Deniz hıyarları, derisidikenliler adı verilen omurgasız bir hayvan grubundadır. Deniz yıldızları ve deniz kestaneleri ile yakın akrabalığa sahiptirler. Genellikle okyanus tabanında yaşayan deniz hıyarlarının 1500’den fazla türü bulunmaktadır. Birkaç türü de sığ sularda yaşamaktadır. Deniz hıyarlarının boyutu türe bağlı olup boyları 2,5 santimetreden 30 ila 60 santimetreye kadar değişebilir. Türlerinin çoğu genellikle 10 cm ila 30 cm uzunluğundadır. Türüne bağlı olarak renkleri kırmızı, yeşil, mavi, siyah ya da kahverengidir. Deniz hıyarları, vücut yüzeyinin altında bir çeşit iskelete sahip olmalarına rağmen yumuşak bir gövdeye sahiptir. Deniz hıyarlarının silindirik, uzun bir gövdesi vardır, beyinleri yoktur. Bir sinir halkasından ve birkaç sinir kolundan oluşan basit bir sinir sistemleri bulunmaktadır, duyuları da zayıftır. Okyanus tabanının bu garip görünümlü sakinlerinin tombul gövdelerinin her iki ucunda sadece birer delik bulunan bir sindirim sistemi vardır. Geceleri aktiftirler, gerektiğinde vücutlarının şekli değişebilir. Bu özellik sayesinde oldukça dar yerlerden bile geçebilirler. Deniz hıyarları çoğunlukla büyük koloniler halinde yaşar. Yeni Zelanda’nın kıyılarında metrekarede yaklaşık 1000 deniz hıyarı bulunabilmektedir. Deniz hıyarının ömürleri türlerine bağlıdır, birçoğu 5 – 10 yıl yaşayabilmektedir. Tüm yaşamları deniz tabanını emmek ve onu tekrar dışarı atmak etrafında döner.
Deniz Yıldızları, Kum Dolarları ve Deniz Kestaneleriyle Akrabadır
Deniz hıyarları, görünümlerinden pek anlaşılmasa da deniz kestaneleri, deniz yıldızları ve kum dolarları (deniz yıldızlarıyla aynı sınıftadır) ile akrabadır. Bu, onun da bir ekinoderm (derisi dikenli) olduğu anlamına gelir. Çoğu derisidikenlinin görünen dikenleri bulunmaktadır fakat deniz hıyarlarındaki dikenler deriye gömülü olan küçük kemikçikler şeklindedir. Bu küçük kemikçikler bazı deniz hıyarı türlerinin kimliğine ait görünürde olan tek ipucudur, mikroskopta incelenirler çünkü boyutları çok küçüktür. Deniz hıyarları da diğer derisidikenliler gibi su- damar sistemi ve tüp ayaklara sahiptir fakat deniz hıyarlarının su-damar sisteminde diğerlerinden farklı olarak deniz suyu değil vücut sıvısı doludur. Deniz hıyarlarının vücudunun bir ucunda ağızları, öteki ucunda anüsleri bulunur. Dokunaçlardan oluşan bir halka (değişim geçirmiş tüp ayaklar) ağzı çevrelemektedir. Dokunaçlar besin parçacıklarını toplar. Deniz hıyarlarının bazıları suyu filtreleyerek beslenir fakat çoğu besinlerini okyanusun dibinden alır. Dokunaçlar okyanus dibine itilirken, besin kırıntıları mukusa yapışmaktadır. Tüp ayaklarının 5 sıra olmasına rağmen deniz hıyarlarının hareketi çok yavaştır.
Deniz Hıyarları Anüslerinden Nefes Almaktadır
Deniz hıyarları anüsleriyle bağlantılı, dallanmış bir yapı olan solunum ağacı aracılığıyla nefes almaktadır. Solunum ağacı, bağırsakta her iki tarafta, vücut içinde bulunmaktadır ve kloaka (dışlılığa) bağlıdır. Deniz hıyarı oksijenli suyu anüs yoluyla çekerek (rektumlarına su emmek için anal sfinkterlerini genişletirler) solunum yapar. Solunum ağacına su girer ve oksijen vücut boşluğundaki sıvılara geçer. Deniz hıyarları bazı balıkların anüslerinde yaşamasına da izin verirler. Birkaç tür parazitik inci balığı aslında deniz hıyarlarının anüslerinin içinde yaşar. Deniz hıyarı nefes almak için suyu içeri ve dışarı pompalarken inci balıkları yavaş ama emin adımlarla anüsten içeri girerler.
Deniz Hıyarları Besin Zincirinde Önemli Rol Oynar
Deniz hıyarları, kıyılardaki sığ bölgelerden derin denizlere kadar çok çeşitli habitatlarda yaşar. Dünyanın dört bir yanındaki okyanuslarda bulunabilirler. Deniz hıyarının diyeti, deniz tabanındaki çürüyen organik maddelerden ve planktondan oluşmaktadır. Ölmüş hayvansal kalıntıları temizleyen deniz hıyarları ekosistemin temizlenmesi bakımından önemli canlılardır. Bazı deniz hıyarları besini çevresindeki sudan toplarken, bazıları da okyanusun tabanından yiyecek bulur. Bazı deniz hıyarları tamamen dipteki tortuya gömülürler. Bazı türler dipteki tortuyu yutar, yiyecek parçacıklarını uzaklaştırır ve ardından tortuyu uzun şeritler halinde dışarı atar. Bir deniz hıyarı yılda 45-90 kilograma kadar tortuyu filtreleyebilir. Deniz hıyarlarının salgıları okyanus ekosisteminde besin maddelerinin döngü halinde kalmasına yardımcıdır.
Deniz Çayırlarının İsimsiz Kahramanıdırlar
Deniz hıyarları okyanus ekosistemleri için son derece önemlidir. Deniz hıyarları deniz tabanının etrafında gezinirken, yemek yerken ve dışkılarken, besin maddelerinin dağıtılmasına, tortu ve sudaki fazla organik maddenin giderilmesine yardımcı olur. Araştırmalar, deniz hıyarlarının varlığının daha verimli deniz çayırı yataklarına yol açtığını göstermektedir. Kalsiyum karbonatı çözerek ve suya geri döndürerek mercanlarının dış iskeletlerini büyütmek için ihtiyaç duydukları ham maddeleri sağlamaya yardımcı olurlar. Daha yüksek kalsiyum karbonat seviyeleri aynı zamanda lokal asitleşmeye karşı bir tampon görevi gören suyun alkalinitesini de arttırır. Bir kilit taşı türü olmayabilirler ancak su ekosistemlerindeki görevleri çok önemlidir.
Deniz Hıyarları İç Organlarını Dışarı Çıkarabilir
Deniz hıyarları kendini savunma konusunda biraz yetersiz kalmaktadır. Kum balığı denilen deniz hıyarı türleri kamuflaj için günü kuma gömülerek geçirirler. Diğerleri farklı yollar izler. Deniz hıyarları rahatsız edilirse solunum organı olan solunum ağacının taban kısmında bulunan Cuvierian tüberkülleri dışarı atılabilir. Bu tüberkülleri dışarı atmanın yanı sıra, deniz hıyarları bir tehdit hissettiklerinde, aşırı kalabalık olduklarında veya düşük su kalitesine sahip bir akvaryumda iç organlarını da toksik madde (holothurin) ile birlikte avcılara ya da yırtıcılara doğru fırlatılabilirler. Eviserasyon adı verilen bu işlem, deniz hıyarının rahatsız olması veya tehdit edilmesi durumunda ortaya çıkabilir. Ayrıca muhtemelen deniz hıyarının iç organlarını fazla atık veya kimyasallardan arındırmasının bir yolu olan bu işlem düzenli olarak da meydana gelebilir. Tüm eksik organlar sonraki birkaç hafta içinde yenilenir.
Dişi ve Erkek Deniz Hıyarları Vardır
Çoğu deniz hıyarı türünde dışarıdan fark görülmese de erkek ve dişiler vardır. Deniz hıyarları eşeysiz yani kendi kendine de üreyebilir fakat birçok tür yumurtlayarak çoğalmaktadır. Eşeyli üremede spermler ve yumurtalar suya bırakılmaktadır. Döllenme yani dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesi suda gerçekleşir ve okyanusun dibine yerleşen yüzen larvalar oluşur.
Deniz Hıyarları Yenilebilir
Balıklardan deniz kaplumbağalarına ve insanlara kadar birçok canlı onu yemektedir. Deniz hıyarları bazı Asya kültürlerinde özel bir lezzet olarak kabul edilmektedir ve geleneksel tıbbın bir parçası olarak kullanılmaktadır. Sudan çıkarılan deniz hıyarlarının içi boşaltılır, tuzla paketlenir, kaynatılır, kurutulur, tekrar kaynatılır, tekrar kurutulur ve ardından Hong Kong ve Singapur’daki pazarlara gönderilir. Orada tüketicilere fahiş fiyatlara satılır, onlar da tekrar kaynatıp özel günler için yüksek statülü bir yemek olarak sunarlar. Düzensiz olarak toplanmaları nedeniyle dünyanın dört bir yanında nüfusları azalmaktadır.
Deniz Hıyarları Korunmalıdır
Deniz hıyarları toplanıp satılmaya, artan sömürüye rağmen hala çok sayıdadır ve nesilleri tükenmekte olan türlerle ilgili listelerde değildir fakat 2016 yılının Ocak ayında, Oahu ve Maui’deki kıyılara yakın olan deniz hıyarlarının popülasyonların azalması nedeniyle Hawaii’de toplanmalarının kısıtlanması için bazı kurallar getirilmiştir. Ayrıca 2019 yılında, daha iyi korunabilmeleri açısından nesilleri yok olma tehlikesi altında olan türlerin ticaretiyle ilgili bir sözleşmeye (CITES) 3 deniz hıyarı türü eklenmiştir.
Tıpta Kullanılmak Üzere İncelenmektedir
Deniz hıyarları, sihirli bir şekilde sadece birkaç saniye içinde sert olmaktan esnek hale gelebilen bir bağ dokusuna sahiptir. Bu özellik insan tendonlarının ve bağlarının sağlığı ve onarımına yönelik potansiyel uygulamalar için araştırılmaktadır. Tıpta kullanılabilmeleri açısından incelenseler de deniz hıyarının hareketlerinin izlenmesi neredeyse imkânsızdır. İçlerine bir izleme cihazı yapıştırılsa bile onu derilerinden dışarı çıkarırlar. Büyüme oranları kadar basit bir şeyi bulmaya çalışmak bile zorlu bir iştir çünkü her şey onların çevresine bağlıdır. Aynı tür ve yaştaki iki birey ele alındığında farklı yerlere koyulduklarında farklı oranlarda büyüyebilirler ve sonra bazen küçülürler. Bir deniz hıyarı açlıktan ölüyorsa, ölmek yerine kendini yer, yavaş yavaş küçülür.
Kaynakça:
https://www.thoughtco.com/surprising-facts-about-sea-cucumbers-2291852
https://blog.nature.org/science/2018/12/12/the-bizzare-and-disturbing-life-of-sea-cucumber/
https://www.softschools.com/facts/animals/sea_cucumber_facts/478/
Yazar: Müşerref Özdaş