Selçuklular, eski dönemlerde Kazakistan steplerinde yaşamışlardı. Türkmenlerin bu dönemdeki hâkimine Yabgu derlerdi. Yabgu, İslâm yurduna askerî bir saldırı düzenlemişti. Selçuk'un babası Tokak ona karşı çıktı ve gitmemesini teklif etti. Ama Yabgu kendi düşüncesini değiştirmeyince Tokak ona karşı güç kullanmak zorunda kaldı. Yabgu, Tokak'ı yaraladı. Tokak onun oğlunun yüzüne güçlü bir şekilde vurmuştu. Yabgu bundan dolayı kinini içinde sakladı. Ama daha sonra Tokak'ın oğlu Selçuk, kemale erince Yabgu onu emir olarak atayıp "Su-başı" diye unvan verdi. Subaşı-emir, ordu başı manasındadır. Yabgu'nun eşi kocasına, sen Tokak'ın oğlu Selçuk'u saraya yaklaştırma, hukuk verme, onun hükmüne son ver, eğer sen onu öldürmezsen senin padişahlık çeşmen su bulamaz (hâkimiyetin sona erer, daimi olamaz) eğer ona ölüm şarabını içirmezsen, eninde sonunda senin başını alır, demiştir. Bu sözleri Selçuk kendi kulağı ile duymuştur. Daha sonra Selçuk "kötüden boynunu satın al" denen sözü düşünüp "mallarımıza otlayacak meydanı az veriyor" diyerek bahane ile çok sayıdaki sığırını alıp, kendine Cent bölgesini mesken tutmuştur. Emir Selçuk, 100 yıl yaşayıp burada vefat etmiştir. Ortaçağ tarihçisi Raşideddin'in yazmasına göre, Selçuk'un beş oğlu vardır. Onların adları: İsrail, Mikail, Musa Yabgu, Yusuf ve Yunus'dur. Onlar ilk dönemlerde Hıristiyan dinine meyilli idiler.
Selçukoğulları, bir süre sonra Buhara civarına geldiler. Emir Mikail, bu dönemde devletin başında idi. Selçukluların, Maveraünnehir'den, Buhara steplerinden, Horasan'a bu günkü Güney Türkmenistan'a göç edip gelişleri hakkında tarihî kaynakların verdiği bilgiler birbirine benzememektedir. Bazı kaynaklarda Selçukluların, Mahmut Gazneli'den, Horasan'a göç etmek için bir elçi göndererek izin istedikleri kaydedilmektedir. Gazneli sultanı Sebük Tegin'in oğlu Mahmut, Selçukluları, Maveraünnehir'den, Horasan'a göç ettirmiştir. Güney Türkmenistan'ın bu günkü toprakları 11. asırda Mahmut Gazneli'nin idaresi altında idi. Horasan'ın bu vilâyetinde Gaznelilere karşı sık sık mücadeleler olmuştur.
Mahmut Gazneli bir kaç kez asker göndererek bu mücadeleleri yatıştırmıştır. O, Kuzey Horasan'ın huzur içinde olmasını istemiştir. Bundan dolayı Selçukluların, Horasan'a gelmeleri için izin vermiştir, diye bir malûmat vardır. Selçuk’un torunlarından Tuğrul Bey, Nusay'ı (Nesa), Yabgu Ferevan'ı (Gızılarbat bölgesinde) ve Davut Çağrı Bey, Dehistan'ı almıştır. Selçuklular, Oğuz boylarının bir şubesi olup 10. asırda bir birlik teşkil etmeye başlamışlardır. Selçuklu kethüdaları, Semireçe'de ve Maveraünnehir'de, Karahanîler ile birbirlerine düşman idiler. Neticede Selçuklular, Buhara steplerinde sıkıştırılıp buralardan çıkartılmış ve onlar da Harezm'e gelmişlerdir. Ama Harezm'de onlara düşman olacak olan feodal hükümdarlar ile mücadele etmek zorunda kalmışlardır. Daha sonra Selçuklular, Harezm'den, Kuzey Horasan'ın, Nusay vilâyetine gelerek burayı mekân tutmuşlardır.
Güney Türkmenistan, bu dönemde Afganistan'daki, Gazneli hanedanlığının birliğine dahil idi. Fakat ahali, Gaznelilerin ağır zulümlerine ve vergilerine karşı mücadele halinde bulunuyordu. 1027 yılında Farav'ın (bugünkü Gızılarbat'ın yanındaki Parav Kalası) yakınlarında büyük isyanlar meydana gelmiştir. Gazneli hanedanlığının başında bulunan Mahmut Gazneli seçmiş olduğu askerî birlikleri, isyan çıkaran Türkmenlere karşı göndermiştir. Bu isyan ancak zorluklarla bastırılabilmiştir. Savaşta 4000 Türkmen helak olmuştur. Türkmenlerin bir bölümü Balhan dağlarına doğru çekilmiş, diğerlerinin bir kısmı ise İran, Irak ve Türkiye'ye doğru gitmişlerdir. 1035 yılında Gazneliler, Kuzey Horasan'da (bu günkü Güney Türkmenistan toprakları) yaşayan Selçuklulara karşı saldırıya geçmişlerdir. Bu şekilde beş yıl sürecek olan (1035-1040 yıllarında) Selçuklu-Gazneli savaşı başlamıştır. Savaşın ilk yıllarında Gazneliler, üstünlük kazanmış iseler de, sonradan Selçuklular kendilerini toplayıp mücadeleyi kendi lehlerine çevirmişlerdir. Selçuklular, Merv'i ele geçirip Saraght'ın (Serahs) yanında yapılan savaşta Gaznelilerin, Horasan'daki askerî güçlerini darmadağın etmişlerdir. Bundan sonra Tuğrul Bey'in idaresindeki Selçuklu askerleri, Gaznelilerin en büyük şehirlerinden olan İran'ın Nişabur şehrine şiddetli bir saldırı sonucunda girmişlerdir. Tuğrul Bey Nişabur'da, onun kardeşi olan Çağrı Bey, Merv şehrinde sultan ilân edilmiştir.
Abivert'de ve Nusay'da yapılan savaşlar Selçukluların yiğitliğine halel getirememiştir. Bu devrin karmaşık durumunu ifade eden Gazneli tarihçi Beyhakî'nin yazmasına göre, Tuğrul Bey bir kaç gün zırhını çıkarmamış hattâ uyurken bile kalkanını yastık olarak kullanmıştır. Beş yıl süren savaşın sonuncusu 1040 yılının Mayıs ayında, Dandanakan'da (Merv ile Serahs arasındadır) yapılmıştır. Gaznelilerin, Horasan'daki hükümranlığı sona ermiştir.
Selçuklular, Kuzey Horasan'da kazandıkları askerî üstünlükle yetinmemişlerdir. Onlar İran'a, Kafkasya'ya, Ön Asya'ya, Harezm'e doğru akınlarına devam ederek çok sayıda devleti ve imparatorluğu kendi toprakları dahilinde birleştirmişlerdir. Onların toprakları genişleyip Azerbaycan'dan Belh'e, Harezm'den Hindistan'a kadar olan topraklar Selçuklu hâkimiyetine girmiştir. Akın yapılarak önceden ele geçirilen yerler Selçuklu serdarlarına pay edilmiştir. Neticede Çağrı Bey, Merv'i, Belh'i ve Serahs'ı almıştır. Selçuk'un oğlu Musa, Herat'ı, Bust'ı ve Seyistan'ı almıştır. Tuğrul Bey Nişabur'u almış fakat sonradan sahip olduğu toprakları Bizans sınırlarına kadar genişletmiştir.
Selçuklu padişahları biz Türkmenlerin Kınık diye adlandırılan kolundanız demişlerdir. Selçuklu Devleti, Alparslan'ın (1063-1072 yıllarında) ve onun oğlu Melik Şah'ın (1072-1092 yıllarında) hüküm sürdüğü dönemde çok güçlenmiştir. Alparslan, Ermenistan'a hücum ederek burayı ele geçirmiştir. Gürcistan topraklarını yağma ederek ilerlemişlerdir. Daha sonra Bizans Devleti ile karşılaşarak onların askerî birliklerini darmadağın etmişlerdir. O, ayrıca doğuya ve Maveraünnehir'e doğru seferler düzenlemiştir. 1072 yılında Buhara'yı ele geçirmiş ve bu yıl içinde ağır bir şekilde yaralanarak vefat etmiştir.
Melikşah babasının fütuhat siyasetini daha sonra da devam ettirmiş ve 11. asrın sonlarında Anadolu'yu topraklarına katmıştır. Selçuklu askerleri, Suriye'ye saldırarak başkenti olan Şam’ı ele geçirmişlerdir. Melikşah'ın hüküm ferman olduğu dönemlerde, bugünkü Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan'ın büyük bir kısmı, İran, Kafkasya, Suriye ve Irak, Selçuklu topraklarına dahil olmuştur. Fakat 1092 yılında, Melikşah'ın ölümünden sonra oğulları arasında taht için mücadele başlamıştır. Selçuklu hanedanlığının son güçlü sultanı Sancar (1118-1157 yıllarında) olmuştur. Bu dönemde Merv, Selçuklu Devleti'nin başkenti olarak kabul edilmiştir.
Adet olduğu üzere Selçukluların akın yaparak ele geçirdikleri yerlerde savaşan ve devletin topraklarında bulunan boylara Türkmen adı verilmiştir. Balhan dağlarında ve kuzeyde Garagum'daki (Karakum) boylara Selçuklular denilmiştir. Kuzey Maveraünnehir'de konar göçer olarak yaşayan boylar eski Oğuzlar adıyla bugün bile adlarını muhafaza etmektedirler.
Belh vilâyetinde Halaçlar, Karluklar ve bazı Selçuklu Türkmenleri yaşamaktadırlar. Onlar Emir Kumaç'ın idaresinde idiler. Bu devirde Kumaç ile Toharistan kethüdası Zenni'nin arasında yapılan kanlı savaşlardan Türkmenler çekilmişlerdir. Belh vilâyetinin emiri Kumaç öncelikle Zenni'nin oğlunu öldürmüş ve babasına oğlunun etini yedirttikten sonra Zenni'yi de katlettirmiştir.
Selçuklular devrinde, Selçuklu Türkmenleri de, Oğuzlar da, ağır vergilere ve meşakkatlere duçar olmuşlardır. Türkmenler askerî yağma akınlarından bundan sonra geri çekilmişlerdir. Sultan Sancar, Toharistan'da yaşayan Oğuzlara karşı mücadeleye başlamıştır. 1153 yılında Tacikistan'ın dağlık vilâyetinde Oğuzlara, Sancar'ın emirlerinden bir kaçı esir düşmüş ve akabinde boyunları vurulmuştur. Sancar öncelikle Belh'e daha sonra ise Merv'e kaçmıştır. Oğuzlar, Sultan Sancar'ı takip ederek Merv'de onu esir almışlardır. Bir süre sonra Sancar esaretten kurtulmayı başarmıştır. Ama esaretten kurtulduktan sonra 1157 yılında vefat etmiştir. Sultan Sancar'ın ölümü, Orta Asya'da Selçuklu Devleti'nin çöküşünü hızlandırmıştır.
Çeviren: Musatafa KALKAN. Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Tarih Öğretmenliği Bölümü Öğretim Görevlisi.
(Selçuklular, Türkmenlerin Kınık boyundan olmalarına karşın, o devirde ulus bilinci oluşmadığı için, kendi boyları haricindeki Türkmen boylarını kendilerinden görmeyip eziyet etmişler, buna mukabil bazı Türkmen boyları Selçuklu devletine karşı ayaklanmış ve Selçuklu devleti de isyan eden Türkmen boylarına karşı acımasızca davranmıştır. )