İlk kez Dünya, Ay ve Mars'taki cihazlar dev bir güneş patlamasının etkilerini aynı anda ölçtü ve farklı gezegenlerde radyasyona maruz kalma durumunun nasıl değişeceğine dair yeni veriler sundu. Olay, 28 Ekim 2021'de nadir görülen bir tür koronal kütle püskürmesi yani plazmanın Güneş atmosferinin dış katmanından uzaya yayılmasıydı.
Bu patlama o kadar muazzamdı ki geniş bir uzay alanına enerji yüklü parçacıklar fırlattı ve birbirlerinden yaklaşık 115 milyon yıl uzaklıkta, Güneş'in zıt taraflarındayken hem Mars'a hem de Dünya'ya çarptı.
Patlama, Dünya'nın “manyetik balonunu” bile delebildi ve bu, 1940'lardan bu yana 73. kez gerçekleşti. Dünya üzerinde atmosfer ve manyetik alan, insanları Güneş kaynaklı çoğu hava olayının sağlığa zararlı etkilerine karşı korur. Bilim insanları aslında bu noktada elektrik şebekeleri ve telekomünikasyon sistemlerindeki kesintilerden daha fazla endişe duyuyor.
Ancak “tüm dünyalar” bu kadar şanslı değil.
Olayı araştıran fizikçi Jingnan Guo, yaptığı açıklamada “Bu olayları anlamak, Ay yüzeyine yapılacak gelecekteki mürettebatlı görevler için çok önemli” ifadelerini kullanıyor.
Astronotlar için en büyük risk
Yeni araştırmada Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) ExoMars adlı yörünge aracı, NASA'nın Curiosity adlı kaşif aracı, Çin'in Chang'e-4 adlı Ay'a iniş aracı, NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter adlı aracı ve Almanya'nın Dünya'nın yörüngesindeki EuCROPIS adlı aracı dahil olmak üzere tam bir uluslararası uzay aracı filosu yer aldı. Sonuçlar ise bir makale halinde Geographical Research Letters'ta yayınlandı.
Önümüzdeki birkaç on yıl ve sonrasında kozmosun derinliklerine seyahat etmesi beklenen astronotlara yönelik en büyük tehditlerden biri, genellikle güneşteki güçlü patlamaların neden olduğu uzay radyasyonuna maruz kalmaları olacak.
Ay ve Mars'ın keşif için en son hedefler olmasıyla NASA ve Avrupa Uzay Ajansı (ESA), bu güneş olaylarını ve söz konusu olayların insanlara yönelik risklerini daha iyi anlamaya çalışıyor. Yüksek seviyede (700 miligrayin* üzerinde) radyasyon emilimine maruz kalan astronotlar, kemik iliğinin bozulduğu ve enfeksiyona ve iç kanamaya yol açabilen "radyasyon hastalığına" yakalanabilir.
ESA'ya göre bir astronot 10 grayin üzerinde bir doz alırsa muhtemelen iki haftadan fazla hayatta kalamaz. Apollo astronotları, Ağustos 1972'de Ay yüzeyindeyken böylesi bir Güneş patlamasından ucuz kurtuldular. Neyse ki olay, mürettebatlı Apollo 16 ve 17 görevleri arasında gerçekleşmişti.
Lunar Reconnaissance Orbiter'dan alınan verilere göre, Ekim 2021'de ölçülen olay Ay'da yalnızca 31 miligray olarak tespit edildi. Ancak Jingnan Guo, uzmanların her 5 yılda bir meydana gelen bir olayın, ek bir radyasyon koruması sağlanmadığı takdirde “güvenli doz seviyesini” aşabileceğini hesapladıklarını dile getirdi.
Yarım asırdan bu yana ilk insanlı Ay görevi olacak olan Artemis II misyonu sırasında, astronotlar uzay aracında çeşitli acil durum tatbikatlarıyla meşgul olacaklar. Bunlardan biri, yiyecek ve malzeme dolu torbaların gemideki bir depolama alanı etrafında yeniden düzenlenmesi ve daha başka bazı önlemlerin prova edileceği “radyasyon barınağı” tatbikatı olacak. Barınak, kanser riskini artırabilecek güneş patlaması gibi yıkıcı bir olay sırasında mürettebatın zararlı, delici uzay radyasyonuna maruz kalmasını azaltmayı amaçlıyor.
Astronotlar kendilerini korumak için mürettebat modülünün orta kısmına gidecek ve saklama çantalarını kullanarak bir sığınak oluşturacak. Artemis II misyonunun 2024 sonlarında başlaması planlanıyor.
Ay'ın kendi manyetik alanı yok; Mars'ın da yok. Bu, Güneş'ten gelen parçacıkların yüzeylerine kolayca ulaşabilecekleri ve hatta ikincil radyasyon formları oluşturmak için toprakla etkileşime girebilecekleri anlamına geliyor. Ancak Mars, düşük enerjili Güneş parçacıklarının çoğunu durduran ve yüksek enerjili olanları yavaşlatan ince de olsa bir atmosfere sahip.
Hatta yeni araştırmaya göre bunun faydalı olduğu da görüldü. Bilim insanları, Mars çevresindeki yörüngede alınan ölçümleri Kızıl Gezegen'in yüzeyindeki ölçümlerle karşılaştırdıklarında, uzay radyasyonuna maruz kalma arasındaki fark dikkat çekiciydi: Yörünge aracı, yüzeyde tespit edilen 0.30 miligrayden 30 kat daha yüksek ölçüm yaptı.
Bu belki de Mars'a yapılacak ilk yolculuğa cesaret edecek öncüler için şaşırtıcı iyi bir haber.
Elisha Sauers, Mashable'da muhabir. / Metin Aktaşoğlu Türkçeleştirdi.