Merdivenler Basamaklardan meydana gelen ve binada yaya düşey sirkülasyonu sağlayan yapı elemanlarına “MERDİVEN” denilmektedir. Merdivenler taş, tuğla, ahşap, çelik, beton, betonarme ve gaz beton gibi malzeme ve elemanlardan yapılabilmektedirler.
Başlıca Merdiven Terimleri ve Genel Yapım Kuralları Basamaklardan meydana gelen ve binada yaya düşey sirkülasyonu sağlayan yapı elemanlarına “MERDİVEN” denilmektedir. Merdivenler taş, tuğla, ahşap, çelik, beton, betonarme ve gazbeton gibi malzeme ve elemanlardan yapılabilmektedirler.
Plan ve kesiti aşağıda verilen örnek merdiven üzerinde bazı ölçü ve tanımlamalar gösterilmiştir
1)-RIHT (a): Basamak yüksekliğidir. Yapı tipine göre rıht yükseklikleri:
-Bahçe ve dış girişlerde ………………………………… 14-16 cm.
-Okul, tiyatro, hastane, v.b. ……………………………. 16-17 cm.
-Konut ve apartmanlarda ……………………………….. 17-18 cm.
-Çatı arası, bodrum, v.b. ………………………………… 20-25 cm.
arasında seçilebilir. Bir katın ya da merdivenin yüksekliğine göre rıht sayısını bulmak için kat yüksekliği rıht yüksekliğine bölünür.
an=H/a
(2)-BASAMAK (b): Merdivenle çıkışta ayak basılan yüzeydir. Basamağın genişliği 2a + b = 60 ~ 63 cm; b = (60 ~ 63) – 2a eşitliğiyle hesaplanır. Erişkin bir insan adim uzunluğu olarak (60 ~ 63) cm alınmaktadır. Basamak genişliğini bulmak için öncelikle rıht sayısı (an) hesaplanır ve buradan basamak sayısı bn = an -1 eşitliğiyle elde edilir. Basamak genişlikleri hiçbir yerde 10 cm. den az olamaz. Rıht ve basamak için gerekli şekiller aşağıda verilmiştir:
(3)-SAHANLIK (S): Uzun merdivenlerde 15 – 18 basamakta bir veya merdiven kol boyunun ortasına gelecek şekilde bırakılan dinlenme platformudur. Sahanlıkta normal olarak (1) adım atılacağı kabul edilir; buna (n) dersek sahanlık boyu;
S = b + (60 ~ 63 cm) den bulunur
(4)-MERDİVEN YÜKSEKLİĞİ (H): İki kat arasındaki yükseklik olarak merdiven yüksekliği alınır. Rıht yükseklikleri toplamı merdiven yüksekliğine eşittir:
(H = Σ a).
(5)-MERDİVEN GENİŞLİĞİ (B): Toplu yaşanan ve kullanılan ortak binalar ve dörtten fazla daireli yapılarda en az 1.20 m; diğer küçük ve bağımsız yapılarda en az 1.10 m alınmalı; her fazla kat için merdiven genişliği 0.10 m artırılmalıdır. Merdiven genişlikleri tek katlı bağımsız konutlarda 1.00 m ye servis merdivenlerinde de 0.70 m ye indirilebilmektedir
(6)-MERDİVEN KOL BOYU (L): Basamak genişliğinin basamak sayısıyla çarpımıdır. (L=b.bn) Merdivende ayrıca sahanlık varsa hesaplanan kol boyuna bu da eklenir ).
( L = b.bn ) + S
(7)-ÇIKIŞ HATTI: Düz merdivenler ile normal genişlikteki döner merdivenlerde merdiven genişliğinin tam ortasından geçen ve üzerinde en çok yürünen doğrudur. Bu çizgi > 1.20 m olan merdivenlerde merdiven iç çizgisi ya da küpeşteden 55 – 60 cm içeriden çizilebilmektedir. Basamak genişliği ölçüsü bu çıkış hattı çizgisi üzerinden alınır ve hiçbir yerde eksik ya da fazla olmamalıdır.
(8)-KORKULUK VE KÜPEŞTE: Merdivende emniyeti sağlamak üzere boş olan yan tarafına demir, ahşap, prinç ya da alüminyumdan yapılan dikmelere “korkuluk”, bu korkulukların üzerine çıkış hattı boyunca yine ahşap, alüminyum, metal, plastik, taş veya mermerden yapılan dayanma çubuklarına da “küpeşte” denilmektedir. Gerekirse merdivenin duvar tarafına da konulan küpeşte 10 -15 cm genişliğinde ve çeşitli profil kesitli olarak yapılır. Aşağıda verilen şekillerde de görüleceği üzere çok çeşit ve tiplerde üretilmekte olan korkuluk ve küpeşteler basamaklara ve duvarlara ön, yan veya üstten tespit edilmektedir. yükseklikleri 90 cm, taşıyabilecekleri birim yük ise 50 ila 100 kg/m olmaktadır.
( 9)- MERDİVEN EVİ
Merdivenler iki duvar arasında olabilecekleri gibi bir kenarlarından duvarlara sınırlı ya da duvarlardan tamamen bağımsız olabilirler. Eğer duvarların sınırlandırdığı mekan sadece merdiven için kullanılıyorsa buna " merdiven evi " denir. Yangın, deprem gibi afetlerde kaçış yolları olarak ta kullanılan merdivenlerin bir merdiven evi içermeleri zorunludur.
(10) – LİMONLUK
Merdiven boşluğu tarafında, basamağın üst ve ön kısmında yapılan çıkıntıya
" limonluk " denir. Ayağın merdiven boşluğuna kaymaması ve merdivenin temizlenmesi sırasında su gibi sıvıların yanlardan aşağıya dökülmemesi için yapılır.
Limonluğun genişliği, 5~10 cm ve derinliği de 5~15 cm arasında olmalıdır. Limonluk, basamak şeklini takip eder biçimde ya da düz olarak düzenlenir.
Merdiven Hesapları
Merdivenlerin herbir elemanı bulundukları veya planlandıkları yer ve kat yüksekliklerine göre hesaplanır, boyutlandırılır.
Merdiven Şekilleri Planda bırakılan merdiven boşluğuna, kat yüksekliğine ve ayrılan yerin şekline göre merdivenler üç guruba ayrılmaktadır.
• Düz kollu merdivenlerin belirgin özelliği çıkış hattının bir doğru ve tüm basamaklarının plandaki şeklinin dikdörtgen veya paralel kenar olmasıdır.
• Kısmen dönel merdivenlerin çıkış hattının bir bölümü eğridir. Bu nedenle basamaklarının bir bölümünün plandaki şeklinin yamuk olması zorunludur.
• Dönel merdivenlerde ise çıkış hattının tümü eğri ve basamaklarının da tümü yamuk şeklindedir.
Her bir guruba ait şekiller aşağıda verilmiştir:
Merdiven Dengelendirilmesi (Balansman) Düz ve dönüşlü merdivenlerin basamak ve rıhtlarının doğrultuları merdiven boyu ya da çıkış hattına dik olarak çizilir. Döner merdivenlerin rıht çizgileri ise çıkış hattı üzerinde basamak genişlikleri eşit olarak alınıp bu noktaların merdiven dairesi merkeziyle birleştirilmesi yoluyla çizilir. Çeyrek ya da yarim dönüşlü merdivenlerin köşelere ve dönüş noktalarına gelen kısımlarında rıht doğrultuları “Merdiven Dengelendirilmesi” adı verilen özel grafik yöntemlerle çizilmektedir. Yükseklik ve basamak sayısı az olan merdivenlerde basamakların tamamı, yüksekliği ve basamak sayısı fazla olanlarda da en az 8 basamağı dengelendirmek gereklidir.
Çeyrek Dönüşlü Merdiven Dengelendirilmesi: İşlem Adımları: ● Merdiven genişliği hesaplanarak merdiven iç çizgisiyle dönüş yapılan yerdeki çeyrek dairesi çizilir. Daire yarıçapı gerektiği kadar alınabilir.
● Merdiven genişliğinin tam ortasından “çıkış hattı” çizilir. Çıkış hattı üzerinde dönüş yapılan kısımdaki orta basamaktan başlanarak basamak genişlikleri işaretlenir.
● Dengelendirilmesi istenen ilk basamaktan bir önceki düz basamağın (örnekte 3.ncü basamak) rıht çizgisi ve onun uzantısı çizilir.
● Orta basamağın (örnekte 7-8) merdiven iç çizgisi üzerindeki rıht noktaları, en az 10 cm basamak genişliği olacak şekilde işaretlenir ve bu noktalar çıkış hattı üzerindeki rıht noktalarıyla birleştirilerek orta basamak belirlenir. Dengelenecek basamakların rıht çizgilerinin uzantıları çizilerek dengelenen ilk basamağın (3) rıht uzantısıyla kesiştirilir.
● Dengelenen ilk basamak rıht çizgisinin uzantısı üzerinde işaretlenen örnekteki 7 ve 8noktalari arasındaki uzaklık (1) Birim alınarak bu uzunluk pergelle izleyen 6, 5, 4 noktaları için işaretlenir. Bulunan bu noktalar çıkış hattı üzerindeki ayni numaralı rıht noktalarıyla birleştirilerek merdiven orta noktasına kadarki dönüşlü basamakların rıht çizgileri elde edilmiş olur.
● Orta basamaktan sonraki rıht çizgileri de simetrik şekilde veya yukarıda anlatılan işlem adımlarının tekrarlanması yoluyla çizilir.
Yukarıdaki dengelendirme işlemi, tam ortadaki basamak köşe noktaya geldiğinde yapılacak çizimi esas alan dengelendirmedir. Eğer orta basamak yerine rıht çizgisi köşeye gelirse bu defa orta rıht çizgisinin bir önündeki basamak esas alınarak ve ayni yukarıdaki sırayla dengeleme yapılmalıdır. Bu tip bir dengelenmiş merdiven örneği aşağıda gösterilmiştir.
(2). Yarım Dönüşlü Merdiven Dengelendirilmesi:
Yarim dönüşlü merdivenlerin dengelendirilmesi için pek çok yöntem geliştirilmiş olup burada üç yöntem tanıtılacaktır.
(2.1). Kutup Yöntemi:
Yukarıda çeyrek dönüşlü merdivenler için işlem adımları verilen yöntemin bir diğer adı “Kutup Yöntemi” olup buna göre çizilen iki ayrı şekil aşağıda verilmiştir. Burada dengelendirmeye başlanacak nokta yarım dönüşün (yarım dairenin) tam ortasına gelen basamak olacaktır; diğer işlemler aynen uygulanır. Ancak, burada çizilecek yarim dairenin yarıçapının merdiven aydınlık genişliğinin yarısı kadar alınacağını unutmamak gerekir.
Kutup Yöntemi için aşağıda verilen ikinci şekilde de dengelendirilecek yarim dönüşlü merdivenin AB çıkış hattı ve basamak genişlikleri yatayda çizilen bir doğru üzerinde işaretlenir ve numaralandırılır. A köşesinden uygun bir açıyla çizilen AB doğrusunun uzunluğu olarak merdiven iç çizgisi uzunluğu alınır. Daha sonra B ve B noktaları birleştirilip uzatılarak üzerinde kutup noktası denilen (O) herhangi bir nokta alınır ve bu noktadan AB üzerindeki tüm noktalara doğrular çizilir. Bu doğruların AB üzerinde ayırdığı doğru parçaları merdiven iç çizgisi üzerinde alınacak basamak genişlikleridir. Bu genişlikler merdiven planında işaretlenerek basamak rıhtları buna göre düzeltilir. Merdiven iç çizgisi üzerinde alınan en küçük uzunluk 10 cm den küçük olmamalıdır
(2.2). Çeyrek Daire Yöntemi:
Aydınlık orta çizgisinin merdivenin dönüşlü kısmini kestiği noktadan her iki tarafa toplam 10 cm.lik bir uzunluk alınır ve bu noktalar daha önce işaretlenmiş olan çıkış hattı basamak rıht noktalarından ilgili olanlarla birleştirilip uzatılır. Uzantıların aydınlık orta çizgisini kestiği noktadan dengelendirilecek en alt basamak rıht çizgisi arasında kalan kısım yarıçap olmak üzere bir çeyrek daire yayı çizilir. Daire yayı üzeri, dengelenecek basamak sayısı kadar parçaya ayrılır ve her noktadan yatay doğrular çizilerek aydınlık orta çizgisi kestirilir. Elde edilen bu son noktalar çıkış çizgisi üzerinde yine ayni numarayla numaralanmış rıht noktalarıyla birleştirilerek dengelendirilme tamamlanmış olur\yeni rıht çizgileri belirlenir (Şekil X.10.).
(2.3). Usta İşi Dengelendirme:
Bu dengelendirme yönteminde merdivenin aydınlık çizgisi, çıkış çizgisi üzerindeki basamak sayısı kadar birbirine eşit boyda kısımlara ayrılır ve bu noktalarla geçiş çizgisi üzerindeki basamak noktaları birleştirilir. Ortaya çıkan yeni rıht çizgileriyle merdiven dengelenmiş olur.
Yapıldıkları Gereçlere Göre Merdiven Türleri
Taş merdivenler
Tuğla merdivenler
Beton merdivenler
Betonarme merdivenler
Çelik merdivenler
Ahşap merdivenler
Taş Merdivenler Taş yapıların merdiven basamaklarıyla bahçe merdivenleri taş yapılmaktadır. Basamaklar, granit, bazalt, gre ve mermer gibi taşlardan kaba yonu, ince yonu ya da kesme taş olarak hazırlanır.
Şekilleri aşağıda verilen taş merdiven örneklerinde merdivenin iç ya da dış merdiven oluşuna göre imalattaki farklılıkları gösterilmiştir. Bahçe veya giriş olarak yapılan dış taş merdivenlerin basamak altları kapalı ve gizli olduğundan bu merdivenlerin yalnızca basamak ve rıht yüzeyleri düzeltilir. Basamaklar birbirlerine arka uç kısımlarından oturur ve altlarına serilen çimento harcıyla bağlanırlar En kesitleri genelde dikdörtgendir. Basamakların çeşitli profiller verilerek birbirleri üzerine oturtulmaları durumunda altı boş yapılabilme ve düzgün görünmeleri de sağlanmış olmaktadır. Bu basamaklarda su birikmesini önlemek için öne doğru % 1 eğim yapılmalıdır.
Taş merdiven bina içerisinde kullanılacaksa bu defa iç merdiven olarak imal edilir. Basamak uçları bağlandıkları duvara en az 20 cm girmesi gereken merdivenlerin diğer uçları genellikle boştadır. Bu durumda basamak uzunluğu en çok 120 cm olmalıdır. İç taş merdiven basamağı ve ankastre edilmesi aşağıda gösterilmiştir. İstenilen şekil ve profilde basamak dökebilmek için karton, mukavva veya sacdan hazırlanan şablonlar kullanılır.
Taş Merdivenlerin Kaplanması:
Zamanla kullanımdan dolayı aşınacak olan basamakların üzerleri imalat sırasında sert ağaç, PVC, plastik ve diğer gereçlerle kaplanır. Basamak köşelerinin kırılma ve aşınmasını önlemek için de madeni plakalama ve köşebentlerle takviye etmek gereklidir. Aşağıda çeşitli kaplama gereç ve şekilleri verilen basamaklar plastikle kaplanıyorsa yapıştırma yoluyla, ahşap kaplanıyorsa yan iki uç kısmına yakın yerlerden basamağa takozla ankre edilen blon, vida veya kenet demirleriyle bağlanır.
Taş Merdivenlerde Limonluk ve Sıva Dipleri:
Suyla yıkanan merdiven basamakları aydınlık kenarlarından ve yanlardan akan suyun etkisiyle kirlenir, iz bırakır ve yapıya zarar verir. Bunu önlemek amacıyla basamakların aydınlık çizgileri hizasında korkuluk altlarına yükseltiler (küçük bir duvar) yapılır; buna “LİMONLUK” adı verilir. Limonluklar 5-10 cm genişliğinde ve 10-15 cm yüksekliğinde olur. Şekli aşağıda verilen limonluk malzeme olarak ya tuğladan veya başka bir blok gereçten örülmek suretiyle ya da yine taştan ayrıca yapılıp yerine monte etmek yoluyla imal edilir. Genellikle korkuluk demirleri limonluk üzerine oturur. Merdivenin bitişik olduğu ya da ankastre edildiği duvar tarafındaki ucunu sudan, çarpma ve diğer zararlı etkilerden koruyabilmek için belirli bir yükseklikte taş, mermer, mozayik gibi malzemelerle 10-15 cm yüksekliğinde ve bir sıva kalınlığı kadar kaplanır; buna “SIVA DİBİ” ya da “MERDİVEN SÜPÜRGELİĞİ” denilir.
Sıva dibi Merdiven Süpürgeliği
Tuğla merdivenler
Yüzeyi sıvanmayacak tuğla duvarlarla uyum sağlaması için bazen bu tür yapıların merdivenleri de tuğladan yapılabilir. Böyle tuğla olarak imal edilecek merdiven basamakları pres ve klinker tuğlası gibi aşınma ve dış etkilere dayanıklı tuğlalardan seçilmelidir. Basamağı oluşturan tuğlalar grobeton üzerine çimento harcı ve onun üzerine kaplama şeklinde döşenirler; bırakılan derzler 1.00 cm yi geçmemelidir.
Beton merdivenler
Bahçe, bina girişi ve bodrum merdivenleri 200-250 kg/m3 çimento dozlu betondan imal edilebilmektedir. Bu tip merdiven basamaklarını imal edebilmek için önce merdivenin eğimine uygun olarak zemin tıraşlanır; düzeltilip sıkıştırılır. Sonra üzerine 15 cm kalınlığında blokaj döşenir ve bunun da üzerine basamak boyut ve profillerine uygun olarak ahşaptan kalıbı yapılır. Daha sonra da hazırlanan beton kalıbın içerisine dökülür. Prizini alan beton basamakların üzerleri şap, mozayik, mermer ve diğer kaplama gereçleriyle kaplanır. Bu tip merdivenler için kesit şekil aşağıda verilmiştir.
1- Parça Basamaklı Betonarme Merdivenler Ayrı bir yerde ters olarak hazırlanan basamak kalıpları düzgün zemin üzerinde sıralanır. İçlerine 2-3 cm. yüksekliğinde mozaikli ve yüksek dozajlı beton konulur ve düzeltilir. Kalıpların içerisine demir donatıları yerleştirilip 250-300 dozlu olarak hazırlanmış betonu dökülür. Basamaklar 24 saat sonra kalıptan çıkartılır, silinir ve cilalanarak prizini almasını müteakip kullanılır. Parça basamaklı B.Arme merdiven basamakları ya bir ucu ankastre diğer ucu boşta ya da her iki ucu da ankastre veya serbest oturan merdiven olarak yapılabilmektedir.
Eğer basamaklar bir ucu ankastre diğeri serbest olarak yapılıyorsa ankastre uç duvara en az 20 cm girmeli, taşıyıcı duvar da en az 29 cm lik tuğla örgü olmalı, basamak donatısı şekildeki gibi esas çekmeye çalışan demirler üstte ve basamakların duvar dışındaki uzunlukları da en fazla 120 cm olmalıdır.
Basamaklar heriki ucu da ankastre ya da serbest oturur biçimde yapılıyorsa heriki uç da duvarlara en az 10 ar cm girmeli, bu defa demir donatı çekmeye çalışan esas demirler alta gelecek şekilde yerleştirilmelidir. Serbest oturan basamaklar da aşağıdaki şekillerde gösterildiği gibi taşıyıcı bir B.Arme plak üzerine konularak imal edilirler.
Yekpare Betonarme Merdivenler Betonarme karkas ve yığma kargir yapılarda genel olarak yekpare betonarme merdivenler kullanılır. Merdiven döşeme betonu eğik bir düzlem şeklinde ve basamaklarla birlikte dökülür. Aşağıdaki şekillerden de görüleceği üzere döşeme plağı eğik düzlem şeklinde yapıldığında basamaklar ya parça basamaklı olarak sonradan döşenir ya da eğik döşeme üzerinde rıht yüzeylerine kalıp yapılarak beton dökülmek suretiyle oluşturulur. Merdiven plağı statik açıdan “Konsol” ya da merdiven genişliği boyunca çalışan “Hurdi Döşeme” şeklindedir. Plak kalınlığı\normal merdivenlerde 10 cm.den az olmamalı ve gerekirse kırık döşeme şeklinde imal edilmelidir.
Gerekli şekilleri aşağıda verilen yekpare betonarme merdivenler iki kısma ayrılmaktadır.
Konsol Merdivenler:
Genişliği en fazla 1.20 m ve bir ucu duvara ya da bir betonarme kirişe ankastre edilen merdivenlerdir. Bağlandığı tuğla duvar en az 19 cm lik duvar olmalı, plağın duvara saplandığı kısımda 25-30 cm. Yüksekliğinde hatıl yapılmalıdır.
Serbest Oturan Merdivenler:
Merdiven yükünün ve genişliğinin fazla olması durumunda (l>1.20 m) uygulanırlar. Merdiven plağı ve basamakları “Kol Kirişi” denilen ve merdivenin altına yapılan kirişler üzerine oturmaktadır. Şekillerden de görüleceği üzere merdiven kol kirişlerinin merdiven aydınlık kısımlarında bulunmaları halinde bunlara “Limonluk Kiriş” denir. Bu kol kirişleri tek ya da çift olarak yapılabilmektedir.
Dönüşlü ve döner merdivenler:
Merdiven altı kavisine uygun olarak form almaktadırlar. Döner merdivenlerin ankastre işlemi ya dış çevre duvarına ya da ortadaki düşey bir betonarme veya çelik kolon etrafına yapılmaktadır:
AHŞAP MERDİVENLER
Merdivenler hangi malzemeden yapılırsa yapılsın çıkış ve inişi kolaylaştırmak maksadıyla basamaklar için şu ölçü kabul edilmiştir.
2 h + L = 63 cm.
h = Basamak yüksekliği 16,5 cm. alındığı takdirde,
L = Basamak genişliği 30 cm. olur.
Bugünkü imar yönetmeliklerine göre apartman, okul, otel ve sinema gibi binaların iç ve dış merdivenleri, ağaç malzeme ile yapılamaz. Ancak bir ailenin ikametine tahsis edilen kır evi, villâ gibi meskenlerin ağır yükle ilgili bulunmayan servis merdivenleri ve girişlere güzel bir görünüş vermek için yapılan dekoratif mahiyetteki merdivenler, ahşap olarak inşa edilebilirler.
Ahşap merdivenler tek kollu, iki kollu (sahanlıklı, döner tiplerde) ve minare merdiveni olmak üzere muhtelif şekillerde yapılır.
a. Ahşap Merdiven Cinsleri : Ahşap olarak inşa olunan merdivenler, umumiyetle iki yan tarafa uzatılan eğik kirişlerle, bunlar üzerine oturtulan basamaklardan teşekkül eder.
Merdivenler, rıhtlı ve rıhtsız olmak üzere muhtelif şekillerde yapılırlar. Basamakların yerleştirilmesine göre ahşap merdivenleri, gömme, çakma ve geçme olmak üzere üç kısma ayırmak mümkündür.
1. Gömme Basamaklı Merdivenler : Ağaç malzemeden yapılan merdivenlerin en basit şeklini, rıhtsız olarak yapılan gömme veya sürme basamaklı merdivenler teşkil eder. Bilhassa ahır, samanlık ve çatı vs. gibi önemsiz yerlerde kullanılır.
Gömme basamaklı merdivenlerin kenarlarına konulan esas kirişler, bazen düz, bazen de döner bir şekilde kavisli olarak yapılır.
Gömme Basamaklı Ahşap Bir Merdiven
2. Çakma Basamaklı Merdivenler : Bu tip merdivenler içinde iki tarafa, 5-7 cm. kalınlığında ve 0,23 – 0,28 m. genişliğinde yani basamakların rahatça çakılabileceği ebadda yan kirişler uzatılır. Basamaklar, belli aralıkla bu kirişlere çakılan yastıklar üzerine oturtulur.
Çakma Basamaklı, Ahşap Bir Merdiven
Bu tip merdivenlerde rıhtsız yapılır, yani basamak aralıkları açık bırakılır.
3. Geçme basamaklı merdivenler : Umumiyetle kat merdivenleri, bu tipte rıhtlı olarak yapılır. Basamak ve rıhtlar birbirlerine ve limon kirişlerine geçmeli bir şekilde tutturulur.
4 – 5 cm. kalınlığında alınan basamak tahtalarına uçtan 4 cm. kadar içeride yani rıhtın isabet ettiği yere yuva açılır. Rıht buraya geçirilir. Alttan ise basamak yanına vidalanır. Böylece üstten geçmeli, alttan vidalı olarak birbirine sıkıca bağlanan basamak ve rıhtlar yanlardan 2,5 cm. kadar limon kirişlerine sokulur. Basamaklar, kirişlere yerleştirildikten sonra, alt ve üst kısımlarda en az 3 – 5 cm. kadar bir parça bırakılmalıdır.
Geçme Basamaklı Ahşap Bir Merdiven
Esas kirişler, kat döşeme kirişlerine geçmeli olarak dayandırıldığı gibi sahanlık girişlerindeki babalara zıvanalı geçme şeklinde de oturtulur. Merdiven altına sıva yapmak icap ettiği takdirde basamaklar, alttan kısa aralıklı olarak çıtalanır. Üzerine sıva teli gerildikten sonra sıva vurulur. Bazı hallerde sıva yerine tahta kaplama yapılır. Bu takdirde tahtalar, enine veya boyuna tertiplenerek çakılır.
b. Merdiven Korkulukları : Merdivenlerin korkulukları parmaklık ve küpeşte olarak iki kısımdır.
1. Parmaklıklar : Ahşap merdiven parmaklıkları umumiyetle ağaç malzemeden köşeli, torna ile yuvarlaklaştırılmış ve süslü olarak muhtelif şekillerde yapılır. 0,14 m. ara ile konulan bu parmaklıklar, daha ziyade basamaklar üzerine dikilir. Budaksız, iyi cila tutan sert ağaçlardan elde edilmesi şayanı tercihtir. İnce çubuk demirden süslü bir şekilde yapılan parmaklıklar ekseriyetle yandan limon kirişlerine tutturulur.
2. Küpeşteler : Sert ağaçlardan avuca iyice oturacak şekilde pek çeşitli profillerde yapılır. Küpeşteler, kavislerde kısa parçalı, düz kısımlarda ise uzun parçalı olarak tertiplenir. Ek yerleri, kırlangıç kuyruğu göğüslü geçme veya çivili bindirme ek şeklinde olur. Parmaklık kısımları demirden yapılan ahşap merdivenlerin küpeşteleri ağaç malzeme olarak tertiplenir.
Çelik Merdivenler
Yapıların bodrum kat, çatı arası, işyeri, atelye, fabrika ve yangın merdivenleri çelik olarak yapılmaktadır. Çelik merdivenler “I ve U” profilleriyle hazırlanan ve “Seren” adı verilen kol kirişlerinin montajı ve daha sonra üzerine veya aralarına basamakların blon, kaynak ya da perçinle bağlanması şeklinde imal edilir. Aşağıdaki şekillerde görüldüğü gibi merdiven basamakları ya çelik sacdan ya da ahşap, mermer, beton veya mozaik plak şeklinde yapılır ve monte edilir.
Merdiven Çeşitleri Gittiğimiz her yerde ve yaşadığımız her alanda merdivenlerle karşılaşıyoruz. Merdivenlerin, kullanım amaçlarının yanı sıra estetik tarafları da seviliyor. Bulunduğu mekânla uyumu göz önüne alınarak uygun malzeme ve dizayn seçenekleri tercih edilir. Malzeme ve merdiven şekli tercihlerinde yapının türü ve katlılığı önemli bir rol oynuyor. Merdivenlerde ahşap, krom, mermer, granit hatta cam bile kullanılabilir.
Tek omurgalı merdiven Merdiven omurgasının taşıyıcısı saçtan yapılan bir kutudur. Tek omurgalı merdivenlerin omurgası alttan destekli olmaz. Omurga zeminden ve üst döşemeden montelenir. 5 mm’lik sacdan basamaklar oluşturulur. Mekânların estetiği ve fazla yer kaplamaması gibi özellikleriyle tek omurgalı merdivenler en çok tercih edilen merdiven modelidir.
merdiven çeşitleri – tek omurgalı merdiven
Çift omurgalı merdiven İki omurgası olan merdivenlerin omurgası sacdan ve profilden yapılır. Daha uzun merdivenler için iki omurga seçilir. Malzeme seçenekleri olarak ahşap ve uygun metaller tercih edilebilir.
merdiven çeşitleri – Çift omurgalı merdiven
Yan kirişli merdiven Çok geniş ve çift omurgalı merdivenlerde yan kirişler kullanılır. Genelde güvenlik için ve farklı kirişlerle estetik için tercih edilir.
merdiven çeşitleri – yan kirişli merdiven
Krom merdiven İş merkezlerinde ve evlerde kullanılabilir. Merdivenin omurga ve basamakları tamamen kromdan oluşur. Krom merdivenler her çeşit merdivende uygulanabilir.
merdiven çeşitleri – krom merdiven
Orta dikmeli merdiven 7–8 mm saç boru merdiven merkezi olarak konumlandırılır. Basamaklar bu taşıyıcı boru etrafında montajlanır. Daha çok küçük evlerde fazla yer kaplamayan özelliğiyle tercih edilen merdiven modelidir.
merdiven çeşitleri – orta dikmeli merdiven
Tek taraflı merdiven Merdivenin taşıyıcısının duvar içine gizlenmiş halidir. Özel üretim olan basamaklar monte edilir. Basamaklar ahşap ve ya kromdan yapılır.
merdiven çeşitleri – tek taraflı merdiven
Cam merdiven Genellikle merdiven basamakları olarak cam malzemesine pek güvenilmez. Camın uygun kalınlığı ve destekleyici aksanlarıyla cam merdivenler estetik, modern ve sağlamdır.
Merdiven üzerinde kullanıcı davranışlarına yönelik yapılan araştırmalar iki başlık üzerinde yoğunlaşmıştır.
- Kullanıcıların merdiven üzerinde takip ettikleri yolu neye göre belirledikleri
- Merdiven kullanımı sırasındaki davranışları
Merdivenin kullanımı sırasında, kullanıcıların gidecekleri yere hızlı ulaşabilmelerine, güvenli ve rahat olmasına bağlı olarak hareket doğrultusunu belirledikleri ortaya çıkmıştır. Bu, merdivenlerde meydana gelen aşınmadan kolaylıkla anlaşılabilmektedir. Aşınma iniş ve çıkışta farklı özellik göstermekte, bu özelliklerden yol çıkarak hangi doğrultunun daha sık kullanıldığı anlaşılabilmektedir.
Merdiveni çıkarken, ayakkabının topuğu ve burnu ikisi birden sürtünmeyle basamağın ortasında erozyona neden olmaktadır. Merdiveni inerken, ayakkabının burnu ilk olarak değdikten sonra insanın ağırlığı öndeki ayağa aktarılır, inişin hızı ve basamağın uzunluğuyla ilgili olarak ayak bazen basamağın ucuna bazen de basamağın üzerine basar. Bu iki hareketin bileşkesi sonucu, basamağın uç kısmında erozyon meydana gelir. Basamağın uç kısmının yüzeyi, basamak yüzeyine göre daha küçük olduğu için aşınma ilk olarak uç kısımda meydana gelir. Merdiven iniş ve çıkışta yoğun olarak kullanıldığı için merdivende bileşik erozyon meydana gelir.
Tek Kollu Merdivenler:
Değerlendirmenin yapılmasında New York'taki tek kollu bir merdiven esas alınmıştır. Merdiven seçilirken sık kullanılan ve gözlemin kolaylıkla yapılabileceği bir merdiven olmasına dikkat edilmiştir. Yapılan gözlemeler sonucunda tek kollu merdivende insanların çoğunlukla iniş ve çıkışta doğrultu olarak merdivenin sağ tarafını, 15 insandan birinin de inerken merdivenin sol tarafını tercih ettikleri gözlenmiştir. Bunun nedeni, manevra ve yön değiştirmenin, çıkışa oranla daha kolay olmasıdır.
Çift Kollu Merdivenler: Çift kollu merdivenlerde yapılan gözlem ve araştırmalar, farklı aşınma şekilleri olduğunu ortaya koymuştur. Çift kollu merdivenlerde meydana gelen aşınmanın, sahanlıkta korkuluk etrafında yoğunlaştığı, çıkış doğrultusunda merdivenin sağ tarafında yoğun olduğu gözlenmiştir. İniş doğrultusunda ise, merdivenin hangi tarafının kullanıldığı belirgin değildir. Yapılan araştırmalardan çıkarılan sonuçlar;
- İnişte ve çıkışta, pek çok insan merdivenin sağ tarafını tercih ettikleri
- Merdivende kısa yolu kullanmanın yaygın bir davranış şekli olduğu
- Bazı insanların çıkışta, doğrultularını sola çevirerek daha kısa yolu tercih ettikleri
- Kullanılan doğrultunun belirlenmesinde izlenen doğrultunun girişi ve çıkışı yönlendirmesinin önemli olduğu gözlenmiştir.
Üç Kollu Merdivenler: Üç kollu merdivenlerde yapılan araştırmalarda;
- Kullanıcıların merdivenin iki tarafının değişik doğrultularını takip ettikleri
- Doğrultularını belirlerken çoğunlukla giriş ve çıkışlara yönlendikleri
- Kullanıcılar inişte ve çıkışta çoğunlukla merdivenin sağ tarafını kullandıkları
- Sahanlıklarda en kısa doğrultuyu takip ettikleri
- Bazı kullanıcılar merdiveni kullanmanın en kısa doğrultuyu tercih ederek sık sık doğrultu değiştirdikleri, gözlenmiştir.
Dairesel Merdivenler: Dairesel merdivenlerde, basamak boyutları merkezden dışa doğru genişlediği için kullanıcıların merdivenin kendileri için rahat olan kısmını tercih etmektedirler. Araştırmacılar dairesel merdivenleri, insanların en kısa yolu kullanma eğilimlerinin en iyi örneği olarak görmektedirler. Dairesel merdivenlerde, kullanıcılar doğrultularını belirlerken, küpeşteye yakın olmaya çalıştıkları ve en kısa yolu kullanmayı tercih ettikleri gözlenmiştir.
Sonuç: Farklı merdiven tipleri üzerinde yapılan araştırmalar, merdivenin kullanımı sırasında kullanıcıların benzer davranışlar sergilediklerini ortaya koymuş, bu araştırmaların sonucunda ortaya çıkan sonuçlar, bazı sorulara da açıklık getirmiştir.
- Eşit özelliklere sahip birden fazla çıkış hattı varsa, kullanıcılar gidecekleri yerin giriş ve çıkışına yakın olanı doğrultuyu tercih ettikleri,
- Kolay ulaşım için kısa yolun seçiminin bir başka etken olduğu,
- Kullanıcılar inişte ve çıkışta sağ tarafı kullanmaya eğilim gösterdikleri,
- Küpeştenin kullanım oranı %50 olduğu, bunun da yolun seçiminde çok etkili olmadığının göstergesi olduğunu,
- Kullanıcıların ilk basamaktan sonra genelde kısa bir süre duraksadıkları,
- Bazı merdivenlerde sağ ayakla çıkılmaya başlanması sola ayakla başlamaya oranla daha yaygın olduğu,
- Küpeşte genellikle merdivenin başlangıcında ve bitişinde kullanıldığı,
- İnerken küpeşteyi bayanların daha çok kullandıkları,
- Küpeştenin kullanımı merdivenin türünden çok bulunduğu ve kullanıcıların yaş ile ilgili olduğu,
- Sahanlıkta en kısa yolu tercih etmek yaygın bir davranış şekli olduğu,
- Üç Kollu ve Çift kollu merdivenlerde meydana gelen çarpışmalar tek kollu merdivenlere oranla daha fazla olduğu, dairesel merdivenlerde de çok fazla çarpışma olduğu,
- Merdiven dar bir merdivense genelde en kısa yolun tercih edildiği
Yukarıdaki sonuçlar, sıkça akla gelen sorular cevap teşkil etmesi ve yaygın bazı davranış şekilleri olduğunu ortaya koyması açısından önemli sonuçlardır
YARARLANILAN KAYNAKLAR ASLAN, Mehmet, “YAPI BİLGİSİ DERS NOTLARI”
BERKMAN, A. Fuat, “YAPI ELEMANLARI”, Cilt-I,İTÜİnşaat Fakültesi Yayını,İstanbul 1970, 463
sayfa.
BERKMAN, A. Fuat, “KÂRGİRİNŞAAT”, Cilt-I,İTÜİnşaat Fakültesi Yayını,İstanbul 1963, 381 sayfa.
BERKMAN, A. Fuat, “ŞANTİYE TEKNİĞİ”, Birsen Yayınevi,İstanbul 1973, 352 sayfa.
ESER, Lâmi, “YAPI BİLGİSİ DERS NOTLARI” Cilt-1, 2,İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını,İstanbul 1970, 122 sayfa.