ÂLİ İMRÂN SÛRESİ
Medine'de inmiştir. 200 âyettir.
Sûreyi Takdim
Âl-i İmrân sûresi Medine'de inen uzun sûrelerdendir. Bu mübarek sûre, iki Önemli dinî esası ihtiva etmektedir. Bunlardan birincisi, inanç ve bununla ilgili olarak Allah'ın birliğine dair getirilen deliller. İkincisi, dinî, hukukî hükümler, özellikle gaza ve Allah yolunda cihadla ilgili hükümler:
1. Âyet-i kerimeler, Allah'ın birliğini, peygamberliği ve Kur'an'ın doğruluğunun isbat, Ehl-i kitab'm İslam, Kur'an ve Hz. Peygamberimiz (s.a.v.) ile ilgili konuların etrafında meydana getirdikleri şüpheleri red et*mek için gelmiştir. Bakara sûresi, Ehl-i kitab'm birincisi olan Yahudiler zümresinden söz etmektedir. Onların hakikatini ortaya çıkarmakta ve ni*yetlerini art düşüncelerini ve fıtratlarında olan adîlik ve hilekârlıkları açıklar. Âl-i İmrân sûresi ise Ehl-i kitab'm ikinci zümresi olan Hıristiyan-lardan söz eder. Bunlar Hz. İsa (a.s.)nın durumu hakkında Rasulullah (s.a.v.) ile cedelleşmişler, onun ilâhlığını iddia etmişler, Hz. Muhammed (s.a.v.)'in peygamberliğim yalanlamış ve Kur'an'ı inkâr etmişlerdir. Bu mübarek sûre*nin yaklaşık olarak yarısı onlardan bahseder. Bu âyetlerde, Hıristiyanların ortaya attıkları şüpheler sağlam ve kesin delillerle reddedilmiştir. Özellik*le Hz. Meryem ve Hz. İsa (s.a.) ile ilgili konularda, Hıristiyanların sapık iddialarını reddetmiş ve konuya açıklık getirmiştir. Bu tavizsiz red çerçe*vesinde Yahudilerin tutumları ile ilgili bazı işaretler, onları kınamalar ve Ehl-i kitab'ın hile ve desiselerinden müslümanları sakmdırmalar da yer al*maktadır.
2. Hacc farizası, cihad, faizli muamele ve zekatı vermeyenlerle ilgili bazı dinî, hukukî hükümlerden bahs edilmiştir. Bu âyetlerde Bedir ve Uhud gazaları ve bu gazalardan Müslümanların alacağı dersler geniş bir şekilde anlatılır: Müslümanlar Bedir savaşında zafer kazandı, Uhud'da ise Peygam*ber (s.a.v.)]in emrini yerine getirmedikleri için yenildiler. Bu yenilgiden sonra kâfir ve münafıklardan birçok moral bozucu ve onur kırıcı laflar işittiler. Bunun üzerine Yüce Allah bu dersteki hikmeti onlara açıkladı. Bu hikmet şudur: Yüce Allah mü'mini kâfirden ayırmak için, mü'minlerin saf*larını münafıklardan temizlemek istedi. Bu mübarek âyetler, aynı zaman*da, nifaktan, münafıklardan ve onların, mü'minlerin azimlerini kırma gay*retlerinden bahseder. Bu âyetler gökleri, yerleri ve bunlarda bulunan sağ*lam ve eşsiz sanatları, hikmet sahibi yaratıcının varlığını gösteren hariku*lade şeyleri ve sırları tefekkür etme ve düşünmeyi anlatarak sona erer. Bu âyetler cihadı ve aşağıdaki kısa ve şümullü emirleri gerçekleştirmek uğrunda cihad edenleri zikrederek son bulur. Zira hayır bu emirlerle gerçek*leşir, büyük zaferler bunlarla elde edilir, kurtuluş ve başarı bunlarla tamam*lanır. Bu emirleri ihtiva eden son âyet şudur "Ey iman edenler! Sabredin; sebat gösterin; ha*zırlıklı ve uyanık bulunun, Allah'tan korkun ki, başarıya ulaşabiîesiniz.[1]
Sûrenin Fazileti
Nuvas b. Sem'ân der ki: Rasullullah (s.a.v.)'m şöyle dediğini işittim: "Kıyamet gününde Kur'an ve onunla amel eden kimseler getirilirken Baka*ra ve Âl-i imrân sûreleri onların önünde gelir.[2]
İsimlendirilmesi
Bu sûrede faziletli bir aile olan İmrân ailesinin kıssası anlatıldığı için sûreye Âl-i İmrân ismi verilmiştir. İmrân, Hz. İsa (a.s.)'nm annesi olan Meryem'in babasıdır. Bu kıssada Hz. Meryem el-Betül'ün ve oğlu İsa (a.s.)'-nıh doğumu gibi ilâhi kudrete delalet eden mevzular zikredilmiştir.[3]
Rahman ve Rahîm Olan Allah'ın Adıyla
1. Elif, Lâm, Mîm.
2. Hayy ve Kayyûm olan Allah'tan başka ilâh yok*tur.
3,4. (Rasulüm!) O, sana Kitab'ı hak ve önceki ki*tapları tasdik edici olarak tedricen indirmiş; daha önce de, insanlara doğru yolu göstermek üzere Tevrat ile İn*cil'i ve Furkan'ı indirmiştir. Bilinmeli ki, Allah'ın â-yetlerini inkâr edenler için şiddetli bir azap vardır. Al*lah, suçlunun hakkından gelen mutlak kudret sahibi*dir.
5.Şüphesiz ki ne yerde, ne de gökte hiçbir şey Al*lah'a gizli kalmaz.
6. Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren Odur. O'ndan başka ilâh yoktur. O mutlak izzet ve hik*met sahibidir.
7. Sana Kitab'ı indiren O'dur. O'nun bazı âyetleri muhkemdir ki, bunlar Kitab'ın esasıdır. Diğerleri de müteşâbihtir. İşte kalplerinde eğirilik olanlar, fitne çıkarmak ve te'vil etmek için müteşâbih âyetlere uyar*lar. Halbuki O'nun te'vilini ancak Allah bilir, tlimde yüksek payeye erişenler ise: "O'na inandık. Hepsi Rab-bimiz tarafından dır." derler. Bunu ancak akl-ı selim sahipleri düşünüp anlar.
8. (Onlar şöyle yakarırlar "Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalblerimizi eğriltme. Bize tarafından rahmet bağışla. Eminiz ki, lütfü en bol olan sensin.
9. Rabbimiz! Gelmesinde şüphe edilmeyen bir günde, insanları mutlaka toplayacak olan sensin." Allah asla sözünden dönmez.
Kelimelerin İzahı
Hayy, daima var olan, yok olmayan ve ölmeyen demektir.
Kayyûm, kullarının işlerini yürüten.
Tasvir, bir şeye^ muayyen bir şekil vermektir. O sizi yaratır demektir.
Erhâm, rahim kelimesinin çoğuludur. Rahim ise, ceninin ya*ratıldığı yer demektir.
Muhkem, mânâsı açık olan şeydir. Kurtubî şöyle der: Muh*kem, tevili bilinen, mânâsı ve tefsiri anlaşılan âyettir. Müteşâbih, mânâsı*nı hiç kimsenin bilemiyeceği âyet demektir. Allah bunlarla ilgili ilmi ken*disine has kılmış, kimseye vermemiştir. Sûre başlarında bulunan hurûf-ı mukattaa bu kabildendir. Muhkem ve müteşâbih hakkında belirtilen en güzel görüş budur.[4]
Ümmü'l-kitab, Kitabın aslı, esası ve anası demektir: Zeyğ, haktan sapmaktır. Bir kimse doğru yoldan saptığında « denilir.
Te'vil, tefsir demektir. Aslı, dönmek ve varılacak yere varmak mânâsına gelen Jji kelimesidir. Bir iş varılacak merhaleye geldiğinde denilir.
Rüsûh, bir şeyde sebat edip, yerleşmek demektir. Şâir şöyle der:
Leyla'nın sevgisi kalbime yerleşti. Zaman o sevgiyi değiştirmedi.[5]
Nuzûl Sebebi
Bu âyet-i kerimeler, Necran Hır i stiy anlarından bir heyet hakkında inmiştir. Heyet altmış kişi olup bunlardan ondört tanesi ileri gelenlerdendi. Bunların içinden üç tanesi de en büyükleri idi. Bunların birincisi, emirleri Abdülmesih, ikincisi müşirleri el-Eyhem, üçüncüsü de âlimleri yani pisko-. poslan Ebu Harise b. Alkame idi. Bu üç kişi Hz. Peygamber (s.a.v.)'e gele*rek O'nunla heyet adına konuştular. Bunlar bazan, İsa, Allah'ın kendisidir. Çünkü p ölüleri diriltiyordu; bazan "O, Allah'ın oğludur, çünkü babası yok*tur. Bazan da "O, üçün üçüncüsüdür. Çünkü Allah çoğul sıygasıyle, yaptık, söyledik" diyor. Eğer Allah tek olsaydı, yaptım, söyledim, derdi, dediler. Bundan sonra Rasulullah (s.a.v.) ile aralarında şu müzakere geçti. Rasulul-lah (s.a.v.) "Siz Rabbımizin diri olduğunu, Ölmeyeceğini, İsa'nın Öleceğim bilmiyor musunuz?" dedi. "Evet" dediler. Rasulullah (s.a.v.) "Her çocuğun mutlaka babasına benzeyeceğini bilmiyor musunuz?" diye sordu. "Evet, bi*liyoruz" dediler. Rasulullah (s.a.v.) "Rabbimizin herşeyi idare ettiğini, ko*ruduğunu, muhafaza ettiğini ve herşeye rızık verdiğini bilmiyor musunuz? İsa bunları yapabilir mi?" dedi. "Hayır" dediler. "Göklerde ve yerde hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmadığını bilmiyor musunuz? İsâ, Allah'ın bildirdiğin*den başkasını bilir mi?" dedi. "Hayır" dediler. Rasulullah (s.a.v.) "Rabbi*miz yemez, içmez, kaza-i hacette bulunmaz, İsa ise yer, içer ve kaza-i ha*cette bulunurdu, bunu bilmiyor musunuz?" dedi. Onlar, "evet", dediler. Hz. Peygamber (a.s.) "Öyle ise, İsa sizin iddia ettiğiniz gibi nasıl olur?" dedi. Bunun karşısında sükût ettiler, inkâr etmekten başka bir yol bulamadılar. Bunun üzerine Yüce Allah, sûrenin ilk seksen küsur âyetini indirdi.[6]
Âyetlerin Tefsiri
1. Elif, lâm, mîm. Bu harfler Kur'an'm i'cazına ve onun, bu hecâ harflerinin benzerlerinden meydana geldiğine bir işarettir. Bakara sûresi'nin başında, bununla ilgili açıklama yapılmıştır.[7]
2.Ondan başka bir Rabb ve gerçek mabud yok*tur. O devamlı" var olup ölmeyen ve kullarının işlerini yürütendir.[8]
3. Ey Muhammed! O, sana Kur'an'ı kesin delillerle, ondan önce inip de ona uygun olan kitapları tasdik edici olarak indirdi.[9]
4. Kur'an'ı indirmeden Önce de, İsrâîloğullarını! Doğru yola iletmek için iki büyük kitabı, Tevrat ve İncil'i indirmişti. Furkan'ı indirdi. Furkan'dan maksat bütün semavî kitaplardır. Çünkü onlar hakkı bâtıldan, hidâyeti dalâletten ayırırlar. Bir görüşe göre, Furkan'*dan maksat Kur'an'dır. Şanını ta'zim için tekrar edilmiştir.[10] Allah'ın âyetlerini inkâr edip onları bâtıl şeylerle değiştirenler için âhirette elem verici, büyük bir azap vardır.ly.i Allah, işine hâkimdir, kimse ona galip gelemez. Kendisine isyan eden*lerden intikam alır.[11]
5.Şüphesiz ki yerde ve gökte hiç bir şey O'nun bilgisinden uzak ve O'na gizli kalamaz. O kâinattaki her şeyden haberdardır. Hiçbir şey O'na gizli değildir..[12]
6. Annelerinizin rahminde size dile*diği şekli veren ve erkek, kadın, güzel, çirkin olarak dilediği gibi yaratan O'dur. O'ndan başka bir Rab yoktur. Birlik ve ilâhlıkta tektir. Mülkünde azîz, sanatında hikmet sahibidir Bu âyette, Hıristiyanla*rın iddiaları red edilmektedir. Çünkü onlar İsa (a.s.)'nın ilâhlığını iddia e-derler. Yüce Allah Hz. İsa'nın ana rahminde şekillendirilmiş olması ve gaybı bilmemesi sebebiyle, onun diğerleri gibi bir kul olduğuna dikkat çekti[13]
7. Ey Muhammedi Sana Kur'an-ı Kerim'i indi*ren O'dur. Kur'an'ın bazı âyetlerinin delâleti açıktır. Onlarda herhangi bir| kapalılık ve karışıklık yoktur. Helal ve haram âyetleri böyledir. Bu âyetler, Kitab'ın aslı ve esasıdır. Diğerleri de müteşâbihtir. İnsanların bir çoğu bunların ne mânâya geldiğini anlıyamazlar. Müteşâbih âyetleri, muhkem ve mânâsı açık olan âyetler yardımıyle anlamaya çalışan doğruyu bulur. Bunun aksini yapan sapıtır. Bu*nun içindir ki Yüce Allah şöyle buyurur: Kalplerinde hidâyeti bırakıp dalâlete düşme eğilimi bulunanlar müteşâ*bih âyetlere uyar ve onları kendi arzularına göre tefsir ederler. * Bunu yapanlar, insanları, dinleri hususunda fitneye düşürmek ve halka, sapık Hıristiyanların yaptığı gibi, Allah'ın kelamını tefsir etmeyi murat ettikleri intibaını vermek için yaparlar. Nitekim Hıristiyanlar Hz. İsa (a.s.) hakkında, O, Allah'ın Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve kendisin*den bir ruhtur,[14] mealindeki âyeti, Hz. İsa'nın Allah'ın oğlu olduğu veya on*dan bir parça olduğu şeklinde yorumlamış ve bunu iddialarına delil getir*mişler; Hz, İsa (s.a.)'nın ulûhiyyetini iddia etmiş ve onun Allah'ın kullarından bir kul ve peygamberlerinden bir peygamber olduğuna delâlet eden "O, sadece kendisine nimet verdiğimiz bir kuldur[15] mealindeki muhkem âyeti terketmişlerdir. * Müteşâbih âyetlerin tefsirini ve ha*kikî mânâsını, tek olan Allah'tan başka hiç kimse bilmez İlimde derinleşmiş kimseler ise, müteşâbih âyetlere ve bunların Allah katından geldiğine inanırlar ve muhkem ve mü-teşâbihin hepsi hak ve gerçektir. Çünkü Allah kelamıdır, derler. Akl-ı selim sahibi ve münevver kimselerden başkası düşünüp öğüt almaz.[16]
8. Ey Rabbimiz! Bizi doğru dinine ve şeria*tına ulaştırdıktan sonra, kalplerimizi haktan saptırıp dalâlete düşürme, tü Fazl ve kereminle bize bir rahmet ihsan ederek onunla bizi hak din üzerinde sabit kıl. Sen bizim, fazlınla kullarına lütuf ve ihsanda bulunan Rabbimizsin.[17]
9. Ey Rabbimiz! O korkunç hesap gününde mahlukatı bir araya getirecek sensin. O günün geleceğinde şüphe yoktur. Nitekim şöyle buyuruyorsun: "Kendisinden başka hiçbir ilâh bulun*mayan Allah elbette sizi kıyamet günü toplayacaktır. Bunda asla şüphe yoktur. Kim, Allah'tan daha doğru söz söyler[18] Ya Rabbi! Senin va'din haktır. Sen va'dinden dönmezsin. [19]
Edebi Sanatlar
1. Yüce Allah, Kur'an'ın diğer semavî kitaplara üstünlüğünün kemalini göstermek için, Kur'an yerine cins isim olan el-Kitab tabirini kullanmıştır. Sanki, kitap ismini almaya layık olan sadece odur, ve gerçekte öyledir.
2. Bu ifade, Kur'an-ı Kerim'den önce gelen semavî kitaplar*dan kinayedir. Önce gelen kitaplar çok açık ve meşhur oldukları için, bun*lar, Kur'an'ın önünde mânâsına gelen sözüyle ifade edilmişlerdir.
3. Yani, hakkı bâtıldan ayıran diğer kitapları da indirdi. Bu bölüm umumî olanı hususî olana atıf kabilindendir. Çünkü önce hususî olarak üç kitap zikredildi. Sonra bunlara itina ile birlikte bütün kitapları ifâde eden el-Furkan ismi kullanıldı,
4. Şerif Râdî şöyle der: Bu bir istiaredir. Bundan maksat, bu âyetlerin, kitabın aslı olduğunu ve ondaki bütün özetlerin mânâsını cem etmiş bulunduğunu bildirmektir. Bu âyetler, kitabın anası durumundadır, Sanki Kur'an'ın diğer âyetleri bunlara tabi veya bunlarla alakalıdır. Bu du*rum, çocuğun annesi ile olan ilgisine ve önemli işlerinde ona sığınmasına benzer.[20]
5. Bu da bir 'istiaredir. Bundan maksat, ilimde derin*leşmiş kimselerdir. Böyle kimseler, ağır bir şeyin çukur bir yere yerleş -nıesine teşbih edilmiştir. Bu ifadesinden daha beliğdir.[21]
Faydalı Bilgiler
1. Müslim'in Hz. Aişe (r.a).'dan rivayetine göre Rasulullah (s.a.v.) ... âyetini oku*du sonra şöyle buyurdu: Kur'an'm mütesâbih âyetlerine uyanları görürseniz, bilin ki, Allah'ın bu âyette anlattıkları o kimselerdir. Onlardan sakınınız.[22]
2. Kurtubî şöyle der: Muhkem ve mütesâbih hakkında söylenenlerin en güzeli şudur: Muhkem, tevili bilinen, mânâsı ve tefsiri anlaşılan âyettir. Mütesâbih ise mânâsını hiç kimsenin bilemiyeceği âyet demektir. Allah, bunlarla ilgili bilgiyi kendisine has kılmış, kimseye vermemiştir. Hiçkimse onları bilmeye yol bulamaz. Bazıları şöyle demiştir: mütesâbih âyetler; kıyametin kopma zamanı, Ye'cüc Me'cüc'ün çıkışı, Deccal'ın zu*huru ve İsa (a.s.) ile ilgili bazı âyetlerle, sûre başlarındaki huruf-u mukattaâdır.[23]
3. Kur'an'm âyetleri, muhkemler ve müteşâbihler olmak üzere iki kısımdır. Nitekim âyet-i kerime bunu göstermektedir. Eğer: Bu âyetle, Hud süresindeki, Kur'an'ın tümünün muhkem olduğunu bildirenajU âyetleri muhkem kılınmış bir kitap[24] ve Zümer süresindeki, Kur'an'm tümünün mütesâbih olduğunu bildiren, "Allah, âyetleri mütesâbih kitabı, sözlerin en güzeli olarak indirmiştir[25] âyetlerini bağdaştırmak nasıl mümkün olur? denirse, şöyle cevap verilir: Bu âyetlerin arasında bir çelişki yoktur. Çünkü her âyetin, konumuzun dışında kendine mahsus bir mânâsı vardır.. nun mânâsı: Onda herhangi bir ayıp, kusur yoktur. O, hak sözdür, lafızları açık, mânâları sahihtir, nin mânâsı ise, onun âyetleri güzellik bakımından birbirine benzer, birbirini tasdik eder, şeklindedir. Buna göre, âyetler arasında bir çelişki ve çatışma yoktur.
4. Buharî'nin Said b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre, bir adam İbn (r.a.)'a şöyle der;
bana birbirleriyle çelişkili gelen bazı şeyler buluyorum. İbn Abbas Qnlar nedir?" diye sorunca adam şöyle sıralar:
"Sura üflendiği zaman, artık ne aralarında soy sop vardır, ne de birbir*lerini soruşturacaklardır[26] âyeti ile onlardan bir kısmı diğerlerine yönele*rek birbirlerini sorumlu tutmaya çalışırlar[27] âyeti; "Allah'tan hiç bir ha*beri gizleyemezler[28] âyeti ile "Rabbimiz! Vallahi biz müşriklerden değil*dik[29] âyeti arasında çelişki vardır. İşte bu âyette, müşrik oldukları haberini gizlemişlerdir. Allah, Nâziât sûresinde gökleri yerden önce, Fussilet sûre*sinde ise yeri göklerden önce yarattığını zikretmiştir. Bir çok yerde ise "Allah gafur ve rahimdi" "Allah azîz ve hakimdi" ve.«... "Allah işitici ve görücü idi" buyrulmuştu. Sanki daha Önce böyle imiş de, şimdi böyle değil mânâsı anlaşılmaktadır.
İbn Abbas (r.a) şöyle cevap verir: "Aralarında soy sop çekişmesi yok*tur" âyeti, birinci nefhadaki durumu anlatır. Nitekim Allah "Sura üfürü-lünce, Allah'ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde ve yerde ne var*sa hepsi ölecektir[30] buyurur. Buna göre o anda aralarında nesep çekiştir*mesi olmadığı gibi soruşturma da yoktur. Sonra ikinci üfürülüşte birbirleri*ni sormaya başlarlar. "Biz müşriklerden değildik" âyeti ile "Allah'tan hiçbir haberi gizleyemezler" âyetine gelince, Allah, ihlaslı kimselerin günahlarını bağışlar. O zaman müşrikler birbirlerine, "Gelin, biz de müşrik değildik" diyelim derler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler de yaptıklarını azaları anlatır. Böylece Allah'tan, hiçbir şeyin gizleneme*yeceğini anlarlar. O zaman, kâfirler, "Keşke müslüman olsaydık" derler. Göklerin ve yerin yaratılışına gelince; Allah, yeri iki günde yarattı, sonra semaya yönelerek onları da yedi kat olarak iki günde yarattı. Bundan sonra da diğer iki günde yeri döşedi. Ondan su, yeşillik ve otlaklar çıkardı. Sonra orada, dağlan, ağaçları, kıtaları ve aralarında olanları yarattı. İşte, Nâziât süresindeki "Ondan sonra da yer küreyi döşedi,[31] âyetinin mânâsı budur. İşte buradan anlaşılıyor ki, Allah, ilk iki günde arzı yarattı, sonraki iki günde gökleri yarattı ve en son iki günde de arzı döşedi.
"Allah Gafur ve Rahîm'di.." gibi sözlerine gelince, Yüce Allah kendi*ni böyle niteledi. O devamlı olarak böyledir. Sana yazıklar olsun, Kur'an sana çelişkili gibi gelmesin. Çünkü onun hepsi Allah kalındandır.[32]
10. Bilinmelidir ki inkâr edenlerin ne malları, ne de evlatları Allah huzurunda kendilerine bir fayda sağlayacaktır. İşte onlar cehennemin yakıtıdır.
11. (Onların yolu) Firavun hanedanının ve onlar*dan öncekilerin tuttuğu yola benzer. Onlar bizim âyet-lemizi yalanladılar, Allah da kendilerini günahları yü*zünden yakalayıverdi. Allah'ın cezası çok şiddetlidir.
12. İnkâr edenlere de ki: "Yakında mağlup olacaksınız ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir kalma yeridir."
13. (Bedir'de) karşı karşıya gelen şu iki gurubun halinde sizin için büyük bir ibret vardır. Biri Allah yo*lunda çarpışan bir gurup, diğeri ise bunları apaçık kendilerinin iki misli gören kâfir bir gurup. Allah dile*diğini yardımı ile destekler. Elbette bunda basiret sa*hipleri için büyük bir ibret vardır.
14. Nefsânî arzulara, (özellikle) kadınlara, oğul*lara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, salma at*lara, sağmal hayvanlara ve ekinlere karşı düşkünlük in*sanlara çekici kılındı. Bunlar, dünya hayatının geçici menfaatleridir. Halbuki varılacak güzel yer, Allah'ın katındadır.
15. De ki: "Size bunlardan daha iyisini bildireyim mi? Takva sahipleri için Rableri yanında, içinden ır*maklar akan, ebediyyen kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'ın hoşnutluğu vardır." Allah kullarını çok iyi görür.
16. (Bu nimetler) "Ey Rabbimiz! îman ettik, öyley*se bizim günahlarımızı bağışla, bizi ateş azabından koru." diyen;
17. Sabreden, dürüst olan, huzurda boyun büken, hayra harcayan ve seher vaktinde Allah'tan bağış dile*yenler (içindir),"
Âyetlerin Önceki Âyetlerle Münasebeti
Yüce Allah, önceki âyetlerde mü'minlerin, Allah'ın kendilerini iman üzere sabit kılması için ettikleri dua ve niyazlarını anlattı. Bu âyetlerde ise, kâfirleri küfre sevkeden sebebi, yani bu hayattaki mal ve evlat çokluğuna aldanmalarını anlatmakta ve bu varlıkların, dünya da onlara hiçbir faydası olmayacağı gibi âhirette de Allah'ın azabını onlardan uzak*laştıramayacağını açıklamaktadır. Buna misal olarak Bedir Gazvesini ve*rir. Zira orada Allah'ın ordusu ile şeytanın ordusu karşı karşıya gelmiş. Ne*ticede, çok olmalarına rağmen kâfirler mağlup olmuş; az olmalarına rağ*men mü'minler zafer kazanmıştı. Kâfirlerlerin malları ve evlatları onlara fayda vermemişti. Yüce Allah daha sonra, dünyevî arzulan, insanların elde etmek için birbirleriyle rekabet ettikleri dünya mallarını anlatmakta, son olarak da, iyiler için Allah katında olanların daha hayırlı olduğunu bildir*mektedir.[33]
Kelimelerin İzahı
İğna, defetmek ve fayda vermek demektir.
Vekûd, ateş yakılan odun demektir. Vükûd ise, yanmak mâ*nâsına mastardır.
De'b, adet ve durum demektir. Bunun aslı, çalışmak ve gayret et*mek manasınadır. Kişi, işinde çalışıp gayret gösterdiğinde, aL denir. Daha sonra bu kelime, adet mânâsına kullanılmıştır. Çünkü, kim birşeyle uzun zaman meşgul olursa, o iş onun için bir adet haline gelir.
Âyet, alamet demektir.
Fie, cemaat mânâsındadır. Sıkıntılı zamanlarda, cemaate başvu*rulduğu için, insan topluluğuna "fie" denilmiştir.
İbret, öğüt almak demektir. "İbret al" mânâsına gelen keli*mesi bu köktendir. Birşeyden başka bir şeye geçme mânâsına gelen kelimesinden türemiştir. Nehri geçmek mânâsına gelen de bun*dandır. İtibar, bilgisiz durumdan bilgili durumuna geçmek demektir.
Tezyin, bir şeyi süsleyip insanın gözüne güzel göstermek demek*tir.
Şehvet, nefsin arzuladığı ve elde etmek istediği şeydir. Bu*nun geçmiş zamanı, "arzuladı" şeklindedir. Çoğulu Şehevât şeklinde olur.
Kanatır, kıntâr kelimesinin çoğuludur. Kıntar, büyük mal yı*ğını veya sayılamıyacak kadar çok mal demektir.
Mukantara, kat kat yığılmış demektir. "binlerce" ve "kat kat" terkiplerinde olduğu gibi, burada tekit için gelmiştir. Bu, Taberî'nin görüşüdür. Rivayete göre, Ferrâ da şu görüştedir: Kanatır kmtar kelimesinin çoğuludur. Mukantara ise, kanatır kelimesinin çoğulu*dur. Böylece dokuz kıntar olur.[34]
Musevveme, kendisine güzel bir görünüm veren ve dikkatleri üzerine çeken bir alametle alametlenmiş demektir. Bir görüşe göre musev*veme, mer'âda güdülen hayvandır. Mücahid ve İkrime : "Müsevvemeden maksat, besili, güzel atlardır" demişlerdir.
Meâb, dönülüp varılacak yer demektir. Bir kimse bir yerden dönüp geldiğinde denir. Maştan iyâb ve meâb şeklindedir. Nite*kim âyet-i kerimede "Şüphesiz onların dönüşü, sadece bizedir[35] buyrulmuştur.
Eshâr, seherin çoğuludur. Tan yeri ağarmadan önceki zamânâ seher denilir.[36]
Nüzul Sebebi
Rasulullah (s.a.v.), Bedir'de Kureyşlileri mağlup ettikten sonra Me*dine'ye dönünce Yahudileri toplayıp onlara "Ey Yahudi topluluğu! Allah; Kureyş'in başına gelenleri sizin başınıza getirmeden önce Müslüman olu*nuz. Şimdi anladınız ki, ben gönderilmiş bir peygamberim" dedi. Yahudiler dediler ki: Ey Muhammedi Savaş hakkında bilgisi olmayan bir grup Câhil Kureyşliyi öldürmen seni aldatmasın. Vallahi, eğer sen bizimle savaş-saydın, nasıl adamlar olduğumuzu ve bizim gibilerle savaşmamış oldu*ğunu anlardın" Bunun üzerine Yüce Allah: "Kâfirlere de ki, yakında mağlup olacaksınız" âyetini indirdi.[37]
Âyetlerin Tefsiri
10. Kâfirlerin ne mallan, ne evlatları onlara bir fayda sağlar. Âhirettte de, Allah'ın azabından ve elem verici cezasından hiçbir şeyi onlardan uzaklaş*tıramazlar, Onlar, cehenneme doldurulup yakılan odun*lardır.[38]
11. Kâfirlerin hâli ve durumu Âl- i Fir-avun'un durumu gibidir, yaptıkları da onlann ve onlardan önceki Hûd, Sâlir ve Şuayb (a.s.)'ın kavimlerinin yaptığına benzer. Onlar, peygam*berlerin risaletine delâlet eden âyetlerimizi yalanladılar. Allah da, küfür ve günahları sebebiyle onları cezalandınp helak etti.. Allah'ın azabı elim, yakalaması şiddetlidir. Bu âyetten maksai şudur: Kureyş kâfirleri, Âli Firavun ve onlardan Önceki inatçılar gibi kâfi oldular. Malları ve evlatları onlara fayda vermediği gibi bunlarınki de fay da vermeyecektir.[39]
12. Ey Muhammedi Yahudileri ve bütün kâfirlere de ki : Dünyada hezimete uğrayacaksınız, âhirettte de toplanıp cehenneme sürüleceksiniz. Cehennem ateşi, edindiğini ne kötü yataktır.[40]
13. Ey Yahudi topluluğu! Bedir günü sava için karşı karşıya gelen iki toplulukta sizin için ibret ve öğüt vardır. Biri, Allah'ın dinini yüceltmek için savaşan mü'mi topluluk, diğeri ise tâğût uğrunda savaşan Kureyşli kâfirler topluluğudu: jji Mii'minler, kâfirlerin, kendilerinin iki misli olduğum vehim ve hayalle değil, apaçık bir şekilde gözle görüyorlardı. Bir görüşe göre, kâfirler, sayı bakımından, mü'minleri kendilerinin iki katı olarak görüyorlardı. Zira Allah kâfirleri korkutmak ve onları müslümanlara karşı savaştan caydırmak için, mü'minleri onların gözünde çok gösterdi. Birinci görüş, İbn Cerîr'in tercihidir. Daha açık olan da budur. Çünkü tabiri, hayalle değil, gerçek görmeyi ifade eder. Allah, dile*diği kimseyi yardımıyle kuvvetlendirir. İşte bunda akl-ı selim ve doğru fikir sahipleri için bir öğüt ve ibret vardır.
Bu âyetten maksat şudur : Maddî güç, her şey değildir. Zafer, sayı ve silâh'ın çokluğu ile elde edilmez. O, ancak Allah'ın yardımı ve desteği ile elde edilir. Nitekim Yüce Allah "Allah size yardım ederse, kimse size ga*lip gelemez[41] buyurmuştur.
Yüce Allah sonra, insanların fânî hayattaki şehevî arzularına al-dandıklarını bildirerek şöyle buyurur:[42]
14. Şehevî duygulara meyletmek insan*lara güzel gösterildi ve ruhlarına sevdirildi. Bunlar kadınlar, oğullar, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüş, salma atlar, sağmal hayvanlar ve ekin*lerdir. Yüce Allah şehevî arzuları anlatmaya kadınlardan başladı. Zira, on*ların sebebiyle meydana gelen fitne daha büyük ve onlardan zevk alma daha çoktur. Hadiste "Benden sonra erkekler için kadınlardan daha zararlı bir fitne bırakmadım.[43] buyrulmuştur. Yüce Allah, daha sonra onlardan doğan çocukları zikrederek buyurdu. Çocuklar kalplerin meyveleri ve gözlerin nuru olduğu için ikinci olarak onları zikretti. Nitekim şâir şöyle der:
Aramızdaki çocuklarımız, yeryüzünde yürüyen ciğer pârelerifnizdir. Onlann üzerine bir rüzgâr esse, gözümüze uyku girmez.
insan, çocuğunu maldan daha çok sevdiği için âyette, çocuklar mal*dan önce zikredilmiştir. Yığın yığın biriktiril*miş, çokça altın ve gümüş mal, şehevî arzuların çoğu mal ile elde edildiği için, mal da sevilen şeylerdendir. Kişi o malı elde etmek için birçok tehli*keyi göze alabilir. Âyet-i kerimede, "Malı bütün gücünüzle seviyorsu*nuz[44] buyrulmuştur. Altın ve gümüşle muamele esas olduğu için, burada özel olarak zikredilmişlerdir. Güzel asil atlar, de*veler, sığırlar ve davarlardan binek, yiyecek ve süs için olanlar; ekilen ve dikilen şeyler. İnsanlar besinlerini bunlardan elde ettikleri için, bunlar da sevilen şeylerdendir. Bütün bu arzulanan şeyler, dünya hayatının çiçeği, fâni ve zail olan süsüdür. Halbuki Allah katında, varılacak güzel yer ve sevap vardır.[45]
15. Siz Ya Muhammedi De ki: İnsanlara güzel gös*terilen, bu dünya hayatının ve geçici nimetlerinin süsünden daha hayırlısını size bildireyim mi? Bu soru takrir içindir. Takva sahiplerine kıyamet gününde geniş cennetler verilecektir. Bu cennetlerin içinden ve etrafından nehirler akar. Müttekîler orada ebedi olarak kalacaklardırOnlara maddi ve manevi pislik ve kirlerden temizlenmiş eşler de verilecektir. Bunlar büyük ve küçük abdest bozmazlar, hayız ve nifas görmezler. Dünya kadınlarında görülen hoşa git*meyen haller onlarda görülmez Bu güzel nimetlerin yanında ayrıca, müttekîler Allah'ın rızasını kazanmışlardır. O ne büyük bir rızadır. Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur. "Sizden razı olurum. Razı olunca artık size asla kızmam.[46] Allah, kullarının bütün hallerini bilir. Herbirine hak kazandığı şeyi ihsan eder. Sonra Yüce Allah, o naîm yurdun*da ebedî kalmayı kendilerine lütfettiği takva sahiplerinin sıfatlarını şöyle açıklar:[47]
16. Ümitli Bunlar : "Ey Rabbi-miz! Sana, kitaplarına ve peygamberlerine imân ettik. Lütuf ve rahmetinle bizim günâhlarımızı bağışla ve bizi cehennem azabından koru" diyenler ve[48]
17. Darlık ve sıkın*tılara sabredenler, Allah'a ve âlıiret gününe sadakatle inananlar, sıkıntılı ve geniş günlerinde Allah'a itaat edenler, hayır yollarında mallarını bolca har*cayanlar ve tan yeri ağarmadan önce seher vaktinde istiğfar edenlerdir.[49]
Edebî Sanatlar
1. Burada hazif yoluyla icaz vardır. takdirindedir.
2. Bu kelimenin nekre gelmesi azlık ifade eder. Yani Onlara, mal ve evlatları az da olsa bir fayda sağlamaz.
3. Subût ve tahakkuk ifade etmek için, isim cümlesi kullanılmıştır.
Burada ikinci şahıstan üçüncü şahsa dönüş vardır. Takdiri dür.
5. Bunun aslı dür. Öne geçene itina göstermek, sonraya almana da teşvik etmek maksadıyla kelimelerin yeri değiştirilmiştir. kelimesinin nekre getirilmesi tefhîm ve ta'zîm içindir. "Büyük bir ibret" demektir terkibinde, kelimesinin nekre gelmesi de bunun gibidir.
6. İfadeleri arasrnda iştikak cinası vardır.
7. Bundan maksat, nefsin istediği şeylerdir. Zemahşerî şöyle der: Allah, mübalağa ifade etmesi için nefsin arzu ettiği şeyleri kelimesi ile anlattı. Sanki âyette zikredilen nefsin arzu ettiği şeyler, şehvetlerin kendileri imiş gibi ifade edilmiştir. Bir de, şehevî arzu*ların değersiz olduğuna dikkat çekmek için böyle söylenmiştir. Çünkü şehvet, akıllılar nezdinde hoş görülmeyen bir şeydir.
8. Burada . kelimesinin nekre getirilmesi, onun şanını yüceltme ve onu tanımaya teşvik içindir.
9. Ebussuûd der ki kelimesinin, müttakîlere ait zamire muzaf olarak getirilmesi, onlara yapılacak lutfun çokluğunu açık*lamak içindir.[50]
10. Burada, edebî sanatlardan cinâs-ı nakıs denilen sanat vardır.[51]
Faydalı Bilgiler
1. Şehevî arzuları süsleyen kimdir? Bir görüşe göre, şeytandır. Nite*kim "Şeytan onlara, yaptıkları işleri güzel gösterdi[52]âyeti bunu göstermektedir. Şeytanın süslemesi : Vesvese vermesi ve onları yapmayı güzel göstermesi demektir. Bir başka görüşe göre, şehevî arzuları süsleyen Allah'tır. Aşağıdaki âyet de bunun delili olmaktadır. "Biz insan*ların hangisinin daha güzel amel edeceğini deneyelim diye, yeryüzündeki herşeyi, dünyaya mahsus bir zinet yaptık[53]Allah'ın denemek için süsle*mesi şehvete kul olanlar ile Mevlâ'ya kul olanları birbirinden ayırmak için*dir. Hz. Ömer (r.a)'in sözünün zahirinden de bu anlaşılmaktadır; "Allah'ım! Bizim için süslediğin şeylere karşı sabrımız yoktur. Ancak sen sabır verir*sen sabrederiz.[54]
2.Seher vaktinde yapılan duaların kabul edilme ihtimali daha kuv*vetli olması nedeniyle, istiğfar için özellikle seher vakitleri zikredilmiştir. Çünkü bu vakitlerde ruh daha saf, zihin daha derli toplu, ibadet daha zordur. Dolayısıyle, duanın kabul edilme ihtimali daha kuvvetlidir. İbn Kesir şöyle der: Abdullah b. Ömer gece kalkıp namaz kılar, sonra Nâfi'ye : "Seher vak*ti geldi mi?" diye sorardı. Eğer Nâfi "evet" derse, dua ve istiğfara başlar, sabaha kadar devam ederdi.[55]
18. Adaletle kamı olan Allah, belekler ve ilim adamları şahitlik etmiştir ki, O'ndan h^ska ilan yoktur. Mutlak güç ve hikmet sahibi Allah'ta yok*tur.
19. Allah nezdinde hak din Kitap veri*lenler, kendilerine İlim geldikten sonr araıarındaki kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler. Allah'ın âyetlerini inkâr edenler bilmelidirler ki Allah'ın he*sabı çok çabuktur.
20. Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: "Ba*na uyanlarla birlikte ben kendimi Allah'a teslim et*tim." Ehl-i kitab'a ve ümmilere de : "Siz de Allah'a tes*lim oldunuzmu" de. Eğer teslim oldularsa doğru yolu buldular demektir. Yok eğer yüz çevirdilerse sana dü*şen, yalnızca duyurmaktır. Allah kullarını çok iyi gö*rür.
21. Allah'ın âyetlerini inkâr edenler, haksız yere peygamberlerin canlarına kıyanlar ve adaleti emreden insanları öldürenler (yok mu); onlara acı bir azabı ha*ber ver.
22. İşte bunlar dünyada da, âhirettte de çabaları boşa giden kimselerdir. Onların hiçbir yardımcısı da yoktur.
23. Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmez misin ki, aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitab'ına çağrıyorlar da, sonra içlerinden bir gurup yüz çevirip geri dönüyor.
24. Onların bu tutumları," Bize ateş, sadece sayılı günlerde dokunacaktır." demelerinin bir sonucudur. Onların uydurmakta oldukları şeylerde, dinleri hak*kında kendilerini yanıltmıştır.
25. Fakat, onları gelmesinde şüphe edilmeyen bir gün için topladığımız ve hiçbir haksızlığa uğramaksızm herkese kazandığı şeyler tastamam Ödendiği zaman hal*leri nice olur?
Âyetlerin Önceki Âyetlerle Münasebeti
Yüce Allah… âyetinde mü'minleri sena edip övdükten sonra, imanın delillerinin apaçık olduğunu anlatarak, buyurmaktadır. Sonra da İslam dininin, kulları için razı olduğu hak din olduğunu açıklamakta ve Peygambere, Allah'a teslim olduğunu ve O'nun dinine boyun eğdiğini ilan etmesini emretmektedir. Bunun ardında da Ehl-i kitabın sapıklıklarının, din hususunda büyük bir ihtilafa düştükle*rini ve Allah'ın hükmünü kabulden yüz çevirdiklerini açıklamaktadır.[56]
Kelimelerin İzahı
Şehâdet, ikrar ve açıklama demektir.
Kist, adalet manasınadır.: Din ,bu kelimenin asıl itibariyle lügat mânâsı cezadır. Burada, bilinen din manasınadır.
İslâm'ın lügat mânâsı, teslim olmak ve tam manâsıyla itaat etmektir. İbnu'l-Enbârî şöyle der: "Müslüman" Allah'a ihlas ile ibadet eden demektir. Bir kimse bir şeyi birine tahsis ederse, denilir. İslam da bu sözden alınmıştır. Buna göre İslam, dini ve inancı Allah'a tahsis et*mek demektir.
Seninle cedelleştiler ve çekiştiler demektir.
Onları aldattı, fitneye düşürdü demektir. iş Yalan söylüyorlar manasınadır.[57]
Nüzul Sebebi
Rasulullah (s.a.v.) Medine'de yerleşince, Suriye'deki Yahudi âlimle*rinden ikisi geldiler. Yanma girdiklerinde, hususiyetlerinden Hz. Peygam*beri tanıdılar ve: "Sen Muhammed misin?" diye sordular. Rasulullah (s.a.v.) "Evet" dedi. Onlar: "Sen Ahmed misin?" dediler. Rasulullah (s.a.v.) "Evet" diye cevap verdi. "Sana şahitliği soracağız, eğer sen onu bize bildi rirsen, sana iman eder ve tasdik ederiz" dediler. Rasulullah (s.a.v.) "Soru*nuz" diye buyurdu. Dediler ki: "Allah'ın kitabındaki en büyük şahitliği biz< bildir" Bunun üzerine ... ol âyeti nazil oldu. Adamların iki si de müslüman oldular ve Rasulullah (s.a.v.)'ı tasdik ettiler.[58]