Oogenez
(Yumurta oluşumu)
Yumurtalıkta bulunan yumurta ana hücrelerinden (2n) mayoz bölünmeyle yumurta hücrelerinin üretilmesine oogenez denir.
-Dişi bireylerde yumurta hücresinin gelişimi anne rahminde
başlar ve belirli bir yaşa gelinceye kadar sürer.
-Erkeklerde sperm sayısı sınırsız olmasına karşın yeni doğmuş bir kız çocuğunun yumurtalıklarında birincil oosit durumundaki hücre sayısı yaklaşık 300.000 kadardır.
-Bu yumurtalar ergenlik dönemine kadar birincil oosit olarak bekler.
-Ergenlik döneminden itibaren hormonların etkisiyle gelişimini tamamlar.
-Yumurtanın korunması ve beslenmesi yumurtalık sayesinde
olur.
-Yumurtalıkta çok sayıda kesecik (folikül) bulunur.
-Her kesecikte ise bir tane birincil oosit vardır.
-Her ay genellikle bir yumurta hücresi olgunlaşarak
döllenmenin gerçekleşebilmesi için yumurtalığın dışına bırakılır.
Oogenez evreleri
Oogenez, iki evrede gerçekleşir.
1. Doğum öncesi olgunlaşma evresi
2. Doğum sonrası olgunlaşma evresi
1. Doğum öncesi olgunlaşma evresi
a. Yumurtalık ana hücresi mitozla çoğalarak oogoniumları meydana getirir.
b. Oogonyumların bir kısmı mitozla bölünürken bir kısmı da büyüyerek birincil oositleri oluşturur. Birincil oositler doğuma yakın mayoz I profaz evresinde durmuştur.
2. Doğum sonrası olgunlaşma evresi
a. Doğumdan sonra tüm birincil oosit, I.Mayozun profaz evresinde dinlenme evresine girerler. Bu evrede ergenliğe kadar kalırlar.
b. Ergenlik ile birlikte follikül olgun hale gelince mayoz I tamamlanır. Büyüklükleri farklı ancak n kromozomlu iki yavru hücre oluşur.
c. Bunlardan biri sitoplazmanın büyük bölümünü alan ikincil oosit, diğeri ise az sitoplazma kapsamlı birinci kutup cisimciğidir.
d. İkncil oosit, mayoz II metafaz evresinde beklerken ovulasyon gerçekleşir, folikülden dışarı atırlır. Fallop tüpüne alınır.
e. İkincil oosit, fallop tüpünde bir spermle döllenirse II. Mayoz bölünme tamamlanır. Döllenmiş yumurta oluşur. Spermle karşılaşmaz ise ikincil oosit dejenere olur.
İnsanda yumurta hücresi
-Yaklaşık 150 mikron büyüklüğündedir. Bu büyüklük insan vücut hücrelerinin (örneğin lenfosit) 100 katı kadardır.
-Spermin küçük ve hareketli olmasına karşın yumurta büyük ve hareketsizdir.
-Yumurta hücresinin hacmi sperm hücresinin 250.000 katı kadardır.
-Yumurta örtüleri birçok türde oositin gelişimi ya da döllenmesi sırasında oluşur.
-Örtülerin yapısı ve sayısı türe göre farklılık gösterebilir.
-Memelilerde yumurta zarı protein, glikoprotein ya da
polisakkaritlerden oluşan ve zona pellusida adı verilen jel benzeri örtüyle çevrilidir. Zona pellusida türe özgü yapıya
sahiptir ve yumurtayla aynı türe ait spermlerin döllenmesini
sağlar.
- Memelilerde yumurta, gelişim aşamasında folikül hücreleri
ile çevrilidir. Yumurtalık dokusundan gelişen bu hücreler
yumurtayı besler ayrıca zona pellusidanın oluşumuna katılır.
-Yumurta bırakıldıktan sonra da farklılaşarak koruyucu bir örtü şeklinde yumurtayı çevreler.
NOT: Zona pellusida türe özgüdür. Yumurtanın türe özgü spermler ile döllenmesini sağlar.
-Zona pellusida tarafından üretilen fertilizin maddesi glikoprotein yapıdadır ve yumurtanın spermleri kendine doğru çekmesini sağlar.
Şekil: İnsanların dişilerinde meydana gelen oogenez
NOT:
1. Oogenezde eşit olmayan sitoplazma bölünmesi önemlidir. Çünkü Büyük miktardaki sitoplazma ve depolanmış besin yumurtanın yapısına katılır. Böylece döllenmiş yumurtadan gelişecek olan embriyoya besin sağlanmış olur.
2. Oogenezde yaklaşık ayda bir döllenme yeteneğine sahip bir yumurta oluşur.
Şekil: İnsanda yumurtanın kısımları