Şİİ İSLAM TIMELINE
632: El-Ghadir olayı, Peygamber Muhammed'in kuzeni ve damadı Ali'yi halefi olarak atadığına inanıldığında meydana geldi.
656–661: İlk Şii İmam Ali'nin halifeliği onun yerini aldı.
656-657: 'Ali, Deve Savaşı'nda ve Sıffin Savaşı'nda rakipleri tarafından meydan okundu.
661: Ali'nin ilk oğlu İmam Hasan, halifeliği Emevi Halifesi Mu'awiyya'ya bıraktı.
680: Ali'nin ikinci oğlu İmam Hüseyin, Kerbela Savaşı'nda savaştı ve şehit oldu.
740: Zeyd ibn 'Ali, Kufe'de Emevi halifeliğine karşı başarısız bir isyan başlattı ve Zeydi Şiiliğinin ortaya çıkmasına yol açtı.
730'lar-765. İmam Cafer es-Sadık tarafından Oniki İmamcı doktrinlerin ve fıkhının detaylandırılması gerçekleşti.
765: Cafer es-Sadık'ın ölümü ve İsmaili Şiiliğinin ortaya çıkması üzerine bir veraset kriziydi.
873-874: Muhammed el-Mehdi'nin gaybeti, 12.th İmam Oniki İmamcı Şia'dan başladı.
897: Yemen'de Zeydi İmamlığı kuruldu.
945-1055: Abbasi halifeliğinin Şii Buyid hanedanı tarafından kontrolü gerçekleşti ve Oniki İmamcı Şiiliğin gelişmesi oldu.
909-1171: İsmaili İmamlar, Fatımi halifeliğini yönetti.
1090: Hasan el-Sabbah, İran'daki Alamut kalesini ele geçirdi.
1094: Nizari ve Musta'li İsmaililer arasında bir bölünme meydana geldi.
1132: Musta'li Tayyibi İsmaililer tarafından tanınan imam gizlendi.
1501: İran'ın Safevi İmparatorluğu, Şiiliği devlet dini olarak benimsedi.
1800'ler: Oniki İmamcı Şiiliğinde mercailiğin ortaya çıkışı ve gelişimi gerçekleşti.
1818: Nizari İsmaili İmam Ağa Han unvanını aldı.
1890: İran'da bir tütün protestosu gerçekleşti.
1905-1911: İran Anayasa devrimi gerçekleşti.
c1958: Irak Dava Partisi kuruldu.
1962: Kuzey Yemen'deki Zeydi İmamlığı sona erdi.
1970: Ayetullah Humeyni velayat-e fakih doktrinini geliştirdi.
1979: İran devriminin başarısının ardından İran İslam Cumhuriyeti kuruldu.
1982: Lübnan Hizbullahı kuruldu.
1986: Nizari İsmaili toplulukları bir “Dünya Anayasası”nı kabul etti.
1989: Ayetullah Hamaney, İran İslam Cumhuriyeti'nin Dini Lideri olarak Ayetullah Humeyni'nin yerine geçti.
2005: Irak Şiileri, Baas rejiminin düşmesinden sonra yapılan ilk parlamento seçimlerinde çoğunluğu elde etti.
2011: Arap baharı protestoları Bahreyn'de gerçekleşti.
2014: Husi hareketi Yemen'in başkentinin kontrolünü ele geçirdi.
KURUCU / GRUP TARİHİ
Tüm Müslümanlar için olduğu gibi Şii Müslümanlar için de Peygamber Muhammed, “peygamberlerin mührü” olarak İslam'ın kurucusu ve doğmakta olan Müslüman toplumun ilk lideriydi. Sünni ve Şii İslam'ın farklı mezhepler halinde kristalleşmesi nesiller sürse de, bir ön-Şiiliğin başlangıcı, Peygamber'in 632'deki ölümünü izleyen veraset krizine kadar götürülebilir. kuzeni ve damadı Ali'yi halefi olarak tayin etti. Bu grup, Şiiliğin türetildiği 'Ali - şi'at' Ali'nin yandaşları olarak tanındı. İmam unvanına sahip olan Ali, böylece Şiiliğin kurucu şahsiyeti olarak adlandırılabilir. Onun meşru liderliğine olan inanç, İslam'ın bu aksi takdirde kendi içinde çeşitlilik gösteren dalının, bu profilin yakalamaya çalıştığı bir çeşitliliğin ana ortak paydasını oluşturur.
Ancak Sünni pozisyonunu temsil eden başka bir görüş hakim oldu. Muhammed'in bir halef tayin etmediğini ve onun yakın arkadaşlarından birinin cemaatin lideri (veya halifesi) olarak biat edilmesi gerektiğine karar verdi. Dördüncü halife seçildiğinde (656–661) Ali'nin sırası geldi [sağdaki resim]. Ancak birçok zorlukla karşılaştı. Kısa süre sonra Deve Savaşı'nda, selefi Halife Osman'ın öldürülmesinde kendisini gönül rahatlığıyla suçlayan bir grup tarafından karşı karşıya kaldı. Ali'nin yönetimine, o zamanlar Suriye'nin güçlü valisi ve merhum Halife Osman'ın kuzeni Muaviye tarafından daha da meydan okundu. Orduları 657'de Sıffin Savaşı'nda karşı karşıya geldi ve bir tahkim anlaşmasına varılmasına rağmen, 'Ali'nin liderliği zayıfladı. Eski destekçileri ona karşı döndü. Ali'nin 661'de Irak'ın Kûfe kentinde suikaste uğraması, muhalif bir grup olan Hariciler'in elindeydi. Daha sonra önemli bir Şii tapınağı şehri haline gelen yakınlardaki Necef'e gömüldü.
Ali'nin ölümünden sonra Şiiler, imam olarak en büyük oğlu Hasan'a döndüler. Hasan, Müslüman cemaatin liderliğini Emevi hilafetinin kurucusu Muaviye'ye bıraktığı için dünyevi güç kullanmadı. Buna karşılık, 670 yılında üçüncü İmam olarak kardeşinin yerine geçen Ali'nin ikinci oğlu Hüseyin, Emevi hanedan yönetiminin kurulmasına direnmeye çalıştı. 680'de o ve yetmiş iki arkadaşı Muaviye'nin oğlu ve halefi Halife Yezid'in ordusuna karşı Kerbela Savaşı'nı (bugünkü Irak'ta) yaptı ve kaybetti. Hüseyin'in şehadetiyle sonuçlanan bu olay, Şii tarihinin önemli bir dönüm noktasıdır ve her yıl çoğu Şii Müslüman tarafından anılır.
Şiilik, İslam'ın ilk yüzyıllarında sayısız bölünme yaşadı. Bölünmeler başlangıçta bir İmamın ölümünün ardından halefinin kimliği konusundaki anlaşmazlıkların sonucuydu, ancak daha sonra belirli doktrinel pozisyonlar gelişti. Bu oluşum döneminde ortaya çıkan birçok hareket kısa ömürlü olmuştur. Şiiliğin üç ana kolu günümüze kadar devam etmiştir.
Oniki İmamcı Şiilik, daha önceki tarihte durum böyle olmasa da, bugün açık ara çoğunluktadır (Newman 2013:52). Ali ile başlayan, ardından oğulları Hasan ve Hüseyin'in ve ardından Hüseyin'in soyundan gelen on iki İmam'dan oluşan bir çizgiyi tanır. İmamlar, Şiiler tarafından hem dini hem de siyasi otoritenin meşru sahipleri olarak görülse de, gerçek siyasi iktidarı kullanamadılar (Ali'nin halifeliği istisnadır). Bunun yerine, yasanın tercümanı ve öğretmen olarak rollerine odaklandılar. Altıncı İmam Cafer es-Sadık (ö. 765) doktrin ve fıkhın detaylandırılmasına çok katkıda bulunmuştur. Bu nedenle Oniki İmamcı Şiiliği, onun adıyla Caferi okulu olarak da bilinir. Bununla birlikte, İmamların benimsediği siyasi ihtiyatlı tutum, zamanlarının hükümdarlarının zulmüne karşı bir güvence değildi. Şii tarihçiliği, hepsinin zehirlenerek öldüklerini ileri sürer (Momen 2016: bölüm 2). On ikinci imamın kaderi farklıydı. On birinci imam olan babasının 873/874'te vefatından sonra, onun Allah tarafından gizlendiği ve böylece onu önceki imamların maruz kaldığı zulümden koruduğu inancı ortaya çıktı. Hâlâ meşru otorite olarak kabul edilen bu gizli İmam, başlangıçta toplulukla birbirini izleyen dört ajan aracılığıyla iletişim kurdu - bu, küçük okültasyon olarak bilinen bir dönemdi. 941, İmam ile doğrudan temasın sona ermesiyle, günümüze kadar devam eden bir durum olan büyük gaybetin başlangıcını işaret etti. Onuncu ve onbirinci yüzyıllarda bir Şii hanedanı. Abbasi halifeliğinin ana topraklarına hükmederek, Oniki İmamcı Şii doktrinlerinin ve uygulamalarının daha fazla kanonlaştırılması için uygun koşullar sağlayan Buyid adı verildi. Necef'te (Irak) İmam 'Ali'nin mezar alanı çevresinde bulunan şu anda 1,000 yıllık ilahiyat okulu, önemli bir bilim merkezi olarak devam ediyor ve bugün Büyük Ayetullah Ali el-Sistani (d. 1930) tarafından yönetiliyor.
Zeydilik ve İsmaililik, Şiiliğin ana azınlık dallarıdır. Bazen Fiver ve Sevener Şiilik olarak adlandırılanlar, sırasıyla beşinci ve yedinci İmamdan Oniki İmam soyundan ayrıldılar. Zeydi kolunun ortaya çıkışının bağlamı, İmam Hüseyin'in Kerbela Savaşı'nda yenilmesinden sonra Şii cemaatinin içinde bulunduğu kargaşaydı. Siyasi olarak dingin bir duruş benimseyen On İki İmamcı Şii tarafından tanınan İmamların aksine, pozisyonun diğer iddia sahipleri eylemci bir rolü savundular. Bu, 740 yılında Emevi yönetimine isyan eden, Hüseyin'in torunu ve Zeydilerin adını taşıyan Zeyd ibn Ali'nin durumuydu. savaş. Buna göre, bir Zeydi İmam, gayrimeşru olarak algılanan yöneticilere karşı ayaklanacak olan İmam Hasan veya Hüseyin'in herhangi bir soyundan olabilir. Ancak şu anda olduğu gibi böyle bir imamın olmaması da mümkündür.
İsmaili Şiiliği, altıncı İmam'ın ölümünden sonra bir veraset krizi bağlamında Oniki İmamcı Şiilikten ayrı olarak gelişti. En büyük oğlu İsmail babasını kaybetmişti. Oniki İmamcı Şii hayatta olan ikinci oğluna dönerken, İsmaililer İmamlığın ölen İsmail'den kendi oğlu Muhammed'e geçtiğini iddia ettiler. Sonraki yüzyıllarda, İmam'ın kimliği üzerine İsmaili içi anlaşmazlıklar daha fazla bölünmeye neden oldu. İmamın başlangıçta, onun soyundan biri onuncu yüzyılın başlarında yeniden İmam olarak ortaya çıkana ve geri döneceğimiz büyük bir Müslüman imparatorluğunu yöneten Fatımi hanedanını kurana kadar gizli (satr) olduğuna inanılıyordu. Şimdi sönmüş bir grup, bu iddiayı reddetti. Bir başka bölünme, 1130'da bir Fatımi İmamı ve Halife'nin ölümü üzerine gerçekleşti. Daha küçük grup olan Musta'li Tayyibi İsmaililer, İmamlığın gizlenmeye devam ettiğini, ancak yeryüzünde da'i denilen yaşayan bir vekil tarafından temsil edildiğini düşündüler. . Sonunda iki alt grup, on altıncı yüzyılın sonlarından itibaren farklı vekil çizgilerini tanımaya başladı: Da'i'leri şu anda Mumbai ve Yemen'de yaşayan Da'udi Bohras ve Süleymaniler. Diğer ve en büyük grup olan Nizari İsmaililer, zaman zaman gizlenen, ancak çoğu zaman fiziksel olarak mevcut olan ve 1818'de Ağa Han unvanını almaya başlayan başka bir İmam çizgisini takip ettiler. 1957'den beri görevde olan Karim Ağa Han IV. şu anda kırk dokuzuncu Nizari İsmaili İmam'dır. Şiiliğin çeşitli dalları arasında, Nizari İsmaililer, fiziksel olarak mevcut bir İmama sahip tek topluluktur.
Diğer küçük Şii azınlık grupları, tarih boyunca Oniki İmamcı Şii geleneğinden ayrı olarak gelişmiş ve günümüze kadar varlığını sürdürmüştür (Alevi, Alevi, Bektaşi ve Ehl-i Hak Şiiliği) (Momen, 2016:208–15) . Dürzi dininin kökenleri, bu dini gelenek, İslam'ın gerçek ağının dışında kendi başına bir yaşam sürmeden önce, İsmaili Şiiliğinde bulunabilir.
Genel anlamda, Şii İslam'ın tarihi, dünyevi gücün uygulanmasıyla Sünni İslam'dan daha az ilişkilendirilmiştir. Emevi, Abbasi, Osmanlı ve Babür imparatorlukları Sünni tarafından yönetiliyordu. Yine de, birkaç Şii devleti ve imparatorluğu (önce Zeydi ve İsmaili ve daha sonra Oniki İmamcı) ortaya çıktı ve Müslüman tarihine damgasını vurdu.
Irak'ta doğan ve başlangıçta aktif olan Zeydi hareketi, dokuzuncu yüzyılın ortalarında halifeliğin merkezinden uzaklaştı ve İran'da başarılı bir şekilde bağımsız devletler kurdu. Hazar bölgesi ve Kuzey Yemen'de (897). Yemen'deki Zeydi İmamlığı uzun ömürlüydü. Sonuncusu 1962'de tahttan indirilene ve Kuzey Yemen Krallığı bir cumhuriyete dönüşene kadar ardı ardına gelen İmamlar modern dönemde aralıklı olarak güç uygulamaya devam etti. [Sağdaki resim] Husi hareketi, 1990'larda Zeydi dini-kültürel canlanmasının ve Yemen hükümetinin siyasi başarısızlıklarının bir parçası olarak ortaya çıktı. 2014'ten bu yana, Yemen'in iç savaşa sürüklenmesi bağlamında, Husiler, başkent Sanaa'yı ve ülkenin büyük bir bölümünü, ancak İmamlığı talep etmeden kontrol ediyor.
İsmaili hareketi, ortaçağ döneminin en büyük Müslüman imparatorluklarından birini doğurdu. Fatımi imparatorluğu, 909'dan 1171'e, Kuzey Afrika'dan Levant'a ve batı Arabistan'a ve başkenti Kahire'ye kadar uzanan bir hükümdardı. Halife unvanını benimseyen bir İmamlar hanedanının başkanlığında, Sünni yönetimindeki Abbasi imparatorluğuna karşı bir hilafet görevi gördü. Devlet gücünün varsayımı, bilgin Kadı Nu'man'ın (ö. 974) itibar gördüğü İsmaili fıkhının resmileştirilmesine yol açtı. El-Ezher Camii bu dönemde bir yüksek öğretim kurumu olarak kurulmuş ve gelişmiştir; daha sonra Sünni bilimin kalbi haline geldi ve öyle kalmaya devam ediyor. Fatımi halifeliğinin dini politikası, Sünni çoğunlukta olan tebaalarının din değiştirmesini gerektirmedi. Bu, Mısır ve Kuzey Afrika'nın eski Fatımi bölgelerinin neden sadece küçük Şii nüfusa ev sahipliği yaptığını açıklıyor.
Fatımiler, imparatorluk sınırları dışında, özellikle doğuda Yemen, Irak, İran ve Hindistan'da daha iddialı misyonerlik çalışmaları yürüttüler. Ünlü olarak, İran'daki misyoner şefi Hasan el-Sabbah, devrimci bir hareket tarzı benimsedi. Devlet o ve halefleri İran ve Suriye'nin bazı bölgelerinde korunan, kale olarak Alamut kalesi (1090–1256), Nizari İsmaililerin kötü şöhretli Assassinler olarak Avrupa mitolojisi için verimli bir zemin haline geldi; Marco Polo'dan Dünyanın Hayretleri Kitabı [sağdaki büyücü] en çok satan romana Alamut Sloven Vladimir Bartol (1937) ve video oyunu Assassins Creed. İsmaili Şiiliği daha sonra siyasi önemini kaybetti. Nizari İmamlar, on dokuzuncu yüzyılın ortalarında I. Ağa Han'ın İmamlığın karargahını taşımasından sonra Mumbai'den uyguladıkları manevi ve topluluk liderliği işlevini daha çok üstlendiler. Ağa Han III. Sünni İslam WRSP girişi1937-1938'de Milletler Cemiyeti başkanı olarak uluslararası sahnede öne çıkarken (Dafter 1998:200-01).
Daha önceki birkaç yerel hanedanlığa rağmen, İran'da Oniki İmamcı Şiiliğin devlet gücüyle en güçlü şekilde ilişkilendirildiği modern dönemin başlarındaydı. 1501'de yeni kurulan Safevi imparatorluğu, Şiiliği devlet dini olarak benimsedi [Sağdaki resim]. Büyük entelektüel ve kültürel başarılar bu döneme damgasını vururken, Sünni çoğunluklu nüfusun iddialı ancak yavaş bir dönüşümü gerçekleşti (Abisaab 2004). Safevi kralları Peygamber'in soyundan geldikleri için dini meşruiyet iddia etseler de, 2009'dan 1796'e kadar İran'ı yöneten Kaçar hanedanı böyle bir meşruiyetten yararlanamadı. Kaçar yönetimi, 1925'da İngilizlere tanınan bir tütün imtiyazına karşı başarılı bir popüler protestoya öncülük eden ve 1890-1905 Anayasa Devrimi'ne (hem lehte hem de aleyhte) katılan, siyasete daha bağlı bir din adamlarıyla yüzleşmeye başladı. İran'daki monarşik yönetim, İran devrimi ve 1911'da İslam Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla sona erdi.
Son on yıllar, çeşitli ülkelerde Şii İslamcı grupların yükselişine tanık oldu. Bu hareketlerin, silahlı eylemden seçim katılımına kadar uzanan kendi yörüngeleri, gündemleri ve eylem biçimleri vardır. Irak Dava Partisi (İslam'a Çağrı Partisi) 1950'lerin sonlarında laik ve komünist ideolojilerin meydan okumalarına yanıt vermeyi amaçlayan bir reform hareketi olarak başladı, ardından Saddam Hüseyin'e muhalefet etti ve sonunda rejim değişikliğinin ardından Irak'ın başbakanlığını elinde tuttu. Lübnan'da, Hizbullah 2003'de Lübnan iç savaşı (1982–1975) ve 1990'deki İsrail işgali bağlamında kuruldu ve Mısır'da önemli bir siyasi, askeri, hayırsever ve kültürel aktör olacak şekilde gelişti. ülke (Norton 1982).
Bugün, tüm alt mezheplerden Şii Müslümanlar, dünya çapındaki toplam Müslüman nüfusun tahmini yüzde on ila on üçünü temsil ediyor. Coğrafi dağılımları, yukarıda ana hatları verilen bazı tarihsel gelişmelerin bir parçasıdır. Safeviler döneminde Oniki İmamcı Şiiliği'ne geçen İran ve Azerbaycan'a ek olarak Şiiler, Sünnilerin yönettiği Bahreyn'de siyasi azınlık olarak yaşadıkları sayısal çoğunluğu oluşturuyorlar. Irak'ın 2003'teki rejim değişikliğine kadar. Suriye'nin Esad rejimi, iktidarı elinde tutan bir Şii azınlığın (Alevi alt grubu) tam tersi durumu temsil ediyor. Lübnanlı Şiiler muhtemelen ülkenin en büyük dini grubudur ve mezhepsel siyasi sistem onlara Parlamento Başkanı konumunu verir. Ortadoğu'daki büyük Şii azınlıklar Yemen, Suudi Arabistan, Kuveyt ve Türkiye'de de bulunurken, Şiiler Kuzey Afrika ve Mısır'da neredeyse yok denecek kadar azdır. Güney Asya'da Pakistan, İran'dan sonra en büyük ikinci Şii topluluğuna ev sahipliği yapıyor ve onu Hindistan takip ediyor, Afganistan'ın etnik Hazara azınlığı da Şii. Güneydoğu Asya, Doğu Afrika ve Latin Amerika'da da çeşitli büyüklükte topluluklar bulunabilir. (Pew 2009:8–11; 38–41)
Avrupa ve Kuzey Amerika'daki Şii Müslümanlar genellikle bir azınlık içinde azınlık olarak nitelendirilirken, Şiilerin yönettiği Amerika İslam Merkezi tarafından 2005'te kurulan amaca yönelik caminin örneklediği gibi, artan bir kamusal görünürlük kazandılar. Dearborn, Michigan ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en büyük cami olarak kabul edilir (Dearborn'un Lübnanlı Şii topluluğu, Walbridge 1996'nın mükemmel etnografik çalışmasının konusudur).
Doktrinleri / İNANÇLAR
Şii Müslümanlar, Allah'ın birliği, peygamberlik ve ilahi olarak indirilen kutsal yazılar ve ölümden sonraki yaşam gibi ortak Müslüman inançlarına sahiptir. Adalet ('adl) tüm Müslümanlar tarafından Tanrı'nın birçok sıfatından biri olarak kabul edilse de, ilahi adaletin insanlar için rasyonel olarak anlaşılabilir olduğu görüşü, bir özgürlük olarak (bir dereceye kadar) özgür iradenin olumlanmasıyla özellikle Şii teolojisinin merkezinde yer alır. sonuç (Haider 2014:ch.1).
Şiiliğin en belirgin temel inancı, İmamların meşru liderliği olarak tanımlanan İmamet'tir. Doktrinel bir bakış açısına göre, Hz. Muhammed'in halefiyeti konusundaki tarihsel tartışma, yalnızca topluluğa kimin önderlik etmesi gerektiğiyle ilgili değildi. İlk halife olan Ebu Bekir veya Şia'nın meşru halefi olarak kabul ettiği Ali. Aksine, anlaşmazlık, peygamberlik sonrası liderliğin doğası hakkında farklı görüşleri ele geçirdi. Sünni anlayış, esasen, seçimi Müslüman topluluğa bırakılan geçici bir liderlik anlayışıydı. Şiiliğin en belirgin temel inancı, İmamların meşru liderliği olarak tanımlanan İmamet'tir.
Şii İmamlık genellikle sadece kalıtsal liderlik olarak şematize edilir. İmamlar, kızı Fatıma ve damadı Ali vasıtasıyla Hz. Bu ilahi emredilmiş liderliğe olan inanç, Kahire'deki Fatımi el-Aqmar Camii'nin ön cephesindeki madalyonda yazılı olan ayet gibi Kuran'da bulunan çeşitli işaretlere dayanmaktadır [sağdaki resim] ve daha fazlası ya da Şii yorumuna göre, Muhammed tarafından Tanrı'nın emrine göre bu yönde yapılan daha az açık ifadeler (Haider 2014:53-66). En sembolik örnek, El-Ghadir'in ölümünden kısa bir süre önce Peygamber'in şöyle dediği olaydı: Mevla'Ali onun mevla.Onun sözleri Müslüman geleneğinde neredeyse ittifakla kabul edilirken, Arapça mevla teriminin yorumlanması tartışılmıştır. Sünnî anlayışta kelime burada sevilen kimse demektir. Şia için bu, “efendi” anlamına gelir ve dolayısıyla 'Ali'nin toplum üzerindeki otoritesinin tanınmasına işaret eder. İlâhi ilhamla tayin (nass) ilkesi, liderliği birbirine devreden Oniki İmamcı ve İsmaili soyundan gelen diğer İmamlar için de geçerlidir. İlahi atama Zeydi doktrini için daha az önemlidir ve sadece Ali ve iki oğlu için geçerlidir. Daha sonra, Ali ve Fatıma'nın soyundan gelmesine, dini bilgisine ve ayrıca bir ayaklanmaya önderlik ederek ve inananları liderliğini tanımaya çağırarak bir Zeydi İmam ortaya çıkabilirdi. Ancak uygulamada, Yemen'deki Zeydi İmamlığı sonraki aşamalarında hanedan haline geldi (Madelung 2002).
Şii İmamların yetkisi geniş ve kapsamlıdır. Onlar Peygamber değil, Hz.Muhammed'e vahyedilen ilahi mesajın koruyucuları ve tercümanlarıdır. Hem On İki İmamcı hem de İsmaili doktrinlerine göre, İmamlar günah ve hatadan bağışık oldukları için yanılmazlar. Tanrı tarafından özel bilgiyle donatılmış olarak, dinin zahiri ve batıni boyutlarını anlayabilirler; bu ikinci yön özellikle İsmaili teolojisi ve pratiğinin merkezinde yer alır. Hz.Muhammed gibi imamların da şefaat gücü vardır. Zeydi doktrini, İmamların yanılmazlığını reddeder; bir imamın otoritesi, bir hukukçu olarak niteliklerine ve Müslüman bir devlete başkanlık etmesi beklentisiyle verilen siyasi niteliklerine dayanır (Haider 2010:438-40). Bir anlamda, Zeydi'nin imamet anlayışı, diğer Şii muadillerinden daha “bu dünyevi”dir (Messick 1993:37).
Bazı Şii imamet anlayışları da fiziksel olarak imamın olmadığı fikrine uygundur. Son On İki İmam Şii İmamı, dokuzuncu yüzyılın sonlarından beri gaybet içindedir ve zamanın sonunda İsa ile birlikte Mehdi ("doğru yola yönlendirilen"; eskatolojik bir mesih figürü) olarak geri dönmesi beklenmektedir. bir adalet kuralı tesis etmek. On ikinci İmam, gaybet sırasında meşru otorite olarak kalırken, pratik amaçlar için İmam'ın vekilliği doktrini, Oniki İmamcı din alimlerinin dini işlevlerini yerine getirmelerine izin verdi. Geçmiş asırların Nizari İsmaili İmamları fiziki olarak mevcut olmalarına rağmen, gizlendikleri daha erken dönemler de olmuştur. dais. Buna karşılık, Zeydi Şiiliğinde gaybet fikri yoktur; Her zaman bir imam olmayabilir ama ne zaman ortaya çıksa, yaşıyor ve hazır olmalıdır.
Hukuki doktrinlerle ilgili olarak, Şiilik ve onun kollarından birçok fıkıh ekolü ortaya çıkmıştır. Bir özellik, tüm Müslümanlar için temel hukuk kaynakları olan Kur'an ve Hz. Zeydi geleneği içinde, Yemen'de ilk Zeydi devletini kuran İmam tarafından ortaya konan Hadeviyye hukuku, on altıncı yüzyıldan itibaren revizyonist alimlerin (Haykel ve Brown nd) ivmesiyle bir Sünnileşme sürecine girmesine rağmen, modern döneme baskın kaldı. . Zeydilik genellikle tüm Şii kolların Sünni İslam'a en yakın olanı olarak tanımlanır. Oniki İmamcı Şiilikte, imamlar başlangıçta, miras konularında kadınlara daha fazla eşitlik verilmesi veya bir çiftin geçici bir evlilik akdetmesine izin verilmesi gibi bazıları İslam'ın bu koluna özgü olan yasal hükümler verdiler.mut'a) belirli bir süre için. On ikinci imamın gaybetinin ardından, din alimleri nihayetinde önemli bir hukuki rol üstlendiler. İki rakip hukuk metodolojisi ortaya çıktı. Şu anda ana akım Usuli (rasyonalist) okulu, Kuran'ı ve gelenekleri yorumlamada aklın ('akl) rolünü vurgular; bu, azınlık Ahbari (geleneksel) okulu tarafından reddedilen bir yaklaşımdır (Gleave 2007). Usûlî yaklaşım, bu aklî yorumu tatbik etmeye hak kazanan din âlimlerinin - müçtehidlerin - otoritelerinin gelişmesine katkıda bulunmuş, ayrıca onlar ile fıkhî görüşlerine uyması gerekenler arasında bir hiyerarşi kurmuştur. İsmaili hukuku Fatımi döneminde kutsallaştırıldı, ancak daha sonra Nizari İmamların yasal hükümleri ve ritüellerin uygulamalarını zamanın gerekliliklerine göre uyarlama ayrıcalığı göz önüne alındığında gelişmeye devam etti. Örneğin, III. Ağa Han, örtünmeye ve cinsiyet ayrımcılığına karşı ve evlilik ve boşanma konularında kadınlara daha fazla hakkaniyet sağlanmasını destekleyen reformları yürürlüğe koydu (Haider 2010:194).
Şiilik genellikle bir protesto dini olarak tanımlansa da, Şii siyaset teorisi farklı siyasi tutumları barındırır. Klasik Zeydi doktrini, imamın adaletsiz hükümdara karşı bir ayaklanmaya öncülük etmesi şartıyla daha eylemci bir yaklaşımı vurguladıysa, bu yorum, yukarıda bahsedilen Sünnileşme sürecinin bir parçası olarak, klasik Sünni siyaset teorisine benzer şekilde yöneticilerin daha büyük bir koşulsuz kabulüne yol açtı. . Oniki İmamcı ve İsmaili doktrinleri, hem dini hem de dünyevi otoriteye teorik yetkilendirmelerine rağmen, İmamların iktidarı kullanmamasıyla uzlaştı. Takiyye olarak bilinen bir öğreti olan müminlerin tehlike anında inançlarını gizlemelerinin caiz olması, haksızlık karşısında siyasi temkinli bir tavrı da desteklemektedir. Oniki İmamcı din alimleri, onun yokluğunda on ikinci İmamın dini işlevlerini yavaş yavaş üstlenirken, onun siyasi otoritesini talep etmekten geri kaldılar. Bu, Ayetullah Humeyni'nin bir veya birkaç hukukçu yönetiminde bir İslam devletinin kurulmasını savunan velayet-i fakih (hukukçuların velayeti) doktrini ile atılan adımdı (Humeyni 2002). Humeyni 1970'de Irak'taki sürgünü sırasında bunu detaylandırdığında ilk başta teorik bir alıştırmaydı, doktrini sonunda İran İslam Cumhuriyeti'nde kurumsallaştı. Bununla birlikte, İran siyasi sistemi, önce Ayetullah Ruhollah Humeyni (d. 1989) ve ardından Ayetullah Ali Hamaney [sağdaki resim] tarafından diğer seçilmiş siyasi ve yasama makamları tarafından düzenlenen bir Dini Lider tarafından yönetilen dini yönetimi birleştirmesi bakımından melezdir. Humeyni'nin velayet-i fakih doktrini Şii alimler arasında oldukça tartışmalı bir konu olarak kaldı. On iki siyasi düşünce ve uygulamalar da çeşitli demokratik yönetişim modellerini desteklemiştir (Rahimi 2012).
RITUALS / UYGULAMALAR
Günlük dualar, sadaka (zekat) yoluyla arınma, Ramazan ayı boyunca oruç tutma ve hac (Mekke'ye hac) temel Müslüman ve dolayısıyla Şii uygulamalarıdır. Çeşitli Şii alt mezheplerinin bunları gerçekleştirme şekillerinde bazı özgünlükler vardır. farklı Sünni hukuk okulları arasında. Dua örneğini almak gerekirse, Oniki İmamcı ve Zeydi Şii, beş vakit namazın bazılarını birleştirir ve günde üç defa namaz kılarken, ellerin konumu da bazı Sünni ekollerden farklıdır, [Sağdaki resimde görüldüğü gibi] ]. Resimde de gösterilen bir Oniki İmamcı Şii özelliği, ideal olarak İmam Hüseyin'in öldürüldüğü kutsal Kerbela toprağından yapılmış, türbe adı verilen küçük bir kil tablet üzerine secde etme uygulamasıdır. Dinin içsel ve gizli anlamına odaklanan teolojisine uygun olarak İsmaili Şiiliği, diğer Şii ve Sünni okulların vurguladığı zahiri ve şeri' (hukuki) yönlerden ziyade ritüellerin ezoterik boyutuna daha fazla önem verir. hukuk. Cemathana (lafzen meclis binası) denilen bir yerde düzenlenen İsmaili ritüelleri, onları zamanın koşullarına göre formüle etme ayrıcalığı yaşayan İmam'a verilmiş, tür ve biçim açısından dinamik olmuştur.
Ayrıca, bazı belirgin Şii uygulamalar, İmamet inancından kaynaklanmaktadır. Biri Gadir olayının yıllık kutlaması Muhammed'in İmam Ali'yi halefi olarak tayin ettiğine inanıldığı zaman. Yaşayan bir İmama sahip olan Nizari İsmaili Şii, aynı zamanda mevcut makam sahibinin tahta çıkışının yıldönümünü ve doğum gününü kutluyor. Ağa Han'ın bir didarına (görüşüne) katılma fırsatı, bir İsmaili'nin hayatında özellikle önemli ve neşelidir [sağdaki resim]. Oniki İmamcı Şii tarafından tanınan İmamlar, Peygamber ailesinin diğer tarihi şahsiyetleriyle birlikte Irak, İran ve Suriye'deki türbelerini ziyaret etmek gibi bireysel ve toplumsal dindarlık eylemlerinin merkezinde yer alan geçmişin şahsiyetleridir. doğum veya ölüm yıldönümlerinde düzenlenen özel hizmetler. Zeydi Şiilik, şefaat fikrini reddederken, anma ve ziyaret uygulamalarına daha az önem verir.
İmam Hüseyin'in şehadet yıldönümü, dini takvimde, özellikle Oniki İmamcı Şii için önemli bir tarihtir. 'Bu anma ile ilişkili Aşure ritüelleri arasında anma törenleri, Kerbela Savaşı'nı (ta'ziyah) yeniden canlandıran tutku oyunları ve sokak alayları yer alır. Yas, gözyaşları, göğüs dövülmesi ve kamçılarla kendini kırbaçlama veya bıçaklarla kendini kesme yoluyla ifade edilir. Uygulamalar farklı kültürel bağlamlarda farklılık gösterir ve Oniki İmamcı din alimleri arasında izin verilebilir kan dökülmesi tartışılır. Kan bağışı girişimleri, daha tartışmalı kan alma ritüellerine alternatif olarak geçerlilik kazanıyor. Aşure'den kırk gün sonra, arba'in, Hz. İmam Hüseyin'in Kerbela'daki türbesi [sağdaki resim]. Saddam Hüseyin rejimi altında yasaklanan, her yıl milyonlarca tapanını kendine çekmesi onu dünyanın en büyük haclarından biri yapıyor.
Hüseyin'in mücadelesi ve şehitliği, özellikle son yıllarda Şiiliğin siyasallaşması için bir paradigma sunmuştur. İran devriminden önce aktif olan etkili bir laik entelektüel olan Ali Şeriati'ye (ö. 1977) atfedilen bir sloganda popüler hale getirildiği gibi, "Her gün Aşure, her toprak Kerbela'dır", Hüseyin başkaları için bir ilham kaynağı olarak hizmet ediyor. Bununla birlikte, onun somutlaştırdığı şefkat, adalet ve haysiyet değerlerine dayanan küresel bir tabandan hayırsever ve sosyal adalet hareketi olan Who is Hussain'de örneklendiği gibi devrimci aktivizmden daha fazla amaç gütmektedir (referans listesindeki web sitesine bakınız). Kerbela savaşının ardından zorluklar karşısında liderlik ve cesaret sergileyen Hüseyin'in kız kardeşi Zeyneb, Şii kadınlar için güçlü bir rol model olmaya devam ediyor (Deeb 2006).
ORGANİZASYON / LİDERLİK
Gördüğümüz gibi, İmamlar Şiilikte merkezi otorite figürleridir. İmamın bulunduğu branşlarda zamanın imamı bizzat liderlik yapmaktadır. Cemaat üyelerinin, müridlerin, bir biat (bey'a) yoluyla itaat ve bağlılıklarına tanıklık ettikleri Nizari İsmaililerin Ağa Han'ının durumu budur. Buna karşılık, Ağa Han tüm dini ve toplumsal meselelerin sorumluluğunu üstlenir. İmamlık böylece yüksek düzeyde bir merkezi örgütlenme sağlar; bu süreç, 1986'da İsmaili topluluklarının (cemati olarak adlandırılan) yönetimi ve dış ilişkileri için ortak bir çerçeve sağlayan “Dünya Anayasası”nın kabul edilmesiyle daha da güçlendirilmiştir. bölgesel ve yerel farklılıklar için esneklik sağlar (Daftary 1998:208). İmam aynı zamanda takipçileri tarafından ödenen ve toplumun yararına yeniden tahsis ettiği dini ondalıkların (dasond olarak adlandırılır) alıcısı ve yöneticisidir. Mevcut Aga Khan, Karim Aga Khan IV tarafından kurulan ve yönetilen bir amiral gemisi kurumu, eğitim, sağlık, ekonomik kalkınma, insani yardım ve kültür alanlarında çeşitli programları destekleyen Aga Khan Development Network'tür (Aga Khan Development Network web sitesi 2020). ).
Oniki İmamcı Şiilikte, on ikinci İmam, gaybette olmasına rağmen, otoritenin meşru sahibi olmaya devam etmektedir. Onun yokluğu bağlamında, ulema (din alimleri) ve özellikle müçtehid olarak nitelendirilenler, İmam'ın birçok imtiyazını On İki İmamcı Şia'nın ihtiyaçlarını karşılamak ve yönlendirmek için üstlendiler. Ondokuzuncu yüzyılın başlarında, meslekten olmayanların kendi öykünme kaynakları (merja' al-taklid) gibi nitelikli bir alimin rehberliğini izlemeleri gereken mercaiyya adı verilen bir ruhani otorite sisteminin gelişimine tanık oldu. Marja'iyya'nın sıklıkla karşılaştırıldığı Katolik papalığın aksine, resmi bir seçim prosedürü yoktur. Bilgi ve dindarlık, bir merca' olarak tanınmak için önemli kriterlerdir, ancak daha sıradan düşünceler devreye girebilir. Aslında, birkaç marja herhangi bir zamanda pozisyonu üstlenir. Çoğu, Irak veya İran'daki ilahiyat fakültelerinde yerleşiktir ve yetkileri çoğu zaman ulusötesine uzanır. Necefli Ayetullah 'Ali Sistani şu anda dünya çapında en çok takip edilen merca' iken, İran Dini Lideri Ali Khamenei de dahil olmak üzere diğer büyük Ayetullahların da daha büyük veya daha küçük öykünücü payları var.
Bir marja', takipçilerinin, uygulama incelemesinde veya kendisine veya çeşitli yerlerde kendisini temsil eden temsilcileri aracılığıyla sorular sorarak danışabilecekleri dini uygulama hakkında yasal görüşler sağlar. Takipçileri tarafından ödenen dini ondalıkların (khums; kişinin yıllık gelir veya kâr fazlasının beşte biri) alıcısı olarak, bir merca' aynı zamanda dini, eğitimsel, sosyal, ve Şii topluluklarının insani ihtiyaçları. 1989 yılında merhum Ayetullah Khoei tarafından kurulan Al-Khoei Vakfı, Müslümanların çoğunlukta olduğu birçok ülkede ve Batı'da şubeleri bulunan uluslararası bir STK'nın dikkate değer bir örneğidir (Corboz 2015). JKF havaalanından şehre giden rota [Sağdaki resim] fark edecek.
On iki din âlimi de çağdaş dönemde farklı siyasi liderlik pozisyonları üstlenmişlerdir. Sünni muadillerinin aksine, Şii İslamcı örgütler, modern parti yapılarıyla birlikte olmakla birlikte, genellikle din adamlarının liderliği altında olmuştur. İran İslam Cumhuriyeti'nde, Dini Liderlik makamı bir din âlimi için ayrılmıştır, ancak onun bir merca' olma şartı, Ayetullah Hamaney'in Ayetullah Humeyni'nin yerine geçtiği 1989 tarihli anayasa revizyonunda kaldırılmıştır. İslam Cumhuriyeti'nin kurumları ayrıca, hem laik hem de din adamlarının yarıştığı seçilmiş bir parlamentoyu ve cumhurbaşkanlığını içerir. 2003 sonrası Irak'ta başbakanlık pozisyonu, Şii partilerin din adamları tarafından değil, sıradan Şii politikacılar tarafından dolduruldu.
SORUNLAR / ZORLUKLAR
Bu profilde gördüğümüz gibi, Şiiliğin özünde yer alan imamet inancı, imamların kendileri veya temsilcileri tarafından kullanılan otorite ile ilgili sorunları gündeme getirmektedir. İç organizasyon açısından, bir konu İsmaili Ağa Han ile onun müridleri veya Oniki İmamcı marjaları ve onların taklitçileri arasındaki hiyerarşik ilişkilerle ilgilidir. Yukarıdan aşağıya otorite, özellikle modernleşme ve küreselleşme güçleri altında, aşağıdan ne ölçüde sorgulanıyor ve itiraz ediliyor? On İki İmamcı Şii toplulukları arasındaki son etnografik araştırmalarda zekice yakalandığı gibi (Clarke 2018: bölüm 13; Fibiger 2015; Zargar 2021), meslekten olmayanlar öykünme uygulamalarında genellikle varsayıldığından daha fazla özerklik ve esneklik uygular. Batı merkezli Şii Müslümanlar, özellikle de genç nesiller, Batı bağlamında bir yaşamın özel ihtiyaçları ile daha fazla bir dini liderlik beklemektedir. Ağa Han'ın ve Oniki İmamcı marja'nın ellerine düşen büyük miktardaki dini ondalık bu dini toplulukların genel mali bağımsızlığını güvence altına alıyorsa, bu fonların kullanımında şeffaflığın olmaması da iç eleştiri ve çağrıların nedeni olabilir. reform.
Siyasi olarak, iki ana ve birbiriyle bağlantılı konu, Şii toplulukları için süregelen zorlukları oluşturmaktadır: İran'la ilişkilerinin doğası ve Sünni-Şii güç ilişkileri. 1979'da İran İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana, Orta Doğu, Güney Asya ve ötesindeki Şii dindaşları arasındaki etkisi konusunda çok fazla uyarı yapıldı. Buna karşılık, Şii topluluklarının genellikle ulus devletlerine bağlılıktan çok ulusötesi dini dayanışmaya öncelik verdiği varsayılmıştır. Bin yılın başında, Saddam sonrası Irak'ta gücün Şii çoğunluğa kayması, Lübnan Hizbullah'ının siyasi ve askeri zaferleri ve İran'ın bırakın nükleer güç bir yana, bölgesel hegemonya hırsları, bu konudaki endişeleri yoğunlaştırdı. -Şii'nin yükselişi denir. O sıralarda Ürdün Kralı Hüseyin tarafından popüler hale getirilen, Körfez'den Irak üzerinden Suriye ve Lübnan'a uzanan homojen, İran egemenliğindeki bir “Şii Hilali” kavramı, 2010'ların başında Arap dünyası bağlamında yeni bir geçerlilik kazandı. Bahar, Bahreyn ve Suudi Arabistan'ın Sünni yönetimindeki monarşileri, mezhepler arası popüler protestoları itibarsızlaştırmak ve parçalamak için bir Şii ve mezhep tehdidi kartını damgaladığında (Matthiesen 2013).) [Sağdaki resim]. Batı'daki siyasi çevreler ve gözlemciler arasında da popüler olan bu tür (yanlış) anlayışlar, genellikle siyasi olarak yönlendirilir. İran İslam Cumhuriyeti ve onun yönetim modeline karşı farklı görüş ve tutumlar da dahil olmak üzere Şii topluluklarının ve Şii İslamcı grupların iç çeşitliliğini görmezden geliyorlar (Louër 2012). Şii siyaseti, Şii siyasi güce sahip olsun ya da olmasın, Şii içi bölünmeler ve rekabetler tarafından gölgeleniyor ve yönlendiriliyor. Irak'ta hala devam eden 2018 protestoları, Şii liderliğindeki hükümetin başarısızlıklarına, mezhepsel ve etnik kotalara (muhassasa) dayalı bir siyasi sistemin doğasına ve İran'ın gerçek veya algılanan etkisine yönelik popüler kızgınlığı yakalıyor. .
Resim #1: Ali biat yemini alırken.
Image #2: Ahmed bin Yahya, sondan bir önceki Zeydi İmam ve Yemen Mütevekkilit Krallığı'nın kralı (1948–62).
Image #3: Hasan es-Sabbah'ın Alamut kalesindeki yapay cennet efsanesi, Marco Polo'nun resimlerinde tasvir edildiği gibi Dünyanın Hayretleri Kitabı.
Resim #4: Şah İsmail, Şiiliği devlet dini olarak ilan ediyor.
Resim #5: Mescid-i Akmar'ın cephesi.
Resim #6: İran bayrağında Ayetullah Humeyni ve Ayetullah Hamaney'in resimlerini içeren pankart.
Resim #7: Lucknow'da Sünni ve Şii Müslümanlar arasında ortak dua.
Resim #8: 2008'de Tacikistan'da Ağa Han IV'ün Didar'ı.
Resim #9: Kerbela'daki Hüseyin türbesine Arba'in hac ziyareti.
Resim #10: İmam el-Khoei İslam Merkezi, New York.
Resim #11: Bahreyn'de mezhepler arası Arap Baharı protestosu.
REFERANSLAR
Abisaab, Rula Jurdi. 2004. İran'ı Dönüştürmek: Safevi İmparatorluğu'nda Din ve Güç. New York: IB Tauris.
Ağa Han Geliştirme Ağı web sitesi. 2020. Erişim tarihi: www.akdn.org 15 Aralık 2021 üzerinde.
Clark, Morgan. 2018. Lübnan'da İslam ve Hukuk: Devlet İçinde ve Devletsiz Şeriat. Cambridge: Cambridge Üniversitesi Yayınları.
Corboz, Elvire. 2015. Şiiliğin Koruyucuları: Kutsal Otorite ve Ulusötesi Aile Ağları. Edinburgh: Edinburgh Üniversitesi Yayınları.
Daftary, Farhad. 1998. İsmaililerin Kısa Tarihi: Müslüman Bir Topluluğun Gelenekleri. Edinburgh: Edinburgh Üniversitesi Yayınları.
Derin, Lara. 2006. Büyülü Bir Modern: Şii Lübnan'da Toplumsal Cinsiyet ve Kamu Dindarlığı. Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları.
Fibiger, Thomas. 2015. “Aşağıdan Marja'iyya: Dini Otorite Araştırmalarına Antropolojik Yaklaşımlar.” Şii İslam Araştırmaları Dergisi 8: 473-89.
Haydar, Nejam. 2014. Şii İslam: Bir Giriş. Cambridge: Cambridge Üniversitesi Yayınları.
Haydar, Nejam. 2010. “Zeydizm: Teolojik ve Politik Bir Araştırma”. Din Pusulası 4(7): 436-442.
Haykel, Bernard ve Jonathan AC Brown. ve “Zeydi Mezheb”. İçinde [Oxford] İslam ve Hukuk Ansiklopedisi. Oxford İslam Araştırmaları Çevrimiçi. Şuradan erişildi: http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0146 15 Aralık 2021 üzerinde.
Git, Robert. 2007. Scripturalist İslam: Ahbari Şii Okulunun Tarihi ve Öğretileri. Leiden: Brill.
Humeyni, Ruhullah. 2002. İslam ve Devrim. Hamid Algar tarafından çevrildi ve düzenlendi. Londra: Kegan Paul.
Louer, Laurence. 2012. Ortadoğu'da Şiilik ve Siyaset. John King tarafından çevrilmiştir. Londra: Hurst.
Madelung, Wilferd. 2002. “Zeydiyya.” İçinde İslam Ansiklopedisi. İkinci baskı. Leiden, Hollanda: Brill.
Mattiesen, Toby. 2013. Mezhep Körfezi: Bahreyn, Suudi Arabistan ve Olmayan Arap Baharı. Stanford: Stanford Üniversitesi basını.
Messick, Brinkley Morris. 1993. Kaligrafi Hali: Bir Metinde Metin Egemenliği ve Tarih Müslüman Toplum. Berkeley: California Üniversitesi Basını.
Momen, Moojan. 2016. Şii İslam: Başlangıç Rehberi. Londra: Oneworld.
Newmann, Andrew. 2009. Safevi İran: Bir Pers İmparatorluğunun Yeniden Doğuşu. Londra: IB Tauris.
Newman, Andrew J.2013. On İki İmamcı Şiilik: İslam Hayatında Birlik ve Çeşitlilik, 632'den 1722'ye. Edinburgh: Edinburgh Üniversitesi Yayınları.
Norton, Augustus Richard. 2014. Hizbullah: Kısa Bir Tarih. Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları.
Din ve Kamusal Yaşam Üzerine Pew Forumu. 2009. Küresel Müslüman Nüfusunun Haritalanması: Dünya Müslüman Nüfusunun Büyüklüğü ve Dağılımı Üzerine Bir Rapor. Washington, DC: Pew Araştırma Merkezi. Şuradan erişildi: https://www.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/7/2009/10/Muslimpopulation.pdf 15 Aralık 2021 üzerinde.
Walbridge, Linda S. 1996. İmamı Unutmadan: Bir Amerikan Toplumunda Lübnan Şiiliği. Detroit: Wayne Eyalet Üniversitesi Yayınları.
Hüseyin kim. n Erişilen https://whoishussain.org 15 Aralık 2021 üzerinde.
Zargar LIS. 2021. “Hukuk ve Laity Arasında Marja'iyya: Takipçileri Tarafından Tasavvur Edilen Hukukçuların Gereksinimleri.” Çağdaş İslam Araştırmaları Dergisi 2: 51-70.
TAMAMLAYICI KAYNAKLAR
Daftary, Farhad ve Zülfikar Hirji. 2008. İsmaililer: Resimli Bir Tarih. Londra: Azimut.
İslam Ansiklopedisi. İkinci ve üçüncü baskılar. Leiden: Brill. https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 ve https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-3.
İran Ansiklopedisi. 1996–. Çevrimiçi baskı. New York. www.iranicaonline.org.
Haddad, Fanar. 2020. Mezhepçiliği Anlamak: Modern Arap Dünyasında Sünni-Şii İlişkileri. New York: Oxford University Press.
Longinotto, Kim ve Ziba Mir-Hosseini (yön.). 1998. İran Tarzı Boşanma. Belgesel.
Muttahedeh, Roy. 2000. Peygamber Mantosu: İran'da Din ve Politika. Oxford: Oneworld.
Shii Haberleri ve Kaynakları. https://www.shii-news.imes.ed.ac.uk/.
Yayın tarihi:
16 Aralık 2021