Bobo Doll Deneyi Nedir?
1961 yıllarında Albert Bandura, gözlem yoluyla öğrenme üzerine bir dizi deney yaptı. Bu deneylerin genel adı ‘Bobo Doll Deneyi’ olarak bilinir. Bu deneyin amacı, sosyal davranışların (öfke vs gibi) öğrenilmesinde, gözlem ve taklit yolunun etkisini araştırmaktı.
Bandura, Ross ve Ross (1961), Stanford Üniversitesi Anaokulundan 3 ile 6 yaş arasında, 36 erkek ve 36 kız çocuğunu deney öncesi test ederek denek olarak aldı. Deney öncesinde, çocuklar kreşte gözlemlenerek davranışlarındaki agresiflik 5 üzerinden değerlendirildi. Her gruptaki çocuklar, günlük davranışlarında benzer saldırganlık seviyelerine sahip olacak şekilde eşleştirildi. Gözlemcilerin yorumlarının güvenirliğini test etmek için, bağımsız iki gözlemci çocuklardan 51 ini değerlendirdi ve bulunan sonuçlar arasında yüksek bir korelasyon bulundu. Gözlemcilerin yorumlarının tutarlılığıyla birlikte denek olacak çocuklar seçildi ve deneye başlanıldı.
Çocuklar laboratuvar ortamına getirildi. Deneyde manipüle edilen bağımsız değişken çocuklara gösterilecek olan insan modeliydi ve ilk gruba agresif modeller gösterilirken ikinci gruba agresif olmayan modeller gösterildi ve son grup olan kontrol grubuna model verilmedi.
1.Aşama: Modelleme
-İlk grupta olan çocuklara agresif modeller gönderiliyor. Bu modeller; patates baskısı, resim araç gereçleri, yapıştırma ve silah, hacıyatmaz (Bobo Doll deneyi) vs gibi oyuncakların bulunduğu bir odaya girip önce sakince oynuyor fakat daha sonra hacıyatmaza hem fiziksel hem de sözlü olarak saldırıyor.
-İkinci grupta olan çocuklara ise agresif olmayan modeller geliyor. Bu modeller oyun odasında gayet sakin ve sessiz bir şekilde oynuyor ve silah, hacıyatmaz Bobo Doll deneyi gibi agresiflik uyandıracak oyuncakları görmezden geliyordu.
-Üçüncü grupta olan çocuklara ise model gönderilmedi.
2. Aşama: Öfke Uyarılması
Bu aşamada, gruplardaki bütün çocuklar hafif derecede bir öfke uyarılmasına maruz bırakılıyor. Bütün çocuklar ayrı ayrı, dikkat çekici oyuncakların olduğu bir odaya alınıyor. Çocuk oyun oynamaya başladıktan hemen sonra araştırmacı, çocuğa ‘Oynadığın oyuncaklar benim en iyi oyuncaklarım ve onları başka çocuklar için saklayacağım. Eğer istersen diğer odadaki oyuncaklarla oynayabilirsin.’ diyor ve çocuğu diğer odaya gönderiyor.
3. Aşama: Gecikmiş Taklit İçin Test
Çocukların gönderildiği odada agresif ve agresif olmayan oyuncaklar bulunuyor. Agresif olmayan oyuncaklar arasında çay takımı, pastel boyalar, 3 tane ayıcık ve plastik çiftlik hayvanları bulunuyor. Odanın diğer bir köşesinde ise hacıyatmaz Bobo , tahta çekiç, dart tahtası ve tabancası gibi agresif oyuncak grubu bulunuyor.
Her gruptaki çocuklar teker teker bu odaya gönderilip yirmişer dakika boyunca gözlemleniyor.
Sonuçlar
-İlk grupta olan, agresif modeli gözlemleyen çocuklar, kızgınlıklarını daha taklitçi tepkilerle ortaya koyuyorlar. Örneğin, rol modelin yaptığı hareketleri hacıyatmaz Bobo üzerinde aynen yapıyorlar.
-Agresif modeller izletilen kız çocukları, eğer model erkekse öfkelerini daha çok fiziksel yolla gösterirken, modelin kadın olması durumunda öfkelerini daha çok sözel olarak ifade etmişlerdir.
-Erkek çocukları daha çok erkek modelleri taklit etmişlerdir. Kız çocuklarında aynı cins modeli taklit etme çok güçlü değildir.
-Erkekler, fiziksel öfkeyi kızlardan daha fazla taklit etmişlerdir. Öfkeyi sözel olarak dışa vurmada kızlar ve erkekler arasında çok az fark vardır.
-Agresif bir model gösterilen çocuklarda, model silah vs gibi oyuncakları kullanmasa da onları kullanma eğilimi oluşmuştur ve modelin hacıyatmaza saldırma şekillerine ek olarak farklı şekillerde saldıranlar da olmuştur (tahta çekiçle vurma vs gibi).
-Bulgular, Bandura’nın Sosyal Öğrenme Teorisini destekler niteliktedir. Yani, çocuklar öfke vs gibi sosyal davranışları diğer insanların davranışlarını gözlem yoluyla öğrenirler.
-Bu deney medya şiddetinin çocuklar üzerindeki etkisi üzerinde önemli imalar içerir.
Bazı kısaltmalar
-Çocuk ve rol modelin birbirlerine yabancı olmaları, aile içindeki rol modellikten biraz farklı konumda olması.
-Cumberbatch (1990), hacıyatmazla daha önce hiç oynamamış çocukların öfkelerini diğer çocuklara oranla 5 kat daha fazla taklit edici biçimde gösterdiğini belirtmiş. Sonuç olarak, hacıyatmazı daha önce bilmeyen çocuklar rol modeli daha fazla taklit etmişlerdir.
Bobo Doll Deneyi – Temsili öğrenme çalışması
Gözlemcinin davranışı, modelin davranışının pozitif yahut negatif sonuçlarından da etkilenmektedir. Dolayısıyla bizler insanların sadece ne yaptığını değil, aynı zamanda yaptıkları davranışların sonuçlarını da izleriz. Sonuç olarak ödüllendirilen davranışları taklit etmeye, cezalandırılan davranışlardan ise uzak durmaya çalışırız. Bu prosedüre temsili pekiştirme denir.
Bandura, 1965’te temsili pekiştirmeyi test etmek için benzer bir deney ortamını kullandı. Çocuklar 3 gruba ayrıldı ve rol modelin öfkesinin sonucu her gruptaki çocuğa farklı bir şekilde gösterildi.İlk gruptaki çocuklara modelin öfkesinin ödüllendirildiğini (ona şekerler ve içecek verip bir şampiyon gibi gösterildiğini), ikinci gruptaki çocuklara ise modelin öfkesinin cezalandırıldığını (başkalarından azar yediğini) gösteriyorlar ve üçüncü gruptaki çocuklara ise hiçbir sonuç gösterilmiyor.
Çocuklar oyun odasına girdiklerinde, modelin öfkesinin ödüllendirildiği yahut öfkesi karşılığında hiçbir şey olmayan modeli izleyen çocuklar, modelin öfkesinin cezalandırıldığını gören çocuklara göre şiddetli davranışları daha fazla taklit etti.
İkinci gruptaki modelin cezalandırıldığını gören çocuklar, gözlemsel öğrenme yoluyla şiddeti öğrendiler fakat beklenen negatif sonuçlarından dolayı modelleri taklit etmediler.
Kaynaklar