Karşılıklı bağımlılık kuramı ilişki doyumunu, bağlılığı ve istikrar sürecini kapsamlı bir biçimde incelemeye çalışan ilk denemelerden biridir ve bu orijinal çalışmadan birçok çağdaş kuram geliştirilmiştir. Karşılıklı bağımlılık kuramına göre, bir ilişkinin devamını ya da devamsızlığını açıklayan, o ilişkinin karşılıklı bağımlılık yapısıdır. Thibaut ve Kelley (1959) için, partnerlerin birbirlerine ve ilişkiye bağımlılık düzeyleri, ilişkinin devamını anlamada kilit noktadır.
Karşılıklı bağımlılık kuramı, temel olarak sosyal mübadele kuramına dayanmaktadır. Đnsan davranışının en önemli öğelerinden biri hazzı elde etmek için çabalaması, diğeri de kederden kaçmasıdır ve bu nedenle insanlar en büyük zevki elde edebilmek için en az bedeli ödemeyi isteme eğilimindedirler (Bilgin, 2000). Sosyal mübadele modellerine göre, ilişkinin gelişimi, bireyin partneri ile kendisi arasındaki tatminkar ödül değişimini temel almaktadır. Her bir partner, ilişkinin ödül ve bedellerini, karşılaştırma düzeyini (kişinin almaya alıştığı sonuçların düzeyi), seçenekler için karşılaştırma düzeyini (kişinin başka bir ilişki bağlamında ya da hiçbir ilişki içinde olmadığı bağlamda alabileceği sonuçların en yüksek düzeyi) ve doyumu düşünür.
Rusbult’un (1980) ilişki gelişimi yatırım modeli, yatırımın ve bağlanma sürecinin yakın ilişkilerde nasıl işlev gösterdiği ile ilgili ayrıntılı bilgi vererek, sosyal mübadele yaklaşımına katkıda bulunmuştur. Bu modele göre, bir partnerle yaşanan doyum yüksek ve bedeller düşük olduğunda, partnere
bağlanma gelişmektedir. Aynı zamanda insanlar kendilerine haz veren ilişkileri sürdürmek; keder veren ilişkileri de sonlandırmak çabası göstermektedirler (Büyükşahin, 2006).
Thibaut ve Kelley (1959), ilişki doyumu ve devamı ile ilişkili birkaç yapı öne sürmüştür. Öncelikle, bir ilişkide sonuçlar, kişinin ilişki ödülleri ile kişinin ilişki bedellerinin farkıdır. Kuramın kritik yönü, bireyin karşılaştırma düzeyidir. Karşılaştırma düzeyi, bir bireyin ilişkilerinin kalitesi için genel beklentileri ya da “bireyin ilişkinin cazipliğini ya da ne kadar tatminkar olduğunu değerlendirdiği standartlardır”. Bu karşılaştırma düzeyi, daha önceki ilişkilerdeki deneyimlerden, eş ilişkilerin gözlemlerinden ve partnerin sonuçlarının karşılaştırılmasından etkilenebilir (Carter, 2001). Karşılaştırma düzeyi, bireyin tanıdığı çeşitli sonuçların ortalaması veya tepe noktasıdır (Bilgin, 2000). Seçenekler için karşılaştırma düzeyi, bir bireyin ulaşılabilir en iyi alternatif ilişkide, ulaşılabilir olduğunu algıladığı ilişki sonuçları anlamındadır. Tam tersi biçimde, bu olgu aynı zamanda “ulaşılabilir alternatif fırsatların ışığında bireyin kabul edeceği en düşük sonuç düzeyleri” olarak da düşünülebilir. Đlişki dışında ulaşılabilir olarak algılanan sonuçlar, spesifik alternatif ilişkilerin çekiciliğinden, genel seçilebilirler alanının kalitesinden ve ilişki içinde olmama seçeneğinden etkilenebilir (Carter, 2001).
Kişinin bir ilişkideki bağımlılık düzeyi, bireyin o ilişkiye ne kadar
“ihtiyacı olduğu” ile ilişkilidir. Dolayısıyla, kişi bir ilişkiye bağımlıysa, arzu
edilen sonuçları elde etmek için, bu ilişkiye eşsiz bir biçimde güvenmektedir (Carter, 2001).
Yukarıdaki yapıları kullanarak, Thibaut ve Kelley (1959), ilişki doyumunun nedenlerini ve ilişki bağımlılığı nedenlerini kuramsallaştırmışlardır. Bu yapılar her zaman yüksek bir korelasyon sergilememektedir. Karşılıklı bağımlılık kuramının ana fikri, doyumun, bireylerin ilişkilerinde elde edebildikleri sonuçlar (ödül-bedel oranı) kadar olduğudur. Bireyler karşılaştırma düzeyini ve ulaşılabilir olan seçenekleri abartır (Carter, 2001). Bireyin doyumu seçenekler için karşılaştırma düzeyinin altına düşmediği sürece, karşılaştırma düzeyinin altına düşse bile ilişkinin sürmesi beklenmektedir (Bilgin, 2000).
Karşılıklı bağımlılık kuramı, onlarca yıl devam etmiş ve birçok ilişki doyumu, bağlanım ve istikrar kuramını etkilemiştir. Karşılıklı bağımlılık kuramına en yakın olan ve bu gelenekten doğan şüphesiz en etkili güncel kuram, Rusbult’un (1980) kişilerarası ilişkilerde yatırım modelidir. Bu model, literatürde baskın bir güce kavuşmuş ve çoğu araştırma bu modelin temel fikirlerini desteklemiştir (Carter, 2001). Yatırım modeli, kişilerarası ilişkilerde ilişkilerin kurulması, sürdürülmesi ve sonlandırılmasını açıklamak amacıyla geliştirilmiş bir modeldir. Model, ilişki doyumunu açıklarken karşılaştırma düzeyini, ilişki bağlanımını açıklarken de seçenekler için karşılaştırma düzeyi kavramlarını kullanmakta ve ilişki bağlanımı üzerinde ilişkiye yapılan
yatırımlar değişkeninin de belirleyici olduğuna işaret etmektedir (Büyükşahin, 2006).
Yatırım modeli, karşılıklı bağımlılığın söz konusu olduğu ilişkilerde bağlanımın oluştuğunu ve bağlanımın ilişki doyumu, seçeneklerin niteliği ve yatırım miktarı olmak üzere üç belirleyicisi olduğunu ileri sürmektedir.
Yatırım modelinin temel varsayımı da bu üç belirleyici üzerine kurulmuştur (Büyükşahin, 2006).
Çatışma ya da doyumsuzluktan önce bireyin ilişkiden aldığı doyum düzeyini, bireyin ilişkisinden elde ettiği yakınlık ve cinsellik gereksinimlerinin karşılanması gibi kazançları olumlu olarak değerlendirmesi belirlemektedir.
Başka bir deyişle, ilişki doyumu söz konusu ilişkide algılanan ödüllerin ve bedellerin bir işlevi olarak kavramsallaştırılmıştır. Ödüller, karşılaştırma düzeyi ya da genel beklentiler yüksek ve bedeller düşük olduğunda, bireyler ilişkilerinden daha fazla doyum almalıdırlar. Đlişkide daha fazla doyum, ilişkiye daha fazla bağlanım da getirmelidir. Seçeneklerin niteliği, bireyin mevcut ilişkisi dışındaki seçenek ilişkileri değerlendirmesiyle ilgilidir.
Algılanan ödül ve bedeller, olası en iyi alternatif ile ilişkilidir. Seçenekler yalnız olmayı, başka bir partnerle birlikte olmayı ya da akraba veya arkadaşlarla vakit geçirmeyi içerebilir (Le ve Agnew, 2003). Đlişki seçenekleri bireye cazip geliyorsa, seçeneklerin zayıf olduğu duruma göre birey ilişkiye daha az bağlanacaktır. Özetle, bir bireyin ilişkisine bağlılığı, çekici seçeneklerin azalmasına neden olmaktadır. Yatırım miktarı ise bağlanım
duygularını biçimlendiren bir öğe konumundadır ve ilişkiye zaman ayırma, duygusal paylaşım, paylaşılan anılar gibi bireyin ilişkiye yatırdığı kaynakların büyüklüğü önemlidir. Yatırımlar, ilişkiye bağlı olan ve ilişki sonlandığında kaybedilebilecek psikolojik (örneğin zaman, enerji, efor) ve/veya maddi kaynakların (örneğin paylaşılan mal ya da çocuklar) sayısı ve görece önemi anlamındadır. Đlişkiye katılımdaki içsel ve dışsal yatırım kaynakları bağlanımı artırmaktadır. Đçsel yatırımlar duygusal çaba, zaman ya da kendini açma gibi ilişkinin doğrudan kaynaklarıdır. Dışsal yatırımlar ise ortak arkadaşlar, paylaşılan anılar ya da maddi mallar (mülk) ve ilişki ile bağlantılı etkinlikler/kişiler/nesneler/olaylar gibi ilişkiye bir şekilde bağlanan, ilişki dışındaki kaynaklardır. Yatırımlar, ilişki bittiğinde azalan veya kaybedilen şeylerdir. Bireyler için bu yatırımları kaybetmenin bedeli ağırsa, bireylerin ilişkilerine bağlanımları artar (Le ve Agnew, 2003).
Doyum, seçenekler ve yatırımlar birlikte ele alındığında, bireylerin ilişkilerine bağlılık hislerine benzersiz bir biçimde katkıda bulunmaktadır.
Sevme kararını anlama ve yordama için kritik ve gerekli olduğu düşünülen bir yapıdır. Genel model şu sırayla temsil edilmektedir: bağlanım = doyum – seçenekler + yatırımlar. Bu da yüksek düzeyde doyuma sahip, daha az seçeneği olan ve ilişkilerine daha çok yatırım yapan bireylerin ilişkilerine bağlanım düzeylerinin yüksek olduğu anlamına gelmektedir ve pek çok çalışma bu görüşü doğrulamaktadır (Rusbult, Zembrodt ve Gunn, 1982;
Agnew, Van Lange, Rusbult ve Langston, 1983; Sprecher, 1988; Barlow,
1992; Cox, Wexler, Rusbult ve Gaines, 1997; Büyükşahin ve ark., 2005;
Rhatigan ve Street, 2005; Büyükşahin, 2006).
BAĞLANIM
Şekil–3 Yatırım Modeli (Rusbult, 1980)
Rusbult (1980), üniversite öğrencileri ile yaptığı bir çalışmada ilişkiye bağlılığın, içsel ve dışsal yatırım boyutunda arttığını, alternatiflerin değeri arttığında ise azaldığını bulmuştur. Ancak bağlılığın, ilişkinin bedelleri ile ilişkisi açısından herhangi bir yordayıcı saptanamamıştır. Devam eden bir ilişkisi olan üniversite öğrencilerinin incelenmelerini içeren ikinci bir çalışmada, doyumun ilişki ödül ve bedel düzeyleri ile yordanabildiği
Doyum Yatırım Seçenekler
Bedel
(-) Karşılaştırma Düzeyi
(+) Đçsel
Kaynaklar (+)
Dışsal Kaynaklar
(+)
Seçeneklerin Çekiciliği
(-) Ödül
(+)
bulunmuştur. Đlişki ödül değeri ile yatırım boyutu arttığında ve alternatif değer ile ilişki bedeli düştüğünde, ilişkiye bağlanım artmaktadır. Yatırım modeli tarafından öne sürülen hipotezlerin çoğu, deneysel çalışmalarla desteklenmiştir. Đlişkideki doyum ve ilişkiye yatırım arttıkça, ilişkiye bağlanım da artma eğimindedir. Đlişkiye alternatiflerin değeri arttıkça, bağlanım azalma eğilimindedir. Rusbult’un varsaydığı gibi, ilişkinin bedellerinin, doyum ya da bağlılığı etkilemediği görünmektedir (Barlow, 1992).
Birçok araştırmada, bir bireyin ilişkisini değerlendirme şekli ile bağlanma stillerinin birbiriyle bağlantılı olduğu, kuramsal açıdan tutarlı bir biçimde ortaya konmuştur. Güvenli bağlanan bireylerin, kaçınan bireylere göre daha yüksek düzeylerde doyum, yakınlık, güven ve ilişki yatırımı/bağlılığı özellikleri gösterdiği kanıtlanmıştır. Kaygılı bağlananların ise, daha az doyum ile daha yüksek çatışma sergiledikleri görülmüştür (Feeney ve Noller, 1992; Kirkpatrick ve Davis, 1994; Brennan ve Shaver, 1995).
Yapılan farklı iki çalışmada, bağlanma stillerinin ilişki istikrarını öngörmede ne derece etkili olabileceği araştırılmış ve tutarsız sonuçlar elde edilmiştir. Đlk çalışma, bağlanmanın evlilik öncesi istikrarı öngörme yetkinliği hakkında tutarsız sonuçlar sunmaktadır. Feeney ve Noller (1990), genellikle kaçınan erkek ve kadınların en az düzeyde istikrarlı ilişkilere sahip olduğu, kaygılı/kaçınan ve güvenli bağlanma stillerine sahip katılımcıların ise, ilişki istikrarı açısından farklılaşmadığı bulgusunu elde etmişlerdir. Benzer şekilde, Kirkpatrick ve Davis de (1994) tutarsız sonuçlar bulmuştur. Bağlanma ve ilişki
süresi kontrol edildiğinde, bağlanma istikrarı öngörebilse de, güvenli bireylerin en istikrarlı ilişkilere sahip olduğu hipotezi ile araştırma sonuçları birbiriyle tutarlı değildir. Kaçınan ve güvenli erkekler, evlilik öncesi ilişkilerinde bir yıllık gözlemde eşit düzeyde istikrarlı görülürken, üç yıllık gözlemde kaygılı erkeklerin en az istikrara sahip olduğu gözlenmiştir. Kadınlar için, kaygılı ve güvenli katılımcıların, kaçınan kadınlara göre, üç yıllık gözlemde daha istikrarlı ilişkileri olduğu gözlenmiştir (Kirkpatrick ve Davis, 1994).
Yatırım modelinin değişkenlerinden biri olan ilişki doyumu ile bağlanma stilleri üzerine yapılan çalışmaların çoğu güvenli bağlanma stili ile ilişki doyumu arasında olumlu bir ilişki olduğunu göstermektedir (Hazan ve Shaver, 1987; Pistole, 1989; Feeney, 1992; Kirkpatrick ve Davis, 1994;
Brennan ve Shaver, 1995; Feeney, 2002). Aynı şekilde güvenli bağlanma stiline sahip kişilerin ilişkilerine yüksek düzeyde yatırım yaptıkları gözlenmiştir (Hazan ve Shaver, 1987; Collins ve Read, 1990)
Sonuç olarak, yakın ilişkilerde ilişkinin sürekliliğini ve kalitesini sağlayan birçok değişken söz konusudur. Bu değişkenler birleştiğinde, ilişkinin istikrarına dair bir yapı oluştururlar.
Özet olarak bağlanma stilleri ve toplumsal cinsiyet rollerinin yakın ilişkiler bağlamında önemli değişkenler olduğu düşünülmektedir. Bu çalışmada sözü edilen değişkenler ilişki istikrarı anlamında ele alınarak, birbirleriyle ilişkileri ve belirtilen ilişki süreçlerine etkileri incelenmiştir.
Araştırmanın Amacı
1. Cinsiyet, toplumsal cinsiyet rolleri ve bağlanma stillerinin ilişki doyumu, seçeneklerin niteliğini değerlendirme ve ilişkiye yapılan yatırım üzerinde temel ve ortak etkileri anlamlı mıdır?
2. Cinsiyet, ilişki biçimi ve bağlanma stillerinin ilişki doyumu, seçeneklerin niteliğini değerlendirme ve ilişkiye yapılan yatırım üzerinde temel ve ortak etkileri anlamlı mıdır?
3. Kadın ve erkeklerin ilişki istikrarı boyutları ile demografik özellikleri ( yaş, eğitim, gelir düzeyi), ilişki durumları (ilişki süresi, ilişki biçimi), bağlanma stilleri ve toplumsal cinsiyet rolleri arasında anlamlı ilişkiler var mıdır?
4. Yaş, eğitim, gelir düzeyi, ilişki süresi, ilişki biçimi, kadınsılık, erkeksilik, kaygı ve kaçınma kadınlarda ve erkeklerde ilişki doyumunu, seçeneklerin niteliğini değerlendirmeyi ve ilişkiye yapılan yatırımı ne kadar yordamaktadır?