Antik örnekler üzerine yapılan her yeni popülasyon genetiği çalışmasıyla Avrupa insan topluluklarının öyküsü biraz daha detaylı yazılıyor demiştim, iki ay önceki yazımda. Bu ay Biorxiv’da* yayınlanan bu seferki çalışmanın boyutu ise biraz daha büyük: Yeni bir yöntem kullanan araştırmacılar –ulaşılan bilginin kalitesini düşürmeden- aynı anda onlarca antik örneğin DNA’sını sekanslamayı başarmışlar.
İlgili çalışma, 8000 ila 3000 yıl öncesinde yaşamış toplam 69 örneği kullanarak daha önceki çalışmalarda gözlemlenemeyen yeni örüntüler buluyor. Bu yeni örüntülerin işaret ettiği ise, Avrupa insan topluluklarının öyküsünün birbirine rakip iki hipotezi aynı anda desteklediği yönünde. Anadolu-Neolitik hipotezi, tarımcı insan topluluklarının Anadolu ve/veya Akdeniz üzerinden önce güneydoğu Avrupa’ya oradan da Avrupa’nın bütününe yayıldıklarını ve modern Avrupa’nın bu toplulukların devamı olduğunu iddia ediyor (figür 1a). İlgili çalışma bunu destekleyen sonuçlar buluyor. Fakat aynı anda diğer hipotezi (kurgan hipotezi), yani Karadeniz’in kuzeyi-Hazar Denizi civarından gelen göçebe toplulukların Avrupa’daki tarımcı topluluklarla karıştıkları hipotezini de destekliyor (figür 1c).
Figür 1. a.Anadolu-Neolitik Hipotezi c.Kurgan Hipotezi. (Haak ve diğerleri, 2015)
Çalışmanın bulguları yalnızca bununla sınırlı değil. Anadolu ve/veya Akdeniz üzerinden Avrupa’ya gelen ilk tarımcılar, Avrupa’da Neolitik dönemi başlatırken büyük oranda yerel avcı toplayıcı toplulukları yerlerinden edip Avrupa’nın geneline yayılmışlar (erken-Neolitik; günümüzden 7000-8000 yıl önce). Fakat daha sonraki tarımcı topluluklar coğrafi dağılımları iyice sınırlanmış olan bu avcı toplayıcı topluluklarla karışmış (orta-Neolitik; günümüzden 5000-6000 yıl önce). Bu durumu, araştırmacıların çizdiği grafikte (figür 2) orta-Neolitik çağa ait Avrupa'lı tarımcı örneklerinin (grafikte Middle Neolithic), ilk tarımcılara (grafikte Early Neolithic) oranla Batı Avrupa’lı avcı toplayıcılara (grafikte WHG) daha yakın konumlanmasında görebiliyoruz. Dolayısıyla bu çalışma, erken-Neolitik döneme dair daha önceki çalışmaların bulduklarını teyit ederken (ilk Avrupa’lı tarımcıların Anadolu ve/veya Akdeniz üzerinden Avrupa’ya geçmeleri ve genetik olarak en çok bugünün Sardunya’lılarına benzemeleri), orta-Neolitik dönem için yeni örüntüler ortaya çıkarıyor –tarımcılar ve avcı toplayıcılar -İsknadinavya dışında da- karışmışlar.
Figür 2. Principle component Analysis (PCA) sonuçları. Arka plandaki gri noktalar başka data setlerinden alınan bugünün Avrupa'lı (ve Yakın Doğu'lu) örneklerini gösteriyor. Renkli noktalar ise, farklı dönemlere ait antik örnekleri gösteriyor. (Haak ve diğerleri, 2015)
Bu çalışmanın asıl bulgusu ise kuşkusuz, geç-Neolitik dönemdeki göçebe karışımı (günümüzden 4500 ila 3000 yıl önce). Yukarıdaki grafikte geç-Neolitik örnekler (grafikte Late Neolithic/Bronze Age) orta-Neolitik örneklere (grafikte Middle Neolithic) kıyasla çok daha fazla Rusya’da bulunan avcı toplayıcı örneklere (grafikte EHG) benziyor (figür 2). Diğer taraftan yazarlar, karışımın doğrudan avcı-toplayıcılarla değil, fakat Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Yamnaya göçebe topluluklarıyla geç-Neolitik Avrupa'lılar arasında olduğunu iddia ediyor ve bu yönde kanıtlar sunuyor. Özellikle, “Corded-ware Culture” döneminde (MÖ 1000 yılları civarı, ne yazık ki bu dönemin Türkçe isimlendirmesini bulamadım) yaşayan Avrupa’lı insan örneklerinde Yamnaya göçebe topluluklarının genetik etkisi çok baskın çıkıyor. Öyle ki, Avrupalı insan genomlarının ~% 75’i Yamnaya kökenli gözüküyor. Fakat göçebe karışımının bu etkisi sonraki dönemlerde (bronz çağı, demir çağı vs.) azalıyor. Bu da karışımın, Corded-ware Culture denilen dönemde tek bir dalga halinde gerçekleştiğini, sürekli olmadığını gösteriyor. İlginç olan bir diğer sonuç ise Yamnaya göçebelerinin -genetik olarak çok yakın olmalarına rağmen- coğrafi olarak bugünün Rusya'sında yaşayan avcı toplayıcıları tam olarak temsil etmiyor oluşu. Araştırmacılar, Yamnaya göçebe topluluklarının da Yakın-Doğu’da yaşayan tarımcı topluluklarla karışmış olabileceğini iddia ediyorlar. Fakat araştırmanın en zayıf iddiası bu olabilir; zira bu iddialarını temellendirirken kullandıkları Yakın Doğu’lu örnekler, günümüze ait örnekler; yani bu örneklerin antik dönem Yakın Doğu’lu toplulukları temsil etme ihtimali düşük. Sanırım Neolitik (tarımcı) kültürü Avrupa’ya taşıyan Yakın Doğu’lularla ilgili hipotezler, bizim coğrafyamızda bulunan antik örnekler üzerine yapılacak çalışmaların sonuçları ortaya çıkana kadar bir süre daha beklemek zorunda. Bunun haricinde görünen o ki, Avrupa topluluklarının popülasyon öyküsü birden çok göçü/yayılmayı ve onu takip eden karşımı içeriyor.
Özgür
*Biorxiv, biyoloji alanında çalışan araştırmacıların, çalışmalarının sonuçlarını herhangi bir dergide yayınlamadan önce saklayabildikleri, herkesin erişimine açık bir dergi/internet sitesi. Böylece, bilim insanları çalışmalarının sonuçlarını cümle aleme göstererek olası bir "düşünce hırsızlığı" iddiasını bertaraf etmiş oluyorlar. Diğer taraftan, eğer araştırmacılar çalışmalarını hiçbir mali yükü olmayan ve herkesin erişimine açık bu siteye yükleyebiliyorlarsa neden başka dergilere para vermek zorunda kalsınlar diye sorabilirsiniz? Bence bu yönde bir değişim olabilir; bakınız, Nature'ın makalelerini ücretsiz erişime açması (http://creativecommons.org/weblog/entry/25925). İnternetin taşıdığı eşitlikçi ve özgürleştirici potansiyelin bir göstergesi olabilir, bu. Fakat karşı eğilim de ilginç bir ilerleme gösteriyor: Telif hakkı iddiası "gen"lere kadar yayıldı (http://www.genome.gov/19016590)... Biorxiv'ın linki: http://biorxiv.org/.
İlgili makale: Haak v. d., Biorxiv, "Massive migration from the steppe is a source
for Indo-European languages in Europe", 2015, http://biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433.