Türkiye sosyalistleri için hem tipik ve hem de ders çıkarılacak bir durumla karşı karşıyayız. Önümüzde, yanlış da ısrar edip fikrî sabit kalmanın kişiyi hem bilimden, hem de sosyalizmden nasıl uzaklaştırdığını gösteren güncel bir örnek var. Eski sendika eğitmeni, Devrimci Yol dergisi yazı kurulu üyesi, Türk-İş Genel Başkan Danışmanı, akademisyen ve (kendi sitesinde belirtmese de!) Vatan Partisi İşçi-Sendika Bürosu Başkanı Yıldırım Koç Aydınlık gazetesindeki köşesinde “Anti-Ütopya”[1] başlıklı bir yazı yayınladı.
İşin aslı şuydu: Bilim ve Ütopya dergisi Ocak ayında, Thomas More’un ‘Ütopya’[2] adlı eserinin 500. yayınlanış yılı nedeniyle konuyu kapağına taşımıştı. Yıldırım Koç da köşesine taşıdığı bu konuya ilişkin, “Ben Thomas More ve Ütopya’ya biraz farklı bakıyorum” dedikten sonra, şunları ekliyordu: “İnsanlık, sınıfsız ve sömürüsüz bir dünya için gerekli olan ürünleri üretebilecek bir düzeye ulaştı. Önündeki engel, emperyalizm ve kapitalizm. Emperyalizm ve ardından kapitalizm tarihin çöplüğüne atılabilirse, insanların yeteneklerine göre katkıda bulundukları ve ihtiyaçlarına göre pay aldıkları bir üretim ve bölüşüm sistemi kurulabilir; adaletli ve eşitlikçi bir refah toplumu yaratılabilir.”[3]
Yıldırım Koç bu girişten sonra ‘Ütopya’ hakkındaki kanaatini de açıklıyordu: “İnsanlık tarihinde böyle bir düzeni arzulayan çok sayıda kişi, hareket, örgüt, tarikat, vb. olmuş. Ütopya kitabı da böyle bir düzeni (başkalarının sömürüsüne dayalı biçimde) arzulayan bir girişim.”
Bu cümleleri okuyunca bu makalenin hararetli ve sert bir tartışmanın başlangıcı olabileceğine ihtimal vermek zordur. Ancak, tam da öyle oldu. Yıldırım Koç, Thomas More’a ve kitabı ‘Ütopya’ya reddiye anlamına gelecek tamı tamına 7 makale yazdı![4]
YILDIRIM KOÇ NEDEN THOMAS MORE’A KARŞI?
Bu soruya sanırım, bu yazının başında bir cevap vermek mümkün görünmüyor. Yıldırım Koç’un önce övüp, sonra dövdüğü Thomas More hakkındaki görüşlerini aktarmaya devam edelim.
“Ancak Ütopya, bir başka açıdan, tam da günümüzün Avrupa sosyal demokrasisine benziyor veya onun kaynaklarından birini oluşturuyor.”
İşte, Yıldırım Koç’un Thomas More’u ve Ütopya kitabını eleştirmesinin mantığı bu cümlede ortaya çıkıyor. Sayın Koç “bir başka açıdan” bakmış ve ‘Ütopya’nın “günümüzün Avrupa sosyal demokrasisine benziyor veya onun kaynaklarından birini oluşturuyor” sonucunu çıkarmış! Koç, daha sonra bu konuya bir daha hiç değinmedi. Bizler de o nedenle “bir başka açı”nın neresi olduğunu ve oradan bakınca Ütopya kitabının Avrupa sosyal demokrasisine nasıl benzediğini “veya” nasıl olup da onun kaynaklarından birisini oluşturduğunu anlayamadık!
Elbette, Yıldırım Koç’un Thomas More’u eleştirmeye başlarken vurguladığı “tam da günümüzün Avrupa sosyal demokrasisine benziyor” cümlesinin ciddiye alınır bir tarafı yok. Akademisyen kimliği ile Yıldırım Koç her tezin ciddiye alınabilmesi için kendi dayanaklarını açıklamak zorunda olduğunu iyi bilir ve bu kurala uymamış. Öte yandan, günümüz Avrupa sosyal demokrasisine benzeyen tarihsel figürler ve düşünceler arayacaksak, uzağa gitmeye gerek yok. Çünkü, “günümüz” Avrupa sosyal demokrasisinin de! temel kaynağı modern sosyalizmin teorisyenleri ve kurucuları olan Karl Marks ve Friedrich Engels’tir. Ama, bunun için ne Marks’ı ve ne de Engels’i eleştirmek kimsenin aklına gelmez. Hatta, haddi de değildir. Daha önce yaşamış birisini, sonraki olanlardan sorumlu tutmak en hafif deyimle insafsızlıktır.
Günümüz sosyalistlerinin sosyal demokrasi eleştirisinin temellerini atan Wladimir İlyiç Lenin Alman sosyal demokratlarına en acımasız eleştirileri yöneltmişti ancak, aklına Marks’ı ve/veya Engels’i bu yüzden eleştirmek gelmemişti! Dolayısıyla, 500 yıl önce yaşamış bir aydını bu mantıkla eleştiremeyeceğimiz ortadadır.
Daha da önemlisi, eğer Thomas More ile günümüz Avrupa sosyal demokrasisi arasında düşünsel bir bağ kuruyorsanız, bunu açıklamak zorundasınız. Ne yazık ki, Yıldırım Koç ‘Ütopya’ sayfaları arasından konuyla hiç ilgisi olmayan alıntılar yapmaktan başka bir şey yapamıyor.[5]
‘Ütopya’ kitabından mahkûmlar ve köleler[6] hakkındaki bazı paragrafları okuyucuya sunan Koç, aslında okuyucusunu kendi iddiası dışında bir noktaya taşıyor. Dünyaya bugünden bakan okuyucu, Ütopya’dan mahkûmlara ve kölelere nasıl davranılacağına ait önermeleri okuyunca Koç’a güvenecek ve yazarın “tam da günümüzün Avrupa sosyal demokrasisine benziyor” kanaatini paylaşacak! Ömrünü işçi eğitimine vermiş, sosyalist örgütlenmelerde önemli görevler almış birisinin böyle bir tartışma yöntemine başvurmasına tanık olmak gerçekten üzücü.
BİLİMSEL SOSYALİZM VE ‘ÜTOPYA’
“Sual eylen bizden evvel gelene
Kim var imiş, biz burada yoğ iken”
KARAC’OĞLAN
Yıldırım Koç’un yazdığı makalelere döneceğim. Ancak, isterseniz büyük ozanımız Karac’oğlan’ın sözünü tutalım ve yeniden keşfetmek yerine, bizden önceki sosyalistler Thomas More hakkında ne demiş, ona bakalım.
Gerçekten de sosyalistler hiçbir dönemde Thomas More’a ve ‘Ütopya’ eserine kayıtsız kalmamışlardı. Kimisi More’u ütopik sosyalist, kimisi ise modern anlamda sosyalizmin ön habercisi olarak nitelemişti. Esasen, sosyalizm ve sosyalist dünya tasarımı hakkında tefekkür eden her komünist mutlaka ‘Ütopya’ ile ilgilenmiş, hatta buna dair görüşlerini yazıya dökmüştü.
Bilimsel sosyalist dünya görüşünün kurucuları Karl Marks ve Friedrich Engels de çeşitli eserlerinde Thomas More ve Ütopya kitabına değinmişler.
Karl Marks kendisi ile birlikte anılan eseri ‘Das Kapital’ içerisinde iki kez Thomas More ve Ütopya kitabına değinir. Özellikle de İngiltere’de yaşanan toplumsal, ekonomik ve siyasal dönüşümleri örnekleyerek yeni bir ekonomik sistemin gelişimini kanıtlamaya girişen Karl Marks için Thomas More güven duyulan bir kaynaktır.
Marks’a göre politik ekonomi[7] kendisinden önce Malthus değil ama, “Hobbes, Locke, Hume gibi filozoflar; Thomas More, Temple, Sully, de Witt, North, Law, Vanderlint, Cantillon, Franklin gibi iş ve devlet adamları ve özellikle teorik olarak ve en büyük başarı ile de Petty, Barbon, Mandeville, Quesnay gibi hekimler tarafından incelenmiş ve geliştirilmişti.”[8]
Das Kapital, Marks’ın sermaye ve emeğin gelişim serüvenini incelediği, kapitalizm ve modern proletaryanın ortaya çıkış koşullarını sunduğu temel eseridir. İngiltere’de 15. yüzyıldan itibaren tüm toplumsal ve ekonomik hayatı alt üst eden ve manifaktür üretim için ihtiyaç duyulan emeğin yığınsal olarak boşa çıkacağı mülksüzleşme dönemi yaşanmaktadır. “Kilise mülklerinin yağmalanması, devlet topraklarına hileli yollarla el konulması, ortak toprakların çalınması, feodal mülkiyet ile klan mülkiyetinin gaspçı ve insafsız bir terörle modern özel mülkiyete dönüştürülmesi, bütün bunlar, ilk birikimin huzur veren yöntemleriydi. Bunlar kapitalist tarım için araziyi fethetti, toprağı sermayenin parçası haline getirdi ve kentsel sanayiler için gerekli olan özgür ve korunmasız proletaryanın arzını sağladı.”[9]
Devam edelim: “Öte yandan, kendi alışık oldukları hayat tarzından aniden uzaklaştırılan bu insanlar, yeni şartların gerektirdiği disipline hemen uyum gösteremezlerdi. Bunlar, kısmen kendi eğilimlerinin sonucu olarak, kısmen de koşulların zorlamasıyla, büyük ölçüde dilencilere, soygunculara ve serserilere dönüştü. Bu nedenle Avrupa'da 15. yüzyılın sonunda ve bütün 16. yüzyıl boyunca serseriliğe karşı kanlı şiddet yasaları çıkarıldı.” (aynı yerde)
“VIII. Henry, 1530: Yaşlı ve çalışamayacak durumdaki dilenciler dilenme belgesi alıyor. Buna karşılık, gücü yerinde serserilere kırbaç ve hapis cezası. Bir arabanın arkasına bağlanıp kanları sel gibi akıncaya kadar dövülüyorlar; sonra da, ya doğdukları yere ya da son üç yıldır oturmakta oldukları yere dönmeye ve “yeniden işe koyulmaya” (to put themselves to labour) yemin etmek zorunda bırakılıyorlar. Ne vahşi ironi!” (aynı yerde)
Karl Marks bütün bu aktarımlardan sonra verdiği bilgilerin doğruluğunu dipnotunda Thomas More’dan yaptığı alıntı ile teyit eder: “Thomas More “Utopia”sında [s. 41, 42] şunları yazıyor: “Böylece, haris ve doymak bilmez bir açıkgöz, doğduğu memleket icin gerçek bir felaket olan biri, çevrelerini kazık veya çitle çevirerek veya sahiplerine her şeyi sattırıncaya kadar işkence ederek binlerce ‘acre’ toprağı eline geçirebilir. Bir yoldan veya diğerinden isteyerek veya istemeyerek hepsi, yoksullar, saf yürekliler, erkekler, kadınlar, evliler, yetimler, dullar, kundaktaki çocuklarıyla anneler, bütün varlıklarıyla birlikte çekip gitmek zorundadır; gelirleri az ama sayıları yüksektir, çünkü tarım çok sayıda kola muhtaçtı. Dediğim gibi, dinlenecek bir yer bulamadan eski yuvalarından uzaklarda sürünmek zorundadırlar. Başka koşullar altında, ne kadar değersiz olursa olsun mobilyalarının ve ev araçlarının satışı onlara yardımcı olabilirdi; fakat aniden boşluğa atıldıklarından bunları yok yere ellerinden çıkarmak zorundadırlar. Ve şuradan buraya süründükten ve son kuruşlarını da yedikten sonra, yüce Tanrım, çalmaktan ve böylece usulü dairesinde asılmaktan veya dilenmeye gitmekten başka ne yapabilirler? O zaman bunları yine serseri diye hapse atarlar, çünkü bunlar her türlü işi yapmaya ne kadar arzulu olsalar da dünyada kimse kendilerine iş vermediğinden çalışamazlar ve sürünürler.”[10]
FRIEDRICH ENGELS’İN THOMAS MORE DEĞERLENDİRMESİ
Bilimsel sosyalizmin diğer büyük kurucusu Friedrich Engels ise, Anti-Dühring’de komünist teorinin gelişimini özetlerken şu cümleleri sarfeder: “Henüz hazır olmayan bir sınıfın bu devrimci ayaklanmalarına denk düşen teorik manifestolar da vardı; 16. ve 17. yüzyılda ideal toplum durumlarının ütopik tasvirleri, 18. yüzyılda artık doğrudan komünist teoriler (Morelly ve Mably). Eşitlik talebi artık siyasal haklarla sınırlanmıyordu, bireylerin toplumsal durumunu da kapsamalıydı; yalnızca sınıf ayrıcalıkları değil, bizzat sınıf farkları ortadan kaldırılmalıydı.”[11] Engels burada açıkça 16. yüzyılda yazılan ideal toplum tasvirlerini modern proletaryanın devrimci ayaklanmasının teorik ön hazırlığı olarak tanımlar.[12]
Engels aynı eserin sonuna koyduğu adlar dizininde de Thomas More hakkında görüşünü daha açık ifade ederek şunları yazar: “More, Thomas (1478-1535) İngiliz politikacı ve hümanist yazar, ütopik komünizmin erken temsilcilerinden.”[13]
1. Dünya Savaşı karmaşası içerisinde dönekleşmeden önce, Marks ve Engels’in en gözde öğrencisi olarak gösterilen Karl Kautsky de, 1887 yılında Thomas More hakkında bir kitap yazmıştı.[14] Kautsky kitaba yazdığı önsözde önce More ve Münzer’i ele alan bir kitap hazırlamayı hedeflediğini, ancak ‘Ütopya’nın yazarının kendisine çok daha önemli ve çekici geldiğini belirtir. Bunun gerekçesini ise, “Alman sosyalist literatüründe değil, üstelik tarih literatüründe de mevcut boşluğun doldurulmasına” katkıda bulunmak olarak açıklar. Kautsky (zamanımıza uzanan büyük bir öngörü ile!) “kitleden, Thomas More’un içinde yaşadığı tarihsel durumu bilmesini koşul olarak öne süremezdim” diye yazar. Bu nedenle de, kitabını Thomas More hakkındaki değerlendirmesinden önce, İngiltere’de ortaçağ koşullarını aktarmaya ayırmıştır. Kitap 3 bölümden oluşmaktadır. Hümanizm ve Reformasyon dönemi, Thomas More ve Ütopya. Feodalizm çözülürken kapitalizmin özellikle de mülkiyet dönüşümü ile nasıl atağa geçtiğini, toprak mülkiyetinin el değiştirmesi ile kiliselerin direnişini, Papalığın çöküşü ile İngiltere’de toprak mülkiyeti arasındaki ilişkiyi detaylı bir şekilde anlatan Karl Kautsky, Thomas More’un hümanizmini incelerken şu notu düşer. “Hümanistler Reformasyona direndiler ve Katolik olarak kaldılar, çünkü Katolikler, yeni bilimlerin ve sanatın amansız muhalifleri olan Protestanlardan daha yüksek bir gelişme aşamasında bulunuyordu.”[15]
Friedrich Engels de Karl Kautsky’nin tespitlerine katılır ve ekler: “Thomas More üzerine yazdığı yapıtında, Karl Kautsky, on beşinci ve on altıncı yüzyıl hümanizminin, ilk burjuva Aydınlanma biçiminin, sonradan nasıl katolik cizvitliğine geliştiğini gösterdi.”[16]
Engels ‘Rus Çarlığının Dış Politikası’ adlı makalesinde bu örneği, tarihin belli bir anında devrimci olanın nasıl karşı devrimciliğe dönüşeceğini vurgalamak amacıyla vermiştir: “Karşıtına bu ani dönüş, başlangıç noktasına tümüyle karşıt bir noktaya bu son geliş, kendi kökenleri ve kendi varlık koşullan üstüne açık bir düşünceden yoksun olan ve dolayısıyla kendilerini tamamen yanıltan amaçlar belirleyen bütün tarihsel devinimlerin doğal ve kaçınılmaz yazgısıdır. Onlar “tarihin cilvesi” ile acımasızca cezalandınlırlar.” (Aynı yerde)
Friedrich Engels gibi, Karl Kautsky için de Thomas More “ilk modern sosyalist”tir.
16. yüzyılda “bilimsel, sistemli düşünmeyi, genelleştirmeyi öğrenmiş, yani kendilerinden teorik bir sosyalizm beklenebilecek kişiler sadece hümanistlerdi”[17] diye yazan Karl Kautsky, Thomas More’un sosyalizme ulaşmasını da şöyle açıklar: “Onun lütufkâr, doğal komünizme uyan karakteri; kapitalizmin işçi sınıfı için zararlı sonuçlarını özellikle net bir şekilde belli ettiren İngiltere’nin ekonomik durumu; klasik felsefenin pratik ekonomik faaliyetlerle başarılı birleşimi. İşte bir araya gelen bütün bu durum ve koşullar More gibi çabuk anlayışlı, gözüpek, gerçek bir dâhi’de modern sosyalizmin önsezisi sayılabilecek bir ideal yaratmıştır.”[18]
Çağdaşı ve yakın arkadaşı Rotterdamlı Erasmus Ulrich von Hutten’e gönderdiği ve ilk kez Karl Kautsky tarafından Almanca’ya çevrilen mektubunda Thomas More hakkında şunları yazar: “Despotluktan ezelden beri özellikle nefret eder ve eşitlik kadar başka hiçbir şeyi sevmezdi... herkes saraya girebilmek için canla başla uğraşırken, Morus da saraydan kaçabilmek için elinden geleni yapıyordu… Platon’un komünizmini, üstelik kadınlar toplumuyla birlikte, savunan bir diyalog üzerinde çalışmıştı gençliğinde… ‘Ütopia’yı, devletlerin kötu durumda olmalarının nedenini göstermek amacıyla yazdı, ama gözünün önünde hep inceden inceye araştırdığı ve iyice tanıdığı İngiltere’yi bulunduruyordu.”[19]
ÇAĞDAŞ SOSYALİST AYDINLAR VE THOMAS MORE
Ne gariptir ki, Marksist teorisyen Georg Lukacs da, Thomas More’u anlayamayan, hatta eleştirenlere çatmıştır. ‘Tarih ve Sınıf Bilinci’ adlı eserinde sınıf bilincinin pratik-tarihsel işlevine vurgu yaparken, “Belirli bir toplumun içinde, üretim sürecindeki bir pozisyondan bakarak bu toplumdaki ekonominin bütünü acaba ne ölçüde algılanabilir?”[20] sorusunu ortaya atar ve şu vurguyu yapar: “Öyle ya, bireylerin kendi yaşamsal konumlarının kıskacına ve önyargılarına fiilen saplanmışlıklarını aşmaları ne kadar gerekirse gereksin, toplumun ekonomik yapısının o dönemde ve konumda onlara emrettiği sınırı aşma imkanı onlar için yine de azdır.” Bu vurgu da yetmemiş olacak ki, Lukacs daha iyi anlaşılmak kaygısıyla bir de dip not düşer: “Platon ya da Thomas More gibi büyük ütopyacıların tarih düzleminde doğru olarak anlaşılabileceği nokta da burasıdır. Ayrıca bak. Marx'ın Aristo üstüne düşünceleri, Kapital 1, MEW 23, s. 73.”
Günümüzün en önemli Marksist teorisyenlerinden Fredric Jameson, 2005 yılında yayınlanan ‘Archaeologies of the Future’[21] eserinde 30 sayfaya yakın uzun bir makaleyi özel olarak Thomas More’a adamıştı! Jameson’a göre, Thomas More’un ‘Ütopya’sı “siyasal durgunluk dönemlerinde her zaman yeniden baş gösteren” revizyonist ve ütopya karşıtı tutum tarafından indirgenmekte ve karikatürleştirilmekteydi! Ütopya sakinlerinin konuştuğu eski ve yeni dile dair “çok modern bir düşünce olan dil devrimi”nin bile görülebileceğini öne süren Fredric Jameson, Max Weber’in görüşünü tekrarlayarak, Thomas More’un ‘Ütopya’sı bağlamında hümanist entelektüellerin bizzat siyasal iktidara aday olduğunu tespit eder. Jameson’a göre, Thomas More’un sonu da “hümanist entelektüellerin siyasal projesinin genel çöküşü açısından bir örnek”tir. Ütopya kitabının itici gücünü “reformist değil, devrimci ve sistemik bir değişiklik anlayışıyla özdeş”[22] olarak değerlendiren Fredric Jameson, More’un “bir tür “komünizme”, yani özel mülkiyetin ilgasına varmış” olduğunu tespit ederek, somut bir tarihsel ikilemin duruma özgü çözümü olarak şöyle bir çerçeve belirler: “mülkiyetin kaldırılması, arzuların tamamlayıcılığı, yabancılaşmamış emek, cinsler arası eşitlik”[23].
Buraya kadar, bilimsel sosyalizmin temsilcilerinin Thomas More’a karşı çıkmadıklarını, ancak tam tersi bir tutumla sahiplendiklerini, hatta ‘Ütopya’ eseri bağlamında More’u ütopik komünizmin erken temsilcilerinden (F. Engels) olarak değerlendirdiklerini gördük.
Yıldırım Koç, “Ben Thomas More ve Ütopya’ya biraz farklı bakıyorum” dedikten sonra, yazdığı toplam 7 makalede Thomas More’u ve Ütopya’sını reddederek aslında kendisini bilimsel sosyalizmin teorisyenlerinden uzaklaştırmıştır. İlk makalesinde Thomas More’un Ütopya’sını “tam da günümüzün Avrupa sosyal demokrasisine benziyor veya onun kaynaklarından birini oluşturuyor” diyerek suçlayan Koç, ikinci makalesinden itibaren, yaptığı vahim maddi hatanın farkına vardı ve öz eleştiri yapmadan düzeltmeye başvurdu. “Thomas More’u bugün değerlendirirken, onu ondan öncekilerle ve çağdaşlarıyla birlikte ele almak gerek.”ti! [24]
THOMAS MORE TÜRKMEN İSYANCILARA KARŞI!
Ancak, Yıldırım Koç yazdığı ikinci makalede de vahim hatalar yapmaya devam etti. Koç, More’u “hakim sınıfların hizmetinde” olarak suçluyor ve devrimci olmadığı öne sürüyordu. Koç’a göre “Thomas More’dan önce Anadolu’da din ve köken ayrımı yapmaksızın tüm insanların eşitliğine inanan ve toplumsal mülkiyeti savunan hareketlerin önderleri, inançları için savaştılar ve davaları uğruna canlarını verdiler.”[25]
Yıldırım Koç yazdığı üçüncü makalesinde[26] Thomas More’a yapılan eleştirilerden bir derleme sunuyordu. Israrla devrimci olmadığını iddia ettiği Thomas More’un karşısına Sidney Lee’yi ve Mina Urgan’ı çıkarır. İngiltere ve Almanya gelişme koşullarının farklılığını, İngiltere’de 16. yüzyılda topraklar el değiştirip özel mülkiyet gelişirken, Almanya’da kilise ve saray ortaklığının bağnaz hâkimiyetinin sürdüğünü göz ardı eden Mina Urgan’ın eleştirilerini ciddiye almak olanaksızdır.
Yıldırım Koç keşke alıntı yaptığı Sidney Lee’nin Thomas More değerlendirmesinin son paragrafını da yayınlasaydı! Lee şöyle bitirir:“Ütopia'da gördüğümüz yepyeni ve devrimci ülküyü sırf hayal gücüyle tasarlayan adamın, insanların kafasını zincirleyen, onları düşünce özgürlüğünden yoksun eden köhne inançların kurbanı olarak darağacında can vermesi, tarihin insanı şaşırtan şakalarından biridir. Sir Thomas More'un yaşamı, ortaya konması kolay, ama çözümlenmesi çok güç bir bilmecedir.”[27]
Okuyucunun hemen anlayacağı üzere, Sidney Lee de Thomas More’un Ütopya’sını “yeni ve devrimci ülkü” olarak değerlendirmektedir. Yıldırım Koç’a bu aşamada önerim, Thomas More hakkındaki düşüncelerini ciddi olarak gözden geçirme fırsatını bulacağı, Kaynak yayınlarının özenli ve detaylı bir ön sunuşla yayınladığı “Ütopya” kitabını edinmesi ve dikkatle okumasıdır.
Yıldırım Koç dördüncü makalesinde[28] Thomas More eleştirilerinin teorik formülünü bulmuştur: “Thomas More büyük bir hümanistti; ancak devrimci değildi.” Üstelik, Baba İshak, Yunus Emre, Şeyh Bedrettin, Kalenderoğlu gibi Anadolu-Türkmen isyancılarını da devrimci örnekler olarak Thomas More’un karşısına koyar. Döne döne Thomas More’un Katolikliğini vurgulayan Koç, istisnasız örnek verdiği tüm Anadolu isyancılarının yüksek dini motifleri kendilerine şiar edinmelerine değinmez bile!
Babaîler kendilerini kurtaracak Mesih etrafında birleşmişlerdi, Yunus Emre şeriatın kapısında ter döküyordu, Bedrettin’e göre ise, “Allah, cemal ve celâl sıfatları ile her zerrede tecelli eyler.”di. Yıldırım Koç bilgisizlik değil ama, acelecilik ve heyecandan olsa gerek, Börklüce Mustafa’nın meşhur ortakçılık fikrini de Bedrettin’e atfediyor. Thomas More’a karşı birilerini çıkarıp “işte asıl devrimci budur” diyebilmek için, Yıldırım Koç özeni ve bilimsel kaygıyı da bir yana bırakmış, anlaşılan.
Burada, özellikle vurgulamak isterim ki, Yıldırım Koç’un her birine ayrı bir makale yazdığı Türkmen isyancıları tek tek inceleyecek değilim. Amacım, Koç’un mantığındaki çarpıklığı ortaya koymaktır. Koç, Avrupa sosyal demokrasisine kaynak olduğu iddiasıyla başladığı Thomas More eleştirisinde hata üstüne hata yaptı. Thomas More ile başka bir dönemde, başka sosyal koşullarda, başka siyasal iklimlerde, başka taleplerle isyan ve/veya tefekkür etmiş kişileri kıyaslayarak bilimsel yöntemden de epeyi uzaklaştı. Thomas More’u ve Ütopya’sını ancak kendi ülkesinde, kendi zamanında analiz edebilir ve/veya eleştirebilirsiniz. Deneyimin özgüllüğü burada yatar. Thomas More’un devrimciliği de aynı şekilde, kendi zamanında ve kendi ülkesinde geçerlidir. Sonsuz devrimcilik yoktur, sonsuz hümanizm de yoktur.
Ancak, Anadolu isyanlarının programatik eksikliği, dinsel dayanakların ekonomik ve sosyal statü kazanılması hedefi ile birleşememesi, çoğu kez “isyan için isyan” türünden toplumu saran kızgınlık ve öfkenin eseri olmaları gibi karakteristik özelliklerine karşın, Thomas More’un Ütopya’sında gözden kaçırılamayacak açıklıkta yapılmış kendi çağının toplumsal, hukuksal ve ekonomik eleştirisi temelinde yükselen yeni bir yaşam biçimi önermesi öne çıkar. Thomas More’u çağdaşları arasında devrimci yapan da budur.(Kuram dergisi)
Ali Taşkesen
Odatv.com
[1] 2 Nisan 2016. Aydınlık gazetesi.
[2] Thomas More’un ‘Utopia’ eseri ilk olarak 1516’da Belçika’nın Leuven kentinde Latince olarak yayınlandı. Kitabı yayınlayan, ‘Deliliğe Övgü’ eseriyle tanınan, Rotterdamlı Erasmus’tur. Türkiye’de şu ana kadar tam 33 ayrı yayınevi tarafından yayınladığını tespit edebildiğim More’un ‘Ütopya’sının, dünyanın en çok baskı yapan kitabı olduğu söylenir.
[3] Dikkatli okuyucunun hemen fark edeceği, bu metinde yer alan vahim hataları ele almıyoruz. “İnsanlık, sınıfsız ve sömürüsüz bir dünya için gerekli olan ürünleri üretebilecek bir düzeye ulaştı.” diye bir hükümde bulunmak, başlı başına bir tartışma konusu. Sınıfsız ve sömürüsüz bir dünyayı bugüne kadar kuramayışımızın nedeni “gerekli ürünleri üretebilecek bir düzeye” ulaşamayışımız değildir. İnsanlık her dönemde “sınıfsız ve sömürüsüz bir dünya için gerekli ürünleri üretebilecek” düzeydeydi.
Başlı başına bir makale konusu olduğu için, zorunlu olarak bu konuyu burada bırakıyorum. Ancak, meraklısına Karl Marks’ın en temel eseri Das Kapital’den yapacağım bir alıntı üzerine tefekkür önerebilirim: “Özgürlük âlemi gerçek anlamıyla ancak emeğin zorunluluk ve dışsal faydalarla belirlendiği alanın bittiği yerde başlar; dolayısıyla bu âlem, doğası gereği, gerçek maddi üretim alanının ötesinde yer alır.”
[4] Yıldırım Koç 2 Nisan 2016’da yayınladığı makalesinin ardından, 9, 11, 12, 16, 18 ve 19 Nisan tarihlerinde de köşesini Thomas More eleştirisine ayırdı.
[5] Aslında, daha sonra yazdığı 6 makalede de bu konuya bir daha dönmedi. Sanırım, yaptığı vahim hatanın farkına varmış olmalı.
[6] Thomas More’un Ütopya aslı eserinin ilk baskısı 1516 yılında yapıldı. Buna karşılık kölelik, Avrupa’da önce İngiltere’de 1807, Osmanlı devletinde 1847, Birleşmiş Milletler’de ise 1926 yılında yasaklanmıştır! Yıldırım Koç’un bu iddiası, İngiltere toplumunun gelişimine dair ciddi bir zamansal karmaşa içermektedir.
[7] Türkçe’ye ‘galat-ı meşhur’ olarak yerleşmiş ekonomi politik terimini kullanmaya artık bir son verelim. Fransızca “l'économie politique” nedenini ve ilk kullananı bilemediğim bir şekilde aynen Türkçeleştirilmiş ve ekonomi politik olarak yerleşmiş. Habuki, terim ekonominin maddi değil, politik yanını ifade eder. Yani, “politik” ekonomi terimini ifade eden sıfattır.
[8] Kapital, Karl Marks, Yordam Yayınları, İstanbul, Nisan 2011. Sayfa: 596
[9] Kapital, Karl Marks, Yordam Yayınları, İstanbul, Nisan 2011. Sayfa: 704
[10] Kapital, Karl Marks, Yordam Yayınları, İstanbul, Nisan 2011, Sayfa: 706
[11] Anti-Dühring, Friedrich Engels, İnter Yayınları, İstanbul, Mayıs 2000. Sayfa: 57 (Aynı kitabın Sol yayınları tarafından yayınlanan çevirisinde 16. Ve 17. Yüzyıl ütopik tasvirlerinin sahipleri olarak Thomas More ve Campenalla editör notu olarak vurgulanmıştır.
[12] Friedrich Engels’in yorumlarını okurken akılda tutmak gereken önemli bir bilgi şudur: Anti-Dühring önce Alman sosyal demokratlarının dergisi ‘Vorwärts’te makaleler halinde, kitap olarak ise ilk baskısı Leipzig’de 1878 yayınlanmıştı. Daha sonra, aynı kitabın bazı bölümlerinin Ütopik Sosyalizm, Bilimsel Sosyalizm adı altında yayınladığını da eklersek, Engels’in bu çalışmalarına Karl Marks’ın kayıtsız kalmadığını, hatta çoğu kez önerilerie bazı tezlerin güçlenmesini ve daha cesurca savunulmasını sağladığını söyleyebiliriz. O halde, bu kitapta Thomas More hakkındaki görüşlerin sadece Friedrich Engels’e ait olmadığını ve bilimsel sosyalizmin kurucusu Karl Marks tarafından da benimsendiğini söylemek, karşı çıkılacak bir tez değildir.
[13] Anti-Dühring, Friedrich Engels, İnter Yayınları, İstanbul, Mayıs 2000. Sayfa: 597
[14] Thomas More ve Ütopyası, Kark Kautsky. Pencere yayınları. İstanbul, Eylül 2006.
[15] Thomas More ve Ütopyası, Kark Kautsky. Pencere yayınları. İstanbul, Eylül 2006. Sayfa: 79
[16] Yazın ve Sanat Üzerine, Karl Marks & Friedrich Engels. Sol yayınları, İstanbul. Kasım 2009. Sayfa: 229
[17] Thomas More ve Ütopyası, Kark Kautsky. Pencere yayınları. İstanbul, Eylül 2006. Sayfa: 189
[18] Thomas More ve Ütopyası, Kark Kautsky. Pencere yayınları. İstanbul, Eylül 2006. Sayfa: 196
[19] Thomas More ve Ütopyası, Kark Kautsky. Pencere yayınları. İstanbul, Eylül 2006. Sayfa: 106, 111, 112, 113.
[20] Tarih ve Sınıf Bilinci, György Lukacs, Belge yayınları. İstanbul, Mart 1998. Sayfa: 119
[21] Geleceğin Arkeolojileri anlamına gelen bu kitap Türkçe’de üst başlık kaldırılarak ‘Ütopya Denen Arzu’ adıyla yayımlandı.
[22] Ütopya Denen Arzu, Fredric Jameson. Metris yayınları. İstanbul, Eylül 2009. Sayfa: 66
[23] Ütopya Denen Arzu, Fredric Jameson. Metris yayınları. İstanbul, Eylül 2009. Sayfa: 202
[24] Thomas More ve Ütopya, Yıldırım Koç. Aydınlık gazetesi, İstanbul. 09.04.2016
[25] 16. yüzyılın mutlakiyetçilikle yönetilen İngiltere’si ‘hâkim sınıflar’ kavramına epeyi uzaktır. Hâkim sınıflar kavramı kapitalizmle birlikte ortaya çıkmıştır ve burjuvazinin kendisi dışındaki sömürücü sınıflarla yönetim koalisyonunu tanımlar. Koç’un özensizce kullandığı ‘toplumsal mülkiyet’ kavramı da, özel mülkiyetin daha ortaya çıkmadığı bir dönemde anlamsızdır. Thomas More’a karşı öne sürdüğü Anadolu isyanlarının hiçbirinde özel mülkiyet yoktu. Bu şekliyle toplumsal mülkiyet önermesinden söz etmek, hamaset ile kafa karışıklığı yaratmayı hedeflemiyorsa, sadece bilgisizlik örneğidir.
[26] Thomas More’a Yönelik Eleştiriler, Yıldırım Koç. Aydınlık gazetesi, İstanbul. 11.04.2016
[27] Ütopya, Thomas More, Kaynak Yayınları. İstanbul, 2012. Sayfa: 60
[28] Anadolu’nun 13. Yüzyıl Devrimcileri, Yıldırım Koç. Aydınlık gazetesi, İstanbul. 12.04.2016
Havai fişek fabrikası sahiplerinin Meclis'te korunmasına böyle tepki gösterdi...
Rusya'nın devlet kanalında çok tartışılacak çıkış
"Ordu siyasallaştı, omurgası yıkıldı"