Soğuk Savaş (1945-1989) olarak anılmasına rağmen, bu tarihsel dönem silahlı bir çatışma anlamına gelmemekte, Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği’nin karşı karşıya kaldığı bir dizi siyasi, askeri ve ekonomik gerilimden oluşmaktadır.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünya iki karşıt bloğa bölündü. Bir yanda ABD’nin önderlik ettiği ve kapitalist bir ekonomik sisteme sahip batı bloğu, diğer yanda Sovyetler Birliği’nin önderlik ettiği komünist blok vardı.
Açık bir savaş çıkmasa da, ekonomik savaşa, bölgesel çatışmalara katılmaya veya özellikle nükleer düzeyde bir silahlanma yarışını teşvik etmeye yol açtı.
İkinci Dünya Savaşı’ndan Soğuk Savaş’a
İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesi, hemen Soğuk Savaş’ı hızlandırdı. Savaşın galipleri arasında bir güvensizlik ortamı vardı. Hem ABD hem de Sovyetler Birliği tamamen farklı iki rejimdi. Amerika Birleşik Devletleri serbest piyasa ekonomisine sahip bir Batı demokrasisiyken, Sovyetler Birliği merkezi olarak planlanmış bir ekonomiye sahip komünist bir ülkeydi.
Batılı müttefikler serbest piyasa ekonomilerine sahip demokratik hükümetler kurmaya çalışırken, Sovyetler Birliği sınırlarını zorlamaya çalıştı. Bu nedenle, Sovyet rejiminin hayatta kalması için Doğu Avrupa’nın Rusya tarafından kontrol edilmesi zorunluydu. Böylece İngiltere Başbakanı Churchill’in "Demir Perde" dediği şey kurulmuş oldu. Bu "demir perde", Sovyetler Birliği’ni ve Doğu Avrupa’daki müttefiklerini komünist siyasi sistem altında gruplandıran coğrafi bir sınırdı.
ABD ise komünizmi Avrupa için bir tehdit olarak gördü. Fransa ve Büyük Britanya, II. Dünya Savaşı’ndan sonra çok hırpalanmıştı, bu yüzden Birleşik Devletler, Truman doktrini olarak adlandırılan şey aracılığıyla komünizmi kontrol altına alma stratejisini seçti.
1947 ve 1953 arasındaki gerginlikler
İki olay, ABD’nin komünizmi kontrol altına almaya kararlı bir şekilde dahil olmasına yol açtı. Sovyetlerin İran ve Yunanistan’daki etkisini genişletme girişimleriyle karşı karşıyayız.
Dünya Savaşı sırasında İngiltere ve Sovyetler Birliği ülkeyi işgal etmişti. Dolayısıyla İran, Ortadoğu gibi bir bölgede stratejik çıkarları olan petrol zengini bir devletti. Ruslar kuzeyde ayrılıkçılığı teşvik etmeye ve İran Komünist Partisi’ni desteklemeye çalışırken, İngilizler İran hükümetini kontrol altına almak için çaba sarf etti. ABD bu konuda harekete geçince, Sovyetler İran’dan çekilince, karışıklık Batı’nın lehinde çözüldü.
Öte yandan Yunanistan, komünistlerin monarşistlerle karşı karşıya geldiği bir iç savaşa saplanmıştı. Yugoslavya ve dolaylı olarak Sovyetler komünistleri desteklerken, İngiltere monarşistleri destekledi. İngilizler, bunalmış, ABD’den yardım istedi, bu da destekleriyle monarşistlerin Komünistler üzerindeki zaferinde belirleyici oldu.
Almanya’da, Batılı Müttefikler ile Sovyetler Birliği arasındaki gerilimler ateş seviyesine ulaşacaktı. Böylece Almanya dört işgal bölgesine ayrılmıştı: Fransız, İngiliz, Amerikan ve Sovyet. Batılı müttefikler ülkenin ekonomik entegrasyonunu ve demokratik bir sistemin kurulmasını tercih ederken, Rusya işgal bölgesini uydu devlet haline getirdi.
Batı ve Sovyetler Birliği arasındaki farklılıklar Almanya’yı ikiye böldü: Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı yanlısı) ve Demokratik Almanya Cumhuriyeti (Sovyet yanlısı). Özellikle hassas bir olay, Amerikalıların şehri hava yoluyla tedarik etmeyi başarmasına rağmen, Ekim 1949’a kadar gerçekleşen Berlin ablukasıydı. Almanya’nın yeniden birleşmek için 1991’e kadar beklemesi gerekecekti.
Alman deneyiminin güçlü gerilimleri, dünyayı siyaseti bloke etmeye yöneltti. Bu şekilde Batı dünyası siyasi, ekonomik ve askeri olarak bütünleşmiştir. Bu anlamda ABD tarafından 1949 yılında oluşturulan NATO askeri ittifakı üzerinde durulmayı hak etmektedir. Buna karşılık, Sovyetler Birliği, Doğu Avrupa’nın komünist ülkelerini Varşova Paktı (1955) adı verilen başka bir askeri ittifak altında bir araya getirdi.
Silahlanma Yarışı, Füze Krizi ve Vietnam Savaşı
1949’a gelindiğinde ABD artık cephaneliğinde nükleer silahlara sahip tek askeri güç değildi. Sovyetler Birliği ilk atom bombasını üretmeyi başarmıştı. Bütün bunlar, Amerika Birleşik Devletleri’nin 1952’de hidrojen bombasını geliştirdiği bir silahlanma yarışına yol açacaktı. Paralel olarak, Rusya’nın Sputnik olarak bilinen ilk yapay uyduyu yörüngeye yerleştirmesiyle birlikte bir uzay yarışı da yaşanıyordu.
Silah geliştirmede, Amerikalılar ve Ruslar, nükleer denizaltılar gibi yeni silahların yaratılmasında hünerlerini ortaya koydular. Bu arada Çin, Fransa, Rusya, Büyük Britanya, Pakistan ve Hindistan gibi diğer ülkeler de kendi nükleer silahlarını üretiyorlardı.
Sovyetler Birliği ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki rekabet 1962’de Küba füze kriziyle sınırına ulaştı. Böylece komünist devrimci Fidel Castro iktidarı ele geçirdi ve ABD, başarısız Domuzlar Körfezi çıkartmasında Kübalı sürgünleri destekleyerek onu devirmeye çalıştı.
Kuzey Amerika’nın Küba’daki Komünistleri devirme girişiminden sonra, Sovyetler Küba’ya ABD’ye ulaşabilecek kapasitede nükleer füzeler yerleştirdi. Başkan Kennedy adanın ablukasını seçti. Büyük bir yangının eşiğinde birkaç gün sonra, ABD Başkanı Kennedy ve Sovyet Başkanı Kruşçev bir anlaşmaya vardılar. Sovyetler Birliği, ABD’nin adayı işgal etmeyeceğine ve nükleer başlıklarını Türkiye’den çekeceğine dair söz vermesi karşılığında Küba’dan çekildi.
Nükleer savaştan korkan nükleer silahlara sınırlamalar getirmek için uluslararası konferanslar düzenlendi. Bu hatlar arasında, atmosferde nükleer patlamaları yasaklamayı kabul eden 1963 Moskova Antlaşması ve diğer ülkelerden nükleer silahlara erişimi yasaklayan 1968 Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması yer alıyor. Aynı tarzda, nükleer cephaneliklere sınırlamalar getirmek için SALT anlaşmaları imzalandı.
Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya arasındaki bir savaşın uyandırdığı karşılıklı korkuya rağmen, komünist blok ve batı bloku, Kore Savaşı (1950-1953) ve Vietnam Savaşı (1955-1975) gibi bölgesel çatışmalarda çatıştı. Kore’de ülke ikiye bölündü, komünist kuzey ve güney batı bloğunda hizalandı, Vietnam’da ise ABD askeri müdahalesi (1965-1973) bile ülkeyi Batılıların eline düşürmeyi başaramadı. komünistler.
Soğuk Savaş’ın yeniden canlanması
ABD’nin uluslararası prestijinin Vietnam Savaşı ve 1973 petrol krizinden büyük ölçüde etkilenmesiyle, Sovyetler Birliği dünya çapında siyasi ve askeri hegemonyasını pekiştirmek için bir fırsat gördü.
Böylece, silahlanma yarışı, nükleer rekabeti yeniden alevlendiren yeni bir dürtü yaşadı. Bu arada Sovyetler Birliği Afganistan, Mozambik, Angola ve Etiyopya gibi ülkelerdeki askeri varlığını artırdı. Bununla birlikte, Afganistan’daki Rus askeri müdahalesi, uluslararası itibarı ciddi şekilde aşınmış olan Sovyetler için felaket oldu ve savaş Rusya içinde derin sonuçlara yol açtı.
1981’de Ronald Reagan Amerika Birleşik Devletleri seçimlerini kazandı ve Amerika Birleşik Devletleri’ne hegemonyasını ve prestijini geri vermeye çalışırken, Amerika Birleşik Devletleri’ni olası tehditlerden korumak için bir savunma sistemi olan "Yıldız Savaşları"nı seçti. . Dünyanın iki büyük askeri gücü arasındaki güçlü gerilimlere rağmen, barışı koruma arzusu galip geldi.
Soğuk Savaş’ın sonunda belirleyici bir olay, Sovyetler Birliği’nde (1985) Mihail Gorbaçov’un iktidara gelmesiydi. Silahlanma yarışı, Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya’dan kayda değer ekonomik çabalar gerektirmişti ve Gorbaçov, Batı ile önemli bir reform ve yakınlaşma gündemine girişmeye kararlıydı.
Bu yıllarda Batı ve komünist dünya pozisyonlara yaklaştı. Bu, nükleer silahların sökülmesine ilişkin anlaşmalara, ABD ile ilişkilerin kurulmasına ve Sovyetlerin Afganistan’dan çekilmesine yansıdı.
Her iki kutup da anlayışa doğru ilerliyordu, komünist blok dağıldı ve 1989’da Berlin Duvarı yıkıldı. Varşova Paktı’nın dağılmasına rağmen Batı dünyasında NATO aktif olmaya devam etti.
Ekonomik etkileri
Soğuk Savaş, yalnızca kapitalist dünya ile komünist blok arasındaki siyasi ve askeri bir meydan okuma değildi. Aynı zamanda ekonomik düzlemde gerçek bir mücadeleydi.
Marshall planı
Savaşın sonunda sadece Avrupa şehirleri değil, aynı zamanda ekonomisi de harap oldu. Avrupa’nın toparlanmasını sağlamak için Amerika Birleşik Devletleri Marshall Planı’nı uyguladı. Avrupa için bu toparlanma planıyla amaç, ABD ihracatını elde edebilecek ve karşılığında tarımsal ve endüstriyel üretimin toparlanmasına katkıda bulunacak müreffeh bir kıtayı yeniden inşa etmekti.
ACE (Avrupa İşbirliği İdaresi) aracılığıyla yardım, Batı Avrupa’nın farklı ülkeleri arasında dağıtıldı. Daha sonra ACE, OECE (Avrupa Ekonomik İşbirliği Ofisi) oldu. Avrupa ülkeleri arasında ekonomilerini yeniden canlandırmak için toplam 13 milyar dolar dağıtıldı. Ancak Sovyetler Birliği ve etkisi altındaki Doğu Avrupa ülkeleri bu planın dışında bırakıldı. Böylece ABD, Batı Avrupa’nın en büyük alacaklısı haline geldi.
Sonuçlar, Marshall Planı’nın Avrupa ekonomilerinin toparlanmasında kilit bir araç olduğunu gösterdi. Amerika Birleşik Devletleri’nden gelen güçlü sermaye enjeksiyonu sayesinde, Avrupa hammadde ve endüstriyel mal tedarik edebildi. 1950’lere gelindiğinde Marshall Planı’nın etkileri hissedilmeye başlandı ve Almanya gibi ülkelerde olağanüstü ekonomik büyüme rakamlarına yol açtı.
Batı bloğu ile komünist blok arasındaki rekabet
Her halükarda, 1950’lerde hem Sovyetler Birliği hem de Amerika Birleşik Devletleri uygun bir ekonomik büyüme dönemi yaşadı. Bretton Woods anlaşmalarının hararetiyle ortaya çıkan kurumlar, yeni bir ekonomik düzenin temellerini attı. GATT gibi anlaşmalar ve IMF gibi kurumlar sayesinde uluslararası ticaret gelişti ve kapitalizm altın çağını yaşadı. Dolar, ticari borsalarda referans para birimi haline geldi, altın dolar paritesi sistemi uygulandı ve parasal istikrarın sağlanmasından Uluslararası Para Fonu (IMF) sorumlu oldu.
Böylece, 1950’lerin ve 1960’ların on yılları, kapitalist blokta ekonomik refah tarafından işaretlendi. Amerika Birleşik Devletleri’nde nüfus arttı, ticari faaliyetler güçlenerek güçlendi ve Keynes’in tezi, sosyal ve askeri harcamalar yoluyla talep politikalarına dayalı olarak konsolide edildi.
Soğuk Savaş gibi bir zamanda, Sovyetler Birliği ile siyasi ve askeri rekabetin ortasında, askeri harcamaların ABD bütçesinde büyük bir ağırlığı vardı. Bu nedenle, Boeing ve McDonnell-Douglas gibi isimlerin vurgulanması gereken ABD’deki savunma harcamalarının %30’unu sadece on şirket oluşturdu.
Üçüncü ülkelere yapılan askeri yardımlar ve Amerika Birleşik Devletleri’nin (Kore, Vietnam) doğrudan veya dolaylı olarak giriştiği savaşlar, muazzam silah üretiminin serbest bırakılmasına izin verdi.
1973 krizi nedeniyle, Amerika Birleşik Devletleri ekonomik hegemonyasının bir kısmını kaybetti, ekonomisini ve enflasyon kontrolünü durdurdu. Sonuçlar Avrupa’da da hissedildi ve işsizlik önemli ölçüde arttı.
Böylece, 1980’lerde Batı, Keynes’in fikirlerinden neoliberal fikirlere geçerek, kamu sektörü şirketlerini özelleştirerek, hizmet sektörünün daha büyük bir ağırlığı üzerine bahis oynayarak ve endüstrisini modernleştirerek krizden çıkmak zorunda kaldı.
Bu olurken Sovyetler Birliği ve etki alanındaki ülkeler, Batı ile ekonomik düzlemde yüzleşmeye çalışan Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi’nde (COMECON) toplandı. Sovyetler tarafından yönetilen bu örgüt, komünist ülkeler arasında ekonomik işbirliğini aradı.
Karşılıklı Ekonomik Yardım Konseyi, üyelerinin hammadde türlerine ve endüstrilerine göre bölündü. Bu uluslarüstü örgüt, 1970’lerde zirveye ulaşacaktı, tıpkı 1973 krizinin Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’da ortalığı kasıp kavurduğu gibi. Bununla birlikte, Sovyetler Birliği’nin çöküşü, 1973’te sona erecekti.
Komünist bloğun ve özellikle Sovyetler Birliği’nin ekonomik gerilemesine damgasını vuran çeşitli faktörler vardı. Bu doğrultuda, komünist ülkelerin önemli enerji açıkları vardı ve çok az verimli tarım gösterdiler. Büyük ölçüde askeri teçhizat üretimine ayrılmış olan Sovyet endüstrisi, tüketim malları üretme kabiliyetinde de modası geçmişti.
Son olarak, Sovyetler Birliği’ne musallat olan büyük bir kötülük, arz sorunlarına yol açan Devletin yozlaşmasıydı. Ayrıca bazı ürünlere ulaşmak için fahiş fiyatlar ödeyen karaborsaya başvurmak gerekiyordu.