Suudî ailesinden iki defa iktidara gelen Vehhâbî emîri 43
ABDULLAH b. FERRÛH
(bk. İBN FERRÛH).
ABDULLAH b. HAMDAN
Abdullah b. Hamdan b. Hamdûn b. Ebi'l-Heycâ (ö. 320/932) Hamdânîler hanedanının kurucusu.
Tağlib kabilesine mensup olan ve hanedana adını veren Hamdan b. Hamdûn, 259'dan (873) itibaren Musul ve çevresinde cereyan eden siyasî olaylarda gösterdiği başarı ile Abbasî hilâfeti nezdinde itibar kazanmış, bu sayede oğulları da devletin yüksek kademelerine tayin edilmiştir.
Hamdân'ın ikinci oğlu olan Abdullah, 901'de halifenin hizmetine girdi. Üç yıl sonra Karmatîler'le yapılan savaşta ağabeyi Hüseyin'in maiyetinde askerî kabiliyetini ortaya koydu; bunun üzerine Musul valiliğine tayin edildi (293/905-906). Bu sırada Muhammed b. Bilâl'in kumandasında isyan eden Hezbânîler'e karşı gönderildi ve çetin mücadeleler sonunda onları itaat altına almayı başardı. Ağabeyi Hüseyin'in halifeye karşı isyanı sırasında halife kuvvetleri arasında yer aldı ve ağabeyini esir alarak itibarını arttırdı. 301'de (913-14), bilinmeyen bir sebeple Musul valiliğinden azledilince isyan ederek Musul'u zorla ele geçirmeye kalkıştıysa da başarılı olamadı ve halifeden aman dilemek zorunda kaldı. Halife Muktedir-Billâh onu affetti, hil'at giydirdi ve ertesi yıl yeniden Musul valiliğine getirdi. 303'te (915-16) Hüseyin tekrar isyan edince Hamdânî ailesi mensupları hapsedildi; ancak Abdullah kısa bir süre sonra serbest bırakıldı.
Abdullah b. Hamdân'ın 919 yılında Sâcoğullan'ndan Yûsuf b. Ebü's-Sâc'ı Erdebil yakınlarında yakalaması üzerine, Hamdânîler tekrar eski itibarını kazandı. Önce Dînever valiliğine tayin edilerek Horasan yolunun emniyetini sağlamakla görevlendirildi. 925'te üçüncü defa Musul valiliğine tayin edildi. Musul'da Hamdânî hâkimiyeti böylece kesinlikle kurulmuş oldu. Vali ve hilâfet ordusunun kumandanı sıfatıyla önemli bir mevki sahibi olan Abdullah, Musul ve çevresinde devamlı karışıklıklar çıkaran Bedevîler'i itaat altına alarak bölgede sükûneti sağladı.
Karmatîler'e karşı verilen mücadelede önemli bir rol oynayan Abdullah, bir süre sonra halife tarafından hac yollarının korunmasıyla görevlendirildi. Hac dönüşü, Karmatîler'in ani bir baskınına uğradı ve büyük kayıplar verdi. Kendisi de dahil yüzlerce kişi esir edildi. Basra ve Hûzistan'a sahip olmak isteyen Karmatî reisi Ebû Tâhir, halife nezdinde yardımcı olmasını istediği Abdullah'ı iyi karşıladı ve görüşmelerde aracılık yapması için esirlerle birlikte onu da serbest bıraktı. Halife ile Karmatîler arasında anlaşma sağlanamayınca Ebû Tâhir yine âni bir baskınla Kûfe'yi ele geçirdi. 44 Bir ay sonra Küfe yakınlarında yapılan savaşı da Karmatîler'in kazanması, Bağdat'ta büyük bir telâşa sebep oldu. Halife. Munis el-Hâdim kumandasında 40.000 kişilik bir orduyu Karmatîler'e karşı gönderdi. Abdullah'ın da katıldığı bu ordu Bağdat yakınlarındaki Akarkuf mevkiinde Karmatîler'le savaşa girişti; ancak her iki taraf da ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı.
Hayatının son yıllarında Abdullah da merkezdeki siyasî mücadelelere katıldı. Halife üzerinde büyük nüfuz sahibi olan Mûnis'e karşı girişilen harekette onun saflarında yer aldı. Muktedir-Billâh'ın tahttan indirilerek Kâhir-Billâh'ın halife olmasında da rol oynadı. Nihayet Bağdat'ta, birbirini takip eden karışıklıklar sırasında öldü.
Hamdânîler'in gerçek kurucusu olan Abdullah, iyi bir kumandan ve değerli bir idareci idi. Hayatının büyük bir kısmı savaş meydanlarında geçtiği için Ebü'l-Heycâ (muharebeler babası) unvanı ile anılmıştır. 45
2- İbnü'l-Esîr. el-Kâmil (nşr C. I. Tornberg). Leiden 1851-76-Beyrut 1399/1979. ayrıca bk. İndeks.
3- M. Canard, Histoire de la dynastie des H'amdânides de Jazira et de Syrie, Paris 1951.
4- M. Canard, “Hamdanids”, El (Ing.). III, 126-131.
5- M. Th. Houtsma. “Abdullah”, İA, I, 31-32. 46
ABDULLAH HAMDİ BEY
(1832-1899) Meşhur Türk hattatı. İstanbul'un Kuruçeşme semtinde doğdu. Sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa'nın torunu. II. Sultan Mahmud'un Istabl-ı Âmire Müdürü Mehmed Bey'in oğludur. İlk tahsilini Beşiktaş'ta Kapuağası mektebinde yaptı. Sülüs ve nesih yazılarını bu mektebin hat hocası Hafız Mehmed Efendi'den öğrenerek icazet aldı. Daha sonra Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin talebesi oldu. On yedi on sekiz yaşlarında Sadâret Mektûbî Kalemi'nde kâtip olarak memuriyete başladı. 1877de Şevki Efendi'nin ölümünden sonra padişah iradesiyle Menşe-i Küttâb-ı Askerî yazı hocalığına tayin edildi. Yine padişah iradesiyle kendisine reîsü'l-hattâtîn unvanı verildi ve bir Şifâ-i Şerif yazmaya memur edildi. 12 Rebîülâhir 1317'de 47 öldü. Kabri Eyüp Sultan Türbesi civarındadır.
Abdullah Hamdi Bey pek çok talebe yetiştirdi ve eserler verdi. İstanbul Mahmutpaşa'daki Hacı Küçük Camii'nin kapı üstü ile yanındaki çeşmenin yazıları ona aittir. Hırka-i Şerif Camii ve diğer camilerde de yazılan vardır. 48
(ö. 1006/1598) Özbek hanı (1583-1598). Şeybânî hanedanına mensuptur. Muhtemelen 1532 veya 1533'te Âferinkent'te doğdu. Babası İskender buranın hâkimi idi. Daha sonra babası ile birlikte gittiği Karmine'de yaptığı mücadelelerle bir devlet adamı hüviyetine sahip olduğunu ispat etti. Taşkentli Nevruz Ahmed Han ve Semerkantlı Abdüllatif Han'ın saldırılarına karşı koyarak topraklarını Buhara ve Karşi taraflarına doğru genişletmeye çalıştıysa da önceleri başarısızlığa uğradı ve 1556'da ülkesini terketmek mecburiyetinde kaldı. Fakat kısa süre sonra Nevruz Ahmed Han'ın ölümü üzerine yeniden Karmine ve Şehr-i Sebz'de hâkimiyet kurdu. Mayıs 1557'de Buhara yi alarak merkez yaptı; Mayıs 1561'de de babası İskender'i bütün Özbeklerin hanı ilân ettirdi; ancak idareyi babası namına kendisi elinde tutuyordu. Hanedan mensupları arasındaki karışıklıkları ortadan kaldırdıktan sonra 1574'te Belh'i, 1578'de Semerkantı. 1582'de Taşkent ve Siriderya'nın kuzeyini, ertesi yıl da Ferga-na'yı alarak ülkesinin topraklarını genişletti. Aynı yılın baharında steplere sefer düzenleyerek Kazakistan'a kadar ilerledi. Abdullah ancak babasının ölümünden sonra resmen tahta geçebildi. 50
Abdullah Han, 1588'de Taşkent'te çıkan isyanı bastırdıktan sonra Bedehşan, Horasan, Gîlân ve Hârizm'de bazı yerleri fethetti. Bu arada Sünnî bir lider olarak Safevî tehlikesine karşı Osmanlılar'la sürekli irtibat kurmak için elçiler ve mektuplar gönderdi. 1578'de göndermiş olduğu elçi vasıtasıyla Osmanlılar'ı Ejder Han'a karşı yeniden sefer açmak için teşvik etti. 1588'de Ferhad Paşanın Karabağ ve Gence harekâtı sırasında İran'a karşı taarruza geçerek Herat'ı zaptetti, oğlu Abdülmü'min de Meşhed ve civarını aldı. Bu Özbek taarruzu. Safevller'i Osmanlılarla barış yapmak mecburiyetinde bıraktı. Ayrıca, Hârizm fütuhatını bildirmek üzere 1594'te İstanbul'a bir de elçi gönderdi. Diğer taraftan Hint-Bâbür Devleti ile iyi münasebetler kurmaya çalıştı. Halkı isyan eden Hârizm'i 1596'da yeniden zapteden. Doğu Türkistan'a da bir sefer düzenleyen Abdullah Han'ın son yılları, 1582'den beri Belh'in idaresini babası adına elinde bulunduran Abdülmü'min ile ihtilâf içinde geçti. 1598 yılı başlarında vefat etti.
Özbekler'in büyük hükümdarlarından biri olan Abdullah Han, Sibir Hanı Küçüm Han'a yaptığı yardımlarla Müslümanlığın Uzakdoğu'da yayılmasında önemli rol oynamıştır. Ülkesinin topraklarını genişlettiği gibi, idarede ve para sisteminde de ıslahat yapmış, ticareti geliştirmeye çalışmıştır. İlim adamlarıyla sanatkârları korumuş, köprü, çeşme, kervansaray gibi çeşitli sosyal hizmetlere önem vermiştir. 1588 yılına kadar olan hayatı Hafız Tâniş tarafından Şerefnâme-i Şâhî veya Abdullâhnâme 51 adlı eserde ayrıntılı olarak anlatılmıştır. 52
Bibliyografya
1- Feridun Bey. Münşeat, İstanbul 1274-75.
2- Selânikî. Târih, İstanbul 1281.
3- Bekir Kütükoğlu, Osmanlı-İran Siyası Münasebetleri 1578-1590, İstanbul 1962.