“Duke Üniversitesinde, basketbol heyecan verici bir hobi ile sıkı bir tecrübe ortasında bir şeydir. Basketbol salonu küçük, eski ve makus bir akustiğe sahiptir. Stadın küçük olması samimiyet yaratıyor ama aynı zamanda maçları izlemek isteyen bütün taraftarlara yetecek kadar yer olmadığı manasına geliyor. Her neyse, Duke, bundan hoşlanıyor ve üniversite, küçük, samimi stadı bütünüyle değiştirme konusuna pek ilgi göstermiyor. Biletleri dağıtmak ve hakikaten sadık taraftarları geri kalanlardan ayırmak için yıllar geçtikçe karmaşık bir seçilim süreci geliştirmiştir.
Bahar dönemi başlamadan çok önce, maçlara katılmak isteyen öğrenciler salonun dışındaki çimenle kaplı açık alanda çadır kurarlar. Her çadırda en çok 10 öğrenci olur. Birinci gelen kampçılar ise salon girişine en yakın yeri kapar, daha sonra gelenler de biraz daha geriye dizilir. Gerçek basketbol taraftarlarını, damarlarında “Duke Mavisi” akmayanlarla ayırmak için, rastgele zamanlarda havalı korna çalınır. Korna sesiyle geri sayım başlar ve sonraki beş dakika içinde her çadırdan en az bir kişi basketbol yetkililerine kayıt yaptırmak zorundadır. Bu beş dakika içinde kaydolmayı başaramayan çadır en son sırayı alır. Bu prosedür bahar sömestrinin büyük bölümünde devam eder ve maçtan önceki son 48 saatte iyice şiddetlenir.
Bu noktada, maçtan 48 saat önce, kayıtlar “kişisel kayıtlara” dönüşür. O andan itibaren, çadırlar yalnızca sosyal bir yapıdır: havalı korna çaldığında, her öğrenci basketbol yetkililerine kişisel olarak kayıt yaptırmak durumundadır. Bu son iki günde “oturma kaydı” yaptıramamak sıranın sonuna atılmak manasına gelebilir. Havalı korna rutin maçlarda önce ortada sırada çalınmasına karşın, çok büyük müsabakalardan bir önceki gece ve gündüzün rastgele bir saatinde duyulabilir bu yüzden de gece ve gündüz tetikte olmalı çaldıkları korna sesini kaçırmamalısınız.
Şayet bu kadar yorucu bir sürecin bilet almak için olduğunu sanıyorsanız yanılıyorsunuz. Zira biletler kura yoluyla satılmaktadır ve bu süreç o kuraya isim yazdırabilmek için yapılmaktadır.”
1970’li yıllarda Rochester Üniversitesine yüksek lisans öğrencisi olarak başlayan Richard Thaler, standart iktisat teorisine sıkı sıkıya bağlı olan Profesörü Richard Rossett’in bir davranışının rasyonellikten uzak olduğunu gözlemlemişti. Profesör Richard Rossert şaraplara özel bir ilgisi vardı. Ancak şarap alırken asla 36 dolar üzerinde para harcamıyor ancak aynı şarap kendisine ilişkin olduğunda ve bunu satma konusu açıldığın da ise 100 dolara bile o şarabı satmak istemiyordu. Richard Thaler bu rasyonel dışı davranışı birçok bireyde gözlemleyerek çalışmalar yapmış ve sonuçların epey emsal olduğunu görmüştür. Bu rasyonel dışı davranışa ise “Sahiplik Etkisi” (Mülkiyet Etkisi) ismini vermiştir.
Beşerler aşikâr bir periyot geçirdiği eşyalara, anılar üzerinden manalar yüklendiğinden ötürü o eşyadan vazgeçebilmek çok zordur. Bir de bu objeleri kazanmak için bir emek harcandıysa o zaman mevzu “Meta Fetişizmi” denilen kavrama kadar insanları sürükleyebilmektedir. Karl Marx, Kapital kitabında metanın anlatıldığı kısma “İlk bakışta bir meta” diyerek başlar ancak devamında metaların iki tane değeri olduğundan bahseder. Bunlardan ilki kullanım değeri ikincisi ise değişim değeridir. Kullanım değerinde bir sorun yoktur ancak husus değişim değerine geldiğinde işler biraz karışır. Ayrıyeten bu değişim değeri, zamana ve yere göre de değişiklik gösteren soyutlamaya dayalı bir kavramdır.
Kısaca özetlenmek gerekirse, kullanım değeri metaların bir kullanıma mahsus üretilmesi ve bu tarafta kullanılmasına karşılık gelir. Ancak değişim değeri, metaların kullanım için değil, değiştirilmek için üretilmesidir. Başka bir sözle, sermayeyi daha fazla yapmak için, ürünleri satmak amacıyla üretmektir. Bu noktada, insan emekleri değiştirilebilen metalar ürettiğinde birbiriyle “eşitlenmektedir”. Üretim sürecinde yaşanan birbirinden farklı pek çok emek, piyasada birbiriyle değiştirilir olmaktadır. Hasebiyle bu süreçte yaşanan bağlantılar, bir değişim bağlısı olarak görülmektedir. Meta fetişizmi; toplumsal bağlantıların değişim alakalarının arkasında görünmez kılındığına işaret etmektedir. Kuşkusuz değişim alakaları bireyler ortasındaki bir bağa karşılık gelir ancak, bu yaşanan toplumsal gerçekliğin tamamı değil bir modülüdür. Bir parçayı, toplumsal gerçekliğin tamamına ikame etmek ise, bütüne ait bilginin eksik algılanmasına neden olmaktadır.
Bu kavramlar pay senedi yatırımcısı için uzak kavramlar değildir. Zira aldığı payları uzun mühlet satamadığı zaman paylarla ortasında kuvvetli bir bağ oluşturmaya başlayarak rasyonel kararlar vermekten uzak davranışlar sergilerler. Zaman geçtikçe satamadıkları her pay senedinin yükselişine karşı duydukları inançları da artmaya başlar. Bundan ötürü pay senedi yükselmeye başladığı zaman oluşan fiyat yatırımcı için tatmin edici bir fiyat değildir. Zira yatırımcının o esnada ilgilendiği fiyat kullanım fiyatı değil değişim fiyatıdır. Yatırımcı almış olduğu pay senedi için yalnızca para değil ayrıyeten zaman ve emekte harcamıştır. Zira yatırımcı, bu tasarruf için kazandığı paraya bir emek karşılığında sahip olmuştur. Bu yüzden yatırımcı pay senedine yalnızca anılarını değil hayallerini gerçekleştirmek için zamanını ve emeğini de harcar. Anıların, hayallerin ve emek gücünün birleşmesi ile birlikte yatırımcı için pay senedi fetişizmi başlar. Bu noktada ise pay senedi değer kaybettiğinde kendisine ihanet edilmiş üzere hissedip gereğinden fazla öfkelenebilir. Bu öfke ile pay senedi ile intikam ilgisi kurabilir yahut aldığı pay senedi almaya başladığı andan itibaren yükselmeye başladığında o pay senedine karşı kuvvetli bir vefa duygusu hissedebilir. Hisseyi sattığı zaman paya ihanet ettiğini düşünerek yokluk hissetmeye başlayabilir. Öbür bir deyişle yatırımcının, pay senedi üzerinde değil pay senedine duyulan hissin yatırımcı üzerinde hakimiyeti başlamıştır. Yatırımcıların paya yüklediği bu kadar duygusal manalardan sonra rasyonel kararlar verebilmesi ne yazık ki artık mümkün olmaz.
Aynı meta fetişizminde olduğu üzere, pay senediyle yatırımcı ortasındaki ilişkiyi, yaşanan başka gerçekliklerin önüne koymak, piyasada yaşananları görmemeye ya da eksik görmeye neden olacaktır. Piyasadaki tek gerçeklik güya, pay senedi alıp-satmaya bağlıymış, bunun dışında başka gerçeklikler, yaşananlar ve zorunluluklar yokmuş üzere algılanacaktır. Kişi, yalnızca alıp satma sürecini, piyasanın ilişkiselliği olarak görecektir. Halbuki, daha önce de belirttiğim üzere, piyasa çok kapsamlı alaka ağlarıyla, değişimle bütünlüklüdür. Piyasadaki değişimi ve hareketi algılamamak, hazır kalıplara sarılmaktır. Hazır kalıplar, durum alırken hazır hareket setleri sunar. Bu hareket setleri bazen işe fayda bazen yaramaz. Hazır hareket setlerine değil, her duruma has uygun bir konuma muhtaçlık vardır aslında.
Beşerler bir şeye sahip olduklarını düşündükleri zaman yeni kararlar vermeye korkarlar. Zira yeni kararlar kusurlu olabilir ve bu yanlışın sorumluluğunu almak yıpratıcıdır. Olağan hayatta sıklıkla görülebilen bu duygusal durumu beşerler yatırım kararlarını da yansıtırlar. Bu sebepten ötürü yatırımcılar pay senetleri süreçlerinde zarar ettiği hisseyi görmemezlikten gelerek davranışsal kaçınma özelliği gösterebilirler. Bir manada o pay senedini göz arkası ederek kendilerini almaları gereken (hisse senedi taşımaya devam mı edilmeli yoksa zarar burada kabullenip pay senedi satılmalı mı? ) karardan uzak tutarlar. Bilançosu sağlam pay senetlerinde bekliyor olmak sorun değildir ancak bilançosu güvenilir olmayan senetlerde bu usul beklemeler yatırımcıya düşündüğünden daha fazla para kaybettirir. Zira bir manada bekleme döneminde başka pay senetlerine yatırım yapma fırsatından da vazgeçmiştir.
Yüzüklerin Efendisini izlediyseniz şu repliği duymuşsunuzdur: “Karar veren Gollum değildi Frodo. Yüzüğün kendisiydi. Yüzük onu terk etti.” Sizin kararlarınızda karar veren kim pekala? Anılarınız mı, harcadığınız zaman mı, mali bir değerle ölçülemeyecek olan emeğiniz mi, almak istediğiniz yeni evin, yeni otomobilin hayali mi ya da bu kavramların hepsini yüklediğiniz pay senetleri mi?
Cemre Yoldaş
Kaynaklar:
Ariely, DAN: Akıldışı Ama Öngörülebilir.
Kahneman, DANIEL: Süratli ve Yavaş Düşünme
BİST-100’de zorlanma dikkat çekiyor
Finansoloji: Borsada payın güvenilirliğini nasıl anlarım?
Atilla Yeşilada: Enflasyondan korunmak için ALTIN alınır mı?
Atilla Yeşilada & Erkan Öz ile Blockchain’i Anlamak