Demokrasi tarihinin 'kara lekesi' idamların 59. yılı
Türkiye'nin demokrasi tarihine kara bir leke olarak kazınan, eski Başbakan Adnan Menderes ile çalışma arkadaşları Dışişleri Bakanı Fatih Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın idam edilmelerinin üzerinden 59 yıl geçti.
Demokrasi için kara leke olarak tarih sayfalarına kazınmış eski Başbakan Adnan Menderes ve arkadaşlarının idam edilmelerinin üzerinden 59 yıl geçti.
Aydınlı çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Menderes, 1930'da Özgür Cumhuriyet Partisi'nin bir şubesini kurarak siyasete başladı. Partinin feshedilmesiyle CHP ye geçen Menderes, 1931 seçimlerinde Aydın milletvekili seçildi.
"Çiftçi Yerleştirme Yasası" görüşmelerinde İsmet İnönü ile aynı fikirde olmayan Menderes, 1945 yılında parti içi muhalefet nedeniyle CHP'den ihraç edildi.
Menderes, CHP'den ihraç edilen arkadaşları Celal Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile 7 Aralık 1945'te Demokrat Parti'yi (DP) kurdu.
DP, 420 milletvekilini alarak 14 Mayıs 1950 seçimlerinde yüzde 52,7 oy alarak büyük bir başarı elde etti. CHP ise aynı seçimde yüzde 39,4 oyla 63 milletvekili almayı başardı.
Refik Koraltan TBMM Başkanlığına, Celal Bayar Cumhurbaşkanlığına seçilirken, yeni hükümet Adnan Menderes Başbakanlığında kuruldu ve 22 Mayıs'ta göreve başladı. Köprülü, bu kabinede dışişleri bakanı oldu.
Ezan aslına kavuşturuldu
Adnan Menderes'in on yıllık başbakanlık döneminde Türk iç ve dış politikasında büyük değişiklikler oldu.
Birinci Menderes Hükümeti'nin ilk eylemi, "çok fazla masraf olduğu" gerekçesiyle devlete ait arabaları satmak oldu. Menderes döneminde mevcut cumhurbaşkanının resminin sikkeler üzerine basılması uygulaması kaldırıldı.
Bu uygulama ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün imajı yeniden paraya basılmaya başlandı.
Menderes Hükümeti, Arapça ezan okuma yasağını kaldırarak dini özgürlüklerin önünü açtı. Laiklik adına eğitim ve öğretim kurumlarından kaldırılan din eğitimi, anne babanın isteğine bağlı olarak dördüncü sınıftan itibaren Menderes döneminde yeniden verilmeye başlandı.
Kore'deki başarının NATO üyeliğine etkisi
25 Temmuz 1950'de Bakanlar Kurulu toplantısında Menderes Hükümeti tarafından Kore'ye askeri güç gönderilmesine karar verildi.
Türk askerlerinin Kore'deki başarısı, Türkiye'nin NATO üyeliğinde etkili oldu. Türkiye NATO’ya girmek için ilk başvuruyu 11 Mayıs’ta 1950’lere kadar yaptı. Adnan Menderes döneminde, Türkiye Hükümeti 1952'de NATO'nun tam üyesi olarak kabul edildi.
Menderes'in ekonomik kalkınma atılımları
Devletin ekonomik hayata müdahalesini eleştiren Menderes, iktidara geldiği ilk günden itibaren ekonomide liberal bir politika izledi. Menderes döneminde Türkiye politikasındaki ekonomik gelişme, serbest piyasa ekonomisine geçişi hızlandırmıştır.
İthalat üzerindeki kısıtlamaları kaldıran Menderes hükümeti, kredi faizlerini düşürdü ve özel sektörü daha fazla kredi kullanmaya teşvik etti. Gelen kredilerin özellikle tarım alanında kullanılması tavsiye edilirken, tarımda makineleşme çalışmaları başlamıştır.
Yabancı sermaye girişini teşvik etmek amacıyla yasal mevzuat hazırlanmış ve KİT'lerin özel sektöre devredilmesi öngörülmüştür.
Ülkedeki yeni sanayi tesisleri Türkiye Vakıflar Bankası 1954 yılında kuruldu. Türkiye'nin gayri safi milli hasılası bu dönemde yılda ortalama yüzde 9 büyüdü.
1954 genel seçimlerinde ikinci büyük zafer
Herhangi bir yasal yaptırım olmamasına rağmen 2 Mayıs 1954'te yapılan genel seçimlere katılım yüzde 88,63 ile oldukça yüksekti.
DP, Parlamentodaki milletvekillerinin yüzde 56'sı ve yüzde 93'üyle Cumhuriyet tarihindeki en yüksek oyu aldı.
Darbenin ayak sesleri "6-7 Eylül olayları"
Demokrat Parti'nin 1954'teki zaferinden sonra Kıbrıs'taki sorunlar tüm ağırlıklarıyla hissedilmeye başlandı.
29 Ağustos 1955'te Kıbrıs sorununun müzakeresi için düzenlenen Londra Konferansı'ndan Türkiye'de meydana gelen "6-7 Eylül olayları" nedeniyle bir sonuç alınamadı.
"Selanik'teki Atatürk'ün evi bombalandı" haberiyle başlayan "6-7 Eylül Olayları", ancak sıkıyönetim ilan edilerek bastırılabildi.
Olaylar bastırılıncaya kadar İstanbul'da Rumlara ait birçok kilise, okul ve işyeri yağmalanıp yakıldı. Binlerce Rum, uzun yıllar yaşadıkları topraklarını terk etmek zorunda kaldı.
Kıbrıs bağımsızlığı konusunda 11 Şubat 1959'da iki toplumun ortaklığıyla imzalanan Londra ve Zürih anlaşmalarıyla, özerklik ve sosyal alanda Türkiye, Yunanistan ve İngiltere tarafından garanti altına alınacak ilkelere dayanıyordu. Bu, Kıbrıs Cumhuriyeti'nin 16 Ağustos 1960'da resmen kurulmasını sağlayan süreçteki en önemli adımdı. Bu süreçte Başbakan Menderes ile birlikte Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu aktif rol oynadı.
17 Şubat 1959'da Yunanistan ile Kıbrıs konusunda ikili anlaşmanın ardından üçlü görüşmeler için İngiltere'ye giden Menderes'in uçağı, Londra Gatwick Havaalanı yakınlarında alçalırken düştü. Menderes bu kazadan yara almadan kurtuldu.
DP, 27 Ekim 1957'de yapılan genel seçimlerde yüzde 9,3'lük kayıpla oyların yüzde 47,30'unu aldı.
Menderes, seçimlerden sonra parti içinde özeleştiri yaparak seçim sonuçlarını örgütün yeterince çalışmamasına ve basında çıkan yalan haberlere bağladı.
Türk Silahlı Kuvvetleri'ndeki bazı general ve subaylardan oluşan 38 kişilik Milli Birlik Komitesi, 27 Mayıs 1960 günü sabah saatlerinde idareyi ele geçirdi.
Darbeciler Parlamento ve Anayasa'yı kaldırdılar ve siyasi faaliyetlerini durdurdular. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, DP milletvekilleri, hükümet üyeleri, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Rüştü Erdelhun ve bazı üst düzey kamu görevlileri gözaltına alındı.
Adnan Menderes, aynı gün ülke gezisine çıktığı Kütahya'da Albay Muhsin Batur tarafından gözaltına alınarak Ankara'ya götürülerek tutuklanan diğer DP üyeleriyle birlikte Yassıada'da tutuklandı.
Menderes ve diğer DP üyeleri, bulundukları Yassıada'da kurulan Yargıtay tarafından yargılanmaya başlandı.
Sanıklar savunma hakkını reddetti
Yassıada Spor Salonu'nda Menderes ve hükümet mensuplarının davaları dinlendi.
Celal Bayar'ın "1 numaralı" sanık olduğu davada, ardından Başbakan Menderes yanındaki sandalyeye oturdu.
Türk halkı "Yassıada Saati" programıyla radyoda "demokrasi getireceğini iddia ederek demokrasiyi yargılayan" davaları izledi.
Mahkeme sürecinde sanıklara kötü muamelede bulunulduğu da dile getirildi. Darbecilerin sanıkları aşağılamak için "Yassıada'da Düşükler" adı altında çektikleri film, dönemin kabul edilemez görüntüleri arasındaydı.
Bayar ve Menderes'in motordan indirilerek adaya getirildikleri anlar, sanıklar Yassıada'ya giderken çekilmediği için kurmaca filmle filme alındı.
Bu süreçte başta Menderes olmak üzere hiçbir sanığa savunma hakkı verilmemiştir.
Duruşmalarda Yargıç Salim Başol'un "Söyle, buralara cevap ver" sözleri ve Menderes'in sözleri "Kısa kes" sözleriyle hep yarım kaldı.
Beş ay sonra ilk kez hakim karşısına çıkan Menderes, ruh halini şu sözlerle anlattı:
"Dört ya da beş aydır tamamen tecrit halindeyim ve tek kişilik bir odada ve kimseyle konuşma imkanı olmaması koşuluyla günün 24 saati her saat değişen bir nöbetçi memurun gözetiminde yaşıyorum. . Bu nedenle, konuşma kapasitem gerçekten zaafa uğramış bulunuyor. "
Mahkeme heyeti, 592 sanıktan 288'inin infazını istedi
Yassıada'daki yargılamalar 14 Ekim 1960'ta başladı ve 15 Eylül 1961'de sonuçlandı. Toplam 19 dosyada toplanan davalar, "anayasa ihlali" davasıyla birleştirildi.
Tutuklular, "vatana ihanetten, meclisin iç tüzüğünü değiştirmekten, Kırşehir'i ilçe yapmaktan, CHP'nin mallarına el koymaktan" suçlu bulundu. DP, Yassıada duruşmalarındaki 6-7 Eylül olaylarından da sorumlu tutuldu.
592 sanıktan 288'inin idam edilmesi istendi. Yargıtay kararı açıklayarak 15 sanığı idam cezasına çarptırdı.
Eski Cumhurbaşkanı Celal Bayar, eski Başbakan Adnan Menderes, eski Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve eski Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın idam cezaları oybirliğiyle alındı.
Eski Meclis Başkanı Refik Koraltan, eski Başkan Yardımcısı Agah Erozsan, İbrahim Kirazoğlu, eski Soruşturma Komisyonu Başkanı Ahmet Hamdi Sancar, eski Soruşturma Komisyonu üyeleri Nusret Kirişçioğlu, Bahadır Dülger, eski bakan Emin Kalafat, eski milletvekilleri Baha Akşit, Osman Kavrakoğlu, Zeki Erataman Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun'un infaz kararları oy çokluğu ile alındı.
Bazı isimler affedildi
Aralarında eski bakanlar, eski milletvekilleri, Soruşturma Komisyonu üyeleri, İstanbul Valisi ve İstanbul Belediye Başkanı'nın da bulunduğu 31 sanık ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Sanıklardan 92'si 20 ila 6 yıl ağır hapis ve 94 ila 5 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bazı sanıklar kısa süreli hapis cezasına çarptırılırken, diğerleri beraat etti.
Birçok yabancı ülke lideri defalarca Cemal Gürsel başkanlığındaki Ulusal Birlik Komitesi'ni infazları durdurmaya çağırdı. Komite bunun üzerine Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu dışındaki kişilerin idam cezasını affetti. Celal Bayar'ın cezası yaş sınırı nedeniyle müebbet hapis cezasına çevrildi.
Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961 sabahı idam edildi.
Menderes ise 17 Eylül 1961'de sağlık muayenesini yapan doktor heyetinden "sağlam" bir rapor aldıktan sonra İmralı Adası'na götürüldü.
İlk durak komutanın odasıydı. Yüzüne idam cezası okundu. Menderes'in dilinden, "Allah milletimize zarar vermesin." cümlesi döküldü. Ölüm koğuşuna gitmeden önce hocayla birkaç dakika konuştu. Daha sonra beyaz bir gömlek giydirildi.
Son sözü, "Devletime ve milletime sonsuz mutluluklar diliyorum" oldu.
Menderes'in idam edilirken son sözleri, "Hayata veda edeceğim şu anda devletime ve milletime sonsuz mutluluklar diliyorum. Şu anda karımı ve çocuklarımı şefkatle anıyorum ..." .
Menderes, 17 Eylül 13.21'de İmralı Adası'nda idam edildi.
"Yeter söz milletindir." diyerek Türkiye hayalini politikaları ve kalkınma atılımlarıyla gerçekleştirmeye çalışan Menderes ve arkadaşları "demokrasi şehidi" olarak tarihine geçti.
Parlamento itibarlarını geri verdi
TBMM tarafından 11 Nisan 1990'da kabul edilen bir kanunla Adnan Menderes ve onunla birlikte idam edilen arkadaşlarının itibarları iade edildi.
Aynı kanun uyarınca Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu'nun cenazeleri 17 Eylül 1990 tarihinde İmralı'dan alınarak devlet töreni ile İstanbul Vatan Caddesi üzerinde inşa edilen anıt mezara nakledildi.
Yassıada'nın geçmişi 60 yıl sonra değişti
Cumhuriyet tarihinin en karanlık dönemlerinden birine ev sahipliği yapan "yas" adası olarak bilinen "yassı" ada, Demokrasi ve Özgürlükler Adası olarak yeniden doğdu.
Yassıada'nın adı 2013 yılında "Demokrasi ve Özgürlükler Adası" olarak değiştirildi. Yeniden yapılanma çalışmaları 2015 yılında başladı. Kültür ve kongre merkezi olması kararı alındı.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan talimatıyla başlatılan proje kapsamında, 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin zulmüne uğrayan Demokrat Partili 592 siyasetçinin 15 ay boyunca hücrelerde ve zindanlarda tutulduğu Yassıada'nın tarihi 60 yıl sonra "Demokrasi ve Özgürlükler Adası"na dönüştü.
Demokrasi ve Özgürlükler Adası, 27 Mayıs 1960 darbesinin 60. yıldönümünde Yassıada; Müze, kütüphane, konferans salonu, Demokrasi Feneri gibi demokrasiyi ve milli iradeyi yansıtan birçok sembol yenilenerek özel bir törenle halka açıldı.
Demokrasi ve Özgürlükler Adası, 27 Mayıs 1960 darbesinin 60. yılında Yassıada; demokrasi ve milli iradeyi yansıtacak müze, kütüphane, konferans salonu ve Demokrasi Feneri gibi birçok sembol yapıyla yenilenerek özel bir törenle halka açıldı.
Türkiye'nin demokrasi ve siyasi tarihinin utanç vesikaları olan darbe, tutuklamalar ve yargılamalar ülkenin genç nesillerine öğretilerek, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu'nun aziz hatıralarının yaşatılması için adada darbe yargılamalarına sahne olan spor salonu 27 Mayıs Müzesi'ne dönüştürüldü.
Adadaki yapılardan biri de dünyanın demokrasi tecrübesi ve insan hakları tarihinin aktarıldığı Demokrasi ve Özgürlükler Müzesi olarak değerlendirildi. Kütüphanesi ve sergi alanlarıyla birlikte ada, tam anlamıyla bir açık hava müzesi olarak tasarlandı.
Adada uluslararası alanda üst düzey katılımcıların da misafir edilebileceği dikkate alınarak 123 odalı kongre oteli, her türlü toplantıya ev sahipliği yapabilecek 500 kişilik kongre merkezinin yanı sıra cami, anıt ve park ile meydanlar da inşa edildi.
TBMM Başkanı Mustafa Şentop'un ilk imza sahibi olduğu, AK Parti ve MHP milletvekillerinin imzasını taşıyan, 1924 Tarih ve 491 Sayılı Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun Bazı Hükümlerinin Kaldırılması ve Bazı Hükümlerinin Değiştirilmesi Hakkında Geçici Kanun'un Bazı Maddelerinin Yürürlükten Kaldırılması ve Neden Olunan Mağduriyetlerin Giderilmesi Hakkında Kanun Teklifi, 23 Haziran'da Mecliste oy birliğiyle kabul edildi.
Söz konusu kanunla Yüksek Adalet Divanı'nın kullandığı yetkilerin hukuki dayanağını oluşturan ve halen yürürlükte bulunan kanun hükümleri geçmişe dönük yürürlükten kaldırıldı.
Yeni dava yolu öngörülerek Yüksek Adalet Divanı'nın kuruluşuna ve yetkilerine ilişkin kanun hükümlerinin yürürlükten kaldırılmasıyla hükümsüz hale gelen kararlardan kaynaklanan zararların tazminine imkan sağlandı ve kararlarının adli sicil ve her türlü arşiv kayıtları silindi.
Yüksek Soruşturma Kurulu ile Yüksek Adalet Divanı tarafından haklarında soruşturma ve kovuşturma yürütülenlerin uğradıkları manevi zararlar, Hazine tarafından karşılanacak. Bu kişilerin mal varlığı değerlerinin müsadere edilmesinden kaynaklanan maddi zararları da giderilecek.
Düzenleme, 27 Mayıs 1960'tan itibaren geçerli olmak üzere 1 Temmuz'da Resmi Gazete'de yayımıyla yürürlüğe girdi.