Plüton Artık Neden Bir Gezegen Değil? Neden Gezegenlikten Çıkarıldı?
Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Uzun yıllar boyunca "9. gezegen" olarak bildiğimiz Plüton, 2006 senesinde gezegen olma statüsünü kaybetti. Bu, Plüton'un -muhtemelen- hiç umrunda olmamakla birlikte, yeryüzü insanlarının aklına neden böyle bir değişikliğe gidildiği sorusunu getirdi. Bizlerin aklına getirdiği şey ise, insanların kendi akılları sıra koydukları tanımların, doğa için ne kadar önemsiz olduğu idi. Tıpkı bir hayvana "Sen insansı maymunlardansın." diye isim takmamız gibi.
Aslında Plüton "gezegen" ünvanını tamamen yitirmedi. Artık "cüce gezegen" olarak anılıyor. Tanımsal olarak cüce gezegen, bir gezegen kadar büyük kütleli olmayan, ancak bir uydu kadar da küçük kütleli olmayan gök cisimlerine verdiğimiz bir isimdir.
Plüton'un Gezegenlikten Çıkarılışı
Plüton, Güneş Sistemi içerisinde, Güneş'in etrafında dönen en büyük 2. cüce gezegendir, birincisi ise Eris cüce gezegenidir. Günümüzde bu tip cüce gezegenlere Plüton'un şerefine "plutoid" adı da verilse de, Eris'in 2005 yılındaki keşfi, Plüton'u gezegen olmaktan çıkaracak kararlar silsilesinde de önemli bir basaak olmuştur.
Plüton'un gezegenlik statüsü, aşırı ufak olmasından ötürü 1992 yılından beri sorgulanmaktaydı. Ancak ortada resmi bir "gezegen" tanımı bulunmadığı için, kimse Plüton'u neye dayanarak gezegenlik statüsünden çıkaracağını bilemiyordu. Bu nedenle daha ziyade astronomi çervrelerinde bir espri konusu olarak kalıyordu.
Fakat 2005 yılında Eris'in keşfi, işleri değiştirdi. Kuiper Kuşağı'nda bulunan ve Plüton'dan %27 daha büyük olan Eris, Güneş Sistemi'nde bunun gibi daha birçok gök cismi olabileceğinin farkına varılmasına neden oldu. Bu da, 2006 yılında 26'ıncı defa toplanan Uluslararası Astronomi Birliği'nin (UAB), bu toplantı sırasında resmi bir gezegen tanımı yapması kararına neden oldu.
Bunun sebeplerinden en önemlisi pratik gerekçeler: UAB'nin Minik Gezegen Merkezi'nin yardımcı yöneticisi Gareth Williams, Güneş Sistemi'nde keşfedilen her gök cismine "gezegen" diyecek olursak bunun kısa sürede çok kafa karıştırıcı bir hal alacağını söylüyor. Söylediğine göre eğer ki Plüton bir gezegen olarak kalırsa, Güneş Sistemi'ndeki gezegenlerin sayısı 24 veya 25'e kadar çıkabilir! Şöyle vurguluyor:
Önümüzdeki 10 yıl içerisinde bu sayı 50'ye ve hatta 100'e kadar çıkabilir. Okullarda çocuklarımızın bu kadar fazla gezegeni ezberlemesini ister miyiz? Hayır! Sayıyı düşük tutmayı tercih etmeliyiz.
Gezegen Olmanın Şartları
Bir gök cisminin gezegen olabilmesi için şu şartlar gerekiyor:
- Güneş'in etrafında dönmesi gerekiyor.
- En azından kabaca küresel olabilecek kadar iri olması gerekiyor.
- Bir gökcisminin gezegen olabilmesi için aynı zamanda kütleçekim kuvveti sayesinde "bulunduğu yörüngeyi temizlemiş olması" gerekiyor. Yani kendi yörüngesini işgal eden hiçbir gök cismi bulunmamalı.
Plüton, ilk iki kuralı sağlasa da, bu kuralı sağlamıyor. En azından yörüngesinin büyük bir kısmında bunu yapamıyor.
Dürüst olalım: Özellikle de üçüncü kural, spesifik olarak Plüton, Eres ve Ceres gibi gök cisimlerini gezegen statüsünden dışarıda bırakmak için koyulmuş vaziyette.
Herkes bu tanımdan memnun değil. Astrofizik Merkezi iletişim müdürü olan ve münazaranın düzenlenmesinde görev alan David Aguilar şöyle söylüyor:
Bu hiç mantıklı değil. Cüce bir meyve ağacı da, bir meyve ağacı değil midir? Cüce bir tavşan da tavşan değil midir?
Ancak bu tarz bazı itirazlara rağmen, nihayetinde gezegen tanımı ve Plüton'un gezegenlikten çıkarılma kararı UAB üyeleri tarafından onaylandı.
Dolayısıyla Plüton artık resmi bir gezegen değil ve tanımlarda bir değişim yapılmadığı müddetçe de tekrar bir gezegen olamaz.
Bu sebeple 2006 yılında Güneş Sistemi'ndeki gezegen sayısı 9'dan 8'e indi. Hatta Sistem içerisindeki gezegenlere artık "Plüton öncesi" deniyor. Çünkü Plüton, en dış yörüngedeki gök cisimlerinden biri olarak, "gezegenlerin sınırı" olarak görülüyor. Tabii kendisi bu sınıra dahil değil. En azından 2006'dan beri...
Gezegen Tanımı Yapabilecek Konumda mıyız?
Harvard Üniversitesi'nin Gezegen ve Yaşam Girişimi yöneticisi astronom Dimitar Sasselov, "gezegen" sözcüğünün bilimsel bir tanıma ihtiyaç duymadığını ileri sürüyor. Çünkü ona göre, henüz bir cismi "gezegen" olarak tanımlayabilmek için yeterli bilimsel bilgiye sahip değiliz. Sebebi ise şu:
Güneş'ten başka yıldızlar etrafında dönen binlerce gezegen keşfettik. Bunların nasıl oluştuklarını anlayana kadar ve gerçekten neye benzediklerini öğrenene kadar, yapacağımız her tanım zamansız olacaktır. Plüton, bilimsel bir mantığa göre bir gezegen olabilir de, olmayabilir de... Şimdilik, bir varsayılan ayar olarak Plüton'u gezegen olarak görmeliyiz.
Saygın Harvard astronomu ve tarihçisi Owen Gingerich, Plüton kararından memnun olmayanlar arasında. Gingerich, 2006 senesinde UAB Plüton için oylama yaparken oradaydı. Ancak oylamanın, zaten birçok üye evlerine döndükten sonra yapıldığını söylüyor. Sayı vermek gerekirse, organizasyonun 10.000 üyesinden sadece 424'ünün varlığında oylama yapılmış. Gingerich şöyle söylüyor:
Oylama sorumluları Plüton'un rütbesinin alınmasına yönelik onay kararının tekrar gözden geçirilmesine yönelik bir oylama yapma kararı aldıklarında, birçok kişi bunu tekrar oylamayı reddetti. Çünkü hepsi öğle yemeğine gitmek için sabırsızlanıyordu. Öylece, oldu bitti.
Fakat ne olursa olsun, 2006 yılından günümüze pek bir şey değişmedi. Plüton hala bir gezegen değil, hala Güneş'in etrafında dönüyor ve hala bizim tanımlarımızı umursamıyor.
Plüton Hakkında Bilgiler
Plüton'un ekvatorundaki çapı 2.274 kilometredir. Dünya'nın ekvatoral çapı olan 12.756 kilometreye kıyasla oldukça ufaktır. Kütlesel olarak da Dünya'nın yüzde 0.2'si kadar bir kütleye sahiptir.
Bir gök cisminin, örneğin Plüton'un, büyük bir kütleye sahip olamamasının ana sebebi, 4.57 milyar yıl önce Güneş Sistemi'miz oluşurken, bu gök cisimlerini oluşturacak materyallerin çok fazla kütlede olmamasıdır. Genellikle bu tip ufak gök cisimlerinin etrafında ondan daha büyük gök cisimleri oluşmuş ve materyalin büyük kısmı onların kütleçekimi sebebiyle onların yapısına katılmıştır.
Plüton, çevresel olarak ise ekvatorda 7323 kilometredir. Bu, Dünya'nın ekvatoral çevresinin yüzde 18'ine eşittir. Plüton'un yüzeyi, Rusya'nın yüzölçümünden küçüktür.
- M. D. Lemonick. The People Have Voted: Pluto Is A Planet!. (2014, Eylül 26). Alındığı Tarih: 16 Nisan 2019. Alındığı Yer: Time
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci