

Tarihin Bes Niteligi ile Belirlenen Dünya Medeniyeti
Karsilastirmali Medeniyet Incelemesinde (Uygarliklarin Karsilastirmali Incelemesine Iliskin Uluslararasi Toplulugun üç ayda bir yayimlanmasi) bir makale Bahar 2002
William McGaughey tarafindan


Uygarlikta Tarihsel ve Sosyolojik Yaklasimlar
Uygarliklari düsünürken, bu varliklara sosyolojik olarak yaklasmak ve toplumlari ve kültürlerinin çesitli yönleri ile onlari ögrenmek mümkündür. Böyle bir sekilde, Alexis De Tocqueville 1830'larda ABD toplumu tanimladi, ya da Robert ve Helen Lynd 1920'lerde "Middletown" Amerika'yi tarif etti. Bir toplulugun ömrü, kabaca ayni zamanda alinan anlik görüntülerde görülür.
Baska bir yaklasim da tarihi. Buradaki varsayim, bir medeniyetin geçmisinden bugüne ve ötesine uzanan hikaye tarafindan bilinmesi olabilir. Bu hikaye, toplumun nasil olustugunu açiklayan önemli olaylari anlatiyor. Bu yazida sunulan uygarliklara yaklasim, sosyolojik olmaktan çok tarihsel bir yaklasimdir. Uygarliklar arastirmasi, dünya tarihi üzerinde çalismakla ayni seydir. Aslinda, dünya tarihi medeniyetlerin hikayesi olarak düsünülebilir.
Dünya Tarihi ve Karsilastirmali Medeniyetler
Bu yazinin amaci, dünya tarihi ve mukayeseli medeniyetler semasini sunmaktir. Bu plan, geçen yil yayinlanan Bes Medeniyetlerde Ortaya Çikan Bes Yillik Medeniyet: Dünya Tarihi adli kitabimin daha kapsamli bir versiyonunda sunuluyor. Kitap, Matthew Melko tarafindan 1 Haziran 2001'de Rutgers Üniversitesi Newark kampüsünde ISCSC'nin 30. yillik toplantisinda gözden geçirildi. Ertesi gün bir atölyede ilgili bir sunum yaptim. Bu makale, Profesör Melko'nun incelemesinde yapilan degerlendirmelere ve sonraki tartismalarda yani sira kitabin tezini de açiklayacaktir.
Melko, kitabimin basligini "uygun", ancak altyazi ve bölüm basliklar "yaniltici" olarak kabul etti. Baslikta ve alt baslikta "medeniyet (ler)" sözcügü iki kez, bir zamanlar tarihin bir niteligi olarak ve bir zamanlar dünya tarihi ilerlemeye yönelik bir son olarak görünür. Bu, açikliga kavusturulmasi gereken bir karisiklik noktasi olacaktir.
Kitabimda bir "dönem" kavrami bir "medeniyet" kavramiyla çok benzer; ancak farkliliklar var. Bir dönem bir zaman periyodu. Bir medeniyet sosyal veya kültürel bir sistemdir. Görünürdeki karisiklik belki de tarihsel çaglarin bir medeniyetle iliskili belirli bir içerige sahip olarak birbirinden ayrildigini ileri sürerek çözülebilir. Çaglarin basina ve sonuna damgasini vuran tarihi dönüm noktalari, bir medeniyetin baska bir uygarligin yerini aldigi zamanlardir. Böylece dünya tarihi ve uygarlik çalismalari mutabik kalmis olur.
Medeniyetler ve Toplumlar
Leonidas Donskis tarafindan aktarilan Ernest Gellner, "insanligin dogru incelenmesinin insan gruplari ve kurumlari" oldugunu ileri sürdü. Dünya tarihine gelince, bu gruplarin uygarlik oldugunu önermek isterim. Bir medeniyet nedir? Bu bir toplum, yani bir halk toplulugu mu, yoksa bir toplum kültürü midir?
Medeniyetin Bes Farki adli kitap, medeniyetin kültür oldugunu söylemektedir. Bu baglamda, onun bakis açisi, Arnold Toynbee, Oswald Spengler ve medeniyetlerin çesitli zamanlarda var olan cografi temelli toplumlar oldugunu savunan çogu ISCSC üyesindeki görüsünden farklidir. Toynbee'nin "Sinic" uygarligi (önceki versiyonunu açiklamak için) ve "Uzak Dogu" uygarligi (daha sonraki versiyonu) ile tanimladigi bir Çin toplumu var. Benzer sekilde Hint, Hindu, Helenik, Maya, Minos, Bati Hiristiyanligi ve bazi yer ve zamanlarda yasayan halklarla iliskili diger medeniyetler olmustur. Bu medeniyetlerin çogu soyu tükenmisken birkaçi da yok olmustur.
Yakin tarihli bir ISCSC konferansinda yapilan tartismalarin amaci, "ana akim" uygarliklarin kesin bir listesini derlemektir; bunlar arasinda Çin, Japon, Hint, Mezopotamya, Misir, Minos, Klasik, Islam, Bizans, Bati'nin ardinda bir konsensüs var. , Afrika, Mezoamerican ve Andean.
Arnold Toynbee, tarihte incelenecek uygun varligin "toplum" oldugunu yazdi. Bir "medeniyet" i bir tür toplum olarak tanimladi. Toplum, ortak bir kültüre sahip bir topluluk grubudur. Bu uygarlik için baska bir isim "uygar toplum" olabilir.
Uygar bir toplum, onu "medenilesmemis" veya "ilkel" toplumlardan ayiran belirli özelliklere sahiptir. Tarihin kapasitesi bir unsur olacaktir. Bu tür toplumlar, yeni ve daha karmasik toplumsal örgütlenme biçimlerine dogru gelisirler. Yazili geçmisi sayesinde degisimler toplumda nasil gerçeklestigini de hatirlarlar. Öte yandan, ilkel toplumlar gelene baglidir. Binlerce yildir ayni biçimde kalirlar. Ortak bellekleri, sözlü folklor ve mitlerden olusuyor.
Eger medeniyet bir topluluk olsaydi (Toynbee bunu kabul etmisti), bu varlik, siyasi bir yapiya ve ortak bir tecrübeye sahip belirli bir irkçi veya etnik açidan homojen gruptan olusurdu. Diger olasilik medeniyeti toplum kültürü açisindan tanimlamak olabilir. Kültürel kimlik, kültürün kucaklastigi insanlardan farkli olacaktir. Bu tanima göre, medeniyetler, politik organizasyonda bir degisiklik oldugunda degil, kültürleri degistiginde degisirler.
?kinci standart olarak, Germen barbarlari bati Roma Imparatorlugu topraklarini astiklarinda uygarlik düsmedi çünkü Hiristiyanlikta kültürel süreklilik vardi. Avrupa'yi istila eden barbar kabileler bu dine çabucak dönüstürüldüler. Sadece Hiristiyan inanci, Rönesans döneminde bati Avrupa kültürünü kaybettiginde bu medeniyet sona erdi. Dolayisiyla, medeniyetler için bir tanimi veya baska bir seçimi, tarihsel dönüm noktalarinin belirlenmesine etki eder.
***** *** ***** *** ***** *** ***** *** ***** *** *****
Çogulcu Toplumlarin Sorunu
Irksal veya etnik kökenli toplumlarin dünyaya dagilmis oldugu açiktir. Binlerce yildir, bu toplumlarin çogunun bilgisi yetersizdi veya birbirleriyle temas kuruyordu. Ortak bir tarihe sahip olamazlardi. Dünya tarihçilerinin bir sorunu var. Tarih bir hikaye oldugu için, dünya tarihi hikayesi bu farkli toplumlarin ayri öyküleri olmaliydi. Bu dünya tarihi düzeni düzensizdir. Tarihçiler, her insanin tarihine ne kadar yer vermek ve tarihlerin birbirleriyle nasil iliskili olduguna karar verme problemiyle karsi karsiya kalirlar.
Dünya tarihçileri bugün, medeniyetler arasindaki temaslari vurguluyorlar ve bu temaslarin kültürel degisime ivme kazandirdigini ileri sürüyorlar. Demek ki, bu tür degisimler tarihin esyalaridir. Kismen parçalanmis tarih sorununu kismen çözüyor, ancak toplumlardaki iç degisimi görmezden geliyor. Spengler, Toynbee ve digerleri canli organizmalarda yasam döngüleri ile benzerlik gösterdi. Toplumlar ve kültürler, kendi baslarina, olgunlasmaya baslarlar ve yaslanmaya baslarlar. Bu da tarihin gidisatini etkiler.
Uygarlik Bes Edeginde sunulan tasari medeniyetleri dünya kültürel sistemleri olarak görüyor. Dünya tarihi, medeniyetlerin birbirlerini nasil takip ettigini göstermek için olaylari anlatmak meselesidir. Tek bir hikaye, parçalanmis olsa da, dünya tarihi sunmak için yeterli olacaktir.
Tarih kitaplarinda, belirli olaylara veya belirli insanlarin geçmislerine ne kadar yer vermelidir? Sorusu var. Tarihsel kapsam, yaratici faaliyetlere, daha önce olanlari koruyan yaratici faaliyetlerden daha fazla yer kaplarsa, insanlik kültüründe önemli degisiklikler baslatan toplumlar, tarih kitaplarinda daha fazla alana hak kazanir. Örnegin, Sümer toplumu, yazarlik, ticaret muhasebesi ve kent toplulugunun diger özellikleri baslattigi için çok fazla tarihi bir önem tasiyor. Bununla birlikte, tartismayi sürdürmek için Sümer tarzi "kent toplumu" dünya çapinda olmalidir.
Dünya tarihinin kitaplarinda belirli insanlarin geçmislerine verilen bosluga gelince, insan nüfusunun boyutunun bir kriter olmasi gerektigini düsünüyorum. Örnegin Hindistan ve Çin, son 2000 yil boyunca birlikte dünya nüfusunun yüzde 40 ila 50'sine sahipler. Insan tecrübesinin hacmine saygili bir dünya tarihi, iki ulusun tarihlerini ihmal etmek istemez. Tecrübenin "kisi-yili" nin zamanla ilerledikçe tarihin hacmini gösterdigi de iddia edilebilir. Dünya nüfusu, 1000 A.D.'de 265 milyon kisiden 2000 ?ktisat Tarihi Dünya tarihinde alti milyar kisiye yükseldiginden, bu kritere göre modern çaga yil sayiindan daha fazla önem vermeliyiz.
Bu argümani, kismen Profesör Melko'nun kitabimdaki tarihsel çaglarin son zamanlarda daha hizli bir hiza yaklastigini ve belirli bir oranti duygusunu ihlal ettigi yönündeki elestirilerine karsi koymak için teklif ediyorum. Bununla birlikte, yillar degil insanlik yillari, neyin orantili oldugunu belirleyecektir. Eger bir dünya tarihi, M.Ö. 10.000 arasinda bölünürse. ve 2000 A.D., popülasyonlarin agirligini yansitan iki esit kesime bölünürse, orta nokta M.Ö. 4.000 degil 1577 A.D. olarak belirlenecektir. Insanlik tarihinin yaklasik yüzde 18'i, bu 12.000 yillik dönemde, nüfus agirlikli kriterlere göre 20. yüzyilda meydana geldi.
Uygarliklar gerçekten dünya çapinda mi? Soruyu olumlu yanitlamak için, karsilastirmali uygarliklarin ögrencileri, bu toplumlarin birbirleriyle temas kurup göstermediklerine bakilmaksizin, çesitli toplumlar arasinda ortaklasa düzenlenen kültürel uygulamalari belirtmek zorunda kalacaklardi. Bazi medeniyetçiler katiliyorum. O zaman ISCSC baskani Shuntaro Ito, bu organizasyonun 25. yillik toplantisinda sunlari söyledi:
"Ben sadece dikey medeniyetler tecrit edip düzenlemeyecegim, fakat insanlik tarihinin küresel ölçekte gerçeklesen dönüsümleri gösteren aralarinda bulunan yanal iliskileri de hesaba katacagim. Ne Eurocentric gelisiminin veya basit basit uygarliklar görüsünün yeterli olmadigini iddia ediyorum Karsilastirmali uygarliklarin bir paradigmasi: Birincisi, çünkü Avrupa merkezciliginin dar ve dar görüslü bir önyargisi, ikincisi, medeniyet gelismelerinin küresel birligini birbirinden ayirarak gevsettigi için Medeniyetler tecrit altinda gelismedi ancak ortaklasa yürütüldü dar kapsamli degil küresel olan birkaç büyük dönüsüm "oldugunu söyledi.
Küresel dönüsümler, tanimi geregi, dünyadaki toplumlari degistirir. Bunlar, bir dünya uygarligindan digerine geçisi temsil eder. Bununla birlikte, bu durum tarihçilere karsi bir meydan okumadir: dünya uygarliklari (varsa) birbirinden ayrilmis bazi toplumlara dahil edilmelidir. Bu bireysel toplumlar farkli zamanlarda baslamis olabilirler. Kültürel ögeleri farkli dönemlerde olgunlasmis olurdu. Bu, belirli bir medeniyetin (ve onun ilgili tarihsel çaginin) dünyanin hangi bölümüne bagli olarak birkaç farkli yilda basladigi anlamina gelir.
Örnegin, Uygarlik, M.Ö. 32. yüzyilda Firavun Misir'a gelmis olabilir; M.Ö. 25. yüzyilda Indus Vadisi uygarligina ; ve 20. yüzyilda Çin toplumu için. M.Ö. Baska bir deyisle, dünyanin her yerindeki toplumlar için böyle bir tarihe ve tarihte belirli bir tarih türünün basladigini söylemek mümkün degildir. Tarihler dünya çapinda hizalandi. Bu nedenle, dünya tarihi, belirli dönemlerde tarihsel çaglarin basladigi ve bittigi net bir plan degildir; daha karmasik bir sistem.
Kültürel Tanim Problemi
Kültür olarak uygarliklarin keyfi tanimi yapma riski vardir. Bir uygarlik hangi kültürdür? Bir kültüre birçok ögesi bulundugu için, birinin bir baskasini anlatmasi için bazi önemli ögelere ihtiyaci vardir. Bu baglamda kültür, insan kisiligine benzemektedir. Kisilik tanimlamak için bir dizi kriter gelistirilebilir. Meyer-Briggs siniflamasina göre "tip A" kisilik, içe dönük ya da "baskalarina yöneltilmis" bir kisi ya da "Balik" ya da "egemen" ya da "sezgisel" bir tip var mi? Tüm bu tür siniflandirmalarin esit derecede geçerli oldugu anlasilamaz. En "bilimsel" hangisi? Benzer sekilde, her kültürel unsur uygarliklarin anahtari degil. Karsilastirmali uygarlik tarihçileri ve ögrencileri bazi yargilama çagrilari yapmalidir.
Toynbee'nin medeniyetler semasi bu sorundan kaçiniyor, çünkü toplumlarin kaderi oldukça belirsiz olabilir. Topluluklar, açikça tanimlanmis toplum topluluklaridir. Genellikle göçebe gruplar araziye girdiklerinde baslarlar, yerlesirler ve siyasi bir düzen olustururlar. Toplumlar, uygar bir düzen baska bir göçebe grubu tarafindan isgal edildiginde ya da fetih yoluyla bir yabanci siyasi imparatorluga çekildiginde sona erer. Örnegin, Toynbee'nin B.C. yilinda 12. yüzyilda gerçeklesen "Vlklkerwanderung" adli kitabinda Hitit imparatorlugu ve medeniyeti yok olmustur.
Kültürler nispeten yumusaktir. Belirsiz tanimlara tabidirler. Zodyak'i insan kisilik rehberligi olarak düsünün. Programinin bir kismi zor bilgilere dayanmaktadir. Bir kisinin dogum tarihi önemli bir unsurdur. Bir kisinin dogumu sirasinda gök cisimlerinin yapilandirmasi da böyledir. Bununla birlikte, ilginç olan sey, kisinin davranis egilimleri ya da sahsi servet açisindan hepsinin anlamidir. Bugünkü burç bana sunu söylüyor, ben Balik'im "Yerlesimin kalici ve kârli finansal sonuçlari olacak" dedi. Bu dogruysa benim için oldukça ilginç olurdu. Ancak burçlari batil inançli bir çalisma olarak görüyorum. Ve bu nedenle kültür temelli medeniyetler olabilir. Bunlar ilginç yapilar, ancak entelektüel olarak süpheleniliyorlar.
Bununla birlikte, bu makalenin amaci medeniyetler hakkinda böyle bir tartismayi yapmak ve umarim yararli bilgiler saglamaktir. Medeniyetlerin iki temel özelligi vardir: (1) bir kültürde egemen ifade teknigi olan "kültürel teknoloji" veya iletisim teknolojisi ve (2) topluma egemen olan iktidar kurumlari. Hakim inançlar, degerler ve çekici kisilik modelleri gibi birkaç küçük özellige sahiptirler. Hakimiyet, elbette, yorumlamaya tabi bir terimdir.
***** *** ***** *** ***** *** ***** *** ***** *** *****
Evrensel Tarih Esasli ?letisim Teknolojisi
Bu soruyu ilk karakteristik, egemen kültür teknolojisi perspektifinden ele alalim. "Bes dönem" ile iliskili teknolojiler sunlardir: (1) yazma, (2) alfabetik yazma, (3) baski, (4) elektronik kayit ve yayin ve (5) bilgisayarli iletisim. Egemen kültürel teknolojisiyle bir medeniyeti tanimlamak, evrenselligi talep etmeye yardimci olur. Medeniyetlerin dünya çapinda olup olmadigi sorusuna gelince, bir soru sorabilir: Yazilima yeryüzündeki toplumlarda rastlaniyor mu? Alfabetik yaziyor mu? Baski var mi? Bazi istisnalar olmasina ragmen, cevap genellikle "evet" dir. Ilkel cemaatlerde yasayan halklar genellikle yazili, sözlü olmayan bir kültüre sahiptirler. Kolomb öncesi Peru'nun Inca toplumu, kagida yazilan görsel sembollerden ziyade dügümlü kordonlar vasitasiyla iletildi. Eski Çinliler yaziyordu, ancak alfabetik yazi yoktu.
Iletisim teknolojileri tarafindan tanimlanirsa dünya uygarliklarinin varoldugu anlasiliyor. Ayrica, bu medeniyetlerin dünyadaki toplumlarda ayni düzeye geldigi görülüyor. Her kelimenin bir simgesi olan ideografik bir biçimde yazma, alfabetik yazmadan önce icat edildi; ve baskidan önce alfabetik yazi icat edildi; ve elektronik iletisim öncesi baski yapmak; ve elektronik iletisim, bilgisayarlardan önce.
Bir de yeni bir teknolojinin gelisiminin önceki teknolojiyi tamamen geçersiz kildigini gözlemlemektedir. Insanlar bugün bilgisayarla e-posta gönderirken basili gazeteleri okuyor, radyo dinliyor ve toplumlarinin alfabetik veya ideografik metinlerinde elle yazilan harfleri gönderiyorlar. Iki yüz yil önce, gazetelerle ve elle yazilan harflerle sinirliydilar.
Kültür artan sayida ve çesitli iletisim teknigi ile dolmaktadir; yenilerinin eklenmesiyle eskilerinin kullanimini birakmaz. Ne de Melko'nun kitap incelemesinde yapilan noktanin aksine, bu sema önceki çagin baskin iletisim teknolojisinin kullaniminin mutlak anlamda azaldigini ima etmektedir; çünkü yeni bir çag yeni bir teknoloji getirmektedir. Bu baglamda uygarliklar net bir baslangiç ??yapmis olsa da bitmiyor. Yazi veya baski kültüründen bir sey 20. ve 21. yüzyillarin elektronik toplumlarinda kalir. Eski kültürlerin her zaman tamamen sona erecegi konusunda süpheler var.
Öte yandan, tarihçiler, bir haberlesme cihazinin ne zaman icat edildigini kesin olarak belirleyebiliyorlar. Bir ideografik biçimde yazma, belki de M.Ö. 33. yüzyilda eski Sümer'de (Mezopotamya) icat edildi. Alfabetik yazi, 2. binyilin ortasinda Filistin ya da Suriye'de gelistirildi. Gutenberg'in 1454'te icat ettigi basili edebiyatin patlamasina yol açti. Patent basvurulari, 19. ve 20. yüzyillarda çesitli elektronik cihazlarin kesfini saptamaktadir. Amerika Birlesik Devletleri'ndeki ilk ticari radyo istasyonu 1920'de yayin yapmaya basladi. Dolayisiyla biri radyo yayin yasinin 1920'de basladigini söyleyebilir mi? Evet. Televizyon yayinciligi 1950'lerde basladiginda bitti mi? Yok hayir.
Bes Medeniyet Dönemi'nde, bazi üstün niteliklere sahip olan yeni iletisim teknolojisinin kültürel nüfuza göre eskisinin yerini aldigi üzerinde bir tartisma yapilir. Büyüyen bir çocuk gibi, kültürü daha yaratici enerjiye sahiptir. O çagdaki tarihi olaylara hükmetmeye geliyor. Bu, bir baskasini degistiren bir mesele degil, daha önce var olanlara eklenen yeni bir kültüre ait. Bu nedenle, bulus ve büyük bir iletisim teknolojisinin yaygin sekilde benimsenmesi, tarihsel çaglar arasinda bir çizgi çizgisi belirlemektedir.
Çogulcu kurumlarin gelisimi
Tarihçiler, son bes ila alti bin yilda insan toplumunun yapisinda meydana gelen degisimlerden haberdardir. Daha büyük büyümekte olan toplumlar daha karmasik bir kurum seti edinmistir. Tarih öncesi çaglarin kabile topluluklari küçük topluluklarda örgütlenmistir. Liderleri birçok islevi birlestirdiler. Misir'daki ve Yakin Dogu'daki tapinak kültürlerinden baslayarak, toplumlar çogulcu hale gelmistir. Birincisi, monarsi kurumu tapinak kâhinligi ile ayrilmistir. Sonra, binlerce yil sonra, hükümet iktidarina dünya dinlerinin kurulmasina yol açan felsefi bir meydan okuma vardi. Ikinci binyilin ortasinda, ticari çikarlar, Bati Avrupa'daki kilise ve devletin ikiligine meydan okudu. Din egitimi yerinde egitim laik egitim aldi. 19. ve 20. yüzyillarda, gazetecilik ve kitlesel eglence merkezi olan "dördüncü emlak", digerlerine meydan okuyan bir güç merkezi haline geldi. Dünya tarihi, bu kurumsal degisim süreci ile ilgilidir.
?lk ve en büyük tarihsel dönüsüm, sehir devletleri tarim toplumlarinda kuruldugunda gerçeklesti. Bu kent topluluklari, eskisinden daha siki bir sekilde organize edilmis yeni bir medeniyet merkezi haline geldi. Toplumu daha katmanliydi ve daha genis bir bölge araligi üzerinde kontrol uyguluyordu. Yazili dili de vardi. Bu türden topluma karsi koymak, geçimlerini hayvan sürüleri yapmakla yükümlü olan göçebe topluluklardir.
Ortaya çikan ilk kurum hükümet oldu. Kraliyet mahkemesi erken sehir devletlerinde tapinagin yaninda bir güç merkezi olarak göründü. Misir'in M.Ö. 3.000'de birlesmesinden sonraki ilk üç bin yilda, dünya tarihi, kentlerden genis bölgelere uzanan siyasi imparatorluklarin hikayesiydi. Göçebe isgalcileri kontrol altinda tutuyorlardi ve rakip imparatorluklarla savasmislardi. Savaslar bu dönemde tarihi sekillendirdi. Hükümet, faaliyetin boyutu ve kapsami gelistirilen bir kurum olarak.
Misir halki, Babiller, Hititler, Asuriler, Persler, Yunanlilar, Romalilar, Çinliler ve diger halklar tarihin sahnesinde imparatorluk iktidari olarak göründü. Imparator ibadet ve papaz krallari tarafindan idare bu dönemde din karakterizedir. Ilk tarihsel çagin doruk noktasi, ?kinci Dünya Savasi'ndaki (Roma, Part, Kusan ve Çinliler) ikinci ve üçüncü asirlarda dört büyük imparatorlugun olusmasiydi.
Ikinci çag, dogayi kontrol etmeyi amaçlayan ritüellere dayanan dinlerin yerini alan felsefi olarak esinlenmis veya küfürlü din olusumuyla birlikte geldi. Tohumlari, 6. ve 5. yüzyillarda "Eksenel Devrim" sirasinda, B.C. Filozoflar daha sonra hükümete ahlaki bir elestiri yaptilar. Bu uygarlik hikayesinde erdemli insanlar acimasiz bir devletle karsi karsiya kalmislar ve ölümleri sirasinda daha yüksek bir hakikatle sehit düsmüsler ya da peygamberler haline gelmislerdir. Hayatlari kutsal yazilarda kaydedildi.
Ilk çagin dört siyasi imparatorlugu, toplumun yönetisiminde rol oynayan üç dünya dininde - Budizm, Hiristiyanlik ve Islam'da - bir muadili buldu. Hinduizm, Musevilik, Zerdüstlük, Maniheizm ve Nestor ve Monofizit Hiristiyanlik ve Konfüçyüsçülük, Taoizm ve Yeni Platonculuk gibi ahlaki felsefeler de bu türden dinlerdir. Ikinci uygarlik, MS bin yilin ilk yarisinda zirveye ulasti Din ve laik hükümet bu asamada toplumdaki iki güç merkezi idi. Bu çagda önemli tarihi olaylar, din, teolojileri, çatismalari, yapilari ve hükümetle iliskileri ile ilgiliydi.
Italyan Rönesansinin hümanist kültürü Hiristiyan uygarligindan ayrildi. 1500 civarinda yerel binalar, kuzey Italya'da baslayan kültürel hareket, Avrupa'nin diger bölgelerine yayilmis ve daha sonra dünyanin geri kalanina yayilmistir. Yeni medeniyetin ticari bir lezzeti vardi. Rönesans Italya'da yeni ticaret organizasyonu biçimleri ve yeni bankacilik ve muhasebe teknikleri kullanildi. Tüccarlar ve bankacilar büyük kentlerin vatandaslik yasamlarini kontrol ettiler.
Columbus, baharat ve altin arayisinda Amerika'ya gitti. Laik egitimle desteklenen ticaret ve sanayi, ulusal gücün sebebine bagliydi. Petrarca'nin Yunan ve Roma klasiklerindeki yeniden kesfi, bati egitimine ilham veren hümanist bursu dogurdu. Ulus devlet seviyesinde düzenlenen hükümet, demokratik devrimle degisime ugradi. Kitlesel tiraj gazeteleri de dahil olmak üzere basili yayinlar ilk kez ortaya çikti.
Yeni laik kültür, sanatsal, müzikal ve edebi dehayi putlastirdi. Yaratici bireyler ayrica bilim ve teknolojide kesifler yaptilar. "Medeniyet" olabilmesi için, kisinin kültürünün mükemmel eserlerinde egitim almasi gerekiyordu. Dünya tarihi bu çag, bati Avrupalilarin medeniyetlerinde benzersiz olmasi bakimindan digerlerinden farkliydi. Avrupalilar, bati olmayan insanlara karsi teknolojik ve askeri bir avantaj elde etti. Çagin sonunda, Avrupa sömürgeciligi ve köle ticaretinin zulmüne ve baskisina karsi bir itina vardi. Olgun evresindeyken, bu medeniyet, Avrupa güçleri arasindaki ekonomik ve siyasi rekabeti tetikleyen iki "dünya savasi" nda kendini yok etti.
Dördüncü medeniyet haber ve eglence üzerine yogunlasti. Önceki medeniyet kizgin ideolojiler ve iki dünya savasi ürettikten sonra insanlar ciddi islerden bikti. Ses kayitlari, hareketli görüntüler, radyo ve televizyonun yeni teknolojileri ile deneyimleri oldukça ucuza saglanan hafifçe gönül ayrimlarina geri çekildi. Halkin dikkatleri bu gibi imajlara sabitlendiginde, eglence endüstrisi toplumda bir güç kaynagi oldu.
Ticari ürünler, cazip bir yasam tarzi sergileyen radyo ve televizyon reklamlariyla tüketicilere tanitildi. Ticari yayin daha fazla bir is haline geldi. Reklamcilik yoluyla, sanayinin tüm sektörlerinde müsteriler ve ürün tedarikçileri arasinda bir baglanti sagladi. Seçmenlerin kalplerine ve zihinlerine eriserek siyasi süreci kontrol etti. simdi toplulugun güç tabani bilesenleri olarak hükümet, din, ticaret ve egitim ile birlikte "medya" sahibiz. Bilgisayar teknolojisi tamamen gelistiginde, güç de bir kurum haline gelebilir.
Bunlar, daha sonra, Bes Yillik Uygarlik Çaginda sunulan dünya tarihi düzeninin parametreleridir. Yazma, basma veya radyo yayini gibi yeni bir iletisim teknolojisinin kullanilmasi, yeni bir uygarligin ortaya çikmaya baslamis oldugunu gösterir. Bu teknolojinin görünümü medeniyetin görünüsüyle ??es anlamli degil, bir takim yol gösterici niteliktedir. Dedigimiz gibi diger önemli unsur, toplumda bir güç kaynagi olarak yeni bir kurumun ya da kurumlarin ortaya çikmasidir. Bu baglamda, medeniyetler tamamen sona ermez çünkü kurumlar bitmez. Çogulcu toplumlar daha çok sayi ve çesitli kurumlarla doludur.
?kisini bir araya getirirsek, su semaya sahibiz:
Uygarlik Adi Ietisim Teknolojisi Enerji Enstitüsü Prehistorik Konusma Ritüel rahiplik, kabile liderligi Medeniyet I Fikir yazisi Kraliyet / Eyalet hükümeti Medeniyet II Alfabetik yazi Dünya dini Uygarlik III Baski Ticaret sirketleri, laik okullar Uygarlik IV Elektronik iletisim Medya, eglence saglayicilari Civilization V Computer teknoloji ?nternet ve / veya?
Medeniyetlerin Diger Yönleri
Bu unsurlar uygarliklari karakterize ediyorsa, aralarindaki diger iliskiler de bulunabilir. Birincisi, yeni iletisim teknolojisi, ilgili kurumun olgunlasmasiyla kabaca ayni dönemde ortaya çikmalidir. Nitekim, ideografik biçimdeki yazilarin, M.Ö. 4. binyil'da oldugu gibi ilk sehir devletlerinin Misir ve Mezopotamya'da ortaya çiktigi gibi gelistigi görülüyor. Büyük filozoflarin ve dini peygamberlerin yasadigi dönemde alfabetik yazi yayilmistir. Gutenberg, Avrupalilar okyanuslari kesfetmeye ve kuzeybati halklari kolonilestirmeye baslamadan kisa bir süre önce matbaasini kurdu.
Ikincisi, bu iki yön arasinda bir iliski olabilir. Böyle bir iliski, imparatorluk bürokrasisinin vergi toplama islevini yerine getirmesi için yazili kayitlara ihtiyaci olabilir. Veya, ticari ürünlerin reklamini yapmak ve satmak için basili gazetelerin kullanilmasi olabilir. Hareketli görüntü projektörü gibi bir bulus ile sinema salonlarinda satilan eglence arasindaki iliski açiktir.
Bir medeniyetin ayni zamanda deger ve idealleriyle iliskili bir yönü vardir. Yunan filozoflari tarafindan tanimlanan iyilik ideali, Hiristiyan toplumu etkiliyordu. Basili edebiyat çaginda insanlar bir yazarin kisisel stilinin güzelligini ödüllendirmeye geldi. Shakespeare, Rembrandt ve Beethoven, kültürel kahramanlar haline geldi, çünkü iyi insanlardi, fakat enfes eserler yaratma vizyon ve yetenegine sahiplerdi. Elektronik eglence çaginda, idealler, bir aticilik, film yapimi, stand-up komedi ya da müzik olsun, bir sanatçinin iyi bir performans sunma yetenegine odaklanmaktadir. "Ritim" ideali, o yetenek çesidine uyar.
Özetle, medeniyetler cografi olarak dagilmis toplumlar degil, insan kültürünün gelismesinde ardisik asamalardir. Bunlar, insanligin gelisimi boyunca kültürel konumlardir. Bu sema insan toplumunun yön degistirdigi yerleri isaretleyen tarihi dönüm noktalari fikrini içermektedir. Ardisik iletisim teknolojileri önemli olaylarin gerçeklestigi bir kamusal alan yaratti.
***** *** ***** *** ***** *** ***** *** ***** *** *****
Shuntaro Ito'nun Medeniyetler semasi ile Karsilastirma
Shuntaro Ito'nun Haziran 1996'daki Pomona, California'daki 25. yillik toplantisinda Medeniyetler Karsilastirmali Arastirmalarina Iliskin Uluslararasi Topluluga sundugu baskanlik adresinde sunulan tarih planini karsilastirmak yardimci olabilir. Konusmasinin basligi sudur: "A Medeniyetlerin Karsilastirmali Incelenmesi Çerçevesi ". Ito'nun medeniyetler modeli yukarida tarif edilenlerden farkli degildir.
Ito, "uygarliklarin Avrupa merkezli, tek hatli gelismelerini elestiren Danilevsky, Spengler ve Toynbee gibi çoklu uygarlikçinin" tarihsel görüslerine sempati duydugunu belirtti. Medeniyetleri, otonom bir düzene göre gelisen izole edilmis organizmalar olarak görme egilimleri ile hemfikirdir. Topluluklari küresel olarak etkileyen dönüstürücü süreçlerden bahsetti. Bu kültürel dönüsümler ya da "medeniyet devrimleri", Ito'nun "öncü bölgeler" olarak adlandirdigi yerde, komsu toplumlara yayilmadan önce gerçeklesir.
Ito, Toynbee'ninkilerine benzeyen 23 "medeniyetler" in bir listesini sundu. Bes büyük dönüsümü bu uygarliklari kesti ve mukayese uygarliklarinin incelenmesine ikinci boyut ekledi. Ito, örgütlenmesinde iki boyutlu planini "çözgü ve perdeler" e kiyasla karsilastirdi. "Warps ve woofs, medeniyetler çerçevemde bir tekstil hazirliyor" diye yazdi.
Benim "medeniyet" terimini kullanmam yalnizca "woof" yönüyle ilgilidir. "Toplum" terimi "çözgü" boyutunu tarif eder. Buna ragmen, Ito, "medeniyet" terimini kullandigimdan çok "kent medeniyetleri", "eksenel medeniyetler" ve "bilimsel medeniyet" e atifta bulunur. "Bes etapli küresel dönüsüm" tezi su sekilde ifade edilir: "Insanlar, bes büyük medeniyet devrimini ortak deneyimleyen su ana kadar gelmislerdir:" Antropik Devrim "," Tarimsal Devrim "," Kentsel Devrim "," Eksenel Devrim "ve" Bilimsel Devrim "olarak adlandirdi. Bütün kültürel alanlar, bu devrimleri birincil veya ikincil olarak er ya da geç gerçeklestirmek zorundaydi.
Tesadüfen, Ito'nun bes devrimi, kitabimda tanimlanan bes dönemsel degisim kadar sayidadir. Terminoloji haricinde, medeniyetler semasi yapisal olarak aynidir. Ayrica, Ito'nun "Kentsel Devrim" ve "Eksenel Devrim", birinci ve ikinci uygarliklarin baslangici ile iliskilendirdigim dönüm noktalari ile örtüsüyor. Iki farklilik var: Birincisi, Ito "Antropik Devrim" ve "Tarimsal Devrim" i agacin türü medeniyetler listesinde ilk iki maddeye dönüstürdü. ?kincisi, son madde olan "Bilimsel Devrim", semamdaki üçüncü uygarliga baslayan dönüm noktasindan ayriliyor; ve altinci bir olay olarak yaklasan bir "Çevre Devrimi" öneri de farklidir.
Bu alternatif modeller arasinda karar vermek için iki sorunun sorulmasi gerekir: Birincisi, insanlik maymun benzeri bir durumdan ortaya çiktiginda dünya tarihi (veya medeniyetlerin incelenmesi) düzgün sekilde baslar; yoksa kent toplumu ile mi basliyor? ?kincisi, Dünya Tarihi'nde Eksenel Devrim'in getirdigi çagdan sonra en uygun dönüm noktasi nedir? Ito'nun öne sürdügü gibi "Bilim Devrimi" mi bu; ya da baska bir olay türünün daha iyi bir göstergesi olacagini mi düsünüyorsunuz?
?lk farkla ilgili olarak, Ito'nun "Antropik Devrimi" ve "Tarimsal Devrim" ile iliskili degisikliklerin, dünyadaki toplumlarin yasadigi önemli dönüsümler oldugunu kabul ediyorum. Sorun, tarihin (veya medeniyetlerin) çalismaya baslamasi gereken yerdir. Ito'nun plani, "büyük patlama" dan her seye deger katan, "tarih" denilen seyle tarih arastirmalarinin bir parçasi olarak yaklasiyor. Benim dikkatimi çeken bir nokta da, Toynbee'yi "ilkel toplumlari" "uygar toplumlardan" ayirmak ve tarihin medeniyetlerin baslangici ile baslamasini önerdi.
Ito'nun kendisi, medeniyetler diyagrami ile ilgili olarak, "sehrin büyük medeniyetlerini Kentsel Devrimlerden sonraki medeniyetler olarak görmekteyim, çünkü medeniyetlerin mükemmeligini Kentsel Devrim'ten sonra olan uygarliklar olarak tanimladigim için, yazarken kabul ediyor gibi görünüyor." "Uygarlik, sivil hale gelme, kent yasam biçimine sahip olma" anlamina gelen "Kentsel Devrim" medeniyeti mükemmel mükemmellik olarak tanimliyor.
Tarih Nerede Baslanmalidir?
Medeniyetlerin tarihinin kentsel toplumlarla basladigini iddia edenler, ilkel toplumlarin aksine yazi sanatini gelistirdiklerini gösterebilirler. Yazma, insanligin geçmis tecrübesine dair iç bilincine erismenizi saglar. Dolayisiyla, dünya tarihi, insanligin toplanan deneyiminin öyküsü ise, yalnizca yazili rekorlara dayanan bir hikaye görgü taniklari açisindan eksiksiz bir anlatim üretebilir. Ses kaydi 19. yüzyilin sonlarinda kesfedilene kadar sadece sahneden geçtikten sonra yazma bir kisinin düsüncelerini koruyabilirdi. Dolayisiyla, tarihsel kayitlar incelenen toplumdaki yazinin varligina bagli görünüyor. Yazi Urban Revolution ile basladigindan beri, daha önceki bir tarih yoktu.
Bununla birlikte, bir dereceye kadar, konusmayla iletilen bilgi, yazilmadan önce hatirlanabilir. Eskiçag bilgisinin çogu bize böyle yollarla gelir. Akademisyenler, kabilelerden büyüklerin yazili geçmisi olmadan röportaj yapmalarini ve onlara geçtikleri seyleri agizdan yazmalarini saglamak için insanlik için bir hizmettir. Arkeolojik arastirmalar, uzun süredir kayip kültürlere isik tutmak için geçmisten gelen fiziki ipuçlarini da ortaya çikarabilir.
Yakin geçmisin iki teknigi, dil analizi ve DNA haritalamasidir. Ilk durumda, akademisyenler hangi dillerin ve bu nedenle konusmacilarin hangi gruplarinin ortak bir mirasa sahip olduklarini birkaç farkli dilde sözler üzerinde çalisarak belirleyebilirler. Hangi dillerin digerlerinden türetildigini belirleyebilirler. Bu dillerin tarihçesine ve geçmis cografi dagilimlarini belirlemenize yardimci olur. DNA eslestirmesi söz konusu oldugunda, genetikçiler hangi grup insanlarin biyolojik olarak iliskili oldugunu belirleyebilir. Örnegin, yerli Amerikalilarin çogu Asya'dan gelen Bering Bogazi'na rastlarken, Ojibway Kizilderililerinin küçük bir grubu Avrupalilar ile genetik baglari paylasiyor ve atalarinin Kuzey Atlantik Okyanusu boyunca göç etmis olabilecegini ileri sürüyorlar.
Modern burs ve bilimsel teknikler geçmisin geçmise daha derin bir sekilde itkiliyor. Belki bir gün, yazimdan yoksun toplumlarda tecrübe sahibi olmak için yeterli bir kayit olacaktir. Fakat simdilik, tarihin, hikayesi yazili kayitlarda korunan toplumlarla baslamasi söylenebilir.
Bazi akademisyenlerden çok daha küçük bir insan deneyimi tecrübesine bakmakla ve bu "tarih" olarak adlandirmakla yanlis bir sey olmadigini iddia ediyorum. Böyle bir karar, önceki deneyimlerin önemsiz oldugu anlamina gelmez. Medeniyet öncesi halklarin ahlaken veya kültürel açidan daha asagi olduklari anlamina da gelmez. Belli bir toplum türü ile iliskili insan tecrübesinin belirli bir bölümünü incelemeyi ve geri kalanini diger disiplinlere birakmayi seçmekteyiz.
Tarihin Sonraki Kesme Noktalarinin Nereye Yerlestirilecegi
Ito'nun medeniyetler düzeninde besinci "devrim" adi "Bilimsel Devrim" olarak adlandirdi. Bu, 17. yüzyilda Avrupa'da meydana geldi. Dinsel felsefeden entellektüel dikkati, dogada gözlemlenen kaliplara kaydirmak, Avrupalilarin ve digerlerinin sonradan yasadigi büyük materyal gelisimi için bir temel olusturdu. Bilimsel kesif çagindan sonra 18. yüzyilin sonlarinda Ingiltere'de baslayan "Sanayi Devrimi" ortaya çikti. Ito ayrica, "Bilgi Devrimi" olarak adlandirdigi Bilim Devriminin "üçüncü asamasi" ndan bahsediyor. Bu, Kuzey Amerika ve Japonya merkezli bilgi isleme veya bilgisayar teknolojileri ile ilgilidir.
Tarih planimda, Eksenel ya da manevî devrimden sonraki kirilma noktasi, Rönesans ile iliskili olarak 14. ve 15. yüzyillar boyunca Kuzey Italya'da gerçeklesen kültürel dönüsüm olacakti. Bu medeniyetin üçüncü çaga basladigi sey budur. 17. Yüzyil bilimsel bilgi devrimi bu medeniyet içine girer, ancak baslangiç ??noktasi olmaz. Daha sonra, üçüncü uygarlik kitle eglencesiyle ilgilenen dördüncü medeniyete gelecekti. Besinci, bilgisayara dayali uygarlik, sadece göründü. Bu düzen için ne gerekçe sunabilirim?
Kuskusuz Bilim Devrimi, dünyanin manzarasini degistiren ve birçok yeni yapay nesne yaratan bir kültüre basladi. Bilimsel bilgi, modern yasamda belirginlesen bu teknolojik harikalarin ön sartidir. Fakat medeniyet, benim görüsüme göre öncelikle donanimdan ibaret degildir. Bu degerlerle ilgilidir. Sadece birkaç aydin bilimsel bilginin üretilmesine dogrudan baglidir veya onun tutkusunu paylasir; çok daha basit meyvelerin tadini çikarin.
Buna karsin, insanlarin büyük çogunlugu ticaret ve laik egitim ile ilk elden deneyim sahibidir. Okul sisteminden para merkezli mesleklere yönelen kariyer sistemi, modern yasami sekillendiren ana deneyim olabilir. Bu nedenle, bu çagin basinda ?talyan Rönesans dönemini belirlemek uygun görünüyor. Çünkü o zaman hümanist (veya laik) kültür ile ticari meslekler arasindaki evlilik düzenlendi. Avrupa macerasinin patlamasi ve dünyanin baska yerlerine göçü de o zaman basladi.
Bazilari, popüler eglencenin su anda yasadigimiz uygarligin temelini olusturdugu fikrini karistiriyor. Melko'nun incelemesi, "eglence her zaman arzulanan bir sey degil, çogu insan için merkezi degil, olmamali" diye merak ediyordu. Bununla birlikte, haber medyasi ve eglence üretimiyle ugrasan çesitli isletmeler, ticari tesebbüsün sadece bir alt kümesinden daha fazla oldugu kabul edilmektedir. Hafif bile olsa görünebilir, popüler kültür genç insanlarin çogunun ilgisini çeker. Televizyon sovlari, spor karsilasmalari, gise rekorlari kiran filmler ve popüler müzigin hit kayitlari, günümüzde ulusal bir kültüre sahip oldugumuz en yakin seydir. Bu, o zaman, iddia ediyorum, geçmisin uygarliklariyla karsilastirilacak yeterli miktarda bir kültür.
Eger bu varsayim geçerli olursa, baska bir medeniyet bilgisayar teknolojisinin gelisimi ile birlikte geliyor. Elektronik olmasina ragmen, daha önce kaydedilmis veya duyusal görüntüler yayinlayan önceki elektronik teknolojilerden tür farklidir. Artik insan ile makine arasindaki bire bir iletisim mümkün hale geldi. Ancak medeniyetin ne hale gelecegine dair sonuçlara ulasmadan önce bu teknolojinin daha da gelismesini beklemek zorundayiz.
Ito'ya, "Çevresel Devrim "'in kösede olabilecegini kabul ediyorum. Eger öyleyse, bu, dünya tarihinin baska bir dönüm noktasi olusturabilir. Nükleer, biyolojik ya da kimyasal bir felaket, çevresel tükenme ve asiri nüfusun sonuçlari, medeniyeti bastiracagimiz kadar siddetli olabilir, biliyoruz ve insanligi bir baska varolus biçimine zorlamaktadir. Ancak, henüz gerçeklesmedi. Dünyanin kimi bölgelerinde açlik, asiri nüfus ve hastaliktan etkilenen ipuçlari olsa da, Birinci Dünya uluslarinin sakinleri hala bu ihtimalden yalitilmis durumda.
Tarihsel çaglari toplumun ekonomik iliskilerindeki degismelere bagli olan Marksizm, Alvin Tofler'in endüstriyel veya mesleki degisikliklere odaklandigi görüsüne benzer sekilde çagdas bir cazibe merkezine sahiptir. Stedman Noble, uygar toplumlar tarihinde tarimi, tekerlekli arabalari ve demir üretiminin önemini vurgular. ?dealler, inançlar ve degerler karsilastirildiginda zayif görünüyor. Buna ragmen, kültür merkezli uygarliklarin özü olan bu yumusak seyler var. Fiziksel kosullar kültürün altinda yatarken, insan ruhu onu olusturur.
Son olarak, popüler eglencenin bir uygarlik olusturup olusturamayacagi sorusu ile ilgili olarak, bu medeniyet degisiminden dolayi girisimimizin dengesinde asili kalmasini önereyim. ISCSC biz uygarlik tanimini önemseyen kisileriz. Çagdaslarimizin çogunun umurunda gibi görünmüyor. Medeniyet Bes Eforlari ile ilgili tanitim çabalarinda, uygarlik ile veya dünya tarihi ile bile iliskili toplumun iletisim aygitinda hiçbir kategorinin bulunmadigini kesfettim. Büyük gazetelerde "gida", "spor", "eglence" ve "yasam tarzi" editörleri olabilir, ancak tarihin daha büyük sorularini ele alan bir muhabir pek olabilir. Ve bu, popüler çikarin yönünü yansitiyor.
Medeniyet IV döneminde uygarlik III'ü takip eden kisiler hayal ederken, bizim için çalismalarimiz kesiliyor. Karsilastirmali uygarliklarin bu sorusu bir sekilde eglenceli seven çagdaslarimiz için ilginç ve ilgi çekici hale getirilmelidir.
***** *** ***** *** ***** *** ***** *** ***** *** *****
KAYNAKÇA
Donskis, Leonidas. "Ernest Gellner: Tarih Teorisi Olarak Medeniyetçi Analiz" Karsilastirmali Medeniyetler Incelemesi, Güz 1999. s. 58
Ito, Shuntaro. "Uygarliklarin Karsilastirmali Incelenmesi Için Bir Çerçeve." Cumhurbaskanligi adresi, Pomona, Kaliforniya, Haziran 1996'da düzenlenen 25. yillik toplantisinda Medeniyetler Karsilastirmali Arastirmalar Uluslararasi Toplulugu'na teslim edildi. Karsilastirmali Medeniyetler Incelemesi, Bahar 1997, ss. 4-15.
McGaughey, William. Bes Medeniyet Dönemi: Bes Uygarlikta Ortaya Çikan Dünya Tarihi. Minneapolis: Thistlerose Yayinlari, 2000.
______ Ritim ve Benlik Algi. Minneapolis: Thistlerose Yayinlari, 2001.
Melko, Matthew. Ana akim uygarliklar. Karsilastirmali Medeniyetler Incelemesi, Bahar 2001, s. 55-71.
Asil, Stedman. "Insanlar kendilerini nasil evcillestirmis, tarimi icat etmis ve uygarlasmislardir. Karsilastirmali Medeniyetler Incelemesi, Bahar 2001, s. 72- 103.
Toynbee, Arnold J. Tarihi ?nceleme, D.C Somervell tarafindan I. ve VI. Ciltlerin Birlestirilmesi. New York ve Londra: Oxford University Press, 1956


için: worldhistory

