irlanda ulusal mücadelesindeki yeri yalnızca kültürel bir uyanış hareketi olarak kısıtlanamayacak kadar önemli olan; avrupa'nın en eski medeniyetlerinden keltlerin, etnik kimliklerini koruma yolundaki adımlarının pik noktası sayılan akımdır.
16. yüzyılda ingiltere'nin protestanlığı kabulünün ardından katolik kiliseye olan bağlılığını sürdüren irlandalılar; ingilizlerin yoğun şekilde dini, ekonomik, hukuki ve kültürel eşitsizliğine maruz kalmaya başlar. adalarına yerleştirilen protestan topluluklarla aralarındaki ekonomik uçurum gün geçtikçe derinleşmiş; katolikler adanın yoksul, protestanlar ise varlıklı grupları haline gelmiştir. zaman zaman ayaklanmalarla direnmeye çalışsalar da irlandalı katolikler, ingilizlerin şiddeti ve hukuki baskılarıyla giderek daha fazla karşılaşır. tüm bunlar klasik bir mezhep çatışması gibi görünse de aslında katolikler açısından sorun toplumsal eşitsizlikle ilgilidir. protestan ingiliz hakimiyeti tarafından verilmek istenen mezhep kavgası izlenimi, ayrışmanın 19. yüzyılın ikinci yarısına dek derinleşmesine sebep olur. fransız devrimi sonrasında avrupa'ya yayılan milliyetçi hareketlerin de etkisiyle sesini daha fazla duyurmaya başlayan irlandalı katolikler için 1845 yılındaki büyük kıtlık son damla olur.
bağımsızlık mücadelelerini, yalnızca dini ayrışmayla tanımlanamayacak şekilde yürütmelerinin gerekliliğini hisseden toplum; ulusal bir kimlik inşasına girişir. kökenlerini oluşturan kelt etnik kimliği, lisanı, kültürü, sporu; birleştirici bir üst kimlik olarak tanımlanır böylece mezhebinden bağımsız tüm irlandalıları kapsayan bir çatı oluşturulur.
bu noktada toplumun önde gelen entelektüellerinden yazarlar, şairler, zanaatkarlar, ressamlar öncülüğünde sanatsal ve kültürel bir uyanış hareketi başlatılır. gaelce dili tekrar halka öğretilmeye çalışılır, pagan kelt kültürü, kelt mitolojisi ve gelenekleri öne çıkarılır. nitekim 20. yüzyılın başlarına doğru bu uyanışı destekleyenler arasında epeyce protestanın da bulunması, yöntemin başarılı olduğunu gösterir.
kelt uyanışının izlerine ve muhafazakarlar-cumhuriyetçiler arasındaki mücadelenin irlanda toplumsal hayatına yansımalarına, james joyce
'un dubliners
kitabındaki öykülerinde tanık olmak mümkündür.