

Türk asker ve siyâset adamı. Asıl adı Hüseyin Rauf, soyadı Orbay olup, Rauf Orbay diye meşhur olmuştur. 1881de İstanbulda doğdu. Trablusgarb vâliliği ve Heyet-i âyân üyeliği yapmış olan Muzaffer Paşanın oğludur. İlk tahsilini gördükten sonra Trablusgarb Askerî Rüşdiyesini, Heybeliada Bahriye Mektebini ve Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyununu bitirdi. ABDde denizcilik eğitimi gördü. Deniz Subayı olarak donanmaya katıldı. 1908de Yemen harekâtında ve Sisam ayaklanmasının bastırılmasında vazife aldı. 1909da Tuna Milletlerarası Suyolu Komisyonunda Osmanlı temsilcisi olarak bulundu. 1911-12de Osmanlı-İtalyan Savaşında Trablusgarb Cephesinde savaştı. Balkan Savaşı sırasında Hamidiye Kruvazörüyle Karadeniz ve Akdenizde düzenlediği vur kaç baskınlarında gösterdiği başarılar sebebiyleHamidiye Kahramanı ünvânıyla meşhur oldu. Birinci Dünyâ Savaşında Afganistanın Osmanlı Devleti yanında yer alması için olağanüstü temsilci olarak Kâbile gönderildi. Bu vazifesini henüz tamamlamamışken İran Cephesi Genel Komutanlığına tâyin edildi. İstanbula döndüğünde yarbaylığa terfi ettirilerek Bahriye Nezâreti Erkân-ı Harbiye reisliğine (Kurmay başkanlığına) getirildi. Türk ve Rus esirlerinin değişimi maksadıyla 1917de Danimarkada toplanan komisyonda miralay (albay) rütbesiyle Türk heyetine başkanlık etti. 1918de Brest-Litovsk Konferansında Osmanlı temsilcisi olarak bulundu. Osmanlı Devletini bir mâcera uğruna Birinci Dünyâ Savaşına sokanEnver, Cemal ve Talat paşaların yurt dışına kaçmaları üzerine 14 Ekim 1918de kurulan Ahmed İzzet Paşa hükûmetinde bahriye nâzırı olarak vazife aldı. 30 Ekim 1918de Mondros Mütârekesini imzâlayan Osmanlı heyetine başkanlık etti.
Birinci Dünyâ Savaşından sonra Türkiyenin düşman işgalinden kurtulması için Anadoluda millî kurtuluş hareketinin başlatılması gerektiğine inananlar arasında yer aldı. 8 Mayıs 1919da askerlikten ayrıldı ve Mustafa Kemalin arkasından Anadoluya geçti. Amasya Tamiminin hazırlanmasında bulundu. Erzurum Kongresinde Heyet-i Temsiliyeye seçildi. Sivas Kongresinde başkan yardımcılığı vazifesini yürüttü. 12 Ocak 1920de toplanan son Osmanlı Meclis-i Mebûsanına Sivas Mebûsu olarak katıldı. Mecliste Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti adına Felah-ı Vatan Grubunu kurdu. Sivas Kongresi kararlarının ana hatlarıyla yer aldığı Misâk-ı Millînin kabul edilmesinde tesirli rol aldı. 16 Mart 1920de Osmanlı Meclis-i Mebûsanına İngiliz işgal kuvvetleri tarafından düzenlenen baskın sonrasında, İngilizler tarafından tutuklanarak Maltaya sürgün edildi. 16 Mart 1921de Lord Gurzonun yeğeni binbaşı Rawlinsonla değiştirilerek serbest bırakıldı. 11 Kasım 1921deAnkaraya gitti ve Sivas milletvekili olarak TBMMye katıldı. Nâfia Vekili olarak vazifelendirildi. 21 Kasımda TBMM başkan yardımcılığına seçilerek her iki vazifeyi birlikte yürüttü. 12 Temmuz 1922de başvekil (başbakan) oldu. Bu vazifedeyken başlayan Lozan Barış Konferansının ön hazırlıklarını yaptı. TBMMde Mustafa Kemâle karşı muhâlefeti teşkil eden grup içinde yer aldı. Lozan Konferansında Türkiye baştemsilcisi ve Dışişleri Bakanı İsmet Paşayla (İnönü) anlaşmazlığa düşünce 4 Ağustos 1923te başbakanlık vazifesinden ayrıldı. Halifeliğin kaldırılmasının gündemde olduğu günlerde İstanbulda bulunan son halîfe Abdülmecîd Efendiyle görüştüğü için hilâfet ve saltanat taraftarıdır diye sert tenkitlere hedef oldu. Halk Fırkasından (Cumhûriyet Halk Partisi) ayrılan milletvekilleriyle birlikte Terakkiperver Cumhûriyet Fırkasını 17 Kasım 1924te kurdu. Böylece TBMM içinde ilk muhâlefet partisinin kuruluşunde yer almak sûretiyle dikkatleri üzerine topladı.
Kâzım Karabekirin başkanlığını, Ali Fuad Cebesoyun genel sekreterliğini yaptığı Terakkiperver Cumhûriyet Fırkasının genel başkan vekilliğini yürüten Rauf Orbay, TBMMde etkili bir grup meydana getirerek İsmet Paşayı başvekillikten çekilmeye zorladı. Muhâlefette aktif bir rol üstlenmesinden dolayı Şeyh Said Ayaklanmasının kışkırtıcıları arasında gösterilen Terakkiperver Cumhûriyet Fırkası, 3 Haziran 1925te kapatıldı. Baskıların yoğunlaştığı bu dönemde tedâvi gâyesiyle Avusturyaya giden Hüseyin Rauf Orbay Haziran 1926da meydana gelen İzmir suikasti olayı sebebiyle gıyâbında yargılanarak on yıl hapse mahkûm edildi.
1935te çıkarılan genel aftan sonra Türkiyeye dönen Rauf Orbay Ali Fuad Cebesoy aracılığıyla Atatürk tarafından Ankaraya çağırıldı. Hakkındaki suçlamanın kaldırılması üzerine yeniden İstanbula döndü. Askerî yargıtay tarafından hakkında berât kararı verilmesinden sonra 1939da Kastamonu milletvekili seçilerek TBMMye girdi. 1942de Londra büyükelçiliğine tâyin edildi. İki yıl müddetle bu vazifeyi sürdürdükten sonra Dışişleri Bakanlığıyla anlaşmazlığa düşerek 1944te vazifesinden ve devlet memurluğundan ayrıldı. Bundan sonraki hayâtını siyâsetten uzak olarak geçirdi. 16 Temmuz 1964 târihinde İstanbulda öldü.