bölüm-1 havalandırma ve iç hava kalitesi
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
1
BÖLÜM-1
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
1.1 İÇ HAVA KALİTESİ KAVRAMI VE TARİHÇESİ
İnsanoğlu ateşi bulduğu günden itibaren iç hava sorunlarıyla karşılaştı. Mağaralarda solunan dumanın insan
ömrünü azalttığı kısa sürede öğrenildi. Mağara tavanına açılan bir delikten dumanı uzaklaştırmayı öğrenen
insanoğlu, sonraki bin yıllarda da iç hava sorunlarıyla uğraşmak zorunda kaldı. Mısır piramitlerinin yapımında
çalışan işçilerden içeride çalışanların, dışarıda çalışanlardan daha fazla solunum hastalıklarına yakalandıkları
gözlemlendi. Romalılar, dumansız ısınabilmek için döşemeden ısıtmayı keşfetti. 11. yüzyılda ise İbn-i Haldun,
Mukaddime adlı eserinde hava kirliliğinin hastalıklara neden olacağına işaret etti.
16. yüzyıla gelindiğinde İngiltere Kralı I. Charles, binalarda kirli havanın etkisini azaltmak için bir dizi kural getirdi.
Bunlar arasında 3 metreden yüksek tavanlar, boyu eninden daha fazla olan pencereler, oda taban alanına göre
pencere alanının belirlenmesi, vb. gibi inşaat kuralları hep, içerideki dumanın ve kirli havanın dışarı atılmasını
amaçlıyordu.
18. yüzyıla gelindiğinde, Lavosier’in karbondioksiti bulmasıyla, bu gazın hava kirliliği üzerindeki etkileri
tartışılmaya ve araştırılmaya başlandı. Karbondioksit önceleri zehirleyici bir gaz olarak kabul edildi.
1853’te Kırım Savaşı sırasında İstanbul’daki hastaneler yaralılarla dolup taşarken, havasız mekânlarda yaralıların
iyileşmesinin çok uzun sürdüğünü gözlemlendi. Önceleri bunun, havadaki yoğun karbondioksitle bağlantılı
olabileceğini düşünen doktorlar, daha sonra esas nedenin, yaralılardan yayılan mikropların yetersiz havalandırma
nedeniyle uygun yayılma ortamı bulması olduğunu anladılar.
Karbondioksit, kokusuz, renksiz ve zehirli olmayan bir gazdır. Birçok kişi karbondioksiti zehirli bir gaz zanneder
oysa bu, vücudumuzun ürettiği bir gazdır. Zehirli olan karbondioksit değil, eksik bir yanma ürünü olan karbon
monoksittir. Soluğumuzda 38.000 ppm karbondioksit mevcuttur. Karbondioksitin iç mekânlardaki kaynağı yalnızca
solunum veya açık ateştir. Bunun başka bir kaynağı yoktur. İnsan ortalama olarak saniyede yaklaşık 0,005 litre
karbondioksit üretir. Bu nedenle karbondioksit, içerdeki insan sayısının belirlenmesi için bir faktör olarak
kullanılabilir. Bugün kapalı konteynerlerdeki kaçak göçmenleri, sınır polisleri karbondioksit detektörüyle yakalıyor.
Solunan havadaki karbondioksit miktarı ve buna bağlı olarak gerekli olan taze hava miktarının saptanabilmesi için
19. yüzyıldan itibaren sayısız deney yapılmıştır. 1836’da Tredgold, maden işçileri üzerinde yaptığı deneylerde,
insanın metabolik olarak ihtiyacı olan taze hava miktarını kişi başına 2,5 L/s olarak saptamıştır. 1862’de
Pettenkofer karbondioksitin aslında havayı kirletici bir faktör olmadığını, ancak kirliliğin bir ölçütü olarak
kullanılabileceğini ileri sürdü. Daha sonra yapılan sayısız deney de bu savı doğrulamıştır. 20. yüzyıl başlarında
yapılan kapalı oda deneylerinde, insanların 10.000 ppm gibi karbondioksit oranlarını tolere edebildikleri, hatta
23.000 ppm gibi çok yüksek oranların bile hayati bir tehlike oluşturmadığı ispatlanmıştır.
ASHRAE’nin (American Society of Heating Refrigerating and Air Conditioning Engineers) 1989 yılında
yayımlamış olduğu 62 Nolu Havalandırma Standardında, ofis çalışanları için karbondioksit limiti 1000 ppm olarak
belirlenmiştir. ABDde işyeri çalışma koşullarını belirleyen OSHA (Occupational Safety and Health Agency) ise bu
limiti haftada 40 saati aşmamak kaydıyla 5000 ppm olarak belirlemiştir. ASHRAE Standart 62 ayrıca,
karbondioksitin kendi başına bir kirletici olmadığını, ancak insanlardan kaynaklanan kirli havanın bir ölçütü
olduğunu kabul etmiştir.
Atmosferdeki karbondioksitin standart ölçümü, Pasifik Okyanusunun ortasında bir adada yapılmaktadır. Bu oran
sanayi devrimi öncesinde 280 ppm civarındayken, günümüzde fosil yakıtların tüketimiyle giderek yükselmektedir.
Bunun yol açtığı sera etkisiyle ortaya çıkan küresel ısınma günümüzde herkesin gündeminde olan bir konudur.
Bugün atmosferdeki karbondioksit oranı 390 ppm civarındadır ve ne yazık ki her yıl 2 ppm artmaktadır.
ASHRAE’nin ve OSHA’nın belirlemiş olduğu karbondioksit limitlerinin iyi bilinmesinde yarar vardır, çünkü
günümüzde bazı binalarda hava kirliliğinin bir göstergesi olarak ölçülmeye başlanan karbondioksit oranına bağlı
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
2
olarak klima santrallerinde dış hava miktarı ayarlanmaktadır. Buna göre karbondioksit oranı, 1000 ppmin altında
olduğu müddetçe, dış havaya gereksinim yoktur. Oysa birçok işletmede, bina otomasyon sistemleri çok daha az
karbondioksit oranına ayarlanmakta, böylece hiç gerekmediği halde içeriye taze hava pompalanmaya devam
edilmektedir. Bugün İstanbul’da dış havadaki karbondioksit oranı 400 ile 600 ppm arasında değişmektedir. Bazı
işletmelerde karbondioksit hissedicileri 500 ppm’e ayarlanmakta, bu yüzden de klima santralleri daima % 100
taze hava ile çalışmak durumunda bırakılmaktadırlar. Bu ise, enerjinin son derece pahalı olduğu günümüzde
büyük bir israf anlamına gelmektedir.
İç mekânda hava kirliliğini oluşturan çeşitli faktörler vardır. Bunlar insan burnunda bulunan olfactory hücreleri
tarafından algılanırlar. İnsan burnu yaklaşık 500 bin kimyasalı ayırt edebilmektedir ve bu koku algılaması iki
parametreye bağlıdır:
Yoğunluk (kantitatif) faktörü (I),
İticilik (kalitatif) faktörü (K).
Algılanan kokunun yoğunluğu, Weber tarafından bu iki parametreyle aşağıdaki şekilde formüle edilmiştir:
S = K log I
(1.1)
Buradan görüldüğü üzere algılanan koku, yoğunluğun logaritmasıyla orantılıdır. Bu şu anlama gelmektedir içerde
herhangi bir kokudan 1 ppm varsa, odaya girer girmez bunu derhal hissedebilirsiniz. Fakat içerde aynı kokudan
100 ppm varsa, bunu 100 katı olarak değil, ancak 10 katı olarak hissediyorsunuz.
İnsanların algıladıkları koku miktarı, aslında İç Hava Kalitesi’nin (İHK) doğrudan doğruya bir ölçüsüdür. 1935te
Lambert ve Yaglou, insan burnunun hava kalitesi sensörü olarak kullanılıp kullanılamayacağını araştırdılar.
Yaptıkları deneylerde, bir kanaldan geçen belli debideki havaya belli oranda koku molekülleri enjekte ediliyor ve
kanal üzerindeki deliklerden, koku alma duyguları çok kuvvetli 10 denekten, burunlarını kanala sokarak
hissettikleri koku derecesini ölçmeleri isteniyor. Lambert koku indeksi bu şekilde geliştirilmiştir. Bu indeks, 0 ile 5
arasında değişir ve 2 indeksi, normal bir koku olarak kabul edilir.
Bu deneyler sırasında, insanın kendisinin de bir koku kaynağı olduğu, bunun bir koku ölçüm standardı olarak
kullanılabilmesi düşüncesi gelişmiştir. Aslında bu kokunun nedeni, koltuk altında bulunan bir bakterinin salgıladığı
asittir. Erkeklerin % 97’sinde, kadınların ise % 67’sinde bu bakteri vardır.
Burada standart insan, 3 günde iki defa banyo yapan, her gün çamaşır değiştiren ve normal bir aktivitede (ofis
çalışanı gibi) bulunan bir insan kabul ediliyor. İşte böyle standart bir insanın yaydığı koku miktarına 1 olf adı
veriliyor.
“Olf”, bir kirlilik kaynağındaki yoğunluğu ölçmek için kullanılan bir birimdir. Danimarka’lı Prof. Dr. P.Ole FANGER
“Olf” kavramını tarafından Latince’deki “kokulu” anlamındaki “olfactus” sözcüğünden türetmiştir.
Değişik aktivitedeki insanların yaydığı koku miktarının, Tablo-1.1’deki değerlere sahip olduğu saptanmıştır (olf):
TABLO-1.1 İç Hava kirlilik değerleri
Kişi/Nesne
Oturmakta olan yetişkin
Yoğun sigara içen kişi
Sigara içen kişi (içmezken)
Atlet
Aktif yetişkin
Mermer döşeme
Muşamba döşeme
Sentetik halı döşeme
Kauçuk kaplama
Koku emisyonu
1 olf
25 olf
6 olf
30 olf
5-11 olf
0,01 olf/m2
0,2 olf/m2
0,4 olf/m2
0,6 olf/m2
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
3
Dikkat edilirse, sigara içen bir insan, 25 standart insan kadar hava kirliliği yaratmaktadır. Üstelik bu insan sigara
içmezken dahi, 6 standart insan kadar kirlilik yaratır. Bu rakamlar, neden birçok işyerinde sigaranın
yasaklandığını açıklamaya yetmektedir. Sigara içen insanın, çalıştığı yerin havalandırma faturasına katkısı son
derece açıktır.
İnsan tarafından üretilen kokunun, insan burnu tarafından algılanmasıysa, herhangi bir mekândaki hava kalitesini
belirleyen unsurdur yani, mekândaki kokunun algılanma miktarıdır. Bu algılama, olf cinsinden üretilen kirliliğe
bağlı olduğu kadar, o mekânın havalandırılması ile de yakından ilgilidir.
Bunu tanımlamak için geliştirilmiş olan birime desipol adı verilir. Desipol algılanan hava kalitesini ölçmek için
kullanılan bir birimdir. Danimarkalı Prof. P. Ole Fanger tarafından geliştirilmiştir.
Tanım olarak: 1 desipol = İçinde 1 olf koku üretilen bir odaya 10 L/s taze hava verildiğinde insan burnunun
algıladığı kokudur. Yani;
1 desipol = 1 olf / 10 L/s = 0,1 olf / L/s
Şekil-1.1 Algılanan koku yoğunluğu birimi: desipol
Kısacası desipol, algılanan iç hava kalitesinin bir ölçüsüdür. Bazı mekânlardaki Desipol değerleri şöyledir:
0,01 desipol: Dağ veya açık denizlerdeki hava,
0,1 desipol: Şehir havası,
1,0 desipol: Sağlıklı bina havası,
1,4 desipol: Kabul edilir bina havası (% 80 tarafından),
10 desipol: Hasta bina havası.
Öte yandan, bazı bina malzemelerinin de hava kirliliği ürettiği tespit edilmiştir. Mesela yaygın olarak kullanılan
sunta ve MDF’nin yaymış olduğu kirlilikler oldukça fazladır.
Çeşitli bina malzemelerinin yarattığı hava kirlilik oranları şöyledir:
Sunta, MDF: 2,4 desipol,
Sentetik halılar: 3,4 desipol,
Boyanmış duvar: 2,1 desipol,
Mastik, vb. malzeme: 3,0 desipol,
Cila: 3,7 desipol,
Tütün dumanı: 14,4 desipol.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
4
1.2 HAVALANDIRMA STANDARTLARI
19. yüzyıldan itibaren yapılan çalışmalarda kişi başına gerekli taze hava miktarının tespit edilmesine çalışılmıştır.
Tredgoldun 1836’da insanın metabolik taze hava ihtiyacını belirlemesinden bugüne kadar bu konuda çeşitli
yaklaşımlar olmuştur. Binalarda uygulanacak ilk standartlar Amerikan Isıtma ve Havalandırma Mühendisleri
Derneği (ASHVE) tarafından 19. yüzyılın sonunda oluşturulmuştur.
1970’lere gelene kadar enerjinin bol ve ucuz olması, binalarda enerji tasarrufunun, dolayısıyla da dış hava
kontrolünün ikinci planda gelmesine neden oldu. Binalara gerek havalandırma gerekse hava sızıntısı yoluyla
giren dış hava üzerinde sıkı bir kontrol yoluna gidilmedi. Ancak 1973 petrol ambargosundan sonra fırlayan enerji
fiyatları böyle bir kontrolü gündeme getirdi. O tarihte ASHRAE ilk defa havalandırma standardı olan Standart 62’yi
yayımladı. Daha sonraki yıllarda bu standart birkaç kez değişikliğe uğradı.
1981 yılındaki değişiklikte, taze hava miktarı sigara içen ve içmeyenler için ayrı ayrı verildi. Buna göre sigara
içmeyenler için 2,5 L/s, içenler içinse bunun 4 katı yani 10 L/s taze hava öngörüldü. Ancak bu standardın
Amerikan Standartlar Enstitüsü (ANSI) tarafından kabul edilmesi ve bina yönetmeliklerine girmesi, çok yoğun bir
karşı propaganda atağı başlatan sigara tekelleri tarafından engellendi. Çünkü bu standart uygulanırsa, sigara
içenlerin çalışacağı binalarda havalandırma maliyeti, diğerlerinden dört kat daha fazla olacaktı. Bu da açıkçası
sigara tekellerinin hiç işine gelmiyordu.
1981’den 1989’a kadar geçen sürede Standart 62 üzerindeki tartışmalar devam etti. 1989a gelindiğinde nihayet,
belli bir metin üzerinde anlaşmaya varıldı. Buna göre, kabul edilebilir taze havanın, mekânda bulunan insanların
% 80’inin memnuniyetsizlik belirtmeyeceği miktarda olması kabul edildi. Yani memnuniyetsizlik oranı, mekândaki
insanların % 20sine kadar çıkabilirdi.
Kişi başına havalandırma standartlarının kronolojik gelişimi:
1836 Tredgold: 2,5 L/s
1895 ASHVE: 15 L/s
1914 ASHVE: 15 L/s
1922 Bina yönetmelikleri: 15 L/s,
1938 Konfor tablosu: 5 L/s (Yaglou)
1946 - ASA: 5 L/s
1973 - ASHRAE 62-73: 5 L/s
1981 - ASHRAE 62-81
(Sigara içmeyen) : 2,5 L/s
(Sigara içen) : 10 L/s,
1989 - ASHRAE 62-89: 7,5 L/s,
(Yalnız sigara odaları, vb.yerlerde): 30 L/s
2001 yılında son halini alan Standart 62, esas olarak 1989’daki değerlere sadık kalmıştır. Buna göre:
Sigara içilmeyen ofislerde: 10 L/s
Lobi, resepsiyon alanlarında: 7,5 L/s
Bar, sigara odası vb. yerlerde: 30 L/s
Sınıflarda: 7,5 L/s
Laboratuarlarda: 10 L/s
Standart 62’nin 2001 revizyonu, çeşitli mekanlarda insan yoğunluğu için aşağıdaki değerleri kabul etmiştir:
Ofislerde: 7 kişi,
Lobilerde: 30 kişi,
Sigara odalarında: 70 kişi,
Sınıflarda: 50 kişi,
Laboratuarlarda: 30 kişi.
Taze hava miktarı Fanger tarafından, desipol ve olfe bağlı olarak, aşağıdaki gibi hesaplanmıştır:
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
5
Qc = Konfor şartları için kişi başına gerekli taze hava miktarı (L/s kişi),
G = Mekânda üretilen hava kirliliği (olf),
Ci = İçerde arzu edilen hava kalitesi (desipol),
Co = Dışarıdaki hava kalitesi (desipol),
Ev = Havalandırma sisteminin verimliliği (kaçaklar, vb.) (genelde 1 alınır).
1.3 İÇ HAVA KAYNAKLI HASTALIKLAR
Günümüzde insanlar zamanlarının % 90’ını kapalı mekânlarda geçirmektedir. Avrupa Birliğinin, İtalya’nın Ispra
kentinde kurmuş olduğu İç Hava Kalitesi Laboratuarı Indoortron’da yapılan ölçümler, insanların iç mekânlarda,
dışarıda olduklarından 2 - 5 katı daha fazla hava kirliliğine maruz kaldıklarını göstermiştir.
Bu nedenle, hava kirliliği konusundaki çalışmalar artık yalnızca dış hava kirliliği ile sınırlı kalmamakta, iç hava
kirliliği üzerinde de yoğunlaşmaktadır. Hava kirliliğine maruz kalan insanlarda bir takım rahatsızlık belirtileri ortaya
çıkmaktadır. Bunlar esas olarak ikiye ayrılırlar.
1.3.1 Hasta Bina Sendromu (HBS)
HBS belirtilerine tam bir teşhis konamaz,
HBSnin nedeni tam olarak tanımlanamaz,
HBS, akut (kısa süreli) belirtiler olarak ortaya çıkar ve binayı terk edince genellikle etkisi kaybolur.
Rahatsızlık olarak ortaya çıkan belirtiler:
- Baş ağrısı
- Göz yanması
- Hırıltılı soluk alma
- Deride alerji
- Üst solunum yolları problemleri
- Bulantı
- Bitkinlik
- Görme bulanıklığı
- Diğerleri
Bu rahatsızlıkların nedenleri kolay tespit edilemez
Binadan çıkıldıktan bir süre sonra iyileşme görülür
1.3.2 Bina Bağlantılı Hastalıklar (BBH)
BBH, tanımlanabilir bir nedene bağlıdır,
BBH, klinik olarak teşhis edilebilir,
BBH kronik (uzun süreli) belirtiler olarak ortaya çıkar ve ağır hastalıklara neden olur,
BBH tedavisi uzun sürelidir.
Bina Bağlantılı Hastalıkların belirtilerinden bazıları şöyledir:
- Lejyoner hastalığı
- Alerjik pnömoni
- Alerjik rinit
- Ateş
- Astım
- Mikotoksin zehirlenmeleri
- Endotoksin zehirlenmeleri
Acil müdahale gerektirir
Klinik bulgularla karakterize edilir
Hasta Bina Sendromundan çok daha ciddidir: uzun bir tedavi süresi vardır
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
6
1.3.3 Hasta Bina Sendromuna Neden Olan Belli Başlı Faktörler
Yetersiz havalandırma
İçeriden kaynaklanan kimyasal kirleticiler
Dışarıdan kaynaklanan kimyasal kirleticiler
Biyolojik kirleticiler
Tanecikler, tozlar, cam yünü, asbest vb. lifli maddeler
Radon gazı
1.3.4 Hasta Bina Sendromuna Karşı Alınması Gereken Önlemler
Havalandırma tasarımının ASHRAE-Standart 62’ye uygun olarak yapılması (kişi başına taze hava)
Üfleme ve emiş menfezlerinin uygun seçilmesi ve yerleştirilmesi (atış hızı, yönü, baypas yapması)
Dış hava panjurlarının uygun yerleştirilmesi (kirletici kaynaklarından uzağa)
Dış hava panjurlarının, düşük hava hızına göre tasarlanması (maksimum 2,5 m/s)
Soğutma bataryaları ve nemlendiricilerin düşük hava hızına göre tasarlanması (maksimum 2,5 m/s)
Kanallarda lifli akustik yalıtım kullanılmaması
Mutfak, tuvalet, sigara odası, fotokopi odası, kimyasal madde deposu, vb. mahallerin doğrudan egzoz
edilmesi
Tavan difüzörlerinde yeterli karışımı sağlayacak minimum debisinin sağlanması (m 2 başına minimum 5
L/s)
Oturulan bölgede durağan hava kalmaması
En az % 60 verimde toz filtreleri kullanılması
Dış hava koşullarının uygun olduğu zamanlarda % 100 dış hava imkânının kullanılması (free cooling)
Ofislerde, geceleri % 100 dış havayla ısıtma ya da soğutma yapılmaksızın süpürme yapılması
Doğal havalandırma yöntemlerinin mümkün olduğunca çok kullanılması (pencere açmak, baca etkisini
kullanmak)
Deplasmanlı tip havalandırma yöntemlerini kullanmak
1.4 İÇ HAVA KALİTESİNİN ÖNEMİ
Hava insanların en önemli ihtiyaçlarından birisidir. İnsan, günlerce aç susuz durabildiği halde nefes almadan
birkaç dakikadan fazla duramaz. Yetişkin bir insanın yaşamını sürdürebilmesi için günde yaklaşık 15 kg havaya
ihtiyacı olduğu yapılan araştırmalarla tespit edilmiştir. İnsanlar için bu kadar önemli olan havanın, sağlıklı ve temiz
olması gerekir.
İnsanlar günlük yaşamlarının %70-98’ini iç mekânlarda geçirmektedirler. Birçok iç ortamın, bazen dış ortamdan
daha kirli ve tehlikeli olduğu saptanmıştır. Bu durum kış aylarında daha da belirginleşmektedir.
Evlerde bazı bileşenler veya faaliyetlerden oluşabilen zehirli kimyasallar birçok kanser çeşidinden başka, baş
ağrısı, öksürük, gözlerde yanma, baş dönmesi gibi rahatsızlıklara neden olabilmektedir. Evlerde; gaz sobası,
kömür sobası, şofben gibi yerel yakma sistemlerinin neden olduğu zehirlenme ve ölüm olaylarıyla sık
karşılaşılmaktadır.
Hava kirlenmesi sorunu, birçok gaz kirletici için aynı zamanda koku sorunu anlamına da gelir. İç ortamda,
formaldehit gibi koku eşik seviyesi yüksek olan (61,2 mg/m3) maddeler de bulunmaktadır.
İç mekânlarda oluşan gürültü seviyesi de çevre sağlığını bozan etkenlerdendir. Hava, cisim ve su gürültüsü
şeklinde iç ortamlara sızan gürültü, insanlarda fizyolojik ve psikolojik rahatsızlıklar meydana getirebilmektedir.
Evlerdeki iç ortamlarda, gürültü seviyesinin 35 dB’i geçmeyecek şekilde düzenleme yapılması gerekmektedir.
Evlerde iç hava kalitesini bozan kirleticiler; ısıtıcılar, yapı malzemeleri, sigara ve benzeri maddeler, ev eşyaları,
klimalardan kaynaklanmaktadır. İnsanların sağlığını, çalışma verimini doğrudan etkileyen iç ortam hava kalitesinin
iyileştirilmesi ve çevresel olumsuz etkilerin giderilmesi gerekmektedir.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
7
İnsanların birçoğu dış hava kirliliğinin sağlığa zararlarını bilmesine rağmen iç hava kalitesi (İHK) problemlerinin
insan sağlığına önemli etkileri olduğunu bilmez. Amerikan Çevre Koruma Örgütü'nün (EPA) çalışmaları
göstermiştir ki iç ortamdaki kirleticilerin seviyesi dış havadan yaklaşık 5-100 daha fazla olabilmektedir. Dış hava
kirliliğinin etkileri 20. yüzyılın başlarından itibaren bilinirken iç hava kalitesi sadece 30 yıl önce gündeme gelmiştir.
Özellikle okullarda iç hava kalitesi birçok nedenden dolayı çok önemlidir. Çocuklar tahriş edici hava kirleticilere
karşı yetişkinlere kıyasla daha hassastırlar. İç havada yüksek seviyede ajanlar bulunduğunda astım ataklarını
tetiklediğinden, çocuklar arasında astım riski artar. İç hava kirleticilerine maruz kalan öğrenci ve öğretmenlerde
dikkat dağılmasına yol açar, tüm öğrenme ve öğretme süreçleri zarar görür.
Ülkemizde basık tavanlı mekanik havalandırmasız kalabalık sınıflarda pencerenin soğuktan açılamadığı soğuk
kış günlerinde iç hava kalitesi problemleri çok yoğun şekilde yaşanmaktadır. Öğrencilerin bu sezonda
hastalıklardan dolayı devamsızlıkları artmakta, astım ve bronşit gibi kalıcı rahatsızlıklara neden olmaktadır.
1.5 KİRLİLİK KAYNAKLARI
İç hava kirleticilerinin orijinleri bina içinde veya dış ortamda olabilir. Şayet kirleticilerin kaynakları kontrol
edilmezse havalandırma/klima sistemi düzgün çalışsa bile İHK problemleri oluşabilir. Hava kirleticileri çok
sayıdaki parçacıklardan, liflerden, biyolojik aerosoller ve gazlar oluşur.
Buna ilave olarak okul binalarında binanın yerleşim yeri, sınıfın konumu, yeri boyanmış olması, laboratuar veya
atölye amaçlı kullanılması kirlenmede etkili olmaktadır.
TABLO-1.2 Tipik iç hava kirleticilerin evsel kaynakları
Dış Kaynaklar
Dış Hava Kirlenmesi:
Polen, toz, mantar sporları;
endüstriyel emisyonlar ve
araç emisyonları
Yakın Kaynaklar:
Liman yüklemeleri, çöp
giderlerinden oluşan kokular;
sağlıksız birikintiler veya bina
egzozlarının dış hava
girişlerinin yakınında olması
Yeraltı Kaynakları:
Radon, pestisitler ve yer altı
depolama tanklarındaki
kaçaklar
Bina Ekipmanları
Isıtma/Hav./Klima Ekipmanları:
Damlalık tavalarında,
kanallarda, serpantinlerde ve
nemlendiricilerde mikrobiyolojik
oluşumlar
Uygunsuz hava ile yanma
ürünleri ve kanallarda toz ve
birikintiler
Isıtma/Hav./Klima Dışı
Ekipmanlar:
Ofis ekipmanlarından oluşan
emisyonlar (uçucu organik
bileşikler, ozon); ve alışveriş
laboratuar ve temizlik
proseslerinden oluşan
emisyonlar
Bileşenler/Ev Eşyaları
Bileşenler:
Suda veya toprakta gelişen
mikrobiyolojik oluşumlar,
hasarlı malzemeler; kuru
sifonlardan oluşan lağım
kokuları, organik bileşikler,
inorganik bileşikler ve zararlı
asbest içeren malzemeler ve
tanecik (toz) üreten malzemeler
Ev Eşyaları:
Yeni mobilyalardan ve yer
döşemelerinden kaynaklanan
emisyonlar ve suda ve toprakta
gelişen bakteriler, hasarlı ev
eşyaları
Diğer İç Kaynaklar
Bilimsel laboratuarlar, meslekî
sanat alanları, baskı/kopya
alanları, besin hazırlama alanları,
sigara salonları, temizlik
malzemeleri, çöplerden
kaynaklanan emisyonlar
Pestisitler, boya, tebeşir ve
aşındırıcılardan kaynaklanan
organik uçucu organik bileşikler ve
kokular bulaşıcı hastalığa sahip
kişiler, kuru silinebilir mürekkepler
ve benzeri kalemler, sinekler ve
diğer zararlı böcekler, personel
bakım ürünleri
Uluslararası Sağlıklı Binalar kuruluşu, kötü ve yetersiz hava kalitesini oluşturan en önemli nedenlerin küf
mantarları ve bakteriler olduğunu göstermektedir.
Kötü ve yetersiz havası olduğu saptanan binaların yaklaşık %72’sinde bunun nedeni havada taşınan taneciklerdir
ve bu sorun iyi bir filtreleme ile çözümlenebilir.
Bu binaların yaklaşık %40’ında kötü hava kalitesinin en önemli nedeni biyolojik taneciklerdir (bakteri, mantar
tohumları ve onlardan gelen diğer ürünler)
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
8
TABLO-1.3 İç hava kirleticilerin potansiyel kaynakları
Kirleticiler
Uçucu Organik Bileşikler
Formaldehit
Pestisitler
Kurşun
Karbondioksit
Karbon monoksit
Azot dioksit
Kükürt dioksit
Solunabilir Parçacıklar
Çevresel Tütün Dumanı
Biyolojik Kirleticiler
Asbest
Radon
Potansiyel Kaynakları
Parfümler, saç spreyleri
Mobilya cilaları
Temizlik solventleri
Hobi ve sanat malzemeleri
Pestisitler
Halı ve iplik boyaları
Tutkal, yapıştırıcı ve sızdırmazlık malzemeleri
Parçacık tutucular, kontra plaklar
Dolaplar, mobilyalar
Böcek ve karınca öldürücüler
Fare ilaçları
Kurşun esaslı boyalar
Uygunsuz çalıştırılan gaz veya yağ kazanlarısıcak su ısıtıcıları, ocaklar, odun sobaları
Kükürt içeren yakıtların yanması
Ocaklar, odun sobaları
Havalandırmasız gaz ısıtıcıları
Tütün ürünleri
Bitkiler, hayvanlar, kuşlar, insanlar
Yastıklar, yataklar, ev tozları
Islak veya nemli malzemeler
Boru ve kazan yalıtımı
Tavan ve döşeme levhaları
Toprak ve kaya
Bazı bina malzemeleri
Boyalar, vernikler, yapıştırıcı bantlar
Ahşap koruyucular
Kuru temizlenmiş elbiseler, güve ilaçları
Hava tazeleyici kokular
Depolanmış yakıtlar ve otomotiv ürünleri
Kirlenmiş sular
Plastikler
Formaldehit köpük yalıtım katkıları
Halı ve kumaşlar
Mantar ilaçları, mikrop öldürücüler
Ot ilaçları
Dış tozlar ve toprak
Havalandırmasız gaz sobaları-kerosen ısıtıcılar
Tütün ürünleri, gazlı pişirme sobaları
Araç egzozları
Tütün ürünleri
Havalandırmasız kerosen ısıtıcıları
Durgun sular
Dekoratif spreyler
Kaplama ve lambriler
Yer altı suları
Şekil-1.2 Uluslararası Sağlıklı Binalar Kuruluşu’na göre binalardaki kirletici oranları
1.6 KİRLETİCİ MADDELER
1.6.1 Radon
İç ortamdaki radonun çok yoğun evin inşa edildiği kaya ve topraktaki uranyumdur. Uranyum doğal olarak
parçalandığında renksiz, kokusuz ve radyoaktif bir gaz olan radon salınır. Radon gazı eve kirli zeminlerden, duvar
ve zemin çatlaklarından, zemin drenajlarından ve haznelerden girer.
Radon sigaradan sonra akciğer kanserinin en büyük nedenidir.
Radonun ölçüm birimi pikoküri/litre (pci/L) dir. EPA'nın tavsiyelerine göre 4 pci/L'yi aştığında azaltılması gerekir.
Aktif toprak basınçlandırılması ve binanın havalandırılması, okullarda çok yaygın olarak kullanılan iki yöntemdir.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
9
1.6.2 Çevresel Tütün Dumanı
Çevresel tütün dumanı, sigara dumanı ile sigara, pipo ucunun yanmasından oluşan dumanın karışımıdır. Bu
karmaşık bir karışımdır ve 400'den fazla bileşik içerir. 40'tan fazla bileşik insanlarda akciğer kanseri yapıcı etkiye
sahiptir. Çevresel tütün dumanı sıklıkla "ikinci el içicilik" ve "pasif içicilik" olarak adlandırılır.
1.6.3 Biyolojik Kirleticiler
Biyolojik kirleticiler; bakteriler, küfler, mantarlar, virüsler kedi salyaları, ev tozu keneleri, hamam böcekleri ve
polenleri kapsar. Bu kirleticilerin birçok kaynakları mevcuttur. Polenler orijini bitkilerdir; virüsler insanlar ve
hayvanlar tarafından taşınır ve ev hayvanları salya ve pire kaynaklarıdır.
Bir ortamda bağıl nem seviyesinin kontrolü ile biyolojik kirleticilerin gelişimi en aza indirilebilir. İç ortamlar için
tavsiye edilen bağıl nem seviyeleri %30-%50’dir. Durgun sular suyun zarar verdiği malzemeler veya ıslak
yüzeyler, mantarlar, küf, bakteri ve sineklerin çoğalmasına hizmet eder. Ev tozu keneleri en güçlü alerji yapan
biyolojik kirleticilerden biridir, nemli, ılık ortamlarda gelişir.
Bazı biyolojik kirleticiler, pnomonitis, alerjik bunun intihapları ve bazı astım tiplerini kapsayan alerjik reaksiyonlar
tetikler. Grip kronik ve tavuk frengisi gibi enfeksiyon hastalıkları hava ile taşınır. Mantar ve küfler zehir
salgılayarak hastalık oluştururlar. Biyolojik kirleticilerin neden olduğu sağlık problemlerinin belirtildiği aksırık, göz
sulanması, öksürmek, nefes darlığı, baş dönmesi, uyuşukluk, sıtma ve sindirim problemlerini kapsar. Biyolojik
kirleticiler kontrol edilerek astım vakaları %55-%60 alınabilir.
1.6.4 Evsel Ürünler
Organik kimyasallar, evsel ürünlerin terkibinde çok yaygın olarak kullanılmaktadır. Boyalar vernikler ve
balmumunda olduğu gibi birçok temizleyici ilaçlama kozmetik, yağ çözücü ve yumuşatıcı maddeler de organik
çözücüler içerir.
Organik kimyasalların sağladığı etkileme özellikleri oldukça geniş olup bazıları oldukça zehirli, bazılarının sağlığa
zararı bilinmemektedir. Diğer kirleticilerde olduğu gibi sağlığa etkileri doğal olarak maruziyet süresine bağlı olarak
değişir. Göz ve solunum yolu tahrişi, baş ağrıları, baş dönmesi, görme bozuklukları ve hafıza kayıpları bazı
organik kimyasallara maruz kalan kişilerde acil olarak görülen belirtilerdir.
1.6.5 Formaldehit
Formaldehit, bina malzemeleri üretiminde ve çok sayıdaki evsel ürünlerde kullanılan önemli bir kimyasaldır.
Formaldehit aynı zamanda yanma ve bazı diğer doğal süreçlerin ürünüdür. Böylelikle maddesel derişiklikleri iç ve
dış ortamlarda kullanabilir. Formaldehit renksiz, keskin kokulu bir gaz olup bazı insanlarda uzun süre maruz
kalındığında gözlerde sulanmaya gözlerde ve boğazda yanma hissine, mide bulantısına ve solunumda zorluklara
yol açabilir (0,1 ppm üzerinde). Yüksek derişiklikler insanlarda astımı tetikleyebilir Formaldehitin hayvanlarda
kansere neden olması insanlarda kansere yol açabileceğini göstermiştir.
1.6.6 Pestisitler
Pestisitler bakteri, mantar ve diğer organizmalara ilave olarak sinekler ve kemiriciler gibi haşaratları öldürmek
veya kontrol etmek üzere kullanılan kimyasallardır. Birçok pestisitler kendiliğinden zehirlidir. Birçoğu uçucu
organik bileşikler içerir. Özel belirtileri maruz kalınan pestisitin tipine ve uygulanan yere alınan doza ve maruz
kalan şahsın hassasiyetine bağlı olarak değişebilir. Bazı pestisitlere kronik olarak maruz kalınması karaciğere
böbreklere ve sinir sistemine zarar verebilir.
İç ortamlarda pestisitler için herhangi standart yoktur. Hem EPA hem de Pensilvanya Tarım Bakanlığı okullarda
kimyasal pestisit kullanımını en aza indirecek tedbirler almışlardır. Pestisit ürünleri üretici talimatları
doğrultusunda havalandırma uygulamalarında da kullanılabilir.
1.6.7 Karbon Monoksit
CO renksiz kokusuz ve tatsız bir gazdır Karbonun eksik yanmasının bir ürünüdür. CO kandaki oksijen taşıyıcı
hemoglobin ile birleşerek karboksi hemoglobin oluşturur. Kandaki normal karboksi hemoglobin oranları sigara
içmeyenlerde %2'den az ve sigara içenlerde %5-%9 arasındadır Orta seviyedeki derişikliğin belirtileri belirsiz
olabilir. Uygun havalandırma önemli bir kontrol ölçümüdür.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
10
İç hava için CO üzerinde uzlaşılmış bir standart yoktur. EPA'nın Ulusal Ortam Havası Standartları dış havada
sekiz saat için 9 ppm ve bir saat için 35 ppm olarak verilmiştir. Bu standart okullarda iç hava için kılavuz olarak
kabul edilebilir ve aşılmamalıdır.
1.6.8 Karbon Dioksit
Karbon dioksit renksiz kokusuz ve tatsız bir gazdır. Karbonun tam yanma ürünüdür. Sağlığa karşı etkisi oksijen
yok edici olduğundan havadaki oksijenin yerini alır. 15000 ppm'in üzerindeki derişiklikleri zihinsel aktivite
kayıplarına neden olabilir ve dikkat edilmelidir.
ASHRAE'nin 62-1989 no'lu standart 1000 ppm değerini konfor üst sınırı olarak belirlemiştir. Bu standart okullar
içinde kullanılabilir ve aşılmaması gerekir.
1.6.9 Cıva
Son yıllarda okul çocuklarında metalik cıva damlacıkları ve kirliliğini kapsayan raporlarda artış gözlenmiştir. Cıva
tabiatta çeşitli biçimlerde bulunur. Metalik cıva bir sıvı biçimidir, termometre ve barometre gibi çeşitli tüketici
ürünlerinde kullanılır. Okul laboratuarlarında bulunur ve kaza olarak döküldüğünde kirlilik problemine neden
olabilir. Cıva oda sıcaklığında buharlaşarak zemine yakın yerlerde bir set oluşturur. Ondan dolayı çocuklar
yetişkinlere kıyasla daha fazla etkilenir. Cıva merkezi sinir sistemi ve böbrekleri etkiler.
Hava kirliliği için uygulanan testlerde 0,003 mg/m3 başlangıçta oksijen seviyesi olarak evlerde ve okullar gibi toplu
mekânlarda kabul edilir.
1.6.10 Uçucu Organik Bileşikler (UOB)
İç ortam havasında yüzlerce uçucu organik bileşik vardır, bazen bunların derişikliklerinin zararlı olduğundan
şüphe edilir. Çok yaygın olarak bilinen uçucu organik bileşikler benzen, formaldehit, metilklorit, trikloretilen ve
tetrakloretileni kapsar.
TABLO-1.4 Kirleticilerin sağlığa etkileri
Kirletici
Uçucu Organik Bileşikler
T
X
Formaldehit
Pestisitler
X
X
Kurşun
Karbon monoksit
X
B
X
U
X
X
X
X
Karbon dioksit
X
Azot dioksit
X
Kükürt dioksit
X
Biyolojik Kirleticiler
Çevresel tütün dumanı
X
X
Polisilik aromatik hidrokarbonlar
Asbest
Radon
AÇIKLAMA: T:Tahriş edici
X
X
Z
X
B: Boğucu
P/A
K
X
Açıklamalar
Bu kirleticilerin çoğu sinirsel/davranışsal zehirleyici, karaciğer zehirleyici ve kalbi
etkileyicidir.
X Allerjik tepkiler meydana getirebilir.
X Bu kirleticilerin bir çoğu beyni ve karaciğeri zehirleyici, üretken zehirleyici ve hassas
hale getiricidir.
X Beyni zehirleyici ve geriye dönülmez davranışsal etkiler.
Hastalarda boğulma (anjin) etkisini güçlendirir, frekansını arttırır; sağlıklı yetişkin
erkeklerde iş gücünü azaltır, bağ ağrıları, göz küçülmesi, sağlıklı yetişkinlerde
değişken belirtiler gösterebilir; hastalarda kalp-akciğer uyumsuzluğunu şiddetlendirir.
Solunum uyarıcı etki yapar; arttırılmış solunum ve insanlarda yorucu görevleri yapma
kabiliyetini azaltır; kandaki pH ve pCO2 oranları değişir; böbreklerde kireçlenme ve
akciğer alveollerinde yapısal değişiklikler.
Astımlılarda ciğer fonksiyonlarında azalma; çocuklarda ve yetişkinlerde akciğer
fonksiyonlarını etkiler; hayvanlarda ve çocuklarda diğer zehirleyicilerle birlikte
etkileşimli hale gelir; hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalar bağışıklık kabiliyetini
azalttığını göstermiştir.
Normal erkeklerde ve astımlılarda ciğer fonksiyonlarını azaltır; hayvanlar üzerinde
yapılan çalışmalarda ciğer fonksiyonlarını azalttığı görülmüştür.
X Enfeksiyon hastalıkları; alerjik reaksiyonlar; zehirleyici etkiler.
X Mukoza zarlarını tahriş eder, kalp dolaşım sisteminde stres oluşturur, çocuklarda
şiddetli ve ölümcül solunum etkileri
X Bazıları tahriş edicidir ve kalp dolaşım sistemini etkileyebilir
X Uzun süre teneffüs edenlerde asbest hastalığı olan mezotelisma oluşturur.
X Akciğer kanserlerine neden olur.
U:Uyuşturucu
Z: Zehirli
P/A:Patolojik-alerjik
K:Kanserojen
UOB'lerde maruz kalma maruz kalınan sürenin uzunluğuna ve seviyesine bağlı olarak keskin ve kronik (ölümcül)
sağlık etkilerine sonuç verebilir.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
11
UOB'lerle ilgili endüstriyel olmayan mekânlar için herhangi bir standart yoktur. Pratikte bilinen UOB kaynakları
kısıtlanmıştır. Bu maddeler sızdırmaz tanklarda iyi hazırlanmış mekânlarda, kullanılan ortamlardan uzakta
depolanmalıdırlar.
Geçmişte Sağlık Bakanlığı ilkokullarda zemini motorin dökerek temizlerlerdi. Bu işlem iç havadaki hidrokarbonun
seviyesini arttırmaktadır şayet hidrokarbon seviyesi 10 ppm veya daha yüksek ise veya bazen seviyesi 100 ppm
veya daha yüksek ise ortamın geçici olarak tahliye edilmesi gerekmektedir. Daha düşük seviyelerde uygun işlem
havalandırma yapılmasıdır.
1.6.11 Kurşun
Kurşun oldukça zehirli bir metaldir. Çeşitli kaynaklardan gelen kurşuna (kirlenmiş toprak ve toz ve hava)maruz
kalınabilir. Kurşun esaslı boya çocuklar için çok yaygın bir kaynaktır. Kurşun beyne böbreklere sinir sistemine ve
kırmızı kan hücrelerine zarar verebilir.
Halkımızda okullarda kurşun için iç ortam standardı yoktur. Mevcut standartlar dış ortamlar veya endüstriyel
işyerleri içindir.
1.6.12 Azot dioksit (NO2)
NO2'nin kaynakları kerosen ısıtıcılar, havalandırmasız gaz sobaları ve ısıtıcılar çevresel tütün dumanıdır. Sağlığa
etkileri göz, burun ve boğazlarda tahrişi yapar. Ciğer fonksiyonlarını kısıtlayabilir ve küçük çocuklarda solunum
enfeksiyonlarını arttırabilir.
NO2 ortamda yanma uygulamaları olmaksızın müsaade edilen seviyenin yarısı alınır.
1.7 İÇ HAVA KALİTESİ ÖLÇÜM SETLERİ (TEST KİTLERİ)
İç hava kalitesi ölçüm cihazları; portatif anlık ölçüm cihazları ve sabit izleme cihazları olarak sınıflandırılabilir. Bu
cihazlar; CO, CO2, SO2, Formaldehit, NO2, Radon, UOB, sıcaklık algılayıcıları ve partikül madde (PM) örnekleme
setlerini kapsamaktadır.
Bu cihazların satış fiyatları hassasiyet ve ölçüm özelliklerinin sayısına bağlı olarak birkaç yüz dolardan yirmi otuz
bin dolar seviyelerine kadar çıkabilmektedir.
Şekil-1.3 CO2 ölçüm ve izleme cihazları
Şekil-1.5 Formaldehit izleme monitörü
Şekil-1.4 Parçacık madde ölçüm cihazı
Şekil-1.6 Çoklu ölçüm cihazı (CO2, CO, % RH, sıcaklık,
UOB, O2, NO2, Ozon, SO2, H2S, barometrik basınç)
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
12
Bazı iç hava kirleticilerinin ölçüm teknikleri Tablo-1.5’de verilmiştir.
TABLO-1.5 Yaygın iç hava kalitesi ölçüm teknikleri
Parametre
Sıcaklık
Bağıl nem
Karbon monoksit
Karbon dioksit
Hava debisi
Cihaz
Termometre; termokupl
Kapasitif detektör; savurmalı psikrometre
Elektro-kimyasal detektör; kalorimetrik boru
Kızıl ötesi detektör; kalorimetrik boru
Duman borusu; temel anemometre, pervaneli anemometre
Uçucu organik bileşikler
Fotoiyonizasyon detektörü, alev iyonizasyon detektörü
Ölçüm Seviyesi
-1/+500 C
0-100
1-50 ppm
200-400 ppm
0,05-1 m/s
4.72 –943 L/s
0.1-10 ppm
Uygun Kademe
20-26°C
%30-%60
0-2 ppm
<850 ppm
9.438 L/s dış hava/kişi
(34 m3/h)
0-1.0 ppm
1.8 İÇ HAVA KALİTESİ PROBLEMLERİNİN ÇÖZÜMÜ İÇİN GENEL KURALLAR
İHK problemlerini önlemek ve verimli bir çözüme yardımcı olmak için okullarda sıcaklık, bağıl nem seviyeleri
izlenmeli ve ortamlarda ısıl konfor sağlanmalıdır. İlave olarak dış havalandırma yetersiz olduğunda CO 2 seviyesi
izlenmelidir. Uygun tasarlanan havalandırma/klima sistemi, sıcaklık ve nem seviyelerini uygun şekilde ayarlayarak
konforu şartlarını sağlar, kapalı ortam sakinlerinin ihtiyaçlarına uygun hava dağılımı yapar, kokuları ve diğer
kirleticileri basınç kontrolü, filtreleme ve egzoz fanları yardımıyla en aza indirir.
ASHRAE'nin 55-1962 Standardı insanlar için sıcaklık ve bağıl nem seviyelerini belirlemiştir. Konfor şartları nemi
%30-%60 bağıl nem seviyesinde, sıcaklığı 20-25,6°C arasında sezona bağlı olarak sağlar.
ASHRAE'nin 62-2010 Standardı iç hava sınıflarını dört ana gruba ayırmış olup Tablo-1.6’da gösterilmiştir.
TABLO-1.6 ASHRAE Standard 62.1-2010 standardına göre iç hava kalitesi
İç Hava
Sınıfı
1.sınıf
2.sınıf
3.sınıf
4.sınıf
Tanım
Kullanım
Çok düşük kirliliği olan ve zararsız
koku bulunan hava.
Az miktarda koku ve partikül içeren hava
Herhangi bir işlem yapılmadan kullanılabilir, sirküle edilebilir.
İçerisinde etkili bir koku ve partikül bulunan
hava
Kirli hava; içerisinde tehlikeli gazlar,
partiküller, biyoayresoller mevcut
Herhangi bir işlem yapılmadan kendi mahalinde veya 2.sınıf ve 3.sınıf
benzer amaçla kullanılan mahallerde kullanılabilir, sirküle edilebilir.
Herhangi bir işlem yapılmadan kendi mahalinde kullanılabilir, sirküle
edilebilir.
Herhangi bir şekilde kullanılmamalı ve sirküle edilmemelidir.
ASHRAE'nin 62.1-2010 Standardı çeşitli ortamlar için dış hava ihtiyacı seviyesini belirlemiştir. Genel olarak
Isıtma-Havalandırma-Klima sistemi için kişi başına 25,5-102 m3/h taze hava tavsiye edilmiştir.
İlâve olarak uygun havalandırma için CO2 seviyeleri gösterge olarak kullanılmalıdır. CO2 seviyeleri 1000 ppm
olduğunda dış havalandırmanın uygunsuz olduğu söylenebilir.
Okullarda iç hava kirleticilerinin derişikliklerini düşürmek için altı temel kontrol yöntemi mevcuttur:
1.8.1 Kaynak Yönetimi
Kaynak yönetimi, kaynağın uzaklaştırılmasını, kaynağın değiştirilmesini ve kaynağın kapatılmasını kapsar. Pratik
olarak uygulanabilecek birçok yöntem vardır. En iyi önleme yöntemi, kirleticilerin okul binalarına girmesini
kesinlikle önlemektir.
Aralarında uçucu organik bileşikler, sigara kokusu, parçacık madde ve radon gibi maddelerin bulunduğu iç hava
kirleticilerini kontrol etmenin en uygun yolu, onları kaynağında kontrol etmektir. Bu, sızdırmazlık sağlayarak ya da
kaynağın varlığına, kullanımına sınırlamalar getirerek gerçekleştirilebilir.
Asbest içeren bazı kaynaklar sızdırmaz hale getirilebilir veya kapatılabilir; gaz sobaları gibileri ayarlanarak
salınımları azaltılabilir. Birçok durumlarda kaynağın kontrolü iç hava kalitesini arttırmada havalandırmayı
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
13
arttırmaya kıyasla daha ekonomik olmaktadır. Çünkü havalandırma yükünün arttırılması enerji maliyetini
arttıracaktır.
Eğer kirliliğin kaynağı belli ise yerel egzoz havalandırması kirleticilerin uzaklaştırmasında en etkili yoldur.
1.8.2 Yerel Egzoz
Yerel egzoz, iç ortama dağılmış olan kirleticileri kaynağında yakalayıp uzaklaştırmak ve dış ortama göndermek
için verimli bir yöntemdir. Yerel egzozların kullanıldığı örnekler bekleme odaları, mutfaklar, bilimsel laboratuarlar
ve ev idaresi depolama odaları, baskı ve kopyalama odaları, meslekî/endüstriyel alanlar (kaynak odaları gibi).
1.8.3 Havalandırma
Havalandırma sistemi uygun olarak tasarlandığında, işletildiğinde ve bakıldığında otomatik olarak havadaki
kirleticileri normal seviyeye indirecektir. Boyama gibi bazı durumlarda havalandırma ile havadaki duman
derişikliği seyreltilir.
Kirleticiler bina ve dekorasyon malzemeleri, mobilya, insanlar ve onların aktiviteleri ve emiş havasından
kaynaklanmaktadır. Bu durumda talep kontrollü havalandırma kullanılması %50'lere varan enerji tasarrufu
sağlamaktadır. Talep kontrollü sistemler hava akışının kirletici yüklerine bağlı olarak kontrol edildiği bir
havalandırma sistemidir. Bu sistemlerde hava kalitesi duyargaları gereklidir. Kullanılması gereken duyargalar
CO2, karışım gazı, CO2/karışım gazı, CO2/CO seçeneklerinden biri olabilir.
1.8.4 Maruziyet Kontrolü
Kirliliğin tamamen önlenemediği yerlerde maruz kalma sürelerini ve şekillerini kısaltmak gereklidir.
Maruziyet kontrolü, potansiyel maruz kalınmayı azaltmak için yerleşimi, miktar ve zamanı ayarlamayı kapsar.
1.8.5 Hava Temizleme Cihazları
Hava temizleyicilerinin en ucuz modellerden en kapsamlı ve pahalı ev sistemlerine kadar birçok tip ve boyutta
olanları satılmaktadır. Bazı hava temizleyiciler parçacık tutulmasında yüksek verime sahipken diğerleri daha az
verimle çalışırlar. Hava temizleyicileri genellikle gaz kirleticileri uzaklaştıramazlar.
Bir hava temizleyicinin verimliliği iç havadan kirleticileri nasıl topladığına ve filtre veya temizleme elemanından ne
kadar temiz hava geçirdiğine bağlıdır. Verimli bir filtre düşük hava akışında verimli olmayabilirken, tersine yüksek
hava debisine sahip hava temizleyicide düşük verimli filtre uygun olmayacaktır. Herhangi bir hava temizleyicinin
uzun süreli performansı üretici talimatlarına uygun olarak yapılan bakım işlemlerine bağlıdır.
Şekil-1.7 Hava temizleme cihazı
Hava temizleyicinin verimliliğinin belirlenmesinde bir diğer önemli faktör kirletici kaynağın gücüdür. Özellikle
sıradan hava temizleyiciler güçlü kirleticilerin yakınından bile kirleticileri yeterli şekilde uzaklaştıramazlar. Hava
temizleyicileri kirlilik kaynağının özel hassasiyetine bağlı olarak seçilmelidir.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
14
1.8.6 Eğitim
Okul personelinin ve öğrencilerin İHK konusunda eğitilmesi çok önemlidir. Şayet kişiler iç hava kirleticileri ve
onların kontrolü konusunda bilgilendirilirse bu kirliliklere maruz kalma durumları azaltılmış olur. Bu amaçla başta
okul yöneticilerine, öğretmenlerine ve personeline seminerler düzenlenebilir.
1.9 OKULLARDA İÇ HAVA KALİTESİ
Ülkemizdeki okulların durumu İHK yönünden incelenecek olursa okullar arasında bina kalitesi ve imkânları
yönünden çok ciddi farkların olduğu görülecektir. Özel okulların birçoğu fiziksel alt yapı yönünden belirli bir
standardı yakalamıştır. Bu okullarda Isıl konfor (ısıtma/soğutma) sağlanmış olmasına rağmen İHK yönünden
ciddi eksikleri bulunmaktadır. Kırsal kesimdeki, köylerdeki ve kalabalık sınıfların bulunduğu şehir okullarının bir
kısmında hâlâ yerel ısıtma cihazları kullanıldığı için bu okullarda İHK’den söz etmek fantezi olacaktır.
Blok derslerin yapıldığı yoğun kış günlerinde kalabalık sınıflarda öğrencilerin O 2 yetersizliği, bağıl nem oranının
aşırı artmasından ve ter kokularından dolayı sınıftaki öğrencilerin uykusu gelmekte, öğretmenin verimi de
düşmektedir. Bu duruma ilköğretim okullarında öğrencilerin sınıf tabanından kaldırdıkları tozlar ve tebeşir tozları
da eklendiğinde durum bir felaket haline gelmektedir.
Günümüzde iç hava kalitesinin arttırılması için kaynak kontrolü dışında havalandırmadan daha verimli bir yöntem
olmadığı bazı uluslar arası toplantılarda dile getirilmiştir. Amerika’da yapılan bir çalışmaya göre havalandırma
miktarını 2,5 değişimden 10 değişime çıkarmanın maliyeti kişi başına 10 $ iken, hastalık harcamaları dolayısıyla
elde edilen kârlılık 43 $ olmaktadır.
Dolayısıyla yeni inşa edilecek olan okul binalarının projelerine merkezi havalandırma sistemi, iç hava kalitesi
dikkate alınarak eklenmelidir.
Mevcut okul binalarına uygulanabilecek bazı pratik çözümler ile İHK problemlerini azaltmak mümkündür:
Dersliklerin bulunduğu koridorlara taze ve egzoz hava kanalları döşenerek her kat bağımsız veya
merkezi olacak şekilde havalandırma sistemi yapılabilir. Bu sistemde geri ısı kazanımı ve serpantinli ön
hava ısıtması uygulanarak %100 dış hava kullanılabilir.
Sınıflara pencere tarafından yerel geri ısı/enerji kazanımlı havalandırma cihazları yerleştirilerek iç hava
kalitesi iyileştirilebilir. Bu sistem, merkezi sisteme kıyasla çok daha ekonomik olarak tesis edilir.
Mekanik havalandırmanın kurulamadığı okullarda her teneffüste sınıflar havalandırılmalı, mümkünse
yarım açılan pencereler ders esnasında da açık bırakılmalıdır.
1.10 EVLERDE İÇ HAVA KALİTESİ
Evlerdeki iç hava kalitesi yapı bileşenlerinden, dış havadan, ev eşyalarından insanlardan ve yakma
sistemlerinden dolayı bozulmaktadır. İnsanların yaşamlarının büyük bölümünü geçirdiği bu mekânlarda havanın
ve çevrenin temiz olması gerekir.
Yapı malzemelerinden geçen radon gazı en çok 4 pCi/L olmalıdır. Yapıya başlanmadan ve yapı kullanımından
önce bu seviyeler ölçülmelidir.
Dış hava ile iç hava değişimi çok iyi ayarlanmalıdır. Evlerdeki mekânların havası en az saatte 0,35/1 defa
değiştirilmelidir. Bu durumda mutlaka evlerde mekanik havalandırma gereği ortaya çıkmaktadır.
Ev eşyalarında sağlığı bozucu madde içeren boya, vernik, cila, kaplama vb. maddelerin kullanımı sınırlandırılmalı,
yeni boyanmış veya mobilyaları yenilenmiş evlerde ortam daha fazla havalandırılmalıdır.
İnsanların hareketleri sonucu tozlar ve halı lifleri iç havada uçuşmaktadır. Evlerde hava temizleyici cihazlar
kullanılarak bu tozları büyük bir kısmı yakalanabilir.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
15
Evlerde iç hava kalitesini en çok etkileyen yakma sistemleri; sigara, pişirme cihazları, soba ve şofbenlerdir. Bu
cihazların kullanımı ve sigara tüketimi sırasında ortama çok tehlikeli yanma ürünleri ve zehirli maddeler
yayılmaktadır. Yakma sistemlerinin mutlaka baca bağlantılı olması gerekir.
Evlerdeki yakma sistemlerinin oksijen ihtiyacı dikkate alınarak kış aylarında gerekli dış hava debisi arttırılmalıdır.
1.11 ASHRAE EVSEL HAVALANDIRMA STANDARDI
1996 yılından önce havalandırma standardının (Standart 62) küçük bir kısmı evsel havalandırmaya ayrılmıştı.
ASHRAE evsel havalandırma için ayrı bir standart oluşturulması gerekliliğini ortaya koydu ve bu amaçla bir
komite oluşturdu. Yedi yıl sonra ASHRAE 62.2-2003 (Leed 2007 ve 2010 Standartlarıda incelenebilir) Standardı
onaylandı. Bu Standart, tipik durumlar için minimal kabul edilebilir iç mekân hava kalitesini sağlamak için gerekli
asgari şartları tanımlamaktadır. Standart, seyreltme havalandırması ve kaynak kontrolü ve izin verilen işlemler
için esnek girişimler arasındaki yakın ilişkiyi açıklamaktadır.
Standart 62.2 aşırı karmaşık veya uzun belge değildir. Bu tüm tek-aile evleri ve küçük aileli evler de dâhil olmak
üzere yeni ve mevcut evlere uygulanabilir. Onun büyük gereksinimleri:
Bazı istisnalar dışında, standart bütün ev için mekanik havalandırma gerektirir. Tipik bir ev için, gerekli
havalandırma oranı yaklaşık 25 L /s’dir, ancak bu değer evin büyüklüğü ile artar. Standart havalandırma
sistemi seçiminde esneklik sağlar.
Mekanik egzoz (dış havaya) mutfaklarda gereklidir. Temel şart; bir kullanıcı kontrollü davlumbazdan
atılan havanın en az 50 L/s olmasıdır. Piyasada mutfak tasarımları çok farklı olmakla beraber, mutfak
havasının saatte 5 defa hava değişimi (sürekli veya aralıklı) gereklidir.
Banyolardan mekanik egzoz gereklidir, fakat ancak tuvaletler, çamaşır odaları, lavabo odalarında
mekanik egzoz gerekmez. Temel gereksinim bir kullanıcı kontrollü fan ile en az 25 L/s hava atmak
gerekir. Sürekli çalışan bir egzoz fanı, alternatif olarak 10 L/s debi ile kullanılabilir.
Fanlar veya fan sistemleri önceki gereksinimleri karşılamakla beraber özgün hava debisi ve gürültü
performans seviyelerini karşılamalıdır.
Yanmalı cihazlarda uygulamadaki kurallar takip edilmelidir. Şartları daha kısıtlı bir durum için yanma
cihazlarının tahliye sistemleri geri tepme ve sızdırma durumları için kontrol edilmelidir. Aksi takdirde,
tahliyeli veya tahliyesiz, özel yanma cihazlarına gereksinim kalmaz.
Hava santrali veya dönüş kanalları garaj içinden geçiyorsa, kanal sistemi sızdırmazlık şartnamelerini
karşılamalıdır.
Hava santral beslemeleri için iyi tanecik filtresi gereklidir (En az filtreleme gereksinimi kolayca
karşılanabilir, fakat yaygın olarak kullanılan fiber filtrelerle daha iyi sonuç alınır).
Az sayıda diğer bazı gereksinimler, genel uygulama şartları veya özel durumlarla ilgili olan ikinci derecedeki
konulardır.
1.11.1 İnsanlardan veya Malzemelerden Kaynaklanan Yüke Bağlı Olarak Havalandırma Debileri (EN
15251:2007 Standardı)
qtop = n . qp + A . qB
(1.2)
(n=kişi sayısı, A = Döşeme Alanı)
qp
Kategori-I için: 10 L/s,kişi Kategori-II için: 7 L/s,kişi Kategori-III için: 4 L/s,kişi
qB için
Kategori-I:
Kategori-II:
Kategori-III:
Düşük kirli binalarda
1,0 L/s, m2
0,7 L/s, m2
0,4 L/s, m2
Yüksek kirli binalarda
2,0 L/s, m2
1,4 L/s, m2
0,8 L/s, m2
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
16
1.11.2 Konfor ve Havalandırma Gereksinimleri
Dinlenme halindeki bir insan 0,1 ila 0,12 L/s arasında hava tüketir.
Ciğerlerimiz bu havadaki oksijenin sadece %5’ini soğurur.
Dışarı attığımız havada sadece %4 karbon dioksit bulunur (0,004 L/s).
Dış hava kişi başına çok düşük olup 0,847 L/s civarındadır.
Yeterli hava hareketinin ölçüsü insanların kendilerini konforlu ve ferah hissetmeleridir.
Vücut kokularının uzaklaştırılması için kişi başına 5 L/s yeterlidir. Ancak kişi başına 8 L/s tercih
edilmelidir.
İnsanları yoğun bulunduğu fabrika kantinlerinde bu değer kişi başına 10-15 L/s olarak önerilir.
Yetişkin bir çalışan 0,1 kW hissedilir ısı yaymaktadır.
Havalandırma debisi 16 L/s/kişi kabul edilirse (Bu vücut kokularını uzaklaştırmak için gereken minimum
hava debisidir) sıcaklık yükselmesi = (0,1 x 1000)/(16 x 1,205 x 1,012) = 5,1 K (odada herhangi bir ilave
ısı kazancı/kaybı olmadığı kabulü ile).
Şayet iklimlendirme kullanılmayacaksa havalandırma havası toplanan ısıyı uzaklaştırmak için de
kullanılır.
Dinlenme halindeki bir işçi 0,04 kW gizli ısı üretir.
Bu şu kadar nem çıkışına karşılık gelmektedir (0,04 x 3600 x 1000)/2450 = 59 g/h su buharı
Oda şartlarında rem oranı = 1g/kg kuru hava = 1,02g/m3 Bu 16 L/s/kişi’ye eşdeğerdir.
Bacasız doğrudan ısıtma sistemlerinden kaynaklanan nem ayrıca dikkate alınmalıdır.
Ofislerde tütün dumanından kaynaklanan kirlilik dikkate alınmalıdır (henüz tütün kanunlarca
yasaklanmamış ise)
Büyük açık ofislerde sakinlerin üçte biri sigara içiyor kabul edilmelidir.
Küçük ofislerde sigara içenlerin oranı daha yüksek kabul edilebilir.
Sigara içilmeyen ortamlarda taze hava ihtiyacı 8 L/s/kişi olarak alınmalıdır.
Hafif sigara içilen ortamlarda taze hava miktarı 12 L/s/kişi alınabilir.
Yoğun sigara içilen ortamlarda kişi başına 16 ila 32 L/s/kişi taze hava verilmelidir.
Isıtma kaynaklarından (güneş, aydınlatma ve cihazlar) dolayı sıcaklık yükselmesi olabilir.
Yaz aylarında güneş ısı kazancının uzaklaştırılması basit bir havalandırma sistemi ile verimli olamaz
(kazancın şiddetine bağlı olarak oldukça büyük hava debilerine ihtiyaç vardır).
Bir yüzme havuzu: buharlaşan sudan oluşan oluşan nem, yoğuşmaya neden olur.
Sulu ve ıslak çevreli yüzeylere sahip ortamlarda taze hava debisi >15 L/s/m2, örnek olarak sulu
ortamlarda hava debisi 18 L/s/m2 kadardır.
Evsel mutfaklarda yoğuşmadan korunmak için havalandırma gereksinimleri, elektrikli pişirmeli
sistemlerde 100 L/s ve gaz pişirmeli sistemlerde 150 L/s’dir.
Yoğuşmanın önlenmesi bakteri ve küflerin oluşmasını önleyecektir.
Sağlık binalarından, laboratuarlardan, hayvan barınaklarından egzoz yapılabilir.
Fabrikalarda kaynak ve sprey boya işlemlerinden oluşan buhar uazaklaştırılmalıdır.
Mutfak, kantin, tuvalet, banyo, baskı ve fotokopi odalarında iç ortam kirleticilerin girişini azaltmak için
hafifçe negatif basınçlandırılır.
Yeni binalarda insanlar taşınmadan önce, gaz kirleticilerin ve solventlerin uzaklaştırılması için
iklimlendirme sistemlerinin en az 48 saat çalıştırılmaları gerekir.
Yeni binalarda ilk birkaç ay boyunca havalandırma sistemi, bina mobilyalarından kaynaklanan kirliliği
azaltmak için, yüksek debide çalıştırılmalıdır.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
17
TABLO-1.6 Bir Ortamda mükemmel ve iyi havalandırma sınıfları için müsade edilen kirletici ve konfor şartları
1.12 HAVA KALİTESİ İNDEKSİ (HKİ)
1.12.1 Hava Kalitesi İndeksi Nedir?
HKİ, hava kalitesinin günlük olarak rapor edilmesi için kullanılan bir indekstir. Yaşadığımız bölgenin havasının ne
kadar temiz veya kirli olduğu ve ne tür sağlık etkilerinin oluşabileceği konusunda bilgiler verir. HKİ, kirli havanın
solunmasından birkaç saat sonra veya birkaç gün içinde oluşabilecek sağlık etkilerini belirtir.
1.12.2 Hava Kalitesi İndeksi Nasıl Kullanılır?
HKE, 0-500 aralığında düzenlenmiş bir gösterge çizelgesi olarak düşünülebilir. HKİ değeri yükseldikçe hava
kirliliğinin yükseldiği ve sağlık riskinin de arttığı düşünülmelidir. Örneğin; HKİ değerinin 50 olması, hava kalitesinin
iyi olduğunu ve toplum sağlığını etkileyebilecek riskin çok az olduğunu gösterir. Buna karşılık, 300’ün üzerindeki
HKİ değeri ise, hava kalitesinin kötü ve dolayısıyla sağlık riskinin yüksek olduğunu gösterir.
HKİ değerinin 100 olması, genellikle ulusal hava kalitesi standardına karşılık gelir. 100’ün altındaki indeks değeri,
genel olarak iyi bir durumun göstergesidir. HKİ değeri 100’ü aştığında, hava kalitesinin sağlıksız olduğu
düşünülür.
1.12.3 Hava Kalitesi İndeksi (HKI) Değerinin Anlamı
HKE’nin amacı, yaşadığımız bölgedeki hava kalitesi ile sağlığımızı ilişkilendirmemiz için yardımcı olmaktadır.
Kolay anlaşılabilmesi için HKİ skalası altı kategoriye bölünmüştür (Tablo-1.7):
Her bir kategori, farklı sağlık seviyesine karşılık gelir ve anlamları şöyledir:
“İyi”: HKİ değeri 0-50 aralığındadır. Hava kalitesinin tatmin edici, hava kirliliğinin çok az olduğu veya
sağlık riskinin bulunmadığı anlamına gelir.
“Orta”: HKİ değeri 51-100 aralığındadır. Hava kalitesi kabul edilebilir, ancak bazı kirleticilerin, toplumun
küçük bir kesiminde orta düzeyde sağlık etkisi olabilir. Örneğin, ozon kirleticisine çok hassas olan
kişilerde bazı solunuma bağlı hastalık belirtilerine rastlanabilir.
“Hassas gruplar için sağlıksız”: HKİ değeri 101-150 aralığındadır. Toplumun belli bir kesimi, özellikle
belli kirleticilere karşı hassastır. Bu grubun, genel nüfusa göre daha düşük seviyelerde dahi etkilenmeleri
muhtemeldir. Örneğin, solunum rahatsızlığı olan kişiler, ozon kirleticisine maruz kalmaları sonucu daha
fazla risk taşırken; kalp rahatsızlığı olan kişiler havadaki tanecik kirleticilerine maruz kalmaları sonucu
daha fazla risk taşırlar. Genel olarak, toplumun büyük kesimi, bu aralıkta etkilenmez.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
18
“Sağlıksız”: HKİ değeri 151-200 aralığındadır. Toplumun tüm kesimleri sağlık etkileri ile karşılaşmaya
başlayabilir. Hassas gruplar, daha ciddi düzeyde etkilenebilir.
“Çok sağlıksız”: HKİ değeri 2001-300 aralığındadır. Sağlık alarmı için bir tetikleme noktasıdır. Toplumun
tüm kesimleri, çok ciddi düzeyde etkilenebilir.
“Tehlikeli”:HKİ değeri 300’ün üzerindedir. Acil durum alarmı için bir tetikleme noktasıdır. Toplumun tüm
kesimleri, büyük bir ihtimalle etkilenecektir.
TABLO-1.7 Hava kalitesi endeksi sınıflandırması
HAVA KALİTESİ İNDEKSİ (HKİ)
HKİ aşağıda belirtilen aralıkta
olduğunda
0-50 arası
51-100 arası
101-150 arası
151-200 arası
201-300 arası
301-500 arası
SAĞLIK SEVİYESİ
Hava Kalitesi
İyi
Orta
Hassas gruplar için sağlıksız
Sağlıksız
Çok sağlıksız
Tehlikeli
RENKLER
Aşağıda belirtilen renkler ile
sembolize edilir
Yeşil
Sarı
Turuncu
Kırmızı
Mor /Pembe
Kahverengi
1.12.4 HKİ Değeri Nasıl Hesaplanır?
Hava kalitesi, belli kirletici derişikliklerini kaydeden ölçüm cihazlarından oluşan bir ağ yardımı ile ölçülür. Bu ham
ölçüm değerleri, geliştirilen standart formüller kullanılarak HKİ değerlerine dönüştürülmektedir. HKİ değeri,
bölgedeki her kirletici için ayrı ayrı hesaplanır (yer seviyesindeki ozon, tanecikler, karbon monoksit, kükürt dioksit
ve azot dioksit). Her bir kirletici için hesaplanan en yüksek HKİ, o güne ait HKİ değerini oluşturur. Örneğin, belli bir
alandaki HKİ değerleri, ozon için 90, kükürt dioksit için 88 ise, o güne ait HKİ değeri ozon için hesaplanan 90
değeri olacaktır.
1.12.5 Hava Kalitesi İndeksi HKİ: OZON - O3
Genel olarak, ozon için HKİ değerinin 100 olması, 0,08 ppm (parts per million) Ozon seviyesine karşılık gelir (8
saat üzerindeki ortalama).
Ozon, üç oksijen atomundan oluşan bir gazdır. Ozon, hem yer seviyesinde ve hem de üst atmosferde oluşur.
Ozon bulunduğu yere göre faydalı veya zararlı olabilir.
Faydalı ozon: Ozon doğal olarak, atmosferin üst tabakasında yer kürenin 6 - 30 mil üzerinde oluşur ve
koruyucu bir tabaka olarak atmosferi güneşin zararlı ultraviyole ışınlarından korur. Faydalı olan bu ozon,
insanlar tarafından yapılan kimyasal maddeler ile kademli olarak tahrip edilmektedir. Yeryüzünün bazı
bölgelerinde koruyucu ozon katmanı tükenmiştir (örneğin, yeryüzünün kuzey ve güney kutuplarında
ozon delikleri oluşmuştur).
Zararlı ozon: Yer yüzeyine yakın seviyede; otomobiller, enerji santralleri, endüstriyel kazanlar,
rafineriler, kimyasal fabrikalardan ve benzeri kaynaklardan atmosfere verilen kirleticiler, güneş ışınlarının
mevcudiyetinde kimyasal olarak reaksiyona girerek ozonu oluşturur. Yer seviyesindeki ozon zararlı bir
kirleticidir. Ozon kirliliği, özellikle yaz aylarında güneşli havalarda oluşur.
TABLO-1.8 Ozona bağlı hava kalitesi indeksi (HKİ)
Hava Kalitesi
İndeksi (HKİ / AQI)
0 - 50 arasında
51 - 100* arasında
Sağlık
Seviyesi
İyi
Orta
101 - 150 arasında
151 - 200 arasında
Hassas gruplar
için sağlıksız
Sağlıksız
201 - 300 arasında
Çok sağlıksız
301 - 500 arasında
Tehlikeli
Uyarılar
Yok
Nadiren hassas olan kişiler, dış ortamda uzun süreli ve yoğun efor sarfını azaltmayı dikkate
almalıdır.
Aktif olan çocuk ve yetişkinler ile astım gibi solunum hastalığı olan kişiler; dış ortamda uzun
süreli ve yoğun efor sarfını azaltmalıdır.
Aktif olan çocuk ve yetişkinler ile astım gibi solunum hastalığı olan kişiler; dış ortamda uzun
süre efor sarfetmemelidir. Bunun dışında herkes, özellikle çocuklar dış ortamda uzun süreli ve
yoğun efor sarfını azaltmalıdır.
Aktif olan çocuk ve yetişkinler ile astım gibi solunum hastalığı olan kişiler; dış ortamda uzun
süre efor sarfetmemelidir. Bunun dışında herkes, özellikle çocuklar dış ortamda uzun süreli ve
yoğun efor sarfını azaltmalıdır.
Hiç kimse dışarıda her hangi bir şekilde efor sarfetmekten kaçınmalıdır.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
19
Sağlık etkileri nelerdir ve en riskli gruplar kimlerdir?
Çocuklar, dış ortamda aktif olan yetişkinler, astım gibi solunum hastalığı olan ve ozona karşı çok hassas olan
kişiler; ozon maruziyeti için en hassas grubu oluşturur.
Ozon maruziyetine karşı en yüksek risk gruplarından birisi aktif çocuklardır, çünkü yaz aylarının büyük
bir kısmını dışarıda oynayarak geçirirler.
Ancak tüm yaş grupları ve dışarıda aktif olan kişiler de risk altındadır. Çünkü fiziksel aktivite sırasında
ozon, akciğerlerin derinliklerine kadar nüfuz ederek zararlı etkilerini gösterir ve kalıcı hasarlar yaratabilir.
Solunum rahatsızlığı olan kişilerde, astımlılar dâhil, ozona maruz kalma sonucu, akciğerlerin etkilenmesi
daha kolaydır. Diğer insanlara göre daha düşük ozon seviyelerinde de ozonun zararlı etkilerini
hissedebilirler.
Bilim adamlarının henüz nedenini bilmemelerine rağmen, bazı sağlıklı insanlarda da ozona karşı duyarlı
olabilir.
Ozon, öksürük, boğaz tahrişi ve/veya göğüste rahatsızlık hissine sebebiyet vererek solunum yollarını
tahriş edebilir.
Ozon, akciğer fonksiyonunu azaltarak, derin ve kuvvetli nefes almayı güçleştirebilir. Solunum hızlanır ve
normalden daha yüzeysel olur. Akciğer fonksiyonundaki bu azalma, kişinin dış ortamdaki aktivitelerini
yerine getirmekten alıkoyabilir.
Ozon, astımı kötüleştirebilir. Ozon seviyesi yüksek olduğunda, astımlı olan kişiler, bir doktora ve
tedaviye ihtiyaç duyan, astım krizlerine girebilirler. Bunun nedenlerinden birisi de ozon, insanları; astım
tetikleyicileri olan evcil hayvanlar, polenler ve ev tozu akarları gibi alerjenlere karşı daha hassas hale
getirir.
Ozon, akciğerlerin iç yüzeyini iltihaplandırabilir ve zarar verebilir.
1.12.6 Hava Kalitesi İndeksi HKİ: Taneciksel Madde Kirliliği
HKİ değerinin 100 olması, tanecik çapı 2,5 µm (mikrometre) 'ye kadar olan tanecikler için 40 µg/m3 'e
(mikrogram/metre küp), tanecik çapı 10 µm'ye kadar olan tanecikler için ise 150 µg/m3 'e karşılık gelir. (Ortalama
24 saat) (1 µm. = 0,001 milimetre).
Taneciksel kirlilik nedir?
Havadaki tanecik kirlilik (aynı zamanda PM - tanecik madde olarak bilinir), havada bulunan katı taneciklerin ve
sıvı damlacıkların bir karışımıdır. Taneciklerin boyutlarının geniş bir aralığa yayılır. Akciğerlerimize kadar girebilen
çok küçük tanecikler 10 µm’nin altındaki taneciklerdir ve solunum sisteminde birikerek ciddi sağlık problemlerine
yol açabilirler. (1 µm = 0,001 milimetre)
İnce tanecikler: 2,5 µm. den daha küçük tanecikler “ince tanecikler” olarak adlandırılır. Bu tanecikler o
kadar ufaktır ki sadece elektron mikroskopları ile görülebilir. İnce tanecik kaynakları: motorlu taşıtlar,
enerji santralleri, yakacak odun kullanımı, orman yangınları, tarımsal yangınlar ve endüstriyel prosesler.
Kaba toz tanecikleri: 2,5-10 µm. aralığındaki tanecikler, “kaba” tanecikler olarak adlandırılır. Kaba
tanecik kaynakları: kırma, öğütme işlemleri, yollardan kalkan tozlardır.
TABLO-1.9 Taneciksel madde kirliliğine bağlı hava kalitesi indeksi (HKİ)
Hava Kalitesi
İndeksi (HKİ / AQI)
0 - 50 arasında
51 - 100* arasında
101 - 150 arasında
Sağlık Seviyesi
Uyarılar
151 - 200 arasında
İyi
Orta
Hassas gruplar
için sağlıksız
Sağlıksız
201 - 300 arasında
Çok sağlıksız
301 - 500 arasında
Tehlikeli
Yok
Nadiren hassas olan kişiler, uzun süreli ve yoğun efor sarfını azaltmayı dikkate almalıdır.
Kalp veya solunum hastalığı (astım gibi) olan kişiler, yaşlılar ve çocuklar uzun süreli ve
yoğun efor sarfını azaltmalıdır.
Kalp veya solunum hastalığı (astım gibi) olan kişiler, yaşlılar ve çocuklar uzun süreli ve
yoğun efor sarfından kaçınmalıdır. Bunun dışında herkes, uzun süreli ve yoğun efor sarfını
azaltmalıdır.
Kalp veya solunum hastalığı (astım gibi) olan kişiler, yaşlılar ve çocuklar dış ortamda
yapılan tüm fiziksel aktivitelerden kaçınmalıdır. Bunun dışında herkes, uzun süreli ve yoğun
efor sarfından kaçınmalıdır.
Kalp veya solunum hastalığı (astım gibi) olan kişiler, yaşlılar ve çocuklar evlerinde kalmalıdır
ve aktivite seviyelerini düşük tutmalıdır. Bunun dışında herkes, dış ortamda yapılan tüm
fiziksel aktivitelerden kaçınmalıdır.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
20
Sağlık etkileri nelerdir ve en riskli gruplar kimlerdir?
Çapı 10 µm'den küçük tanecikler bazı sağlık problemlerine sebep olabilir veya mevcut sağlık problemlerini
şiddetlendirebilir (astım gibi) ve bu tanecikler kalp ve solunum hastalıklarından kaynaklı ölümler ile
bağdaştırılmıştır.
Tanecik kirliliği için kalp veya solunum rahatsızlıkları olanlar, yaşlı yetişkinler (teşhisi konulmamış kalp
veya solunum rahatsızlıkları olanlar) ve çocuklar hassas gruplardır.
Kalp veya solunum rahatsızlıkları olanlar (kalp yetersizliği, kalp ile ilgili damar hastalıkları, astım veya
Koah - Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı) ve yaşlı yetişkinler acil servislere başvurabilirler, hastaneye
yatabilirler ve hatta bazı durumlarda ölebilirler. Bu grup hava kirliliğine maruz kalırsa göğüs ağrısı, kalp
çarpıntısı, nefes darlığı ve yorgunluk hissedebilirler. Tanecik kirliliği (hava kirliliği) kalp ritim bozukluğu ve
kalp krizi ile de ilişkilendirilmiştir.
Solunum rahatsızlıkları bulunanlar (astım gibi), bu taneciklere maruz kalırlarsa normalde nefes aldıkları
gibi derin nefes alamayabilirler, öksürebilirler ve nefes darlığı çekebilirler. Sağlıklı insanlarda da bunun
gibi sağlık etkileri gözlenebilir, fakat ağır sağlık problemleri yaşamayabilirler.
Tanecik kirliliği, solunum yolu enfeksiyonlarına hassasiyeti arttırabilir, astım, kronik bronşit gibi mevcut
solunum hastalıklarını kötüleştirebilir, ilaç kullanımını ve doktor ziyaretlerini arttırabilir.
1.12.7 Hava Kalitesi İndeksi HKİ: Karbon Monoksit (CO)
Genel olarak, ozon için HKİ değerinin 100 olması, 9 ppm (parts per million) CO seviyesine karşılık gelir (8 saat
üzerindeki ortalama).
Karbon Monoksit (CO) nedir?
Karbon monoksit, kokusuz ve renksiz bir gazdır. Yakıtların yapısındaki karbonun tam yanmaması sonucu oluşur.
Şehirlerdeki CO'in kaynağını büyük oranda araç egzozları oluşturmaktadır. Diğer kaynaklar ise endüstriyel
proseslerdeki yakıtların yanması ve yangınlar olarak sıralanabilir.
Sağlık etkileri nelerdir ve en riskli gruplar kimlerdir?
CO, akciğerler yolu ile kan dolaşımına girer ve oksijeni hücrelere taşıyan hemoglobine bağlanır. Bu yolla, CO
organ ve dokulara ulaşan oksijen miktarını azaltır.
Angina gibi kalp hastalığı olan kişiler, CO’e karşı en riskli gruptur. Bu kişiler, CO’e maruz kaldıklarında,
özellikle egzersiz yaparken göğüs ağrısı çekebilirler ve diğer kalp rahatsızlıklarını yaşayabilirler.
Hafif ve daha ağır kalp ve solunum sistemi hastalığı olan kişiler (örneğin; kalp yetmezliği, beyin kan
damarları ile ilgili hastalıkları, anemi, KOAH kronik tıkayıcı akciğer hastalığı olan kişiler) ve yeni doğmuş
ve henüz doğmamış bebekler, CO kirliliğine karşı en riskli grubu oluşturur.
Sağlıklı kişilerde, daha yüksek seviyelerdeki CO’e maruziyet, zihinsel algılama ve gözün görme gücünü
etkileyebilir.
TABLO-1.10 Karbonmonoksit yoğunluğuna bağlı hava kalitesi indeksi (HKİ)
Hava Kalitesi İndeksi
(HKİ / AQI)
0 - 50 arasında
51 - 100* arasında
101 - 150 arasında
Sağlık Seviyesi
Uyarılar
151 - 200 arasında
İyi
Orta
Hassas gruplar
için sağlıksız
Sağlıksız
201 - 300 arasında
Çok sağlıksız
301 - 500 arasında
Tehlikeli
Yok
Yok
Angina gibi kalp hastalığı olan kişiler, dış ortamda yoğun efor sarfını azaltmalı ve yoğun
trafik gibi CO kaynaklarından kaçınmalıdır.
Angina gibi kalp hastalığı olan kişiler, dış ortamda orta seviyede efor sarfını azaltmalı ve
yoğun trafik gibi CO kaynaklarından kaçınmalıdır.
Angina gibi kalp hastalığı olan kişiler, dış ortamda efor sarfetmekten ve yoğun trafik gibi
CO kaynaklarından kaçınmalıdır.
Angina gibi kalp hastalığı olan kişiler, dış ortamda efor sarfetmekten ve yoğun trafik gibi
CO kaynaklarından kaçınmalıdır. Bunun dışında herkes, yoğun efor sarfını azaltmalıdır.
HAVALANDIRMA VE İÇ HAVA KALİTESİ
Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU
21
1. BÖLÜM KAYNAKLARI
1. Fanger, O. P.: Introduction of the Olf and the Decipol Units to Quantify Air Pollution Perceived by Humans
Indoors. In: Energy and Buildings. 12, 1988, 1-6
2. Öztürk, M., Güvensan, A., Yücel, E. “İç Mekanlardaki Kirlilik Sorunu ve Bitkilerin Rolü”, Yanma ve Hava
Kirliliği İkinci Ulusal Sempozyumu, Anadolu Üniversitesi, 1994, s.287-295.
3. Müezzinoğlu, A., “Hava Kirliliğinin ve Kontrolünün Esasları”, DEÜ, Yayın No:0908.87.DK.006.042, İzmir,
1987., s.279-285.
4. Chiang, C.M., Chou, P.C., Lai, C.M., Li, Y.Y., “A methodology to assess the indoor environment in care
centers for senior citizens”, Building and Environment, Elsevier Sci., 36 (2001) 561-568.
5. Kumbur, H., Zenen, O., Köksal, M., Özçınar, B., “İçel’de Evlerde Radon Düzeylerinin Araştırılması”, I.
Uludağ Çevre Mühendisliği Sempozyumu, UÜ, 2426 Haziran 1996, Bursa, s.799-810.
6. Haghighat, F., Zhang Y., “Modelling of emision of volatile organic compounds from building materialsestimation of gas-phase mass transfer coefficient”, Building and Environment, Elsevier Sci., 34 (1999),
377-389.
7. Chao. N.T., Wang, W.A., Chiang C.M., “A study of a control strategy utalizing outdoor air to reduce the
wintetime carbon diokside levels in a typical Taiwanese bedroom”, Energy and Buildings Elsevier Sci., 29
(1998), 93-95.
8. Spengler, J.D., Dilvali, K.M., Samet, J., “Click to go to Poststudy Questons”, Indoor Air Pullution.htm, Less
26, Volum 11, 1996.
9. Anonim, “Kapalı Bir Ortamdaki Hava sağlığımızı Nasıl Etkiliyor?”, Bursa Çevre Merkezi, Aylık Bülten, Ocak
2000.
10. Borat, O., Balcı, M., Sürmen, AS., “Hava Kirlenmesi ve Kontrol Tekniği”, Teknik Eğitim Vakfı Yayınları-3,
Ankara, 1992, s.1-4.
11. ARISOY, A., “Healty Building 2000 Toplantı Notları”, TTMD Dergisi, Sayı 13, Mayıs-Haziran 2001.
12. Anonim, “Havalandırma Tesisatı”, Isısan Çalışmaları No:102 İstanbul 1997.
13. Internet/IAQ/Robert S. ZIMMERMAN, “Indoor Air Quality Guidelines for Pennsylvania Schools,
14. August 1999.
15. Internet/IAQ/Indoor Air Quality in Connecticut Schools Executive Summary.htm
16. http://www.epa.gov/iaq/schools/tfs/iaqback.html “Article-IAQ Backgrounder”, February 9, 1999.
17. TORRES M., June 2000, “Indoor Air Quality”, Texas Institute for the Indoor Environment, The University of
Texas, Austin.
18. Application Guide AG-31-004, “School HVAC Design Manual” Mc Quay International Post
19. Office Box 2510, Staunton, Virginia 24402 USA (800) 432-1342 www.mcquay.com
20. KOSONEN, R., “Demand-Based Ventilation is Logical in Schools”, Oy Halton Group Ltd. 2005.
21. http://www.epa.gov “Indoor Air Quality Tools for Schools” (5-6-2004 tarihinde erişildi).
22. http://www.airoasis.com/housebacteria.html (8-08-2005 tarihinde erişildi).
23. http://hava.cevreorman.gov.tr/hava/Files/s%C4%B1kca_sorulan_sorular.pdf (9.01.2014)