ERBİLİN TÜRKMEN KİMLİĞİ
- Details
- Makale -
Belirlenmemis
- 2011-03-30
- 3611(1382)
Ali Kerküklü
ERBİLİN TÜRKMEN KİMLİĞİ
Erbil, Kerkük gibi bir Türk şehridir. Türkmenlerin yoğun yerleşim merkezlerinden biridir. Er-bil şehri altın çağını Erbil Atabeğinin Türk hükümdarı Muzafferüddin Gökbörü (Mavi Kurt) dö-neminde yaşamıştır. 1438 yılında da Türkmenlerin kurduğu Karakoyunlu Devletinin yönetimi-ne girmiştir. Erbil, Aşağı ve Yukarı Zab suları arasında kurulmuştur. Musul, Altunköprü, Bağdat-Basra yollarının kavşak noktasında bulunan şehir, Irak Selçukluları idaresinden sonra 1144 tarihinden itibaren Beytekin hanedanından Küçük Ali'nin ve Erbil Atabeklerinin başkenti olmuştur.
Muzafferüddin Gökbörü devrinde (1136-1190) imar edilen Erbil, iki kısımda gelişmiştir. Aşağı Erbil nehir kenarında, geniş bir vadide yayılırken, Yukarı Erbil tepe üzerinde kale içine sıkışıp kalmıştır. Erbilin merkezinde olan kale, üç mahalleden oluşmaktadır. Doğuda Saray, güney batıda Tophane ve Kuzeyde Tekye (Tekke) Mahalleleridir. Kalenin surları, eski kalıntıları üzerine Gökbörü tarafından yeniden yaptırılmıştır.Gökbörü'nün evladı olmadığından, vasiyeti üzerine Abbasi halifesine kalan Erbil, Moğol istilasından sonra uzun müddet karışık ve sıkıntılı dönemler yaşamıştır. 1731'de, Nadir Şah'a karşı uzun süre dayanan kale, şehrin düşmesinden sonra harabe haline gelmiş, 1849'da esaslı bir şekilde tamir edilmiştir. Erbil, Osmanlı döneminde, 19. yy. başlarına kadar Bağdat'a bağlı bir kaza merkezi olarak idare edilmiştir.
Türk hükümdarı Muzafferüddin Gökbörü, devletinin ve saltanatının küçük olmasına rağmen, İslam dünyasında büyük bir üne kavuşmuştur. Aşağı Erbil'de yüksek minareli bir ulu cami (1190 yılında), bir medrese, 4 darul-aceze, dul ve yetim yurtları ile ribatlar yaptırarak şehri mimari eserlerle donatmıştır.Ulaşım yollarının kavşak noktasında bulunan Erbil, 12-15. yy.larda büyük bir ticaret merkezi durumundaydı. 1309 (Rumi) Musul Salnamesi'ne göre, 4.000 nüfuslu Erbil merkezinde 4 bin nüfus yaşadığını ve bunların Türkçe konuştuğunu , 2 cami, 10 mescid, 6 medrese, 5 sıbyan mektebi, 5 darul-aceze, 1 kışla ve 3 hamam bulunuyordu. Kale içindeki Kale Camii, Hacı Molla İbrahim Camii, Ömerağa Medresesi ile Şeyh Şerif Tekkesi halen kullanılmaktadır.Erbildeki en önemli tarihi kalıntılar, Erbil Kalesi, Kapalı Çarşısı, Seyit Ahmet tepesi ve Ulu Camii (Muzafferiye- Çöl) Minaresidir. Erbilde Türk mührü eser aramaya gerek yok. Erbilde her şey, Erbilin kendisi Türk mührü.
Aralık 2005in son haftasında Arapça yayın yapan Lübnan Televizyon kanalı anbde Türk şehri Erbil hakkında bir televizyon programı yayınlanmıştı. 1190da Erbil Atabeyliğinin Türk hü-kümdarı Muzefferüddin Gökbörü (Mavi Kurt) tarafından yaptırılan camii tamamen yıkılmasına karşılık minaresinin büyük kısmı sağlam olarak günümüze kadar gelebilen ve Erbilin kaleden sonra en önemli tarihi yapısı olan bu eser hakkında (Muzafferiye olarak adlandırılan çöl mina-resi), anb televizyonu kanalının sunucusuna kendini Kürt tarihçisi olarak tanıtan biri, Muzaffe-riye minaresinin motiflerine dikkatlice bakınız, tamamen Kürt motifiyle yapılmıştır diye anlatı-yordu. Tarih bu kadar çarpıtılabilir mi? Camii ve minare motiflerinde Kürt motifi var mıdır?
Selahattin Eyyubinin (Muzefferüddin Gökbörünün eniştesi) Kürt olduğunu iddia ediyorlar. Oğulları ve kardeşlerinin adlarına baktığımızda öz be öz Türk adlarıdır. Acaba bu iddialara ta-rihçiler ne diyor. Irakta Babillilerin yaptığı Babilin asma bahçelerinin Kürtler tarafından yapıldı-ğını ileri sürüyorlar. Yarın FatihSultan Mehmetin de Kürt olduğunu iddia ederlerse kimse şaşır-masın. Zira tarihsizler, yapay geçmiş yaratmaya çalışıyorlar. Kürt tarihçileri ve aydınları bir da-la tutunmak ve yeni bir tarih yaratmak istiyorlar, ama tarihi dayanakları yok ve iddialarını da hiçbir tarihi kaynak doğrulamıyor. Yapabildikleri tek şey, başka milletlerin tarihi şahsiyetlerini ve kültürel varlıklarını kendilerine mal etmeye çalışmak.
Kürtler şimdi de yeni bir tiyatro oyunuyla ve tarihi gerçekleri çarpıtarak öz be öz Türkmen şehri Erbilin adını Kürtleştimek için Hewler diye değiştirdiler, neden mi ? Çünkü Kaynaklarda ve arşivlerde Erbilin Türkmen olduğunu yazıyor. 1976 yılında diktatör Saddam Hüseyin Türkmen şehri Kerkükü Araplaştırmak için adını Al-Tamim olarak değiştirmişti. Kerkükün adı değişti mi ? Değişmedi, şimdi Saddam nerede ! Zindanlara atsalarda, kanımızı dökselerde, Erbil hep Erbil Kalacaktır. Bu tarih hırsızları Türkmen Şehri Erbilin adını değiştirmekle kendilerini ele vermiyorlar mı ? Sizce tarihi olan bir toplum bu gibi dayanıksız ve gülünç işlere tenezzül eder mi ? Yorumu sizlere bırakıyoruz.
Erbil, Irak Türklerinin folklor ve halk edebiyatı bakımından çok zengin merkezlerinden biridir. Geleneklerine ve göreneklerine sıkı sıkı bağlı olan Erbil Türkmenleri, uzun hava türünden olan hoyrat ezgileri ve Türküler bakımından da renkli bir yöredir. Özellikle Erbilin en büyük ses sa-natçısı olarak ün yapan Şahaba (1885 1945)dan sonra rahmete kavuşan Muşko adı ile de tanınan Şevket Sait (1915 1990), Erbilli Haydar Abdurrahman (1926 1986). Bütün Irak Türkleri tarafından çok sevilmiş okuyucular idi. Ayrıca Hacı Cemil Kapkapçı (doğ. 1904), Faik Bezirgan (doğ. 1918), Mehmet Ahmet Erbilli (doğ. 1933) ve Yunus Hattat (doğ. 1933) gibi de-ğerli ses sanatçısı ve bestekarlar yetiştirmiştir.
Tarihte de ün yapmış olan Erbilin eski çağlardan beri varlığı biliniyor. Irakta yurt edinen Türk-menlerin de ilk kalesi Erbil sayılır. Hatta ve hatta Irakta Türklüğün çatısının ilk defa Erbilde ku-rulduğunu söylemek daha doğrudur. Onun içindir ki Erbil ve onun Türkmen kimliği Irakta ya-şayan her Türkmen vatandaşın en büyük övünç kaynağı olmuştur.
Kerkükteki demografik yapının Kürtler tarafından değiştirilmek istenmesinin nedeni, aynı po-litika daha önce Türkmen Şehri Erbilde uygulandığı için biliniyordu. Amaç, gelecekte yapıla-cak olan herhangi bir nüfus sayımında üstünlüğü sağlayarak avantajlı bir durumu yakalamaktı. Böylece rahatlıkla Kerkükün bir Kürt kenti olduğunu iddia edip ve Kerkük petrollerine el koyabileceklerdi. Nitekim 1. Körfez Savaşından sonra Kürt grupların kontrolüne geçen Türkmen Şehri Erbilde de aynı planı başarıyla uygulamışlardı. 1991den beri Erbil şehrini Kürt-leştirmek amacıyla yürütülen demografik yapıyı değiştirme politikaları semeresini vermiş ve bugün gelinen noktada Kürt nüfusu Türkmenlere yaklaşmaktadır. Erbilde Türkmen kimliğini silmek için yoğun şekilde çalışmalar sürmekte. Erbilin en eski yeri olan kale içerisinde yer alan ve Türkmenlerin yoğun şekilde yaşadığı yerler boşaltılmıştır. 2005 Seçimlerinden bir kaç gün önce şehrin Türk olduğunu kanıtlayan kitapların olduğu kütüphane yakılmıştır.
Türkmen Şehri Erbil Diktatör Saddamdan Barzaniye Hediye
Mayıs 1994te KDP ( Mesud Barzani) ve KYB (Celal Talabani) arasında kanlı bir çatışma baş-ladı. Çatışma nedeni Habur Sınır Kapısından elde edilen gelirin paylaşılamamasıydı. Kürtler arasında bu çatışmalar ve birbirini boğazlamalar yıllarca devam etti, bu çatışmalar sonucunda binlerce Kürt öldü.
Irak Türkmenleri 1. Körfez Savaşı sonrası maruz kaldıkları katliamların bir yenisini de, 31 Ağustos 1996'da Erbilde yaşadı. Güvenlik bölgesi içinde olan Türkmen şehri Erbil, silah zoru ile Talabaninin kontrolünde iken, Barzani, Saddam'la gizli işbirliği yapıp Talabani'yi Erbil'den çıkarma planını uyguladılar. Erbil'de bulunan Irak Türkmenlerinin önde gelen insanlarını, Barzani'nin peşmergeleri ve Kürt Kıyafeti giyimli Irak muhaberatı ( Irak istihbaratı) tarafından, sığındıkları büro ve evlerden alınarak Bağdata götürülüp, vahşice katledildiler. Olaylarda Türkmen kurum ve kuruluşları, enformasyon, siyasi, yardım, radyo ve televizyon, matbaa ve Türkmeneli gazetesi büroları, ayrıca 22 Türkmen okulu yağmalanarak tahrip edildi.
Irak Başbakan Yardımcısı Tarık Aziz, 31 Ağustos 1996 tarihinde yaptığı açıklamada "22 Ağustos 1996 tarihinde Mesut Barzani, Irak Cumhurbaşkanı Saddam Hüseyin'e bir mektup gönderdi. 17 Ağustos 1996 tarihinden beri Celal Talabani güçleri ile İran tarafından Çoman ve Sidekan bölgeleri ciddi saldırılara maruz kalmışlardır. Mesut Barzani mektubunda; bu olay çok büyük bir planın başlangıcıdır. Bu hususta zat'ı alinizden Irak ordusuna emir verip tehlike saçtıran yabancı güçlerle, işbirlikçi Celal Talabani'nin ihanetine de son vererek Irak ordusunun Erbil'e girmesini rica ederiz."
Mesud Barzaninin Irak hükümetiyle temasa geçmesi ABDyi telaşlandırmıştı. ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı R. Pelletreau, Mesud Barzani ve Celal Talabaniye birer mektup göndere-rek çatışmalara son vermeleri çağrısında bulundu. ABD iki Kürt grubunu 30 Ağustosta Lond-raya davet etti. Londradaki ABD büyükelçiliğinde yapılan görüşmede bir ilerleme kaydedile-medi. 31 Ağustos 1996 günü Irak ordusu Barzaninin isteği doğrultusunda saldırıya geçti. Irakın 10. zırhlı tugayı, 40 bin askeri, tankları, uçak savarları ve her türlü silah donanımıyla Ta-labaninin elinde olan Türkmen Şehri Erbili kuşattı. Kısa sürede Erbili Talabani peşmergeleri-nin elinden aldı. Telefona sarılan Talabani, Dışişleri Bakanı Yardımcısı Pelletreauyu arayarak ABDnin müdahalede bulunmasını istiyordu. 2 Eylülde Irak ordusu Erbilden geri çekilerek bu-ranın denetimini Mesud Barzani ve KDPli peşmergelere bırakıp giderken Erbildeki her yere Irak bayrağını asmıştı. Olan yine Türkmenlere olmuştu. ABDnin işbirlikçileri ve İsyancıları ce-zalandıması beklenen Saddamın hedefinde Türkmenden başka düşman yoktu. Irak istihbara-tı, Kürt kıyafeti giymiş KDP peşmergelerinin yardımıyla yüzlerce Türkmeni tutuklayıp, kurşuna dizdi ve bir kısmını da Bağdata götürdü, akıbetleri ise bugüne kadar meçhul kalmıştır. Kürtler her zamanki gibi Türkmenlerin siyasi parti,kurum,kuruluş ve okullarını yağmalayıp talan ettiler. Erbilde Türkmenlere yapılan bu katliam, Irak'ın devrik Devlet Başkanı Saddam Hüseyin'in idam cezasına mahkum edildiği Duceyl davasına konu olan olaydan farklı değildir, Davada Saddam 148 Şii'nin ölümünden sorumlu tutuldu.Türkmenlerde bu katliamın peşinde olacaklardır ve bu olaydan sorumlu olanlardan mahkemelerde hesap soracaklardır.Kimsenin hakkı kimsede kalmayacaktır.Türkmenlere yapılan bu katliamın hesabını mutlaka ödeyeceklerdir, diktatör Saddam Hüseyinin ödediği gibi.
Bu sırada Celal Talabani, hiçbir çağrıya kulak asmayarak Mesud Barzani ile her türlü diya-logu reddediyordu. Barzani haindir. diye avazı çıktığı kadar bağırıyor ve: O, Bağdatın ajanı-dır. Efendisiyle görüşmeyi tercih ederim. diyordu. Kimin kimi hain ve ajanlıkla suçlamaya hakkı vardı? Karga kargaya, yüzün kara diyordu. Zaten Mesud Barzani ve Celal Talabani, Kürtler arasında isimlerinin önünde taşıdıkları sıfatları olan hain, işbirlikçi anlamına gelen Cahş diye anılmıyorlar mı? Cahşın cahşa söz söylemeye hakkı var mıdır? Belki tek bir şey söyleye-bilirler: Acaba hangimiz daha büyük cahştır?
BİR TÜRKMEN ŞEHRİ ERBİLİN TARİHÇESİ1
Erbil, Zağros Dağlarının batı eteklerinde Büyük ve Küçük Zap nehirlerinin arasında Mu-sulBağdat yolu ile Anadolu ve İrandan gelen başlıca kervan yollarının birleştiği askeri ve tica-ri açıdan önemli bir noktada yer alır2. Kuzeyinde Türkiye ile Musulun bir kısmı, Güneyinde Kerkük, Doğusunda İran ve Süleymaniye, Batısında Musul ile sınırlanmıştır. Yüzölçümü 15.870 km ve 1957 yılı sayımına göre nüfusu 272.527dir. Bağdatın 350 km kuzey doğusunda yer alan Erbil, çok eski bir şehir olup M.Ö. 2000lerde Sümer yazıtlarında Urbelü ve Er-bul olarak geçmektedir. Babil ve Asurlar zamanında adı iki kelimeden ibaretti: Arba-iylü3 Erbilin ortasında bulunan Erbil Kalesi eski tarihli kaynaklarda Erbaelü olarak zikredilmektedir ve şehrin büyük bölümünü kapsar. Kale, şehrin yeni kurulan bölgesinden 39 m yüksekliktedir. Muhkem ve sağlam surla çevrili olan kalenin iki kapısı vardır. Bu özellikleriyle (Halep kalesine benzemektedir). Osmanlı zamanında yapılan kalenin kapalı çarşısını Muzafferüddin Gökbörü yaptırmıştır. Doktor Efez, Erbil Kalesini şöyle tanımlamaktadır:
Aynen Kerkük Kalesi gibidir. Bir yüksek yuvarlak tepe üzerine kurulmuş ancak Kerkük Kalesinden 20 feet (fit) daha yüksektedir. 60 bin m2 bir alanı kapsar ve içinde tophane, tekke ve saray, üç de mahalle vardır.4
Kale içinde 4.000 ev bulunmakta olup ana dil olarak Türkçe konuşulmakta idi.5 Kerkük ve Erbil bölgesini yurt edinen Haclu kabilesi ve Doğan topluluklar.6 bu Türklerdendi. Eski yabancı ve Arap kaynaklarında ve komisyon raporlarında Erbil şehir halkının Türk olduğuna dair birçok belgeye rastlanmaktadır.
Bir gezgin, Kerkükü güzel ve muazzam bir şehir olarak tanıtmış ve halk arasında yaygın olarak kullanılan dilin Türkçe olduğunu vurgulamış, Erbilin de her bakımdan gerek doğa ge-rekse insanları ve sosyal hayat bakımından Kerküke benzediğini ifade etmiştir.7 Erbilin Siyasi valisi W. R. Hay, Belli bir şerit üzerinde bazı şehirler vardır. Bu şehirlerde yerleşik vatandaşlar Türkçe konuşurlar. Kerkük şehri de Türklerin yoğun olduğu merkezdi. 1.Dünya Savaşından önce nüfusu 30 bin olan şehrin etrafında da Türkçe konuşulan bir çok köy vardı. Yazar kitabı-nın başka bir yerinde ise Halkının Türkçe konuştuğu önemle zikredilmesi gereken iki ayrı yer-leşim yeri de Erbil ve Altunköprüdür,8 şeklinde ifade de bulunmaktadır. Bir Arap yazarı ise Erbil için Son dönemde Osmanlı kalesi hâlen şehrin ortasında olup üç yerleşik mahallesi mevcuttu. Bunlar Doğuda Saray, Güneybatıda Tophane ve Kuzeybatıda Tekkedir. Yerleşim adlarından da anlaşıldığı üzere Erbilin Türklerle meskun bir şehir olduğu anlaşılmaktadır. Prof. Dr. Hüseyin Fadıl Musul Meselesi adlı kitabında ise Kerkük ve Erbilin Türk nüfuslu olduğunu tespit etmiş ve milattan sonraki Türk yerleşim bölgelerine komşu şehirlerin de asıl menşeleri-nin Türk olduğunu ve bölgede en popüler kişilerin Türk olduğunu teyit etmiştir ki bu şehirlerin-den biri de Erbildir. Bunun yanı sıra Kerkükteki hükümet kontrolündeki tek resmi gazetenin de Türkçe olduğu resmi yazışmaların da Türkçe ve Arapça olduğu yine tespitleri arasındadır.9 Yabancı müelliflerden Feric, eserinde, Tikiri kasabası ve civarı Kürt iken Mendeli, Bakuba, Şehriban, Bende ve Erbil kazaları İlhanlılar zamanından kalma Türklerle meskun idi. Diğer un-surların tazyiklerine rağmen milli lisanları ve vicdanlarını tamamıyla kaybetmemişlerdi.10 şek-linde ifadede bulunmuştur.
Başka bir kaynağa göre ise: Diclenin doğusunda Musul-Bağdat anayolunun çevresindeki yerleşim birimlerinden 1920li yılların başlarında Altunköprü bütünüyle, Erbil, Karatepe, Tuzhur-matu, Taza Hurmatu, Tavuk ve Kerkük, çoğunlukla Türklerin yaşadığı kentler olup bunun dı-şında Kifiri, (Salahiye) ve Hanakinde de önemli miktarda Türk bulunmakta idi.11 Komisyon İn-celeme raporlarında (s.39) nüfus bilgileri ile ilgili olarak açıkça bilgi verilmektedir: Erbil kentin-deki yedi mahalleden beşinin muhtarının Türk olduğu birinin yarı Türk yarı Kürt, birinin ise Ya-hudi olduğu belirtilmektedir. Bundan da Erbil kentinin büyük bir çoğunluğunun Türklerden oluş-tuğu anlaşılmaktadır. Nitekim İngiliz yazışmalarında da genellikle Erbilin bir Türkmen kenti ol-duğu belirtilmektedir. Yine aynı komisyon raporlarında geçen Irak nüfus verilerinde Erbil Liva-sında 2.780 Türkün yaşadığı ileri sürülmektedir. Liva (kent) merkezi dışında hiçbir yerde Türk olmadığı varsayılsa bile ki bu varsayım yanlış olur, yine de kent merkezinde yaşayan Türklerin sayısının 4-5 kat fazla olması gerekmektedir.12 Münşü Bağdadi adlı eserde Erbil kalesinde 4.000 ev bulunduğu ve ana dillerinin de Türkçe olduğu bildirilmektedir.13 1919 yılında İngiliz Yazarlarından Wilson, Noelin yazdığı kitapta Erbilin bir Kürt kenti olduğu yolundaki savının da gerçeği yansıtmadığına, kent nüfusunun çoğunluğunun Türk soylu olduğuna ve kentte Türkçe konuşulduğuna dikkat çekmektedir. 06.12.1919da İngilterenin Hindistan Bakanlığı, düzenledi-ği toplantıda, katılımcılardan Albay Leachman, Bir Türkmen şehri olan Erbilin kesinlikle Kürt yönetimini yeğlemeyeceği görüşünde idi.14 Margaret Bainbidge Dünya Türkleri adlı kitabında (s.163): Bazı kuzey kentlerinde Türkmenlerin Kürt nüfusu içindeki payları değişmiştir. Bazı Türkmenler Bağdat, orta ve güney Irakta ki kentlere göçmüşlerdir. 30-40 yıl öncesine kadar büyük Türkmen nüfusa sahip Kerkük, Erbil, Hanekin gibi kuzey kentlerine de Kürtler ve Arap-ların iç göçleri olmuştur. 30 yıl önce Kerkükte pek az Kürt vardı ve kent sakinlerinin büyük ço-ğunluğu Türkmendi. Bunun gibi 1958 yılına kadar Erbil nüfusunun %75i Türkmendi.15 Türk-men toplulukları Irakın Kuzey dağlarının eteklerinde ve Bağdat, Musul eski karayolu boyunca bir dizi kent ve köyde yaşamaktadırlar. Bu yerleşim birimleri arasında Karatepe, Kifri (Salahi-ye), Tuzhurmatu, Tavuk, Kerkük, Altunköprü, Erbil ve Musul ötesinde de Telafer bu merkez-lerdendir.16
Tarihi bakımdan Irakta Türklüğün çatısı ilk önce Erbilde kurulmuştur. Gökbörü dönemine ait kalıntılar bulunmaktadır. Kentte Türk adı taşıyan mahallelerin olması ve halkının da kendile-rine has öz Türkçe şiveleri kullanmaları şehre Türk damgası vurmuştur.
Büyük Selçuklu İmparatorluğunun yıkılışından sonra Erbilde Zeyneddin Küçükoğulları (1144-1233), Musulda Atabeyler ve Kerkükte Kıpçakoğulları adını taşıyan Türk beylikleri ku-rulmuştur. Erbil, 1190dan 1233e kadar geçen yıllarda hüküm süren Muzafferüddin Gökbörü zamanında altın çağını yaşamıştır. Böylece bölgeye 1514e kadar Türk hanedanları hükmet-miştir.17
Osmanlı devrinde ise Yavuz Sultan Selim döneminde Bıyıklı Mehmed Paşa (1518) Mar-dini fethetti. Sonra Bedri Beyin yardımıyla Musul Osmanlı hakimiyetine girdi. Musul ile bera-ber Telafer, Sincar, Hasankeyf, Ormu, Oşnu, Erbil ve İmadiye, Osmanlı Devletine bağlan-dı.18 Böylece bu dönemde Diyarbakır, Irakın kuzeyi, Erbil ve Kerkük sancakları ile Irak-ı Arap Bağdat Eyaleti, Düleyim ve Divaniye sancaklarını kapsayan bölge Mehmed Paşa tarafından Osmanlı Devleti sınırlarına katılmıştır. Böylece Safavilerin en kıymetli topraklarından 121.000 kmlik kısım ve Musul, Erbil ve Kerkük Osmanlı topraklarına katılmış oldu. Bu dönemde Irakın kuzeyinde Türkmenler çoğunluk, Arap ve Kürtler azınlık konumunda idiler.19
Kanuni Sultan Süleymanın Irakeyn Seferi (1534) dönüşünde Göktepede iken Erbile Das-nı Hüseyin Beyi tayin etmiştir.20
1529da Erbil, Bağdata bağlanmıştır.21 1560 yılında Erbil, Kerkük ve Şehri-zorun birleşme-si için hüküm gönderilmiş,22 1568de Şehrizora bağlanmıştır.23 H 977 1569 yılında Şehrizor sancağına Erbil Beyi Bege Bey tayin olmuştur.24 (Ayni Ali Efendi Risalesinde Şehrizor Eyale-tinde, Kerkük Sancağına bağlı olarak gösterilmektedir.)25
17. yüzyılda Erbil Sancağı iki kısımdan ibaretti; tepe üzerinde kale ve diğeri de düzlük kı-sımdaki idi. Şehir surlarla çevrili idi. Akarsular bakımından zengin olan şehirde iki kehriz ve bir cami vardı. Erbil kalesinin çevresi bir hendekle çevrili idi. Nehrin ikiye böldüğü şehrin halkı zi-raatla meşguldü.26
18. yüzyıl başlarında Kerkük, Erbil, Köysancak, Şarabazar, Revanduz ve Harir sancakları Musul eyaletinden ayrılarak Şehrizor adıyla Merkezi Kerkük olan yeni bir eyalet kurulmuştur. 1850de Musul, Bağdat Eyaletine bağlı bir mutasarrıflık, 1867de ise Şehrizor yine Bağdata bağlı bir sancak düzeyine indirilmiştir.27 Aynı yıl Musul tekrar vilayete tahvil olunarak Kerkük (Şehrizor) de Musula ilhak olunmuştur.28 1897de Erbil, Musul vilayetinde Kerkük Sancağına kaza olarak bağlanmıştır.29
20. yüzyılın başlarında eski büyük vilayetlerin yerine teşkil olunan sancaklar (liva) esas alındığında Erbil de bu sancaklar arasında yer almıştır.30 Daha önceden kaza düzeyine indiri-len Erbilin 1919da eyalet yapılmasıyla tekrar Osmanlı modeline dönülmüştür.31
Ekonomik yönden Erbil 1600lerin üçüncü çeyreğinde Musulla aynı düzeyde idi. Erbil, Kerkük, Zaho gibi kasabaların geçim kaynağı olan hayvancılık ve tarım, buna bağlı olarak de-ri, et, yün ve tarım ürünleri sadece kendi şehirleri için değil bölge için de önem arz ediyordu.32 Bunun yanı sıra Musul, Erbil, Altunköprü, Kerkük ve Hanekinde bazı Türkmenler ticaret ya-parken bazıları da küçük zanaat, küçük esnaflıkla uğraşmakta idiler. Bir kısmı ise mesleklerini icra etmek veya memuriyet için Irakın değişik şehirlerine göç etmişlerdir.33
Erbilde Türkmen kültür ve sanatının köklü ve zengin bir geçmişi vardır. Türkmen folkloru ve sanatı açısından da önemli bir yerleşim birimi olan Erbil bir çok şair ve edebiyatçı yetiştirmiştir. Bunlar arasında Cercis, Mail (Abdi), Garibi, Nesrin Erbil yıllarca Erbilde Türkmenlerin kimliği ve varlığının korunması için mücadele etmişlerdir. Erbilde 1970 yılında Türkmen Türkçesiyle eğitime başlanmıştır.34 1980de Kerkük ve Erbilde Araplaştırma kampanyası çerçevesinde buralarda yapılan Türkçe eğitime son verilerek, Türkçe eğitim yapan okullar kapatılmıştır. Hâl-buki 1922de Irakla İngiltere arasından yapılan anlaşmanın 3. maddesi gereğince Anayasada vatandaşlar arasında fark gözetilmemesi, okullarda ana dilde tahsil görülmesi teminat altına alınıyordu. Bu prensipleri göz önünde tutan hükümet, 1925 yılında yayınladığı ilk anayasa met-nini Arapça, Türkçe ve Kürtçe olarak basmış, 1931 yılında yayımlanmış olan 74 numaralı yerli diller kanunu ile tespit edilmiştir. Bu kanun gereği başta Kerkük ve Erbil olmak üzere bazı Türkmen bölgelerinde muhakemenin Türkçe olarak yapılması kabul edilmiştir. Türkmen-lerin çoğunluğu teşkil ettiği okullarda da eğitimin tamamen Türkçe yapılması kararlaştırılmış-tı.35 Son olarak, Dizayi, Erbilde asıl millet unsurunu Türklerin teşkil ettiğini yazarken neden bir gurup Kürtün kendi aralarında ve özel görüşmelerinde Türkmence konuştuklarını izah edeme-mektedir. Kaldı ki bu bağlamda asil ailelerin adlarına örnek verirken Avcılı ve Doğramacı gibi ailelerin adlarını zikrederken bunların da Kürt olduğunu söylemekte bir mahzur görmemiştir.36
Yüksek Öğretim Kurulu'nun kurucu başkanı, Hacettepe Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesi kurucusu rahmetli Prof. Dr. İhsan Doğramacı Erbillidir . 3 Nisan 1915'te Irak'ın Erbil kalesinde doğan İhsan Doğramacı, İlk tahsilini Erbilde Türkçe Yaptı. Lozan antlaşmasına göre Irakın Türk şehir ve kasabalarında eğitimin Türkçe yapılması gerekiyordu. Bu sebeple İhsan Doğra-macı tahsilini Türkçe yapmış oldu. Ondan sonra İngilizlerin baskısı üzerine Lozan antlaşması-nın bu şartı göz ardı edilerek Türkçe eğitim yasaklandı. Bunun üzerine İhsanı ailesi orta tahsil için Beyruta, yüksek tahsil için İstanbula gönderdi. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesini 1938de birincilikle bitirdi.Londra'da 1971'de Kraliyet Tıp Koleji üyeliği yapmış, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde 1947-1954 yılları arasında öğretim görevlisi, doçent ve profesör olarak hizmet vermiştir. 1963-1965 yılları arasında Ankara Üniversitesi Rektörlüğü'nde bulunmuştur. Prof. Dr. Doğramacı, ODTÜ Mütevelli Heyet Başkanlığı (1965-1967), Hacettepe Üniversitesi Rektörlüğü (1967-1975), Tıp ve Sağlık Bilimleri Milli Konseyi Başkanlığı (1974-1981) yapmıştır. Doğramacı, Yüksek Öğretim Kurulu'nun ilk başkanlığını (1981-1992) da üstlenmiştir. Değişik üniversitelerden fahri doktora unvanı verilen Doğramacı, birçok uluslararası akademi ve pediatri cemiyeti üyesiydi.
Prof. Dr. Doğramacı'yı akademik camia için ayrıca önemli kılan, 1985'te Türkiye'nin ilk özel üniversitesi Bilkent Üniversitesini kurması ve diğer birçok üniversitenin kurulmasına da destek vermesi olmuştur. İhsan Doğramacı, uluslararası birçok kuruluşta ve örgütte onursal başkanlık, başkanlık, yönetim kurulu üyeliği, üyelik, danışmanlık görevlerini de yürütmüştü. Çok sayıda makalesi ve kitapları yayımlanan Doğramacı, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok ödül kazanmıştır.
Soru: Sizin Irak yerine Türkiyede yerleşmenizin sebebi nedir?
Cevap: Bütün Erbilliler gibi ben de Türk ailesine mensubum. Anamın, babamın, dedeleri-min, ninelerimin evde konuştukları dil Türkçe idi. İngilizlerin baskısı ile okullarda Türkçe eğitim yasaklanınca tepki olarak ailem beni Beyruta sonra da İstanbula okumaya gönderdi. Aslında milletlerin türünü bildiren en başta gelen husus hatta unsur evde konuştukları dildir.
Soru: Türkmenlere bir mesajınız var mı?
Cevap: Iraktaki Türkmenler bulundukları bölgenin bütünlüğünü bozmamalı, öte yandan dil-lerini muhafaza edip geliştirmeleri ve bu sebeple Türkçe eğitim veren ilk okulların açılması için yerel otoritelerle (Erbilde) temasa geçmeli ve bunun sağlanması için çalışılmalı.
Türkmen Erbil
Adını tarih yazmış bağ-ı gülistan Erbil
Seninle güveniriz canımız kurban Erbil
Bizden uzak olsan da gözde gönülde varsın
Kerkük ile birlikte ateşte yanan Erbil
Tarih boyu var oldun bize yolu gösterdin
Yatma bunca gafletle gel artık uyan Erbil
Şereftir millet için gece gündüz çalışmak
Dillerde adın senin olmuştur destan Erbil
Hiç korkmadan çalıştın yadlara baş eğmeden
Kükre atıl meydana kahraman arslan Erbil
Adın silinmez inan doğar altın güneşin
Uğrunda can vermişiz kalene hayran Erbil
Karakoyun Akkoyun Gökbörünün yurdusun
Sultanların gönlünde taht kuran canan Erbil
Suyun toprağın temiz mert yiğit erlerin var
Sende yadlar barınmaz nüfusun Türkmen Erbil
Sadun Köprülü
Araştırmacı-yazar Dilşat Terzinin Erbilde Türkmen Gerçeği yazısında, güzelim Erbil şehrini bakın nasıl anlatıyor: Dün Erbil kapalı çarşısına yolum düştü. Eşim ve çocuklarımla birlikte bir şeyler almaya gittik. Kala kapısının hemen karşısındaki Bakkallar çarşısına girdik.
İlk anda gözüme bir şeyler çarptı. Buradaki esnafın kimi eski mesleğini koruduğunu, kimilerinin mesleğini değiştirdiğini gördüm. Bu çarşıda genellikle Irak çapında meşhur olan Erbil peynir ve yoğurdu satılır.
Fakat bazı esnaf artık eski mesleğinden vazgeçerek süt ürünleri satmıyorlar, bunun yerine dükkanlarını beyaz eşya veya elektrik malzeme tezgahına dönüştürmüşler. Yani burada bir meslek değişimi söz konusudur. Bu böyle olunca çarşının çehresi de değişiyor. Artık burada o nefis Erbil peyniri ve yoğurdunun koksunu fazla almıyor insan.
Erbil kapalı çarşısındaki esnafın hepsi olmasa da yüzde yetmişi Türkmen'dir. Ben bunu şimdi için söylüyorum. Bu oran yetmişli ve seksenli yıllarda yüzde doksanın üzerinde idi. Bu çarşıda yetişip büyüyen birisi olduğum için bunu rahatça söyleyebiliyorum.
Çarşıda rahmetli babamın terzilik dükkanı vardı. Yanlız babam değil amcamın da dayı ve teyzioğullarımın da dükkanları vardı.
Erbil'deki önemli mesleklerin hepsi Türkmenler'in elinde idi. Çünkü kentin yerleşik sakinleri Türkmen'dir. Bu bir oranda şimdi için de geçerlidir. Erbil'in en zengin tüccarı Türkmenlerden'dir.
Erbil'de aynı zamanda bürokraside de güçlü bir Türkmen varlığı söz konusudur.
Erbil Türkmenleri çok iyi eğitim görmüş bir toplumdur. Bunun için eskiden olduğu gibi kentin en tanınmış doktorların, mühendislerin, avukatların, yargıçların ve diğer meslek erbabların
2 Eylül 1996 Tarihli AL-IRAQ Gazetesinin Manşeti, Mesud Barzani, Çağrısına Yetişen Saddam Ve Liderliğine Teşekkür Ediyor. Resimde Mesud Barzani, Saddam Hüseyin ve İzzet El Duriye, Irak Ordusunun Türkmen Şehri Erbile Girmesi ve Kendisine Hediye edilmesinden Dolayı Teşekkür Ziyaretinde Bulunuyor.
çoğu Türkmen'dir. Dün Bakkallar çarşısında kızım Sevgil, naylon takı ve süs eşyası satan bir dükkanda sergilenen eşyalar dikkatini çekince hemen "Baba bana biraz takı" al dedi. Ama ben takıdan anlamam bunun için annesi devreye girerek pazarlık yapmaya başladı. Dükkan sahibi Türkmen olduğumuzu hissetti ve mahalli şiveyle bizimle konuştu.
Erbil Türkmenleri diğerlerinden kolay fark ediliyorlar. Uzaktan da olsa birisini görsem Türkmen olup olmadığını hemen farkedebilirim.
Bir de Erbil'de Türkmenler içinde şöyle bir kanı var. "Hepimiz birbirimize akrabayız" deriz. Yani Erbilli Türkmenler'in aile seceresi araştırılırsa gerek baba gerek ana tarafından olsun hepsi birbirlerine akraba çıkar. Bu birinci belden veya ikinci veya üçüncü belden olabilir.
Erbilli Türkmenler'in hepsinin birbirlerini tanımaları, bir zamanlar kentin tek sakinleri olmalarından kaynaklanıyor. Bu durum Erbil'in Hıristiyanların yaşadığı Ankava mahallesi için de geçerlidir. Mahalledeki Hıristiyan vatandaşların hepsi birbirlerini tanırlar. Çünkü burada kendilerinden başka milletler yaşamıyor.
Bir kaç yıl önce Erbil'in tanınmış simalarından sayın avukat Sanan Ahmet Ağa "Erbil ve Erbilli" adlı eserinde Erbil'in Türkmen gerçeğini gündeme getirdiğinde kıyamet koparıldı.
Erbil'de Kürt medyası adama ağızlarına geleni söylediler, onu kötülediler, ama o sırf gerçekleri yazdı, hem de belgelere dayanarak. Sanan Ahmet Ağa "Erbil ve Erbilli" adlı eserinde belgelere dayanarak Erbil'in kökeninin Türkmen olduğunu belgeler. Türkmen karşıtları, Kürtler ve Barzani'nin güdümündeki medya, Sanan Ağaya karşı büyük bir saldırıya geçerler. Bu sırada Sanan Ağanın evi de bombalanır. Her zalim gerçeklerden korkar ve onların üstünü örtmeye çalışır.
Erbil Ve Erbilli Kitabının Kapağı
Dost ve düşman bilmelidir ki, Türkmen şehri Erbil Irak Türklerinin Kalesidir ve ata yurdudur, ondan asla vazgeçmeyeceklerdir. El mi yaman, bey mi yaman göreceğiz.
Ali Kerküklü
Kaynaklar :
1- Suphi Saatçi, Kerkük dergisi, sayı:10 1992.
2- Şemsettin Küzeci, Kerkük Dergisi, yıl: 1, sayı 2, Temmuz 2005.
3- Stratejik Analiz, Sayı 35, Mart 2003
4- Özkan, Tuncay, CIA Kürtleri, Kürt Devletinin Gizli Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul, 2004.
5- Sadun Köprülü, 31 AĞUSTOS 1996 MESUT BARZANİ, ERBİL KATLİAMI.
5- Ali Kerküklü, Oyun İçinde Oyun Kerkük, Kum Saati Yayınları, İstanbul, 2006.
Dipnotlar :
1 Yazımızın bu bölümünde Yrd. Doç. Dr. Nilüfer Bayatlının Kardaşlık Dergisinin 27. sayısında aynı başlık ile yayınlanan makalesine yer verilmiştir. Bu bölüm, tamamen sayın Bayatlının çalışmasıdır. Tarafımdan bir ilave yapılmamıştır.
2 Sami Es-Saka, Erbil mad. DİA, C.2, İstanbul 1995, s.273
3 Nilüfer Bayatlı. XVI. Yüzyıl Musul Eyaleti, Ankara 1999, s.106 - 107
4 Ahmet Kuşcuoğlu, Min Mealimin Erbil Et Tarihiye Kardeşlik Dergisi, s.5 - 6
5 Bayatlı , a.g.e , s.107
6 Bahaeddin Ögel, Doğu Anadolu, Ankara 1922, s.22
7 Longrigg, Four Centries of Modern Iraq (terc. Cafer Hayat), Bağdat 1941, s.12
8 Ziyat Köprülü, Irakta Türk Varlığı, Ankara 1996, s.10 - 11
9 Ziyat Köprülü, a.g.e., s.11 - 12
10 Feric, Kürtler Tarihi ve İctimai Tadkikat, İstanbul 1934, s.72
11 İhsan Şerik Kaymaz, Musul Sorunu, İstanbul 2003, s.31 - 32
12 Aynı Eser, s.458
13 Seyyid Mehmed El Hassan, Münşiü- Bağdadi 1948, s.77
14 İhsan Şerif Kaymaz, a.g.e., s.129
15 R.L.lawless, Irakın Türk Halkları, (çev. Mehmet Harmancı), İstanbul 1995, s.163
16 Aynı Eser, s.164
17 Ziyat Köprülü, a.g.e., s.31
18 Hoca Saadettin efendi, Tacüt-Tevarih, (haz. İsmet Parmaksızoğlu), C.IV, Ankara 1992, s.270
19 Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi,C.5, İstanbul 1983, s.63
20 Bayatlı, a.g.e., s.29
21 İsmet Parmaksızoğlu, Kuzey Irakta Osmanlı hakimiyeti, Ankara 1973, s.23
22 MD. No.3, Sıra 741, s.264
23 Kamil Kepeci, No:17670, s.470
24 MD. No.3, Sıra 743, s.264
25 Ayni Ali Efendi Risalesi, Ayn-i Ali Risalesi Kavanin-i Ali Osman Der Hülasa-i , Mezamin Defter-i, Divan, İstanbul1018, s.34
26 Bayatlı, a.g.e., s.106 - 107
27 Kaymaz, a.g.e., s.24
28 Mususl Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri, Ankara 1995, s.30
29 Longrigg, a.g.e., s.339
30 Bayatlı, a.g.e., s.38
31 Kaymaz, a.g.e., s.86
32 Dina RizakKhoury, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Taşra Toplumu, (çev. Ülkü Tansel) İstanbul 1999, s.27
33 R.L.Lawless, a.g.e., s.166
34 Suphi Saatçi, Türkmen Kitaplığının Yeni Konukları Kardaşlık Dergisi, Sayı-24, İstanbul 2004, s.24-25
35 Ziyat Köprülü, a.g.e., s.48
36 Erşad Hürmüzlü, Türkmenler ve Irak, İstanbul 2003, s.99