Mithat Paşa
1822 07.05.1884 01 Ocak 1970
Asıl adı Ahmet Şefiktir. Babası, Evkaf Nezaretinde (Vakıflar Bakanlığı) küçük bir memur olan Rusçuklu Hacı Hafız Mehmet Eşref Efendidir. On yaşında iken Kuran-ı Kerimi ezberledi. On bir yaşında babasının naip (yargıç vekili) olarak atandığı Vıdine gitti ve ertesi yıl onunla birlikte İstanbula döndü. 1834te Reisülküttap Âkif Paşanın aracılığı ile Dîvân-ı Hümâyun Kalemine girdi. Midhat mahlasını aldığı bu büroda divanî (özel bir yazı türü) yazısını altı ayda iyi derecede öğrenmekle kalmayıp aynı zamanda Arapça ve Farsça dersleri almaya başladı. 1835te babasının Lofça naipliğine atanması üzerine İstanbuldan ayrıldı.
Ertesi yıl ailesiyle birlikte İstanbula geldiğinde Dîvân-ı Hümâyun Kalemindeki görevine döndü. Ayrıca Fatih Camisinde Doyranlı Mehmet Efendi ve Zağralı Şerif Efendi gibi hocaların nahiv (söz dizimi), mantık, meanî (İslam hukukunda genel esaslar), fıkıh (İslam hukuku) ve hikmet (sözde ve davranışta doğru olan) derslerine devam etti. 1840da Sadâret (Başbakanlık) Mektubî Kalemine nakledildi. İlk taşra görevi olarak 1842de Şam tahrirat kâtibi (yazı işleri müdürü) yardımcılığına gönderildi. İki yıl Şam ve Saydada görev yaptıktan sonra Bekir Sâmi Paşanın divan kâtibi oldu ve onunla birlikte 1845te Konyaya, 1847de Kastamonuya gitti, ertesi yıl İstanbula döndü.
Mithat Efendi, 1849da Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâmı Adliyyeye bağlı mazbata (tutanak) odasında görevlendirildi. Buradaki başarılarından dolayı ikinci yılında mütemayiz (memuriyette bir ara rütbe) rütbesiyle serhalifeliğe (en kıdemli yazman) yükseltildi. Ardından, geçici görevle Şam ve Halep gümrüklerinde doğan anlaşmazlığı gidererek, hazine alacaklarını tahsil etmek ve Arabistan ordusu müşiri Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa hakkındaki suçlamaları araştırmak üzere Şama gönderildi. Altı ay süren bu görevindeki başarısıyla Mustafa Reşit, Âli ve Fuat paşaların dikkatini çekti. Bu dönemde Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyyenin yazı işleri servisi Rumeli ve Anadolu diye iki kısma ayrılınca Mithat Efendi Anadolu ikinci kâtibi oldu. Söz konusu paşalarla ilişkileri geliştikçe Bâbıâli (hükümet merkezi)de yaşanan iktidar mücadelesi içinde dostlar ve düşmanlar kazandı. Haziran 1854te Kıbrıslı Mehmet Emin Paşanın sadrazam olması üzerine yerel yönetimler hakkındaki şikâyetlerin arttığı İslimye, Cuma ve Şumnuya yollanarak İstanbuldan uzaklaştırıldı.
Bürokratik kariyerinin ikinci aşaması, Ocak 1861de Balkanlarda en sorunlu vilâyetlerden biri olan Nişe vali olarak atandı. İki yıl içerisinde Nişte yollar, köprüler yaptırdı, vilâyet genelinde güvenliği sağladı. Her kesimle yakın işbirliği içinde başarılı bir yönetim ortaya koydu. Bu icraatı nedeniyle iç karışıklıkların giderek arttığı Prizren de onun yönetimine verildi. Üç yıl görev yaptığı bu eyaletteki başarısı onu önce Balkanlar, ardından bütün ülke için düşünülen yerel yönetsel reformun mimarlarından biri durumuna getirdi.
Balkanlardaki iç karışıklıkların, dış müdahalelere daha fazla ortam hazırlamasını önleme gayretinde olan Sadrazam Fuat ve Hariciye Nazırı Ali paşalar, Mithat Paşayı 1864te İstanbula çağırarak vilayet sisteminin hazırlık çalışmalarına katılmasını sağladılar. Kasım 1864te merkezinin Rusçuk olarak belirlendiği Tuna ili valiliği Mithat Paşaya verildi. Bugünkü Bulgaristanın büyük bir bölümünü içine alan Tunada üç buçuk yılda nehir ve kara ulaşımında önemli ilerlemeler sağlandı. Tarımın geliştirmesi, Ziraat Bankasının kuruluşu ile sonuçlanacak olan çalışmaları yapması, Mart 1865te Osmanlı Devletinde yayımlanan ilk vilâyet gazetesi olma özelliğini taşıyan Türkçe ve Bulgarca Tuna gazetesini çıkarması ve güvenlik arttırıcı önlemleri almak gibi konular nedeniyle, yeni vilâyet yönetmeliğinin uygulanabilirliğine kanaat getirilerek vilâyet sistemi birkaç yıl içinde Bosna. Suriye ve Halep başta olmak üzere ülkenin diğer bölgelerine de yayıldı.
Mithat Paşanın, Mart 1868de Şûrayı Devlet (Danıştay) Başkanlığına getirilmesiyle bürokratik kariyerinin üçüncü aşaması başladı. Bu görevi süresince metrik sistem, vatandaşlık, madenler, emniyet sandığı ve sanayi mektebi gibi konular üzerinde çalıştı. Merkezde ilk kez bu kadar yüksek bir görevde bulunan Mithat Paşa, kısa zamanda Sadrazam Âli Paşa ile hem kişisel olarak hem de yönetim sorunları yüzünden anlaşmazlığa düşmesi nedeniyle Bağdat valiliğine gönderilerek İstanbuldan uzaklaştırıldı. Musul ve Basranın da içinde olduğu Bağdat vilâyetini üç yıl boyunca (1869-72) Altıncı Ordu Komutanlığı da üzerinde olmak üzere geniş yetkilerle yönetti. Balkanlarda kazandığı valilik deneyimiyle Arazi Kanunnamesini ve yeni vilâyet yasasını burada da uygulamaya koydu. Âli Paşanın Eylül 1871de ölümünden sonra iktidar, Tanzimat karşıtlarının lideri olan Mahmut Nedim Paşaya geçince kendisine yönelik baskılar arttı. Mayıs 1872de Bağdat valiliğinden istifa ederek İstanbula döndü ve muhalif grupların ilgi odağı oldu. İstanbulda kalmasını tehlikeli bulan Mahmut Nedim Paşa tarafından önce Sivasa, buraya gitmeyince de Edirne valiliğine atandı.
Ancak, görev yerine gitmeden önce padişah tarafından huzura kabul edilerek kendisine, rakibi hakkındaki şikâyetlerin yoğunlaşmasının da etkisiyle sadrazamlık verildi (31 Temmuz 1872). Ancak sadrazamlığı uzun sürmedi, onu Niş valiliğinden beri istenmeyen adam ilân eden Rusya elçiliğinin de etkisiyle ve kısa sürede sarayla arasında baş gösteren siyasî, yönetsel uyuşmazlıklar ve usule aykırı davranışları yüzünden görevden alındı (19 Ekim 1872). Bundan sonraki dört yıl boyunca kısa süreli yönetim görevleri üstlendi. Birkaç ay açıkta kaldı, ardından Mart 1873te Adliye Nazırı oldu. İdarî ve malî sıkıntıların giderilmesi, Meclis-i Mebusanın açılması konularında bir lâyiha (görüş ve düşünceyi bildiren yazı) hazırladığının öğrenilmesi üzerine padişah tarafından görevden alındı ve Ekim 1873te Selânik valiliğine gönderildi. Şubat 1874te bu görevinden de alınması üzerine İstanbula dönerek kendi arazisinde bahçe işleriyle meşgul oldu. Ardından yeni kurulan Mahmut Nedim Paşa Hükümetinde Adliye Nazırlığına getirildi (Ağustos 1875). Ancak idarî buhran, malî iflâs ve Balkanlarda sürmekte olan isyana çare bulunamaması gibi nedenlerden dolayı sadrazamı protesto etmek için Kasım 1875te görevinden ayrıldı. Mayıs 1876da Mütercim Mehmet Rüştü Paşa Hükümetinde önce Mecâlis-i Âliye üyeliğine, ardından ikinci kez Şurayı Devlet Başkanlığına getirildi.
Kapatby ReklamStore
Ancak bu sırada Sultan Abdülaziz tahttan indirildi (30 Mayıs 1876). Bu darbeyi yapanlar arasında Kanun-i Esasi (Anayasa) ve meclisin gerekliliği konusunda anlaşmazlık çıktı. Ardından Sultan Abdülaziz tahttan indirilişinin ilk haftası dolmadan arkasında şüpheler bırakarak öldü (4 Haziran). Veliaht Abdülhamit 31 Ağustos 1876da tahta çıkarıldı. Mütercim Rüştü Paşanın istifası üzerine 19 Aralık 1876da Mithat Paşanın sadrazamlığa getirilmesi meşrutiyet taraftarlarınca olumlu karşılandı. Ancak, 5 Şubat 1877de görevden alınarak yurtdışına sürgüne gönderildi. Eylül 1878den itibaren Giritteyken Kasım 1878de Suriye valiliğine atandı; Ağustos 1880de Aydın Valisi Ahmet Hamdi Paşa ile yeri değiştirildi.
Bu arada, dostlarının yurtdışına kaçması gerektiği yönündeki uyarılarına karşın, suçsuz olduğu yolunda padişaha mektuplar yazmakla yetindi. Mayıs 1881de konağında tutuklanacağı sırada Fransa Konsolosluğuna sığındı. Sonra Adliye Nazırı Ahmet Cevdet Paşanın verdiği güvence üzerine teslim oldu. İstanbula getirildikten sonra saray darbesine karışan asker ve sivillerle birlikte Sultan Abdülazizin katline katıldığı suçlamasıyla Haziran 1881de Yıldız Sarayında kurulan özel bir mahkemede yargılandı; suçlu bulunarak idama mahkûm edildi. İç ve dış çevrelerden yükselen itirazları dikkate alan II. Abdülhamid cezasını ömür boyu hapse çevirdi; Temmuz 1881de diğer hükümlülerle birlikte Tâif'e gönderildi. 7-8 Mayıs 1884 gecesi hücresinde boğularak öldürüldü ve orada toprağa verildi. Kemikleri 1951de Tâiften İstanbula getirilerek Âbideihürriyet Meydanında yaptırılan mezara konuldu.
Mithat Paşanın taşradaki görevlerinde gösterdiği başarıyı bakanlıkları ve sadaretinde (başbakanlık) gösteremeyişinin nedeni olarak, önünü ardını düşünmeden her istediğini yapması gösterilebilir. Bununla birlikte Mithat Paşa, Türk siyasî hayatında anayasal ve parlamenter sistemin önemli isimlerindendir.