

Geri
TARÎKAT DÖNEMİ
..:: 5 ::..
Balıkesirli
Abdullah Salâhî-i Uşşâkî (ö.1196/1782), pekçok tarîkatten
icâzet almış, altmışa yakın eseri bulunan velûd
bir müellifdir. Hâşim Baba (ö.l197/1783) önceleri
Celvetî iken Mısır'da Bektaşîliği de meşk edip iki
tarîkatı birleştiren ve Üsküdar İnâdiye'de bir tekke
açan şâir-sûfîdir. Dîvan'ı, edebî ve tasavvufî açıdan
büyük bir önemi haizdir.
Müstakîmzâde
Sadeddin Süleyman Efendi (ö.1202/1787) Lâlizâde
Abdülbâkî gibi hem Nakşî, hem de Melâmî olan sûfîlerdendir.
Hat sanatı ile de ilgilenen Müstakîmzâde'nin elliden
fazla irili ufaklı eseri vardır.
Müstakîmzâde'den
sonra gelen XIX. asır Nakşbendî ricâli genellikle
Hâlidî'dir. XVIII. asrın sonu ile XIX. asrın başlarında
yaşayan Hâlid Bağdadî (ö.1242/1826) tarîkata yepyeni
bir veçhe kazandırmıştır. Hindistan Delhi'de bulunan
Abdullah Dehlevî'den tarîkat terbiyesi gören Hâlid
Bağdadî, iyi bir medrese eğitimi görmüştür. Bu yüzden
şeriat bilgisi yüksek bir âlimdi. Yeniçeri ocağının
kaldırılması ile Bektaşî tekkelerinin kapatılması
yıllarına rastlayan bu dönem, Nakşbendî tarîkatının
Osmanlı Ülkesinde en yaygın tarîkat konumuna yükseldiği
yıllardır.
XIX.
asırda İstanbul'da Veliyyüddinzâde Hıfzî Efendi
(ö.1253/1837), Bursa'da Hoca Hüsameddin Efendi,
(ö.1280/1863) yine İstanbul'da Yahyâ Efendi dergâhında
M. Nuri Şemseddin (ö.1280/1863) Çarşamba'da Murad
Molla dergâhında M. Murad Efendi (ö.1264/1848) ve
İstanbul'da doğup Medîne'de vefât eden Bursalı Hüsameddin
Efendi'nin halîfesi Vahyî Mustafa (ö.1295/1878)
Karabağlı Hamza Nigârî (ö.1304/1887) Gümüşhâneli
Ahmed Ziyâeddin (ö.1313/1893) ve Hakkârili Şeyh
Tâhâ (ö.1269/ 1853) irşad hizmetleri ve eserleri
ile Osmanlı topraklarında hizmet veren Nakşî-Hâlidî
şeyhleridir.
XIX.
asırda yaşayan Halvetî-Şabanî şeyhlerinden Kuşadalı
İbrahim Efendi (ö.1262/1846)'nin ilim adamları ve
devlet ricâli yanında saygın bir kişiliği vardır.
XIX.
asrın en büyük müellif sûfîlerinden biri de hiç
şüphesiz Bursalı M. Tâhir Beyin "Hâce-i irfanım,
veliy-yi nîmetim" diye andığı Harîrîzâde M.
Kemâleddin Efendi'dir. (ö.1299/1882) Onun Tıbyânü
vesâiti'1-hakâik adlı tarîkatler ansiklopedisi niteliğindeki
eseri, sahasında önemli bir boşluğu doldurmuştur.
Harîrîzâde çok genç yaşta vefât etmiş olmasına rağmen
kırka yakın eser bırakmıştır.
4.
XV1.-X1X. Asırlarda Başlıca Tasavvufi Olaylar
XVI.
asır İslâm dünyâsında Osmanlı hâkîmiyetinin tamamlandığı,
ilmî, idarî, askerî, edebî alanlarda ilerlemelerin
en ileri seviyeye ulaştığı dönemdir. Bu yüzyıldan
Osmanlı'nın çözülüş asrı olan XIX. yüzyılın sonuna
kadar meydana gelen tasavvufî olayları şöylece maddeler
hâlinde özetleyebiliriz:
1)
XVI. yüzyıl bütün tarîkatlerin kuruluşunun tamamlandığı,
tarîkat ve âdaba dâir eserlerin te'lifinin hemen
hemen sona erdiği yıllardır.
2)
Osmanlı ülkesinde düşünce hürriyyetinin bir meyvesi
olarak İbn Arabi'nin Şeyhü'l-İslâm îbn Kemâl fetvasıyla
aklanmasından sonra özellikle şiir ve edebiyatta
"vahdet-i vücûd" fikrinin yaygınlaştığı
yıllardır.
3)
XVII. yüzyılda medreselerle birlikte tekkelerin
de gerilemeye başladığı, tekke şeyhliklerinin "yoldan
gelme" esasına göre değil de "belden gelme"
usulüne göre düzenlenmesi, tekke eğitiminde belli
bir seviye düşüşü meydana getirmiş ve ehil olmayan
bâzı kişilerin şeyh oğlu olmak avantajı ile tekkelere
şeyh tayin edildiği çok görülmüştür.
4)
Kadızâdeler ile Sivâsîzâdeler arasında XVII. yüzyıldaki
tekke-medrese kavgası zaman zaman grubların birbirini
tekfirine varan boyutlara ulaşmıştır.
5)
XVIII. yüzyılda gerileyen tekke ve medrese eğitimine
rağmen, Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim
Hakkı gibi iz bırakan iki büyük mutasavvıf yetişmiştir.
6)
Yeniçeri ocağının kaldırılması üzerine, Bektaşî
tekkeleri de kapatılmış ve şeyhliklerine Nakşî,
Kâdirî ve Mevlevî hâlifeler tayin edilmiştir. Böylece
Nakşbendîliğin Hâlid Bağdadî'den sonra XIX. yüzyılda
etkinliği artarken, Bektaşîlik daha sırrî bir tarîkat
hâline gelmiştir.
7)
XIX. yüzyılın sonunda ikinci Abdülhamid Han zamanında
bütün müesseseler gibi tekke ve dergâhların düzenlenmesi
için bir takım ıslahat hareketleri başlatılmış ve
"meclis-i meşâyıh" kurulmuştur. Meclis-i
meşâyih nizamnâmesi ile tekkelerin ve tekke şeyhliklerinin
düzeltilmesine çalışılmıştır.
8)
XIX. yüzyıl sonlarına doğru gazete ve dergi neşriyâtının
yaygınlaşması üzerine, tekke çevrelerinde de birtakım
neşriyât faaliyetleri olmuş, Cerîde-i Sûfiyye, Beyânü'l-hak
ve Tasavvuf gibi dergiler çıkarılmıştır.
9)
Tarîkat ve tekkelerin düzenlenmesiyle ilgili ıslahat
çalışmaları, aynı yıllarda Mısır'da da gündeme gelmiştir.
10)
Bâzı tekkeler ehil şeyh bulunamadığı için kapatılmış
ve tekkeler toplumda belli bir nüfûz kaybına uğramıştır.
Bütün bunlara rağmen XIX. asrın sonlarında İstanbul'da
üçyüzden fazla tekkenin bulunması, 300-500 bin civarındaki
nüfusa oranla büyük bir ilgi göstergesi sayılabilir.
*
Kaynak: Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar; Prof.
Dr. H. Kamil YILMAZ; Ensar Neşriyat
<<< ?nceki Sayfa|
Ana
Menü