1790 yılma kadar… Avusturya Aydınlanması HÜRMASONLUK
Avusturya’da ilk loca kurulduğunda ülke Batı Avrupa’nın en geri ülkesiydi. İmparatoriçe Marie Therese hızlı reformlann şart olduğunu görüyordu. Ortam masonik fikirlerin yeşermesi için uygundu. împaratoriçenin halk tarafindan sevilen eşi, Lorraine Dük’ü 14 Mayıs 1731’de Lahey’de, İngiltere Büyük Locası delegeleri tarafından tekris edildi, danışmanlarının tümü masondu. 1738’de Clement XII Masonluğu aforoz eden fermanını yayımlayınca, İmparator, Papa ile arasının bozulmaması için, fermanın kabul edilmesini, ancak uygulanmamasını emretti.
İmparatoriçe’nin oğlu II. Joseph, 1765’ten 1780’e İmparatoriçe ile birlikte, 1790’a kadar da tek başına imparatorluğu yönetirken, aydın bir otokrat olarak Masonluğu kullandı. Zur wahren Eintracht Locası üyelerinden kanon hu¬kuk profesörü Riedler cadı avını sonlandırdı, Josef von Sonnefels de işkenceyi yasakladı, Locanın ikinci Üstadı Muhteremi Ignace von Born, Mozart’a Sihirli flüt’ün Sarastro modelini ilham etti. Haydn bu Locanın üyesiydi, başka bir locada tekris olan Mozart’ın Kalfalığa geçiş merasimi bu locada yapıldı.
Aydınlanma Hareketi
18. yüzyılın ikinci yansında, Prag ve Viya-na’da Hürmasonluk Aydınlanma’nın vektörü olmuştur. Bu çalışmada Viyana’da Aydınlanma’nın öncüsü olan “Zur wahren Eintracht” (Gerçek Ahenk) Locasının faaliyetlerini gözden geçireceğiz. Locanın ileri ge-lenlerinin Hürmasonluğun görevleri hakkın-da Journalfür Freimaurer’ de yayımladıktan yazılar önemli bir arşiv oluşturmuştur.
Yazar ve bilim adamı Joseph von Retzer1 Masonlann mutlaka yardım faaliyetlerinde bulunmaları gerektiğim yazıyor, yetimhane işleten Prag Masonlannın bu faaliyetini örnek gösteriyordu: yetimler eğitiliyor ve iş bulmalanna yardım ediliyordu. Dolayısıyla Masonlar ülkenin refah ve mutluluğuna katkıda bulunuyorlardı. Ama bu yeterli değildi, Ahenk ilkesi Viyana Masonlannın faaliyetini şekillendirerek sanat ve bilimin ilerlemesini ve devlet, mekanizmasında reformu teşvik etmeliydi.
Retzer ve Blumaurer bir makalelerinde, şöyle diyorlardı:
Ahenk, Locaların faaliyetlerine ışık tutmalıdır. Oziris Kültü ile Melik Süleyman ‘in rahipleri ahengin önemini vurgularlardı. Hürmasonların loca içinde ve dışında ihtiyaç sahiplerine ettikleri yardımı yönetmek ve tüm insanlığın istifadesine çalışmak için Ahenk gereklidir… Ahenk devletin faaliyetlerinden eksik olmayınca vatandaşlar ahlâk ve laik yasalara uyum gösterirler.
Blumauer Masonluğu, Aydınlanma ilkelerini tüm dünyada yaymaya odaklanmış kozmopolit bir kurum olarak görüyordu. Uluslararası karakteri nedeniyle Masonluk, Aydınlanma düşüncelerinin promosyonu için değerli bir vektördü. Ona göre Hürmasonlukla Aydınlanma’nın hedefleri aynıydı. Aydınlanmacılarla Masonlar, deist düşüncelere sahip çıkıyor, eskilerin felsefi ve ahlâkî öğretilerini kabul ediyor, sektiler reformlan savunuyor, sanat ve bilimleri geliştirmek için çalışıyor ve en önemlisi, Doğa yasalannı araştınyorlardı. Aydınlanmacılarla Masonlann bu müşterek misyonlan esas iyileştirmelere yol açacakn.
Zur Wahren Eintracht Locası ve Mason Müzisyenler
Zur wahren Eintrachf’m. müzisyen üyeleri Locayı Viyana müzik faaliyetinin merkezinde görüyordu. Masonluğun muhtelif veçheleri hakkında yapılan besteler Journal Jur Freimauref de yayımlanıyordu. Zur wahren Eintracht Locası üyesi ünlü müzisyenler, genelde ikinci derecede müzisyenlerin oluşturduğu Loca orkestrasında yer alıyor ve özel konserler tertip ediyorlardı. Derece çalışmalan ve ziyafetlerde Paul Wranitzky3 Loca orkestrasını yönetiyordu. Wranitzky bu olaylar için özel besteler yapıyor. Locaya müzisyenlerin kabul edilmesini sağlıyordu. Locaya kabul edildikten sonra Johann Holtzer4 onlarca masonik şarkı besteleyip Journal Jur Freimauref de yayımladı, aynca dergide güneş, gönye, tesviye ve şakul resimleri çizip etik sembolizmalannı anlattı. Dostu, viyolonist asilzade Joseph von Holzmeister, Haydn’ın Locaya tekrisinde Birinci Nazırdı ve tersimata geçen övgü dolu bir konuşma yaptı, Haydn için bir lied besteledi. Haydn “yüksek kültürlü” insanlarla beraber olabilmek için Zur wahren Eintracht Locasına, 11 Şubat 1785 tarihinde katılmış, ancak Locada aktif olmamış ve Loca için beste yapmamışü.
Mozart ise, Viyana Masonluğuna büyük ilgi duyuyordu. 7 Ocak 1785’te “Zur Wohlta- tigkeif (Hasenat) Locasında tekris edilmişti ve Zur wahren Eintracht Locasını da büyük sıklıkla ziyaret ederdi, hatta Kalfalığa Geçiş merasimi bu Locada gerçekleştirildi..
Zur wahren Eintracht Locasını Paris’te Ansiklopedistler’e yuva olan Les Neuf Soeurs (Dokuz İlham Perisi) Locasına benzetebiliriz. Müzisyen Kardeşler Loca orkestrasında görev alarak müzikleriyle ri- tüeli zenginleştirir, şarkılan, şiirleri ve konserleri ile Aydınlanma’nın ilkelerini anlatır, doktrinleri ile sembollerini canlılıkla tarif ederlerdi, ve böylece, İmparator II. Joseph ’in aydın yönetimine büyük katkıda bulunmuşlardı.
İlluminati’ler, Viyana’da Gelişen Mason Aleyhtarlığı ve Zur Wahren Eintracht Locasının Kapanması
Viyana’da Hürmasonluğun durumu 1785 yılından sonra temelden değişti. İmparator planladığı reformlann çoğunu gerçekleştirmişti. Tutucu ve Mason aleyhtan bakanla- nmn önerilerini dinleyerek, muhalefeti yok etmek üzere bir gizli polis gücünü yaratmış, Masonlukla diğer gizli cemiyetlerin faaliyetlerini soruşturmaya başlamıştı. İmparator Katolik kilisesi ile olan münasebetlerini iyileştirmek isterken Viyana Masonluğunun antiklerikal görüşlerinden rahatsız oluyordu. Habsburg başkentinde çok sayıda Mason aleyhtan yayın yapılıyor, halk da bunlardan etkileniyordu. Mozart’ın tekris edildiği “Zur Wohltatigkeit” Locasının eski üyesi olan Leopold Hoffmann Viyana Mason aleyhtarlannın başını çekiyor, Wiener Zeitschrift gazetesinde yayımlanan makalelerinde Viyana Mason- lanm Katolik Kilisesini eleştirmekle suçluyor ve onlan monarşinin geleceği için tehlikeli görüyordu. Hoffman Illuminati Nizamının Masonluktan da tehlikeli olduğunu söylüyor ve uluslararası Loca ağı ile bu cemiyetin Avrupa’daki muhafazakâr müesseseler! yıkmaya çalıştığım iddia ediyordu. Halk Masonlukla Illuminati’lerin arasındaki farkı görmüyordu.
Hoffmann’ın illuminati’ler hakkındaki düşünceleri çok da yanlış değildi. Illuminati’ler monarşik mutlakiyetçiliğe, feodal sö mürgeye ve örgütlü dine karşı savaşmaya yemin ediyorlardı. Bu gerici güçlerin yok edilmesinden sonra, tüm Avrupa’yı kapsayacak demokratik düzen gelecekti. Illuminati teşkilatının yapısı ve ritüelleri ile Masonlukla, bazı yapısal benzerlikleri olmakla beraber ilgi noktalan çok aynydı. Masonlar Aydınlanmayı yaymaya çalışırken. Illuminati’ler gizlilik içinde, mavi Loca ve “Strict Observance” derecelerini, bunlann dışında “Mysterious Class” (Gizemli Sınıf) derecelerini de veriyor ve üyelerini Avrupa monarşilerine karşı ihtilâl yapmaya teşvik ediyordu. 1785 yılında bir Illuminati Locası Viyana’da faaldi. Loca üyelerinin pek azı Masondu, ama faaliyetleri II. Joseph’i rahatsız ediyordu.
İmparator Illuminati ve Hürmasonların amaçlarının aynı olduklarına inanarak 1785 yılında tüm gizli cemiyetlere karşı tedbir aldı.
1 Aralık 1785 tarihinde, II. Joseph Frei- maurerpatent fermanını yayınladı. Bu fermana göre, İmparatorluğun her bir bölgesinin başkentinde tek bir loca faaliyet gösterebilecekti ve tüm diğer localar lağvedilecekti. İmparatorlukta çalışma izni verilen bu tek localar da üç ayda bir matrikül listelerini gizli polise teslim edecek, gizli polis de localann faaliyetini denetleyecekti…
Zur wahren Eintracht Locası üyelerinin bir kısmı bu saldınlardan ve İmparator fermanından fevkalade rahatsız oldular. 1785’te Journal jur Freimaurer’ de Alxinger Ma- son-aleyhtan danışmanlannın imparatoru ikna edeceklerine inandığını, ancak Viyana Masonlannın ideallerine uygun hareket etmeye devam etmelerinin ve saldınlara cevap vermenin gerektiğini yazıyordu.
Davamıza olan muhalefete rağmen, Güneşin Doğu’dan doğup Batı’da battığ gibi, Masonluğun nurunu korumamız gerekir…. Zanaatımız uygulanmalı, ilkelerimiz öğretilmeli, enerjilerimiz sivil toplumun iyileştirilmesine hasredilmeli….
Ağustos 1786’da Reinhold’a yolladığı mektubunda Gottlieb Leon, II. Joseph’in Illuminati ile Hürmasonluğu bir saydığı için 1785 fermanını yayımladığını, Illumina- ti’lerin radikal niyetleri nedeniyle Habsburg İmparatorluğu dünyasında gizli cemiyetlerin sonunun geldiğini yazarak İmparatorun hiçbir zaman Masonlara eski ayn- calıklannı geri vermeyeceği kehanetinde bulunuyordu.
1785 fermanı Prag ve Viyana Masonluğunu derinden etkiledi. Polis baskısıyla “Strict Observance” yönetimi 1787’de “Üç Taçlı Yıldız” locasını kapattı. Locanın kapatılmasından sonra Illuminati faaliyeti Prag kentinde sona erdi. Zur wahren Eintracht Locası kültürel faaliyetlerini 1786’da sonlandırdı. İki yıl daha Locanın ritüelistik faaliyeti devam etti, gizli polisin sürekli izlemesi üzerine Loca zayıfladı ve 1788’de kapandı.
- ve 20. Yüzyıllarda Avusturya Hürmasonluğunun Ana Hatları[1]
1805 – 1809 yıllan arasında Viyana Fransız işgalindeydi. Napolyon ordulanndaki askeri localar Viyana’da da faaldi. 1812’de Mason aleyhtarlığı tekrar baş gösterdi. Komşu ülke Localannın üyesi Avusturya vatandaşları vardı. 1848 olaylarından sonra Viyana’da Zum helligen Joseph Locası kısa bir süre için açıldı, peşinden irtica tekrar galip geldi. Yeni İmparator, 18 yaşında tahta geçen François – Joseph döneminde Masonlara karşı zulüm zirve yaptı. Katolik Avusturya Masonlara karşıydı, bir Cizvit rahip Büyük Üstadın Satan’ın kendisi olduğunu iddia ediyordu.
Macaristan ihtilâlinden sonra, 1867’de İmparatorluk çift taçlı oldu: Macaristan ve Avusturya. Macar tarafında, 1848 devrim yasalan devreye girdi. Tüm vatandaşlar kanun nezdinde eşit kabul edildi, resmi görevler için aynmcılık kaldınldı, ikamet yeri serbest bırakıldı, mülke garanti geldi, toplanma ve dernekleşme hürriyeti kabul edildi, sözlü ve yazılı fikir özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü ilan edildi, bilimsel araştırma özgürlüğü kabul edildi. Avusturya hududunda Macar Localan kuruldu, Macaristan’la Avusturya arasında geçişler serbestti. Viyana, Bohemya, Moravya, Galis- ya ve Silezya Masonlan Macar Localarına devam etmeye başladı.
1918’den sonra, demokratik Avusturya’da Masonluk özgürlüğüne kavuştu, oysa Faşist Horthy başkanlığındaki Macaristan’da Masonluk yasaklandı. Tekris yolu tersine döndü, Macarlar Avusturya Loca- lanna devam ettiler.
1918 ile 1938’de Avusturya’nın Nazi Almanya tarafından ilhak edilmesi arasında geçen döneme ait masonik arşivler Naziler tarafından imha edildi.
Bu sürede, Masonlann önderliğinde iş yasalan şekil buldu, günlük çalışma süresi 8 saat olarak tespit edildi, kadın ve 18 yaş altı gençlerin gece çalışmalan yasaklandı, Mason sağlık bakanı Julius Tamder, çocuk ve gençlerin bakım ve eğitimine eğildi, “çocuklara saraylar inşa edenler hapishanelerin duvarlarını yıkarlar” onun ünlü söylemidir. Naziler Masonları ölüm kamp- lanna yolladılar. 1938 yılında Viyana’da 2000 olan Mason sayısı, savaşın bitiminde, 1945 yılında 67’ye inmişti.
1- Joseph von Retzer: 1791-1792 yıllarında Viyana Katolik Ansiklopedisinin şiir, hitabet, politik ve ahlâk
bölümlerinin editörü.
2- Aloys Blumaurer: Alman Barok Edebiyatı bölümünde, Oxtord ve Duke Üniversiteleri kütüphanelerinde kitapları yer almıştır. “Freimaurergedichte (1791) kitabı Duke Üniversitesi Kütüphanesinde dijital ortamda sunulmaktadır.
Mozart, Haydn ve Beethoven’in eserlerine orkestra şefliği yaptı. Velut bir bestekârdı. 10 opera, 44 senfoni, 73 yaylı sazlar için kuartet, ayrıca oda müzikleri besteledi. Oberon Operası Shikanader’i “Sihirli Flüf’ün libretosunu yazmasına önayak oldu, Haydn’dan ders aldığı söylenir.
4-Johann Holzer: Lied bestecisi ve ressam.
5-Daniel Ligou: Dictionnaire de la Franc-maçonnerie
Celil Layiktez
Kaynak: Tesviye Dergisi Sayı 80