim, toplumsal cinsiyet kimliği, yaş, sağlık durumu, engellilik durumu, medeni durum ve göçmenlik veya mültecilik statüsü gibi nedenlere de değinmektedir. Bu yükümlülük, örnek olarak kolluk kuvvetleri, adli makamlar veya hizmet sağlayan aktörler nezdinde bazı kadın gruplarına yönelik olarak hala yaygın bir şekilde uygulanan ayrımcılığa dayanan bir yükümlülüktür. [9] GREVIO, 2016-2020 Kadına karşı Şiddetle ilgili Ulusal Eylem Planında güç durumdaki kadınlara yönelik alınan tedbirlere atıf yaparak kesişimsel ayrımcılığa maruz kalan veya kalabilecek olan çeşitli gruplara yönelik olarak tedbirler geliştirilmesi yönünde yetkililerce harcanan çabaları olumlu bir nokta olarak kaydetmektedir. Ancak GREVIO, kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetin ortadan kaldırılmasına yönelik olarak geliştirilen tüm politika ve önlemlerde ayrımcılık yapmama ilkesinin uygulanması bakımından mevcut durumda hala önemli eksiklikler olduğunu dakaydetmektedir.
14. Kırsal bölgelerde yaşayan kadınları etkileyen eşitsizlik ve bu kadınların eğitim, işgücü piyasası, sosyal hizmetler ve sağlık hizmetlerine erişimde yaşadığı sorunlar, onları şiddete açık hale getirmekte ve şiddetin etkilerini artırmaktadır. Bu konuda elde bulunan veriler, kırsal alanlarda yaşayan kadınların kentsel bölgelerde yaşayan kadınlara göre yaşamları boyunca eşleri ve partnerleri tarafından çok daha fazla fiziksel ve/veya cinsel şiddete maruz kaldığını göstermektedir. [10] Kırsal bölgelerde yaşayan kadınlar özellikle gelenekselleşmiş toplumsal cinsiyet rolleri ile ilgili ayrımcı basmakalıp inanışlarla baş etmek zorunda kalmaktadır. Bu basmakalıp inanışlar, kadınların maruz kaldığı şiddeti ihbar etmekten imtina etmelerine de neden olmaktadır. GREVIO, bu kadınlara ulaşmak için yetkililerin gösterdiği çabaları, bu çabalar kapsamında özellikle kadına yönelik şiddetle mücadele konusunda özel olarak eğitilmiş jandarma birimlerinin bilinçlendirme faaliyetlerini takdirle anmaktadır. GREVIO, değerlendirme sırasında kadın jandarma görevlilerinden oluşan bu tür bir birimin çalışmalarını olumlu bir nokta olarak kaydetmiştir. [11] GREVIO komitesini bu konuda bilgilendiren yetkililer, benzer çalışmaların jandarma özel birimlerince Türkiye’nin her bölgesinde gerçekleştirildiğini bildirmişlerdir. Türkiye çapında kırsal ölgelerdeki kadınlara ulaşma amacına yönelik olarak geniş kapsamlı ve kesintisiz bir şekilde sürdürülen bu tür girişimler, kırsal kesimlerde hakim davranış olarak kadınlar üzerinde büyük etkisi olan ataerkil davranış kalıplarının kökünün kazınması açısından gereklidir. Bu tür girişimlerin kadına yönelik şiddetle mücadele kapsamında çalışmalar yapan çeşitli profesyoneller eliyle yürütülmesi mümkündür. Yetkililer, benzer şekilde kadın STK’leri tarafından kırsal bölgelerdeki kadınların ihtiyaçlarına özgü olarak geliştirilen bilinçlendirme faaliyetlerini ve diğer programların desteklenmesi konusunu da değerlendirmelidirler. Kırsal bölgelerde yaşayan kadınlar, bu süreçte gelişim ve haklarını kullanma yönünde kendilerine destek olacak kadın kuruluşları kurarak bir araya gelmeleri için teşvik edilmelidir.
15. İnsan hakları kuruluşları, çeşitli raporlarında Kürt kökenli kadınların dezavantajlı durumu ve bu kadınların gerek etnik gerekse dilsel kimlikleri nedeniyle maruz kaldığı ayrımcılık konusunda endişelerini dile getirmektedir. [12] [13] Bu raporlarda Kürtlerin büyük bir bölümünün Türkiye’de en az gelişmiş ve uzak bölgelerinde kötü ekonomik ve sosyal koşullarda yaşadıkları, bu bölgelerde özellikle kadınlar arasında okuma-yazma ve işsizlik oranlarının çok yüksek olduğu bildirilmektedir. Bu raporlara göre Kürt toplumunun maruz kaldığı eşitsizlikler, Kürt kadınlarına ekonomik, sosyal ve kültürel haklarını nüfusun kalan kısmına göre eşit koşullarda kullanmaları bakımından önemli ölçüde kısıtlayıcı bir rol oynamaktadır.
16. GREVIO, bu konuda, nüfusun çoğunluğunun Kürtlerden oluştuğu belediyelerde seçilmiş belediye başkanı yerine devletçe kayyumların atanmasının, amaçları arasında kadınların durumunun iyileştirilmesini sağlama hedefi de bulunan demokratik sürecin kesintiye uğradığı veya bu konuda istikrarsız bir sürece girildiği yönünde görüş bildiren Avrupa Konseyi bulgularına da atıf yapmaktadır. [14] Bu tür durumlar, görüldüğü kadarıyla kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesine yönelik ulusal ve yerel politika ve önlemlere gölge düşürmekte, bu konudaki ilerleme olanaklarını riske atmaktadır.[15] GREVIO, şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi yönünde uygulanacak kapsamlı ve eşgüdümlü politikaların, ulusal yetkili makamlar ile bölgesel ve yerel meclisler ve yetkili makamlar dâhil olmak üzere, ilgili tüm aktörlerin katılımını gerektirdiğini hatırlatmaktadır (İstanbul Sözleşmesi madde 7 paragraf 3). Bunun yanı sıra kadına yönelik şiddete karşı verilecek çok kurumlu bir mücadele, katılımcı bir yaklaşım ve tüm devlet daireleri, yerel ve bölgesel yetkili makamlar, sivil toplum kuruluşları ile diğer ilgili kurum ve kuruluşlar dahil olmak üzere, tüm paydaşlar arasında etkili bir işbirliğini kucaklayıcı olduğu oranda başarılı olacaktır (Madde 18 paragraf 2).
17. Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde devam eden anti-terör operasyonları ve bu operasyonlar sonucu bölgede yaşayan insanların yerlerinin değiştirilmesi, özellikle Kürt kadınlar olmak üzere, bu bölgelerde yaşayan kadınları daha yüksek oranda şiddet riskine açık hale getirmektedir. Bu bölgelerde yaşayan insanlar, sadece ölüm veya yaralanma tehdidi altında olmayıp haftalar süren sokağa çıkma yasakları altında yaşama durumunda kalmakta, bu yasaklar sırasında sivil halkın temel gıda maddelerini satın almak veya acil sağlık hizmeti almak için dahi evlerini terk etmelerine izin verilmemektedir. Sokağa çıkma yasağını ihlal edenler, hayatını kaybedebilmekte veya cezalandırılmaktadır. [16] GREVIO, bu ciddi kısıtlamaların, muhtemel insan hakları ihlallerinin yanı sıra, şiddete maruz kalan kişilerin hastane ve karakollar tarafından sağlanan gerekli koruma ve destek hizmetlerine erişimini ciddi şekilde engelleyebileceği ve bunun yanında şiddet vakalarının ihbarı ve koruma önlemlerinden yararlanma konularındaki sorunları daha pekiştireceği yönünde endişe duymaktadır. Komite, özellikle Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliğinin (OHCRH) bir raporunda belirtilen bilgilere atıf yapmaktadır. Bu rapora göre Kürt kökenli kadın vatandaşlar, polisçe kötü muameleye maruz kalmaktan korktukları ve çevreden utandıkları için sadece kendi çevrelerinde ev içi şiddet hakkında konuşmakta, aynı zamanda polisin devreye girmesinin şiddet sorununa ve altında yatan kültürel, sosyal ve ekonomik nedenlere bir çözüm getirmemesinin yanında Kürt erkeklerin tutuklanma durumunu pekiştireceğinden de korkmaktadırlar. [17] GREVIO, resmi makamların güvenlik operasyonları ve sonuçlarıyla uğraşmaktan bunalmış olmaları nedeniyle kadına yönelik şiddetle öncelikli bir konu olarak uğraşmak için güçsüz veya isteksiz olması ihtimalinden de ayrıca endişe duymaktadır. [18]
18. GREVIO, çatışma, çatışma sonrası ve insanların yerlerinden edilmesi durumlarının, gerek partnerler tarafından maruz kalınan şiddet gerekse partner olmayanlar arasında meydana gelen cinsel şiddet gibi kadına yönelik mevcut şiddeti pekiştirebileceğini ve yeni şiddet türlerine zemin hazırlayabileceğini hatırlatmaktadır. GREVIO, Türkiye’nin Güneydoğu bölgesinde yapılan anti-terör operasyonlarında kamu ve askeri görevliler tarafından gerçekleştirildiği iddia edilen insan hakları ihlalleri ışığında, [19] özellikle bu operasyonlar sonucu göz altına alınan veya hapis cezasına çarptırılan kadınlar olmak üzere operasyonlardan etkilenen bölgelerdeki kadınların, cinsel şiddet dâhil olmak üzere, daha yüksek oranda şiddet riskine açık hale gelmelerinden endişe duymaktadır.
19. Engelli kadınlar, Türkiye’de özellikle ev içi şiddet ve kapalı kurumlarda meydana gelen şiddet bakımından yüksek şiddet riski altındadır. Zihinsel engelli kadınlar, özellikle cinsel şiddete açık olup cinsel saldırıya maruz kalarak hamile kalan engelli kadınlara zorla kürtaj yaptırıldığı yönünde raporlar bulunmaktadır. [20] Bu raporlar, haklarıyla ilgili bilgilere erişme, yardım ve yeterli destek alma, şiddete maruz kalan kadınlara yönelik özel hizmetlerden yararlanma konularında engelli kadınların diğer kadınlara kıyasla fazladan baş etmek zorunda kaldığı zorluklar ile adalete erişim hakkını kullanma konusunda karşılaştıkları ayrımcılık gibi konuları kapsamaktadır. [21]
20. Mevcut düzenlemelerde şiddete maruz kalan engelli kadınların durumuyla ilgili açık hükümler bulunmaktadır. [22] Bu kadınların şiddete maruz kaldığı vakalarda Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinin (ŞÖNİM) müdahalesi, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesine Dair Yasa hükümleri uyarınca verilen acil engelleme veya kısıtlama veya koruma emirlerinin izlenmesi ile sınırlıdır. Bunun dışındaki durumlarda şiddete maruz kalan engelli kadın, şiddete maruz kalan kişilere yönelik özel hizmet vermeyen Yaşlı ve Engelli Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı kurumlara yönlendirilmektedir. [23] Şiddete maruz kalan engelli kadınlar sığınma evlerine alınmamakta ve şiddete maruz kalmış kişiler olarak bu kişilerin ihtiyaçlarını karşılama yönünde organize olmayan rehabilitasyon merkezlerinde barındırılmaktadır. Bu kısıtlama, çocuğu olan şiddete maruz kalmış engelli kadınlar için de geçerlidir. [24] Çeşitli Sivil Toplum Kuruluşları, şiddete maruz kalmış engelli kadınların, tekrar şiddete maruz kalabilecekleri kapalı kurumlara yerleştirildikleri vakalar da bildirmişlerdir.
21. GREVIO, işitme engelli kadınlara video görüntüsü ile işaret dilinde ihbar olanağı veren ALO 183 destek hattının kurulumuna atıfta bulunarak engelli kadınların koruma ve destek hizmetlerine erişimi önündeki engellerin ortadan kaldırılması yönünde atılan adımları olumlu bir gelişme olarak kaydetmektedir. Komite, şiddete maruz kalan bu gruptaki kadınların uygun barınma hizmetlerine erişimini engelleyen mevcut kısıtlamaların ortadan kaldırılması konusunun yetkililerce değerlendirilmekte olduğu yönündeki işaretleri memnuniyetle karşılamaktadır.
22. Lezbiyen, biseksüel ve travesti kadınlar, Türkiye’de yüksek derecede önyargı ve ayrımcılığa maruz kalmakta, [25] bunun sonucunda da zorla evlilik ve ‘’düzeltici tecavüz’’ olarak tanımlanan şiddet türleri dâhil olmak üzere çeşitli şiddet türlerine açık hale gelmektedir. [26] Şiddete maruz kalan kadınlar, aynı zamanda destek ve barınma hizmetlerine erişimde de ayrımcılıkla karşılaşmaktadır.[27] Gerek LGBTI grubundaki insanlara karşı hoşgörüsüz tutumlarla mücadele edilmesi için ortaya konan genel politikalar gerekse özellikle kadına karşı şiddet ve ev içi şiddet konusuna yönelik politikalar geliştirilmesi yoluyla bu konularda alınan tedbirler konusunda GREVIO komitesine çok az bilgi ulaşmıştır.
23. GREVIO, aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir:
a. Kırsal bölgelerde yaşayan kadınlar, Kürt kökenli kadınlar, engelli kadınlar ve lezbiyen kadınlar dâhil olmak üzere keşisimsel ayrımcılığa maruz kalan veya kalabilecek olan kadınları etkileyen şiddetin, bu kadınların karşı karşıya kaldığı eşitsizliklerin üzerine giderek önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi yönündeki çabaların desteklenmesi;
b. Bu kadınları temsil eden kadın Sivil Toplum Kuruşlarını destekleyerek, finansal destek vererek ve bu kuruluşlarla yakın işbirliği halinde kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadeleye yönelik politikaların geliştirilmesi, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesinde sözü edilen bu kadınların bakış açısının dikkate alınması;
c. Kadına yönelik şiddet ve bununla mücadele konusunun, bu kadınlara proaktif bir şekilde, yani sadece bir olaya maruz kaldıktan sonra değil öncesinde de ulaşabilmek için geliştirilecek özel programlar dahil olmak üzere, bu kadınların özel ihtiyaçlarına özgü geliştirilecek programlara hakim ilke olarak yaygın bir şekilde dahil edilmesinin sağlanması;
d. Anılan bu gruptaki şiddete maruz kalan kadınlara yönelik koruma ve destek hizmetleri geliştirilerek bu hizmetlere kolay erişimin sağlanması;
e. Keşisimsel ayrımcılığa maruz kalan veya kalabilecek olan kadın ve kız çocuklarıyla ilgili olarak kadına yönelik şiddet konusunda veri toplama çalışmalarına özel göstergelerin eklenmesi.
C. Devlet yükümlülükleri ve gerekli özeni gösterme yükümlülüğü (Madde 5)
24. GREVIO, sözleşmenin 5. maddesinin ilk bendinin taraf devletlere kadınlara yönelik her türlü şiddetten kaçınma yükümlülüğü getirdiğini, buna bağlı olarak taraf devletlerce resmi makamların, resmi görevlilerin, temsilcilerinin, devlet kurumlarının ve devlet adına hareket eden diğer aktörlerin de bu yükümlülüğe uygun davranmalarını sağlama yükümlülüğü olduğunu hükme bağladığını hatırlatmaktadır. GREVIO, Türkiye’de yapılan darbe girişimi sonrası tüm ülkeyi sarsan kriz ortamı ve darbe sonrasında 2016 Temmuz ayında ilan edilen olağanüstü hal uygulamasında kadın haklarına yönelik olumsuzlukların bildirildiği raporlara dayanarak, gözaltında kötü[28] muameleye maruz kalan veya kolluk kurumları görevlilerince cinsel saldırı tehdidiyle gözü korkutulan kadınlara ilişkin vakalara atıf yapan bilgilerden ciddi derecede endişe duymaktadır. GREVIO, olağanüstü halin ilanıyla uygulamaya konan olağandışı önlemlerin yarattığı ‘’emniyet güçlerinin sistematik olarak cezadan muaf tutulması ortamı’’ olarak ifade edilen ortamın şiddetin bu tür yansımaları bakımından teşvik edici olabileceği yönünde endişe duymaktadır. GREVIO, bunun yanısıra Türkiye’nin güneydoğu bölgelerinde hükümetçe yürütülen askeri ve anti-terör operasyonları sırasında kadınların taciz, cinsel şiddet ve tehditlere maruz kaldığı ve gözdağı vermek amacıyla tecavüze uğramış çıplak ve/veya öldürülmüş kadınların fotoğraflarının sosyal medyada paylaşıldığı yönünde iddialar içeren ürkütücü raporlara da atıf yapmaktadır. GREVIO, Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 15. maddesi kapsamında bu sözleşmeden kaynaklanan yükümlülükleri ile ilgili istisnalar ile ilintili olarak Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğine yaptığı bildirime vakıftır; komite, bu konuda İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinin 2 ve 3. maddelerinin bu istisna kapsamında olmadığını hatırlatmaktadır.
25. GREVIO, devlet görevlilerinin her durumda, algılanan ve varlığı öne sürülen güvenlik tehditlerine müdahalede ve devletin düşmanı olarak görülen kadınlara veya bu kişilerle akraba olan kadınlara, yani anne, partner, kız kardeş veya kızlarına, yönelik şiddet dahil olmak üzere, hukuksuz şiddete başvurmaktan kaçınma ilkesini savunmalarını ve desteklemelerini sağlamalarını Türk yetkililerine şiddetle tavsiye etmektedir.
26. İstanbul Sözleşmesinin 5. maddesi 2. paragrafı, taraf devletlerin devlet dışı aktörlerden kaynaklanan her türlü şiddeti özenli bir şekilde önleme, soruşturma, kovuşturma ve cezalandırma yükümlülüğü ile ilgilidir. GREVIO, İstanbul Sözleşmesinde gerekli özeni gösterme yükümlülüğünün sözleşmenin kapsayıcı ilkelerinden biri olarak sözleşme kapsamına alındığının altını çizmektedir. Dolayısıyla, tüm kadınların şiddet eylemlerinden korunması için hukuki ve diğer tedbirlerin alınması şeklinde ifade edilen genel yükümlülük dâhil olmak üzere, bu yükümlülüğün açık içeriğinin sözleşmenin diğer hükümleriyle bağlantılı olarak düşünülmesi gerekmektedir. [29]
27. Ev içi şiddet vakalarında Türkiye’nin bu gerekli özeni gösterme ilkesine uymaması, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde (AİHM) bu konuda bir dönüm noktası olan Opuz davası kararıyla başlayan bir dizi karara yol açmıştır. Opuz davalar grubu olarak bilinen bu davalar, [30] yetkililerin başvuru sahiplerini veya onların ölen akrabalarını ev içi şiddetten korumada başarısız olması ile ilgilidir. AİHM, bu davalarda;
1. yetkililer, gerçek ve yakında olması muhtemel saldırıya maruz kalma riskini bilmelerine veya bilmeleri gerekmesine rağmen başvuru sahipleri veya ölen akrabaları ile ilgili olarak gerekli önleyici/koruyucu tedbirleri almamıştır;
2. yetkililer, koruyucu tedbir emirlerine uygun davranılmaması ile ilgili mevcut yaptırımları uygulamamış, böylece bu tedbirler tamamen etkisiz kalmış ve failler cezasız kalmıştır;
3. faillere yönelik cezai soruşturmalar ve sonrasındaki yargılamalar, süratli ve özenli bir şekilde yapılmamıştır,
gibi bir dizi nedene dayanarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 2. maddesi (yaşam hakkı) ve 3.
maddesinin (insanlık dışı veya onu kırıcı muamele yasağı) ihlal edildiğine hükmetmiştir.
28. AİHM, Opuz, M.G. ve Halime Kılıç davalarında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 2 ve 3. maddeleri ile bağlantılı olarak ayrımcılık yapma yasağı ile ilgili 14. maddenin de ihlal edildiği yönünde hüküm vermiştir. Mahkeme, ev içi şiddetin yetkililer tarafından hoş görüldüğü, hükümet tarafından belirtilen mevcut telafilerin etkisiz kaldığı ve faillerin cezasız kaldığı yönündeki Sivil Toplum Kuruluşlarının raporlarına atıf yapmıştır. Buna bağlı olarak Mahkeme, ev içi şiddetin çoğunlukla kadınları etkilediği ve Türkiye’deki genel ve ayrımcı adli edilgenlik ortamının ev içi şiddete zemin sağlayan bir ortam yarattığı yönünde prima facie (aksi kanıtlanmadıkça doğru sayılan) belirtiler olduğu yönünde hüküm vermiştir.
29. GREVIO, Opuz grubu davaların uygulanmasıyla ilgili olarak Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi nezdinde devam eden sürece vakıf olup gelişmeleri takip etmektedir. GREVIO, Parlamenter Meclisinin 2017 Mart ayında aldığı kararı hatırlatarak ‘’gerçek ve yakın zamanda olması muhtemel bir saldırıya maruz kalma riskine karşı gerekli önleyici/koruyucu tedbirlerin alınması, koruyucu tedbir emirlerine uyulmaması durumunda mevcut yaptırımların uygulanması ve davaların süratli ve özenli bir şekilde yürütülmesinin sağlanması yönünde alınan tedbirlerle ilgili olarak açık ve ayrıntılı bilgi verilmesini’’ Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir. [31] GREVIO, Türk yetkililerin bu raporda sunulan görüş ve önerilerden esinlenerek bu davada ilerleme sağlama ve Mahkeme’nin kararlarına eksiksiz uyma yönünde tavır takınacağına inanmaktadır.
30. GREVIO, kadına yönelik şiddetin önlenmesi yönünde gösterilen çabalara rağmen bu olgunun Türkiye’de yaygın bir şekilde sürdüğünü ve yetkililerin özenli davranma sorumluluğunu yerine getirmediği yönünde iddialarla ilgili olarak yoğun tartışmalar yaşandığını kaydetmektedir. Yıllar içinde gerek sosyal medyada gerekse sokakta kadın hakları savunucuları, şiddete maruz kalan kişiler ve vatandaşlar tarafından çeşitli gösteriler düzenlenmiş, sağlıksız politikalara karşı çıkılarak faillere hoşgörülü davranıldığı şeklinde iddialar dile getirilmiştir.[32] Kolluk kuvvetlerinin veya yargıçların kadına yönelik şiddet vakalarını uygun bir şekilde ele almadıkları ve damgalayıcı tavır içinde oldukları yönünde medyada haberler çıkmaktadır. Bu tür vakalardan birinde sokakta saldırıya uğrayan bir kadınla ilgili olarak saldırıya maruz kalan kişinin giyim tarzının kendisini tahrik etiği yönündeki failin ifadesine kolluk kuvvetlerinin sempati gösterdiği bildirilmektedir.[33] Bir diğer vaka ile ilgili medya haberinde ise, kamu taşıma aracında bir kadına saldıran failin önce gözaltına alınarak salıverildiği, ancak daha sonra kadının maruz kaldığı şiddete atıf yapılmaksızın ‘’toplum içinde nefret uyandırmak’’ suçlamasıyla ikinci kez gözaltına alınmasına karar verildiği bildirilmektedir.[34]
31. Özellikle yetkililerce gereğince risk değerlendirme ve süratli müdahale yapılması ile geçmişte önlenmesi mümkün olması muhtemel kadın cinayeti sayısıyla ilgili de birbiriyle uyuşmayan görüşler bulunmaktadır. Şiddete maruz kalarak öldürülen kadın sayısı ile ilgili endişe verici eğilimlere değinen medya haberleri, genellikle bu haberlere karşı resmi veri yayımlanmaksızın yetkililer tarafından reddedilmektedir. ‘’Kadın cinayetlerini durduracağız’’ platformu, GREVIO komitesinin 2017 yılı Kasım ayında gerçekleşen Türkiye ziyareti sırasında 2017 yılı başından o tarihe kadar[35] Türkiye’de 337 kadının toplumsal cinsiyet temelli cinayetlerde öldürüldüğü bildirmiştir. [36] Bu konuda güvenilir resmi verilerin olmaması, yetkililerin konuyu yeterince ciddiye almaya ve sorumluluklarıyla açıkça yüzleşmeye istekli olmadıkları algısını güçlendirmektedir.
32. GREVIO komitesine görevlerini yerine getirmeyen devlet görevlileriyle ilgili birçok vakayla ilintili bilgiler ulaşmaktadır. Bunlar arasında, kolluk kurumları görevlilerinin şiddete maruz kalan kişileri korumak için zamanında gerekli eyleme başvurmaması, şiddete maruz kalan kişilerin saatlerce karakolda bekletilmesi, ev içi şiddetin aile içinde çözülmesi gerektiğini söyleyerek şiddete maruz kalan kişileri olayı ihbar etmekten veya sığınma desteği aramaktan vazgeçirme, şiddete maruz kalan kişilere haklarıyla ilgili yeterli bilgi vermeme, kadınları ‘’kocasına itaat etmemekle’’ veya ‘’kocalarını tahrik etmekle’’ suçlama gibi konular bulunmaktadır. [37] Mevcut veriler, eşlerinden veya partnerlerinden gördükleri fiziksel ve/veya cinsel şiddet sonucunda kolluk kuvvetlerine başvurarak yardım isteyen kadınlarla ilgili vakaların % 80’den fazlasında kadının ifadesinin alınmadığını ve kadınların kolluk kuvvetlerine sevk edildiği vakaların yaklaşık % 60’ında ise bu kadınların destek hizmetlerine yönlendirilmediğini veya konunun savcı ve mahkemelere iletilmediğini göstermektedir. [38] Kolluk kuvvetlerince yapılan yetersiz müdahale, şiddete maruz kalan kadınların bu kez olayla ilgili suçlanarak ikinci bir kez haksızlığa uğramalarına neden olmasının yanı sıra, soruşturmaları engellemekte ve şiddete maruz kalan kadınların hukuki telafi arama hakkına önyargı ile yaklaşılmasına neden olmakta ve adli kovuşturmada failin cezasız kalmasına zemin hazırlamaktadır. Mahkeme süreçlerini izleyen STK’lerce yapılan vaka araştırmaları da kadınlara yönelik şiddet vakalarında uygun olmayan adli müdahale vaka örneklerini ortaya koymaktadır ki bunlar arasında - cinayet veya intihar süsü verilen cinayet vakaları dâhil olmak üzere – yetersiz soruşturma nedeniyle failin beraatına karar verilen vakalardan ‘’iyi hal’’ nedeniyle cezada indirim yapılan vakalara kadar çeşitli vakalar bulunmaktadır.
33. Yetkililer tarafından verilen bilgilere göre, görevlerini yerine getirmeyen resmi görevlilerden hesap sorulmasını sağlayan mekanizmalar yasalarda mevcuttur [39] ve bunlar, ceza yasaları kapsamındaki yaptırımlar dâhil olmak üzere, uygulanmaktadır. Ancak GREVIO, bu tür resmi görevlilerle ilgili davaların sonuçlarına ait verilerin olmaması nedeniyle hesap verebilirlik ilkesine uygulamada ne oranda uyulduğunu teyit edememiştir.
34. GREVIO, yukarıda belirtilen hususlar ve kadına yönelik şiddete karşı devletçe yapılan müdahalenin ne kadar verimli olduğuna ilişkin sınırlı istatistiksel kanıtlara dayanarak, Türkiye’de kadına yönelik birçok şiddet vakasının şiddete maruz kalan kadınları korumada devletçe kurulan sistemin yetersizliğine atfedilebileceğini göz ardı edememektedir. GREVIO komitesine ulaşan bilgiler, şiddetin kadınların olayı kolluk kurumlarına ihbar etmeleri sonrasında da devam ettiğini ve yetkililerin kadınların şiddete maruz kaldığı bilgisini önceden aldıkları durumda dahi kadınların tekrar şiddete maruz kalma veya hatta öldürülme durumlarını önleyici etkili koruma önlemlerini almadıklarını göstermektedir. [40] Bu bağlamda, ‘’hayati tehlikesi bulunan kadınları korumak için süratli polis müdahalesi, uygun risk değerlendirme, acil engelleme emirlerinin derhal uygulamaya konması, önleyici gözaltı ve bunlara benzer tedbirler dahil, ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere, yeterli, süratli ve etkili koruma tedbirlerinin alınmış olsaydı en azından toplumsal şiddete maruz kalarak öldürülen bazı kadınların hayatı kurtarılabilir miydi?’’ sorusu ortaya çıkmaktadır. GREVIO, benzer şekilde faillerle ilgili soruşturma, kovuşturma ve cezalandırma ile ilgili kesin verilerin olmaması nedeniyle eşlerini/partnerlerini öldüren failler dâhil olmak üzere şiddet vakalarındaki faillerin sözleşmenin 45. maddesi kapsamında mahkeme önüne çıkarılarak haklarında etkili, suçla orantılı ve caydırıcı cezai yaptırımların uygulanıp uygulanmadığı konusunda bir sonuca varamamıştır.
35. Yetkililer tarafından verilen bilgilerde, kolluk kurumlarınca 2009 yılından bu yana her cinayet olayının analiz edilerek ilgili vakanın toplumsal cinsiyet temelli bir vaka olarak sınıflandırıp sınıflandırılamayacağının tespit edilmesi için ‘’Ev İçi Şiddet Kayıt Formu’’ adlı belgenin kullanıldığı belirtilmektedir. GREVIO, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı eşgüdümünde, toplumsal cinsiyet temelli kadın cinayetlerini vaka bazında analiz etmek ve her vakanın kolluk kurumlarınca toplanan veriler kullanılarak araştırılmasını teşvik ederek desteklemek için adli ve idari süreçlerde konunun içinde olan tüm paydaşları bir araya getiren bir çalışma grubu kurulması yönünde yetkililerin girişimini memnuniyetle karşılamaktadır. Yetkililer, şiddete karşı yapılan müdahaledeki eksikliklerin şiddete maruz kalan kişilerin öldürülmesinde bir payı olup olmadığını değerlendirme açısından bu girişimi bir fırsat olarak görmelidir. Yetkililer, bu amaca yönelik olarak ev içi şiddetten kaynaklanan ölüm veya öldürme vakalarıyla ilgili çeşitli ülkelerin ulusal bazda geliştirdikleri inceleme ve değerlendirme mekanizmalarını örnek olarak alabilirler. Bu tür mekanizmalardan şiddete karşı kurumsal müdahalede sistemden kaynaklanan muhtemel eksiklikleri tespit etmek amacıyla ev içi şiddetten kaynaklanma ihtimali olan cinayet vakalarının incelenmesi ve çeşitli kurumlarca değişik bir müdahale yaklaşımıyla ilgili vakanın geçmişe dönük olarak önüne geçilme olasılığının değerlendirilmesi ve bu tür cinayetlerin gelecekte önlenmesi için öneriler getirilmesi yönünde faydalanılmaktadır.[41] Dolayısıyla bu analiz kapsamında, ağır vakalarında gözaltı tedbirleri, vakayla ilgili acil engelleme veya koruma emri verilip verilmediği veya şiddete maruz kalan kişinin böyle bir emrin çıkarılması için başvurup başvurmadığı, bu tür bir emirle ilgili ihlal olup olmadığı ve soruşturma ve kovuşturmadan nasıl bir sonuç alındığı gibi konular dahil olmak üzere, dikkatli ve tekraren risk değerlendirme ve eşgüdümlü güvenlik planlaması yapılıp yapılmadığı ve şiddete maruz kalan kişilerin daha fazla zarar görmemesi için uygun önlemler alınıp alınmadığı gibi konular değerlendirilmelidir. Failin bilinmediği kadın cinayetleri ile intihar süsü verilme ihtimali olan cinayetler de bu girişim kapsamında değerlendirilmelidir. Bunun yanı sıra, örneğin kolluk kurumlarında kurum içi soruşturma açılması ve disiplin yaptırımlarının uygulanması dâhil olmak üzere, bu analiz sonucunda grubun bulgularına göre alınan tedbir türlerinin bir sisteme bağlanmasının sağlanması da son derece önemlidir. Bu tür bir girişimin sonuçları, STK’ler ve kamuoyunu da içine alacak şekilde tüm ilgili paydaşlarla paylaşılmalıdır.
36. GREVIO, bu raporda formüle edilen öneri ve düşünceleri göz önünde bulundurarak aşağıdaki hususların yerine getirilmesini yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir:
a. Kadına yönelik şiddete karşı kurumsal müdahaledeki eksikliklerin, gerekli özenin gösterilmesi yükümlülüğü çerçevesinde belirlenmesi ve bunlara çözümler getirilmesi yönündeki önlemlere hız verilmesi;
b. Gerekli özenin gösterilmesi yükümlülüğü çerçevesinde (1) şiddete maruz kalan kişilerin tekrar şiddete maruz kalarak zarar görebileceklerinden yola çıkarak bu kişilerle ilgili sistematik izleme ve risk değerlendirme çalışmalarının yapılması; (2) şiddet eylemlerinin soruşturulması ve cezalandırılması;
c. görevlerini yerine getirirken şiddete başvuran, şiddeti hoş gören veya önemsizmiş gibi gösteren veya şiddete maruz kalan kişileri suçlayan devlet görevlileri hakkında gerekli işlemlerin yapılmasının sağlanması;
d. toplumsal cinsiyete dayalı kadın cinayetlerinin geleceğe yönelik olarak önlenmesi, kadınların güvenliğinin sağlanması ve gerek faillerin gerekse taraflarla ilgili işlem yapan çeşitli kurumların hesap vermelerinin sağlanması amacıyla bu tür tüm cinayet vakalarının çözümlenmesine yönelik sürekli çaba gösterilmesi;
e. kadına yönelik şiddetle mücadele edilmesi, kadına yönelik şiddetin açıkça kınanması ve bu önemli toplumsal sorunla daha kararlı bir şekilde mücadele edilmesi için etkili siyasi irade olduğu yönünde kamuoyunda güven oluşturulması.
D. Toplumsal cinsiyet duyarlı politikalar (Madde 6)
37. İstanbul Sözleşmesinin 6. maddesi, taraf devletlerin 1. maddede belirtilen, kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetin önlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesi yönündeki politika ve tedbirlerin toplumsal cinsiyetçi bakış açısıyla bütünleştirilmesi gerekliliğinin getirilmesi ve bu yolla gerçek bir temeli olan kadın-erkek eşitliğinin teşvik edilerek desteklenmesi ve kadın güçlendirilmesi yönündeki yükümlülüklerini daha da pekiştirmekte ve tümlemektedir. GREVIO, bu bağlamda Türkiye’nin Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planında (2016-20) kadına yönelik şiddetin toplumsal cinsiyetçi ve ayrımcı yönünü [42] kadın ve erkekler arasında tarihsel olarak eşit olmayan bir zeminde gelişen güç ilişkilerinin bir yansıması olarak açıkça kabul etmiş olmasını memnuniyetle kaydetmektedir. Kadına yönelik şiddetle ilgili bu anlayış, 6284 sayılı Yasada kanun koyucu tarafından yasa metninde ‘’Sadece kadın olduğu için bir kadına yöneltilen veya kadınları etkileyerek toplumsal cinsiyet temelli bir ayrımcılık ve insan hakları ihlali yaratan ve bu yasada ihlal olarak tanımlanan davranış veya tavırlar’’ şeklinde verilen şiddet tanımında da görülmektedir.
38. GREVIO, ayrıca Türkiye’de kadın-erkek arasındaki toplumsal cinsiyet eşitliğinin teşvik edilerek desteklenmesi yönündeki çabaların, TC Anayasasının 41. maddesinde ‘’Aile Türk toplumun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır’’ şeklinde belirtilen yaklaşımla da ortaya konan aileyi korumaya yönelik politikalarla iç içe olduğunu kaydetmektedir. GREVIO, kadını anne ve bakım sağlayan kişi olarak geleneksel rolünü üstlenmesi yönüne iten son zamanlardaki politikalar ile birlikte bu iki hedef arasında birbirine zıt iki gerilimin oluştuğunun görülebildiğini kaydetmektedir.[43] Kadın ve Aileden Sorumlu Bakanlığın adının son dönemde Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı olarak değiştirilmesi, birçokları tarafından bu politika değişikliğinin bir göstergesi olarak yorumlanmaktadır.[44] Sivil Toplum Kuruluşları, kadının statüsünün iyileştirilmesi ve güçlendirilmelerinin desteklenmesi için gerekli finansal kaynakların Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı içinde yeni bir yönlendirmeyle kadının ekonomik bağımlılığının azaltılması yönünde fazla yarar sağlamayan aile odaklı politikalar için tahsis edildiğini belirtmektedirler.[45] GREVIO, aileyi destekleyen politikalar bakımından, bakım veren kişi rolünün sadece ve genel olarak kadına atfedilmesinin kadınların yoksullaşmasına ve sosyal ve ekonomik olarak sömürülmelerine neden olacağı anlayışı temelinde, ücretsiz ve ekonomik çocuk bakımı ve aile içinde yaşlı ve güçsüz bireylerin bakımının kadın ve erkek tarafından ortak olarak yürütülmesi gibi tedbirleri savunmaktadır. GREVIO, her şeyden önce insan hakları temelinde bina edilen bir yaklaşımda ailenin korunması ve kadının hakları konusunun eşit derecede önemli ve birbirini tamamlayan konular olarak görülmesi gerektiğinin altını çizmektedir.
39. Yukarıda sözü edilen birbirine zıt gerilimleri özelikle aile içindeki yansımasıyla kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi konusunda da gözlemlemek mümkündür. ‘’Aile Birliği üzerindeki Olumsuz Etkilerin Önlenmesi, Boşanma Nedenleri ve Aileyi Güçlendirme Önlemleri ile ilgili Parlamento İnceleme Komisyonu Raporu’’ kapsamındaki hayli tartışmaya açık bulgular,[46] aile birliğini koruma hedefinin kadının şiddete karşı korunması konusunda birçok bakımdan nasıl bir zayıflamaya neden olduğunu örneklemektedir. Türkiye’de boşanma oranlarının düşürülmesi için önlemler ortaya konması amaçlı olarak 2016 Mayıs ayında yayımlanan parlamento raporu, evli kadınların şiddetten uzak bir yaşam sürme hakkı önünde engel teşkil edebilecek bir dizi mevzuata yönelik öneriyi kapsamaktadır.[47] GREVIO, Türkiye’de politika yapıcı aktörlerin aile birliğini koruma arzuları haricinde kadına yönelik şiddeti görmezlikten gelme eğiliminde olabilecekleri ihtimalinden oldukça endişe duymaktadır. GREVIO, aile üyelerinin her birinin şiddetten uzak bir yaşam sürme hakkına saygı duyulması konusunun, ailelerin sağlıklı bir şekilde gelişiminin sağlanması bakımından etkili bir araç olduğu şeklindeki güçlü inancını tekraren ifade etmektedir. Komite, ev içi şiddeti haklı veya konunun ciddiyetini önemsiz gibi gösteren, bu yolla da sonuçta aileye zarar veren ve tahrip eden her türlü yaklaşıma karşı uyarıda bulunmaktadır. Endişe veren bu eğilime karşı tavır almak için aile içinde kadını etkileyen şiddetin yaygınlığı ile ilgili olarak ve ev içi şiddetin hangi bahane ve mazeret altında olursa olsun kabul edilemez olduğu ilkesinin benimsenmesinin teşvik edilerek desteklenmesi bakımından politikacılar, devlet görevlileri ve toplumun bilinçlendirilmesi için daha fazla çaba gösterilmelidir.[48]
40. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesini yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir:
a. Kadınları anne ve bakım sağlayan kişi olarak geleneksel rollerine hapsetme girişimlerinin toplumsal cinsiyetin desteklenmesi yönünde politika geliştirme çabalarına engel olmamasının sağlanması;
b. kadının erkekle eşit olarak muamele gördüğü bir yapı içinde kadını güçlendirmeyi amaçlayan aile yapısını destekleyen politikalar oluşturulması;
c. kadının erkekle eşit haklara sahip olması ve güçlendirilmesi yönünde oluşturulan politikalar için uygun finansal destek ayrılması;
d. kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi yönünde oluşturulacak politikaların, kadının erkekle eşit olmadığı yönünde bir araç olarak kullanılan kadına yönelik şiddetin toplumsal cinsiyetçi yönü dikkate alınarak oluşturulması;
e. kadına yönelik şiddetin yaygın bir olgu olduğu ve bu tür şiddeti meşrulaştıran tutumlara karşı etkili şekilde mücadele edilmesi gerektiği konusunda politika yapıcı aktörler, devlet görevlileri ve toplumun eğitilmesi ve bilinçlendirilmesi yönünde çabaların sürdürülmesi.
II. Bütüncül politikalar ve veri toplama
41. İstanbul Sözleşmesinin II. Bölümünde ülke çapında gerekli kurumsal, finansal ve örgütsel yapılarla sürdürülebilir şekilde uygulanan etkili, kapsamlı ve eşgüdümlü politikalarla kadına yönelik şiddete karşı bütüncül bir tavır alınması şeklinde ifade edilen temel yükümlülük ortaya konmaktadır.
A. Kapsamlı ve eşgüdümlü politikalar (Madde 7)
42. Kadına yönelik şiddete karşı Türkiye’nin kapsamlı ve eşgüdümlü tavır alışının başlangıç girişimleri, 4320 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Yasanın çıkarıldığı 1998 yılına kadar inmektedir. Türkiye, bu yasayla aile üyelerini ev içi şiddete karşı korumak için sivil mekanizmalar geliştiren ülkeler safına katılmıştır. Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesini kabulünden sonra 2012 yılında çıkarılan 6284 sayılı Yasa, 4320 sayılı yasayı ikame etmiş ve hem şiddet türleri hem de yasa korumasından faydalanan kişiler açısından kapsamını önemli ölçüde genişletmiştir. Bu yasaların uygulanımı, bir dizi yönetmelik[49] ve 2007 ile 2020 yılları arasını kapsayan üç ardışık ulusal eylem planını kapsayan bir dizi tedbirle desteklenmiştir. İlgili bakanlıkların eylemlerinin çerçevesini çizen stratejik planların tümüne özellikle kadına yönelik şiddetle mücadeleyi kapsayan bir bileşen eklenmiştir. Bunların yanı sıra, alınan tüm bu tedbirler, kadına yönelik şiddeti bir tür ayrımcılık ve kalkınma sorunu olarak ele alan ve diğerleri yanında toplumsal cinsiyet eşitliğini ve kadının güçlendirilmesini teşvik ederek destekleme yönünde hedefe yönelik tedbirlerle desteklenmesi gereken daha geniş bir planın bir parçasıdır. GREVIO, bu tedbirler sayesinde kaydedilen gelişmeyi memnuniyetle karşılamaktadır. Komite, bunun yanında bu politikaların il bazında eylem planı olarak yerel düzeye yaygınlaştırılması çabalarını da memnuniyetle karşılamaktadır. Şu anda 57 ilde eylem planları oluşturulmuş olup bu tür eylem planları, Türkiye gibi çok geniş topraklara sahip ve iller arasında büyük ekonomik ve sosyal farklılıkların olduğu bir ülke için son derece önemlidir.
43. GREVIO, kadına yönelik şiddete karşı bütünlüklü bir tavır alınması yönünde 7. maddede belirtilen taraf devletlere yönelik taleplerin tüm şiddet türlerini ve bu şiddet türlerine maruz kalan tüm kadınları ve tüm yetkili devlet kurumlarını kapsadığını hatırlatmaktadır. Yetkililerin bu taleplerin gereğini yerine getirmelerine yardımcı olmak için bu raporun değişik bölümlerinde ayrıntılı görüş ve önerilere yer verilmiştir. Aşağıda 7. maddede istenen kapsama ulaşabilmeleri bakımından, GREVIO Komitesinin yetkililerin özellikle dikkat etmesini tavsiye ettiği alanlarla ilgili bazı genel ön yorumlar yer almaktadır.
44. 6284 sayılı Yasa, ev içi şiddet konusunda sınırlı bir bakış açısı içeren eski yasaya göre önemli yenilikler içermesine rağmen, GREVIO şiddetin çeşitli yansımalarına özgü etkenlerin irdelenmesi ve gereğince tavır alınması için hedefe yönelik geniş çaplı tedbirlerin gerekli olduğunu gözlemlemektedir. GREVIO, bu konuda yetkililerin 2018-23 dönemi için Erken Yaşta ve Zorla Evliliklerle Mücadele Ulusal Eylem Planını hazırladıkları yönündeki bilgiyi memnuniyetle karşılamaktadır. Politika geliştirme konusundaki mevcut eksikliklerin giderilmesi ve vakaların önemli ölçüde eksik ihbar edilmesi sorunuyla başa çıkabilmek için, başta kadın ve kız çocuklarına yönelik cinsel şiddet olmak üzere, diğer şiddet türlerine karşı bir tavır alınmasına yönelik politikalar geliştirilmesi gerekmektedir. GREVIO, benzer şekilde sözde ‘’namus’’ adına işlenen cinayetlere yönelik olarak daha hedefe odaklı politikalar geliştirilmesini memnuniyetle karşılayacaktır.
45. GREVIO, başta özellikle keşisimsel şiddete maruz kalan veya kalma ihtimali olan kadınlar ile çocuklar olmak üzere, Kadına Yönelik Şiddet Ulusal Eylem Planında (2016-20) şiddete maruz kalan tüm grupların şiddete karşı alınan tedbirlerden yararlanmasının sağlanması yönünde yetkililerin çabalarını takdir etmekte, bu bağlamda dezavantajlı gruplara yönelik olarak Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planına (2016-20) alınan çeşitli hedeflere atıf yapmaktadır. GREVIO, bu spesifik grupları temsil eden kadın kuruluşlarının etkili bir şekilde katılımının sağlanması ile ilgili öneri ve görüşlerini göz önüne alarak, Kürt kadınlar gibi belirli bir etnik gruba ait kadınların, kırsal bölgelerde yaşayan kadınların, engelli kadınların, anneleri ile birlikte şiddete maruz kalan veya annelerine yönelik şiddete tanıklık yapan çocuklar, lezbiyen kadınlar, kimlik belgesi olmayan göçmen kadınlar dahil göçmen veya mülteci kadınların ihtiyaçlarının karşılanması yönünde ilave tedbirler alınması gerektiğini belirtmektedir.
46. Kadınlara koruma ve destek sağlama yönünde 6284 sayılı Yasa kapsamında önemli gelişmeler sağlanmıştır, ancak bu gelişmelere kıyasla şiddet vakalarının etkili bir şekilde soruşturulup kovuşturulduğu ve gerekli yaptırımların uygulanıp uygulanmadığı ve kadına yönelik şiddete karşı 4 konuda, yani şiddetin önlenmesi, bütünleştirilmiş politikalar, koruma ve kovuşturma bakımından Türkiye’nin aldığı tavrın aynı derecede güçlü olup olmadığı yönünde çok daha az kanıt ve veri bulunmaktadır.
47. GREVIO, kadına yönelik şiddete karşı yapılan eşgüdümlü müdahalenin aşağıdaki sonuçları sağlaması bakımından yetkilileri ilave önlemler almaları konusunda şiddetle teşvik etmektedir.
a. Başta özellikle kadın ve kız çocuklara yönelik cinsel şiddet, zorla evlilik ve sözde ‘’namus’’
b. adına işlenen suçlar olmak üzere İstanbul Sözleşmesi kapsamındaki tüm şiddet türlerine karşı kapsamlı bir şekilde tavır alınmasının sağlanması;
c. Eşgüdümlü müdahalenin özel ihtiyaçlarının karşılanması bakımından şiddete maruz kalan tüm grupları kapsayıcı olmasının sağlanması. Bu kapsamda, başta özellikle annelerine karşı şiddet uygulanan veya annelerine karşı uygulanan şiddete tanıklık eden çocuklar ile keşisimsel şiddete maruz kalan veya kalabilecek olan kadınlar olmak üzere, - Kürt kökenli kadınlar gibi – belirli etnik kökene bağlı kadınlar, kırsal bölgelerde yaşayan kadınlar, engelli kadınlar, lezbiyen kadınlar ve ülke içinde yerinden edilmiş kadınlar ve belgesiz göçmen kadınlar dahil olmak üzere göçmen veya mülteci kadınlar bulunmaktadır.
d. Eşgüdümlü müdahalenin, önleme, bütünlüklü politikalar, koruma ve kovuşturma bakımından tüm resmi kurumlar arasında güçlü bir kurumsal işbirliğine dayalı olarak yürütülmesinin sağlanması.
B. Finansal kaynaklar (Madde 8)
48. Değerlendirme sürecinde yetkililerce çeşitli veriler sağlanmıştır, ancak sağlanan veriler sözleşmenin 8. maddesi uyarınca kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetin önlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesi için geliştirilen bütünlüklü politikalar, tedbir ve programların uygun bir bir şekilde uygulanmasına olanak sağlamak için tahsis edilecek finansal kaynaklarla ilgili bir değerlendirme yapma olanağı vermemektedir. Sağlanan bilgiler, genel olarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı olarak faaliyet gösteren Kadının Statüsü Genel Müdürlüğünün görev alanına giren faaliyetlerle ilgili olup[50] diğer ilgili kamu kurumlarının bütçesiyle ilgili çok az veya hiçbir veriyi kapsamamaktadır. [51] 2014-2016 yılları arasında gerçekleştirilen çeşitli münferit bilinçlendirme ve eğitim faaliyeti projeleri ile ilgili olarak 16.018.548 EUR’luk bir tutar zikredilmiştir. [52]
49. GREVIO, ilgili politikalar için ve aynı zamanda performans ve eğilimlerin analiz edilmesine yönelik olarak yeterli bütçe ayrılıp ayrılmadığının değerlendirilmesi için güçlü verilerin kullanılmasının yetkililer için çok önemli olduğunu altını çizerek ifade etmektedir. Şu anda uygulanmakta olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planında bu konuya ayrılan bütçe tutarını belirtmeksizin hedeflere gerçekçi bir şekilde ulaşılması ve etkilerinin ölçülmesi mümkün değildir. GREVIO, hükümetin 6284 sayılı Yasanın yürütülmesini desteklemek üzere ayrılan bütçeye 2018 yılı için % 10 artış taahhüt ettiği bilgisini memnuniyetle karşılamakta, bunun planda belirtilen iddialı hedeflere ulaşma yönünde atılmış olumlu bir adım olduğunu belirtmektedir.
50. GREVIO, genel olarak Türkiye’nin kadına yönelik şiddete karşı yürüttüğü mücadelenin kalitesinin önemli ölçüde mevcut kapasiteye bağlı olduğunu ve devletin belirli alanlarda iyileştirmeler yapmak için çabaladığını gözlemlemektedir. [53] Yürütülen bu mücadelenin kapsamı göz önüne alındığında, bu mücadelenin başarıya ulaşması, büyük ölçüde yetkililerin niyetlerini gerekli finansal kaynakla desteklemelerine bağlı olacaktır. GREVIO, bunun yanı sıra Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü (KSGM) ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına (ASPB) tahsis edilen bütçe oranlarından yola çıkarak, [54] 2014, 2015 ve 2016 yılları için bakanlık bütçesinde yapılan artırım oranlarının benzer şekilde KSGM bütçesine yansıtılmamış olduğunu kaydetmektedir. [55] GREVIO, KSGM’nin bütçesinin politika geliştirme ile ilgili giderleri kapsadığını, öte yandan ŞÖNİM ve sığınma evlerinin faaliyetleri dahil olmak üzere bu politikaları desteklemek için verilen hizmetleri ise doğrudan ASPB bütçesinden karşılanmasını anlayışla karşılamaktadır. GREVIO, kadına yönelik şiddetle mücadele edilmesi için tüm illerin etkili kurumlar arası mekanizmalar ve yeterli kapasite ile donatılması için, kapsama alınması gereken alan ve mesafelere atıfla, ulusal eşgüdüm kurumunun yeterli bütçe ile donatılmamasının süreci etkili bir şekilde yönetme yeteneğini riske atacağı yönünde endişe duymaktadır.
51. İstanbul Sözleşmesi 8. maddesinin amacı, sadece resmi kurumlar tarafından gerçekleştirilen faaliyetler için değil, ilgili sivil toplum kuruluşları tarafından yapılan faaliyetler için de uygun finansal ve insan kaynağı tahsis edilmesinin sağlanmasıdır. GREVIO, mevcut bilgilere dayanarak özel hizmet sunan ve bilinçlendirme faaliyetleri dâhil birçok faaliyet yürüten STK’lerin mevcut durumda sınırlı devlet finansmanından yararlandıkları ve sıklıkla sınırlı kapsamlı projeler için finansman sağlayan zamana bağlı bağışlara bağımlı oldukları kanaatini edinmektedir. [56] GREVIO, özellikle STK’lerin sağladığı özel hizmetler başta olmak üzere, Türkiye’de bu tür kuruluşların müdahale alanlarının genişletilmesi önerisinin bunların uzun vadede devletçe finansal olarak desteklenmesi yoluyla hayata geçirilebileceğini kaydetmektedir. [57]
52. GREVIO, kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi yönünde ayrılacak ulusal ve yerel bütçelerin görünür hale getirilmesi bakımından Türkiye’de toplumsal cinsiyet duyarlı bir bütçelemenin oluşturulması yönünde devam eden çalışmaları memnuniyetle karşılamaktadır. [58] Komite, devam eden Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planında (2016-20) Türkiye’de kadına yönelik şiddetin doğrudan ve dolaylı maliyetinin saptanması için bir yöntem geliştirilmesi hedefinin belirlenmiş olmasını memnuniyetle karşılamaktadır.[59] Bu maliyetin hesaplanması, Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesinin 8. maddesinde belirtilen taahhütlerini yerine getirebilmesi yönünde gerekli olan bütçenin belirlenmesi ve sözleşmede yer alan tüm şiddet türlerini önlemek ve bunlarla mücadele etmek için uygulanacak politika, tedbir ve programlar uygun bütçenin tahsis edilmesinde etkili bir araç olacaktır. Yetkililer, ayrıca bu yeni yöntemlerle sivil toplum tarafından kamu harcamalarının daha şeffaf olması yönünde yapılan çağrıya da yanıt verme imkânı bulacaklardır. [60]
53. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir:
a. Hem merkezi hükümet hem de yerel yönetimler nezdinde uygun insan kaynağı ve finansal kaynak sağlayarak kadına yönelik şiddetle müdahale mekanizmalarının güçlendirilmesi;
b. İstanbul Sözleşmesinin uygulanmasını sağlamak için eşgüdümden sorumlu resmi kurum olan Kadının Statüsü Genel Müdürlüğüne (KSGM) tahsis edilen bütçenin önemli oranda artırılması;
c. Uygun finansmanın tanımlanması ve tahsis edilmesi, kamusal harcamaların izlenmesi ve kadına yönelik şiddette kaydedilen ilerlemenin ölçülebilmesi için toplumsal cinsiyete duyarlı bütçelemenin uygulanması yönünde mevcut çabaların devam ettirilmesi;
d. Bir taraftan politika belirleme aşamalarında sivil toplumun anlamlı katılımını sağlamak için özel hizmet sağlayan ve kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetin önlenmesi için çalışan tüm kadın STK’lerinin şeffaf bir şekilde karar almasını sağlarken diğer taraftan bu kuruluşlara sürekli ve sürdürülebilir finansman zemini sağlayarak bu kuruluşların teşvik edilmesi ve desteklenmesi için uygun finansman kanalları tesis edilmesi gibi ilave uygun önlemlerin alınması.
C. Sivil toplum kuruluşları ve sivil toplum (Madde 9)
54. Türkiye’deki dinamik kadın hareketi kuruluşları, ülkede kadın hakları konusunda sağlanan önemli gelişmelerde etkili bir rol oynamıştır. Kadın aktivistler, Türkiye’de kadına yönelik şiddet ile ev içi şiddet konusunda müdafi olarak ve yoğun kampanya çalışmaları yaparak bu konunun Türkiye’de kamusal bir sorun olarak öne çıkmasını sağlamışlardır. İlk kadın kuruluşlarının ortaya çıkmaya başladığı 1980’li yılardan itibaren çeşitli feminist dergiler yayımlanmaya başlanmış, kadın hakları ve kadına yönelik şiddette ataerkil davranış kalıplarının desteklenmesinde devletin rolü konusunda hararetli tartışmalar yaşanmaya başlanmıştır.
55. Türkiye’deki kadın STK’leri, daha çok kadın-erkek arasında daha fazla eşitlik sağlanması yönünde bir dizi temel reformların yapılmasında gerekli politik desteği sağlayan kurumlar olarak bilinmektedir. İstanbul Sözleşmesi ile ilgili görüşmeler sırasında, sözleşmenin Türkiye tarafından kabulü aşamasında ve sözleşmeyi uygulama yönünde gerekli önlemlerin kabulünde, özellikle 6284 sayılı Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesi ve Ailenin Korunmasına Dair Yasanın yasalaşması aşamasında yetkililer için öncelikli ortaklar olarak çalışmışlardır.
56. Sözleşmenin 9. maddesi, kadına yönelik şiddetle mücadelede aktif olarak çalışan ilgili STK’ler ve sivil toplum tarafından yapılan işin her düzeyde tanınması, teşvik edilmesi ve desteklenmesi konusunda taraf devletleri yükümlü kılmaktadır. GREVIO, değerlendirme süreci boyunca yetkililerin kadına yönelik şiddetle mücadele ve toplumsal eşitliğin sağlanmasında çok paydaşlı bir yaklaşımın ancak sivil toplum kuruluşlarıyla güçlü bir işbirliği içinde başarılı olabileceği olgusunu kabul yönündeki ifadelerini takdirle kaydetmektedir. Komite, bunun yanı sıra ilgili paydaşların bir araya getirilmesi ve kadına yönelik şiddetle mücadele için alınan tedbirlerin etkisinin ölçülmesine yönelik olarak sivil toplum kuruluşlarının yasama ve politika belirleme süreçleri ile ulusal ve yerel mekanizmalara katılımının sağlanması yönünde atılan adımları da kaydetmektedir. GREVIO, STK’lerin deneyim ve bilgilerine dayanılarak gerçekleştirilen bir dizi projeye hükümetçe destek sağlandığı yönündeki bilgiyi de memnuniyetle karşılamaktadır. [61]
57. GREVIO, bununla birlikte sivil toplum kuruluşlarının, özellikle bağımsız kadın kuruluşlarının maruz kaldığı, sahada çalışanlar ve uluslar arası kuruluşlar tarafından ‘’insan hakları kuruluşları için daralan bir ortam’’ olarak ifade edilen ve giderek artan kısıtlayıcı koşullarla ilgili olarak tedirginliğini ifade etmektedir. [62] GREVIO, STK’ler ile yaptığı görüşmelerde bu kuruluşların üyelerinin cesaret ve kararlılığına tanık olmuş, karşılaştıklar zorlukları birinci elden gözlemleme olanağı bulmuştur. Bu üyelerden bazıları, hükümetin politikalarını açıkça eleştirdikleri için tutuklanma ve/veya hapse atılma riskiyle karşı karşıyadır. Üzülerek söylemek gerekir ki İstanbul Sözleşmesinin desteklenerek savunulmasında tarihi bir rol oynayan bağımsız kadın kuruluşları, çok yakın geçmişte kurulan kadın kuruluşlarının lehine olarak, yetkililerin takdir ve desteğini göremedikleri kanısındadırlar. [63]
58. GREVIO, tarafından kaydedilen diğer bir konu ise, Türkiye’de politik spektrumda faaliyette olan kadın STK’lerinin, her halükarda ortak bir duruş içinde ilgili süreçlerde kendilerinin sistematik ve etkili bir danışma aracı olarak katılımına olanak veren genel bir çerçevenin olmadığını ifade etmeleridir. Mevcut durumda bu kuruluşlarca yapılan müdahaleler, büyük ölçüde yetkililerin takdir yetkisine bağlıdır. Bağımsız kadın kuruluşlarının bu genel durumdan daha fazla etkilenen grup olmasına rağmen, tüm STK’ler politika oluşturma ve değerlendirme süreçlerinde yetkililerle yapıcı bir diyaloga girme yönünde kendilerine daha fazla imkân tanınabileceğini düşünmektedir.
59. GREVIO, bu konuda çeşitli kesimlerle ve çeşitli düşünceye sahip kadınlarla konuşan ve onlara hitap edebilen kadın kuruluşlarının ve bu kuruluşlar arasında sinerjinin desteklenmesinin önemli olduğunu kaydetmektedir. Yetkililer, kadınların güçlendirilmesi ve kendilerini ilgilendiren süreçlere katılımlarının temin edilmesi hedefini göz önünde tutarak şiddetle mücadele konusunda çalışan kadın kuruluşlarının çalışmalarını teşvik etmeli ve desteklemelidirler. Bu suretle kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetle mücadele konusuna etkin bir şekilde katılmaları ve bu konuda örgütlenmeleri yönünde tüm kadın ve kız çocuklarına olanak tanınmalı ve desteklenmelidir. GREVIO, özellikle şiddete daha açık kadın gruplarının ihtiyaçlarının karşılanması bakımından, - örneğin Kürt kökenli kadınlar gibi – belirli bir etnik gruba ait kadınlar, kırsal bölgelerde yaşayan kadınlar, engelli kadınlar, lezbiyen kadınlar, belgesi olmayan kadınlar dahil göçmen veya mülteci kadınlar gibi grupları temsil eden kadın kuruluşlarının etkili katılımının sağlanmasının başarılı politikalar açısından çok önemli olduğunu altını çizerek belirtmektedir.
60. GREVIO, STK’lerin kurulu olduğu yerlerde kadınlara hizmet verilmesi konusunda yetkililerle STK’ler arasında olumlu işbirliği örneklerine tanık olmuştur, ancak kadınlara daha güçlü destek sağlanması yönünde STK’lerin potansiyelini önemli oranda geliştirmek mümkündür. GREVIO, yetkililerce tercih edilen yaklaşımın şu ana kadar devletçe sağlanan sosyal hizmetler şeklinde olmasını anlamaktadır. Yetkililer, bu yaklaşımı savunmak için STK’lerin finansal bakımdan zayıf olduğu görüşünü dile getirmektedir. İstanbul Sözleşmesinin kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele konusunda faaliyet gösteren STK’lerin taraf devletlerce finansal olarak desteklenmesi yönünde getirdiği hükmün ana nedenlerinden biri budur. Kadına yönelik şiddet ile eviçi şiddetin önlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesinde kuşkusuz devlet kurumları çok önemli bir işleve sahiptir. Son 20-30 yıl içinde tüm dünyada bu alanda kazanılan deneyimler, toplumsal değişimin teşvik edilerek desteklenmesi ve şiddetin azaltılması için sivil toplumun ve kadın kurluşlarının aktif katılımının sağlanmasının eşit derecede önemli olduğunu göstermiştir. Özellikle devlet kurumları ve STK’lerin şiddete maruz kalan kişilere en iyi desteği ve en etkili korumayı sağlamak için yakın işbirliği halinde çalışabilecekleri ortamın sağlanması durumunda, kadın STK’lerinin kadın merkezleri ve kadın sığınma evleri işletme yönünde desteklenmesi ve kendilerine bu yönde finansman sağlanması yoluyla yetkililerce çok daha iyi sonuçlar elde edilmesi mümkündür.
61. Bunların yanı sıra Sivil Toplum Kuruluşlarının kadınları cesaretlendirerek konuşmalarını sağlamak gibi bir avantajı da vardır. Bu, özellikle şikâyette bulunmak istemeyen ve devlet kurumuna başvurularsa faili şikayet etmek zorunda kalabileceklerini veya her halükarda faili cezai soruşturmaya maruz bırakabileceklerini düşünen kadınlar için geçerlidir. Dolayısıyla yasal veya idari adım atılıp atılmadığına bakılmaksızın şiddete maruz kalan kişide güven oluşturmak amacıyla STK’ler tarafından sağlanan hizmetler katı ihbar yükümlülüğüne tabi olmamalıdır. STK’ler tarafından sağlanan bu tür hizmetler, özellikle çok yaygın bir olgu olmasına rağmen ilgili vakaların endişe verici derecede çok az ihbar edildiği cinsel şiddet olaylarında etkili bir artı değer sağlayabilir[64]ve hizmete erişim alt sınırının kadınların ihbar için teşvik edilmesi olarak tespit edilmesi şeklinde güçlü bir gösterge de sağlamış olur. [65] Benzer şekilde kadın STK’leri tarafından yönetilen kadın sığınma evlerinin[66] açılması da şiddet vakasını resmi olarak ihbar etme veya kolluk kurumlarına başvurma konusunda henüz karar verememiş kadınların – ve çocuklarının – ihtiyaçlarına en iyi şekilde cevap verebilir.
62. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesini yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir:
a. toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kadına yönelik şiddetle, şiddetin yapısal nedenlerine inilerek, mücadele edilmesinde bağımsız kadın kuruluşlarının değişimin itici gücü ve temel ortak olarak üstlendikleri işlevin bütün yönleriyle kabul edilmesi ve savunulması;
b. tüm kadın gruplarını temsil eden kadın kuruluşlarına gelişme olanakları sunan, güçlendirici ve verimli bir ortam sağlanması;
c. başarılı politikalar geliştirilmesinde ana unsur olarak, özellikle keşisimsel ayrımcılığa uğrayan kadınları temsil eden kadın Sivil Toplum Kuruluşları başta olmak üzere, kadın Sivil Toplum Kuruluşlarının işlevini güvence altına alan düzenli, ön görülebilir ve etkili danışmanlık prosedürleri oluşturulmasının temin edilmesi açısından bir çerçeve oluşturulması;
d. kadın merkezleri ve sığınma evleri gibi STK’ler tarafından özel hizmet verilen yerlerin daha yaygın hale getirilmesi yönünde, özellikle şeffaf tedarik prosedürlerine dayanan bağışlar gibi uygun finansman olanakları yaratarak, her türlü imkanla desteklenmesi ve şiddete maruz kalanlara destek veren ve şiddetin önlenmesi için çalışan tüm STK’ler için sürekli ve sürdürülebilir finansman zemini sağlanması.
D. Ulusal eşgüdüm kurumu (Madde 10)
63. Türk yetkili makamları, İstanbul Sözleşmesinin 10. maddesinde getirilen yükümlülük uyarınca Kadının Statüsü Genel Müdürlüğünü (KSGM) kadına yönelik şiddetle mücadele edilmesi yönünde geliştirilecek politika ve önlemlerin eşgüdümü, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesinden sorumlu ulusal eşgüdüm kurumu olarak atamışlardır. KSGM’ye, konuya özgü eylemlerle ilgili öneriler getirilmesi, kadına yönelik şiddetle mücadelede ulusal eylem planlarının geliştirilmesi ve uygulanması ve bu alanda yapılan faaliyetlerin genel eşgüdümünün sağlanması gibi faaliyetlerde bulunarak İstanbul Sözleşmesi dahil olmak üzere uluslar arası sözleşmelerin uygulanmasını izleme görevi verilmiştir.
64. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı olarak faaliyet gösteren KSGM’nin görevi, kadına yönelik şiddetin ötesinde Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlükleri ve Sosyal Hizmet Merkezleriyle işbirliği içinde, genel olarak kadın haklarının iyileştirilmesi, kadına yönelik ayrımcılığın önlenmesi, kadınlara yönelik sosyal hizmetlerin eşgüdümü gibi konuları kapsamaktadır. Kurumun kadına yönelik şiddetle ilgili faaliyetleri, 6284 sayılı Yasa uyarınca şu ana kadar kurulmuş olan 73 ŞÖNİM,[67] İlk Adım Merkezleri, kadın sığınma evleri ve ALO 183 telefon destek hattı gibi şiddete maruz kalan kadınların desteklenmesi ve korunmasına yönelik mekanizmaları destekleme merkezli olarak düzenlenmektedir. KSGM, aynı zamanda resmi kurumlar, STK’ler, üniversiteler ve uluslar arası kuruluşların da katılımıyla başta özellikle eğitim kursları olmak üzere bilinçlendirme konusunda kampanya ve faaliyetleri teşvik ederek desteklemektedir.
65. KSGM, Kadına Yönelik Şiddet İzleme Komitesi ve Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele (tedbirlerini) Eşgüdüm, İzleme ve Değerlendirme İl Komisyonları gibi eşdeğer yapılanmalarla kadına yönelik şiddetle mücadele politika ve tedbirlerinin etkili bir şekilde eşgüdümünü sağlamakla yükümlüdür. Bu tüzel kişiler, ilgili kurumları bir araya getirme ve alınan önlemleri izleme ile görevlendirilen temel kurumları temsil etmektedir. Ancak GREVIO Komitesine sivil toplumun bu kurumların daha verimli çalışmasının sağlanması ihtiyacı ve bunlara sağlanan finansmanın artırılması yönünde endişeleri olduğu bilgisi ulaşmıştır.
66. Bunun yanı sıra söz konusu bu yapılanmaların ve KSGM’nin Sivil Toplum Kuruluşlarıyla işbirliğinin çeşitli bakımlardan iyileştirilmesi ihtiyacının da olduğu görülmektedir. Yetkililer tarafından verilen bilgilerin tersine bazı STK’ler fiili durumda yetkililerle etkili haberleşme kanalları olmadığını üzülerek ifade etmektedirler.[68]GREVIO, STK’ler ile aktif işbirliğinin sözleşme kapsamında kadına yönelik şiddetin insan haklarına dayalı bir yaklaşımla ele alınması gerektiği şeklinde ifade edilen yükümlülüğün yerine getirilmesi bakımından temel bir araç olduğunu hatırlatmaktadır. Kadın kuruluşları, kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi konusunda şiddete maruz kalan kişilerin hak ve çıkarlarını kurumsal ve yasal mekanizmalarda temsil etme işlevleri göz önüne alındığında, şiddete maruz kalan kişilerin sesi olarak bu kişilerin haklarının kadına karşı şiddetle mücadelede taraf devletlerce öncelikli olarak gözetilmesinin sağlanması bakımından en iyi konumda olan kuruluşlardır.
67. GREVIO, politikaların değerlendirilmesine yönelik olarak, politika ve tedbirlerin şiddete maruz kalan kişilerin ihtiyaçlarını karşılayıp karşılamadığı, istenen amaca ulaşılmasını mümkün kılıp kılmadığı ve/veya istenmeyen sonuçları doğurup doğurmadığı yönünde yapılacak bir değerlendirmenin ancak güçlü idari ve nüfusa dayalı verilerle mümkün olabildiğini hatırlatmaktadır. KSGM, mevcut durumda 6284 sayılı Yasanın uygulanmasıyla ilgili verilerin toplanması ve analiz edilmesi görevini yerine getirebilecek yetenekte bir kuruluş olup aynı zamanda nüfusa dayalı çeşitli nitel ve nicel araştırmaları da sponsorluk yaparak desteklemiştir. [69] Ancak başta adalet mekanizması olmak üzere diğer kamu sektörü kuruluşlarından idari veri akışı olmadığı görülmektedir ki [70] bu, KSGM’nin duruma hâkim olmasını ve politikaların uçtan uca değerlendirilmesini sınırlayan ve dolayısıyla olumsuz anlamda etkileyen bir durumdur. GREVIO, bunun yanı sıra, ilgili bilgilerin sürece katkıda bulunan tüm paydaşlar tarafından paylaşılmasının sağlanması bakımından bu tür değerlendirmelerin şeffaf bir şekilde yapılması gerektiğini altını çizerek ifade etmektedir.
68. GREVIO, yukarıda belirtilenlerin ışığında, devam eden Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planına (2016-20) özel olarak ilgili politikaların eşgüdümlü bir şekilde uygulanması ve değerlendirilmesi ile ilgili bir hedef dâhil edilmiş olmasını memnuniyetle karşılamaktadır. Bu hedef altında planlanan faaliyetler, yukarıda değinilen merkezi ve il bazında kadına yönelik şiddetin izlenmesi, ilgili bakanlıklarla işbirliği protokollerinin pekiştirilmesi ve genişletilmesi ve kurumlar arası ortak veri tabanı oluşturulması yönünde faaliyet gösteren kurumların daha verimli çalışmasına yönelik yapılan faaliyetlerdir.[71]GREVIO, KSGM’nin şu anda sorumlu olduğu geniş görev alanını göz önüne alarak ilave uygun kaynak tahsisinin bu amaca ulaşma bakımından etkili olacağını düşünmekte ve operasyonel yapı, personel veya finansman açısından uyarlamalar yapılmaksızın, eşgüdüm kurumunun sorumluluklarını daha önce kurulmuş diğer kurumların yetki alanına aktaran her türlü yaklaşıma kuşkuyla yaklaşmaktadır. Bu tür yaklaşımlar, eşgüdüm kurumunun görevlerini uygun bir şekilde yerine getirmesi bakımından kuruma sınırlı katkı sağlayan yaklaşımlardır.
69. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir:
a. Her türlü şiddetin önlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesi yönünde geliştirilecek politika ve alınacak önlemlerin eşgüdümü ve uygulanmasından sorumlu ulusal eşgüdüm kurumu olarak görevlendirilen KSGM’nin işlevinin kapsamının genişletilmesi ve güçlendirilmesi ve kurumun bu görevi yerine getirmesi yönünde gerekli yetki ve ehliyet ile insan kaynağı ve finansal kaynakla donatılması;
b. parlamento ve sivil toplumla yakın işbirliği içinde objektif bir değerlendirme sürecinin oluşturulabilmesi için ilgili politikaların izlenmesi ve değerlendirilmesi görevini yürütecek değişik birimler oluşturulması;
c. başta şiddetin önlenmesi ve şiddete maruz kalan kişilerin desteklenmesi yönünde çalışan kadın STK’leri olmak üzere, sivil toplum kuruluşlarının eşgüdümden sorumlu kurumda üye olarak bulunmasını ve danışma ve katılım süreçlerinin kurumsal hale getirilmesini sağlayarak, ilgili politikaların eşgüdümü ve izlenmesi konusunda bu kurumların daha yoğun bir şekilde katılımının sağlanması.
E. Veri toplama ve araştırma (Madde 11)
1. İdari veri toplama
70. İstanbul Sözleşmesinin 11. maddesi, İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan tüm şiddet türlerine göre gruplara ayrılmış istatistikî verilerin toplanması ve bu şiddet türlerinin yaygınlığı ile ilgili araştırmalar yapılması yükümlülüğünü getirmektedir. GREVIO, 11. maddede getirilen sistematik bir şekilde kapsamlı veri toplama ve araştırma yapma yükümlülüğünün, ev içi şiddet dâhil olmak üzere kadına yönelik her türlü şiddetin önlenmesi ve bunlarla mücadelede kanıta dayalı ve etkili politikalar geliştirilmesi için temel ön koşul olduğunu hatırlatmaktadır. GREVIO, bunun yanı sıra İstanbul Sözleşmesinin 10. maddesi gereğince ulusal eş güdüm kurumunun bu tür verilerin toplanması, analiz edilmesi ve dağıtımındaki önemli işlevini de hatırlatmaktadır.
71. GREVIO, 11. maddede getirilen yükümlülüklerin tüm taraf devletler için özellikle zorlayıcı olduğunun farkındadır ve Türk yetkililerin özellikle uluslar arası alanda kabul görmüş en iyi uygulamalara dayanarak bu alandaki uygulamalarını iyileştirmek için gerçekleştirdikleri girişimleri takdirle karşılamaktadır. GREVIO, 6284 sayılı Yasa uyarınca alınan tedbirlerle ilgili verilerin merkezi bir yerde toplanmasını sağlayarak, KSGM’nin anılan yasanın çıkarılmasından sonra bu sürecin ileriye taşınması yönünde üstlendiği liderlik rolünü memnuniyetle karşılamaktadır. İstanbul Sözleşmesinin uygulanmasının sağlanması yönünde kabul edilen mevzuatın ana unsuru olarak bu yasa kapsamında yapılan veri toplama sürecinde önemli ilerleme kaydedilmiştir, ancak İstanbul Sözleşmesinde getirilen standartlarla uyumlu veri toplanabilmesi için kolluk kurumları ve adli sistem gibi diğer alanlarda veri toplama yöntemlerinde uyarlamalar yapılması gerekmektedir. İlgili kurumların tümü, gerekli reformların yapılması yönünde taahhütlerini bildirmiş olup veriler açısından daha fazla ara bağlantısallık ve mukayese edilebilirlik sağlanması yönünde çalışmalarını sürdürmektedirler.
72. GREVIO, yetkililerin bu reformları bekleterek 6284 sayılı yasa ile ilgili olanların ötesinde mevcut idari verilerin iletimiyle ilgili değerlendirme süreci fırsatını kaçırdığını üzülerek ifade etmektedir.[72] Komite, yetkililerin çelişkili bilgiler içerme potansiyeli olan resmi verilerin her bir kurumun kendi hedefleri ve sorumluluk sahasıyla ilgili veri toplama eğiliminin bir yansıması olduğu kadar, aynı zamanda bu verileri yayımlamanın sorun yaratacağı yönündeki görüşünü anlamakta ve saygı duymaktadır. Bununla birlikte GREVIO, veri olmamasının sözleşmenin Türkiye’de uygulanımın değerlendirilmesi açısından komitenin değerlendirme kapasitesini önemli ölçüde olumsuz yönde etkilediğini altını çizerek ifade etmektedir. GREVIO, sözleşme kapsamına giren iç cezai mevzuat uyarınca cezalandırılması gereken suçları işleyen faillerle ilgili soruşturma ve kovuşturma süreçleri ile bu faillere verilen cezalarla ilgili idari adli verilerin komiteye ulaşmadığını üzülerek ifade etmektedir. Bu tür veriler, mahkûmiyet oranlarının belirlenmesi, mevzuatın uygulanma durumunun izlenmesi ve sözleşme kapsamında yer alan şiddet türlerinin sona erdirilmesi için etkili politikalar geliştirilmesi açısından hayati önem taşımaktadır.
73. GREVIO, yetkililerin, sivil toplumun mevcut idari verilere erişim yönündeki meşru beklentisine karşılık vererek sivil toplumla daha yapıcı ilişkilerin geliştiği bir ortamı teşvik etmiş olacakları yönündeki güçlü inancını ifade etmektedir.[73]Yetkililer, resmi verilerin olmamasından kaynaklanan boşluğun, yetkililerin yanlı değilse bile doğru olmadığı yönünde reddettikleri alternatif kaynaklardan gelen verilerin ağır basmasının ana nedeni olduğunu kabul etmelidirler. [74]GREVIO, her halükarda verilerin yorumlanmasının hassas bir süreç olduğunu ve yetkili makamlarca birkaç yıl içinde eksiksiz olarak standart ve yüksek nitelikli veri üretim kapasitesine ulaşılıncaya kadar genel eğilim belirlemede dikkatli olunması gerektiğini hatırlatmaktadır. GREVIO, bu konuda birçok ülkede kadına yönelik şiddet vakalarında önemli artışlar kaydedildiği, ancak bu artışların gerçekten görülme sıklığından mı veya kadınların daha bilinçlenerek vakaları daha fazla ihbar etme eğiliminden mi kaynaklandığını tespit etmenin mümkün olmadığını kaydetmektedir.
74. GREVIO, bütün bunlara rağmen yetkililerin daha fazla veriyi kamuya açıklamanın mümkün olacağı aşamaya doğru ilerleme kaydettikleri bilgisini memnuniyetle karşılamaktadır. GREVIO, yetkililerin bu yöndeki çabalarını desteklemek amacıyla bazı paydaşların gelecekteki faaliyetleri açısından aşağıda bazı öneriler getirmektedir.
a. Kolluk kurumları ve ceza mahkemeleri tarafından veri toplanması
75. Kollum kurumları, Türkiye’de şiddete maruz kalan kadınların ve çocuklarının yardım aramak için başvurdukları ilk kurumlardır.[75]Kolluk kurumları, 2009 yılından bu yana kullanımda olan bir form vasıtasıyla veri toplamaktadır; bu form, aynı zamanda risk değerlendirme aracı olarak da kullanılmaktadır. Verilerin emniyet teşkilatının POL-NET sistemine ve jandarmanın Olay Bilgi Sistemine yüklenmesini sağlayan bu form ile verileri, ev içi şiddet ve kadına yönelik şiddet vakaları, şiddete maruz kalan kişi sayısı, şiddete maruz kalan kişinin ve failin cinsiyeti ve yaşı, şiddete maruz kalan kişinin faille ilişkisi ve verilen acil engelleme ve koruma emirlerinin sayısı ve türüne göre gruplandırmak mümkün olmaktadır. Veriler, ayrıca toplumsal cinsiyet temelli kadın cinayetlerinde de cinsiyet, yaş, öldürülen kişinin ikametgâhı ve faille ilişki türüne göre gruplandırılabilmektedir. [76] Son dönemde İçişleri Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (ASPB) arasında imzalanan bir protokol ile ASPB’a bağlı çeşitli dairelerin kolluk kurumları tarafından toplanan bilgilere hızlı bir şekilde erişim sağlaması şiddete maruz kalan kişileri desteklemek amacıyla daha hızlı müdahale edebilmeleri için ASPB’a bağlı çeşitli dairelerin kolluk kurumları tarafından toplanan bilgilere hızlı bir erişimi yönünde mutabakata varılmıştır.
76. Kolluk kurumlarınca tutulan ve kamuya açık olmayan istatistiklerin aksine, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sisteminde (UYAP) üretilen istatistikler Adalet Bakanlığı ve Türkiye İstatistik Kurumunun /TÜİK) internet sitelerinde yayımlanmaktadır. UYAP sisteminde, yakın zamana kadar[77] sadece fail ve suç ile ilgili yasal hüküm yer almaktaydı, şiddete maruz kalan kişi ve faille ilişkisi ile ilgili hiçbir bilgi içermemekteydi; bu, bu sistemdeki en önemli kısıtlamaydı. Bu durum, kadına yönelik şiddetle ilgili verilerin ayrılmasını imkânsız kılmaktaydı. Bunun yanı sıra mevcut düzenlemedeki önemli bir eksiklik, kadına yönelik şiddete karşı kurumsal müdahalenin ne kadar verimli olduğu konusunda önemli bir gösterge olan zayiat oranlarının değerlendirilmesindeki zorluktur. Bu durum, aynı zamanda POL-NET ve UYAP sistemleri arasında bir bütünleştirme olmamasından da kaynaklanmaktadır; yetkililer, bu tür bir bütünleştirmenin sağlanması yönünde çalışmalar yapıldığını bildirmişlerdir. Bu tür bir girişimin nihai amacı, kolluk kurumlarından gelen verilerle yargı sisteminden gelenlerin şikayet anından başlayarak hüküm anına kadar cezai kovuşturmanın tüm aşamalarının yeniden kurgulanmasını sağlayacak şekilde bütünleştirilmesidir. Bu iki sistemin bütünleştirilmesinde iki değişik gruplandırma yönteminin uyumlaştırılması sorunu ortaya çıkmaktadır: bunlardan POL-NET sistemi, kaydın Ceza Kanununun hangi hükmüne göre yapıldığı dikkate alınmaksızın şiddet vakalarının ‘’ev içi şiddet’’ veya ‘’kadına yönelik şiddet’’ olarak etiketlendirilmesini sağlarken diğerinde, yani UYAP sisteminde, kadına yönelik şiddet türleri, suça göre sınıflandırılmaktadır. Yetkililer de bu değişik sınıflandırma yöntemlerinin toplumsal cinsiyet temelli kadın cinayetleriyle ilgili veri üretilmesi konusunda sorun yarattığını belirtmektedirler. Bu cinayet türü için ortak bir tanım geliştirilmesi konusunda İçişleri ve Adalet Bakanlıkları tarafından standardizasyon çalışması yapılmaktadır. [78] Sınıflandırma için kullanılan bu değişik yöntemler, atılması gereken ilk adımın, kolluk kurumları ve adli kurumlar tarafından suç tanımının İstanbul Sözleşmesi kapsamında tanımlandığı şekliyle yasal tanım olarak uyumlu hale getirilmesi olup olmadığı konusunu gündeme getirmektedir.
77. Ceza mahkemelerinden veri akışı olmamasının adli süreçlerin sonuçlarına da uzanan etkileri olmaktadır; örneğin GREVIO, yasada belirlenen ağır cezaların mahkemelerce hangi oranda uygulandığını tespit edemediğini üzülerek ifade etmektedir. Cezai yaptırımlarla ilgili veri toplama kapasitesinin geliştirilmesi bakımından yetkililerin ‘’haksız tahrik’’ ve ‘’failin iyi hali’’ nedeniyle sağlanan ceza indirimlerini yakından takip etmeleri son derece önemli olacaktır. [79]
78. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunu Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir:
a. İstanbul Sözleşmesine göre suç kapsamına alınan her türlü şiddetin cinsiyetçi yönünün, şiddete maruz kalan kişinin cinsiyeti ve yaşı, failin cinsiyeti ve yaşı, şiddet türü ve olayın meydana geldiği mahal olmak üzere zorunlu ayırıma tabi tutularak suç istatistiklerinde görünmesinin sağlanması ve bu konuda üç blok halinde, yani şiddete maruz kalan kişilerin sayısı, olay sayısı (suç ve olay olarak) ve faillerin sayısı olarak veri toplanması;
b. kadına karşı şiddetin suç kapsamında olup yaptırım uygulanan her türünde fail ile şiddete maruz kalan kişinin ilişki türü ile ilgili ayrıntıları da kapsayan suç veri grupları geliştirilmesi; bu sayede, örneğin, partner olarak birlikte yaşayan kadınlara yönelik şiddet olaylarının diğer ev içi şiddet olaylarından ayrı gruplandırılması sağlanacaktır;
c. şiddet türü ve suçun meydana geldiği mahal dahil olmak üzere, bu ve kullanımda olan diğer veri gruplarının İstanbul Sözleşmesi ve diğer alanlardaki yasal suç tanımlarıyla uyumlu hale getirilmesi;
d. İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan kadına yönelik tüm şiddet türleriyle ilgili olarak yapılan kovuşturma ve mahkûmiyet oranlarıyla ilgili araştırmalar yapılması ve sonuçlarının kamuoyu ile paylaşılması;
e. toplumsal cinsiyete dayalı kadın cinayetleriyle ilgili olarak kamuya açık yıllık araştırmalar yapılması; bu raporun diğer bölümlerinde tavsiye edildiği üzere, bu tür araştırmalar, şiddete karşı kurumsal mücadelede sisteme bağlı muhtemel eksikliklerin değerlendirilmesine yönelik analizlerde girdi verisi sağlama açısından önemlidir. Bu tür faaliyetlerde gerekli özeni gösterme yükümlülüğüne uyulması gerektiği tabiidir;
f. kadına karşı her türlü şiddet vakalarında faillere uygulanan cezai ve diğer yaptırımlarla ilgili veri toplanması ve kamuoyuyla paylaşılması; toplanan bu verilerde (hapis cezası, para cezası, failin mahkemece hükme bağlanan programlara katılımı, özgürlüğün kısıtlanması veya özgürlükten mahrumiyet gibi) uygulanan yaptırımın türü ve varsa yürütmenin durdurulması durumu, herhangi bir nedene bağlı olarak cezada yapılan indirimler ve yaptırımların ortalama süresi ile ilgili bulgular da kayda geçirilmelidir.
b. 6284 sayılı yasa ile ilgili veriler
79. ŞÖNİM’ler, sığınma evleri ve ilk kabul merkezleri, faaliyette bulundukları alanlarda destek sağladıkları kadın ve çocukların sayısıyla ilgili veri toplamaktadır. [80] Bu bağlamda Adalet Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından paylaşılan bir veri sisteminde toplanan 6284 sayılı Yasa kapsamında alınan tedbirlerin sayısı ve türü ile ilgili veriler, özellikle bu konu ile bağlantılı verilerdir. [81]Yetkililer, bu suretle GREVIO komitesine gerek kolluk kurumları gerekse mahkemeler tarafından çıkarılan engelleme, kısıtlama ve koruma emirleri; sığınma, geçici parasal yardım, günlük bakım yardımı veya danışma hizmetleri ile ilgili kararlar; velayet, nafaka ve ziyaret haklarıyla ilgili kararlar; faillerin ilgili programlara katılımı ile ilgili mahkeme kararları ve acil engelleme, kısıtlama veya koruma emirlerine uymayan ev içi şiddet suçlularıyla ilgili önleyici hapis cezaları ile ilgili kesin sayıları sağlamışlardır.[82]
80. GREVIO, acil engelleme, kısıtlama ve koruma emirleriyle ilgili güçlü verilerin bulunması durumunu memnuniyetle karşılamaktadır; bu tür güçlü veriler, anılan bu tür emirlerin uygulanması ve yürütülmesinin sağlanması bakımından hayati öneme sahiptir. Bunun yanı sıra bu emirlere uymayanlara karşı hükme bağlanan önleyici hapis cezalarıyla ilgili mahkeme kararlarının sayısı ile ilgili veriler de elde mevcuttur. GREVIO, bu tür verilerin acil engelleme, kısıtlama veya koruma emri altında olmasına rağmen kişilerin tekrar şiddete maruz kaldığı veya öldürüldüğü vakalarda kadınları koruma konusunda sistemde mevcut eksikliklerin ayrıntılı olarak analizinde çok etkili olduğunu kaydetmektedir.[83] GREVIO, bu tür vakaların sayısı ile ilgili bilgi verilmemiş olmasını üzüntüyle karşılamaktadır. Aslında – GREVIO komitesine tanıtıldığı şekliyle – mevcut sistemin bu tür verileri kolaylıkla sağlayabiliyor olması gerekirdi.
81. GREVIO, acil engelleme, kısıtlama ve koruma emirleriyle ilgili ihlaller, bu ihlallere karşı uygulanan yaptırımlar ve bu ihlaller sonucunda kadının tekrar şiddete maruz kaldığı ve öldürüldüğü vakalarla ilgili verilerin toplanarak yayımlanmasını sağlamalarını Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir. Bu tür girişimler, Türk yetkililerin acil engelleme, kısıtlama ve koruma emirlerinin yürütülmesiyle ilgili sistemin ne kadar etkili olduğunu değerlendirmelerini sağlayacaktır. GREVIO, bu tür bir değerlendirme yapmaları ve ilgili politikaların iyileştirilmesi için yeni yollar bulmaları yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir. Bu raporda İstanbul Sözleşmesinin 52 ve 53. maddeleriyle ilgili bölümde acil engelleme ve koruma ile ilgili veri toplama konusunda daha ayrıntılı görüşlere/önerilere yer verilmiştir.
c. Sivil davalar ve diğer giderimler ile ilgili veriler
82. Acil engelleme, kısıtlama ve koruma emirleri konusundaki önemli veriler hariç, Türkiye’nin GREVIO komitesine sunduğu rapor, soru formunda talep edilen verilerden hiçbirini kapsamamaktadır. [84]İşlenen suçun uzun süreli etkileri olan ciddi yaralanma veya sağlığa zarar verdiği durumlarda faile yüklenen tazminatlar ve devlet tazminatlarıyla ilgili hiçbir veri sağlanmamıştır. [85] Ayrıca görevlerini yerine getirmeyen resmi görevlilere uygulanan yasal telafielr ve sonuçlarıyla ilgili veriler de aynı şekilde eksik kalmıştır.
83. GREVIO, devlet makamları lehine ve aleyhine hükme bağlanan talefiler, faillerden talep edilen tazminat taleplerinin sayısı ve şiddete maruz kalmış kadınlardan bu tazminatlara hak kazananların sayısı, devlet tazminatı için başvuru sayısı ve şiddete maruz kalmış kadınlardan devletten tazminat almaya hak kazananların sayısı ile ilgili verilerin toplanması ve yayımlanmasının sağlanması konusunda Türk yetkilileri teşvik etmektedir.
d. Sağlık profesyonelleri tarafından toplanan veriler
84. Türkiye’de sağlık sektöründe çalışan profesyoneller için şiddete işaret eden belirtileri tanıma ve tespit etme yönünde eğitimler düzenlenmekte [86] ve bu eğitimlerde sağlık profesyonellerine Dünya Sağlık Örgütü tarafından geliştirilen Hastalıklar ve İlgili Sağlık Sorunlarının Uluslar arası İstatistiksel Sınıflandırılması (ICD 10 Kodları) belgesinin gözden geçirilmiş 10. sürümünü kullanarak bu tür vakaları kaydetme yükümlülüğü getirilmektedir. Sağlık profesyonelleri, tespit ettikleri veya varlığından kuşku duydukları şiddet vakalarını ihbar etme yükümlülüğü altındadır ve bu ihbar yükümlülüğünü yerine getirmemeleri durumunda cezai yaptırımlar uygulanmaktadır. GREVIO, yetkililerin sağlık sektöründe sistematik veri toplama alt yapısının geliştirilmesi ve pratisyen hekim ve acil servis birimleri dâhil olmak üzere, şiddet vakalarının tanımlanması ve kayda geçirilmesi yönünde sağlık profesyonellerinin kapasitelerinin artırılması için devam eden çalışmalarını memnuniyetle karşılamaktadır. Komite, birinci basamak sağlık hizmetlerindeki tüm personelin eğitilmesi yönünde harcanan mevcut çabaları da altını çizerek belirtmekte ve ülkenin büyüklüğünü de göz önünde bulundurarak bu tür girişimlerin gerekli ve maliyetli yönünü de kabul etmektedir.
85. Sağlık Bakanlığı tarafından tutulan istatistiklere göre 2015 yılında bu tür 20.895 vaka kaydedilmişken 2016 yılında 1.094 vaka kaydedilmiştir. Kayda geçirilen vaka sayısındaki bu sert düşüşün nedenlerinin tespit edilmesi gerekmektedir. GREVIO, bunun yanı sıra bu verilerin reşit olmayan kişilere yönelik cinsel saldırı vakalarında Çocuk Koruma Merkezleri tarafından tutulan veriler [87] veya doğum vakalarında doğum bölümlerinde kaydedilen reşit olmayan kişilere yönelik cinsel saldırı vaka sayıları gibi kız çocuklarını etkileyen şiddetle ilgili istatistikleri kapsamadığının görüldüğünü kaydetmektedir.
86. GREVIO, sağlık sektöründe kadına yönelik şiddet vakalarıyla ilgili veri toplama faaliyetlerinin, bu konuda verilecek eğitimler de dahil olmak üzere, belli bir sisteme bağlanması ve bu tür verilerin kız çocuklarına yönelik şiddet olaylarını da kapsamasını sağlamaları yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir. Yetkililer, bunun yanı sıra kayda geçen şiddet vakalarındaki azalmanın arkasındaki nedeni değerlendirmeli, gerekirse bu nedenlerle ilgili gereğini yapmalıdır.
e. Veri toplama faaliyetinin merkezi bir birimde yapılması
87. Devlet kurumlarının veri toplama konusundaki uygulamalarının uyumlaştırılması çalışmaları, bireylerin kimlik numarasına dayalı olarak düzenlenecek tek bir kurumlar arası veri tabanı oluşturulması amacı etrafında şekillenmektedir. GREVIO, uçtan uca bir görüş ve çapraz analiz sağlaması bakımından bu girişimin ileriye dönük güçlü yönlerini kabul etmekle birlikte, koruyucu unsurlarla desteklenmediği sürece oldukça geniş kapsamlı kişisel verilerin kötüye kullanılma riski nedeniyle konuya temkinli yaklaşmaktadır. Yetkililer, bu koruyucu unsurların kabulünde uluslar arası alanda geliştirilmiş en iyi uygulamalardan esinlenebilirler. Söz konusu en iyi uygulamalar, bu tür verilere yetkisiz erişimin olmaması, veri tabanına katılan tüm resmi kurumların veri paylaşımın düzenlenmesi bakımından açıkça tanımlanmış protokollere uymaları, kişisel bilgileri kaydedilen bireyler için isim olarak tanınmama ilkesine eksiksiz uyulması ve kamuya açık verilerde kişinin kimliğinin saptanabilir şekilde yer almaması gibi ilkeler üzerinde geliştirilen uygulamalardır.
88. GREVIO, veri toplama süreci ile toplanan verilerin saklama ve dönüştürme süreçlerinin Avrupa Konseyinin Kişisel Verilerin Otomatik İşlenmesi ile İlgili Olarak Kişisel Verilerin Korunması Sözleşmesinde belirtilen verilerin korunmasıyla ilgili standartlarla ve bu konuda kabul gören en iyi uygulamalarla uyumlu ve şiddete maruz kalan kişiler, failler ve diğer ilgili kişilerle ilgili olarak gizlilik ve saygınlık ilkeleri çerçevesinde düzenlenmesini sağlamaları yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
2. Nüfusa dayalı anket veya görüşme yoluyla yapılan araştırmalar
89. Yetkililer, 1963 yılından bu yana her 5 yılda bir düzenli demografik ve sağlık araştırmaları yapmaktadırlar. En son araştırma, 2013 yılında gerçekleştirilmiştir. [88]Doğurganlık düzeyi, bebek ve çocuk ölüm oranları, aile planlaması, anne ve çocuk sağlığı gibi konularda bilgi sağlamanın yanı sıra, bu araştırmalar toplumsal cinsiyet rollerine kadının tavrı ve fiziki şiddet ve davranış kontrolüne maruz kalma gibi kadınların durumunu etkileyen bir dizi unsurla ilgili de veri sağlamaktadır. Yetkililer, sadece ev içi şiddeti kapsayan bu araştırmaların kapsamına zorla evlilik veya sözde ‘’namus’’ adına işlenen suçları da alarak kapsamı genişletmeyi düşünebilirler. Bu tür araştırmalar, bunun dışında şiddete maruz kalan kişilerce vakaların neden çok düşük oranlarda (2014 ev içi şiddet araştırmasına göre % 11) ihbar edildiği konusunda yetkililere ipuçları da sağlayabilir.
90. GREVIO, kadınlara yönelik her türlü şiddet konusunda anket veya görüşme yoluyla araştırmalar gerçekleştirmeleri yönünde Türk yetkilileri teşvik etmektedir. Yapılan araştırmaların, kadınların maruz kaldıkları şiddet olayını anlatmaları bakımından kendilerini güvende ve özgür hissetmelerini sağlayacak yöntemlerle yapılması gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır.
3. Araştırmalar
91. Yetkililer, 2008[89] ve 2014[90] yıllarında ev içi şiddet konusunda iki kapsamlı araştırmaya destek vermişlerdir. Nitel ve nicel araştırma yöntemleri kullanılarak yapılan bu araştırmalar, Hacettepe Üniversitesi ve Nüfus Araştırmaları Enstitüsü tarafından gerçekleştirilmiştir. 2014 yılında yapılan araştırma, fiziksel, cinsel, ekonomik ve psikolojik şiddet ve ısrarlı takip ile ilgilidir. Araştırma sonuçları, eğitim haklarını kullanma ve işgücü piyasasına katılma yönünde kadınların önündeki engellerle ilgili ilginç bilgiler içermektedir. 2014 yılında yapılan araştırma, esasen eski eşleri/nişanlıları/partnerleri/erkek arkadaşları tarafından kadınlara uygulanan şiddeti kapsamasına rağmen zorla evlilik gibi diğer şiddet türlerinin görülme sıklığı ile ilgili verilere de açınım kazandırmakta ve erken evlilik ile şiddet bağlantısını da detaylandırmaktadır. Bu araştırma, kadına yönelik şiddete karşı erkeklerin tutumu, kadınların başa çıkma stratejileri ve mevcut destek ve koruma mekanizmaları ile ilgili düşüncelerini de kapsamaktadır. Araştırma, bunların yanı sıra 6284 sayılı Yasanın uygulanması ve özellikle son dönemde kurulan ŞÖNİM’lerin işlevine ışık tutmakta ve bundan sonra yapılması gereken araştırmalar için öneriler dâhil olmak üzere politika yapıcı aktörlere bir dizi öneri sunmaktadır. Yetkililer, bu önerilerden bazılarını benimsemişlerdir: Şu anda yürütülmekte olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planına (2016-20) dâhil edilen üç faaliyet kapsamında erkeklerin şiddetle ilgili algıları, kadına yönelik şiddet sonucu ölümle sonuçlanan vakalar, kadınlarnı kuşku uyandıran intihar vakaları ve töre ve sözde ‘’namus’’ adına işlenen kadın cinayetleri konularında araştırmalar yapılması öngörülmektedir.
92. GREVIO, yukarıda değinilen ve nispeten araştırılmamış cinsel şiddet, zorla evlilik [91]ve keşisimsel ayrımcılığa maruz kalan kadınlara yönelik şiddet gibi konuları da kapsayacak şekilde tekrar uygulanarak genişletilme olanağı bulunan girişimleri takdir etmektedir. Türkiye’de tüm kadınları etkileyen şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesi yönünde oluşturulacak politikalar için güçlü bir kanıtsal temel sağlanması amacıyla devlet raporunda verilen bilgiye göre Türkiye çapında 58 üniversitede faaliyette olan kadın araştırma merkezleri yetkililerce bu alanlara katkıda bulunmaları yönünde desteklenebilir ve teşvik edilebilir.
93. GREVIO, Türk yetkilileri aşağıdaki hususların yerine getirilmesi yönünde teşvik etmektedir:
a. cinsel şiddet, zorla evlilik ve daha önce kadına yönelik şiddet türleri kapsamına alınmamış diğer şiddet türleri dahil olmak üzere kadına yönelik tüm şiddet türleriyle ilgili araştırmalar yapılmasının sağlanması;
b. şiddet vakalarının tekrarlama oranı ile bildirim ve mahkumiyet oranlarının değerlendirilmesi ve nedenlerinin analiz edilmesi;
c. mevcut politikaların ve yasal önlemlerin değerlendirilmesine devam edilmesi ve şiddete maruz kalan kişilerin düşünce ve memnuniyet düzeylerini de göz önünde bulundurarak mevcut politika ve yasal önlemlerin uygulanma ve yeterliliğini değerlendirmek için araştırmalar yaptırılması.
III. Şiddetin önlenmesi
94. Bu bölüm, şiddetin önlenmesi konusunda bir dizi genel ve daha konuya özgü yükümlülükleri kapsamaktadır. Bunlar arasında kadın ve erkeklerin sosyal ve kültürel davranış kalıplarının değiştirilmesi, önyargı ve toplumsal cinsiyete ilişkin basmakalıp inanışların kökünün kazınması ve erkek ve erkek çocukları dâhil olmak üzere tüm toplumun kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması yönünde katımının sağlanması gibi erken önlemeye yönelik yükümlülükler bulunmaktadır. Bu bölümde bunların yanı sıra bilinçlendirme ve kampanya çalışmaları, profesyonellere uygun eğitim sağlanması, okullarda ve diğer ilgili ortamlarda konunun eğitim programlarına alınması ve özellikle kişilerin tekrar şiddete maruz kalmalarını önlemek için faillere yönelik programlar oluşturulması gibi daha konuya özgü tedbirlere de yer verilmiştir.
A. Genel yükümlülükler (Madde 12)
95. 12. madde, taraf devletlerin kadına karşı şiddeti önleme yönündeki yükümlülüklerinin temel çerçevesini çizmektedir. Bunlar arasında kadının daha aşağı seviyede olduğu düşüncesine veya kadın ve erkeklerin toplumsal olarak basmakalıp düşünce haline gelmiş rollerine dayalı önyargıların, törelerin, geleneklerin ve tüm diğer uygulamaların kökünün kazınması amacıyla kadınların ve erkeklerin sosyal ve kültürel davranış kalıplarının değiştirilmesi yönünde taraf devletlerin kararlı davranması gibi yükümlülükler yer almaktadır. Bunun yanı sıra kadına yönelik şiddetin toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin sonucu olduğu kadar nedeni de olduğu öncülünden yola çıkılarak 12. maddede kadınların şiddete açık durumunun iyileştirilmesi amacıyla kadınların güçlendirilmesi ve daha fazla toplumsal cinsiyet eşitliği sağlanması yönünde taraf devletlere yükümlülük getirilmektedir.
96. GREVIO, kadın-erkek eşitliğinin teşvik edilerek desteklenmesi yönündeki çabaların yanında yetkililerce kadınların işgücü piyasasına katılımının kolaylaştırılması için önlemler geliştirilmesi konusuna özel önem atfedilmiş olmasını memnuniyetle kaydetmektedir. GREVIO, güçlü bir vurguyla daha fazla toplumsal cinsiyet eşitliği sağlanması hedefi üzerinde bina edilen 2016-2018 dönemini kapsayan Türkiye’nin ilk kadın İstihdamı Ulusal Eylem Planının kabul edilmiş olmasını memnuniyetle karşılamaktadır.[92] Kadınların karar verme süreçlerine katılımının artırılması ve kadınların eğitim ve istihdamının iyileştirilmesi yönünde önlemler, ülkenin 2014-2018 dönemi sosyal ve ekonomik kalkınmasının desteklenmesi amaçlı yol haritası niteliğinde olan 10. Kalkınma Planında da öngörülmüştür. [93]
97. GREVIO, aile kurumunun güçlendirilmesi yönünde Türkiye’de mevcut politikalarda güçlü bir paralel eğilim olduğunu aydetmektedir. Bu amaç doğrultusunda 10. Kalkınma Planına boşanma oranlarının düşürülmesi, evlilik oranlarının ve kadınların doğurganlık oranlarının artırılması yönünde özel hedefler dâhil edilmiştir. GREVIO, bu tür politikaların kadın haklarını ve kadın-erkek eşitliği konusunun aile sorunları şemsiyesi altında ve bunların tek bir hedefin bir parçası olarak gösterilmesi eğilimini gösterdiği konusunu da kaydetmektedir.[94] Kadının işgücü piyasasına katılımı veya doğumdan sonra tekrar çalışmaya başlaması gibi kadınla ilgili olarak aile içinde çözülmesi gereken konuların olduğu kuşku götürmez bir konu olmakla birlikte GREVIO, kadına evlilik ve analık merceğinden bakan veya kadının evli ve çocuk doğuran bir kişi olarak tercih edildiği toplumsal modele yönlendiren politikaların teşvik edilerek desteklemesine karşı uyarıda bulunmaktadır. [95] Bu yönde hareket edilmesi, Türkiye’nin kadın ve erkeğin aile ve toplumdaki rol ve sorumluluklarıyla ilgili süregelen basmakalıp düşüncelerin kökünün kazınması yönünde harcadığı çabaların boşa gitmesine neden olacaktır. Bu durum, bunun yanı sıra kadın hakları ve kadın-erkek eşitliği konusunda iyileştirmeler sağlanması, kadının sosyal statüsü, özerkliği, eğitim olanakları, politika, sosyal yaşam ve işgücü piyasasına eşit katılımı gibi konularda da ülkenin gösterdiği çabaların baltalanmasına ve sonuçta kadına yönelik şiddetin önlenmesi yönünde Türkiye’nin çabalarının engellenmesine neden olacaktır.
98. GREVIO, yetkililerin 2018-2023 yıllar arasında uygulanmak üzere Kadının Güçlendirilmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı oluşturdukları bilgisini memnuniyetle karşılamaktadır. Bu tür bir planda eğitim, ekonomi, sağlık, karar alma süreçlerine katılım, medya ve göç gibi öncelikli konuların ele alınmasında kadın ve erkeklerle ilgili basmakalıp düşünceleri reddeden toplumsal cinsiyet eşitliği bakış açısının güçlü bir şekilde dayanak noktası olarak alınması gereklidir. Daha genel olarak ifade etmek gerekirse Türkiye’nin kadının güçlendirilmesi yönündeki girişimleri, kadın ve kız çocuklarının toplumsal cinsiyet eşitliği ve şiddetten uzak bir yaşam haklarını kullanmaları yönünde desteklenmeleri, teşvik edilmeleri ve güçlendirilmelerinin temin edilmesi yönünde olmalıdır.
99. GREVIO, kadın ve kız çocuklarının şiddetsiz bir yaşam sürme hakkının desteklenmesinde bir araç olarak ayrımcı basmakalıp düşüncelere karşı tavır alarak kadın ve kız çocuklarının güçlendirilmesi amaçlı program ve faaliyetleri teşvik etmelerini ve bunlara destek vermelerini Türk yetkililerine şiddetle tavsiye etmektedir. Yetkililer, bu amaca yönelik olarak toplumun tüm kesimlerinde, özellikle baskın ataerkil davranış kalıplarının toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından önemli sorunlara neden olduğu kırsal topluluklarda, kadın ve kız çocuklarının güçlendirilmesini sağlamak için kadın ve kız çocuklarına yönelik yerel merkezler kurulmasını teşvik etmeli ve desteklemelidirler.
100. Toplumsal cinsiyet rolleri, basmakalıp düşünceler ve kabul edilmiş davranışları değiştirerek kadına yönelik şiddetin önlenmesi çabalarına erkek ve erkek çocuklarının katılımın sağlanması konusunun ileriye dönük potansiyelinden yola çıkılarak, 12. maddenin 4. paragrafında taraf devletlere kadına yönelik şiddetin önlenmesinde toplumun tüm kesimlerinin, özellikle erkek ve erkek çocuklarının aktif katılım göstermeleri yönünde teşvik etmeleri yükümlülüğü getirilmektedir. GREVIO, Türkiye’de bu tür bir yaklaşımın olduğunu kanıtlayan sınırlı göstergeye ulaşabilmiştir. Komite, yürütülmekte olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planına diğer hedefler yanında basmakalıplaşmış ‘’erkeklik’’ kavramını reddetmeleri yönünde özel olarak erkek ve erkek çocuklara yönelik faaliyetlerin dâhil edilmesini memnuniyetle karşılamaktadır.
101. GREVIO, Türk yetkilileri, kadın-erkek eşitliğinin teşvik edilerek desteklenmesi ve kadına yönelik toplumsal cinsiyete dayalı şiddetin önlenmesi için değişim sağlama yönünde kadın ve kız çocuklarının yanı sıra erkeklerin de etkin bir şekilde bu amaca yönelik katılımlarını sağlamaya davet etmektedir.
B. Bilinçlendirme faaliyetleri (Madde 13)
102. GREVIO, devlet raporunda değinilen kadına yönelik şiddet konusunda bilinçlendirme oluşturmaya yönelik çeşitli kampanya ve faaliyetlerin olumlu yönünü kaydetmektedir.[96] Başta Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı ve eski Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu olmak üzere birçok kamu kurumu, kadına yönelik şiddete karşı sıfır tolerans mesajının desteklenmesi için yapılan kampanya, yayım, konferans, atölye çalışması ve kamu duyurularını aktif bir şekilde teşvik ederek desteklemişlerdir. GREVIO, ‘’kadına yönelik şiddetin kaynağı olan ve bunları pekiştiren tavır ve davranışların kökünün kazınması için toplumsal cinsiyet eşitliği, kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddete yönelik toplumda bilinçlendirme oluşturulması, bu konularda duyarlığın artırılması ve zihniyet değişimi sağlanması’’ hedefinin şu anda yürütülmekte olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Eylem Planına dahil edilmesi yönünde yetkililerce alınan kararı da takdirle karşılamaktadır.
103. GREVIO, tüm bu çabalara rağmen kadının rolü ile ilgili olarak kökleşmiş, kısıtlayıcı görüşlerin Türk toplumuna hâkim olduğunu ve kadına yönelik şiddeti teşvik ettiğini kaydetmektedir. Yapılan nitel araştırma, Türkiye’deki birçok erkeğin ev içi şiddeti evlilik yaşamının bir parçası ve ‘’kadınları disiplin etme görevini’’ yerine getirmek için bir araç olarak gördüğünü, bunun da şiddete maruz kalan kişinin akrabaları ve yakın sosyal çevresi tarafından şiddetin hoş görülmesine neden olduğunu göstermektedir. Sözde ‘’namus’’ kavramı, kadının evlilikte filli olarak ihanet ettiği veya öyle olduğu algılanan vakalarda ve kadının rol sınırlarını ihlal ettiği veya ihlal ettiğinin düşünüldüğü vakalarda cinayet dâhil aşırı şiddet türlerini haklı çıkarmak için kullanılmaya devam etmektedir. Kadınlar, sıklıkla ‘itaatsiz davrandıkları’’ gerekçesiyle şiddete neden olmakla suçlanmaktadır. Yukarıda söz edilen araştırma kapsamında eşlerini yaralayan veya öldüren erkeklerle yapılan görüşmeler, erkeklerin cezayı hak etmediklerini düşündüklerini ve onaylamadıkları bir şeyi yaptıkları veya ‘’iyi bir eş’’ veya ‘’iyi bir anne’’ olmadıkları gibi nedenler öne sürerek eşlerini suçladıklarını teyit etmektedir. Erkeklerin örneğin boşanma için başvuru yapılmasında olduğu gibi kendi yazgılarını kendileri tayin eden kadınları kabul etme yönündeki yetersizlikleri, toplumsal cinsiyet temelli kadın cinayetlerini haklı çıkarmak için öne sürülen ilk nedenler arasındadır. [97]Kadına yönelik ata erkil ve denetleyici davranışlar, kamuya açık alanlara kadar uzanmaktadır. Örneğin giyinme stilini beğenmedikleri için kadınlara karşı fiziki şiddet uygulayan ve anlaşıldığı kadarıyla cezasız kalan ve/veya toplum tarafından hoş görülen, görmezlikten gelinen erkeklerle ilgili haberler bulunmaktadır.
104. Kadınlarla ilgili basmakalıp görüşler, aynı şekilde devlet memurları ve önde gelen siyasi liderlerin saflarına da nüfuz etmiştir; diğer bir deyişle kadını koruyan yasaları öne çıkararak desteklemek ve uygulamakla sorumlu kişilerin düşünce yapısı, mevzuat ile aynı hızda değişmemiştir. Şiddet görülme sıklığı ile ilgili veriler, vakaların yaklaşık üçte birinde şiddete maruz kalan kişilerin kolluk kurumlarına yaptıkları başvurular, şiddet uygulayan partnerle barışma ile sonuçlanmıştır.[98]Bu durum, kolluk kuvvetlerinin şiddete maruz kalan kişinin tacizde bulunan partnere geri gönderilmesini kapsasa dahi, ev içi şiddetin ilgili çift arasında halledilmesi gereken ‘’özel bir mesele’’ olduğunu düşündüklerini gösteren kuvvetli bir göstergedir. Türkiye’deki yasa yapıcıların sözde ‘’namus’’ kavramına dayanarak verilen ceza indirimlerini kaldırmak için takındığı kararlı tutuma rağmen bazı yargıçlar, yasal boşluklara dayanarak daha hafif cezalara hükmetmekte, böylece şiddetin kısmen kadının davranışının gerekçesi olduğunu ifade etmektedirler.[99]Devletin kadına yönelik şiddetle mücadelesinin meşruiyetinin sorgulanmasına yol açan veya şiddete maruz kalan kadınları suçlayan zarar verici açıklamalar devlet adamları ve kamuoyunca tanınmış önde gelen kişiler tarafından dile getirilmiş, bu açıklamalar bazı durumlarda nefret söylemi düzeyinde olmuştur.[100] Kanaat oluşturan kişiler olarak bu tür kişilerin yaptığı etki, özellikle endişe vericidir. GREVIO, örneğin şiddete maruz kalan kişilere destek sağlamak için adli kovuşturmaya müdahale edildiği durumlarda yetkililerin bu tür açıklamaları güçlü bir şekilde kınaması gerektiğini düşünmektedir.
105. İstanbul Sözleşmesinin 13. maddesi, kadına yönelik şiddete karşı toplumun bilinçlendirilmesi ve konunun toplumca kavranması için faaliyetler yapılması hedefi ile ilgilidir. GREVIO, 13. maddede belirtilen bu hedefin sadece tüm paydaşların etkin işbirliği yoluyla gerçekleştirilebileceğini, bu konuda özellikle kadın STK’leri ile işbirliği yapılması gerektiğini hatırlatmaktadır. Sivil toplumla işbirliğinin yanı sıra yetkililer, daha fazla toplumsal cinsiyet eşitliği sağlanması ve kadına yönelik çeşitli şiddet türlerinin önlenmesi için yapılacak mücadelede kadın STK’lerinin tarihi rolünü kabul etmeli ve bu kuruluşları desteklemelidirler. Ancak GREVIO, son dönemde arka arkaya gelen ifade özgürlüğüne yönelik baskıcı önlemlerin bazı kadın hakları STK’leri üzerinde korkutucu bir etki yaptığı konusunu kaydetmektedir. Bunun sonucu olarak broşür ve diğer bilgilendirme malzemelerinin dağıtımı yoluyla yapılan yüz-yüze kampanya faaliyetleri azaltılmış olup bazı STK’ler daha güvenli bir seçenek olarak sosyal medya üzerinden, ulaşabilecekleri toplum kesimlerine sınırlı olarak ulaşabildikleri elektronik yolla insanlara ulaşmayı tercih etmektedirler.
106. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
a. İstanbul Sözleşmesinde yer alan tüm şiddet türlerinin görüldüğü vakalar, şiddetin çocuklar üzerindeki etkisi ve bunların önlenmesi ihtiyacı ile ilgili olarak düzenli bilinçlendirme kampanyaları organize edilmesi;
b. toplumda yer etmiş yanlış inanışların ortadan kaldırılması, bir tartışma başlatılması ve şiddete maruz kalanları suçlama kültürüne ve kadınların erkeklere itaat etmesi gerektiği şeklinde ortaya konan düşünceye karşı tavır alınması yönünde toplumsal davranış kalıplarının değiştirilmesi için bu kampanyaların şiddetin önlenmesi konusunda özellikle toplumdaki belirli gruplara yönelik mesajlar içererek şekilde düzenlenmesinin sağlanması;
c. bu tür kampanyaların düzenlenmesi ve uygulanmasında kadın STK’lerinin aktif olarak katılımının sağlanması ve kadın STK’lerinin bu alandaki faaliyetlerini destekleyen bir toplumsal ortamın oluşması için çaba gösterilmesi.
C. Eğitim (Madde 14)
107. GREVIO, sözleşmenin 14. maddesinde getirilen yükümlülüğe uyum yönünde yetkililerce yapılan çeşitli girişimleri takdirle karşılamaktadır. Anılan bu madde, kadın-erkek eşitliği, basmakalıp olmayan toplumsal cinsiyet rolleri, karşılıklı saygı, kişiler arası ilişkilerde sorunların şiddete başvurmadan çözülmesi, kadına yönelik toplumsal cinsiyet temelli şiddet ve vücut bütünlüğü hakkı gibi konuların her eğitim seviyesinde öğretim programlarına alınarak öğrencilerin bu konularda bilgilendirilmesi yükümlülüğünü getirmektedir. 2012 yılında kabul edilen Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği, tüm örgün ve yaygın eğitim kurumlarında okutulacak ders kitaplarını inceleyerek onay veren kurum olan Talim ve Terbiye Kurulunun çalışma esaslarını düzenlemektedir. Eğitim araçlarının izlenmesinde, insan hakları ve temel özgürlüklere saygı, ayrımcı olmayan yaklaşımlar, toplumsal cinsiyet yönünden dengeli temsil ve kadın ve erkeklerin rollerinin yerleşmiş basmakalıp görüşlerin dışında tanımlamalarla sunulması gibi ölçütler kullanılmaktadır. Toplumsal cinsiyet eşitliği ve karşılıklı saygı ilkesi, ilk ve orta dereceli eğitim programlarında dikkatli bir şekilde müfredata alınmıştır. Toplumsal cinsiyet rolleri ve toplumsal cinsiyete yönelik basmakalıp düşünceler, öğretmenlik mesleği programlarında zorunlu bileşenlerdir. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Yüksek Öğretim Kurulu arasında imzalanan protokol gereğince tıp fakülteleri ve sağlık yüksek okullarında okuyan öğrencilere toplumsal cinsiyet eşitliği eğitimi sağlanmaktadır. Toplumsal cinsiyet eşitliği davranışları konusunda yol gösterici olarak hazırlanan bir belge, tüm yüksek öğretim kurumlarını öğrencilerin, personelin ve akademisyenlerin toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda bilinçlendirilmesi, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunun kurumsal faaliyetlere olağan bileşen olarak dâhil edilmesi, güvenli yerleşkeler kurulması ve toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda seçmeli eğitim programları oluşturulması yönünde yükümlü kılmaktadır.
108. GREVIO, bunların yanı sıra Eğitimde Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Geliştirilmesi Projesi başlıklı iddialı proje kapsamında alınan sonuçları memnuniyetle karşılamaktadır.[101]Bu proje, toplumda gelenekselleşmiş yerleşik toplumsal cinsiyet rollerinin güçlenmesini önlemek için eğitimcilerin toplumsal cinsiyete duyarlı bir yaklaşım ve dil benimsemelerini amaçlamaktadır. Yetkililer, Türkiye‘de eğitim sektöründe toplumsal cinsiyete duyarlı bir yaklaşımın teşvik edilerek desteklenmesi için bu projenin çıktılarına dayanarak yeni gelişmeler sağlanması yönünde her türlü çabayı göstermelidir.
109. Yukarıda değinilen girişimler, okullarda toplumsal cinsiyetle ilgili önyargıların kırılması yönünde belirgin gelişmeler sağlamıştır. Bununla beraber son dönemde yapılan araştırmalar,[102] birçok ders kitabının kadın ve erkekleri ataerkil ve eşit olmayan toplumsal cinsiyet rollerine hazırlamaya dayalı bir zihniyetle yazıldığını göstermektedir. Çeşitli insan hakları kuruluşları, bu durumla ilgili olarak endişelerini dile getirmişlerdir.[103] Yetkililer, bunun dışında Türkiye’de özel okulların eğitim sektöründe gittikçe büyüyen payını dikkate alarak[104] şu ana kadar sağlanan gelişmenin kadın ve erkeklere geleneksel rol dağılımını öngören yaklaşımlarla tersine çevrilmese bile en azından yıpratılmasının önlenmesi için dikkatli olmalıdırlar. Bu konuda sadece kadının daha aşağı seviyede olduğu düşüncesini taşıyan öğretilerin reddedilmesi ile yetinilmeyip kız ve erkek çocuklarının ayrı sınıflara ayrılması gibi kız çocuklarına karşı ayrımcılık içeren uygulamalara karşı da hoşgörülü davranılmamalıdır.
110. 14. maddenin 2. paragrafı, kadın-erkek eşitliği, basmakalıp olmayan toplumsal cinsiyet rolleri, karşılıklı saygı, kişiler arası ilişkilerde sorunların şiddete başvurmadan çözülmesi gibi ilkelerinin teşvik edilerek desteklenmesi yükümlülüğünü, tüm yaygın eğitim kuruluşları, spor kuruluşları, kültürel ve boş zaman faaliyetlerine yönelik hizmet veren kuruluşlar ile tüm medyayı kapsayacak şekilde genişletmektedir. Yaygın eğitim kuruluşları; çeşitli topluluklar veya dini eğitim kuruluşlarınca verilen eğitimler, aile eğitim programları ve yaşam boyu öğrenme ilkesinden günlük pratik alanlara kadar birçok alanda eğitime katkı sağlayan topluluk grupları ve her türlü eğitim faaliyeti gibi resmi sistemlerin dışındaki her türlü örgütlü eğitim faaliyetini kapsamaktadır. Yetkililer, bu amaca yönelik olarak bu alanda faaliyet gösteren STK’leri desteklemelidirler.
111. GREVIO, Türk yetkilileri aşağıdaki hususları yerine getirmeleri yönünde teşvik etmektedir.
a. eğitimde toplumsal cinsiyete duyarlı bir yaklaşımın desteklenmesi için çabalarını sürdürmeleri ve bu konuda özellikle tüm kamu ve özel okullar ile öğretim programlarında sunulan öğretim malzemelerinin kadın ve erkeklerin rolleri ile ilgili basma kalıp anlatımlar içermemesinin sağlanması;
b. öğretmenlerin mevcut eğitim malzemelerini nasıl kullandıklarının ve toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadına yönelik şiddet konularında nasıl bir yaklaşım gösterdiklerinin yakından takip edilmesi;
c. tüm yaygın eğitim kurumları ile spor, kültür ve boş zaman faaliyetleri yapılan yerlerde kişiler arası ilişkilerde kadın-erkek eşitliği, yerleşik basmakalıp görüşlerden arındırılmış toplumsal cinsiyet rolleri, karşılıklı saygı ve uyuşmazlıkların şiddet dışı yöntemlerle çözülmesi gibi ilkelerin desteklenmesi için önlemler alınması ve STK’lerin bu alandaki faaliyetlerinin desteklenmesi.
D. Profesyonellerin eğitimi (Madde 15)
112. Sözleşme, 15. maddede her türlü şiddet türünde şiddete maruz kalan kişi ve faillerle muhatap olan profesyonellere sistematik olarak ön eğitim ve hizmet içi eğitim verilmesi standardını getirmektedir. Söz konusu eğitim, şiddetin önlenmesi ve tespit edilmesi, kadın-erkek eşitliği, şiddete maruz kalan kişilerin ihtiyaç ve hakları ile şiddete maruz kişilerin suçlanarak tekrar haksızlığa uğramalarının önlenmesi gibi konuları kapsayacak şekilde düzenlenmelidir. GREVIO tarafından düzenlenen soru formu ekindeki tablo, bu eğitimlerin verilmesi yönünde GREVIO tarafından öngörülen profesyonel grupları kapsamaktadır.
113. GREVIO soru formuna cevaben verilen Türkiye devlet raporunda yer alan bilgi ve veriler,[105] özellikle eğitimi zorunlu kılan 6284 sayılı Yasanın çıkarılmasından bu yana[106] şiddete maruz kişilerle muhatap olan profesyonellerin eğitimi yönünde harcanan övgüye değer çabalar hakkında bilgiler içermektedir. Ulusal eşgüdüm kurumu, bu hükmün etkili bir şekilde uygulanmasında öncülük rolü üstlenmiş olup, bu kurum ŞÖNİM’lerde çalışanlar dâhil olmak üzere devlet memurlarına ve üniversite öğrencilerine kadına yönelik şiddet ve toplumsal cinsiyet eşitliği konularında düzenli hizmet içi eğitim sağlamakla sorumludur. Kurumun övgüye değer bir diğer girişimi, bir dizi protokol imzalayarak Yüksek Öğretim Kurulu, Diyanet İşleri Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı dâhil olmak üzere kilit bakanlıklar ve devlet kurumlarının personeline sürdürülebilir eğitim sağlanmasını temin etme yönündeki girişimidir. Verilen eğitimler, ayrıca mesleğe hazırlık ve hizmet içi eğitim amaçlı bir dizi kılavuz ilke ile de desteklenmektedir. Devlet raporuna ekli EK 1 belgesi, zorunlu hizmet içi eğitimlerden yararlanan profesyonellerin sayısı ile ilgili bilgileri kapsamaktadır.
114. GREVIO komitesinin görüştüğü kolluk kurum temsilcilerinin tümünün 6284 sayılı Yasayı ve ilgili prosedürleri tam bir şekilde kavradıkları ve geçerli mevzuata iyi derecede vakıf oldukları görülmüştür. Yetkililerden alınan bilgilere göre 81 ilde konuşlanan jandarma personeli ve kadrolu ve aday personel olmak üzere 250.000 polis memuruna bu yeni yasa ile ilgili olarak toplumsal cinsiyet eşitliğinin kavranmasına yönelik unsurları da kapsayan eğitimler verilmiştir. Ziyaret sırasında görüşülen üst düzey yetkililer, günün şartlarına uymayan çağdışı uygulamaların ortadan kaldırılması bakımından eğitimin önemini ve olumlu etkilerini vurgulamışlardır.
115. İstanbul Sözleşmesi hükümleriyle uyumlu olarak Türkiye Kamu Kurumu tarafından yüksek kaliteli eğitimin sağlandığı sağlık sektörü, GREVIO tarafından bu konuda gelişim sağlanan bir diğer alan olarak kaydedilmiştir. Eğitim modülleri, şiddete maruz kalan kişiye odaklı ve insan haklarına dayalı yaklaşım, toplumsal cinsiyet eşitliği, kısa ve uzun vadede mümkün olan en iyi bakımın sağlanması ve şiddete maruz kalan kişinin suçlanarak ikinci bir kez haksızlığa uğramasının önlenmesi gibi önemli ilkeleri içermektedir. Birinci ve ikinci basamak sağlık kuruluşlarında çalışan sağlık personeli ile acil servis personeline yönelik olarak cinsel şiddet olayları dâhil adli tıp raporlarının hazırlanması, risk değerlendirme ve çok kurumlu işbirliği konulara da değinilmektedir.
116. Kadına yönelik şiddet konusunda verilen bir eğitimin başarısı, sonuçta hangi oranda zihniyet değişimi ve davranış değişikliği yaratabildiği ile ölçülür. GREVIO, davranışsal değişimin oldukça uzun bir süreçte başarılabildiğini kabul etmekte ve profesyonellerin kendi cinsiyetçi ve ataerkil zihniyetlerinin değiştirilmesi yönündeki sistematik yaklaşımları da takdir etmektedir. Değişime karşı direnç, profesyonellerin kendi kurumsal rol algılarından da kaynaklanabilir. GREVIO, örneğin 6284 sayılı Yasanın ev içi şiddete maruz kalan kişilerin korunması yönünde bir araç olmaktan ziyade aileyi birlik içinde tutmak için bir araç olarak yorumlanmasının Türkiye’de bazı durumlarda aile mahkemelerinin yasanın getirdiği tüm olanaklardan yararlanmasını engelleyebileceği konusunu kaydetmiştir.[107] Kadına yönelik şiddetin önlenmesi konusunun diğer değerlendirmelere göre profesyonellerce ikincil olarak düşünülmemesi yönünden eğitimlerde bu konunun uygun bir çerçevede işlenmesi gerekmektedir.
117. GREVIO, bunun yanında, özellikle toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda geçerli olmak üzere değişime direncin eğitimlerin yerel gerçekler ve kültüre ‘’uyarlanması’’ sonucunu doğurabileceği olgusunu da kaydetmektedir. Eğitimin hedef kitlelerin öz değer, inanç ve algılarına hitap etmesi çok önemli olmakla birlikte eğitimler, İstanbul Sözleşmesinde kadına yönelik şiddetin sürekli hale gelmesine neden olan toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve zihniyetinin kadına yönelik şiddetin ana nedeni olduğu şeklinde ifade edilen ana mesajından sapmayacak şekilde düzenlenmelidir.
118. GREVIO, eğitimin etki ve veriminin büyük ölçüde liderlik, gözetim ve hesap verebilirlik ilkelerine dayandığını hatırlatmaktadır. Üst düzey yönetim kademesindeki kişilerin eğitimlerde savunulan yeni uygulamaları hayata geçirmekle sorumlu olduğu kurumlarda başarı olasılığı katlanarak artar. GREVIO, Türkiye’ye yaptığı değerlendirme ziyareti sırasında bilgi ve konuya adanmışlık açısından ilham alınacak derecede etkileyici devlet görevlileriyle karşılaştığını ifade etmektedir. Gözetim, liderliğin bir alt unsur ve önemli bir bileşenidir. Üst düzey yetkililer, astlarının pratikte uygulamanın önemine vakıf olmalarını temin etmelidir. Sorumluluk ve hesap verebilirlik ile birlikte odaklanma ve ileriye doğru güdülenmeye yol açar ki bu odaklanma ve güdülenme konuyu uygulayanlara nüfuz eder. GREVIO, örneğin şiddet vakalarının ihbarı sonrasında jandarma komutanlığınca ön planda görev yapan görevlilerin müdahale ve eylemlerinin örnekleme yoluyla incelenmesi uygulamasını olumlu bir konu olarak kaydetmektedir. Bu tür iyi uygulamalar, özellikle sürecin güvenilirliğinin artırılması bakımından bağımsız bir unsur eklenerek daha da geliştirilebilir ve başka kurumları kapsayacak şekilde genelleştirilebilir. Bu tür bir unsur, kadına yönelik şiddetle ilgili eğitim programlarının etki ve verimlilik açısından analizi için Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Eylem Planında şu anda yürütülen girişimler içine entegre edilebilir. [108]
119. Bunun yanı sıra genel olarak eğitimin verimini düşüren bir dizi unsur, Türkiye’deki durum için de geçerlidir. Bunlar arasında personelin sık sık değiştirilmesi, eğitimin devamını sağlayan mekanizmaların ve eğitimin sonucunu değerlendirme amaçlı izleme prosedürlerinin olmaması sayılabilir. [109] GREVIO, uluslar arası alanda uygulanan en iyi uygulamalardan yola çıkarak yetkililerin, bu konuda deneyimli kadın STK’lerinin uzmanlığından yararlanarak bu konudaki zorlukların aşılması ve eğitimden mümkün olan en yüksek verimin alınmasında başarı şansını artırabileceğini öne sürmektedir. Uzman ve/veya eğitimli personel sayısının artırılması ihtiyacı, bu raporda koruma ve destek ile ilgili bölümde ele alınmıştır (Bölüm IV).
120. GREVIO, profesyonellerin gerekli bilgi ve becerilerle donatılması ve İstanbul Sözleşmesinde vurgulanan davranış kalıplarında değişme sağlanabilmesi için aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir. (Paragraf 120)
a. ilgili tüm profesyonellerin kadına yönelik tüm şiddet türleri ve ev içi şiddet olgusuna yönelik öngörülen zorunlu başlangıç eğitimlerine katılmaların sağlanması;
b. ilgili tüm profesyoneller için sürekli ve düzenli olarak kadına yönelik tüm şiddet türlerini kapsayan, hizmet içi eğitimler düzenlenmesinin sağlanması; bu hizmet içi eğitimler, personelin kendi uzmanlık alanında uyması gereken standartları düzenleyen güncel ve kolayca anlaşılan protokol ve kılavuz bilgilere dayalı olarak tasarımlanmalıdır;
c. eğitim programlarının, profesyonellerden gelecek her türlü direnci göz önünde bulundurarak düzenlenmesi ve kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadelede yönlendirici ana kavram olan toplumsal cinsiyet eşitliği ilkesi ve buna bağlı olarak cinsiyetçi basmakalıp inanışların ortadan kaldırılması ihtiyacı çerçevesinde düzenlenmesinin sağlanması;
d. eğitim çalışmalarının liderlik, gözetim ve hesap verebilirlik ilkesini destekleyen bir kültürde bütünleşmesinin sağlanması;
e. eğitimin düzenlenmesi ve uygulanmasında kadın STK’lerinin uzmanlığından faydalanılması.
121. Sosyal çalışma görevlileri ve çevirmenler dahil olmak üzere iltica başvurusu yapan kadınlar ve mültecilerle muhatap olan personele sözleşmenin 15. maddesinde belirtilen konuda çok az eğitim sağlandığı görülmektedir. Sürecin değişik aşamalarına da yansıyan bu eğitim eksikliği, mülteci kadınlarla ilgili olarak alınan kararlar ve sağlanan hizmetlerin kalitesini baltalayabilir. Bu konu, VII. Bölümde daha ayrıntılı olarak irdelenmiştir.
122. GREVIO, geçici mülteci konumundaki kişiler dâhil olmak üzere iltica başvurusu yapan kişiler, göçmenler ve mültecilerle muhatap olan sosyal çalışma görevlileri, karar alıcı aktörler ve çevirmenlere yönelik olarak İstanbul Sözleşmesinde yer alan tüm şiddet türleriyle ilgili olarak sistematik ve zorunlu hizmet içi eğitim programları düzenlenmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
E. Önleyici müdahaleler ve tedavi programları (Madde 16)
1. Ev içi şiddet faillerine yönelik programlar
123. Önleyici müdahale programları, 6284 sayılı Yasa ile ilgili Uygulama Yönetmeliğinin 28. maddesi gereğince yargıçların ev içi şiddet faillerine yönelik olarak mahkeme emriyle uygulamaya koyduğu tedbirlerden biridir. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı arasında imzalanan bir protokol gereğince hastanelerde uygulanan bu programlar kapsamında hastanelerde ‘’acil psikolojik destek merkezleri’’ kurulmuştur. Sağlık profesyonelleri, faillerin ilgili programa uymaması durumunda ihbarla yükümlüdür ve bu durumda failler için de cezai kovuşturma açılır. Önleyici müdahale programlarının uygulanmasında ŞÖNİM’ler eşgüdüm işlevi görmektedir. Bu merkezler, failleri ilgili destek merkezlerine sevk eder, uygulamayı izler ve şiddete maruz kalan kişiye failin performansıyla ilgili bilgi vererek faille arasında iletişim işlevi görür. Önleyici müdahale programları, şu ana kadar Ankara ŞÖNİM tarafından Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Bölümü ile işbirliği halinde yürütülen pilot proje kapsamında sınırlı olarak uygulanmıştır.
124. GREVIO, mevcut bilgiler ışığında Türkiye’de ev içi şiddet faillerine yönelik önleyici müdahale programlarının genel olarak öfke yönetimi ve kendi kendini kontrol etme ilkelerine hedefli olarak uygulandığına vakıf olmuştur, ancak bu tür programlar, birincil olarak faillerin eylemleri için sorumluluklarını kabullenmeleri ve kadınlara yönelik davranış ve inanışlarını sorgulamalarının sağlanması ihtiyacı üzerine bina edilmelidir. Bu tür tedbirlerin alınması ve uygulanmasıyla görevli mahkeme ve sağlık kurumları, bu tür failleri psikolojik rahatsızlık veya madde bağımlılığı nedeniyle tedaviye ihtiyacı olanlarla aynı kefeye koyma eğilimi göstermektedir. Bu tür bir yaklaşım, şiddet davranışının bir hastalık olmadığı, her şeyden önce anti-sosyal ve cezai işlem gerektiren bir davranış olduğu gerçeğinin göz ardı edilmesine neden olmaktadır. Bazı faillerin tıbbi anlamda tedavi gerektiren ruh sağlığı sorunları olabilir, ancak şiddete başvuran erkeklerin karıştığı vakaların çoğu, psikiyatrik vaka kapsamında değildir. Buradan hareketle sağlık hizmeti veren merkezlerin ve sağlık profesyonellerinin şiddet failleri ile muhatap ve söz konusu önleyici müdahale programlarını uygulama açısından doğru adres olup olmadığı sorusu gündeme gelmektedir. GREVIO, bunun da ötesinde, değerlendirme sürecinde sağlık merkezlerinin faillerle ilgili sorumluluklarını yerine getirirken karşılaştıkları zorluklarla ilgili olan bilgilenmiştir. Sağlık merkezleri, hastalara hizmet sağlama konusundaki ağır iş yüklerini daha da ağırlaştıran bu alanda yaptıkları çalışmaların asli görevlerinin bir parçası olmadığını düşünmektedir.
125. GREVIO, önleyici müdahale programlarının erkeklerin rehabilitasyonu için düzenlenen ve içinde eğitim ve mesleki kursların da bulunduğu daha geniş bir hizmet paketinin bir parçası olarak değerlendirilme eğilimini de kaydetmektedir. Yetkililer, ağırlıklı olarak erkeklerin esenliğine yönelik programlar düzenlenmesi konusunda dikkatli olmalıdır; bu yönde girişimler, erkeklerin kadına yönelik şiddetle ilgili algısı ve bunun altında yatan toplumsal cinsiyet unsuru ve güç dinamikleriyle mücadeleyi sekteye uğratabilir. Aynı nedenlerle BİANET’in gölge raporunda yer alan, hakkında acil engelleme emri verilen failleri rahatlatmak için öfke eğitimi, spor tesislerine erişim, yaşam koçu ve psikolojik destek hizmeti alabilecekleri bir merkez kurulması planı da sözleşmenin 16. maddesindeki yükümlülüğü karşılar nitelikte bir girişim değildir. [110]
126. Yetkililer tarafından sağlanan rakamsal veriler, ev içi şiddet suçlularının sadece küçük bir kesiminin tedavi programlarına sevk edildiğini göstermektedir. Bunun yanı sıra programa katılımları yönünde çıkarılan mahkeme emirlerinin toplam sayısına kıyasla tedavi programlarına devam eden çok düşük ev içi şiddet suçlusu sayısı, suçluların % 85’den fazlasının programa katılmayı reddettiğini veya başka bir şekilde katılmadığını göstermektedir. [111] Devlet raporunda yer alan 6284 sayılı Yasanın herhangi bir hükmünü ihlal nedeniyle hükme bağlanan hapis cezalarıyla ilgili veriler, yasanın bu konudaki hükmünün tersine tedavi programlarına katılmayanların yaptırıma tabi tutulmasında belirli bir sisteme uyulmadığını açıkça göstermektedir. [112]
127. Zorunlu tedavi programları, hükümlüler ve şartlı tahliye edilenler için de organize edilmektedir. Ancak bu tür programlar, özellikle sadece kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddet suçlularına özgü olmayıp birçok değişik suçlu grubu bu programlara alınmaktadır. Bunun yanında tedavi seans sayısı ve katılım oranıyla ilgili olarak yetkililerce sağlanan veriler,[113] bu tür programların çoğunlukla öfke kontrolü ve bağımlılık tedavisi üzerinde yoğunlaştığını göstermektedir.
128. GREVIO, yukarıdaki bilgilerin ışığında kişisel başvuru dâhil olmak üzere ev içi şiddete maruz kalan kişilere yönelik olarak daha yaygın önleyici müdahale ve tedavi programları geliştirmek için yetkililerin daha fazla çaba harcamaları gerektiği sonucuna ulaşmaktadır. GREVIO, İstanbul Sözleşmesinin 16. maddesine uygunluk sağlanması için acil olarak İstanbul Sözleşmesi 16. maddesi ile ilgili Açıklayıcı Raporda belirtilen temel unsurları bünyesinde bütünleştiren faillere yönelik uygun programlar düzenlenmesi gereğine işaret etmektedir.[114] Bu tür programlarda kadına destek hizmeti veren kuruluşlar, kolluk kurumları, yargı kurumları, şartlı tahliye halinde hizmet veren kurumlar, çocuğun korunması ve sosyal refah kuruluşları ile sıkı işbirliği yapılmasının temin edilmesi gerekliliği bu temel unsurlar arasındadır. Şiddete maruz kalan kişilere göstermelik bir güvenlik hissi verilmemesi açısından insan hakları başta olmak üzere şiddete maruz kalan kişilerin ihtiyaçları ve güvenliği öncelikli olarak göz önünde bulundurulmalıdır. Yetkililer, 6284 sayılı yasa gereğince önleyici müdahale programlarının yürütülmesinde birincil sorumluluğun sağlık sektörüne verilmesi kararını da gözden geçirmelidirler. Bu konuda şartlı tahliye edilenlere hizmet veren sosyal hizmet çalışanları ve erkeklere yönelik merkezlerden daha fazla yararlanma yoluna gidilmelidir. Hem hapiste olanlar hem de cezası ertelenenleri kapsayacak şekilde hükümlü failler için de programlar oluşturulmalıdır. Bu tür programlar, cezai yaptırımların yerine değil, bunlara ilave olarak düzenlenmeli, kadın ve kız çocukları üzerinde güç kullanma ve kontrol sağlamanın erkeğin hakkı olduğu yönündeki inanış gibi kadına yönelik şiddet ile ve ev içi şiddete zemin sağlayan davranış ve tavırlarını değiştirmeleri yönünde faillere yardımcı olmalıdır. GREVIO, ayrıca bu tür programların Türkiye’nin, bireysel haklara saygı duyulduğu ve kadınların şiddetten uzak bir yaşam sürme hakkının öne çıkarılarak desteklendiği aileyi destekleyici politikalarının tamamlayıcısı olarak görülmesi gerektiği görüşünü savunmaktadır.
129. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri teşvik etmektedir.
a. gerek cezai kovuşturmalarda gerekse sivil davalarla ilgili kovuşturmalarda (1) failin şiddete dayalı olmayan davranış tarzı benimsemesi yönünde davranış değişikliği oluşturmayı amaçlayan, (2) şiddete maruz kalan kişilerin güvenliği ve bu kişilere verilecek destek ve insan hakları konularını öncelikli olarak ele alan, (3) şiddete maruz kalan kişiler için kadın sığınma evleri ve danışma merkezleri gibi özel hizmetlerin verildiği ve çok kurumlu işbirliğine dayalı bir ortak çalışma zemini oluşturma amaçlı gönüllü ve mahkeme emrine dayalı programlar geliştirilmesine devam edilmesi;
b. ev içi şiddet faillerine uygun tedavinin uygulanabilmesi için söz konusu programların çok daha yoğun bir şekilde uygulanması;
c. bu tür programlara geniş katılımın sağlanabilmesi için her türlü imkanın kullanılması;
d. bu tür programları yöneten personele şiddetin toplumsal cinsiyetçi yönünün anlaşılması ve cinsiyetçi basmakalıp inanışların yok edilmesine yönelik eğitim verilmesi;
e. faillere yönelik programların izlenmesi ve etkilerinin değerlendirilmesi, bu meyanda şiddete maruz kalan kişilerden de geri bildirim alınması.
2. Cinsel suç işleyen faillere yönelik programlar
130. Cinsel suç işleyen faillere yönelik hapishanede uygulanacak zorunlu programlar, son dönemde mevzuata dâhil edilmiş olup[115] programda zorunlu farmakolojik tedavi öngörülmüş olması nedeniyle kadın grupları, hukuk ve sağlık alanında çalışan profesyoneller tarafından ağır eleştirilere uğramıştır.[116] GREVIO, bu tür programların hem şiddete maruz kalan kişinin hem de failin insan haklarına saygılı bir yaklaşımla düzenlenmesi gereğini göz önünde tutarak, diğer insan hakları gözetim kuruluşlarınca ifade edilen antidrojen tedaviye başlamadan önce ilgili kişinin hür iradesiyle vereceği ve her zaman geri çekilebileceği şekilde anlaşılan bilgilendirmeye dayalı onamının alınmasıyla ilgili endişeleri paylaşmaktadır. [117] GREVIO, sözleşmeye konan bu önemli koşulla İstanbul Sözleşmesini tasarımlayanların yeniden suç işleme eğiliminin en aza indirilmesi ve faillerin tekrar başarılı bir şekilde toplumla bütünleştirilmesi amaçlı cinsel suç işleyenlere yönelik tedavi programlarının oluşturulması konusunu taraf devletlerin inisiyatifine bıraktıklarını teyit etmektedir. Taraf devletler, bunu yaparken uluslar arası alanda geliştirilen ve çok katmanlı bir yaklaşım ve örneğin cinsel libidoyu azaltan hormonal ilaçların kullanımının bilişsel davranışçı tedavi ile birlikte uygulandığı değişik tedavilerden oluşan bir kombinasyonun kullanımını öngören en iyi uygulamaları göz önünde bulundurmalıdır. [118] GREVIO, Türkiye’nin devlet raporunda değinilen değişik projelerde geliştirilen çeşitli müdahale yöntem ve teknikleri hakkında bilgilenmiştir. Ancak bunlar yukarıda ev içi şiddete yönelik tedavi programlarında gözlendiği gibi cinsel şiddetin bir ruh sağlığı veya bağımlılık sorunu olarak gösterilmesi bakımından bu programlarla aynı çizgide olduğu görülmektedir. [119] GREVIO, her şeyden önce, kadına yönelik her türlü şiddette olduğu gibi, cinsel şiddetin de kadınlar ve kadınların vücudu üzerinde güç ve hâkimiyet kurma yönünde bir araç olduğu dikkate alınmaksızın cinsel şiddete sadece suçlunun libidosunu kontrol edememe meselesi olarak yaklaşılmaması yönünde uyarı yapmaktadır.
131. GREVIO, cinsel suç işleyen faillere yönelik olarak, uluslar arası alanda geliştirilmiş en iyi uygulamaların dikkate alındığı ve aynı zamanda insan hakları merkezli bir yaklaşımın benimsendiği tedavi programları geliştirilmesi konusunda yetkilileri teşvik etmektedir.
F. Özel sektör ve medyanın katılımı (Madde 17)
1. Özel sektör
132. Sözleşmenin 17. maddesi, taraf devletleri işyerinde cinsel taciz gibi kadına yönelik şiddetin önlenmesi amacıyla özel şirketleri işveren olarak özdenetim standartları geliştirmeleri yönünde teşvik etme yükümlülüğü getirmektedir. Türkiye’de işverenlerin işyerinde kadına yönelik şiddeti önleme yükümlülükleri, İş Yasasının 24 ve 25. maddelerinde düzenlenmiş olup işyerinde toplumsal cinsiyet eşitliğini destekleyen ve kadına yönelik şiddete tolerans gösterilmeyen bir çalışma kültürünün geliştirilmesi yönünde şirketlere yardımcı olmak üzere kılavuz ilkeler geliştirilmiştir.[120] Çalışma Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Mobbing ile Mücadele Komitesi, bu konuda politika oluşturarak araştırmalara destek vermekte ve STK ve ilgili paydaşların da katılımıyla bilinçlendirme çalışmaları yapmaktadır. İşyerinde şiddete maruz kalan kadınlar, ALO 170 hattını arayarak yardım alabilmektedir. Ayrıca Çalışma Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından mevcut şikayet mekanizmalarında bilgilendirici kılavuzlar geliştirilmiştir. GREVIO, bu olumlu zemine rağmen, Ceza Yasası 105. madde kapsamındaki cinsel taciz suçuyla ilgili mahkûmiyet kararlarıyla ilgili veriler dâhil olmak üzere elde veri olmaması durumunun bu mekanizmaların ne derece etkili olarak uygulandığı, şiddete maruz kalan kişilerin başlarına geleni anlatmaları ve kadına yönelik şiddete karşı tavır almada işverenleri ne derece teşvik edebildiği konusunda karar verebilmenin mümkün olmadığını gözlemlemektedir. Yetkililer, kadına yönelik şiddetin önlenmesi konusunda özel sektörün katılımının sağlanması çabaları kapsamında bu alandaki gelişmelerin ölçülebilmesi için ilgili verilerin toplanmasını temin etmelidir.
133. GREVIO, yetkilileri aşağıdaki hususları yerine getirmeye davet etmektedir. (Paragraf 133)
a. başta özellikle işyerinde cinsel taciz olmak üzere, kadına yönelik şiddetin önlenmesi ve bununla mücadele edilmesine yönelik politikalar geliştirerek uygulamaları yönünde işverenlerin girişimde bulunmalarını sağlamak için çabalarını sürdürmeleri;
b. kadın Sivil Toplum Örgütleriyle yakın işbirliği içinde, kadınların bakış açısının ve kadına yönelik şiddetin önlenmesi konusunun Mobing ile Mücadele Komitesinin çalışmalarında dikkate alınmasının sağlanması;
c. işyerinde cinsel tacize maruz kalan kadınların sayısı, bu kadınlar tarafından yapılan şikayetler ve bu şikayetlerin sonuçları ile ilgili verilerin toplanması.
2. Medya
134. 6284 sayılı Yasanın 16. maddesi 3. paragrafı, kadına yönelik şiddete maruz kalan kadınları destek ve korumaya yönelik mevcut mekanizmalarla ilgili bilgilerin yayılmasında yetkili makamlar-medya işbirliğinin esasları ile ilgilidir. Bu hükümlere göre ulusal ve yerel düzeyde yayın yapan kamu ve özel televizyon kuruluşları ve radyo istasyonları, kadın ve çocuklarla ilgili politikalar ve şiddete maruz kalan kadınlara yönelik mevcut telafi mekanizmaları ile ilgili olarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından hazırlanan bilgilendirici materyalleri yayımlamakla yükümlüdür. GREVIO, kadın ve erkeklerin 6284 sayılı Yasa ile ilgili olarak daha fazla bilgilenmeleri bakımından olumlu tkisi görülen bu girişimi takdir etmektedir. [121]
135. Medyada kadınlara karşı ayrımcı yayınların önlenmesi ve bunlara yaptırım uygulanması ve medyanın kadına yönelik şiddeti sunma yöntemi ile ilgili çeşitli yasalar bulunmaktadır. [122] Bu konular, ayrıca çeşitli medya kuruluşları için geçerli bir dizi özdenetim standartlarında da düzenlenmiştir. [123] GREVIO, tüm bu olumlu girişimlere rağmen kadına yönelik şiddet olgusunun Türk medyasında sunumunun ciddi endişe uyandırdığını düşünmektedir. Mevcut nicel araştırmalar ve STK raporları, medyada cinsiyetçi mesajlar içeren ve kadına yönelik şiddeti normalmiş gibi gösteren çok yaygın ayrımcı uygulamaların olduğunu gözler önüne sermektedir. [124]Medya, özellikle cinsel şiddet ve toplumsal cinsiyet temelli cinayet vakalarını sansasyonel medyaya özgü yöntemlerle sansasyon yaratacak şekilde yayımlamakla suçlanmaktadır. Buna rağmen devlet raporunda 2014 ve 2015 yıllarında sadece dokuz yayın kuruluşunun ilgili düzenlemelere aykırı davrandığı için para cezalarına çarptırıldığı bilgisi yer almaktadır. GREVIO, böyle bir ortamda, kadına yönelik toplumsal cinsiyet temelli şiddetle ilgili sorumlu ve bilgiye dayalı yayınların teşvik edilerek desteklenmesi yönünde daha fazla çaba harcanması gerektiğine inanmaktadır. Bu konuda Kadın Cinayeti Yayınları ile İlgili Habercilik Kılavuzu[125] veya İstanbul Sözleşmesinin 17. maddesiyle ilgili Avrupa Konseyi yayını gibi mevcut ulusal ve uluslar arası en iyi uygulamalardan yararlanılabilir. [126]Komite, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının bu yönde bir ilk adım olarak uygulamayı planladığı medyada kadının temsili projesini olumlu bir girişim olarak kaydetmektedir.
136. GREVIO, medya özgürlüğüne müdahale etmeksizin, tüm medya kuruluşlarının ve gazetecilerin kadın haysiyetine saygı konusunu standart ölçüt olarak ele almalarının teşvik edilmesi ve bu sayede kadına yönelik şiddetin önlenmesine katkı yapılmasının sağlanması, bunun yanı sıra medyada çıkan ayrımcı içeriklere karşı şikâyet kanalları hakkında kadınların bilinçlendirilmesi için çalışmalar yapmaları yönünde Türk yetkilileri teşvik etmektedir.
137. GREVIO, Türkiye’de basın özgürlüğüne karşı süregelen büyük ölçüde olumsuz eğilime atıf yaparak[127]medyanın toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetin önlenmesi ile ilgili politikalarla ilgili olarak eleştirel düşüncelerini ifade edebilmesi gerektiğine vurgu yapmaktadır.
IV. Koruma ve destek
138. İstanbul Sözleşmesinin IV. Bölümü, sözleşmede yer alan şiddet türlerine maruz kalan her kadının faydalanabileceği çok yönlü, profesyonel ve şiddete maruz kalan kişiye odaklı destek mekanizması kurulmasını amaçlamaktadır. Türkiye, IV. Bölümle ilgili taahhütlerini yerine getirmek için 6284 sayılı Yasada öngörülen ve ŞÖNİM, ilk kabul merkezleri, kadın sığınma evleri ve diğer hizmetlerden oluşan bir destek hizmeti ‘’altyapısı’’ geliştirmektedir. Bu tür bir ‘’altyapının’’ gerek finansal kaynak gerekse insan kaynağı bakımından kayda değer bir yatırım gerektirdiği GREVIO komitesinin malumudur. GREVIO, Türkiye’nin nüfus büyüklüğü ve buna bağlı olarak şiddete maruz kalarak koruma ve desteğe ihtiyaç duyan muhtemel kişi sayısını göz önünde bulundurarak yetkililerin bu oldukça zorlu girişime yönelik azımsanmayacak çabalarını memnuniyetle karşılamaktadır.
A. Genel yükümlülükler (Madde 18)
1. Çok kurumlu bir yaklaşıma dayalı koruma ve destek sağlama yükümlülüğü
139. İl bazında faaliyet gösteren Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) 6284 sayılı Yasa kapsamında koruma ve destek hizmeti temin eden temel birimlerdir. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı olarak faaliyet gösteren ŞÖNİM’ler, veri toplama faaliyeti dahil olmak üzere 6284 sayılı Yasa uyarınca alınan her türlü koruyucu önlemin yürütülmesinin eşgüdümü ve izlenmesi yönünde yasal olarak yetkilendirilmiş ve görevlendirilmiş bir resmi kurumdur. Bu merkezler, birçok görevi arasında şiddete maruz kalan kişilere yardım ve kılavuzluk hizmeti sağlar veya destek hizmetlerine yönlendiririr ve daha genel düzeyde kadına yönelik şiddet alanında çalışan tüm hizmet sağlayıcıların çalışmalarına eşgüdüm sağlar. ŞÖNİM’ler ayrıca faillerin önleyici programlara sevk edilmesinden de sorumludur. Bu merkezler, ilk kez 6284 sayılı Yasanın yürürlüğe girmesinden sonra açılmış ve sadece birkaç yıl içinde Türkiye’de 81 ilin 73’ünde kurulmuştur. Mevcut durumda özellikle büyük metropoliten alanlarda yeterli sayıda ŞÖNİM kurulması için daha fazla çaba harcanması gerekmektedir. ŞÖNİM’ler, ilgili kurala göre [128] 7/24 hizmet verebilir durumda olmalıdır, ancak görünüşe göre yeterli kaynak olmaması nedeniyle tüm ŞÖNİM’ler bu kurala uyabilecek durumda değildir.
140. ŞÖNİM’lerin işleyişi ile ilgili temel ilkeler, Sözleşmenin 18. Maddesinde taraf devletlere getirilen yükümlülüklerle uyum sağlayan ayrıntılı düzenlemelerde belirtilmiştir: [129] Verilen hizmetler, insan haklarına ve kadın-erkek eşitliğine saygı, şiddete maruz kalan kişilerin insan haysiyetinin korunması ve güvenliklerinin sağlanması ve bilgilerin gizliliği ilkelerine uygun bir şekilde sağlanmalıdır. Hizmetler, STK’ler dahil olmak üzere kamu kurumları ve diğer kurumlarla işbirliği halinde sağlanabilir.
141. GREVIO, hizmetlerin işbirliği halinde sağlanması bakımından ŞÖNİM’lerin sözleşmenin 18. maddesi 2. paragrafı gereğince kadına yönelik şiddet vakalarıyla ilgili hizmetlerin çok kurumlu bir yaklaşımla sağlanması yükümlülüğünü, özellikle başta sosyal hizmet veren birimler, kolluk kurumları, adli kurumlar ve STK’ler olmak üzere resmi kurumlar arasında bir işbirliği çerçevesi oluşturarak yerine getirmeyi düşündüğünü kaydetmektedir. Bazı ŞÖNİM’ler bu görevlerinin yerine getirilmesinde Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Eşgüdüm, İzleme ve Değerlendirme İl Komisyonları tarafından desteklenmektedir. Bununla beraber GREVIO, kurumlar arası işbirliğinin verimlilik bakımından değişik düzeylerde gerçekleştiğini kaydetmektedir. Özellikle İl Komisyonlarının ŞÖNİM’lerin deneyimlerini paylaşabilecekleri ve tek tek kurumların etkili işbirliğini engelleyen ‘’silo zihniyetini’’ kırmak için stratejik yaklaşımlar geliştirebilecekleri bir tür sondajlama kurulu gibi işlev görmesi bakımından daha fazla çaba harcanması gerekmektedir.
142. ŞÖNİM’ler; güvenlik, ekonomi, hukuk, sosyal ve psikoloji alanlarında destek ve güçlendirme hizmeti veren çeşitli destek kanallarının eşgüdümünden sorumlu kurum olarak şiddete maruz kalan kadınlar ve çocukları için ‘’tek noktadan’’ merkezileştirilmiş hizmet veren merkezler olarak düzenlenmiştir. Ancak GREVIO, özellikle sosyal hizmetlerin parçalı yapısı nedeniyle şiddete maruz kalan kişilerin bu merkezlere yaptıkları başvuruya rağmen diğer kurumlara da başvurmak ve/veya ŞÖNİM’e sevk edilmeden önce başvurdukları kuruma geri dönmek durumunda kaldıklarını not etmektedir. [130] Şiddete maruz kalarak destek arayan kişilerin karşılaştığı bu parçalı hizmet kanalları, Türkiye’de ev içi şiddetin görülme sıklığı üzerine 2014 yılında gerçekleştirilen araştırmanın sonuçlar bölümünde altı çizilerek belirtilmiştir.[131]GREVIO, şiddete maruz kalan kişilerin başlarına geleni tekrar tekrar anlatma durumunda kaldıkları sıkıntı veren uzun süreçlerde şiddet deneyimi sonrası ikinci bir sıkıntılı duruma maruz bırakılma riskini hatırlatmaktadır. Bu riski engellemek için ŞÖNİM’ler destek hizmetlerinde bütüncül bir yaklaşım sergilemeli ve finansal yardım, çocukların bakımı, barınma ve istihdamla ilgili destek hizmetlerinin aynı mekân içinde verilebileceği bir çalışma yöntemini amaç edinmelidir. Bu süreçte, muhtemel ciddi bir tehlikenin önlenmesi için adım atılması gereken durumlar hariç, kişisel bilgilerin sadece şiddete maruz kalan kişinin bilgilendirilerek onay verdiği durumlarda diğer kurumlarla paylaşılması konusunda büyük özen gösterilmelidir.
143. GREVIO, Sözleşmenin 18. maddesi 3. paragrafı gereğince şiddete maruz kalan kişileri korumak ve desteklemek için alınan önlemlerin şiddete maruz kalan çocuklar dâhil olmak üzere şiddete açık kişilere özgü ihtiyaçlar dikkate alınarak uygulanması gerektiğini hatırlatmaktadır. GREVIO, bu konuda Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri yönetmeliğinin 12. maddesi 2. paragrafı uyarınca ŞÖNİM’lerin özel ihtiyaçları olan bazı kadın gruplarına hizmet verme bakımından yetersiz kaldığını, bu kadınların şiddete maruz kalan kadınlara özel hizmet vermeyen diğer kurumlara geri gönderildiğini kaydetmektedir. Anılan bu kadın gruplarında şiddete maruz kalan 60 yaş üzeri kadınlar, ağır psikolojik rahatsızlığı olanlar ve fiziksel veya zihinsel engelleri nedeniyle öz bakımlarını yapamayan kadınlar bulunmaktadır.
144. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir:
a. Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinin (ŞÖNİM), başta özellikle henüz merkez bulunmayan yerlerde ve birden fazla merkeze ihtiyaç duyulan büyük şehirlerde ve metropol alanlarda olmak üzere, ülkedeki tüm illerde yeterli sayıda ve en iyi yayılımı sağlayacak şekilde kurulmasının sağlanması;
b. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele İl Koordinasyon, İzleme ve Değerlendirme Komisyonları düzeyi dahil olmak üzere ŞÖNİM’lerin çok kuruma dayalı yaklaşımının güçlendirilmesi;
c. ŞÖNİM’lerin, şiddete maruz kalan kişinin bilgilendirilmiş onama dayalı tek bir başvurusunun ihtiyaç duyulan tüm hizmetlere erişim hakkı sağladığı ‘’tek noktadan hizmet sunumu yapan’’ merkezler olarak tanımlanan faaliyet hedefine ulaşılması yönünde hizmet sağlayıcılar arasında çok kurumlu eşgüdümün geliştirilmesi, sevk mekanizmalarının iyileştirilmesi ve/veya şiddete maruz kalan kişilerin hizmetlere erişimine öncelik verilmesinin sağlanması;
d. özel ihtiyacı olanlar dahil olmak üzere, şiddete maruz kalan tüm kişilerin koruma ve destek hizmetlerine fark gözetilmeksizin erişiminin sağlanması ve toplumsal cinsiyet duyarlı danışma ve güçlendirme desteği sağlanmasına yönelik olarak kadınlara uzmanlık hizmeti sağlayan birimlere sevklerinin sağlanabilmesi için ŞÖNİM’lerin hizmet sunum kapasitelerinin geliştirilmesi ve hizmetlerinin genişletilmesi.
2. Hizmet sunumunda şiddetin cinsiyetçi yönüne vurgu yapılması yükümlülüğü
145. Mevcut bilgiler, özellikle ülkenin kırsal bölgelerinde bazı ŞÖNİM’lerde uzman, kalifiye ve deneyimli personel bulunmadığını göstermektedir. Örneğin bazı ŞÖNİM’lerin şiddete maruz kalan kadınların güvenlik ve ihtiyaçlarından ziyade uyuşmazlık çözümüne öncelik veren aile terapi merkezleri gibi çalıştığı görülmektedir.[132] GREVIO, Türkiye gibi geniş toprakları olan bir ülkede yeterli bilgi ve beceriye sahip personel temin etmenin çok karmaşık ve maliyetli bir girişim olduğunu kabul etmekte, ancak bu durumun başta özellikle şiddetin cinsiyeti yönüne ve şiddete maruz kalan kişilerin tekrar şiddete maruz kalmalarının önlenmesi ihtiyacına vurgu yapılması bakımından Sözleşmenin 18. maddesinde tanımlanan ilkelerle uyumlu olmayan hizmetlerin verilmesine yol açabileceği yönünde endişesini ifade etmektedir.
146. GREVIO, bu konuda Türkiye’deki bazı belediyelerin şiddete maruz kalan kişilere verilen hizmetleri Aile Danışma Merkezleri kanalıyla sağladığını kaydetmektedir. Bu merkezlerin öncelikle aileyi bir arada tutmaya yönelik bakış açıları, destek önlemlerinin kadına yönelik şiddet ile ev içi şiddetin cinsiyetçi bakış açısından kaynakladığı olgusuna dayalı ve insan hakları ve şiddete maruz kalan kişinin güvenliğini ön planda tutarak alınması gereğini içeren Sözleşmenin 18. maddesi 3. paragrafı ile uyumlu şekilde şiddeti önleme ve şiddete maruz kalan kişileri koruma yükümlülükleriyle ters düşmelerine neden olabilir. GREVIO, bunun yanında taraf devletlerin Sözleşme hükümleri ile ilgili uygulamalarında toplumsal cinsiyet bakış açısını dikkate alma yükümlülükleri ile ilgili bu raporun önceki kısımlarında belirtilen düşüncelere atıfla[133]Aile Danışma Merkezlerinin Türkiye’de kadınların anne ve bakım sağlayan kişi olarak geleneksel rolleri içine kısıtlanması yönünde ortaya çıkan politikaların çizgisine kayarak verdikleri hizmetlerin kadına yönelik şiddete maruz kalan kişilerin sağlıklarına kavuşması hedefinden ziyade ana-babalık rolleri ve ailenin desteklenmesi amacına yönelik olarak düzenlenmesi eğiliminde olabileceğini kaydetmektedir.
3. Hizmet sunumunun şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesine yönelik sağlanması yükümlülüğü
147. Şiddete maruz kalan kişilere yönelik koruma ve destek hizmetlerinin temelini oluşturması gereken temel ilkelerden biri, hizmet sunumunun şiddete maruz kalan kişinin güçlendirilmesine yönelik düzenlenmesidir. GREVIO, verilen hizmetlerin güçlendirme kültürü yaratılması amacıyla şiddete maruz kalan kişilere ekonomik özgürlük sağlanması yönünde destek vermesi gerektiğinin altını çizmektedir. Sağlanan hizmet, (şiddeti haklı çıkarma ve kadınları suçlama şeklinde ortaya çıkan) yaygın davranışlara karşı tavır alan bir toplumsal cinsiyet analiziyle aynı zamanda şiddetin kökünde yatan temel nedenler ile ilgili bilgi ve görüş de sağlamalıdır. Bu bağlamda, GREVIO mevcut psikolojik danışma merkezlerinin, personel yetersizliği ve yüksek talep nedeniyle, güçlendirilmeleri ve uzun vadede sağlıklarına kavuşmaları yönünde (özel ihtiyaçlarına yönelik uzun vadeli danışma hizmetleri dahil olmak üzere) kaliteli hizmet almaları bakımından şiddete maruz kalan kadınların ve çocuklarının ihtiyaçlarını karşılayamaması açısından endişelidir.[134]
148. Şiddete maruz kalan kişileri güçlendirmek için, bu kişilerin korunma ve şiddetsiz bir yaşam sürme haklarının öne çıkarılarak desteklenmesinde koruma önlemlerinin hakları üzerinde başka yönlerden kısıtlayıcı olmaması da çok önemlidir. GREVIO, kamuya açık alanlarda kadınların korunması ve kadınlara güvenli bir çevre oluşturulması için gerçekleştirilen bir dizi girişim ile ilgili olarak bilgilendirilmiştir. Bunlardan biri, 2017 Ağustos ayında 13 ilde sadece kadınların girebileceği plajların düzenlenmesi girişimidir. Kamu taşımacığı alanında ise bazı illerde pembe taksi, metroda pembe vagon ve pembe tramvay uygulamaları başlatılmıştır.[135]GREVIO, kadınların kamuya açık alanlarda şiddete maruz kaldığı vakaların varlığını göz ardı etmemekle birlikte, bu tür önlemlerin hiçbir şekilde şiddetin olmadan önlenmesi ve faillerle ilgili olarak gerekenin yapılması konularını ikame edici olarak kullanılmaması gerektiğini kaydetmektedir.
149. Aynı şekilde Türkiye’de sığınma evlerine girişin 6284 sayılı Yasa uyarınca mahkemeler tarafından karara bağlanan koruma önlemlerinden biri olarak düzenlendiği konusu da kaydedilmelidir. GREVIO, bu konudaki önlemlerin şiddete maruz kalan kişi tarafından bir yükümlülük olarak değil, bir hak olarak algılanacak şekilde kaleme alınması gerektiğini hatırlatmaktadır.
4. Verilen hizmetin şiddete maruz kalan kişinin şikâyetçi olup olmama durumuna bakılmaksızın sağlanması yükümlülüğü
150. Şiddete maruz kalan kişilere destek sağlayan ŞÖNİM’ler ve diğer resmi kurumlar, şiddet vakalarını (veya şiddet riskini) kolluk kurumlarına ve mahkemelere ihbar etme yükümlülüğündedir. [136] Tıbbi personel dâhil olmak üzere resmi görevlilerce şiddeti ihbar görevinin yerine getirilmemesi cezai yaptırıma bağlanmıştır. [137]GREVIO komitesinin elde ettiği bilgiler, bu ilkenin ŞÖNİM’lerin görev kapsamına uygulama olarak dâhil edildiğini doğrulamaktadır. Yani şiddete maruz kalmış bir kişinin herhangi bir ŞÖNİM’in kapısından girişi, her halükarda kolluk kuvvetlerince soruşturma açılması ve muhtemelen konunun cezai kovuşturmaya konu edilmesi sonucunu doğurmaktadır. Bu otomatik süreç, fiili olarak, Sözleşmenin 18. maddesi 4. paragrafı uyarınca, şiddete maruz kalan kadının şikâyet etme veya failin aleyhine ifade verme isteğini dikkate almaksızın koruma ve destek alma hakkının altını oyan bir süreçtir. GREVIO, şiddete maruz kalan bir kişinin kolluk kurumları ve kovuşturma yapan makamlarla işbirliği yapıp yapmama isteğinin ŞÖNİM’lerde hizmet alma ve kadın sığınma evlerine kabul edilme açısından bir ön koşul olmadığını ifade etmekte ve şiddete maruz kalan kişinin ŞÖNİM’lere başvurup başvurmama kararını etkileyebilecek birbiriyle etkileşen birçok unsur olduğuna dikkat çekmektedir.
151. GREVIO, şiddete maruz kalan kişilere faile karşı yasal yollara başvurup başvurmayacakları konusunda düşünerek karar vermeleri için zaman tanınmasının önemini vurgulamaktadır. Bunun için başka bir şekilde baskı altında olduklarını hissetmeleri, bunun geri tepebileceği korkusuyla şiddete maruz kalan kişileri ŞÖNİM’lere başvurmaktan çekinmelerine neden olacaktır. Olayı şikâyet konusu yapmak istemeyenler ise güçlendirme sonrası şikâyet yönünde karar verebilirler, ancak bu da zamana ihtiyaç duyan bir süreçtir. Dolayısıyla GREVIO, şiddete maruz kalan kişilerin (bu kişilerin yararına hizmetler sunan) özel hizmet kuruluşlarından koruma ve destek alabilecekleri alt eşik destek mekanizmaları geliştirilmesi gerektiğini düşünmektedir. Örneğin özel hizmet sunan deneyimli kadın kuruluşlarından bu konuda yararlanılabilir. [138]
152. GREVIO, yetkililerin sözleşmenin 18. maddesi 4. paragrafındaki yükümlülükleri yine sözleşmenin 55. maddesinde, bazı suçların kovuşturulmasının tamamen şiddete maruz kalan kişinin ifade veya şikâyetine bağlı olmaması gerektiği şeklinde ifade edilen yükümlülükle dikkatli bir şekilde dengelemeleri gerektiğini kaydetmektedir. Vakaların düşük oranda ihbar edilmesi konusunda ise iki yönlü bir girişim söz konusu olabilir: resmi görevlilerin (resen soruşturmaya vesile olan) ihbar yükümlülüğüne uyulması ve, diğer taraftan, şiddete maruz kalan kişilere yasal yola başvurma veya fail aleyhine ifade verme konusunda kendilerini baskı altında hissetmeyecekleri seçenekli destek kaynakları sunulması. Bu tür bir yaklaşım, özellikle cinsel şiddet vakalarında geçerlidir.
153. GREVIO, şiddete maruz kalan kişilere sağlanacak koruma ve desteğin İstanbul Sözleşmesinin 18. maddesinde belirtilen genel ilkelerle uyumlu şekilde sunulmasını sağlamaları ve bu kapsamda özellikle aşağıda belirtilen hususları yerine getirmeleri yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
a. koruma ve destek hizmetlerinin kadına yönelik şiddetin toplumsal cinsiyetçi yönünün göz önünde bulundurularak geliştirilmesi, bu kapsamda ilgili hizmet sağlayıcı çalışanların (özellikle ŞÖNİM’lerde çalışanların) şiddetin toplumsal cinsiyetçi dinamikleri ile etki ve sonuçları hakkında bilgilendirilmeleri amacıyla eğitim ve diğer yollarla uzmanlık kapasitelerinin/becerilerinin geliştirilmesinin sağlanması;
b. şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesine katkı yapmak için geliştirilen (nitelikli psikolojik danışmanlık ve diğer sosyo-ekonomik destek yöntemleri dahil, ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere) koruyucu önlemlerin özellikle şiddete maruz kalan kişilerin uzun vadede eski sağlıklarına kavuşturulması hedefi göz önünde bulundurularak düzenlenmesi;
c. devlet tarafından verilen hizmetler dahilinde ve/veya bu hizmetlere ek olarak, şiddete maruz kalan kişileri destekleyici ve bu kişilere faile karşı şikayette bulunup bulunmama konusunda serbestçe karar vermelerini sağlayan alternatif alt eşik uzman destek hizmetlerinin geliştirilmesi.
B. Bilgilendirme (Madde 19)
154. GREVIO, Türkiye’de mevcut hizmetler ve yasal önlemlerle ilgili bilgilerin geniş kesimlere ulaştırılması için harcanan çabaları memnuniyetle kaydetmekte, bu kapsamda resmi kurumlarca kullanılan modern bilgi teknolojilerine dayalı çeşitli yayın ve girişimlere atıf yapmaktadır. [139] Bu tür girişimler sayesinde özellikle şiddete maruz kalan kişilerin korunması ve desteklenmesine yönelik mevcut kurumsal mekanizmalarla ilgili gerek halkın gerekse şiddete maruz kalan kişilerin bilinçlendirilmesiyle ilgili belirgin bir gelişme sağlanmıştır. [140]
155. Kamusal alanda sunulan bilgilerin yanı sıra, İstanbul Sözleşmesinin 19. maddesi, şiddete maruz kalarak koruma ve destek arayışında olan kişilere destek alabilecekleri yerlerle ilgili olarak kapsamlı ve (çalışma saatleri ve iletişim bilgileri gibi) pratik bilgiler sağlanması ve isterlerse yapabilecekleri işlemlerle ilgili net bilgiler verilmesi yükümlülüğünü getirmektedir. Ayrıca verilen bilgiler, sosyal dışlanma riski olan veya hizmetlere erişimde zorluk çeken gruplara özel olarak hitap edecek şekilde, destek mekanizmalarına erişimlerini mümkün kılan daha geniş bir destek yaklaşımıyla hazırlanmalıdır.
156. GREVIO, Türkiye’nin kaydettiği başarılara rağmen, şiddete maruz kalarak yardım isteyen kişilerin haklarına her zaman vakıf olmadıklarını ve/veya ilgili seçeneklerle ilgili her zaman gereğince bilgilendirilmediklerini endişeyle kaydetmektedir. Örneğin 6284 sayılı Yasa kapsamında koruma önlemlerinden faydalanan bu durumdaki birçok kişinin, 6284 sayılı Yasa kapsamında kendilerine ücretsiz olarak sağlanan genel sağlık sigortası ile ilgili bilgileri bulunmamaktadır. [141] Şiddete maruz kalarak kolluk kurumlarına ihbarda bulunan kişiler, genellikle yanlış yönlendirilmekte ve 6284 sayılı Yasa kapsamında korucu önlem kararı verilmesi için yerel karakollara başvurmaları gerektiği söylenmektedir. Şiddete maruz kalan çocuklar ise anlayabilecekleri ve gelişimlerine uygun bilgiye erişimde önemli zorluklarla karşılaşmaktadır.
157. GREVIO, yetkilileri, şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesi amacına yönelik olarak aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda teşvik etmektedir.
a. şiddete maruz kalan tüm kişilerin bilgiye dayalı kararlar alabilmeleri ve destek ve koruma hizmetleriyle ilgili haklarını etkili bir şekilde kullanabilmeleri için yeterli ve zamanında bilgilendirilmeleri yönünde çabalarını sürdürmeleri;
b. şiddete maruz kalan kişilerin ilgili hizmetlere ulaşımı için yapılan girişimlerin bir parçası olarak tüm ilgili dillerde ve kırsal alanlarda yerleşik kadınlar, kız çocukları, lezbiyen kadınlar gibi gruplar ile cinsel şiddet gibi daha az ihbar edilen şiddet türlerine maruz kalan kadınlar dahil tüm gruplara yönelik anlamlı ve erişilebilir bilgi üretilmesi;
c. ilgili tüm kurumlardaki profesyonellerin şiddete maruz kalan kişileri mevcut yasal giderim ve destek önlemleriyle ile ilgili olarak gereğince bilgilendirmelerini temin etmek için çabalarını yoğunlaştırmaları.
158. GREVIO, ŞÖNİM’lerin işletme kurallarında hizmet sunumunun şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesini hedeflediği yönündeki açık ifadeyi olumlu bir nokta olarak kaydetmektedir. [142] Bu önemli ilke, İstanbul Sözleşmesinin 18. maddesi 3. paragrafında koruma ve destek önlemlerinin şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesi ve ekonomik bağımsızlığını amaçlaması gerektiği şeklinde ifade edilen yükümlülük ile 20. madde 1. paragrafta şiddete maruz kalan kişilerin şiddet vakasından sonra eski sağlıklarına dönmelerini kolaylaştırmak üzere finansal yardım, barınma, eğitim, mesleki eğitim ve istihdam olanağı gibi hizmetlere erişim olanaklarından yararlanmaları gerektiği şeklinde ifade edilen yükümlülüğü tasdik eder niteliktedir. GREVIO, bunun yanı sıra bu amaca ulaşılması yönünde destek vermek amacıyla şiddete maruz kalan kişilerin sosyo-ekonomik durumlarının iyileştirilmesi ilkesinin yetkililerce yürütülmekte olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadelede Ulusal Eylem Planına beş öncelikten biri olarak dâhil edilmiş olmasını takdirle karşılamaktadır.
159. Mevcut bilgiler, Türkiye’de şiddete maruz kalan kadınların ekonomik bağımsızlıklarını kazanmaya çalıştıklarını ve bu durumdaki birçok kadının başka ekonomik alternatif olmadığı için sığınma evlerinde barınmayı tercih ettiğini göstermektedir. [143] Bu bulguyu şiddete maruz kalan kadınların pratikte 6284 sayılı Yasa kapsamındaki finansal yardım, psikolojik danışma hizmeti, ekonomik destek, iş aramada destek ve çocukları için ücretsiz bakım hizmeti gibi haklarına erişmede karşılaştıkları zorluklarla ilişkilendirilebilir. Dolayısıyla GREVIO, şiddete maruz kalan kişilere şiddet içeren evlilikleri/ilişkileri içinde yaşamaya devam etmemelerinin sağlanması bakımından alternatifler üretmek ve ekonomik bağımsızlıklarını kazanmalarına yardımcı olmak için çok çaba harcanması gerektiği sonucuna varmaktadır.
1. Finansal yardım
160. Şiddete maruz kalan kişilere yönelik çeşitli ekonomik yardımlar mevcuttur. Sığınma evlerinde kalan kadın ve çocuklara verilen ödenekler dışında 6284 sayılı Yasa kapsamından sağlanan geçici finansal yardımlar ve 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Yasası kapsamında sağlanan finansal yardımlar bu kapsamdadır. Yetkililerce sağlanan veriler, 3294 sayılı Yasa kapsamında verilen yardımlardan çok az kişinin faydalandığını, [144] 6284 Yasa kapsamında ise hemen hemen hiç finansal yardım dağıtılmadığını göstermektedir. [145] Bu, endişe yaratan bir durumdur. GREVIO, şiddete maruz kalan kişilere 6284 sayılı Yasa dışında finansal yardım mekanizmalarına öncelikli erişim hakkı tanınmadığını kaydetmektedir. GREVIO, bunun yanı sıra şiddete maruz kalan kişilerin yetersiz nafaka ödemeleri nedeniyle çocuklarının masraflarını karşılamakta zorluk çektikleri konusunda da bilgiler almıştır. GREVIO, 6284 sayılı Yasanın 1. maddesi 2 (c) paragrafında bu yasa kapmasında alınan özel önlemlerin ayrımcılık olarak yorumlanamayacağı şeklinde yer alan hükmü memnuniyetle karşılamaktadır. GREVIO, kadınların genel yardım programlarından yararlanan hak sahiplerinin büyük bir bölümünü oluşturduğunu olumlu bir nokta olarak kaydetmekle birlikte,[146] yetkililerin şiddete maruz kalan kişilerin şiddet önleme ve koruma hizmetlerine öncelikli erişimi yönünde özel önlemler alınarak uygulanması konusunu değerlendirmelerinin iyi olacağı görüşündedir. Bu uygulama, bu tür bir öncelikli erişimin ayrımcılık teşkil etmediği ilkesi üzerine bina edilmelidir.
2. İstihdam
161. Şiddete maruz kalan kişilerin işgücü piyasasına erişimleri konusunda iyileştirmeler yapılması, şu anda yürütülmekte olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planına (2016-20) alınan hedefler arasındadır. [147] Bu hedef, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (ASPB) ile Türkiye İş Kurumu arasında imzalanan protokole dayanmaktadır. Bu uygulama kapsamında şiddete maruz kalan kadınlara eğitim, mesleki eğitim ile istihdam ve girişimcilik konularındaki danışma hizmetlerine erişim hakkı verilmektedir. Sığınma evlerinden ayrılan kadınların desteklenmesine yönelik bazı tedbirler alınmış olmasına rağmen, GREVIO, bu hedefin görünen sınırlı kapsamında sadece örneğin sığınma evlerine kabul edilen kadınlar gibi ASPB tarafından verilen hizmetlerden yararlanan kadınlara yönelik olarak yorumlanabileceğini kaydetmektedir. GREVIO, bunun yanı sıra Ulusal Eylem Planında yer almayan konuya özgü, bütçelendirilmiş ve miktar olarak belirlenmiş (örneğin mesleki kurslara katılan kadınlar veya şiddete maruz kalan kadınların hedeflenen istihdam oranı gibi) çıktılar olmaksızın yetkililerin bu konudaki ilerlemeyi ölçemeyeceğini de kaydetmektedir.
3. Çocuk bakım desteği
162. GREVIO, şiddete maruz kalan kadınların çocuklarına ücretsiz kreş ve günlük bakım hizmeti sağlanarak bu kadınlara iş aramaları ve/veya mevcut işlerine devam etmeleri yönünde yardımcı olunması ve ekonomik olarak desteklenmeleri yönünde alınan tedbirleri memnuniyetle karşılamaktadır. Bu yönde alınan bir koruyucu önlem kapsamında [148] şiddete maruz kalan kadınlara çocukları için dört aya kadar günlük bakım hizmetinden faydalanma hakkı tanınmıştır. Bir diğer uygulama kapsamında, özel kreş, günlük bakım merkezleri ve özel çocuk kulüplerine kapasitelerinin % 3’ünü ücretsiz olarak sığınma evlerine halen kalan veya daha önce kalmış olan şiddete maruz kalmış kadınların çocuklarına ayırmaları zorunluluğu getirilmiştir. [149] Ancak GREVIO, Türkiye’de kamu ve özel sektör bağlamında çocuk bakımı ve okul öncesi hizmetler konusunda eksikliklerden yola çıkarak, [150] bu önlemlerin şiddete maruz kalan kişilerin ihtiyaçlarının karşılanması konusunda yetersiz kalabileceğini kaydetmektedir. Devlet raporuna göre yukarıda ikinci cümledeki uygulamadan 2016 yılında sadece altı kişi yararlanmıştır.
4. Bütçeye uygun konut sağlanması
163. Türkiye’de şiddete maruz kalan kadınlara yapılan konut yardımları, genellikle konut kirasının nakit olarak ödenmesi şeklinde olmaktadır. Şiddete maruz kalmış düşük gelirli veya hiç geliri olmayan kadınlara yönelik dernekler eliyle uygulanan kiralık toplu konut modeli uygulamasının olmadığı görülmektedir. Şiddete maruz kalan kadınlar, sosyal konut programları kapsamında devletçe verilen kredilere başvurabilmektedir. Ancak GREVIO komitesine ulaşan bilgilere göre şiddete maruz kalan kadınların, bir taraftan ev sahiplerinin bekar kadınlara veya yalnız kalan annelere ev vermede isteksiz davranmaları ve diğer taraftan sosyal konuta olan talebin konut arzının çok üstünde olması nedenleriyle konut piyasasına erişimde zorluklarla karşılaştığını göstermektedir. [151] Şiddete maruz kalan kadınlar için bütçelerine uygun konutların olmaması, bu kadınların sığınma evlerinde istediklerinden daha uzun süre kalmalarına veya istemeden de olsa kendilerini tacizci partnerleriyle yaşamaya devam etme zorunda hissetmelerine neden olabilir.
164. GREVIO, şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesi ve eski sağlıklarına kavuşmalarına yardımcı olma amacına yönelik olarak aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. şiddete maruz kalan kişilerden finansal olanakları yeterli olmayanlara finansal yardım alma hakkının tanınması;
b. özellikle kırsal alanlar gibi istihdam olanakları olmayan alanlar başta olmak üzere şiddete maruz kalmış tüm kişiler için istihdam programları geliştirilmesi;
c. çocuk bakım kuruluşlarının hizmetlerinin şiddete maruz kalan kişileri de kapsayacak şekilde genişletilmesi ve şiddete maruz kalan kişilerin bu kuruluşlara başvurma konusunda teşvik edilmeleri;
d. şiddete maruz kalan kadınlar ile çocuklarının bütçeye uygun barınma hizmetlerine erişiminin sağlanması; bu konuda örneğin sosyal konut modellerinin genişletilmesi yoluna gidilebilir;
e. şiddete maruz kalan kişilerin uzun vadede güçlendirilmesi ve finansal güvence kazanmalarına katkıda bulunma amacıyla genel hizmetlere erişimde bu kişilere öncelik tanınmasının göz önünde bulundurulması. Bu alandaki gelişmenin ölçülebilmesi için ilgili politika programlarının özel finansman tahsisi ve açıkça tanımlanmış hedeflerle desteklenmesi gerekir.
D. Özel destek hizmetleri (Madde 22)
165. İstanbul Sözleşmesinin düzenlenmesinde genel ve özel hizmetler ayrımı yapılmış, bu hizmetlerin şiddete maruz kalan kişilerin eski sağlıklarına kavuşma sürecinde ayrı ayrı işlevi olduğu belirtilmiştir. Özel hizmetler, şiddete maruz kalan kişilerin özel ihtiyaçlarına yönelik en iyi destek ve yardımı alarak güçlendirilmelerini sağlama amaçlı hizmetlerdir. Bu hizmetler, en iyi şekilde kadın kuruluşları ve örneğin bünyesinde toplumsal cinsiyete dayalı şiddet konusunda bilgili uzman ve deneyimli personel bulunduran yerel yönetimler tarafından verilen destek hizmetleri yoluyla sağlanabilir. [152]
166. GREVIO, Türkiye’de ŞÖNİM’lerin devletçe yönetilen alt yapının temel bileşeni olduğunu kaydetmektedir. Bu altyapı, koruma önlemlerinin eşgüdümü ve izlenmesi ile genel ve özel hizmet sunumunu kapsayan çok yönlü görevleri kapsamaktadır. Hem genel hem de özel hizmetlerin devlet kurumlarınca sağlanması yaklaşımı, sözleşme hükümlerine aykırı olmamakla birlikte GREVIO, bu tür bir yaklaşıma özgü muhtemel kısıtlamaları kaydetmektedir. Sözleşme taraf devletlerce geliştirilen ve kapsamlı araştırmalarla desteklenen iyi uygulamalar,[153] şiddete maruz kalan kişilere hem devlet hem de sivil toplum kuruluşlarınca hizmet verilmesinin gereğince işaret etmektedir; çünkü şiddete maruz kalan bazı kadınlar, başlarından geçen şiddet olayını devlet kurumlarına ihbar etmekten çekinebilirler ve kadınların çoğu, başlarından geçeni daha çok mutlak gizlilik ilkesiyle faaliyet gösteren bağımsız kadın STK’lerine anlatma eğilimindedir. Dolayısıyla şiddete maruz kalan kadınlara danışmanlık, barınma yeri veya hukuki yardım gibi temel hizmetlerin sağlanmasında kadın STK’lerinin çok önemli işlevi vardır. Türkiye’de şiddet vakalarının endişe verici derecede düşük oranlarda ihbar edilmesi olgusu,[154] şiddete maruz kalan kadınların başlarına geleni ihbar için teşvik edilmesi ve devlet kurumlarına karşı daha fazla güven sağlanması için alınacak ilave önlemler yanında kadınlara ŞÖNİM’ler dışında daha başka destek kanalları sağlanması yönündeki acil ihtiyaca işaret etmektedir. ŞÖNİM’lerde sıklıkla kadınların akraba veya tanıdıklarının çalışması ve bu nedenle gizlilik konusunun tam olarak temin edilmemesi nedeniyle bu STK merkezleri, özellikle küçük yerleşim merkezlerinde ve/veya kırsal bölgelerde kadınların ŞÖNİM’lere başvurmasını engelleyen en önemli faktör olan bu duruma çözüm sunabilirler.
167. GREVIO, bu tür bağımsız kadın kuruluşlarına veya belediyelere bağlı olarak çalışan çok az sayıda merkez bulunduğunu kaydetmektedir. Şiddete maruz kalan kadınların başvurularını örneğin sığınma evine yönlendirme gibi durumlarda bağımsız bir süreç içinde işleme alamamaları ve bunun için devlet kurumlarına bağımlı olmaları, bu yapılanmaların önündeki çok önemli bir engeldir. Bunun yanı sıra bu merkezler, sınırlı kaynakları nedeniyle şiddete maruz kalan kadınlara gece-gündüz hizmet sunabilecek durumda değildir. Dolayısıyla yetkililer, özel kadın destek merkezlerini daha fazla geliştirerek bu merkezlerin şiddete maruz kalan kadınların doğrudan ve kolay erişim sağlayabilecekleri 7/24 hizmet veren kurumlar olarak faaliyet göstermelerini sağlayacak koşulları oluşturmalıdır. Bu kapsamda; sığınma evi ve güvenli barınma, kadın kriz merkezleri tarafından ikametgah yeri sağlama dışında destek verilmesi, kısa ve uzun vadeli danışma, travma sonrası bakım, hukuki danışmanlık, mahkeme ve diğer kurumlarda ilgili kişiye eşlik edilmesi, danışma ve sosyal yardım hizmetleri, şiddete maruz kalan kişilerin doğru hizmet birimine yönlendirilmesi için telefon destek hatları ve şiddete maruz kalan veya şiddet vakasına tanıklık eden çocuklara yönelik özel hizmetler gibi hizmetler bulunmaktadır.
168. GREVIO, her türlü şiddete maruz kalan kadınlara yönelik destek hizmetlerinin, özellikle danışmanlık, sığınma yeri temin edilmesi ve şiddete maruz kalan kadınlara rehberlik hizmeti verilmesi gibi temel hizmetlerin sağlanmasında kadın STK’lerine de bağımsız kuruluşlar olarak görev vererek genişletilmesi yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
169. 2016 Aralık ayı itibariyle Türkiye’de şiddete maruz kalmış kadınlara ve çocuklarına geçici barınma sağlayan 3.433 kapasiteli 137 sığınma evi bulunmaktadır. Bunlardan 101 ev Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığınca (ASPB) yönetilmekte olup 32’si yerel yönetimlerce (belediyelerce) ve 4 ev de STK’ler tarafından yönetilen evdir.[155] GREVIO, ASPB’nin kuruluş yılı olan 2011 yılında 48 sığınma evi olduğu göz önüne alarak sığınma evi kapasitesinin artırılması yönünde elde edilen gelişmeyi memnuniyetle karşılamaktadır. Resmi kayıtlarda sağlıklı bir şekilde belgelenmiş olan bu gelişme, şiddetten kaçan kadın ve çocuklara güvenli bir korunak sağlanması ve bu tür sığınma yerlerine yönelik artan talebin karşılanması yönünde önemli bir adımı temsil etmektedir. [156]
170. Bütçeleme dâhil olmak üzere yeterli sayıda özel kadın sığınma evleri açılması ve İstanbul Sözleşmesi standartlarının karşılanabilmesi için sürekli çaba harcanması gereklidir. Yetkililer, bu standartlara uymanın yanı sıra görülme sıklığı ile ilgili veriler, kurumlara ihbar oranı, mevcut sığınma evlerinin dağılım ve kullanım oranları, talebin karşılanamayan kısmı ve il bazında nüfus yoğunluğu gibi veriler üzerinden de geleceğe yönelik sığınma evi ihtiyacı ile ilgili tahminlerde bulunabilirler. Bunun yanında, Türkiye’deki çok düşük ihbar oranları ve yetkililerin ihbar oranlarının artırılması, bilinçlendirme, hizmetlerle ilgili bilgilendirme ve bu raporda önerildiği gibi şiddete maruz kalan kişilerin kurumlara güveninin artırılması yönündeki faaliyetleri göz önüne alındığında sığınma hizmetlerine olan talebin gelecekte muhtemelen daha artacağı beklenebilir.
171. GREVIO, şiddete maruz kalanların şiddet olayı sonrası suçlanarak tekrar haksızlığa uğramasının önlenmesi yönünde önemli bir katkı olarak, şiddete maruz kalmış yüksek risk altındaki kadınlar için daha güvenli ve çalışan kadınları işyerlerine götürüp-getirmek gibi özel önlemleri de kapsayan ihtiyaçlarına özel sığınma hizmeti sağlanması yönündeki girişimleri memnuniyetle karşılamaktadır. GREVIO, sığınma evleri ile ilgili düzenlemelerin toplumsal cinsiyete dayalı cinayetlerin önlenmesi yönünde alınacak önlemlerden biri olduğunu göz önünde tutarak, değerlendirme ziyareti sırasında bir sığınma evini ziyaret etme fırsatı bulmuş, ancak Türkiye çapında kaç sığınma evi olduğu ve kaç sığınma evinin daha kurulması gerektiğini değerlendirebilme imkânı bulamamıştır.
172. Türkiye’de nüfusu 100.000’in üzerinde olan her belediye, 5393 sayılı Yasa uyarınca sığınma evi kurma yükümlülüğündedir. Şu ana kadar bu nüfusa sahip 201 belediyeden sadece 32’si 5393 sayılı Yasa kapsamındaki bu yükümlülüğü karşılayabilmiştir. [157] GREVIO komitesine ulaşan bilgiler, yerel yönetimlerin bazen maliyetli ve pek de sevilmeyen bir iş olarak gördükleri sığınma evi kurma konusunda finansal ve siyasal engellerle karşılaştıklarını göstermektedir. Kadınlara sığınma evi açılmasına karşı direnç gösterilmesi, kadına yönelik şiddet ile kadın ve kız çocuklarına yönelik ayrımcılıkla ilgili farkındalık eksikliğinin bir işareti olabilir. Bu durum, sivil toplum kuruluşlarıyla güçlü bir işbirliği içinde çözülebilecek çok önemli bir konu olarak yetkililerce ele alınmalıdır.
173. Diğer bir konu da kadın sığınma evi açma girişiminde bulunan bazı belediyelerin şu anda bu tür hizmetleri karşılamayacak durumda olmasıdır. GREVIO, bu konuda Türkiye’de seçilmiş yerel temsilcilerin durumuyla ilgili olarak Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Makamlar Kongresince gerçekleştirilen keşif araştırmasında elde edilen bilgilere atıf yapmaktadır. Buna göre ‘’seçilmiş belediye başkanlarının yerine ‘merkezi hükümetçe kayyum atanması’ sonucunda, özellikle kadın sığınma evlerinin kapatılması olmak üzere, yerel düzeyde verilen kamu hizmetlerinde azalma meydana gelmiştir’’ denmektedir. [158] Bu görüşler, Türkiye’de şu anda yürütülmekte olan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planının (2016-20) uygulanmasında, bir taraftan kadın sığınma evlerinde verilen hizmet standartlarının iyileştirilmesi ve şiddete maruz kalan kadınların sığınma evlerini terk ettikten sonra da yeterli destek ve koruma hizmeti almalarının sağlanması, diğer taraftan da belediyelerin 5393 sayılı Yasa kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmelerinin temini bakımından dikkate alınmalıdır. [159]
174. Bu raporun yukarıdaki bölümlerinde yer alan Türkiye’de destek hizmeti spektrumunun genişletilmesi ile ilgili öneriler, sığınma evleri için de geçerlidir. Mevcut durumda Türkiye’de bulunan sığınma evlerinin hemen hemen tümü, ya merkezi hükümet ya da yerel yönetimlerce yönetilmektedir. Kadın STK’lerinin sığınma evleri açma yönünde teşvik edilmesi ve - finansal destek dâhil - desteklenmesi yoluyla barınma seçenekleri çeşitlendirilerek genişletilebilir ve bu suretle şiddete maruz kalan daha fazla kadının ihtiyaçlarını karşılamak mümkün olabilir. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından işletilen sığınma evlerinde, şiddete maruz kalan kadınların doğrudan erişebileceği ve şiddet vakasını ihbar edip etmeme yönünde kendilerine olanak sağlayan hizmetler verilmesi, Türkiye’deki mevcut destek sistemine önemli bir artı değer sağlayacaktır. STK’ler tarafından yönetilen sığınma evleri, bunun yanı sıra cinsel taciz, zorla evlilik ve sözde ‘’namus’’ adına işlenen suçlar gibi düşük oranlarda ihbar edilen ve mevcut durumda yeterli hizmet verilemeyen şiddet türlerinde her bir vakaya özel destek hizmeti geliştirebilir. Sonuçta toplumca ağır şekilde damgalanma gibi çok karmaşık unsurların iç içe geçtiği bu şiddet türlerine maruz kalan kadınlar, özellikle faili ihbar etmekten imtina etmektedir; bu nedenle bu kadınlara yönelik alternatif çözümler geliştirilmesi gerekmektedir.
175. Bir kişinin sığınma evine kabulü, Türkiye’de yasal olarak iki aşamalı bir sistemde düzenlenmiştir. Önce sığınma evine yerleştirme konusunda 6284 sayılı Yasa kapsamında koruma emri çıkarılır.[160] Bu aşamanın, kişisel başvuru, yani kişinin sığınma evine doğrudan erişimi olanağını devre dışında bıraktığı görülmektedir. İkinci adım olarak ilgili kişi, sığınma evine yerleştirilmeden önce geçici olarak bir ilk kabul merkezine yerleştirilir. İlk kabul merkezleri, kadın sığınma evi açma ve işletme yönetmeliğine göre sığınma evine kabulden önce şiddete maruz kalmış kadınlara ve çocuklarına geçici barınma sağlayan yapılanmalardır. [161] Kadınlar ve çocuklar, iki haftaya kadar uzayabilen bir süre için bu ilkkabul merkezlerinde kalmakta, bu süre içinde de gerekli tıbbi ve psiko-sosyal muayene ve incelemeler yapılmaktadır. GREVIO komitesinin anladığına göre, ilk kabul merkezlerinin ana işlev olarak şiddete maruz kalmış kadınlar ile diğer bir yönden, örneğin evsiz kalmış olmaları nedeniyle, zorluk içinde olan kadınların ayrılmasına olanak sağlayan bir tür filtre gibi işlev görmektedir. Bu merkezler, bu suretle değişik kriz durumlarıyla karşı karşıya olan kadınlara destek ve geçici barınma sağlanması yönünde önemli bir sosyal işlevi yerine getirmektedir.
176. İlk kabul merkezlerinin şiddet dışında kalan konularda zorluk içinde olan kadınlara yönelik avantajları olduğu inkâr edilemez, ancak şiddete maruz kalan kadınlara hizmet sunumu açısından önemli bir dezavantajı vardır: Süreç içindeki bu ilave aşama, sığınma evlerine doğrudan kabul durumunun iki haftaya kadar, hatta daha fazla süre için ertelenmesine yol açmaktadır.[162] Şiddete maruz kalan kadınlara sıkıntı verilmemesi ve ikinci bir kez travmaya maruz kalmalarının önlenmesi bakımından başvuru yapılan tüm resmi kurumlar, ilgili kişileri doğrudan sığınma evine sevk edebilmelidir.
177. Mevcut kurallar içinde sığınma evlerine erişimi sınırlayan çeşitli kısıtlamalar mevcuttur. [163] Şiddete maruz kalan bir kadının 12 yaşından büyük erkek çocuğu varsa anne ve çocuk, masrafları sığınma evi tarafından karşılanarak kiralık bir eve/apartman dairesine yerleştirilir ve burada sığınma evinde sağlanan tüm hizmetlerden yararlanır. Bu uygulama, engelli çocukları olan anneler için de geçerlidir. Ancak bu kuralın uygulanmasında karşılaşılan zorluklar, annelerin çocuklarından ayrılması (veya çocuklarından ayrılmamak için sığınma evinin desteğini geri çevirmeleri) ve yeterli destek almamaları sonucunu doğurabilir. Şiddete maruz kalan ve sığınma evlerine kabul edilmeyen diğer bir grup ise 60 yaş üzeri kadınlar ve zihinsel engelli olan kadınlardır. Bu kadınlar, sığınma evlerindeki güvenlik parametrelerinin uygulanmadığı ve şiddete maruz kalan kişilerin ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalan yaşlı bakım merkezlerine veya sosyal hizmet veren diğer merkezlere yönlendirilmektedir. Bunun yanı sıra ilgili yönetmeliklerde yer alan kabul kriterleri, madde kullanan kadınlar ile fiziksel engeli bulunan kadınların da sığınma evi hizmetlerinden yararlanımını kısıtlayıcı yönde yorumlamaya açıktır. Yukarıda değinilen bu kısıtlamalar, İstanbul Sözleşmesinin 4. maddesi 3. paragrafında yer alan ayrımcılık yapmama ilkesine ters düşebileceği gibi, [164] taraf devletlerin Kadına Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi ile İlgili Uluslar arası Sözleşme (CEDAW Sözleşmesi) kapsamındaki yükümlülüklerine ve CEDAW Komitesinin bu Sözleşme ile ilintili Seçimlik Protokol tahtındaki içtihat hukuku ile ters düşebilecek niteliktedir.[165] Ankara’da pilot proje olarak uygulanan özel sığınma evi projesinin tüm ülkeye yayılması yönündeki planlar, GREVIO tarafından gelecekte bu endişelerin bir kısmını giderebilecek olumlu bir adım olarak kaydedilmektedir.
178. GREVIO, Kadın Sığınma Evlerinin Açılması ve İşletilmesi Hakkında Yönetmelikte yer alan [166] sığınma hizmetlerinin insan hakları ve şiddete maruz kalan kişilerin güvenliği ile bu kişilerin güçlendirilmesi ve ekonomik bağımsızlarını kazanmaları hedefine odaklı olarak düzenlenmesi ilkesi gibi şiddete maruz kalan kişilerle ilgili alınan tüm koruma ve destek hizmetlerine dayalı genel ilkeler doğrultusunda verilmesi gerektiği yönündeki açık ifadeyi memnuniyetle karşılamaktadır. Her ne kadar yönetmelikte sığınma evi personelinin güvenlik konusunu öne sürerek kadınları hak ve özgürlükleri üzerinde kısıtlama koyamayacakları belirtilmiş de olsa, GREVIO komitesine kadınların hareket ve iletişim özgürlüklerini kısıtlayan (kısıtlayıcı giriş-çıkış saatleri veya sığınma evini terk etme yasağı gibi) katı kurallarla ilgili endişeler bulunduğu yönünde bilgiler ulaşmıştır.[167] Sığınma evi kuralları, bir taraftan evde kalan şiddete maruz kalmış kadınların güvenliğinin sağlanması ve evde yaşamı düzenleme yönünde düzenlemeler içerirken, diğer taraftan şiddete maruz kalmış kişilerin haklarını ve mevcut hizmetleri öne çıkarıcı nitelikte olmalıdır.
179. İlgili kurumlar (örneğin kolluk kurumları ve okullar) arasındaki eşgüdüm eksikliğinden kaynaklanan güvenlik ihlalleri ve şiddete maruz kalan kişinin ev çocuklarının kaldığı yerle ilgili gizli bilgilerin ifşa edilmesi gibi hususlar diğer bir endişe konusudur. Kadınların sığınma evlerinde verilen (danışmanlık, finansal yardım, konut, eğitim ve iş bulmada destek verilmesi gibi) hizmet ve güçlendirme önlemlerine yetersiz erişiminden kaynaklanan endişeler, İstanbul Sözleşmesinin genel ve özel destek hizmetleriyle ilgili 20 ve 22. maddelerinde yer almaktadır.
180. GREVIO, aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. risk oranı ile belirli/şiddete açık hale gelmiş kadın gruplarının ihtiyaçlarının karşılanması konusu dahil olmak üzere, görülme sıklığı verileri ve diğer ilgili faktörleri kapsayan ülkeye özgü ihtiyaç değerlendirmesi yapılması ve buna dayanarak kadına yönelik şiddete ve ev içi şiddete maruz kalan kişilere yönelik uygun ve kolay erişilebilir özel sığınma evlerinin sayı ve kapasitesinin artırılması, şiddete maruz kalan tüm kadınlara ve çocuklarına güvenli kalacak yer sağlanması;
b. 60 yaş üzeri kadınlar, zihinsel engelli kadınlar, 12 yaş üzeri erkek çocuklarının anneleri veya engelli çocukların anneleri gibi şiddete maruz kalmış belirli kadın gruplarının sığınma evlerine kabulünü engelleyen kısıtlamaların kaldırılması için mevcut yasa ve düzenlemelerin gözden geçirilmesi;
c. Şiddet suçlularının, şiddete maruz kalan kişilerin sığınma evlerine kabulünü geciktirmeden ortaya çıkarılmasını amaçlayan alternatif filtreleme mekanizmalarının oluşturulması;
d. Sığınma evlerinin ve bu evlerin uyması gereken kuralların şiddete maruz kalan kişileri güçlendiren, farklılıklara saygılı ve şiddete maruz kalan kişilerin haklarını öne çıkararak destekleyen bir kültür ortamı oluşturması için ilave önlemler alınması.
F. Telefon yardım hatları (Madde 24)
181. Türkiye’de şiddete maruz kalmış kadınların acil durumlarda ve/veya yardım ve yönlendirme için başvurabilecekleri çeşitli telefon yardım hatları bulunmaktadır. 7/24 hizmet veren (kolluk kurumları, yani polis ve jandarma tarafından işletilen 155 ve 156, yabancı ülke vatandaşlarına yönelik 157, ALO 112 Acil Çağrı Merkezi gibi) yardım hatları yanında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından işletilen ALO 183 destek hattı Türkçe, Arapça ve Kürtçe dillerinde 7/24 bazda hizmet vermektedir. Bununla birlikte bunlar arasında özellikle sadece şiddete maruz kalmış ve ev içi şiddete uğramış kadınlara hizmet veren acil veya yardım telefon hattı hizmeti bulunmamaktadır. [168] Ev içi şiddete maruz kalan kadınlara hizmet vermek üzere bir STK tarafından işletilen tek hat olan Ev İçi Şiddete Karşı Acil Yardım Hattı şu anda 7/24 hizmet verebilecek olanaklara sahip değildir.
182. GREVIO, yetkililer tarafından ALO 183 hattına gelen ihbarlardan üçte birinin şiddet vakalarıyla ilgili olduğu yönündeki bilgiye dayanarak, şiddete maruz kalan kişilere, en iyi şekilde sadece İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan tüm şiddet türlerinin toplumsal cinsiyetçi yönünü öne çıkaran bir eğitimden geçmiş uzman personelce hizmet verilen özel bir yardım hattı üzerinden hizmet verilebileceği düşüncesinde olduğunu ifade etmektedir. GREVIO, ALO 183 yardım hattında hizmet veren personelin 6284 sayılı Yasa ve ilintili uygulama yönetmelikleri ve toplumsal cinsiyet eşitliği ile ilgili hizmet içi eğitim almasını olumlu bir husus olarak kaydetmekle birlikte, sözleşme kapsamındaki yükümlülüklerin karşılanması amacıyla, özel yardım hattında hizmet veren personele, şiddete maruz kalmış erişimi zor gruplar dâhil olmak üzere, Sözleşmede yer alan tüm şiddet türlerine maruz kalmış kadınların ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik eğitim verilmesi gerektiğini altını çizerek ifade etmektedir.
183. GREVIO, İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan tüm şiddet türlerini kapsayacak şekilde tüm ilgili dillerde sadece bu işe özgü ve anılan tüm şiddet türlerinde eğitim almış uzman personel tarafından hizmet sunulan bir veya birden fazla telefon yardım hattı oluşturulması veya mevcut hatların desteklenmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
G. Cinsel şiddete maruz kalan kişilere destek sağlanması (Madde 25)
184. GREVIO, Türkiye’de cinsel tacize maruz kalan çocuklara destek sağlanması için 28 ilde 31 Çocuk İzlem Merkezi (ÇİM) kurulması yönündeki girişimleri takdirle karşılamaktadır. ÇİM’ler şiddete maruz kalmış çocukların ikinci bir kez travmaya maruz kalmasını önleme amacıyla hastanelerde faaliyet gösteren özel birimlerdir. Bu merkezlerin Türkiye’deki 81 ilde kurulması için devam eden girişimlerde, bu konuda uzman yeterli tıbbi personelin bulunmaması ve cinsel şiddet sonucu oluşan gebeliklerin sona erdirilmesi önündeki engeller gibi mevcut merkezlerin şiddete maruz kalan çocuklara en iyi hizmet sunumunu engelleyen nedenlerin üzerine gidilmeli, çözüm yolları aranmalıdır. [169] GREVIO, bunun yanı sıra kurulacak olan ÇİM’lerde istihdam edilecek personele eğitim sağlanması ve çocuklarla görüşmenin sadece ÇİM’lerde yapılmasının sağlanması için önlemler alınması yönünde yapılan planları olumlu bir husus olarak kaydetmektedir. .
185. Çocuk İzlem Merkezleri, aynı zamanda hastane personeli tarafından çocukların gebe olduğu veya doğum yaptığı durumlarda bu yönde bir tespit yapmaları durumunda şiddete maruz kalmış reşit olmayan çocuklar ve zorla evlendirilme ihtimali olan çocuklara destek vermek için de müdahalelerde bulunabilmektedir. [170] GREVIO, bu konuda Nüfus Hizmetleri Yasasında yapılan değişikliklerle sağlık merkezlerine ve tıbbi personele (aile doktorlarına) doğumları nüfus kayıt dairelerine bildirme yetki ve sorumluluğunun getirilmesi uygulamasını kaydetmektedir.[171] GREVIO, bu yeni uygulamada verilen sorumlulukların, reşit olmayan kişilerin ve zorla evlilik olması muhtemel vakaların tespit edilerek ihbar edilmesi konusunun ÇİM’ler dâhil olmak üzere sağlık kurumlarının görev sahasına alınması olarak görülebileceğini kaydetmektedir. Komite, bu konuda yapılan değişikliklerin tıbbi personeli sadece sağlık kurumlarında tıbbi gözetim altında olan doğum vakalarında değil, aynı zamanda evde meydana gelen ve ‘’sözlü beyana dayalı olarak’’ kayda geçirilen doğumlarda da müdahale etme yükümlülüğü getirdiğini kaydetmektedir. GREVIO, bu yeni hükümlerin uygulanmasında yetkililerin bu işlevi yerine getirmeleri yönünde sağlık kurumlarına teşvik edici bir mesaj göndererek kurumları bu amaca yönelik araçlarla donatmaları gerektiğini düşünmektedir. Bu tür girişimler, tıbbi peronelin gözetim altında olmayan doğumların sözlü beyana dayanarak kaydedilmesini mümkün kılan bu yeni uygulamaların aileleri kovuşturmadan kaçmak için reşit olmayan veya tacize uğramış çocuklara evde doğum yapmak için baskı yapmasına neden olarak yasal bir boşluk yaratabileceği konusundaki endişelerin giderilmesinde önemli olabilir. [172]
186. GREVIO, cinsel şiddete maruz kalan kişilere hizmet sunumuna sınırlı önem verilmesi ve – Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinde (ŞÖNİM) hizmet veren personel dahil olmak üzere – şiddete maruz kalan kişilerin gereğince desteklenmesi ve tekrar travma yaşamalarının önlenmesi bakımından personelin yeterli beceri ve bilgiye sahip olmadığı konularını kaydetmektedir. GREVIO, bu durumun genel olarak sadece kadına yönelik cinsel şiddete odaklı politikalar olmamasının bir yansıması olduğu sonucuna varmaktadır. Cinsel şiddete maruz kalmış yetişkin kişilere verilen hizmetlerle ilgili mevcut yetersizliklerin giderilmesi amacıyla ÇİM modelinin İstanbul Sözleşmesinin 25. maddesine uygun cinsel şiddet sevk merkezleri veya cinsel saldırı kriz merkezleri kurulması konusunda nasıl uyarlanabileceği yetkililerce şu anda değerlendirilmektedir. [173] GREVIO komitesine bu konuda bir pilot proje kapsamında cinsel şiddete maruz kalmış kadınlara yönelik üç merkez kurulması için planlama yapıldığı bilgisi ulaşmıştır. Bu tür yeni bir hizmet modelinin oluşturulmasında cinsel saldırı dahil cinsel şiddetin özellikle travmatik bir vaka olduğu ve eğitimli ve uzman personel tarafından hassas bir şekilde ele alınmasının gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır. Cinsel şiddete maruz kalan kişilere derhal tıbbi bakım ve yaşadıkları travmaya yönelik destek verilmesi, ayrıca bu hizmetlere paralel olarak kovuşturma için gerekli kanıtların toplanması için adli incelemenin de yapılması gerekir. Bunun yanı sıra – çoğu durumda vakadan sonra haftalar ve aylar sürebilen – psikolojik destek ve tedaviye de ihtiyaç vardır.[174] Dolayısıyla kurulacak olan birim bakımından yetkililerin tercihi, cinsel saldırı destek merkezi veya cinsel şiddet sevk merkezi modellerinden hangisi lehine olursa olsun, şiddete maruz kalmış kişiler için kapsamlı, hızlı, kısa ve uzun vadeli özel destek hizmetleri geliştirilmesi ve bu hizmetlerin bu konuda özel olarak eğitilmiş uzman personelce sağlanması hayati önem taşımaktadır. GREVIO, ŞÖNİM’lerde hizmet veren personelin de kendilerine başvuran kadınlar arasında hangilerinin cinsel tacize uğradığı ayırt etmeleri bakımından eğitime tabi tutulması gereğini kaydetmektedir. Yetkililer, cinsel şiddete maruz kalmış kadınlara, vakayı ihbar etme veya fail aleyhine ifade verme isteyip istemediklerine bakılmaksızın hizmet sunulması gerektiği ilkesini göz önünde bulundurarak, bazı taraf devletlerce adli kanıtların toplanarak, şiddete maruz kalan kişinin daha sonra o yönde karar vermesi durumunda konunun mahkemeye intikaline kadar saklanması şeklinde yapılan iyi uygulamaları göz önüne almalıdırlar. [175]
187. GREVIO, bu raporun önceki bölümlerinde yer alan şiddete maruz kalmış kadınlara eşik değer altı hizmet sunumu ve bu tür hizmetleri en iyi şekilde sunma durumunda olan STK’lerin faaliyetlerinin desteklenmesi ile ilgili düşünceyi hatırlatmaktadır. [176] Bu tür düşünceler, maruz kaldıkları şiddet vakasını ihbar etme konusunda toplumda kök salmış sosyal tavırlarla başa çıkmak durumunda olan cinsel şiddete maruz kalmış kadınlar için özellikle geçerlidir.
188. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir:
a. cinsel saldırı ve/veya cinsel şiddet vakaları için yeterli sayıda sevk merkezi kurulması; bu merkezlerin her 200 binde bir kişiye bir merkez düşecek şekilde ve gerek kırsal kesimde yaşayanların gerekse şehirlerde ikamet edenlerin kolayca erişebilecekleri mahallerde kurulması gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır;
b. bu merkezlerin hem kısa vadeli destek, adli muayene ve tıbbi bakım hem de uzun vadeli danışmanlık ve destek hizmetleri sağlayacak şekilde düzenlenmesinin sağlanması;
c. cinsel şiddete ve zorla evliliğe maruz kalan çocuklara destek sağlayan Çocuk İzlem Merkezlerinin (ÇİM) geliştirilmesine devam edilmesi ve kapasitelerinin iyileştirilmesi;
d. tıbbi gözetim altında yapılmayan doğumlar dahil olmak üzere reşit olmayan kişilerle ilgili vakalar ve zorla evlilik olması muhtemel vakaların sağlık personeli tarafından tespit edilmesinin ve bildirimlerin sözlü olarak yapılmasının sağlanması; ayrıca özellikle ÇİM’ler ve diğer sağlık kuruluşları tarafından kaydedilen cinsel şiddet ve zorla evlilik vaka sayılarıyla ilgili verilerin toplanması yoluyla bu alandaki gelişmelerin değerlendirilmesi.
H. Çocuk tanıklar için koruma ve destek sağlanması (Madde 26)
189. İstanbul Sözleşmesinin 26. maddesi, çocukların ev içi şiddet, cinsel saldırı, cinsel taciz veya Sözleşme kapsamında yer alan diğer şiddet türlerine tanık olduklarında şiddete maruz kalan kişileri yönlendirme hizmeti veren kurumların kişilerin yanında bulunan çocukların ihtiyaç ve haklarını karşılayabilecek şekilde donatılmalarının temin edilmesi yönünde yükümlülük getirmektedir. Bu durum genellikle ev içi şiddet için geçerlidir, ancak çocukların diğer şiddet türlerine de tanık olabilecekleri göz önünde bulundurulmalıdır.
190. Bu konuda yapılan araştırmalar, ebeveynlerden birinin diğerine şiddet uyguladığına tanık olan çocuklarda sıklıkla duygusal sorunlar ve bilişsel işlev bozukluğu geliştiğini ve uzun vadede üzerine gidilerek çözüm getirilmesi gereken bir konu olarak şiddet davranışlarını kabul eder hale geldiğini göstermektedir. [177]
191. GREVIO, şiddete tanık olmanın zararlı etkilerinin kabul edilmiş bir olgu olarak Türkiye’deki mevzuatta yer almasını memnuniyetle karşılamaktadır. 6284 sayılı Yasanın 36. maddesi 1(e) paragrafında, şiddete maruz kalan kişi, sadece doğrudan veya dolaylı olarak şiddete uğrayan veya uğrama riski taşıyan kişi olarak tanımlanmamakta, şiddetten etkilenen veya etkilenme riski taşıyan kişiler de bu kapsama alınmaktadır. Dolayısıyla 6284 sayılı Yasa, resmi makamlarca sağlanan koruma ve destek hizmetleri bakımından şiddete tanıklık etmek ile doğrudan şiddete maruz kalma olgusunu eşit derecede görmektedir.
192. İlgili yönetmeliklerde sığınma evlerinde kalan çocukların çocuk gelişim uzmanlarından destek alma hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. [178] Sığınma evleri, kreş, eğitim ve rehabilitasyon alanları, ile çocuklar için oyun ve çalışma odaları düzenleyerek çocuk-dostu bir ortam oluşturma yükümlülüğündedir. [179]Sığınma evleri, bunun yanı sıra çocukların uygun eğitim almasını temin etmeli, bünyelerinde görevlendirecekleri öğretmenlerle çocukların ev ödevlerine yardımcı olarak okuldaki performanslarını takip etmelidir. [180] GREVIO, tüm bu çözümleri memnuniyetle karşılamakla birlikte, sığınma evine kabul edilsin veya edilmesin, yaşa uygun danışmanlık hizmetleri dahil olmak üzere çocuk tanıklara yönelik hizmetlerden, sığınma evine kabul edilsin veya edilmesin, şiddete tanık olan tüm çocukların yararlanmasının temin edilmesi gerektiğini kaydetmektedir.
193. Ancak resmi kurumlarda, babası tarafından şiddet uygulandığına tanıklık eden çocukların üstün yararının gözetilmesi ilkesinin uygulanmasında görülen çeşitli zorlukların süregeldiği görülmektedir. GREVIO komitesine ulaşan bilgilerden şiddete maruz kalan birçok kişinin çocuklarının hizmet alamadığı ve/veya bunlara hizmet götürülemediğini göstermektedir ki bu bilgiler aslında yetersiz kaynaklara da işaret etmektedir. GREVIO, bunun yanı sıra çocukların çoğu durumda anneleriyle birlikte sığınma evlerinde barındırılmak yerine aile üyelerine teslim edildiği yönünde gelen bilgilerden de endişe duymaktadır. ŞÖNİM’ler, sığınma evlerinde sağlanan koruma önlemlerinden yararlanamayan veya diğer bir şekilde koruma sağlanamayan [181] çocukların takip edilmesi yükümlülüklerini yerine getirmek veya çocuklara anneleriyle kalma olanağı sağlayabilmek için, proaktif olarak müdahalelerde bulunmalı ve bu tür çocuklara yardım elini uzatmalıdır. Bu çocukların maruz kaldığı riskin değerlendirilmesinin temin edilmesi de bu yaklaşımın bir gerekçesini oluşturabilir. Aynı şekilde yargı organlarının şiddete maruz kalan kişilerin tekrar şiddete uğramaması yönünde 6284 sayılı Yasa kapsamında alınacak tedbirlerde velayet ve ziyaret haklarıyla ilgili yetkilerinin kullanılmasında daha proaktif bir yaklaşım sergilemeleri gerektiğini savunmaktadır. [182] Bu kapsamda verilen kararların çocukların ve annelerinin güvenlik ve esenliklerini tehlikeye atmaması bakımından ŞÖNİM’lerden bilgi ve öneri alınabilir. Böylece bu yaklaşımla çocukların üstün yararı bakımından anneleriyle birlikle kalmaları yönünde karar verilen durumlarda daha çok çocuğa annelerinin yanında kalma olanağı verilmiş olacaktır.
194. GREVIO, aşağıda belirtilen konularda alınacak önlemlere hız verilmesi konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
a. ev içi şiddete tanık olan çocuklarda bu tanıklığın olumsuz etkileri hakkında daha yoğun bilinçlendirme faaliyetleri yapılması;
b. 6284 sayılı yasayı yürütmekle görevli kurumların şiddete maruz kalan kişilerin çocuklarını belirli bir sisteme bağlı olarak kontrol etmeleri, durumlarıyla ilgili riskleri değerlendirmeleri ve çocuğun en üstün yararını gözeterek çocuğu korumak için alınacak önlemlerin tespit edilmesinin sağlanması;
c. çocuk tanıkları korumak için alınan önlemlerin titiz bir şekilde izlenmesinin sağlanması, bu meyanda velayet ve ziyaret ile ilgili düzenlemelerin ve/veya bunlarda yapılacak değişikliklerin çocuğu ve annelerini olumsuz etkileyip etkilemeyeceğinin titiz bir şekilde değerlendirilmesi;
d. çocuk tanıkların korunması ve desteklenmesi için kadınlara yönelik uzmanlık destek hizmeti veren hizmet sağlayıcıların kapasitelerinin iyileştirilmesi.
V. Esasa müteallik hukuk
195. İstanbul Sözleşmesinin V. bölümü, gerek sivil hukuk gerekse ceza hukuku alanlarında esasa müteallik hukuk konusunda bir dizi hükmü kapsamaktadır. Bu hükümler, sözleşme tarafı tüm devletlerce kadına yönelik şiddetin önlenmesi, tekrar şiddete maruz kalmamaları için koruma önlemlerinin alınması ve kolluk kurumlarınca etkili bir müdahale ve kovuşturma yapılması yönünde gerekli yasal çerçevenin oluşturulmasını amaçlamaktadır. Raporun bu bölümünde, öncelikli konulara değinilmesi bakımından Sözleşmenin V. bölümünde yer alan tüm hükümlere değinilmemekte, sadece bazı hükümlere yer verilmektedir.
196. Konuyla ilgili mevcut veriler, eşleri veya birlikte oldukları partnerleri tarafından şiddete maruz kalan kadınların büyük çoğunluğunun (% 89) şiddet vakasını ihbar etmediklerini göstermektedir. [183] Araştırmada, kadınların şiddeti ciddi bir sorun olarak algılamaması, çocukların mutsuz olacağını düşünmeleri, aile itibarının zedeleneceğini ve eşlerinin değişeceğini düşünmeleri, nereye başvuracaklarını bilmemeleri ve resmi kurumlara başvurularının ne gibi sonuçlara yol açacağını bilmemeleri gibi nedenlerle kadınların ev içi şiddeti ihbar etmedikleri belirtilmektedir. Türkiye’de kadınlara yönelik diğer şiddet türleriyle ilgili olarak GREVIO komitesine ulaşan bilgilere göre, şiddete maruz kalan kadınların çoğu, benzer şekilde şiddetle yalnız başına baş etmeye çalışmakta, resmi kurumlardan yardım talep etmemektedir. Kadınlar; toplum tarafından damgalanma, misillemeye uğrama korkusu, ekonomik açıdan faile bağımlı olma, hukuki konularda bilgisizlik, dil engeli ve/veya kolluk kuvvetlerine güvenmemeleri gibi nedenlerle şiddet vakasını ihbar etmemektedir. Özellikle cinsel saldırı ve diğer cinsel şiddet vakaları, şiddete maruz kalan kadınlar tarafından hemen hemen hiç ihbar edilmemektedir. Bu olgu, cinsel saldırının saldırıya maruz kalan kişinin ‘’suçu’’ olduğu ve ‘’ailenin onurunu zedelediği’’ yönündeki oldukça sorunlu kavramsal yanılgı ile bir dereceye kadar bağlantılı olduğu görülmektedir. Cinsel saldırıya maruz kalan kadınlar, şiddetle ilintili bu çarpık anlayış nedeniyle cezalandırılmakta ve tekrar ve tekrar şiddete maruz kalmaktadır.
197. GREVIO, başta cinsel şiddet olmak üzere İstanbul Sözleşmesi kapsamındaki tüm şiddet türlerini kapsayacak şekilde, kadına yönelik şiddet olaylarının daha düşük oranda ihbar edilmesi olgusunun ele alınıp nedenleri üzerinde araştırmalar yapılarak ihbar oranının artırılması için önlemler alınmasının sağlanmasını Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
198. Kadına yönelik tüm şiddet eylemlerinde faillerin eksiksiz hesap vermesinin sağlanması, tüm kolluk kurumlarının ve tüm ceza yargılama sisteminin etkili bir şekilde müdahalesine bağlıdır. Bu, devletin, şiddet vakalarının kovuşturulmasına verdiği özel önem ile kadına yönelik şiddetin değerlerine ters düştüğü yönünde bir mesaj vermesi anlamına gelmektedir. Acil engelleme, kısıtlama veya koruma emirleriyle ilgili mevzuatın desteklenmesi önemlidir, ancak kovuşturma olanağı olduğu sürece bunların kovuşturmayı ikame edici önlemler olarak düşünülmemesi gerekir. GREVIO, Türkiye’de 6284 sayılı Yasa kapsamında sağlanan çeşitli koruma tedbirlerine güvenle yaklaşıldığı, bunun da zorunluluk ve amaç bakımından kovuşturmanın önemli olduğu düşüncesini bir anlamda örselediği sonucuna varmaktadır. Dolayısıyla 6284 sayılı Yasa kapsamında alınan koruma tedbirleri, , kadına yönelik şiddete müdahalede daha kolay ve reçete halinde verilmiş tedbirler olarak otomatik bir şekilde uygulanırken, [184] kovuşturmanın – ve ceza yasalarının öngördüğü dava öncesi gözaltı gibi diğer koruma önlemleri – ikincil bir süreç olarak düşünülme eğilimi ağır basmaktadır. Bu durum, faillerin hesap vermesini engellemekte, vatandaşların devletçe yeterince korunamamasına neden olmakta ve Türkiye’nin kadına yönelik şiddetin iğrenç bir olgu olduğu yönündeki mesajının iletilmesi önünde engel oluşturmaktadır.
199. Türkiye’de ceza yargılama sistemindeki bağlamsal veri eksikliği, kovuşturmaların düzeyi, hızı ve ne kadar etkili olduğu yönünde bir hüküm verilmesini imkânsız kılmaktadır. Bunun yanında mahkûmiyetlerle ilgili veri eksikliği de mahkûmiyet oranları, cezai takibatlarda yetersizliklerin değerlendirilmesi ve adli alandaki edilgenlikle mücadele için Türkiye’de alınan önlemlerle ilgili eğilimlerin analiz edilmesini imkânsız hale getiren etkenler arasındadır. Bunların yanında 6284 sayılı Yasa kapsamında alınan tedbirlerle ilgili verilerin titiz bir şekilde toplanarak devlet raporunda sunulmuş olmasına rağmen, şiddet suçlarıyla ilgili kovuşturmalarla (örneğin, GREVIO soru formunda istendiği gibi, suç isnatları, açılan davalar ve mahkûmiyetlerle) ilgili olarak hiçbir istatistik verilmemiş olmasını bir endişe kaynağı olarak görmektedir. Raporun önceki bölümlerinde belirtildiği üzere, kadına yönelik şiddetle mücadelede adli müdahalelerin daha etkili kılınması için alınan tedbirlerin etkisinin değerlendirilmesi için kullanılan en önemli araç olarak veri toplama konusunda iyileştirme sağlanması çok önemlidir.
200. GREVIO, adli kovuşturmanın Türkiye’de kadına yönelik şiddet olgusuna müdahale konusunda ana bileşen olduğu ve 6284 sayılı Yasa kapsamında alınan koruma önlemlerinin adli kovuşturmayı ikame eden önlemler şeklinde düşünülmemesi gerektiğinin temin edilmesine yönelik olarak önlemler alınması konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
A. Medeni hukuk
1. Hukuk davaları ve telafiler Madde 29)
201. İstanbul Sözleşmesinde yer alan ana hedeflerden biri, kadına yönelik şiddet faillerinin cezasız kalmasının önüne geçilmesidir. Bu da sadece faillerin cezai yasalar ve diğer önlemlerle hesap vermesini sağlayarak değil, aynı zamanda devlet görevlilerinin hata ve ihlalleri nedeniyle gereğince hesap vermelerini sağlamakla gerçekleşebilir. Herhangi bir resmi daire, kurum veya devlet görevlisinin (İstanbul Sözleşmesi 5. madde gereğince) şiddet eylemlerinin önlenmesi, soruşturulması ve faillerin cezalandırılması konusunda görevini özenle yapmaması durumunda şiddete maruz kalan kişiler ve/veya bu kişilerin akrabaları, bu kurum veya görevlilerden hesap sorabilmelidir. Dolayısıyla yetkileri kapsamında gerekli önleyici veya koruyucu önlemleri almayan devlet görevlileri aleyhine medeni hukukta yer alan telafilerle hüküm verilmesi ve şiddete maruz kalan kişilerin tazmin edilmesi gereklidir (Madde 29, paragraf 2).
202. GREVIO, medeni hukukla ilgili bir önlem olmamasına rağmen, şiddete maruz kalan kişilerden resmi görevlerini yapmayan devlet görevlilerini şikâyet etmek isteyenlerin şikâyetlerini Türk Ceza Kanununun (TCK) 257. maddesinde özel bir suç olarak tanımlanmış olan ‘’görevi kötüye kullanma’’ suçuna dayandırabileceklerini kaydetmektedir. Devlet görevlisinin görev tanımına aykırı bir eylemde bulunması veya görevini ihmal etmesi ve bunun sonucunda da şiddete maruz kalan kişinin zarar görmesi durumunda bu suç oluşmaktadır. Görevi ihmalin şiddete maruz kalan kişinin ölmesi veya yaralanmasıyla sonuçlanması durumunda ise TCK 83. maddesinde tanımlanan ‘’ihmalli davranış sonucu kasten öldürme suçu’’ ve aynı yasanın 88.maddesindeki ‘’ihmalli davranış sonucu kasten yaralama suçu’’ geçerlidir. Şiddete maruz kalan kişiler, bunun yanı sıra resmi makamlar tarafından işlenen insan hakları ihlalleri ile ilgili şikâyetleri inceleyen Kamu Denetçiliği Kurumuna da başvurabilirler. Ancak TCK’nin anılan maddelerine dayanarak şikâyette bulunan ve ceza mahkemelerinde davası görülen kadınların sayısı ile ilgili olarak GREVIO Komitesine herhangi bir bilgi ulaşmamıştır. Diğer taraftan Kamu Denetçiliği Kurumunun GREVIO Komitesine verdiği raporda da[185] şiddete maruz kalan kadınların bu kuruma yaptığı şikâyetlerle ilgili hemen hemen hiçbir kanıt yoktur.
203. GREVIO, resmi görevlilerin sözleşmede yer alan şiddet türlerinde yasalardan kaynaklanan önleme, soruşturma ve kovuşturma görevlerini özenle yerine getirmemeleri ve şiddete maruz kalan kadınlar tarafından telafi talepleri ve bunların sonuçlarıyla ilgili verileri değerlendirerek bu alandaki gelişmeyi takip etmemeleri durumunda, İstanbul Sözleşmesinin 19. maddesi gereğince şiddete maruz kalan kişilere yapılan bilgilendirmede, mevcut talefiler ile ilgili bilgi de eklenmesi konusunu Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir. GREVIO, yetkilileri bunun yanı sıra, şiddete maruz kalan kişilerin devlet yetkililerine karşı hükmedilen yasal telafilere erişimini engelleyen mevcut nedenleri tespit etmeye ve bu tespit sonucunda ortaya çıkan bulgulara göre bu nedenleri gidermeye davet etmektedir.
2. Tazminat (Madde 30)
204. Türkiye’de ceza hukukuna giren eylemler nedeniyle talep edilecek tazminatlar için ilke olarak Türk Borçlar Kanununun 49. maddesi gereğince fail aleyhine medeni hukuka dayanan ayrı bir dava açılması gerekmektedir. Şiddete maruz kalan kişiler, bu düzenleme çerçevesinde kazanç kaybı, yapılan tıbbi masraflar, kalıcı sakatlık, kazanma gücü kapasitesi kaybı için tazminat alabilmektedirler. Ancak ev içi şiddet dâhil, şiddete maruz kalmış kadınlardan bu düzenlemelere dayanarak dava açan veya bunlardan yararlanan olup olmadığını gösteren veriler mevcut değildir. Bunun yanı sıra şiddete maruz kalmış kadınlara yönelik devlet tazminat programı da bulunmamaktadır. İstanbul Sözleşmesinin uğradıkları şiddet nedeniyle ağır şekilde yaralanan veya sağlığı bozulan kadınlara destekleyici devlet tazminatı verilmesi yönünde yükümlülük getiren 30. maddesi 2. paragrafına Türkiye tarafından bu yükümlülükten muaf tutulma yönünde bir çekince konmamıştır. [186] GREVIO, failin hükmedilen tazminatı ödememesi durumunda şiddete maruz kalan kişiye bu tazminatı devletten talep etme hakkı sağlayan bir yasa taslağı hazırlandığı yönündeki bilgiyi memnuniyetle karşılamaktadır. Bu tazminatın etkili olabilmesi için ilgili program kapsamında yargıçlara, meydana gelen zarar ve her vakaya özgü koşullara göre tazminat tutarını tespit etme yönünde takdir yetkisi verilmelidir.
205. GREVIO, özellikle aşağıdaki belirtilen hususları yerine getirerek tüm şiddet türlerinde şiddete maruz kalan kadınlara yönelik tazminatlara erişimin kolaylaştırılması ve garanti edilmesi konusunda önlemler almaları konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
a. faillerden talep edilecek tazminatlarla ilgili sivil yargılama usullerinin daha etkili hale getirilmesi bakımından gözden geçirilmesi;
b. şiddete maruz kalan kişilerin tazminat talebi ve sonrasında takip edilmesi gereken prosedürlerle ilgili sistematik olarak bilgilendirilmelerinin sağlanması;
c. şiddete maruz kalan kişilere tazminat taleplerinde yardımcı olunması için yasa uygulayıcı aktörlerin ve kadınlara özel destek hizmeti sağlayan kuruluşların kapasitelerinin güçlendirilmesi;
d. kolluk kurumları ve yargı organları ile şiddete maruz kalan kişilere verilen eğitim programlarında tazminat konusunun programa dahil edilmesi;
e. İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan tüm şiddet türleriyle ilgili olarak 30. madde 2. paragrafında belirtilen gerekliliklere uygun olarak şiddete maruz kalan kişilerin erişebileceği bir devlet tazminat programı oluşturulması. Bu programın oluşturulmasında şiddete maruz kalan kişilerin güvenliğinin göz önünde bulundurulması esastır;
f. şiddete maruz kalan kişiler tarafından yapılan tazminat taleplerinin sayısı ve sonuçları ile ilgili veriler üzerinden bu alandaki gelişmelerin izlenmesi.
3. Velayet ve ziyaret hakları (Madde 31)
206. Çocukların şiddete maruz kalması, korku doğurur, travmaya yol açar, çocukların gelişimini olumsuz yönde etkiler [187]; bu şiddet türü, bir tür duygusal şiddet olarak kabul edilir. [188] Dolayısıyla taciz geçmişi bulunan ailelerde velayet ve ziyaretle ilgili kararların verilmesinde çok değişik çıkarların dikkatli bir şekilde dengelenmesi gerekir. İstanbul Sözleşmesinin 31. maddesi, bu tür kararlarda sözleşme kapsamında yer alan şiddet türlerinde şiddet vakalarının, özellikle ev içi şiddet vakalarının dikkate alınması yükümlülüğünü getirmektedir. Aynı madde, bunun yanı sıra taraf devletlere ziyaret veya velayet haklarının uygulamada şiddete maruz kalmış kişinin veya çocukların güvenlik ve haklarını tehlikeye atmayacak şekilde düzenlenmesi, aynı zamanda failinde de ebeveyn olarak haklarının dikkate alınmasının sağlanması yükümlülüğünü de getirmektedir.
207. Türkiye’de velayet ve ziyaret hakları, Türk Medeni Kanununun 336 ve 337. maddelerinde düzenlenmiştir. Ayrı yaşama veya boşanma durumunda velayet, yargıcın takdiriyle anaya veya babaya verilir. Velayet hakkının verilmediği taraf, yine mahkemece karara bağlanan ziyaret haklarına sahiptir, ayrıca çocuğun yetiştirilmesi ve eğitimi ile ilgili giderlere de katkı sağlama yükümlülüğündedir. Türk Medeni Kanununun 182. maddesi 2. paragrafı, ‘’çocuğun üstün yararının’’ gözetilmesi ilkesini hükme bağlar. Buna göre mahkemeler, velayeti çocuğun çıkarlarını sağlık, eğitim ve ‘’ahlaki değerler’’ bakımından en iyi şekilde koruyabilecek tarafa verir.
208. GREVIO Komitesine ulaşan bilgiler, Türkiye’de mahkemelerin toplumda annelerin çocukların bakımından, babaların da onları ekonomik olarak desteklemekten sorumlu olduğu yönündeki genel düşünceye uyma eğiliminde oldukları, bu nedenle de çocukların velayetini annelere verdiğini göstermektedir. Ancak Sivil Toplum Kuruluşlarının bu konudaki raporlarında[189] kısmen çocukların baba tarafına ait olduğu şeklindeki yerel geleneğe uyarak, kısmen de şiddete maruz kalan kadınların şiddet olgusunu kanıtlama konusunda zorlanmaları nedeniyle çocukların velayetinin yargıçlar tarafından babaya verildiği vakalar olduğu bildirilmektedir. GREVIO, bu konuda şiddet olgusunun var olduğunun ille de mahkemece ceza verilmesine bağlanmaması gerektiğini, ana-babaların haklarının kullandırılması bakımından yargıçlarca dikkate alınması gereken şiddet olgusunun, tıbbi bir rapor, konuyla ilgili bir profesyonelin ifadesi, şikâyet veya tanık ifadesi ile gerekçelendirilebileceğini hatırlatmaktadır. Yargıçların daha önceki şiddet vakalarını ve ileride çocuk ve annesinin maruz kalabileceği riskleri göz önüne alarak velayet/ziyaret haklarıyla ilgili kararlarda ‘’otomatik’’ olarak, örneğin şiddet uygulayan babayla çocuk arasında ‘’ne pahasına olursa olsun ilişki tesis edilmesi’’ yönünde karar vermemelerinin sağlanması önemlidir.
209. GREVIO, şiddete maruz kalan kişilerin haklarıyla ilgili yasa taslağına atıfla, ziyaret haklarıyla ilgili bir anlaşmazlık olması durumunda tacizci ebeveyn ile diğer tarafın zorunlu olarak görüşmesi yönünde düzenleme içeren taslak hükümleri ile ilgili olarak endişesini ifade etmektedir. Ev içi şiddet vakalarında ortak çocuklarla ilgili konular, genellikle şiddet uygulayan ve şiddete maruz kalan taraflar arasındaki tek bağı oluşturmaktadır. Şiddete maruz kalan birçok kadın ve çocukları için ziyaret emirlerine uymak, şiddetin devamı gibi görülebilir ve faille yüz yüze görüşüldüğü için de ciddi bir risk oluşturabilir. [190] Çocukların ve annelerinin güvenlik ve haklarını göz önüne almadan faille zorunlu görüşmelere mecbur kılınmaları, İstanbul Sözleşmesinin 31. maddesinde belirtilen yükümlülüklere aykırıdır. GREVIO, yetkililerin, birçok kadın ve çocukları için şiddetin ayrılık sonrasında daha da arttığı, yüksek derecede gözetim uygulanan durumlarda dahi (mahkemeler tarafından hükme bağlananlar dâhil) ziyaret ve görüşme ile ilgili düzenlemelerin fiziksel ve duygusal şiddetin devam etmesinde önemli bir neden olduğu, erkeğin çocukları ziyaret yönünde yapılan düzenlemeleri kadını kontrol etmek için kullandığı, bu düzenlemelerin bir tür ayrılık sonrası şiddete dönüştüğü ve kadın ve çocukların güvenli ve bağımsız bir yaşam kurmalarını zorlaştırdığı yönde bulgular içeren araştırma sonuçlarından yararlanmalarının iyi olacağını kaydetmektedir. [191] Daha da önemlisi, güvenlik unsurunun olmadığı ziyaret düzenlemeleri bağlamında ev içi şiddet failleri tarafından işlenen çocuk cinayetleri, [192] velayet ve ziyaretle ilgili adli uygulamaların birçok ülkede gözden geçirilmesi sonucunu doğurmuştur. [193] Bunun yanı sıra zorunlu görüşme uygulaması ile ilgili yukarıda değinilen taslak hüküm, (profesyonel ve uygulayıcılar tarafından bu yolda bir etki amaçlanmamış dahi olsa) şiddete maruz kalan kişiler üzerinde faille barışma yönünde kapalı veya açık bir baskıya neden olabilir ki böyle bir durum, İstanbul Sözleşmesinin zorunlu alternatif çözüm süreçlerini yasaklayan 48. maddesine aykırıdır.
210. GREVIO, 6284 sayılı Yasada önleyici ve koruyucu önlemler kapsamında geçici nafaka ödenmesi dahil olmak üzere, velayet ve ziyaret hakları konusundaki kararlarda yargıçlara yetki tanınmasını olumlu bir husus olarak kaydetmektedir. [194] 6284 sayılı Yasa, bunun yanı sıra yargıçlara mevcut ziyaret haklarını belirli koşullara bağlama, kısıtlama veya tamamen feshetme yönünde önlemler alarak uygulama olanağı da vermektedir. [195] Velayet, ziyaret hakları, geçici nafaka ve mevcut ziyaret uygulamasının gözden geçirilmesi yönünde alınan kararlar, 6284 sayılı Yasa kapsamında önleyici önlemler kapsamında değerlendirilmektedir ki bu, bu tür kararların yasa koyucu tarafından önemli görüldüğünün bir göstergesidir. Ancak GREVIO, bu hükümlerin çok nadir olarak uygulandığını kaydetmektedir. [196] Sivil Toplum Kuruluşları, bu eksikliği hukuk uygulayıcılarının ilgili mevzuat hükümlerini bilmemelerine ve mahkemelerin bu hükümleri sadece boşanma davalarında göz önünde bulundurma eğilimine dayandırmaktadırlar. 6284 sayılı Yasa kapsamındaki bu hükümlerin daha kapsamlı bir şekilde kullanımı, aile mahkemelerinin şiddete maruz kalan kişi üzerindeki sonuçlarını dikkate almaksızın ayrı bir adli süreç kapsamında karar vermesini engelleyebilir.[197] GREVIO, bu hükümlerin nispeten nadir olarak kullanımının, şiddete maruz kalan kadınların çocuklarından ayrı yaşama stresi ve tekrar irtibat kurmak için tacizci partnerlerine geri dönme baskısı bakımından muhtemel etkileri konusunda endişelidir. Bu eğilim, GREVIO Komitesinin Türkiye’de gözlemlediği bir olgunun, yani sığınma evlerinde kadınlara kıyasla çok az çocuk bulunması olgusunun açıklamalarından biri olabilir. GREVIO, bunun yanında Boşanma Komisyonu raporunda, şiddete maruz kalan kadının ve çocuklarının karşı karşıya olduğu riski göz önüne almaksızın hakkında acil engelleme emri verilen her failin ziyaret haklarını elinde tutması gerektiği yönünde ortaya konan ve bu şekilde kabul edilmesi halinde bu yasal kazanımları ortadan kaldırma ihtimali olan önerilerle ilgili olarak endişelidir.
211. Türkiye’deki aile mahkemeleri, psikolog ve sosyal hizmet çalışanları gibi profesyonellerin ehliyetine güvenmektedir.[198] GREVIO, bu hususu olumlu bir yön olarak kaydetmekte ve velayet ve ziyaret konularında alınacak kararlarda sistematik olarak bunlara danışmanlık için başvurulması ve İstanbul Sözleşmesinde getirilen yükümlülüklerle ilgili bu uzmanlara eğitim sağlanması gerektiğini altını çizerek ifade etmektedir.
212. GREVIO, aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir: (Paragraf 212)
a. acil engelleme, kısıtlama ve koruma emirlerinin yürütülmesini durdurarak velayetle ilgili konuların karara bağlanmasını sağlayan 6284 sayılı yasa hükümlerinin, protokol ve kılavuz ilkeler geliştirilmesi dahil olmak üzere, başta hukuk alanında çalışan profesyonellerin ve yargı organlarında görev yapanların eğitilmesi yoluyla daha fazla uygulanmasının teşvik edilmesi;
b. velayet ve çocukların ziyaret haklarıyla ilgili olarak mahkemeler tarafında verilen kararlarda şiddet olaylarının tüm yanlarıyla dikkate alınmasının temin edilmesi için gerekli önlemlerin alınması; bu konuda özellikle çocuğun üstün yararının gözetilmesi bakımından mahkemelere danışmanlık hizmeti veren sosyal hizmet görevlileri ve çocuk psikologlarının görüşlerinin alınması ve göz önünde bulundurulması esastır;
c. 31. madde 2. paragrafta hükme bağlanmış olan ve ziyaret veya velayet haklarının şiddete maruz kalan kişilerin ve çocukların güvenlik ve haklarına halel getirmeyecek şekilde kullanılması gerektiği şeklinde ifade edilen ilkenin, özellikle şiddete maruz kalan kişilerin haklarıyla ilgili yasa taslağı üzerinde devam eden incelemeyle bağlantılı olarak, teşvik edilmesi ve desteklenmesi;
d. mahkemelerin bu alandaki uygulamalarının izlenmesi ve gelişimin ölçülmesi.
B. Ceza hukuku
1. Psikolojik şiddet (Madde 33)
213. İstanbul Sözleşmesinin 33. maddesi, baskı veya tehditle bir kişinin ruhsal bütünlüğüne ciddi olarak zarar verilmesi yoluyla oluşan kasıtlı davranış olarak tanımlanan psikolojik şiddetin taraf devletler tarafından suç olarak tanımlanması yükümlülüğünü getirmektedir. Psikolojik şiddet, bu anlamda, şiddete maruz kalan kadınlar tarafından fiziksel şiddetten daha şiddetli ve kötü şekilde hissedebilecekleri çok yaygın bir ev içi şiddet türü olarak görülmektedir. Çoğunlukla fiziksel şiddetin bir öncü işareti olarak da görülen psikolojik şiddet, mahrum bırakma veya finansal kaynakların kısıtlanması gibi ekonomik şiddetle de bağlantılıdır.
214. İlgili veriler, psikolojik şiddetin Türkiye’de kadınların maruz kaldığı en yaygın ev içi şiddet türü olduğunu göstermektedir. 2014 yılında yapılan ev içi şiddet araştırması, [199] daha önce bir kez evlenmiş, ancak mevcut medeni durumları ‘’evli’’ olmayabilen kadınların partnerleri tarafından tüm yaşamları boyunca şiddete maruz kalma oranının % 44 gibi yüksek bir oran olduğunu göstermektedir. Araştırmadan önceki 12 aylık dönemde psikolojik şiddet oranı % 25 olarak bulunmuştur ki bu oran, 2008 yılında yapılan araştırmada bulunan sonuçla aynıdır. Psikolojik şiddet; hakaret, kişinin diğer insanların önünde küçük düşürülmesi, yıldırma, korkutma, kişinin kendisini veya bakım sağladığı birini yaralamakla tehdit etme şeklinde görülmektedir. Aynı araştırmada kadınların özgür iradelerini sınırlama amacına yönelik çok yaygın denetçi davranışlar da ele alınmıştır. Bunlar arasında kadının nerede olduğunu, nereye gittiğini kontrol etme, başka erkeklerle konuştuğunda öfkelenme, belirli bir giyim tarzında giyinmesi için zorlama, sağlık kurumuna gidip gitmeyeceğine karar verme, kadının sosyal çevreyle ve arkadaşlarıyla temasını engelleme gibi davranışlar başı çekmektedir. Örneğin daha önce en az bir kez evlenmiş ve şu anda medeni statüsü evli olmayabilen kadınların % 62’si, nereye gittikleri-nerede olduklarının eşleri veya partnerleri tarafından sorgulandığını ifade etmişlerdir.
215. Psikolojik şiddet, 6284 sayılı Yasada yer almaktadır,[200] ancak TCK’de suç kapsamına alınmamıştır. Değerlendirme ziyareti sırasında yetkili adli profesyonellerce GREVIO Komitesine yapılan bilgilendirmeye göre, bu şiddet türü adli uygulamada çoğunlukla tehdit (madde 106), şantaj (madde 107), cebir kullanma (madde 108), onur, şeref ve saygınlığı rencide etme (madde 125) ve kötü muamele (madde 232) kapsamında ele alınmaktadır. Ancak bu suç tanımları, birbirinden soyutlanmış tek eylemlere uygulanacak yaptırımları kapsamakta, kendi başına suç olarak sayılma sınırı dışında kalan eylemlerin uzun süreli tekrarından oluşan tacizci davranış kalıbını kapsama almada yetersiz kalmaktadır. Örneğin sürekli ve zarar verici cebirle kontrol davranışına caydırıcı ve cezalandırıcı yaptırımlar uygulanması bakımından yeterli değildir. İstanbul Sözleşmesinin bu maddesi, münferit vakalardan ziyade davranış biçim ve seyrini tanımlamak için düzenlenmiş olup amacı, - aile içinde veya dışında – zamana yayılan tacizci bir davranış kalıbının niteliğinin ifade edilmesidir. Bunun yanı sıra cebir kullanma ve tehdit davranışları da bu madde kapsamında değerlendirilmelidir. [201] Yetkililer, buradan yola çıkarak yukarıda kaydedilen TCK kapsamındaki hükümlerin uygulamada yukarıda alıntılanmış yükümlülükleri karşılayıp karşılamadığını tekrar değerlendirmelidir.
216. Eziyet suçu da bu tür davranış biçimine uyan suçlardandır. Bu konu, TCK 96. maddesinde genel anlamda bir kimsenin eziyet çekmesine yol açan davranışlar olarak tanımlanmaktadır. Hukuk uygulayıcıları, bu hükmün dava sırasında önleyici gözaltı kararı verilmesi bakımından önemli olduğunu belirtmektedir. [202] GREVIO, bu konuda elde adli istatistik olmaması nedeniyle, kadına şiddet vakalarında İstanbul Sözleşmesinin 33. maddesi kapsamında tanımlanan şiddet davranışının kovuşturulmasında bu maddenin (veya bir önceki paragrafta belirtilen diğer maddelerin) hangi oranda uygulandığını tespit edememiştir.
217. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda Türk yetkilileri teşvik etmektedir.
a. başta kolluk kuvvetleri ve yargı organlarında çalışanlar olmak üzere, Türkiye’de kadınları etkileyen en yaygın şiddet türlerinden biri olan psikolojik şiddetin yaygınlığı konusunda ilgili profesyonellerin bilinçlendirilmesi için eğitim ve ayrıca protokol ve kılavuz ilkelerin geliştirilmesi dahil olmak üzere gerekli önlemlerin alınması;
b. Türk Ceza Kanununun (TCK) mevcut hükümlerinin, başta özellikle zorlama veya tehdit gibi tacizle ilgili hükümler olmak üzere, yargısal uygulamalarda mevcut kullanımının kapsamlı bir şekilde gözden geçirilmesi;
c. TCK’nin mevcut hükümlerini eksiksiz bir şekilde uygulayarak, özellikle bu kanunun 96. maddesinde hüküm altına alınan eziyet suçu dâhil olmak üzere, psikolojik şiddet vakalarının soruşturulması, kovuşturulması ve faillerin etkili bir şekilde cezalandırılması veya İstanbul Sözleşmesinin ruhuna daha uygun bir hükmün düzenlenmesinin değerlendirilmesi.
2. Israrlı takip (Madde 34)
218. 34. madde, ısrarlı takip suçunun iki ana bileşenli niteliğini belirtmektedir: a) fail tarafından şiddete maruz kalan kişide kişinin güvenliğine yönelik bir korku hissi oluşturulma niyeti ve b) bu niyetin tekrar eden tehditkâr davranışla birleştirilerek ortaya konması.
219. Bu konuda elde bulunan en son veriler, Türkiye’de kadınların % 27’sinin yaşamları boyunca en az bir kez ısrarlı takibe maruz kaldıklarını göstermektedir. Israrlı takibe maruz kalan bir kişinin karşı karşıya geldiği tehlikeye 6284 sayılı Yasa ve bu yasa ile ilgili uygulama yönetmeliğinde, fiziksel ve psikolojik sıkıntı yaratan sözlü, yazılı ve iletişim araçlarını kullanarak ortaya konan her türlü eylem olarak yer verilmiştir. [203] Dolayısıyla örneğin iletişim araçlarını kullanarak bir kişiyi baskılayıcı girişimlerde bulunulması durumunda ‘’failin koruma altına alınan kişiyi iletişim araçları veya başka bir yolla rahatsız etmemesi’’ yönünde önleyici bir emir çıkarılabilecektir. [204]
220. Ancak ısrarlı takip Türk Ceza Kanununda (TCK) ceza gerektiren bir suç olarak tanımlanmamış olup bu eylemle ilgili adli soruşturma, bir kişinin eziyet çekmesine yol açan davranış (madde 96), cinsel taciz suçu (madde 105), tehdit suçu (madde 106), şantaj suçu (madde 107), huzur ve sükûnu bozma suçu (madde 123) ve özel hayatın gizliliğini ihlal etme suçu (madde 134) gibi diğer suçlarla ilgili başlıklar altında değerlendirilmektedir. Ancak bu maddelerin hiçbiri, ısrarlı takip suçunun özellikle İstanbul Sözleşmesinin 34. maddesinde tanımlanan bileşenlerini yeterince kapsayan ve bu suçun ciddiyetini yansıtan bir ifade tarzını kapsamamaktadır.
221. GREVIO, dijital ortamdaki yansımalarının da dikkate alınarak, ısrarlı takip eyleminin ayrı bir suç olarak düzenlenmesi ve etkili ve caydırıcı şekilde cezalandırılması yönünde düzenleme yapılmasını Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
3. Cinsel saldırı dâhil cinsel şiddet (Madde 36)
222. İstanbul Sözleşmesinin 36. maddesi, cinsel saldırı dâhil olmak üzere, kişinin rızası olmaksızın yapılan her türlü cinsel içerikli eylemin suç kapsamına alınması yükümlülüğünü getirmektedir. Sözleşme kapsamında yer alan cinsel şiddet tanımı, temel esas olarak kişinin hür iradesiyle gönüllü olarak verdiği rızanın olmaması üzerine bina edilmiştir. Taraf devletler, cinsel şiddet vakalarıyla ilgili verdikleri hükümlerde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin içtihat hukukunu, özellikle M.C.-Bulgaristan kararını göz önünde bulundurmalıdır: ‘’Cinsel suçlarda her durumda fiziksel direnç gösterildiği ile ilgili kanıt istenmesi gibi katı yaklaşımlar, bazı cinsel saldırı türlerinin cezasız kalmasına zemin hazırlar ve bu suretle kişinin cinsel özgürlüğünün etkili bir şekilde korunmasını tehlikeye atar’’. [205] Bu ifadeden cinsel saldırı dâhil cinsel şiddetin, güç kullanımının bir suç olarak görülmesi ve dolayısıyla buna karşı bir direnç olması gerektiği şeklindeki dar tanımının kadının vücut bütünlüğü ve cinsel özgürlüğü haklarını korumaktan uzak olduğu sonucu çıkmaktadır. Şiddete maruz kalan kişinin cinsel eyleme hür iradesiyle rıza gösterip göstermediği konusunun her vakada vakaya özgü şekilde tespit edilebilmesi için bu tür suçlarda kovuşturmada kanıtların bağlama duyarlı bir şekilde değerlendirilmesi gereklidir. Yapılan analizde şiddete maruz kalan kişilerin cinsel şiddet ve cinsel saldırı karşısında sergilediği geniş yelpazeli davranışsal tepkiler dikkate alınmalı, bu gibi durumlarda sergilenen tipik davranışlarla ilgili varsayımlardan yola çıkılmamalı ve toplumsal cinsiyetle ilgili basmakalıp inanışlar ve kadın ve erkek cinselliği ile ilgili hayali uydurma söylemlere de itibar etmemelidir. [206] Sonuç olarak şu anki veya daha önceki eşe karşı işlenen ve kişinin rızasına dayanmayan her türlü cinsel eylemi kapsamalıdır. Yasalar, tarihsel olarak birçok ülkede, kapalı veya açık bir şekilde, evlilik içinde meydana gelen cinsel saldırıyı görmezlikten gelmiştir. İstanbul Sözleşmesinin 43. maddesi, şiddete maruz kalan kişiyle fail arasındaki ilişki türüne bağlı olmaksızın cinsel suçların suç kapsamına alınması yükümlülüğünü getirmektedir.
223. 2014 yılında yapılan araştırma sonuçları, Türkiye’de en az bir kez evlenmiş, ancak medeni hal olarak şu anda evli veya partneriyle yaşayan % 12’sinin yaşamları boyunca en az bir kez eşleri veya partnerleri tarafından cinsel şiddete maruz kaldıkları, bu kadınlardan % 5’inin araştırmadan önceki 1 yıl içinde cinsel şiddete uğradıklarını göstermektedir. [207] 15 yaşın üzerindeki kadınların % 3’ü eş veya partnerleri dışındaki kişiler tarafından cinsel şiddete, [208] kadınların % 9’u ise 15 yaşından önce çocuk yaşta cinsel istismara maruz kalmışlardır. [209]
224. TCK’nin 6. bölümü tamamen cinsel suçlara ayrılmıştır. GREVIO, baştan itibaren kanun koyucunun, cinsel şiddetin topluma karşı bir suç olduğu ve bu tür şiddetin kişiye karşı bir suç olarak nitelendirilmesi gerektiği şeklindeki önceki tanımından yola çıkmasını memnuniyetle karşılamaktadır. Cinsel Şiddet, TCK’nin 102. maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddenin ilk paragrafı, cinsel saldırı suçuna yaptırım olarak 5 ila 10 yıl arasında hapis cezası öngörmektedir. Bu maddenin ikinci paragrafında, vücuda organın veya bir objenin sokulması halinde oluşan ağırlaştırılmış cinsel saldırı için ise 12 yıldan az olmamak üzere hapis cezası öngörülmüştür. Güç kullanımı, kasıtlı yaralamaya bağlı olarak eyleme ek bir sorumluluk yüklenmesine yol açabilir; bu nedenle cinsel şiddet suçunun bir bileşeni değildir. 102. madde, bunun yanı sıra evlilik için cinsel saldırı kavramına da yer vermektedir; ancak evlilik içinde oluşan cinsel saldırı, İstanbul Sözleşmesinin 55. maddesinde getirilen hükmün aksine, sadece şiddete maruz kalan kişinin şikâyeti üzerine kovuşturulmaktadır.[210] TCK kapsamında cinsel saldırının eski eşler için de geçerli olduğu yönünde açık bir hüküm olmamasına rağmen yetkililer, GREVIO Komitesine bu tür şiddetin eski eşler için de geçerli olduğunu ifade etmişlerdir. Bu hükmün uygulamada eski eşleri de kapsayacak şekilde nasıl uygulandığını tespit edebilmek için ilgili içtihat hukukunun ve/veya adli istatistiklerin analiz edilmesi gerekir.
225. Bir kişinin üçüncü bir kişiyle rızası olmaksızın cinsel nitelikli eyleme karışmasına neden olunması şeklinde oluşan kasıtlı davranış, cinsel şiddet alanında şu anda Türk mevzuatında düzenleme yapılmamış olan bir konudur (İstanbul Sözleşmesi 36. maddesi 1c paragrafı). Bu paragraf, failin bizzat cinsel eylemi gerçekleştiren kişi olmadığı, ancak partnerden kaynaklanan kontrol ve istismarın bir yansıması olarak şiddete maruz kalan kişinin üçüncü bir kişiyle cinsel ilişkiye girmesine neden olduğu vakaları kapsamaktadır. Suç söz konusu olduğunda taammüdün kapsamı, yardım ve suç ortaklığından daha geniştir. Bu, sadece bir suçun, örneğin cinsel saldırı suçunun, başkası eliyle yapılmasını ve bu itibarla cinsel saldırı suçunu kapsamaz, her ikisini de içine alır. Diğer bir deyişle 36. madde paragraf 1c kapsamında yer alan kasıtlı davranış, bir suçun teşvik edilmesi veya kolaylaştırılmasında öte bir kadının özgür iradesinin ortadan kaldırılması şeklinde ortaya çıkan kötü niyetli davranışı ortaya koyma amaçlıdır.
226. GREVIO, Türk yetkilileri aşağıda belirtilen hususları yerine getirmeye davet etmektedir.
a. İstanbul Sözleşmesinin 36. maddesi 1c paragrafında hükme bağlanan, diğer bir kişinin üçüncü bir kişiye karşı o kişinin rızası olmaksızın cinsel nitelikli eylemlerde bulunmasına neden olunması şeklinde ifade edilen kasıtlı davranışla ilgili cezai mevzuat oluşturulması;
b. Eski eşe yönelik cinsel şiddet vakalarıyla ilgili olarak mahkemelerin uygulamalarının analiz edilmesi ve analiz bulgularına dayalı olarak TCK’nin cinsel şiddetle ilgili hükümlerinin bu tür vakalarda da uygulanması için gerekli önlemlerin alınması.
228. Yukarıda belirtilen karar, küçük yaşta evlilik olayına bakan alt mahkeme tarafından yapılan başvuru üzerine verilmiştir. Alt mahkeme ilgili kararında; “küçük yaşta evliliğin kırsal kesimlerde yaygın olduğu ve küçük yaştaki çocuklar arasında cinsel ilişkilerin kırsal kesimde sık görüldüğü, reşit olmayanla cinsel ilişkiye girilmesinden kaynaklı ağır cezalardan reşit olmayan sanıkların haberdar olmadığı, bu konudaki farkındalığın artırılmasını amaçlayan herhangi bir faaliyetin bulunmadığı, çocuklara ağır cezalar verilmesinin toplum bilincini yaraladığını, ilgili maddenin değişiklik öncesi halinde şiddete maruz kalan kişinin ruhsal sağlığının zarar görmediği durumlarda asgari 8 yıl hapis cezası öngördüğü ancak anılan maddenin son halinde ise, şiddete maruz kalan kişinin ruhsal sağlığının bozulup bozulmadığına bakılmaksızın asgari 16 yıl hapis cezasının öngörüldüğünü ve yakın yaşlardaki şiddete maruz kalan kişilere karşı işlenen suçlarda farklı cezai yaptırım uygulanmasının dolaylı yoldan eşitlik ilkesini ihlal ettiğini” ifade etmiştir. Buna cevaben Türkiye Anayasa Mahkemesi; Türk Ceza Kanunun 103. Maddesinin, hâkimlere somut olaya göre cezalarda değişiklik yapılması hususunda hakimlere yeterli takdir hakkını bahşetmediğini dolayısıyla hukuk devleti ilkesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Daha iyi anlatmak gerekirse; Anayasa Mahkemesi: “bahsi geçen hükmün, onarıcı yasal kurumların uygulanması ihtimalini ya da suçun farklı yaş gruplarından mağdurlara karşı işlenmesi, failin de reşit olmaması ya da şiddete maruz kalan kişinin yaşının büyültülmesi suretiyle fiili birlikteliğin resmi evliliğe dönüştürülmesi gibi her bir somut olayın özelliklerini dikkate almak suretiyle ceza belirlenmesi ihtimalini ortadan kaldırdığı” şeklinde bir sonuca varmıştır.
229. Anayasa Mahkemesi tarafından verilen karar, çocuk istismarı davalarının cezasız kalabileceğini dair uyarılarda bulunan akademisyenler ve kadın hakları savunucuları tarafından derhal eleştirilmiştir. TCK’nın mülga olan 103. Maddesi ile değiştirilmesi amacıyla teklif edilen ve geriye etkili olarak 16 Kasım 2016 tarihinden evvel cinsel istismar sebebiyle verilen mahkumiyetlerin ve cezai soruşturmalarının, fail ile şiddete maruz kalan kişinin evlenmesi durumunda ertelenmesini öngören yasa maddesi ciddi şekilde eleştiri almıştır. Bu kanun değişikliği teklifine yapılan ciddi ve sert eleştiriler sonrası, bahse konu teklif geri çekilmiş ve 12 yaşından küçük olan çocuklara karşı vücuda organ ya da başka bir cisim sokmak suretiyle gerçekleşen cinsel istismar olayları da dahil olmak üzere cinsel istismar suçu kapsamında verilecek cezaların alt limitleri artırılmıştır.
230. Madde 103, 15 yaşından küçük olan çocuklarla 15 yaşını doldurmuş olup cinsel faaliyeti idrak etme ve buna rıza gösterme yeteneği gelişmemiş çocuklara karşı işlenen her bir cinsel istismar eylemini cezalandırmaktadır. Bu hükmün anlamı ise, 15 yaşından küçük bir çocuk ile kurulan cinsel ilişkinin baskı altında olması bile cezalandırılacağı anlamına gelmektedir.
231. 15 yaşından büyük bir çocuk ile kurulan cinsel ilişki ise sadece “cebir, tehdit, hile ya da şiddete maruz kalan kişinin bu hususta verdiği onayı etkileyen başka bir yöntemle” gerçekleştirildiği durumlarda cinsel istismar olarak kabul edilmektedir. Böylece, 15 yaşından büyük olan çocuklara karşı işlenen cinsel istismar suçu tanımında güç kullanımı şart koşulduğu için anılan madde, cinsel şiddetin sadece özgür irade ile verilen onay yokluğu esasına dayanması gerektiğini ifade eden İstanbul Konvansiyonu koşullarından ayrılmaktadır. Ayrıca, 15 yaşından büyük çocuklara karşı güç kullanmaksızın gerçekleştirilen cinsel şiddet eylemlerinin 18 yaşından küçük çocuklarla cinsel ilişkiyi düzenleyen 104. Madde kapsamına girmediği görülmektedir. TCK’nın 103 Maddesi cinsel şiddetle ilgili olduğu halde, 104. Madde 18 yaşından küçüklere karşı güç kullanmaksızın gerçekleştirilen her türlü cinsel ilişki eylemini dikkate almaktadır. Bu durum, güç kullanmaksızın gerçekleşebilecek cinsel şiddet eylemlerinin cezalandırılmasına dair yedek bir suç olarak görülemez.
232. Çocuğun cinsel istismarına dair suçların soruşturulması, bazı özel durumlar hariç olmak üzere genellikle şikayete bağlı değildir. Suçun taciz sınırlarını aşmadığı ve failin de çocuk olduğu durumlarda, bu suçlar için yapılacak soruşturma işlemleri şiddete maruz kalan kişi ya da onun veli veyahut vasisinin şikayetçi olmasına şartına bağlanmaktadır. GREVIO, hangi taciz eylemlerinin, örneğin yanaktan öpme ya da cinsel amaçlı ve kısa süreli fiziki temas etme eylemlerinin, cinsel dokunulmazlığı daha hafif şekilde ihlal ettiğine dair kurumlardan gönderilen bilgileri kayıt etmektedir. Ancak yine de; GREVIO, taciz kavramında yaşanan belirsizlik, bazı cinsel istismar eylemlerinin resen soruşturulmamasına yol açabileceğinden endişe duymaktadır.
233. Çocuğun cinsel istismarının ciddi psikolojik sonuçları ve genel anlamda cinsel şiddet eylemlerine dair suç ihbarında bulunma oranının çok düşük olduğu dikkate alındığında; GREVIO, mahkemeler tarafından mevcut hükümlerin ne şekilde uygulandığına dair ayrıntılı bir analiz yapılması gerektiğini savunmaktadır. CMCler tarafından toplanan verilerin mahkeme kararlarının nitel analizi de dahil olmak üzere soruşturmaların sonuçlarıyla eşleştirilmesi, çocukların cinsel istismar eylemlerine karşı korunmasını sağlayan yasal mekanizmaların etkinliğine dair değerli anlayış sağlayacaktır. Bu şekilde yapılacak olan bir analiz, çocuğa karşı cinsel şiddet davalarından veri toplanmasıyla ilgili boşluğun doldurulması amacına da hizmet edecektir.
234. GREVIO, aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir:
a. İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan, cinsel saldırı dahil olmak üzere, kişinin rızası olmaksızın yapılan tüm cinsel nitelikli eylemlerin suç olarak tanımlanması ilkesini göz önünde bulundurarak 15 yaşından büyük çocuklara karşı işlenen cinsel istismar suçlarıyla ilgili mevzuatta değişiklikler yapılması;
b. kız çocuklarına karşı cinsel şiddet ile ilgili cezai hükümlerin mahkemelerce nasıl uygulandığının belirlenmesi için araştırmalar yapılması.
4. Zorla evlilik (Madde 37) ve zorla evliliklerin medeni hukuktaki sonuçları (Madde 32)
235. Zorla evlilik, TCK kapsamında ayrı bir suç olarak cezalandırılmamaktadır. Buna karşılık, yetkililer tarafından İstanbul Konvansiyonunun 37. Maddesinde belirtilen suçun özgürlükten mahrum bırakma, insan kaçakçılığı ve cinsel saldırı/tecavüz gibi suçlarla kapsam altına alındığı ifade edilmektedir[212].
236. 2001 yılında, kızlar için Türkiye’deki evlenme yaşı, erkekler için belirlenen evlenme yaşı ile eşitlik sağlanması amacıyla yükseltilmiştir. Bu kapsamda aileden izin alınarak evlenme yaşı 15’den17’ye ve herhangi bir izin alınmaksızın evlenme yaşı da 18 yaşına yükseltilmiştir. 16 yaşında olan çocuklar ise sadece “istisnai durumlarda ve önemli sebeplerle” mahkemeden izin almak suretiyle evlenebilir[213]. Evlilik için yasal yaşı yükseltmek çocuk yaştaki evliliklerin önüne geçilebilmesi için yetkili makamlar tarafından alınabilecek en önemli tedbirlerden birisidir. Bu kapsamda; toplum ve ailelerin farkındalığının artırılması ve kızların güçlendirilmesi gibi birçok önleyici faaliyette bulunulmuştur. Mülteci nüfusu da dahil olmak üzere erken ve/veya zorla evliliklerin önlenmesi, devam eden Kadına Şiddete Karşı Ulusal Eylem Planının hedeflerinden birisidir[214]. Ayrıca, 2018 ve 2023 yıllarını kapsayacak Erken ve Zorla Evlilikle Mücadele Edilmesine Dair Türkiye’nin birinci Ulusal Eylem Planının faaliyete alınmasına dair çalışmalar sürmektedir.
237. Yetkililer tarafından temin edilen veriler, Türkiye’deki erken ya da zorla evlilikle mücadelenin belirli bir ilerleme gösterdiğini vurgulamaktadır[215]. Ancak yine de, zorla ya da küçük yaşta evlilik olaylarının yaygın olduğu görülmektedir[216]. En son gerçekleştirilen bir çalışmaya göre ise, Türkiye’de yaşayan kadınların %25’inin 18 yaşından evvel evlendikleri ve bu oranın kırsal kesimde %32’ye yükseldiği ortaya çıkmıştır[217]. Bu kadınların yaklaşık %19.9’u, evlenmeleri hususunda ailelerinin karar verdiğini ve bu hususta kendi onaylarının alınmadığını ve bu evliliklerin %46.8’inde aile kararlarının esas alındığı ve sadece kadının rızasına dayalı olarak gerçekleştirilmediği ifade edilmiştir. Daha da önemlisi, yukarıda belirtilen durumların %45’ninde reşit olmayan kız çocuklarının kendilerinden beş ila dokuz yaş büyük erkeklerle ve %23 ise kendisinden en az 10 yaş büyük erkeklerle evlendirildikleri ortaya çıkmıştır. Ayrıca, küçük yaştaki kız çocuklarının evlendirilmesi vakalarının beşte birinde başlık parası alındığı ve bu evliliklerin %13’inde kız çocuklarının yaşları hususunda yanlış bilgi verildiği görülmektedir. Bu kapsamda; GREVIO, erken yaşta evliliğin fiziksel/cinsel şiddete maruz kalma arasında ciddi bir bağın olduğunu açık bir şekilde teyit eden güncel tarihli araştırmaya özellikle vurgu yapmaktadır. Bu araştırma kapsamında ortaya çıkmıştır ki: 18 yaşından önce evlenen kadınların %19’u, hayatlarında en az bir defa fiziki/cinsel şiddete maruz kaldıklarını ve 18 yaşından sona evlenen kadınların ise görece daha az bir oranda (%10) fiziki/cinsel şiddete maruz kaldıkları tespit edilmiştir. Benzer bir şekilde, (18 yaşından önce) evlenen kadınların şiddet görme oranı %48 iken 18 yaşından sonra evlenen kadınlarda bu oranın %31’e düştüğü görülmektedir[218].
238. GREVIO, zorla ve küçük yaşta evlilik arasındaki farkı kabul etmekle birlikte; genç yaştaki gelinlerin, evlilik birliğine ilişkin tam ve özgür iradelerinin alınmaması ya da zorla evliliğe karşı koyamaması riskine daha fazla maruz kaldıklarını vurgulamaktadır. Zorla evlilik ve küçük yaşta evliliğin zararlı sonuçları uluslararası insan hakları kurumları tarafından oldukça fazla bir şekilde belirtilmiştir[219]. Çocuk yaşta, erken ve zorla yapılan evliliklerin insan haklarını ihlal ve tecavüz ettiği ve bu haklara zarar verdiği genel olarak kabul edilmektedir ayrıca diğer zararlı uygulamaların ve insan hakları ihlallerinin işlenmesi ve devam ettirilmesiyle de irtibatlandırılmaktadır. Bu şekildeki zararlı uygulamalar kadın ve kız çocukları üzerinde aşırı derecede olumsuz etki yapmakta ve fiziki ve psikolojik sağlıklarına birçok açıdan ciddi tehdit oluşturmaktadır.
239. Çocuk yaşta evlilik, kriz zamanlarında ciddi şekilde artış göstermektedir. Bu duruma, artan yoksulluk seviyesi ve hane halkı masraflarının azaltılmasına dair ihtiyaç sebep olmaktadır. Kriz durumlarında aileler, giderek daha kırılgan bir hale gelen çevrede kızlarını cinsel taciz ve şiddetten koruyabilmek için kendilerini zorunlu hissedebilmektedirler. Türkiye bu olguyu, Suriye savaşına müteakip yaşanan ciddi seviyedeki mülteci akını ile tecrübe etmiştir. BMMYK (Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği) tarafından 2014 yılında yapılan bir araştırmaya[220] göre Türkiye’de yaşayan Suriyeli göçmen kızların ortalama evlenme yaşı 13 ila 20 yaş arasında değişmektedir ve araştırmaya katılanların birçoğu, yeterli paraları olsaydı kızlarının bu genç yaşlarda evlenmelerine izin vermeyeceklerini ifade etmektedir.
240. Zorla evliliğe dair yasal düzenlemenin bulunmaması durumunda; GREVIO, bu şiddet türüne karşı Türkiye’nin vereceği cevabın kısmi ve zayıf olacağı sonucuna varmaktadır. GREVIO, İstanbul Konvansiyonunun 37. Maddesinin, evlilik ilişkisine özgür irade ile girilmesi ve eşin serbestçe seçilmesi olarak ifade edilen hakların korunması ve 36. Madde kapsamında ifade edilen cinsel dokunulmazlığa ve bağımsızlığa dair hakların temin edilmesi amacıyla düzenlendiğini vurgulamaktadır. Ayrıca, zorla evlilik kavramını cinsel şiddet kurumu içerisinde düzenleme tercihi, başta çocuk evlilikleri olmak üzere birtakım durumlarda şiddete maruz kalan kişilerin,cinsel saldırı suçu nedeniyle çocukların zorla evlendirilmesinden sorumlu olan kişiler yerinecezai sorumluğa maruz kalmasına yol açmaktadır. Bu kanun seçiminin sınırları, “aile onuru” kapsamındaki bazı ahlak kuralları ile zorla evliliğin cinsel şiddetin telafisi olarak görüldüğü dikkate alındığında daha da belirgin hale gelmektedir. Her ne kadar fail ile şiddete maruz kalan kişinin evlenmesi, failin suçunu ortadan kaldırmasa da; GREVIO, bazı durumlarda şiddet gören kişinin, fail ya da ailesinden gelecek olan baskılar da dahil olmak üzere “teamül” ya da “onur” kavramları nedeniyle bu durumu ihbar etme ihtimalinin düşük olacağından endişe etmektedir. Ayrıca, kadına karşı işlenen bu şekildeki bir şiddetin cezalandırılmaması, veri toplanmasına engel teşkil etmekte ve Türkiye’deki zorla evlilik kurumunun yapısı hakkında gerçekçi sonuçlar elde edilebilmesini de engellemektedir.
241. GREVIO, kayıtlı olmayan dini evliliklerin resmi olmayan yapısının, onların İstanbul Konvansiyonunun 37. Maddesi kapsamında cezalandırılmasına engel teşkil etmediğini bir kez daha hatırlatmaktadır. Bir tarafın rızası alınmadan ve geleneksel kurallar kapsamında yapılan fiili evlilikler, genç kadınlar ve kız çocukları üzerinde resmi şekilde yapılan evliliklerle aynı olumsuz sonuçlar doğurmaktadır (okuldan ayrılma, erken/istenmeyen hamilelik, vb.). Evliliklerin resmi merasimine dair dar anlamdaki koşullar, zorla evlenerek şiddete maruz kalan kişilere İstanbul Konvansiyonu tarafından sağlanan korumayı riske atılabilir.
242. Türkiye, kayıtlı olmayan evlilik sayısının azaltılmasını amaçlayan bir yasa metnini yakın tarihte Meclisinden geçirmiştir. 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununa 19 Ekim 2017 tarihinde yapılan değişikliğe kadar, resmi olarak evlenmeden evvel yapılan dini nikahların yasal statüsü bulunmamaktadır ve eşler arasında herhangi bir hak doğurmamaktadır. Ancak yeni yasal düzenleme kapsamında, Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından görevlendirilecek olan memurlara ya da müftülere resmi nikah kıyma yetkisi bahşedilmiştir. Bu yetkiler kapsamında; bu yeni yasa metninin en temel amaçlarından birisi, seküler evliliğe karşı olan ailelerin devlet tarafından onaylanmış müftüler huzurunda evlenmesini amaçlamaktadır. GREVIO, İstanbul Konvansiyonuna taraf olan devletlerin muhtelif kanunlarında, yaygın olarak icra edilen inançlar doğrultusunda yapılan resmi evlilik törenlerine yasal statü verildiğinin farkındadır. Evliliğin kanunların emreylediği hususlara uygun olduğunu teyit etmek, din adamlarına resmi nikah yapabilme yetkisinin verilmesinin doğal bir sonucudur. Böylece örneğin, evlenmek için huzuruna gelen eşlerin kanuni yaşlarına eriştiğinin ve evlenmeleri için önlerinde başkaca bir engel bulunmadığının teyidi din adamlarının görev ve sorumlulukları arasında yer alacaktır.
243. GREVIO, “evlilik” ve “ergenlik çağı” kavramlarını tanımlayan çevrim-içi bir sözlüğün Diyanet’in resmi internet sitesine yüklendiğini belirtmektedir. Bu internet sitesinde ergenlik çağına gelenlerin evlenme hakkının olduğu ve ergenlik yaşının kızlarda 9 ve erkeklerde ise 12 olduğu ifade edilmiştir. Bu iki tanım hep birlikte okunduğunda, dokuz yaşında bir kız çocuğunun evlenebileceği şekilde bir sonuç ortaya çıkmıştır[221]. Her ne kadar Diyanet tarafından yukarıda belirtilen yorum reddedilse de[222]; GREVIO, Türkiye’de yapılan güncel tarihli bir araştırma kapsamında 18 yaşından küçük gelinlerin evlilik merasimlerinin %60’ının imamlar tarafından yapıldığını tespit etmiştir[223]. Bu durum ise, aileden izin almak suretiyle evlenme yaşını 17 ve yasal evlenme yaşını 18 olarak belirten yasal düzenlemelere uygun olmayan dini uygulamaların potansiyeline işaret etmektedir. Bu araştırma kapsamında elde edilen bulgular ışığında; GREVIO, dini evlilik merasimlerinin yönetilmesine dair yetkililere verilecek olan yeni sorumlulukların, yasa-dışı çocuk ve zorla evliliklere son vermeyi hedefleyen kanunların standartlarını tutarlı bir şekilde destekleyemeyeceğinden ciddi şekilde endişe etmektedir.
244. İstanbul Konvansiyonu; taraflara, zorla evliliğin hem cezai hem de hukuki sonuçlarının düzenlenmesini şart koşmaktadır. Hukuki sorumluluk düzeyindeki önlemler, şiddete maruz kalan kişiye herhangi bir maddi ya da idari külfet getirmeksizin zorla yapılan evliliklerin iptal edilebilir, geçersiz ya da fesih edilebilir olmasını sağlamalıdır. Türkiye’de, zorla evlilik kurumunu düzenleyen herhangi bir madde Türk Medeni Kanununda yer almamaktadır. Zorla evliliğin iptali, yanılma suretiyle yapılan evliliğin fesih edilmesine dair hükümlerle[224] ya da evlilik için verilen rızanın “kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmesi” hükümleri kapsamında talep edilmektedir[225]. Ancak, bu hükümlerin uygulama kapsamının sınırlı olması, fiziki ve/veya psikolojik şiddet sebebiyle eşin gönüllü olarak rıza göstermediği evliliklerin tamamını kapsamına almamaktadır. Bu durum ise; şiddete maruz kalan kişilere, zorla evlilik sebebiyle kurulan bağları ortadan kaldırabilmesi için gereken yasal desteği sağlamamaktadır. Ayrıca; GREVIO, mahkemelerin bu kanun hükümlerine başvurmak suretiyle herhangi bir zorla evliliği iptal ettiklerine dair hiçbir belge ve delile ulaşamamıştır. Ayrıca GREVIO; yetkililerin, zorla evliliğin fesih edilmesinin ekonomik ve sosyal sonuçlarına bir politika tanzim edilmek suretiyle değinilmesini tavsiye etmektedir. Kadınların zorla evliliğin fesih edilmesini talep etmekten ekonomik zorluklar sebebiyle korktukları göz önüne alındığında, erken/zorla evlilik mağdurlarına adli süreçlerde hukuki destek verilmesinin ötesine geçen ve onları ekonomik ve sosyal açıdan güçlendirici programların mevcut politika önlemlerine dahil edilmesi (bu sorun ile ilgili olarak Ulusal Eylem Planı kapsamında yapılacak olanlar da dahil olmak üzere) gerekmektedir. GREVIO, yetkililerin halihazırda Erken ve Zorla evliliklerle Mücadele Hakkında yeni bir Strateji ve Eylem Planı (2018 – 2023) hazırlandıklarını ve bu sorunların ilgili eylem planı kapsamında ele alınacağını olumlu olarak dikkate almaktadır.
245. GREVIO, aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. zorla evliliklerin ceza yasaları kapsamında ayrı bir suç olarak tanınması;
b. cinsel saldırı veya cinsel tacize maruz kalan kişilerin faille evlenmeye zorlanmaması ve evlilik durumunun cinsel şiddeti hükümsüz kılmamasının temin edilmesi bakımından gerekli önlemlerin alınması;
c. Müftüler dahil olmak üzere, medeni nikah kıymaya yetkili tüm devlet memurlarının, yaptırım uygulanması da dahil, çocuk evliliklerini ve zorla evlilikleri önleme konusundaki sorumlulukları doğrultusunda davranmalarının sağlanması;
d. Eşlerin yaşının saklanmasına yönelik girişimlerin engellenmesi için güvenilir doğum kayıt sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanımının teşvik edilerek desteklenmesi;
e. Zorla evliliğe maruz bırakılmış kişi üzerinde yasal olmayan finansal veya idari bir yük yüklemeksizin zorla evliliklerin iptalinin mümkün olması, feshedilmesi veya sona erdirilmesine olanak veren gerekli yasal önlemlerin kabul edilmesi ve zorla evlendirilmeleri sonrasında evlilikleri iptal edilen, feshedilen veya sona erdirilen kadınların ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanması için programlar oluşturulması;
f. Çocuk evlilikleri ve zorla evliliklerle ilgili veri toplanması ve bu alandaki eğilimlerin takip edilmesi;
g. Mülteci toplumu içindeki çocuk evlilikleri ve zorla evlilikler dahil olmak üzere, bu tür evliliklerin önlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesi amacına yönelik olarak, çocuk evlilikleri ve zorla evliliğin altında yatan sosyal, ekonomik ve kültürel etkenlerin ortaya konmasını da kapsayan kapsamlı politikalar geliştirilmesi. Bu politikalar, ayrıca özellikle her bireyin evleneceği kişiyi serbest iradesiyle seçme hakkının bulunduğu ve çocuk evliliklerinin ve zorla evliliklerin yasa dışı olduğu konularına vurgu yapan, ana-babaların yanı sıra okullarda ve çeşitli topluluklarda bilgilendirme kampanyalarını da kapsamalıdır.
5. Kadın sünneti (Madde 38)
246. TCK, kadın sünnetini cezalandıran herhangi bir özel hüküm ihtiva etmemektedir. Ancak, İstanbul Konvansiyonun 38/a maddesinde tanımlanan eylem, Türk Ceza Kanunun 86 ve 87. Maddeleri kapsamında soruşturulabilir ve bu maddeler sırasıyla; kasten yaralama ve aynı suçun mağdurun organ ya da duyularında kalıcı hasar ya da zayıflamaya yol açılması ya da üreme yeteneği kaybına sebep olan ağırlaştırıcı hallini düzenlemektedir. Ancak, Madde 38/b ve c’de belirtilen ve sünnet işlemi için kadına baskı yapan, teşvik eden ya da neden olan davranışlar, yukarıda belirtilen maddenin kapsamı dışında yer almaktadır ve mevcut suç tanımları kapsamında cezalandırılabilmesi mümkün görünmemektedir.
247. Her ne kadar kadın sünneti Türkiye uygulama ve adetlerine oldukça yabancı olsa da, özellike bu uygulamaların yaygın olduğu ülkelerden Türkiye’ye yapılan ciddi ölçekli mülteci akını, Türkiye’de bulunan kadınların bu eylem ve davranışlara maruz kalabilme riskini artırmaktadır. Ayrıca, bu şekilde yapılacak olan bir düzenleme, kadın sünnetine maruz kalan kişilerin milliyetine bakılmaksızın, bu tarz bir şiddete maruz kalan kişilerin tespit edilmesi ve uygun bir şekilde tedavi edilmesine hazır olunmasına imkan sağlayacaktır.
248. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesi konusunda yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
a. İstanbul Sözleşmesinin 38. maddesinde tanımlandığı gibi cezai mevzuat içinde özel olarak her türlü kadın sünnetini kapsayan bir suç tanımı yapılarak hükme bağlanmasının değerlendirilmesi;
b. kadınlara yönelik bu spesifik şiddet türü hakkında ilgili profesyonellerin ve genelde toplumun bilinçlendirilmesi ve bilgilendirilmesi.
6. Sözde ‘’namus’’ adına işlenen suçlar dâhil olmak üzere, kabul edilemez suç gerekçeleri (Madde 42)
249. Zorla çocuk düşürtme ve kısırlaştırma işlemi TCK’nın 99 ve 101 Maddeleri kapsamında düzenlenmektedir. Adli istatistiki verilerin bulunmaması sebebiyle; GREVIO, özürlü kadınların zorla çocuk düşürtme eylemine[226] maruz kaldıkları şeklindeki raporlar hakkında tespit yapacak durumda değildir.
7. Cinsel Taciz (Madde 40)
250. Cinsel taciz suçu, İstanbul Konvansiyonunun 40. Maddesi kapsamında ele alınmış ve bireyin şerefini etkileyen ya da etkileyebilecek olan her türlü istenmeyen cinsel içerikli davranışı kapsamı altına almaktadır. Cinsel taciz işyeriyle sınırlı olmadığı gibi aile ile de sınırlı değildir ve birden çok şekilde gerçekleştirilebilir. Bu kapsamda, eylemin gerçekleşeceğini durum ve ortamlar, konvansiyonda tanımlandığı üzere eylemin bir unsurunu oluşturmamaktadır.
251. Türkiye’de cinsel taciz, TCK’nın 105. Maddesi kapsamında cezai müeyyideye tabidir. Kamu görevinin veya hiyerarşik ilişkinin ya da aynı işyerinin sağladığı kolaylıkların kötüye kullanılması suretiyle işlendiğinde, daha ağır cezaya hükmedilmektedir. Kamuda çalışan personelin cinsel tacize maruz kalması durumunda, psikolojik destek ve yönlendirmede bulunan ALO 170 yardım hattı da dahil olmak üzere işyerinde psikolojik şiddet (mobbing) ile mücadele eden mekanizmalara bu durumu rapor edebilir[227]. Bu alanda, cezai ya da başka tür yaptırımların uygulanmasını öngörülen ve Konvansiyonun V numaralı Kısmında belirtilen diğer şiddet türleri hakkında hukuki açıdan istatistiki bilgilerinin bulunmaması, kadına karşı yaygın bir şekilde gerçekleştirilen şiddete karşı Türkiye’nin yaptığı müdahalelerin etkinliğinin tespit edilmesindeki en büyük engeldir.
8. Sözde “Namus” uğruna işlenen suçlar da dahil olmak üzere suçlar ilişkin kabul edilemez gerekçeler (Madde 42)
252. İstanbul Konvansiyonunun 42. Maddesi, aile-içi şiddet de dahil olmak üzere kadına karşı işlenen şiddet eylemlerine dair tarih boyunca kullanılan gerekçeleri açık bir şekilde reddetmektedir. Bu nedenle, üye devletlerin ceza ve ceza usul kanunları, şiddete maruz kalan kişinin şüphelenilen, hissedilen ya da fiilen gerçekleşen kültürel, dini, toplumsal ya da geleneksel veyahut örf ve adete ilişkin kural ihlallerinin engellenmesi ya da bu ihlallerin cezalandırılması için bu davranışların icra edildiğine dair sanıkların savunma yapmasına izin vermemelidir. Bu hükmün desteklenmesindeki amaç, şiddete maruz kalan kişiyi suçlayıcı davranışlara izin verilmemesidir.
253. Haksız tahrik kurumunu düzenleyen TCK’nın 29. Maddesi, “haksız bir eylemin sebep olduğu öfke ya da şiddetli elemin altında” işlenen suçlar için genel bir hafifletici sebep tesis etmektedir. Haksız tahrik sebebiyle işlenen suçlar, dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirime tabi tutulur ve hapis cezası olarak adlandırılan en ağır cezalarda dahi ciddi indirimler yapılmasını gerektirir. Ancak 2005 yılında TCK kapsamında yapılan reform kapsamında, “töre” saikiyle işlenen cinayetler hakkında bu gerekçe ile ceza indirimi yapılabilmesi mümkün değildir. Bu tarihten itibaren “töre cinayetleri” ile kan davası saikiylegerçekleştirilen cinayet eylemleri için ağırlaşmış müebbet hapis cezası[228] öngörülmektedir. Yapılan bu değişiklikler neticesinde, sadece suçu işleyen fail değil, cinayet kararının alan “ev konseyi”[229] üyeleri de aynı suçtan itham edilmekte ve yargılanmaktadır.
254. GREVIO, bu önemli yasal değişikliği ve sorunun çözümü hususunda yetkililerin çabalarını tasdik etmekle beraber; haksız tahrik kavramı, suçlara dair kabul edilemez gerekçeler yapılmasına ve kadına karşı gerçekleştirilen diğer şiddet eylemleri için şiddet gören kişinin suçlanmasına dair kapıyı açık bırakmaktadır. Yetkililer tarafından “haksız tahrik” kurumunun “töre cinayetleri”[230] sebebiyle gerçekleştirilen cinayet suçlarında cezanın indirilmesini sağlayan bir sebep olarak kullanılamadığını ifade edilmektedir, ancak bu görüşü destekleyen herhangi bir analiz ya da hukuki istatistik bulunmamaktadır. Ayrıca GREVIO, CEDAW tarafından ifade edilen ve bu hükmün sadece “töre” adına işlenen cinayetler sebebiyle Madde 29’da belirtilen haksız tahrik kurumu kapsamında ceza indiriminin önüne geçtiğini ancak “namus” sebebiyle işlenecek olan cinayetler için aynı korumayı sağlamayabileceği göz önüne alındığında bu yasal değişikliğin yeterli hukuki himayeyi sağlamayacağına dair endişelerini paylaşmaktadır[231]. GREVIO ayrıca, bu şekilde yapılan yasal değişikliklere rağmen, cinayet suçu dahil olmak üzere “namus” adı altında suç işlenmeye devam edeceğini ve faillerin “namus” adı altında ortaya süreceği gerekçelerle indirimli cezalara tabi olacağı hususunda endişeler yer almaktadır. Bu şekilde durumlara örneğin, kadının bir başka erkek ile ilişkisinin olması, eski-eşin tekrar evlenmesi, ailenin kadın üyesinin evlenmeden ilişki içerisinde yer alması ya da ailesinden izin almaksızın evlenmesi bu durumlara örnek verilebilir.
255. GREVIO, kadınların ya da kızların intihar etmeleri için baskı ve tesir altında kaldıklarını işaret eden raporlardan endişe duymaktadır[232]. Bu raporlar, “namus” adı altında işlenen suçların cezalarının sertleştirilmesinden itibaren bu şekildeki ölümlerin sona erdiğini ancak hayatların başka yollardan sona erdiğini ifade etmektedir. Aileler, kız kardeşlerinin öldürmeleri sebebiyle oğullarının ağır ceza almalarına istememekte ve bu nedenle kız çocuklarının kendi canını alması hususunda ona baskı yapmaktadır. GREVIO, bu suçların muhtemel mağdurları için özel olarak tasarlanan geniş kapsamlı önleyici eylemlerin icra edilmesini vurgulamaktadır. Gizli intihar vakalarına dair cezai soruşturma, takibat ve mahkumiyet kararlarına dair herhangi bir veri ve sayı olmadığı için ceza yargısı bölümünün failleri sorumlu tutulması hususundaki etkinliğine dair bir sonuç ya da tespit yapılamamaktadır. GREVIO, gerekli özenin gösterilmesine dair yükümlülük kapsamında, vefat eden kişinin bu kararı vermesinde üçüncü kişilerin etkisinin olup olmadığının tespit edilmesi için (“namus” ya da başkaca bir sebep) profesyonel adli tıp uzmanları tarafından otopsi işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve psikolojik otopsinin de yine alanında uzman kişilerce tamamlanması gerektiğini ifade etmektedir. Bu kapsamda GREVIO, Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine dair Ulusal Plan çerçevesinde “namus” adı altında işlenen cinayet ve şüpheli intihar olaylarının araştırılmasına dair yetkililer tarafından yapılan planları olumlu bir şekilde kaydetmektedir.
256. GREVIO, aşağıdaki hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. erkeğin veya ailenin onur ve prestijinin doğası gereği kadının bunlarla ilgili davranışı veya varsayılan davranışı ile ilintili olduğu yönündeki ataerkil davranış kalıplarına dayalı ve kadınları kontrol ederek kişisel özerkliklerini engellemeye yönelik anlayışın bertaraf edilmesi;
b. aileleri ve çevredeki kişiler tarafından baskı altına alınan kadınlara, kadın STK’leri kanalı dahil olmak üzere, gerekli yardım ve desteğin sağlanması. Bu sayede normları çiğnemekle suçlanan kadınlara baskı uygulanarak intihar etmelerinin önüne geçilecektir;
c. sözde ‘’namus’’ kavramının arkasında niteliği gizlenme olasılığı olan intihar, kaza ve ölüm olaylarının etkin bir şekilde soruşturulması ve kovuşturulmasının sağlanması;
d. yargı organlarında çalışan profesyonellere bu yönde eğitim sağlanması dahil olmak üzere, olaya maruz kalan kişinin kültürel, dinsel, sosyal veya geleneksel normları veya sözde ‘’namus’’ kavramını çiğnediği yolundaki iddiaların mahkeme uygulamalarında hiçbir şekilde ve hiçbir nedenle ceza indirimine yol açmamasının sağlanması;
e. sadece ‘’töre’’ adına işlenenlerin değil sözde ‘’namus’’ adına işlenen suç ve cinayetlerin de TCK’nin haksız tahrikle ilgili 29. maddesi ile ilgili uygulamalardan açık bir şekilde çıkarılmasına yönelik olarak TCK’nin değiştirilmesi;
f. Sözde ‘’namus’’ adına işlenen cinayetlerle ilgili mahkumiyetlere ilişkin verilerin toplanması ve değerlendirilmesi de dahil olmak üzere, İstanbul Sözleşmesinin 42. maddesine aykırı adli uygulamaların yakından izlenmesi.
257. GREVIO tarafından değerlendirme yapılırken, kadına karşı şiddet davalarında TCK’nın 62. Maddesi kapsamında ceza indirimi yapılmasına dair yaygın eğiliminden defalarca ciddi bir endişe kaynağı olarak bahsedilmektedir[233]. Bu madde, hakimin takdir yetkisine bağlı olarak yapılacak ceza indirim gerekçelerini düzenlenmiştir. Bu kavrama; suçun işlenmesinden sonraki ve yargılama sırasındaki failin davranışları, failin geçmişi, sosyal ilişkileri, cezanın failin geleceği üzerindeki muhtemel etkileri dahildir. Mevcut bilgilere göre, sadece mahkeme huzurunda ağırbaşlı ve saygılı davranmak, kadına karşı şiddet eylemini gerçekleştiren kişilerin ceza indirimi almasına yetmektedir. GREVIO, kadına karşı şiddet davalarında kullanılan ihtiyari takdir hakkının aslında cinsiyetçi bir önyargının ve mahkemelerin şiddete maruz kalan kişiyi suçlayıcı bakış açısının bir tezahürü olmasından endişe etmektedir. İçtihatların incelenmesi ve resmi ceza davaları istatistiklerine dair bir araştırma yapılmasının, bu sorunun kapsamının tespit edilmesi için gerekli olduğunu düşünmektedir.
258. GREVIO, şiddete maruz kalan kişinin suçlanmasına dayalı gerekçeler ve kadına yönelik şiddetin toplumsal cinsiyetçi yönünün dikkate alınmaması nedeniyle ceza indirimi verilmemesinin sağlanması yönünde mahkemelerin uygulamaları ve adli verilerin analizine dayalı önlemler almaları yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
9. Yaptırım ve önlemler (Madde 45)
259. İstanbul Konvansiyonunun 45. Maddesi, Madde 33 ile 41 arasında sayılan suçların “etkin, orantılı ve caydırıcı” yaptırımlarla cezalandırılmasını şart koşmaktadır. TCK kapsamında yapılan analiz, bu ilkenin Türk hukuk sistemi tarafından genel anlamda benimsendiğini teyit etmektedir. Mahkemelerin, suçun önemiyle orantılı olarak ceza ve hüküm tesis edip etmediği ancak adli verilerle cevaplandırılabilecek bir sorundur. Bu şekilde bir veri bulunmadığından, GREVIO tarafından medya üzerinden elde edilen resmi olmayan raporlar ve sivil toplum kuruluşları tarafından sağlanan bilgiler, durumun her zaman bu şekilde gerçekleşmediğini vurgulamaktadır.
260. Yukarıda belirtilen haksız tahrik ve takdiri ceza indirim sebepleri gibi hukuki kurumların kullanılması suretiyle verilen cezalarda ciddi seviyede indirim yapılabilmektedir. Adli para cezası uygulaması, kadınların tekrar şiddete maruz kalmalarına yol açtığı ifade edilmektedir. Hakkında verilen cezanın iki yılı geçmemesi ya da aleyhinde para cezası verilmesi durumunda gerçekleştirdiği eylemlerden dolayı cezanın ertelenmesi failler için yaygın bir cezadan muaf tutulma kaynağı teşkil etmektedir[234]. Bu gibi durumlarda, Türk Ceza Muhakemesi Kanunun 231. Maddesinin 5. Fıkrası kapsamında mahkemeler tarafından hükmün açıklanması beş (5) yıllık süre ile geri bırakılmakta ve fail bu süre zarfında tekrar suç işlemezse, eylemin tüm hukuki sonuçları ortadan kalmakta ve herhangi bir mahkumiyet almamaktadır. Kadına karşı şiddet içeren suçların büyük çoğunluğu hakkında uygulanan yaptırımlar, örneğin tehdit, hakaret ya da fiziksel şiddet eylemleri bu yukarıda belirtilen hukuk kavramının kapsamı içerisinde yer aldığından, failler birçok durumda eylemleri sebebiyle sorumlu tutulmamaktadırlar. Ayrıca, GREVIO’nun görüştüğü dava vekilleri, suç işlenmeye devam edildiği durumlarda bu mekanizmaların etkilerinden şikayet etmektedir.Şöyle ki:beş yıllık dönemin sona ermesine müteakipertelenen cezanınİstanbul Konvansiyonunun 46/f maddesi kapsamında suçun ağırlaşmış şekli üzerinden ceza verilmesinde dikkate alınmaması; beş yıl süre içerisinde tekrar suç işlenmesinin şiddete karşı adli müdahalenin ertelenmesi anlamına gelmesi.
261. GREVIO, bir tarafta yasal mevzuatta yer alan caydırıcı ve orantılı cezalarla, diğer taraftan uygulamada bu cezaların indirilmesi için alınan önemler arasındaki mevcut olan ve hakimlerin mesleki görüşlerinde yer alan basmakalıp düşüncelerin potansiyel etkilerine dair sorunları ortaya çıkaran çelişkiyi not almaktadır ve bu konun eğitim verilmesi suretiyle aşılabileceğini düşünmektedir. GREVIO; etkin, caydırıcı ve orantılı yaptırımların söz konusu olmadığı durumlarda, kadınlara karşı işlenen suçların, tekrar tekrar işlense dahi, önemli suç sınıfında yer almadığına dair faillere zararlı bir mesaj vermektedir. Sonuç olarak, bu durum ise şiddetin tekrarlanması ve seviyesinin artmasına dair yüksek risk barındırmakta ve kadınların ve kızların şiddetten ari bir şekilde yaşama hakkını ihlal etmektedir. Bu durum aynı zamanda, bu Konvansiyonun çok önemli bir ilkesi olan gerekli özen yükümlülüğünün de ihlal edilmesi anlamına gelmektedir. GREVIO, Türkiye yüksek mahkemeleri tarafından bu husustaki gidişatın belirlenmesi hususunda oynadıkları rolleri ve kadına karşı şiddet eylemlerini gerçekleştiren kişilerin eylemlerinden sorumlu tutulmalarına dairilkesini ihlal eden kararları bozmalarını olumlu bir şekilde not etmektedir. Bu kapsamda özellikle mahkemeler tarafından yapılan incelemede, aile-içi şiddet davalarında verilen kararların bozulması ve bu sayede kanunların alt sınırından verilen cezaların artırılması ya da haksız bir şekilde yapılan ceza indirimlerinin bozulması sağlanmıştır[235].
262. Her ne kadar yaptırımlar, faillerin cezalandırılması ve caydırıcı bir unsur olarak şiddet eylemlerinin işlenmesinin önüne geçilmesi hususunda önemli olsa da; GREVIO, denetimli serbestlik ya da failler için şiddetle mücadele eğitimleri gibi rehabilitasyon süreçlerini bünyesinde barındırmayan salt baskıcı ceza adaletine dair müdahalelerin, istenilen amaçların gerçekleştirilmesinde yetersiz kalacağını düşünmektedir. GREVIO bu kapsamda, önleyici müdahale ve tedavi programlarına dair İstanbul Konvansiyonunun 16. Maddesiyle ilgili olarak bu rapor kapsamında geliştirilen hususlara atıf yapmaktadır.
263. GREVIO, yargının bağımsızlığı ilkesine saygı duymakla birlikte, kadına yönelik şiddet vakalarıyla ilgili hukuki yaptırımların etkili, suçla orantılı ve caydırıcı olmasının sağlanması yönünde önlemler almalarını Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir. Hukuki yaptırımların belirlenmesinde şiddete maruz kalan kişinin eşine veya partnerine para cezası uygulayarak şiddete maruz kalan kişinin tekrar haksızlığa maruz kalmamasına dikkat edilmelidir. Cezanın tecili ile ilgili muhtemel bir karar, bir taraftan ilk kez suç işleyenlerin sosyal bütünleşmesinin desteklenmesi ihtiyacı, diğer taraftan ise tekrar suç işleme eğilimi, cezai işlemlerde gereksiz gecikmelere neden olunmaması ve cezai yasalar tahtında hesap verebilirlik ilkesinin dikkate alınması gibi unsurların dikkatli bir şekilde dengelenmesi sonucu alınmalıdır.
10. Ağırlaştırıcı Durumlar (Madde 46)
264. TCK, İstanbul Konvansiyonunun 46. Maddesi kapsamında listelenen durumları kapsayan bir dizi ağırlaştırıcı durumu ihtiva etmektedir. Kanunun 58. Maddesinde yer alan ve tüm suçlar için uygulanan tekerrür hükümleri gibi birkaç istisna haricinde, ağırlaştırıcı durumlar temel cezanın ağırlaştırılmış şeklini teşkil etmekte ya da her bir suça göre özel görünüş şekilleri bulunmaktadır.
265. Geniş kapsamlı olduğuna dair herhangi bir iddiada bulunulmaksızın; aşağıda belirtilen hususlar TCK kapsamında yer alan yasal boşluklarla ilgili GREVIO tarafından tespit edilen temel bulguları ifade etmektedir:
a. “eski ya da mevcut eşe ya da iç hukuk kapsamında tanımlanan partnerine karşı aile üyesinden birinin ya da mağdur ile aynı evi paylaşan ya da yetkisini suiistimal eden kişi” tarafından işlenen suçlara dair ağırlaştırıcı durumlar, Madde 46 kapsamında sayılan tüm mağdur kategorilerini kapsama olacak şekilde tam anlamıyla uygulanmamaktadır. Özellikle; kasten öldürme (Madde 82d) ve kasten yaralama (Madde 68, f.3a) sadece “altsoy, üstsoy, eş ve kardeşlere” karşı işlenen suçlarda ağırlaştırıcı ceza öngörmekte ancak özellikle eski eş ya da mevcut ya da geçmişteki partnerlerine atıf yapmamaktadır. Failin mağdurla kan ve kayım hısımlığına sahip olduğu durumlarda uygulanan ağırlaştırıcı nedenler, yukarıda belirtilen kişiler hakkında uygulanmamaktadır (Madde 102/f3c).
b. 46. Madde kapsamında suçun belirli bir durumu sebebiyle hassas olan kişiler hakkında belirtilen ağırlaştırıcı durumlarla ilgili olarak, hamile bir kadına karşı işlenen suç, kasten insan öldürmenin ağırlaştırıcı bir sebebidir (Madde 82/f.1f) ancak bebeğin erken doğumuna sebep olmadıkça kasten yaralama suçu kapsamında bu durum ağırlaştırıcı sebep sayılmamıştır (Madde 87 f/1e).
c. kasten öldürme (Madde 82 f/1e) ya da kasten yaralama (Madde 86/ f/3b) suçu kapsamında ağırlaştırıcı sebep teşkil eden “Kendisini fiziken ya da zihinsel olarak koruyamayacak durumda olan kişi” tanımı, İstanbul Konvansiyonunun 46c maddesi kapsamında yapılan “belirli şartlar nedeniyle hassas konuma gelmiş birey”kavramına göre daha dar kapsamlıdır[236].
d. “Çocuğa karşı ya da onun önünde” işlenen suçlara dair ağırlaştırıcı nedenler kısmen uygulanmaktadır ve sadece çocuğun mağdur olduğu durumlarda işlevseldir – çocuğun tanık olduğu durumlar hariç tutulmaktadır – ve bu ağırlaştırıcı sebep, sadece kasten öldürme (Madde 82 f/1e), işkence (Madde 94 f/2a), eziyet (Madde 96 f/2a), kişiyi özgürlüğünden yoksun kılma (Madde 109 f/3f) gibi sınırlı sayıda suç için uygulanmaktadır.
e. Cinsel Saldırı (Madde 102 f/3d), Tehdit (Madde 106 f/2c) ve kişiyi hürriyetinden yoksun kılma (Madde 109 f/3b) gibi suçların iki ya da daha fazla kişi tarafından işlenmesi, ağırlaştırıcı sebep olarak kabul edilmektedir. Ancak kasten insan öldürme ve yaralama suçları için bu şekilde bir ağırlaştırıcı sebep öngörülmemiştir.
266. GREVIO, ağırlaştırıcı durumlarla ilgili olarak İstanbul Sözleşmesinin 46. maddesinde belirtilen hükümlere uyum sağlanması için ceza yasalarındaki açıkların kapatılması için çalışmalar yapmaları yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
11. Alternatif uyuşmazlık çözüm yolları yasağı süreçleri veya cezanın belirlenmesi (Madde 48)
267. İstanbul Konvansiyonunun 48. Maddesi, kadına karşı şiddet davalarında zorunlu alternatif uyuşmazlık çözüm süreçlerini yasaklanmıştır. Bu yasaklamanın kapsamına arabuluculuk ve uzlaşma kurumları da dahildir ve sadece zorunlu mekanizmalarla sınırlıdır. Bu hüküm, yukarıda belirtilen hukuk mekanizmalarına tarafların özgür iradeleriyle girmesi gerektiğine dair ilkeden yola çıkılarak düzenlenmiştir. Kadına karşı şiddetin icrası dikkate alındığında, bu durum güç dengesinin eşit olmayan bir şekilde tezahür ettiğini göstermekte ve bu eşitsizliğin onay verilmesine dair özgürlüğü etkilediği ayrıca ifade edilmektedir. Buna ilaveten; Madde 48, kadına karşı şiddet ve aile-içi şiddetin yeniden özelleştirilmesini engellemekte ve şiddete maruz kalan kişilerin adalete başvurmalarını temin etmektedir[237].
a. Ceza Yargılamasında Uzlaştırma
268. Türk Ceza Usul Kanununun 253. Maddesi kapsamında aşağıdaki suçlar hakkında uzlaştırma kurumu uygulanmaktadır: (a) özel soruşturmaya tabi olan suçlar, örneğin soruşturması ve kovuşturması şikayete bağlı olan suçlar[238] ve (b) özel soruşturmaya tabi olup olmadığına bakılmaksızın birtakım suçlar; örneğin, kasten ya da taksirle yaralama, konut dokunulmazlığının ihlali ya da çocuğun kaçırılması suçları. Bu hususta birkaç istisna yer almaktadır. Şöyle ki: kasten yaralama suçunun mağduru failin altsoyu, üstsoyu, eşi ve kardeşi ise bu durumda uzlaştırma kurumu uygulanmamaktadır. Uzlaştırma ayrıca, cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar hakkında da uygulama alanı bulmamaktadır.
269. GREVIO, bu durumun zorunlu bir süreç olmadığını kabul etse de, şiddete maruz kalan birçok kişinin uzlaştırmayı zorunlu olarak algıladığı ve fail ile anlaşmaya varmak dışında başka bir seçeneği olmadığına dair yanlış bir algıya kapılarak bu süreç içerisine dahil oldukları hakkında bilgilendirilmiştir. Bu durum ise, şiddete maruz kalan kişilerin sahip olduğu haklarıyla ilgili olarak yeteri kadar bilgilendirilmediğini göstermektedir. Ayrıca, her ne kadar bu hususta yasaklayıcı ya da kısıtlayıcı hükümler icra edilmiş olsa da, Mahkemeler tarafından uzlaştırmanın sürekli olarak teklif edildiği sivil Toplum Kuruluşları tarafından ifade edilmektedir[239]. Şiddete maruz kalan kişilerin can güvenliğinin ve haklarının tehlikeye atılmasını engellemek amacıyla mahkemelerin, aile-içi şiddet ve kadına karşı işlenen diğer şiddet eylemlerine özgü dinamikleri, riskleri ve tehlikeleri özenli bir şekilde değerlendirmesi gerekmektedir. Bu anlamdaki risklerden birisi de, uzlaşma ilişkisi içerisine girmeyi kabul eden şiddete maruz kalan kadının, ailesinden daha fazla şiddet görmekten korktuğu ya da çekindiği için bu teklifi reddedemediğini saklamasıdır. Bu nedenle; her ne kadar ceza yargılaması kapsamında yer alan uzlaştırma kurumu, buna dahil olan tarafların özgür iradelerine dayanan bir süreç olsa da, kadın ve erkek arasında eşit olmayan güç dağılımı sebebiyle şiddete maruz kalan kişinin vereceği onay etkilenebilir ve bu nedenle tekrar şiddete maruz kalabilirler.
270.
a. kadına yönelik şiddet vakalarında, şiddete maruz kalan kadınla fail arasındaki güç ilişkisindeki dengesizliği dikkate alarak, şiddete maruz kalan kadının özgür iradesiyle süreç için rıza göstermediği veya rıza gösterme bakımından ehil olmadığı durumlarda arabuluculuğun geçerli olmamasının sağlanması yönünde önlemler alınması;
b. şiddete maruz kalan tüm kadınların, cezai kovuşturmalarda arabuluculuğun zorunlu olmadığı yönünde bilgilendirilmesinin sağlanması;
c. arabuluculuk prosedürünün şiddete maruz kalan kadınlardan sadece bu prosedürü özgür iradeleriyle kabul veya reddetme ehliyetinde olan kadınlar için uygulanmasını güvence altına almak için koruma önlemlerinin alınması;
d. yargıç, arabulucu ve hukuk alanında çalışan profesyonellere, şiddete maruz kalan kadınların arabuluculuk prosedürüne özgür iradeleriyle katılması ve tekrar şiddete maruz kalmamalarının sağlanması ihtiyacı yönünde eğitim verilmesi;
e. ceza davalarında arabuluculuk tatbik edilmemesi şeklinde uygulamanın eski eş, mevcut veya eski partner gibi şiddete maruz kalan diğer kişilere yönelik kasıtlı yaralama vakalarını da kapsayacak şekilde genişletilmesinin değerlendirilmesi.
b. Hukuk Davalarda Arabuluculuk
271. Türkiye’de arabuluculuk kavramı, “tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri işlemler ve işlerden doğan hukuki uyuşmazlıkların” çözümlenmesinde uygulanmaktadır[240]; ancak aile içi şiddet davalarında bu kurumun uygulanması yasaklanmıştır. Bu yasağın etkin bir şekilde uygulanabilmesi için arabulucuların aile-içi şiddet davalarını izlemesi ve takip etmesi gerekmektedir. Aksi durumda; aile-içi şiddet olayının açıklanmasına dair yükümlülüğü, bu şiddete maruz kalan kişinin omuzlarına yüklemek, şiddete maruz kalan kişinin konuşmak istememesine ya da anlatsa dahi kendisine inanılmayacağından ya da daha fazla şiddet göreceğinden korktuğuna dair gerçeklerin dikkate alınmamasına yol açacaktır. GREVIO tarafından toplanan bilgiler, uyuşmazlık çözüm süreçlerinin bu ilkelere sıkı surette bağlı olmadığını ve bu nedenle de yasağın etkinliğinin azaltacağını göstermektedir. Ayrıca “aile” kavramının dar anlamda yorumlanması, kanunlar nezdinde getirilen korumanın kapsamını sınırlandırdığı Sivil Toplum Örgütleri tarafından ifade edilmektedir.
272. GREVIO, ev içi şiddet geçmişi olan ailevi uyuşmazlık ve boşanma davalarında, İstanbul Sözleşmesi 3b maddesinde getirilen anlamda, etkili bir şekilde uzlaşma yasağı getirilmesi yönünde Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir. Bu amaca yönelik olarak aile hukuku kapsamındaki vakaların ev içi şiddet açısından mercek altına alınması için arabuluculara uygun eğitim sağlanmalıdır.
VI. Soruşturma, kovuşturma, usul hukuku ve koruma tedbirleri
273. Kadına karşı şiddete dair tüm eylemler hakkında hukuk nezdinde hesap sorulabilmesi için adli kolluk makamları ve ceza yargısı bölümü tarafından yeterli müdahalenin yapılması gerekmektedir. İstanbul Konvansiyonunun VI numaralı Bölümü, ilgili metinlerde belirtilen ve çeşitli şekillerde icra edilen şiddet eylemlerinin soruşturulması, kovuşturulması ve mahkumiyet kararı verilmesinin temin edilmesi için bir dizi önlemlerden bahsetmiştir.
274. Başlangıç olarak; GREVIO, adli kolluk birimleri[241] ve soruşturma hizmetleri[242] içerisinde aile-içi şiddet de dahil olmak üzere kadına karşı şiddet davalarıyla ilgilenecek uzman birimlerin kurulmasını memnuniyetle karşılamaktadır. Kadına karşı şiddete dair davalardaki yargılama süreçlerinin bu alanda eğitim görüş cumhuriyet savcıları ve adli kolluk ekipleri tarafından idare edilmesi ve failin doğrudan tutuklanmasına ve koruma kararı ile sığınma evine yerleştirme de dahil olmak üzere şiddete maruz kalan kişinin korunmasına dair emir ve talimat verebilme yetkisiyle donatılması, kadına karşı şiddetle mücadele edilmesi ve şiddete maruz kalan kişinin korunması yolunda önemli bir adımdır.
275. Ancak GREVIO; bu uzmanlık kavramının,ilk müdahaleyi yapan görevlilerin algılanan sorumluluklarının farkında olmadan azalmasına neden olmak suretiyle kadına karşı şiddet sorununun “depolanması” olgusunu ortaya çıkardığına ve başkalarının herhangi bir eylemde bulunamayacağı bir alan oluşturduğuna işaret etmektedir. Bu nedenle,şiddete maruz kalan kişilerle iletişim kurması muhtemel tüm adli kolluk görevlilerinin eğitilmesi ve olayların adli kolluk içerisindeki başka birimlere sevk edilmesinin önlenmesisuretiyle kadına karşı şiddet ve aile-içi şiddete maruza kalan kişilere ilk müdahale edecek kişilerin bunu hızlı ve çabuk bir şekilde yerine getirilebilmesinin temin edilmesi hususuna aşırı dikkat gösterilmelidir.
276. Ayrıca; GREVIO, başarısız darbe girişimi sonrasında oldukça ciddi sayıdaki hakim, savcı ve kamu personelinin görevden alınmasıyla ortaya çıkan kaynak yetersizliğinden de ciddi endişe duymaktadır. Kadına karşı şiddetin engellenmesi ve mücadele edilmesine dahil olan kurumsal mekanizmalardaki zayıflık, kadına karşı şiddetle mücadele konusunda Türkiye’nin müdahalelerine ciddi şekilde zarar vermiştir.
A. Ani Mukabele, önleme ve koruma (Madde 50)
1. Adli Kolluk Kurumlarına ihbar ve Adli Kolluk Kurumları tarafından yürütülen soruşturmalar
277. Adli kolluk birimleri[243] suçlarla ilgili ihbarları almak ve suç mahalline iştirak etmek her türlü olaya karşı gerekli müdahaleyi yapmaktan sorumludurlar. 6284 sayılı Kanun ŞÖNİM (Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi) ve sığınma evlerinin faaliyetleriyle ilgili görev ve sorumlulukları düzenlemekte ve acil bir durumda şiddete maruz kalan kişinin korunmasıyla alakalı alınacak bir dizi önlem hususunda yetki bahşetmektedir. Elde bulunana sayısal veriler ışığında;adli kolluk birimleri, şiddete maruz kalan kişilerin yardım için başvurabileceği en çok bilinen kurum olarak ortaya diğerlerinden ayrılmaktadır[244]. Standart süreçlerin ve protokollerin geliştirilmesi, kadına karşı şiddet olaylarında gerekli adımların atılması ve etkin bir yaklaşımın takip edilmesi amacıyla adli-kolluk birimlerine yol gösterecektir. Bu tedbirler, adli kolluk birimlerinin eğitilmesine dair gayret ve kadına karşı şiddete dair cinsiyet bazlı anlayışın temin edilmesi suretiyle tamamlanacaktır[245]. Kadınların adli kolluk birimleri içerisine katılmasını çekici hale getirecek olumlu adımların atılması ve böylece şiddet mağduru kadınlara adli kolluk birimlerinin ulaşabilme ve onlarla iletişim kanalı açma kapasitesinin artırılması için daha fazla adım atılmaktadır. Özellikle kırsal kesimde ya da koruma ve destek hizmetlerinin oldukça düşük seviyede sunulduğu alanlarda yaşayan kadınları hedef olan sosyal yardım faaliyetleri, jandarma birimleri tarafından tatbik edilmektedir. Alo 155 Polis İmdat Hattı ve Alo 156 Jandarma İhbar Hattı 7/24 hizmet vermekte ve şiddet mağduru kadınlarla bu şiddete tanık olan kişilerin ihbarlarını almaktadır.
278. Bu övülmeye değer önlemlere rağmen, ev-içi şiddete maruz kalan kişilerin sıklığına dair mevcut veriler, adli kolluk görevlilerinin davaların tamamında gösterdiği isteksizliği, tekrardan şiddete maruz kalınmasından kaynaklı risklerin önemsenmemesi ve/veya şiddete maruz kalan kadının eşi ve/veya partneri ile uzlaştırmaya çalışılması da dahil olmak üzere uygun olmayan müdahalelerin sürdürüldüğünü ortaya çıkarmaktadır[246]. Bu kapsamda yer alan raporlar[247], adli kolluk birimlerinin müdahalede geciktiğini, bu konuda şikayetçi olması hususunda şiddete maruz kalan kişinin cesaretini kırdığını ve şiddet izlerini ve şiddete maruz kalan kişinin beyanlarını aşağıda belirtilen temel gerekçe sebebiyle göz ardı ettiğini göstermektedir. Şöyle ki: aile-içi şiddetin ailenin yaşadığı evin sınırları içerisinde çözülmesi gereken özel bir mesele olarak değerlendirilmesi ve kadına karşı toplumsal şiddete karşı duyarsız kalınması. Şiddete maruz kalan kişiyi suçlayıcı benzer davranışlara, cinsel ilişkiye rıza gösterilmesi gibi sebeplerle şiddete maruz kalan kişinin Adli kolluk görevlilerinin ön yargılı varsayımlarına tabi tutulduğu cinsel şiddet davalarında da rastlanmaktadır. Sonuç olarak, bu davranışlar hareketsiz kalınmasına neden olmaktadır çünkü birey olarak memurlar, şiddetin önemini küçük görmekte ve bu durumu haklı çıkartmak için şiddete maruz kalan kişinin davranışlarına atıf yapmaktadır. Bunlar da şiddetin sebep ve sonuçları hakkında yanlış bir varsayıma neden olmakta ve şiddete maruz kalan kişiye inanılmaması ya da şiddeti kabul etmesi hususunda baskıya maruz kalmasına ve bu kapsamda delil toplanmaması ve suç isnat edilmemesine yol açmaktadır. Son olarak en çok zarar veren hususu belirtmek gerekirse, yukarıda belirtilen durum yaşam hakkının ve bedensel bütünlüğün korunması gibi en temel insan haklarının reddedilmesine yol açmaktadır. Özetle; yukarıda bahsedilen durumlar, Türkiye’nin İstanbul Konvansiyonunda yer alan (Bkz. Madde 5, paragraf 2) şiddet olaylarının önlenmesi, araştırılması, cezalandırılması ve bu hususta ıslah edici eylemlerin oluşturulmasına dair gerekli özen yükümlülüğüne uygun davranabilmesinin önündeki endişe verici engellerdir.
279. Yukarıda belirtilenler ışığında; GREVIO, Türkiye’deki adli kolluk birimlerinin aile-içi şiddete dair yaklaşımları, kadına karşı şiddetin özel bir mesele olduğu ve arabuluculuk yapılması suretiyle çözüme kavuşturulması gerektiği hususunda İstanbul Konvansiyonuna taraf ülkelerin tarihlerinde yer alan yaygın kültürün izlerini taşıdığını göstermektedir. Bu şekildeki yaklaşım,adli kolluk birimlerinin şiddete maruz kalan kişinin ortaya çıkarak şiddet olaylarını ihbar etmesi hususuna olan aşırı bağımlılığını açıklamaktadır.
280. Adli kolluk makamları, savcılık kurumundan herhangi bir talimat almadan önce ve/veya herhangi bir talimat almaksızın ayrıntılı bir ilk soruşturma yapmak suretiyle yardım sunabilmesi için şiddete maruz kalan daha fazla kişiyi ikna etmesi gerekmektedir. Delil toplanması amacıyla yapılan ilk adli kolluk soruşturması, savcılık makamı tarafından ceza kovuşturması açılması ihtimalinin artırılması için gereklidir. Ayrıca bu deliller, İstanbul Konvansiyonunun 55. Maddesi belirtildiği üzere şiddete maruz kalan kişinin bu husustaki şikayetine bağlı olmaksızın savcılık makamı tarafından re’sen ceza soruşturması yapılabilmesi için de gereklidir. Şiddete maruz kalan kişinin şikayette bulunmaya hazır durumda olmasına aşırı derecede bağımlı olunması sorununun aşılması için hafif bir yaralanma bile olsa bu vakanın kaydedilmesi, olay yerinin fotoğrafının çekilmesi, DNA örnekleri alınması, komşular ve diğer tanıklarla görüşülmesi ve fail ile şiddete maruz kalan kişinin beyanlarının birbirlerinden bağımsız ve tarafsız olacak şekilde alınması gibi diğer deliller kaynaklarının sistematik bir şekilde kullanılması gerekmektedir.
281. Kadına karşı şiddet olayları için verilen müdahalenin geliştirilmesi amacıyla adım atılırken, şiddete maruz kalan kişinin güveninin kazanılması hedeflenmelidir. Şiddete maruz kalan kişinin kurumlara olan inancının artırılmasına dair ihtiyaç, aslında kadınların kendilerini şiddetten koruyan haklardan haberdar oldukları[248] ancak yine de adli kolluk kurumları da dahil olmak üzere ilgili kurumlara nadiren müracaat ettiklerini ortaya çıkaran 2014 tarihli yaygınlık araştırması kapsamında elde edilen verilerle de desteklenmiştir[249]. Adli kolluk makamlarında görev yapanların fail olması durumunda bu makamlar tarafından yapılacak müdahaleler, adli kolluk makamlarına olan güven ve inancın artırılabileceği önemli bir alanı oluşturmaktadır. Uluslararası tecrübeler bize göstermektedir ki; bu alan, adli kolluk görevlisi olmayan kişilerin dahil olduğu kadına karşı şiddet olaylarına yapılan müdahalelerin gerisinde kaldığını göstermektedir. GREVIOtarafından değerlendirme yapılırken elde edilen bilgiler, bu suiistimal teşkil eden davranışların gerçekleştiği durumlarda olayınfazla büyütülmeden ele alındığını ve idari yaptırımın sistematik bir şekilde uygulanmayıp sadece ceza yargılamasından çıkacak sonucu göre hareket edildiğini göstermektedir. Her ne kadar bu kapsamda öne sürülen iddialar bağımsız olarak teyit edilememiş ve kamu personelinin görevini suiistimal etme sıklıkları hakkında genel bir sonuç çıkarılması hedeflenmemişse de; GREVIO, bu olayların ancak bağımsız bir şekilde incelendiği takdirde uygulamanın iyi durumda olduğunun temin edileceğini vurgulamaktadır. Bu kapsamda; Türk Makamlarına “polis teşkilatından ve tüm diğer güvenlik ve soruşturma kurumlarından bağımsız bir kurumun kurularak şiddete açık hale gelmiş olan gruplara karşı icra edilen kötü muamele de dahil olmak üzere polis ve tüm güvenlik güçleri mensuplarının iddia edilen suiistimal olaylarının araştırılması”[250] tavsiyesinde bulunan Irkçılığa Karşı Avrupa Komisyonu tarafından elde edilen bulgulara atıf yapmakta ve bu şekildeki bağımsız denetim mekanizmasının – kadın kuruluşlarının desteği ile birlikte – adli kolluk görevlilerinin aile-içi şiddet de dahil olmak üzere kadına karşı şiddet vakalarının faili olduğu davalar hakkında araştırma yapabileceğini düşünmektedir. Bu şekilde tanzim edilen bağımsız bir mekanizma, adli kolluk görevlilerinin alanına giren soruşturma süreçlerini tamamlayıcı nitelikte olmalıdır. Ayrıca; failler, orantılı ve caydırıcı disiplin cezaları almalı ve bunların içerisinde iş akdinin feshi ve/veya yetkilerin geri alınması da dahil olmalıdır.
282. GREVIO, Şiddete maruz kalan kişilerin emniyet kurumlarına daha fazla güven duymasının sağlanması ihtiyacını göz önünde bulundurarak aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. kolluk kuvvetlerinin, özellikle yaşama hakkı ve vücut bütünlüğü başta olmak üzere kadının insan haklarına tam saygı çerçevesinde, hem özel alanda hem de kamusal alanlarda ev içi şiddet ve kadına yönelik diğer şiddet vakalarına çabuk ve yansız bir şekilde müdahale etmelerinin sağlanması;
b. şiddetin cinsiyetçi yönü, etki ve sonuçları ile şiddete maruz kalan kişilerin güvenliği, kanıtların toplanması, faillerin eksiksiz hesap vermesinin sağlanması ve faille şiddete maruz kalan kişi arasında uzlaşma çabalarının uygun yöntem olmadığı ilkelerine dayalı olarak kolluk kuvvetlerince ev içi şiddete karşı uygulanacak müdahale önünde engel teşkil eden süregelen davranış, inanış ve uygulamaların üstesinden gelebilmek için kadın STK’leri ile işbirliği halinde geliştirilecek iş başında eğitim programları ve mentörlük programları gibi uygulamaya yönelik adımlar atılması;
c. kadına yönelik şiddet uygulandığı iddiası olan vakalarda kolluk kuvvetlerince etkili ve proaktif soruşturma yapılması ve yaralanmalarla ilgili fotoğraf ve diğer kanıtlayıcı araçlar dahil kanıt toplanması yönünde düzenlemeler yapılması;
d. polis ve jandarma teşkilatları içinde özel ‘’büro’’ kurulması yönünde yapılan çabaların genişletilerek devam ettirilmesi dahil olmak üzere, kolluk kurumlarının olayın ihbar edildiği andan başlayarak şiddete maruz kalan kişilere etkili ve zaman kaybetmeksizin müdahale edebilmesi için gerekli imkan ve kapasiteyle donatılması;
e. bağımsız bir birimin emniyet birimlerinde çalışan görevlilerin kadına yönelik şiddet uygulandığı iddia edilen vakaların incelenmesiyle görevlendirilmesi ve bu tür vakalarda emniyet teşkilatı birimlerinin ve kovuşturma ve disiplin cezaları ile ilgili dairelerin etkili bir soruşturma yapmalarının ve soruşturma soncunda gerekli adımları atmalarının sağlanması;
f. acil müdahale gereken vakalar dahil olmak üzere, şiddete maruz kalan kişilere kadın memurlar tarafından destek verilmesi ve bu kişilerle kadın memurlar tarafından görüşme yapılmasının sağlanması için kadın memur sayısının önemli ölçüde artırılarak kolluk kuvvetleri içinde kadın-erkek sayısı bakımından dengeli bir personel yapısı sağlanması yönündeki çabaların sürdürülmesi.
2. Kovuşturma hizmeti veren birimlerin işlevi ve mahkûmiyet oranları
283. Bu raporda daha önceden belirtildiği üzere; kadına karşı şiddet olaylarına adli makamların yaptığı müdahale ile ilgili hiçbir verinin bulunmaması, GREVIO tarafından bu kapsamda kesin sonuçlara varılabilmesini ciddi şekilde etkilemektedir. Buna karşın GREVIO, 6284 sayılı Kanun kapsamında alınan koruyucu tedbirlerle ilgili ayrıntılı verileri,Türkiye’de gerçekleşen kadına karşı şiddeteyetkililerin medeni hukuk açısından verdiği tepki ile ceza hukuki açısından verdiği tepki arasındaki denge eksikliğinin simgesi olarak görmektedir. Aslında, şiddete maruz kalan kişinin korunması ve şiddetin engellenmesine dair medeni hukuktan kaynaklı yetkiler, ceza davasının ertelenmesi ya da onun yerine ikame edilmesi sonucunu doğurmaktadır.
284. Koruma kararları, etkin bir şekilde kullanıldığında ve uzman desteği ve takip süreçleriyle birleştirildiğinde şiddete maruz kalan kişinin derhal ve kalıcı olarak korunmasını sağlamaktadır. Fakat yapılmayan şey, faili eylemleri sebebiyle sorumlu tutmamak ve yaralanma ve zarar oluşturan eylemlerinden dolayı sorumluluğunu tespit etmemektir. Bu durum, suiistimalde bulunan kişi ile sonradan ilişki kuracak olan kişileri de korumasız bırakmaktadır. Soruşturma ve mahkumiyet kararı verilmesi, bu hususta her zaman başarılı olmamaktadır ancak failin hapishanede ya da cezasının ertelenmesi koşulu olarak bu hususta bir programa dahil edilebildiği ve şiddet içerikli davranışlarını değiştirme fırsatı sağlandığı takdirde kişilerin tekrardan şiddete maruz kalmasının engellenme ihtimali artmaktadır.
285. Şiddete maruz kalan kişilerin bazen adli soruşturma işlemlerini başlatmaya hazır olmadığı ancak koruma kararı alınması için başvuruda bulunduğu dikkate alındığında, şiddete maruz kalan kişilerin tekrar eden ya da daha ciddi şekilde gerçekleşen şiddet eylemlerinden korunabilmesi için İstanbul Konvansiyonu tarafından öngörülen şekilde re’sen soruşturma yapılması ve yargılama-öncesi gözaltı kararları verilmesi tercih edilen yöntem olmalıdır. Ayrıca; şiddete maruz kalan birçok kişi, koruma tedbirlerinin daha hafif koşullarda ve/veya kısa süreli olarak verildiği ve/veya gerektiği gibi icra edilmediği durumlarda, uzun süreli koruma duygusundan yoksun olduğundan soruşturmaya gereken desteği verememektedir[251].
286.GREVIO, şiddete maruz kalan kadınlara sivil ve cezai giderimler bakımından daha dengeli bir yaklaşımın sağlanabilmesi amacıyla, başta özellikle tekrarlanan şiddet vakaları ile daha ciddi şiddet vakalarında olmak üzere, 6284 sayılı yasa kapsamında alınan koruyucu önlemlerin uygulamaya konmasının failin cezai sorumluluğunun saptanması ve gereğinin yapılması ihtiyacını ikame edici olarak yorumlanmamasının sağlanması yönünde önlemler almalarını yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir. Bu alandaki gelişme, İstanbul Sözleşmesi kapsamında yer alan değişik şiddet türleriyle ilgili olarak ve sözleşmenin 11. maddesinde belirtilen gereklilikler kapsamında kovuşturma ve mahkumiyet oranlarını içeren kamuya açık verilerin toplanması yoluyla ölçülmelidir. Bu kapsamda şiddete maruz kalan kişiler ve faillerle ilgili kayda alınan verilerin özellikle cinsiyet, yaş, şiddet türü, fail ile şiddete maruz kalan kişi arasındaki ilişki ve vaka mahalli gibi unsurları kapsaması gereklidir.
B. Risk değerlendirme ve risk yönetimi (Madde 51)
287. Adli kurumların, aile-içi şiddet davalarında risk değerlendirmesi yaptığı sırada desteklenmesi için bir elektronik form geliştirilmiştir. Bu form, şiddete maruz kalan kişileri yüksek, orta ve düşük seviye risk grubu olmak üzere sınıflandırmakta ve koruyucu tedbir kararının verilmesine gerek olup olmadığını belirlemektedir. Bu form ayrıca, soruşturma dosyası açılmayan şiddet içerikli vakaların da kayıt edilmesine imkan sağlamakta ve bu sayede şiddetin tekrarlanması ya da daha da büyümesine dair riskler hakkında uygun bir değerlendirme yapılmasına izin vermektedir. Ancak, kadınların geçmişte şiddet eylemlerine maruz kaldığı ve bunları ihbar ettiği hızlı bir şekilde tespit edilemediğinden, sistematik bir şekilde risk değerlendirmesinin gerçekleştirilemeyeceği düşünülmektedir. Risk-değerlendirme sürecinin usulü dairesinde tamamlanmasının ve diğer tehlikeli sonuçların tespit edilmesinin engellenmesine neden olan uzmanlık eksikliğinin bertarafı için bu konuda eğitim ve ilkeler sunulmalıdır. Risk değerlendirmesinin sistematik ve etkin bir şekilde yapıldığının temin edilmesi için artırılmış denetime ihtiyaç vardır. Ayrıca, şiddete maruz kalan kişi ve çocuklarının gelecekteki güvenliklerinin, bu olaydan adli kolluk görevlileri haberdar olduğundan itibaren onlarla ilgilenen personelin sorumluluğunda olduğuna dair bir varsayımın oluşturulması gerekmektedir. GREVIO, elektronik kayıtların tutulduğu sırada, Türkiye’nin 2016 yılında onayladığı Kişisel Verilerin Otomatik İşlenmesine Karşı Bireylerin Korunmasına dair Avrupa Konseyi Konvansiyonunda (CETSNo.108) yer alan şartlar doğrultusunda kişisel verilerin korunması için tüm uygun araçların ve yöntemlerin kolluk kuvvetleri tarafından kullanılması gerektiğini vurgulamaktadır.
288. Risk-değerlendirmesi yapılırken, bilgi paylaşımı yapılması beklenmektedir çünkü şiddete maruz kalan kişiler farklı kuruluşlardan destek talep edeceklerdir. Bilgi havuzu oluşturulmaksızın verilecek olan kararlar şiddete maruz kalan kişi ve çocuklarının zararına olacak ve olay hakkındaki tüm unsurların ve istihbaratın usulü dairesinde anlaşılmasını engelleyecektir. Türkiye’de yapılan risk-değerlendirme sürecinde, birçok ülke tarafından genel olarak kabul görmüş standartların izlendiği anlaşılmaktadır[252]. Bu süreçler; şiddete maruz kalan kişiyi dahil eden ve güçlendiren aynı zamanda şiddete maruz kalan kişiyi temsil eden kadın sivil toplum kuruluşlarınıda dahil eden çok-kurumlu komite bünyesindeki başvuruların koordine edilebilmesi için yerel kurumların birlikte çalışacağını varsaymaktadır. GREVIO, Türkiye Cumhuriyeti Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü arasında tanzim edilen veri paylaşma protokolü çerçevesinde, şiddet olayları ile 6284 sayılı Kanun kapsamında adli kolluk görevlileri tarafından verilen acil yasaklama/koruma kararları hakkında bilgi paylaşımı ve veri entegrasyonun geliştirilmesi için gösterilen çabaları olumlu bir şekilde not etmektedir.
Ancak yine de, Türkiye’de gerçekleştirilen risk-değerlendirme uygulamalarının her zaman çok-kurumlu bir müdahaleye neden olmayacağına dair göstergeler endişeleri artırmaktadır. Yüksek seviyede risk içeren şiddet olaylarının analiz edilme uygulamalarının düzenli olarak tanzim edilecek toplantılar ve çok-kurumlu vaka konferanslarıyla geliştirilmesi ve bilgi-paylaşım protokollerinin iyileştirilmesi ve en iyi uygulamaların[253] takip edilmesi, toplumsal cinsiyete dayalı cinayetlerin önüne geçilmesinde oldukça önemlidir.
289. Risk yönetimi ile ilgili olarak; GREVIO, yüksek-riskli davalarda kimlik değişimi talep edildiği ve yapıldığına dair inandırıcı ifadeler tespit etmiştir. Şiddete maruz kalan kişinin yaşama hakkı dışındaki haklarını ihlal eden daha düşük risk seviyesine sahip davalarda, örneğin fiziki ya da psikolojik şiddet olaylarında, tehlikenin ve/veya koruyucu tedbir için bireysel başvuru eksikliğinin önemsenmemesine dair bir eğilim olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, şiddete maruz kalan kişinin fail tarafından tehdit edilmesi, aşağılanması ya da küçük düşürülmesinin yasaklanması için ağırlıklı olarak yapılan başvuru sayısını gösteren verileri de açıklamaktadır[254]. Bu önlem - 6284 sayılı Kanun kapsamında faile uygulanabilecek yaptırımlar içerisindeki “en hafifi” – failler hakkında 2016 yılında yapılan tüm başvuruların üçte birini oluşturmaktadır[255]. GREVIO, bu şekildeki “hafif” kısıtlama kararlarının uygulanmasından ve/veya mevzubahis risk faktörlerinin şiddetin artması ya da tekrarlanmasına ve bazı durumlarda da ölümle sonuçlanan olaylara sebep olabileceği hususlarının adli kurumlar tarafından yeterince dikkate alınmamasından endişelidir. Ayrıca belirtmektedir ki (resmi raporlardan da görüleceği üzere), 2014-2016 yıllarında arasında verilen acil yasaklama kararlarında az da olsa bir düşüş yaşanmış fakat aynı dönem içerisinde failler hakkında verilen diğer kararlar yıllık bazda yükselen bir trend içerisine girmiştir[256]. Bu şekildeki bir trend, muhtelif kararlar arasından seçim yapılması ya da bunların şiddete maruz kalan kişinin ihtiyaçları doğrultusunda kişiselleştirmek suretiyle kombine edilmesi yetkisi bahşeden kanun hükümlerinin mahkemeler tarafından yeterince kullanılıp kullanılmadığına dair kafalarda soru işareti yaratmaktadır. Elde bulunan veriler, kaç kişinin bu kararlardan istifade ettiğine dair GREVIO tarafından belirleme yapılmasına izin vermemektedir çünkü kanunlar suçtan zarar gören kişinin korunması ve daha fazla şiddet olayı yaşanmaması adına aynı kişi için bir ya da birden fazla tedbirin uygulanabilmesine izin vermektedir. Genel olarak yorumlamak gerekirse; koruyucu tedbirlere dair kararların hızlı bir şekilde verildiği görülürken[257] bu kararların ayrıntılı takip süreci ve dikkatli bir şekilde uygulanan güvenlik planlarıyla desteklendiğine dair oldukça az delilin olduğu GREVIO tarafından ifade edilmektedir[258].
290. Risk-değerlendirmesinin etkinliği, özellikle riskin belirlenmesiyle ilgili olarak alınan kararların uygun bir şekilde icra edilmesine dayanmaktadır. GREVIO tarafından bu kapsamda tespit edilen sorun, gizlilik kararlarının korumasız kalan yapısıdır. Gizlilik kararları, 6284 sayılı kanun kapsamında öngörülen bir koruma tedbiridir[259] ve tehlike altında bulunan kadının Türkiye içerisindeki adresinin merkezi e-devlet sistemi içerisinde gizli tutulmasını sağlamaktadır. GREVIO; aile-içi şiddetin ya da taciz suçunun faillerinden birinin, e-devlet sistemi içerisinde bir hizmet kullanarak, örneğin doktor randevusu hattını, ya da çocuklarının yeni okullarına dair bilgi almak suretiyle şiddete maruz kalan kişinin ve çocuğunun yerini tespit ettiğine dair olaylardan haberdar olmuştur. GREVIO, koruma tedbiri altında bulunan birçok şiddet mağdurunun öldürülmesinden ya da yaralanmasından ciddi şekilde endişe duymaktadır[260].
291. Yetkililerin, faillerin coğrafi konumlarını ve şiddete maruz kalan kişi ile olan yakınlığının izleneceği elektronik takip sistemine yatırım yapmaları, iyi bir uygulamaya dönüşme potansiyeli olan bir durumdur. Bu sistem sayesinde, şiddete maruz kalan kişiler kendilerini daha güvende hissederek hayatlarına devam edebilirler ve bu sistem ayrıca, diğer uygulanması zor tedbirlere nazaran daha az masraflı ve etkili bir yöntemdir. GREVIO tarafından yapılan değerlendirme ziyaretinde ibraz edilen bu teknoloji, uygun ve etkileyici bir yöntem olarak görünmektedir. Şiddete maruz kalanlara uyarı gönderme yeteneği ve failin şiddete maruz kalan kişiye yaklaşması durumunda acil polis desteği temin etmesi, risk yönetiminin mükemmel örneklerinden birisini oluşturmaktadır. Bu kapsamda atılacak bir sonraki adım, acil durum hizmetleriyle şiddete maruz kalan kişinin telefon bağlantısı yapabilmesini sağlamaktadır ve bu sistem, şiddete maruz kalan kişilerin kendilerini daha güvende hissetmelerini ve hayatlarını görece normal koşullarda sürdürebilmelerine imkansağlayacaktır. Bu telefon sistemi, faili izlememektedir ancak failin izlenmesi, Türkiye’deki elektronik izleme sisteminin önemli bir faydasıdır. Elektronik izleme sistemi halihazırda; Ankara, İzmir, İstanbul, Bursa, Gaziantep ve Antalya pilot şehirlerinde uygulanmaktadır. Bu pilot projenin değerlendirilmesi üzerine, tüm Türkiye çapında yaygınlaştırılması planlanmaktadır. Gelecekteki değerlendirme analizlerinde, bu sistemi kullanan ve şiddete maruz kalan kişilerin düşüncelerinin alınması gerekmektedir.
292. GREVIO, aşağıda belirtilen konuları yerine getirerek, ev içi şiddet dâhil olmak üzere kadına yönelik her türlü şiddetle ilgili olarak risk değerlendirme ve risk yönetimi uygulamalarını geliştirmelerini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. şiddetin tekrarlama ve artma riskinin değerlendirilmesi amacıyla şiddet vaka bildirimleriyle ilgili tüm kayıtların sistematik olarak muhafaza edilmesi. Bu meyanda kişisel verilerin korunması ilkelerine uyulmasının sağlanması esastır;
b. özellikle yüksek riskli vakalarda olmak üzere çok kurumlu müdahale uygulaması ile bütünleştirilmiş ve şiddete maruz kalan kadının güçlendirilmesi yönünde sürece dahil edilmesini sağlayan bir risk değerlendirme sisteminin kurulması;
c. risk değerlendirme ve risk yönetiminin her vaka bazında risk faktörlerinin etraflıca incelenmesi ve şiddete maruz kalan kadınların vaka bazında kişisel durumuna göre ve ilgili kadınların güvenliğinin sağlanması ve insan haklarına saygı çerçevesinde önlemler alınması yoluyla yerine getirilmesi;
d. potansiyel olarak şiddete maruz kalabilecek kadınlarla ilgilenen kamu kurumlarına risk değerlendirme ve risk yönetimi konularında eğitim sağlanması ve bu süreçlerin çok kurumlu bir yaklaşımla desteklenmesi yönündeki çabalara hız verilmesi;
e. risk yönetimi konusundaki iyileştirme çabalarının sürdürülmesi.
C. Acil engelleme emirleri (Madde 52); Koruma emirleri (Madde 53)
293. GREVIO, diğer yargılama süreçlerine bakılmaksızın yasaklama kararı[261] verilmesi suretiyle kadın ile çocukları tekrar şiddet görmesi tehdidinden koruyan koruyucu mekanizmaların 6284 sayılı kanunla yürürlüğe girmesini olumlu karşılamaktadır. GREVIO ayrıca, bu kanunun sadece aile-içi şiddetle sınırlı olmayan geniş kapsamını ve taciz etme gibi diğer şiddet olaylarıyla kamusal ve özel alanlarda başka surette gerçekleşen şiddet olaylarını da kapsamı altına almasını olumlu karşılamaktadır[262]. Her ne kadar bu kararlar mülki amir, hakim ya da aile mahkemesi tarafından verilebilmesi öngörülmüşse de, bu önlemlerin bir kısmı, acil durumların varlığı halinde ve 24 saat içerisinde mülki amir ya da aile mahkemesi tarafından teyit edilmesi kaydıyla adli kolluk makamları tarafından da verilebilir[263].
294. Fail hakkında verilen karar türleri; şiddete maruz kalan kişinin daha fazla aşağılanmaması ve tehdit edilmemesi, derhal uzaklaştırma kararları, bir dizi genel kısıtlama kararı, iletişim kurma yasaklarını (bazıları şiddete maruz kalan kişinin yakınlarını da kapsamakta ya da şiddete maruz kalanın eşyalarına zarar verilmesini yasaklamaktayken, bazıları da çeşitli iletişim cihazlarının kullanılmasının öngörmektedir), yasal olarak elde tutulan tüm silahların teslim edilmesi (failin mesleği gereği silah taşıması gerektiği durumlar da dahil olmak üzere), alkol ya da diğer uyarıcı maddelerin kullanımın yasaklanması ve/veya bağımlığın söz konusu olduğu durumlarda tedavi görülmesine dair yükümlülükler ve çocuk ile iletişim kurulmasına dair önceden yapılan düzenlemelerin değiştirilmesi (kısıtlanması, denetlenmesi ya da tamamen kaldırılması şekilde tezahür edebilir) olarak karşımıza çıkmaktadır.
295. Şiddete maruz kalan kişi ile ilgili olarak verilebilecek olan karar türleri; kadının sığınma evine gönderilmesi, mülklerin şiddete maruz kalan kişi adına tescil edilmesi, şiddete maruz kalan kişinin işyerinin değiştirilmesi (kadının bu hususta alınacak aydınlatılmış onamı kapsamında), hayati tehlikenin bulunması söz konusu olduğunda kimlik bilgilerinin değiştirilmesi, hayati tehlikenin bulunduğu durumlarda maddi, psikolojik destek ve yasal danışmanlık hizmeti verilmesi ve hayati tehlikenin bulunması durumunda geçici olarak koruma altına alınması olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca hakimler; vesayet, velayet ile tedbir nafakası da dahil olmak üzere nafaka üzerinde karar verebilirler.
296. Yukarıda belirtilen ışığında, 6284 sayılı kanunun geniş kapsamlı bir yasal çerçeve sağladığını söyleyebiliriz. Şöyle ki: Kanun kapsamında çok çeşitli ve geniş kapsamlı tedbirler yer almaktadır ve bu tedbirler kural olarak, şiddete maruz alan münferit bir kişinin korunmasına dair bireysel bir yaklaşım tesis edilmesi sağlamaktadır. GREVIO, bu hususta verilen karar sayısına dair yetkililer tarafından paylaşılan verileri ve bu kapsamda yukarıda belirtilen önlemlerden faydalanan kişi sayısında bir artış görüldüğünü olumlu olarak kaydetmektedir[264]. GREVIO; yetkililerin, 6284 sayılı kanun kapsamında belirtilen çeşitli tedbirlerin uygulanmasına dair verileri toplama çabalarını takdir etmektedir. Kanunun uygulanma biçiminin usulü dairesinde değerlendirilmesi ve takip edilebilmesi için tedbir süresi, yenileme sayısı ve bu kısmın sonunda belirtilen diğer ilgili faktörler hakkında toplanan verilerin içerisine verilen kararların şiddete maruz kalan kişinin talebi üzerine mi yoksa re’sen mi düzenlendiğine dair bilgilerin dahil edilmesi amacıyla veri-toplama mekanizmalarının geliştirilmesi gerekmektedir. Koruma kapsamının aile-içi şiddetin ötesinde genişletilmesine dair kanun koyucunun niyetinin ne derecede gerçekleştiğinin ölçümlenebilmesi için koruma tedbirlerinin hangi şiddet türü için verildiğinin tespiti amacıyla veri toplama mekanizmaları geliştirilebilir. Tedbirin mahkemeler tarafından kabulü ya da reddedilmesinde hangi kıstasların dikkate alındığı ve şiddete maruz kalan kişinin güvenliği açısından bu sonuçların etkinliği hakkında ayrıntılı bir analiz yapılması faydalı olacaktır.
297. GREVIO, bu mekanizmaların uygulanmasına dair birçok sorun hakkında bilgilendirilmiştir. Bu husustaki önemli bir sorun, verilen korumanın kısa süreli olarak tahsis edilmesidir. 6284 sayılı Kanun, kararların azami altı (6) aylık süre için yapılacağını (ilk defa verildiği durumlarda) ancak bu verilen kararların süresinin korunan kişinin, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı görevlileri ya da adli kolluk çalışanlarının talebi üzerine, ya da resen uzatılabileceğini, değiştirilebileceğini, kaldırılabileceğini ya da tasdik edileceğini ifade etmektedir[265]. Ancak GREVIO’nun görüştüğü yargı görevlileri, tedbir kararlarının genellikle iki aydan daha kısa süreler için verildiğini ifade etmektedir. Bu durum uygulamada şiddete maruz kalan kişilerin verilen ilk kararların uzatılması için başvuruda bulunmasına mecbur bırakmaktadır. GREVIO, ne kadar sıklıkla resen süre uzatım kararı verildiğine dair bir bilgiye sahip değildir.
298. GREVIO; bu duruma, tedbirlerin şiddet olayını kanıtlayan herhangi bir belge olmaksızın verilmesi gerektiğini ifade eden6284 sayılı kanun kuralından mahkemelerin rahatsızlık duymasının sebep olduğu tespit etmiştir[266]. GREVIO işbu husus ile ilgili olarak hatırlatmaktadır ki, bu kural, şiddete maruz kalan kişinin beyanlarının bu kişinin korunması için yeterli bir delil oluşturacağına dair uluslararası ölçekte kabul edilen varsayımdan kaynaklanmaktadır. Bu ilkenin benimsenmesi, şiddete maruz kalan kişilerin güçlendirilmesi ve bu konu hakkında konuşmalarının ve kendilerini şiddetten korumalarının temin edilebilmesini sağlamaktadır. Ancak buna karşın birtakım hakimler, kadınların şiddet eylemlerini uydurabileceğini ve abartabileceğini ve koruma ihtiyacı dışında başka amaçlar için sistemin kötüye kullanılabileceğini (boşanma davası kapsamında yapılan iddiaları destekleyici delillerin inşa edilmesi gibi) düşünerek kadınların beyanlarını ve korkularını dikkate almakta isteksiz davrandıklarını kabul etmektedir. Bu varsayımlarla hareket edilen hakimler, tedbir etkilerinin süresinin uzatılmasını haklı kılacak bir şiddetin ya da şiddet tehlikesinin mevcut olup olmadığının etkin bir şekilde tespit edilebilecekleri kısa süreler tayin etmektedir. GREVIO, bu şekilde hareket edilmesi suretiyle, tedbirlerin en temel amacı olan tekrar şiddete maruz kalmanın önüne geçilmesi amacının bertaraf edildiğini vurgulamaktadır. Başlangıç tedbirlerinin uzatılması ya da mevcut tedbirin uzatılması yerine yeni tedbirlere hükmedilmesi için şiddet eylemlerine dair yeni delillerin getirilmesi hususunda bazı hakimleri sergilediği bu eğilim – sivil toplum tarafından da ifade edildiği üzere – bu konu ile ilgili risklerden haberdar olmadıklarını göstermektedir[267]. Şöyle ki: verilen tedbir ile ilgili olarak herhangi bir itiraz söz konusu olduğunda mahkemeler – karşı deliller de dahil olmak üzere dosya içerisindeki tüm hususların ayrıntılı olarak incelenmesi suretiyle – mevcut kararı değiştirebilir ya da kaldırabilir. Yukarıda belirtilen husus göz önüne alındığında; GREVIO, Türk Yetkililerin 6284 sayılı kanun kapsamında değişiklik yapmayı ve şiddete maruz kalan kişinin beyanlarının sadece kısa-süreli koruma tedbirleri verilmesini sağlayacağına dair düzenleme yapma ihtimalinden endişe duymaktadır[268].
299. Tedbir kararlarının süresinin kısaltılmasına dair eğilim, mahkemeler tarafından bu tedbir kararlarının boşanma davalarıyla irtibatlandırma eğilimleriyle açıklanabilir. Bazı aile mahkemesi hakimleri, karı ve koca arasındaki fiziki ayrılığın eşlerin evliliklerinin sona ermesine yol açabileceğinden endişe duydukları için birkaç aydan fazla acil uzaklaştırma kararı vermediklerini GREVIO’ya teyit etmişlerdir. 2014-2016 yılı içerisinde verilen acil uzaklaştırma kararlarındaki düşüş, hakimlerin bu görüşlerine atfedilebilir. Buna karşın; hakimler, boşanma davasının şartlarının oluştuklarını hissettiklerinde, daha uzun süreler için acil uzaklaştırma kararı vermek suretiyle eşlerin birbirlerinden ayrılmasını temin etmekten çekinmemektedir. Bu şekilde verilen acil uzaklaştırma kararları, 6284 numaralı Kanunun amaç ve kapsamı hakkındaki muhtemel karışıklıkları işaret etmektedir. Aslında, şiddete maruz kalan kişiler boşanma davası açmaya karar vermiş olsun ya da olmasın derhal uzaklaştırma kararının tam korumasından faydalanma hakkına sahiptir ve evlilik ilişkisinin devam etmesini seçen kişilere kanunun tam kapsamlı korumasının uygulanması reddedilmemelidir.
300. Adli kolluk görevlileri, 6284 sayılı Kanun kapsamında yer alan koruma tedbirlerinin verilmesi ile ilgili olarak mahkemelerin karar-verme süreçlerinin kolaylaştırılmasında önemli bir rol alabilir. Bu ise, yakın bir tehlikenin olduğu durumlarda bu kararların verilmesine dair tüm yetkileri kullanılması ve şiddete maruz kalan kişinin beyanına olan aşırı bağımlılığı ortadan kaldırılması için tüm delillerin proaktif olarak toplanması suretiyle gerçekleştirilebilir.
301. 6284 sayılı Kanun, tedbir kararlarının failler tarafından ihlal edildiği durumlarda, hakim tarafından geçici olarak tedbiren hapisle tazyik edileceğini ifade etmiştir (3 ila 10 gün arasındaki hapis cezası). İhlallerin sürekli olarak devam etmesi durumunda, bu kapsamda uygulanacak olan hapis cezası 15 ila 30 güne yükselmektedir ancak bu kapsamda verilecek toplam hapis cezası altı (6) ayı aşamayacaktır. Denetimli serbestlik kurumu, bu şekilde verilen hapis cezaları için uygulanamamaktadır. Yıllık bazda verilen tedbir karar sayısına nazaran oldukça düşük seviyede kalan hapisle tazyik cezaları, bu şekilde gerçekleştirilen ihlaller sebebiyle hakimlerin oldukça az sayıda hapis cezası verip vermediği sorusunu akıllara getirmektedir[269]. GREVIO’nun yaptığı değerlendirme gezisi sırasında, koruma kararlarının faile tebliğ edilmesinde yaşanan eksiklik ve/veya gecikmelerin, bu önleyici kararların derhal icra edilmesindeki en önemli sıkıntı olduğu hakimler tarafından vurgulanmıştır. Sivil toplum tarafından bildirilen raporlarda ise, bu kararların ihlal edildiğine dair şiddete maruz kalan kişi tarafından yapılan birçok bildirimin adli kolluk ekipleri tarafından usulü dairesinde dikkate alınmadığı iddia edilmiştir[270]. Her ne kadar GREVIO tarafından bu raporlar doğrulanmasa da, kararların ihlal edilmesine usulü dairesinde cevap verilmemesi, bazı adli kolluk görevlilerinin 6284 sayılı Kanunun uygulanmasına karşı çıktıklarına dair daha büyük bir problemi işaret etmektedir. İddia edilen ihlal durumlarının araştırılması ve gerek görüldüğünde cezalandırılması gerekmektedir ve bu potansiyel karşı gelmeler, meslek-içi eğitimlerle engellenebilir. İhlal hakkındaceza tayin edilmesi sırasında adli soruşturmalarda yaşanan gecikmeler, bu kararların uygulamasını daha da geciktirmektedir.
302. GREVIO; koruma tedbirinin ihlal edilmesinin, şiddete maruz kalan kişi için büyük bir olasılıkla yüksek riskli bir durum teşkil ettiğini ve kararı ihlal eden faile ceza verilmesi kararlaştırılırken bu hususun yetkili makamlar tarafından dikkate alınması gerektiğini hatırlamaktadır. GREVIO; failin daha fazla zarar vermemesi için 6284 sayılı Kanun tarafından tesis edilen koruma sistemi gücünün bu gibi durumlarda gereği gibi hareket etmeyen görevliler tarafından tehlikeye atılacağından endişe etmektedir.
303. 6284 sayılı kanun tarafından öngörülen koruyucu tedbirlerin düzgün bir şekilde uygulanmasının önündeki diğer sorunlar yetersiz kapasite ile ilgilidir; örneğin, şiddete maruz kalan kişi ve çocuklarının hayatlarına kast eden durumdan kurtarılıp koruma evlerine gönderilmesi için yeterli araç bulunamaması ya da şiddete maruz kalan kişinin korumakla görevli adli kolluk personelinin masraflarının kaynak yetersizliği sebebiyle karşılanamaması[271].
304. Genel bir yorum olarak GREVIO, yetkili makamların 6284 sayılı Kanun tarafından tasarlanan koruma tedbirlerine resen ya da başvuru üzerine karar verebileceklerini belirtmektedir[272]. Her ne kadar bazı durumlarda koruma tedbirlerinin alınması –özellikle kısa dönemli tedbirlerin – şiddete maruz kalan kişinin lehine yapılan bir uygulama olsa da örneğin yakın bir tehlikeye müdahale edilmesinin zorunlu olduğu durumlarda, bu tedbirlerin kural olarak şiddete maruz kalan kişinin aydınlatılmış onamı üzerine ya da en azından onun bu konudaki fikir ve düşüncelerinin alınması üzerine uygulanmalıdır.
305. GREVIO, şiddete maruz kalan kadınların bilgilendirmeye dayalı kararlarına saygı çerçevesinde, aşağıda belirtilen hususları yerine getirmelerini Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
a. şiddete maruz kalan kadının ifadesinin 6284 sayılı yasa kapsamında koruyucu önlemler alınması için kanıt oluşturduğu ilkesinin öne çıkarılarak desteklenmesi;
b. koruma önlemlerinin, şiddete maruz kalan kadının güvenliği, danışma ve gerekli destek hizmetleri ile güçlendirilmesi ve eski sağlığına kavuşması konularına öncelik verilerek, uygun süreler için sağlanması;
c. 6284 sayılı yasa kapsamında, acil engelleme emirleri dahil olmak üzere, koruma emri verilmesi konusunda kendilerine verilen yetkiyi proaktif olarak kullanmaya devam etmeleri yönünde kolluk kurumlarının teşvik edilmesi;
d. şiddete maruz kalan kadınların beyanlarını destekleyici kanıtların toplanması ve kayda geçirilmesi yönünde çabaların devam ettirilmesi yönünde kolluk kurumlarının teşvik edilmesi;
e. kamu kurumlarının, koruma emirlerinin faillere özenle ve vakit geçirmeksizin ihbar edilmesinin sağlanması yönündeki sorumluluklarının açıkça tanımlanması ve bu emirlerin faillere özenli bir şekilde ve derhal ihbar edilmesinin sağlanması;
f. özellikle yüksek risk içeren durumlarda koruyucu gözaltı yaptırımının etkili bir şekilde yürütülmesi yoluyla koruma emirleri konusundaki ihlallere özenli bir şekilde reaksiyon gösterilmesi;
g. koruma emirlerinin yürütülmesi konusunda gerekli özeni göstermeyen devlet memurlarının hesap vermesinin ve bunlara yaptırım uygulanmasının sağlanması;
h. Bu alandaki gelişme, uygun verilere dayanarak dikkatli bir şekilde izlenmeli ve analiz edilmelidir. Buna yönelik olarak toplanan veriler, özellikle koruma önlemi altına alınan şiddet türleri, koruma önleminin şiddete maruz kalan kişi tarafında mı talep edildiği yoksa resen mi karar verildiği, koruma emirlerinin ortalama süresi, şiddete maruz kalan aynı kadın tarafından (veya onun isteğiyle yetkili makamlarca) tekraren alınması istenen koruma emirlerinin sayısı, acil durumlarda kolluk kurumlarınca verilen koruma emirlerinin sayısı, (6284 sayılı yasa uyarınca çıkarılan emirleri ayrı ayrı gösterecek şekilde) koruma emirleriyle ilgili ihlallerin sayısı ve tüm ihlallerin uygun bir şekilde yaptırıma tabi tutulup tutulmadığı gibi konuları kapsamalıdır. Bu analiz çalışmaları, düzenli olarak belirli aralıklarla yapılmalı ve sonuçları kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
D. Soruşturma ve kanıtlar (Madde 54)
306. İstanbul Konvansiyonunun 54. Maddesi; taraflara, herhangi bir hukuk veya ceza davasında mağdurun cinsel geçmişi ve davranışıyla ilgili var olan kanıtlara yalnızca davayla ilgili ve gerekliyse izin verilmesini temin etmek üzere gerekli yasal veya diğer önlemleri alması hususunda yükümlülük atfetmiştir. Konvansiyonu yazan kişiler, şiddete maruz kalan kişinin geçmişteki cinsel davranışlarının kadına karşı şiddet, failin beraat edilmesi ya da sorumluluğunun azaltılması hususunda mazeret olarak kabul edilmemesi bu hususa dikkat çekmenin gerekli olduğunu hissetmişlerdir[273].
307. GREVIO, toplumsal şiddete dayalı “namus” cinayeti kurbanlarının bakire olmadığı ya da bu kişilerin cinsel faaliyetlerini esas alan ve delil niteliğinde olmayan savunmaları ve/veya mahkeme tartışmalarını içeren basın raporlarından[274] oldukça endişe etmektedir.
308. GREVIO, TCK’nun 287. Maddesi kapsamında genital muayene yasağının, bakirelik testi uygulamalarına karşı bir araç olduğunu olumlu bir şekilde not almaktadır. Bu madde kapsamında, hakim ya da savcı tarafından karar alınmaksızın bu muayeneyi yapan ya da yapılmasına sebep olan kişilerin cezai sorumluluğu doğmaktadır. Ayrıca; ceza usul kuralları gereği genital muayene kararı sadece hakimler tarafından ve suç için delil toplanması amacıyla verilebilir. Bu durumların hiçbirinde, kadının özgür iradesinin alınması gerektiğine dair bir vurgulama bulunmamaktadır.
309. GREVIO, aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesini sağlama yönünde önlemler almaları konusunda Türk yetkilileri şiddetle teşvik etmektedir.
a. geçmiş cinsel kanıtların şiddete maruz kalan kişilere yönelik olarak öne sürülen, hafif meşrep ve bunun bir uzantısı olarak ahlaksız ve sivil ve cezai yasalarca korunmaya layık olmadığı şeklinde zarar verici basmakalıp inanışlarla mücadele edilmesi için bir araç olarak kullanılmasının mahkemelerce kabul edilmesi ve/veya dikkate alınmasının men edilmesi;
b. İlgili kadının genital organlarında sadece özgür iradesiyle aldığı bilgilendirmeye dayalı rızasının olması durumunda muayene yapılmasının sağlanması.
E. Nisasız ve resen yargılama (Madde 55 paragraf 1)
310. İstanbul Konvansiyonunun 55. Maddesi kapsamında; tarafların, birtakım suçlarla ilgili soruşturma ve kovuşturmaların, suçun kısmen veya tamamen kendi topraklarında işlenmiş olması durumunda, mağdurun ifadesine veya şikayetine bağlı olmaksızın ve mağdurun ifadesini veya şikayetini geri çekmesi durumunda dahi devam edebilmesini temin etmeleri gerekmektedir. Bu kural, soruşturmanın başlatılabilmesi için şiddete maruz kalan kişinin tek sorumlu olmamasını amaçlamaktadır[275]. Bu konvansiyonun kapsamına giren suçların birçoğu, şiddete maruz kalan kişinin aile üyeleri, partnerleri ya da yakın çevresinde bulunan şahıslar tarafından işlendiği ve bunun sonucunda utanç, korku ve çaresizlik duyguları söz konusu olduğundan, bu eylemlerin ihbar edilmesi ve neticesinde mahkumiyet kararı verilmesi oranı oldukça düşüktür. Bu nedenle; maddi deliller, tanık beyanları, tıbbi raporlar gibi delillerin toplanması için adli kolluk görevlileri tarafından proaktif bir şekilde araştırma yapılmalı ve bu sayede şiddete maruz kalan kişi şikayetnii ya da ifadelerini geri alsa dahi en azından ciddi suçlar için, örneğin ölüm ya da yaralanmalarla sonuçlanan fiziki şiddet, resen soruşturma ve kovuşturma işlemlerinin yapılabilmesinin temin edilmesi gerekmektedir[276]. Bu durum ayrıca, faillerin eylemlerine uyan suçtan cezalandırılması amacını ve sosyal ceza adaletine karşı işlenen suçlarla ilgili olarak devletin sorumluluk aldığının temin edilmesini destekleyecektir.
311. Fiziki şiddet, İstanbul Konvansiyonuna göre resen soruşturulması gerekli olan bir şiddet türüdür. Türkiye, Konvansiyonun 35. Maddesinde belirtilen hafif suçlarla ilgili olarak Madde 55’in birinci paragrafına herhangi bir çekince koymamıştır. Bu nedenle, konvansiyon kapsamında belirtilen tüm suçlarla ilgili olarak resen soruşturma yapılması gerekmektedir. Fiziki şiddetin en hafif hali, TCK’nın kasten yaralama suçu olarak düzenliği 86. Maddesinde belirtilen suçtur. Bu maddenin ikinci paragrafına göre, eylemin hafif yaralanmaya sebep olduğu durumlarda, bu suçtan soruşturma başlatılması için şiddete maruz kalan kişinin şikayetçi olması gerekmektedir.
312. Cinsel şiddet, İstanbul Konvansiyonu tarafından resen soruşturulması gerekli olan bir başka şiddet türüdür. TCK kapsamında düzenlenen farklı türdeki cinsel şiddet eylemleri için yeknesak bir kural bulunmamaktadır. Şöyle ki: Her ne kadar TCK kapsamında yapılan düzenlemeler, birçok cinsel şiddet için İstanbul Konvansiyonun 55. Maddesinin 1. Paragrafında belirtilen şartları taşıdığı görülse de, bazı şiddet türleri için aynı tespitin yapılabilmesi mümkün değildir. Bu kapsamda: (1) cinsel şiddetin en hafif türü TCK’nın 102. Maddesinin ilk paragrafında belirtilmiştir; (2) TCK’nın 102. Maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen evlilik içi tecavüz; (3) TCK’nın 103. Maddesinin ilk fıkrasında belirtilen çocuğun bir başka çocuk tarafından cinsel istismarı ve (4) TCK’nın 104. Maddesinin ilk fıkrasında belirtilen 15 yaşından büyük çocukla cinsel ilişkide bulunulması suçlarının tamamı için şikayet şartı aranmaktadır.
313. GREVIO, İstanbul Sözleşmesinin 55. maddesinde hüküm altına alınan nisasız ve resen kovuşturma ile ilgili kurallarla uyum sağlama yönünde ilgili mevzuatta değişiklik yapmalarını Türk yetkililere şiddetle tavsiye etmektedir.
<