Yaşlanma ile ilgili doğru bilinen yanlışlar ile mücadele ediyoruz. Çünkü yaşlanma kaçınılmazdır. Bazı insanlar için korkutucudur, bu konuda efsanelerin bol olması şaşırtıcı değil.
Yaklaşık 300.000 nesil önce, insan türü şempanzelerle paylaştığımız eski bir atadan ayrıldı. O zamandan beri, doğumda insan yaşam beklentisi iki katına çıktı. Son 200 yıldaysa, doğumda yaşam beklentisi tekrar iki katına çıktı.
Hayvanların sayısı azaldıkça, insan türü uzun ömürlü olarak iyi performans gösterirler. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre; “2000-2050 yılları arasında, 60 yaş üstü dünya nüfusunun oranı yaklaşık %11’den %22’ye (yani iki katına) çıkacaktır”.
Bu gerçekleri göz önünde bulundurursak, yaşlanmayla ilişkili birçok efsaneyi yok etmek, evrimsel tarihimizin herhangi bir noktasından daha acil görünüyor. Bu makalede, egzersiz, bilişsel yetenek, s∈ks ve daha fazlası ile ilgili mitleri ele alacağız.
1. Fiziksel bozulma kaçınılmazdır.
Bu tamamen doğru değil. Yaşlandıkça, vücudumuz onlarca yıllık kullanımdan kaynaklanan aşınma ve yıpranma yaşar. Bununla birlikte, fiziksel bozulmanın tamamlanması gerekmez ve insanlar genellikle bu bozulmayı yavaşlatabilir.
DSÖ’nün açıkladığı gibi, “Artan fiziksel aktivite ve beslenmenin iyileştirilmesi, yaşlılıkla ilişkili sorunların birçoğuyla etkili bir şekilde başa çıkabilir”. Bu problemler arasında vücut gücünün azalması, vücut yağlarının artması, yüksek tansiyon ve kemik yoğunluğunun azalması sayılabilir.
Bazı araştırmalar, sadece fiziksel bozulma beklemenin bile, birinin fiziksel olarak bozulma olasılığını artırdığını göstermektedir. Bir çalışmada, bilim adamları 148 yaşlı yetişkini yaşlanmaları, yaşam tarzları ve genel sağlık beklentileri hakkında araştırdılar. Yaşlanmayla ilgili beklentilerin “yaşlı yetişkinlerde fiziksel olarak aktif yaşam tarzının benimsenmesinin önemli bir rol oynadığı ve fiziksel işlev gibi sağlık sonuçlarını etkileyebileceği” sonucuna vardılar.
Bu nedenle -bazı fiziksel bozulmalar olası olsa da- beklentileri yönetebilmek, bireylerin yaşı ilerlediğinde fiziksel zindeliği korumak için daha iyi yaşam seçimleri yapmalarına yardımcı olacaktır. Daha eski bir çalışma, yaşlanma algılarının bireyin tıbbi yardım isteme olasılığını nasıl etkilediğini araştırdı.
429 yaşlı yetişkinin verilerini içeren çalışmanın yazarları şu sonuca vardı: “Yaşlanmayla ilgili düşük beklentilere sahip olmak, sağlık hizmeti almanın önemli olduğuna inanmamakla bağımsız olarak ilişkilendirildi.”
Başka bir çalışmada; orta yaşın sonlarında yaşlanmaya karşı bireysel tutumlar ve bunların genel yaşam sürelerini nasıl etkileyebileceği incelendi. Yazarlar, “23 yıl öncesine kadar ölçülen yaşlanma algıları daha pozitif olan yaşlı bireylerin, yaşlanma konusunda daha az olumlu öz algıları olanlara göre 7,5 yıl daha uzun yaşadıkları” sonucuna vardılar.
Kısacası, aktif kalmak, doğru beslenmek ve olumlu bir görünüm sağlamaya çalışmak yaşlanmanın fiziksel etkilerini azaltabilir.
2. Yaşlı yetişkinler egzersiz yapmamalı.
3. bölümden yola çıkarsak, bunun bir efsane olduğu açıktır. Nöropsikobiyoloji’deki eski bir makaleye göre; aktif kalmak kas gücünü artırabilir, yağı azaltabilir ve ruh sağlığını iyileştirebilir. Bazı insanlar, belirli bir yaşa geldiklerinde, hiçbir fayda sağlamayacağına inandıkları için egzersiz yapmanın bir anlamı olmadığını düşünürler.
Bu da başka bir efsanedir. Bir çalışmada, araştırmacılar 60-80 yaş arası 142 yetişkini 42 haftalık ağırlık kaldırma rejiminden geçirdiler. Bilim insanları, kursun “dinamik kas gücünü, kas boyutunu ve fonksiyonel kapasiteyi” artırdığını gözlemlediler.
Düzenli egzersizin Alzheimer hastalığı ve diğer demans türlerine yakalanma riskini azaltabileceğine dair iyi kanıtlar da vardır. 1.740 yaşlı yetişkinin katıldığı bir çalışmada, düzenli egzersizin “demans ve Alzheimer hastalığının başlangıcındaki gecikmeyle ilişkili olduğu” bulunmuştur.
Bununla birlikte, insanlar tıbbi bir sağlık sorunları varsa yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorlarına danışmalıdır. Örneğin, Birleşik Krallık’taki Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS), osteoporoz gibi yaşla ilişkili belirli koşullara sahip kişilerin yüksek etkili egzersizden kaçınması gerektiğini göstermektedir.
Bununla birlikte, yaşlı yetişkinlerin büyük çoğunluğu bir tür fiziksel aktiviteye düşkün olabilir.
3. Yaşlı yetişkinlerin daha az (veya daha fazla) uykuya ihtiyacı vardır.
Bazı insanlar yaşlı yetişkinlerin genç yetişkinlerden daha fazla uykuya ihtiyacı olduğuna inanır. Bu düşünce, yaşlı insanların şekerlemeden zevk aldığı klişesinden dolayı ortaya çıkmış olabilir. Bazıları ise, yaşlı yetişkinlerin daha az uykuya ihtiyacı olduğunu düşünür. Bunun sebebiyse yaşlı yetişkinlerin sabahın erken saatlerinde uyandığı klişesinden kaynaklanabilir.
Bu mitleri yok saymak nispeten zordur, çünkü birçok faktör söz konusudur. Örneğin, yaşlı yetişkinlerin uyumakta daha fazla zorlandığı ve uykularının daha parçalı olduğu şüphesiz doğrudur. Bu, bazı yaşlı yetişkinlerin neden gün içinde şekerleme yapması gerektiğini açıklamaya yardımcı olabilir.
İnsan vücudu yaşla birlikte değiştikçe sirkadiyen (günlük) ritimleri bozabilir. Bu da uykuyu etkileyebilir. İlişki de çok yönlüdür: bir kişinin sirkadiyen ritmi bozulursa, fizyolojisinin hormon seviyeleri de etkilenebilir. Bu da, uyku düzensizliğini tetikleyebilir.
Sirkadiyen bozulmaların yanı sıra, osteoartrit ve osteoporoz gibi yaşlı yetişkinlerde daha sık görülen bazı hastalıklar rahatsızlığa neden olabilir. Bu da bireyin uyuma veya uykuda kalma yeteneğini olumsuz yönde etkileyebilir.
Benzer şekilde, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) ve konjestif kalp yetmezliği de dahil olmak üzere bazı durumlar nefes darlığına neden olur; bu aynı zamanda uyumayı daha zor hale getirebilir. Eski bir makaleye göre, beta-blokerler, bronkodilatörler, kortikosteroidler, dekonjestanlar ve diüretikler gibi bazı ilaçlar da uykuyu engelleyebilir. Yaşlı yetişkinlerin bu tür ilaçları alma olasılığı daha yüksektir. Bazen tüm bu ilaçları birlikte alıyor olabilirler.
Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), 61-64 yaş arası kişilerin 7-9 saate, 65 yaş ve üstü kişilerin ise her gece 7-8 saat uykuya ihtiyacı olduğunu belirtiyor. Ancak bu yaş aralıklarında deliksiz bir uyku çok daha zor olabilir. Bir umut ışığı olarak, bazı araştırmalar yaşlı yetişkinlerin uyku yoksunluğunu genç yetişkinlerden daha iyi idare edebileceklerini göstermektedir.
Uyku Araştırmaları Dergisi’nde yapılan bir çalışma, yaşlı yetişkinlerin uyku yoksunluğunu takiben olumsuz etkilere karşı (depresyon, karışıklık, gerginlik, öfke, yorgunluk ve sinirlilik de dahil olmak üzere) alınan önlemlerde genç yetişkinlere göre daha iyi puan aldığını tespit etti.
4. Sadece kadınlar osteoporoz olur.
Osteoporoz, kemiklerin yavaş yavaş zayıfladığı bir durumdur. Bazı insanlar bunun sadece kadınları etkilediğine inanır. Bu doğru değil; herhangi bir yaştaki cinsiyeti ve bireyi etkileyebilir. Bununla birlikte, osteoporoz gerçekten yaşlı insanlarda ve kadınlarda çok daha yaygındır.
Genel bir makaleye göre, Uluslararası Osteoporoz Vakfı küresel olarak, 50 yaşın üzerindeki her 3 kadından yaklaşık 1’inin osteoporoz olduğunu ve yaklaşık her 5 erkekten 1’inin yaşamları boyunca osteoporoz ile ilgili bir kemik kırığı yaşayacağını tahmin ediyor.
Bir diğer ilgili efsane, osteoporozun yaşlandıkça kadınlar için kaçınılmaz olduğudur. Yukarıdaki rakamların da doğruladığı gibi, 50 yaşın üzerindeki kadınların üçte ikisinde osteoporoz yoktur. Riskleri en aza indirmek için, Ulusal Yaşlanma Enstitüsü insanlara kalsiyum ve D vitamini bakımından zengin yiyecekler yemelerini ve düzenli egzersiz yapmalarını tavsiye eder.
5. Yaşlandıkça beyniniz yavaşlar.
Bilişsel düşüş terimi, yaşla birlikte zihinsel işleyişte kademeli bir azalma anlamına gelir. Ancak konunun gerçekleriyle başa çıkmadan önce, birkaç ilişkili efsaneyi görmezden gelmeliyiz:
Yaşlandıkça bunama kaçınılmazdır.
DSÖ’ye göre, demans riski yaşla birlikte artar. Ancak tüm yaşlı yetişkinleri etkilemez. Dünya genelinde, 60 yaşın üzerindeki insanların yaklaşık %5-8’inde demans vardır. Bu, 60 yaş ve üstü kişilerin %92-95’inde demans olmadığı anlamına gelir. Amerika Birleşik Devletleri’nde, 71 yaşın üzerindeki insanların yaklaşık %13,9’unda demans vardır. Yani 71 yaşın üzerindeki insanların %86,1’inde demans yoktur.
Bilişsel düşüş bunamaya yol açar.
Popüler görüşün aksine, bilişsel düşüş mutlaka demansın başlangıcını işaret etmez. Demans geliştirmeye devam eden insanlar önce bilişsel düşüş yaşama eğilimindedir. Bununla birlikte, bilişsel düşüş yaşayan herkes demans geliştirmeyecektir.
Daha eski bir çalışmada, ABD’de 71 yaş ve üstü kişilerin %22,2’sinin bilişsel düşüş yaşadığı tahmin edilmektedir. Bunların her yıl %11,7-%20’sine demans gelişir.
Bilişsel düşüş kaçınılmazdır.
Yukarıdaki istatistiklerin gösterdiği gibi, yaşlı yetişkinlerin zihinsel bir yavaşlama yaşadığına dair uzun süredir devam eden efsaneden bağımsız olarak, bilişsel düşüşten kaçılabilir. Ve daha da önemlisi, bu riski azaltmanın yolları vardır. 2015 yılında Alzheimer Derneği, hem demans hem de bilişsel düşüş için değiştirilebilir risk faktörlerinin kanıtlarını değerlendirdi.
Dünya Demans Konseyi’ne sunulan rapor, “birkaç değiştirilebilir risk faktörü ile bilişsel düşüş riskinin azalması arasındaki bağlantıyı desteklemek için yeterli kanıt olduğunu” açıklıyor.
Düzenli fiziksel aktiviteyi sürdürmenin ve diyabet, obezite, sigara ve yüksek tansiyon gibi klasik kardiyovasküler risk faktörlerini yönetmenin bilişsel düşüş riskinin azalmasıyla güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu belirlediler. Bu değerlendirme sonucunda; sağlıklı bir diyet, yaşam boyu öğrenme ve de bilişsel eğitimin; bilişsel düşüş riskini azalttığına dair iyi kanıtlar bulundu.
6. Artık sigarayı bırakmanın bir anlamı yok.
Bu gerçek bir efsane veya bir bahanedir, bazı yaşlı yetişkinler “bu yaşta” sigarayı bırakmanın bir anlamı olmadığını söylüyor. Bu doğru değil. Ulusal Sağlık Hizmeti’nin (NHS) açıkladığı gibi: “Ne kadar süre sigara içtiğiniz ve günde kaç sigara içtiğiniz önemli değil. Bıraktığınız anda sağlığınız iyileşmeye başlayacaktır. Bazı sağlık yararları hemen, bazıları daha uzun vadelidir; ancak önemli olan asla çok geç olmamasıdır.”
7. Yaşlandıkça s∈ks nadirdir veya imkansızdır.
Bazı insanlar yaşlı yetişkinlerin s∈ks yapma yeteneklerini kaybettiklerine ve cinsel organlarının amaca uygun olmadığına inanırlar. Neyse ki bu bir efsanedir. İnsanlar yaşlandıkça erektil disfonksiyon (ED) ve vajinal kuruluk riskinin arttığı doğrudur.
Ancak çoğu birey için bunlar aşılmaz sorunlar değildir. Sildenafil (Viagra), yağlayıcılar veya hormon kremleri birçok durumda harikalar yaratabilir. Viagra almadan önce, herkes için uygun olmadığı için bir doktorla konuşmak önemlidir.
Uluslararası Klinik Uygulama Dergisi’nde yer alan bir makale, 18-29 yaş arası erkeklerin yaklaşık %0,4’ünün ED yaşadığını, 60-69 yaş arası erkeklerin ise %11,5’inin ED yaşadığını göstermektedir. Bununla birlikte, bu istatistiği kafasında çevirmek onu çok daha az korkutucu hale getirir. 60’lı yaşlardaki 10 erkekten neredeyse 9’unda ED yok.
Yaşlı insanlar arasındaki ilişki daha az hızlı ve öfkeli olabilir. Ancak bu mutlaka kötü bir şey değildir. Bir yazarın yazdığı gibi, “Yaşlanmak sağlıklı bir cinsel yaşamı mutlaka durdurmaz. Ancak ifadesini yeniden tanımlamayı çağırır.”
Bazı faydaları da var. Örneğin, bir erkeğin penisi genellikle daha az hassas hale gelir. Ereksiyonu daha uzun süre sürdürmelerine yardımcı olur. Bazı insanlar yaşlandıkça, gençken olduğu gibi aynı cinsel arzuya veya sürücüye sahip olmadıkları doğrudur.
Ancak bu hiçbir şekilde herkes için geçerli değildir. Bu bölümü sonlandıralım, aşağıda 158 yaşlı yetişkinin yer aldığı bir anket çalışmasından bir alıntı bulunmaktadır. Katılımcılar on yıl öncesine göre daha az s∈ks yaptıklarını bildirseler de, yazarlar şunları yazıyor: “Son derece sağlam bir cinsel yaşamın, ileri yaşlılık çağına kadar bile hem erkekler hem de kadınlar tarafından mümkün olduğu kanıtlandı.”
Genel olarak, yaşlılığı içeren mitlerin çoğu kaçınılmazlığı merkeze alıyor gibi görünüyor. İnsanlar, hayatları dayanılmaz, sıkıcı, tutkusuz ve acı verici hale geldikçe yavaş yavaş toza dönüşmelerinin kaçınılmaz olduğuna inanıyorlar.
Sağlığın kalitesi yaş ile birlikte azalsa da, yukarıdakilerin hiçbiri, kimse için kaçınılmaz değildir. Söylediğimiz gibi; yaşlanmaya karşı olumlu bir psikolojik bakış, yaşlanmanın fiziksel yönlerine birçok fayda sağlayabilir.
Tim Newman tarafından tarihinde yazılmıştır.
Anna Guildford, Ph.D tarafından gerçekliği kontrol edilmiştir.
İngilizce aslından çeviren: İpek Eştürk