Türkmenistan / Prof. Dr. Muhammet Aydoğduyev
Eski Türkmen halkının nadir rastlanan meşhur bir tarihi vardır. Türkmenistan, dünya medeniyet merkezlerinden biridir. Bu duruma, bulunan arkeolojik eserler de delalet etmektedir.
Günümüzden 6 bin yıl önce Köpetdag eteği civarında, yerleşik olarak tarım yapan Ceyhun medeniyeti kendini göstermiştir. Bu medeniyetten kalma 15'e yakın tarihî eser bulundu. Ceyhun'un asıl yerleşim yeri Aşgabat'ın tahminen 30 km kuzeybatısıdır. Güney Türkmenistan'da ortaya çıkan Altındepe medeniyeti Bronz Çağı'na (M.Ö. III-II. bin yılın ortaları) ait; bu yerleşim yerinde zengin şehirlilerin evleri, zanaatkârların dükkan dizileri, aynı şekilde Güneybatı Türkmenistan'daki eski Dehistan medeniyetinin, Marguş medeniyetinin, Murgab'ın aşağı kısımlarındaki Avçıdepe, Tahırbay, Yazdepe ve başka tarım yapılmış olan yerlerin kalıntıları bulundu. Kuzey Türkmenistan'da Amu Derya'nın aşağı kısmında ise Bronz Çağı'na ait tarım ve hayvancılık yapan Tazebağyap medeniyetinin kalıntıları vardır.
Türkmenlerin kendi topraklarında yabancı olmadıklarına sağlam tarihî kaynaklar şahitlik etmektedir. Onlar bu topraklarda asırlardır yaşamış ve yaşamaktadırlar. Türkmenistan sınırlarında kurulmuş olan ve tarihî kaynaklarda belirtilmiş olan devletlerden biri de Turan devletidir. Turan adı ilk olarak Zerdüştlüğün kutsal kitabı olan Avesta'da (onun en eski parçalarını M.Ö. III. bin yıla dayandırmaktadırlar) Turların yaşadığı yerin adı olarak ortaya çıkmaktadır. Ortaya çıkışları dikkate alınırsa Turları Türkmenlerden ayırmak zordur. "Turan" ve "Türkistan" kelimeleri de aynıdır. Büyük Türkmen şairi ve düşünürü Mahtumgulı da şiirlerinin birinde: "Önün İran ise arkan Turan'dır" diyor.
Kadim devirlerde Turlar birkaç büyük boya bölünmüştür. Sonra bu gruplar Hunlar, Sarmat-Alanlar, Büyük Kuşanlar ve Pers İmparatorluğu gibi büyük devletlerin temelini oluşturmuşlardır. Böylece, bunların hepsi kendilerini Turlar yani Türkmenler diye adlandırmışlardır.
Turlar ilk önce Hazar'ın güneydoğu yakasında (Gürgen, Etrek, Sumbar ırmaklarının vadileri) toplanmışlardır. Güçlenmeye başladıktan sonra Güney Türkmenistan'ı, Güney ve Güneybatı Kazakistan'ı ve Kuzey İran'ın bir kısmını kendilerine tâbi ettiler. Turanlılar Güney Türkmenistan'da medeniyet değerlerini geliştirdikleri merkezler (Ânev, Altındepe, Marguş) kurdular.
Turanlıların Türkmenlerin kadim ataları olarak kabul edilmesinin tek sebebi "Tur" kelimesinin "Türkmen" kelimesinde bulunması değildir. Turların hayatındaki gelenek ve göreneklerin özü Ortaçağ Türkmenlerinin geleneklerinde korunmuştur. Hatta, Doğu Türkmenistan'da bulunan Ânev, Altındepe ve Marguş dönemlerine ait çömlek nakışları da günümüzdeki Türkmen halılarının nakışlarından farklı değildir. Askerî alanda atlı orduyu dünyada ilk olarak Turanlılar kullanmaya başlamışlardır; bunlar, bütün dünyada Ahal-Teke atları diye meşhur olan atlardan oluşturulmuştur.
Orta Asya'da M.Ö. II. bin yılın sonunda kuraklık olması, nüfusun artması ve buna bağlı olarak iç karışıklıkların çoğalması Güney Türkmenistan'da Turan devletinin gücünün azalmasına sebep olmuştur. Turanlıların bazı boyları Türkmenistan'ın bozkır bölgelerine ve oradan da daha kuzeye giderek hayvancılığı benimsemeye başladılar. Turanlıların Orta Asya, Sibirya, Doğu Avrupa, Hindistan ve Küçük Asya'ya doğru hareket ettikleri bilinmektedir.
Türkmenistan'da Turanlılar M.Ö. I. bin yılın ortalarında "Massagetler" adı ile meşhurdur ve "Massagetler Turanı" terimi de bununla alakalıdır.
Massagetlerin gelenek ve görenekleri Oğuz-Türkmenlerinkinden farklı değildir. Türkmenlerin ortaya çıkışı ile ilgilenen araştırıcılar, Turanlı Massagetlerin Oğuz-Türkmen milletini oluşturduklarından şüphe etmemektedirler.
Eski tarihî kaynaklar Massagetlerin Harezmliler, Horasanlılar, Toharlar-Dahlar, Augaslar vb. boylarının bulunduğunu göstermektedir. İlmî araştırmacıların çoğu Massagetlerdeki "Augas" adının "Oğuz" adı ile aynı olduğunu kabul etmektedirler. M.Ö. I. bin yılın başlarındaki kaynaklarda "Oğuz" adının çoktan beri bilindiğinden bahsedilmektedir. Eğer Augasların-Massagetlerin eski Turan ile ilişkili olduğu göz önüne alınırsa halkın kendisinin ortaya çıkışının da M.Ö. III-II. bin yıla (günümüzden 5-6 bin yıl önceki dönem) ait olması gerekir. Burada, "Türkmenlerin Soy Ağacı"nın yazarı Abulgazi'nin "Oğuz Han bundan 5 bin yıl önce yaşamıştır" diyerek bu durumu tasdiklemesini de hatırlamak gerekir. Türkmenistan Devlet Başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın "Bundan 5 bin yıl önce milletimizin başı Oğuz Han Türkmen'den Türkmen halkı doğuda Hindistan, batıda Akdeniz arasında oluşan dünya medeniyetine çeşitli yönlerden katkılarda bulundu"1 biçiminde sonuç çıkarması sağlam ilmî esaslara dayanmaktadır.
Sakalar ya da İskitler diye de adlandırılan Oğuz-Türkmen boylarının ataları M.Ö. 7. asırda eski dünyayı titretip Doğu Avrupa ve Kafkasya'ya sokulup girdiler.
Güney Türkmenistan toprakları otonomi hakkını kazanmadan, M.Ö. 7. asırda Ahemeniler İranı'ndaki birliğe dahil olmuştur. Ama Oğuzlar sürekli isyanlar çıkartmışlardır. M.Ö. 4. asırda Makedonyalı İskender, Güney Türkmenistan'ı Makedonya İmparatorluğu'na katmıştır. Batı, Kuzeybatı ve Kuzey Türkmenistan özgür kaldığı için Oğuz-Türkmenlerin kuvvetli bir dayanağı vardı. Burada Ahemenilerin iki kralı II. Kuruş ve I. Dariy darmadağın edilmiştir, İskender de birkaç bin askerini kaybetmiş ve buraya girememiştir. Turanlı Oğuzların bir parçası olan Massagetlerin özgürlük hareketi de gerçekten burada başlamıştır. 245 yılında Massagetlerin Dah boyu, Parn boyunun liderinin önderliğinde Hazar Denizi kenarındaki bozkırlardan Güney Türkmenistan'a doğru hareket etmişler ve kendilerinin eski topraklarını yabancıların zulmünden kurtarmışlardır. Bunun sonucunda kuvvetli Pers İmparatorluğu kurulmuştur. Onun bünyesine Köpetdag eteği bölgesinin tamamı dahil olmuştur. Pers imparatorlarının idare merkezi (başkenti) Aşkabat yakınlarındaki Köne-Nusay olmuştur.
M.Ö. II-I. asırlarda dünyanın en büyük devleti olan Pers İmparatorluğu'nun Türkmenlerin ataları tarafından kurulmuş olduğuna hiç şüphe yoktur. Perslerin atları ve halıları Ahal-Teke atlarından ve Türkmen halılarından başka bir şey değildir. Bundan başka, Perslerin askerî usûlleri ve giyimleri gerçekte Oğuz-Türkmenlerinkinden farklı değildir. "Roma İmparatorluğu'nun Krassın komutasında dünyayı sarsan ordularının bizim atalarımız olan Persler tarafından bozguna uğratıldığını bildiğim için halkımın büyük tarihinin varlığına... inanıyorum"2 diye Türkmenistan'ın Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı gururla söyledi.
Massaget-Turan boylarının bazıları Güney Türkmenistan'a gelip, Pers Devleti'nin çekirdeğinin oluştuğu yerde, onların başka bir kısmı Grek-Baktriya Krallığı'nın sınırlarına doğru hareket edip, orada Grek Krallığı'nı yıktılar. Onlar Büyük Kuşanlar adı ile meşhur olan devleti kurdular. Kuşan milletinin başı olan bey, "Büyük" (Yabgu) unvanını taşımıştır. Oğuz hükümdarlarının da gerçekten böyle unvanları olmuştur.
Türkmenistan'ın birçok şehrinin ve köyünün İpek Yolu istikametinde yerleştiğini belirtmek lazımdır. Bu yol eski dönemlerde ve Ortaçağ'da Akdeniz kıyısındaki ülkeleri Doğu ile birleştirmiştir. İpek Yolu içinden geçtiği devletlerin ekonomik ve kültürel ilişkilerini sağlamlaştırmakta önemli bir vasıta olmuştur.
Türkmenlerin ataları, sonra da Oğuz-Türkmenler;, hepsini dikkate aldığımızda, 70'ten fazla devlet kurmuşlardır; burada onların hepsini anlatmaya imkan yoktur; bunun için de, onların dünya tarihinde iz bırakmış olan çok büyükleri üzerinde durmak maksada uygun olur.
Turan ve Pers Devletlerinden sonra 962 yılında Güney Türkmenistan bölgesinde ve Afganistan'da Merkezi Gazne şehri olan Türkmen devleti kuruluyor. İlk başta bu küçük bir beyliktir. Ama Oğuz-Türkmenlerin Kayı boyundan olan Sebüktegin, sonra da onun oğlu Mahmut'un hükümdarlık ettiği devirde Gaznelilerin beyliği çok büyük bir imparatorluğa dönüşüyor. Mahmut, İslâm dinini Hindistan'a yayıp, bu ülkeye 17 kez sefer ederek dünyada ilk olarak "sultan" unvanını alıyor. Mahmut'un kurduğu imparatorluk, oğlu Mesud'un hükümdarlık ettiği devirde batı vilayetlerini kaybediyor. Ama askerî başarısızlıklar bir yana Gazneliler Devleti 12. asrın sonlarına kadar yaşamıştır. Bununla aynı zamanda 11. asrın ortalarında merkezi Merv olan Türkmen-Selçuk Devleti tarih sahnesine çıkıyor.
Bizim saygıdeğer devlet başkanımız Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın belirttiği gibi "9-12. asırlar Türkmen devletinin büyüyüp geliştiği devirdir. Türkmenler-Oğuzlar Horasan'ı ele geçirdikten sonra Tuğrul Bey ile Çağrı Bey ülkeyi idare etmişlerdir. Birinci bin yılın başında Türkmenler böylece Hazar'ın güneyini, Kafkasya'yı, Anadolu'nun bir kısmını, Abadan'ı, Azerbaycan'ı ve Doğu Anadolu'yu ele geçirmişler ve buralarda hüküm sürmüşlerdir. Türkmenlerin egemenliği ve saygınlığı, gör, ne kadar uzaklara yayılmıştır".3
Selçuklu İmparatorluğu'nun egemenliği böylesine geniş yerlere yayılmıştır. Bu neslin adı, Türkmenlerin Kınık boyundan olan liderleri Dokak oğlu Selçuk'un adından gelmektedir. O, kendi boyu ile Büyük Oğuz (Yabgu) Devleti'nde yaşamıştır ve ordu komutanı olmuştur, bu durumu onun "subaşı" unvanı da ortaya koymaktadır. Büyük Oğuzların ya da Sirderyalı Oğuzların devleti 8. asrın sonlarında Sirderya'nın aşağı kısmında kurulmuş ve 200 yıl yaşamıştır.
Boylar arası çatışmalar sonucunda Selçuk Maveraünehir'e göçmüştür, o, başka boyları da peşine takmıştır. 11. asrın başlarında Selçuk'un torunları Tuğrul Bey ve Çağrı Bey kardeşler Horasan'ın merkezi Merv'de ortaya çıkıyorlar ve Gazneliler ile mücadeleye girişiyorlar. 1040 yılında Merv yakınlarında Dandanakan eteğinde yapılan savaşta Selçuklular, Gazneli Mahmut'tan üstün çıkarlar ve böylece en büyük Türkmen imparatorluklarından biri kurulur.
Selçuklu Türkmenlerinin tarihi Asya'nın tarihinde geniş bir yer tutmaktadır. İngiliz müsteşriki S. Len-Pul'un belirttiği gibi Selçuklu Türkmenleri ". İran'ı, Mezopotamya'yı, Suriye'yi, Anadolu'yu. kapladılar, neticede onlar Afganistan'ın batı sınırlarından başlayıp, Akdeniz'e kadar bütün Müslüman Asya'yı tek bir hükümdarın hakimiyeti altında birleştirdiler. Onlar Müslümanların sönüp gitmekte olan savaşçılık tutkusunu canlandırdılar, yeniden güçlenmeye başlayan Bizans'ı tekrar zayıflattılar ve dindar Müslüman askerleri eğitip yetiştirdiler, Haçlılar kendilerinin sürekli yenilgiye uğramalarını her şeyden çok bunlarda görmelidirler".
Selçuklu Türkmenlerinin İmparatorluğu ya da Büyük Selçuklu Türkmenlerinin İmparatorluğu 12. asrın sonuna kadar yaşadı, sonra ise dört büyük devlete (Suriye Selçuklu Devleti, Kirman Selçuklu Devleti, Rum ya da Anadolu Selçuklu Devleti, Irak Selçuklu Devleti) ayrıldı, bu şekilde onlarca irili ufaklı devletlere, beyliklere ve atabeyliklere bölündü. Türkmenler çok büyük dalgalar halinde batıya, Anadolu'ya göçüp gittiler, buralarda kendilerine ait ve bağımsız onlarca devlet ve beylik kurdular. Kafkas halklarının hayatında önemli yer tutan Türkmen devletlerinin iki tanesini burada kısaca hatırlamak gerekmektedir. Bunlar Ermenistan'da kurulan Türkmen Karakoyunlu Devleti ve Azerbaycan'da kurulan Türkmen Akkoyunlu Devleti'dir. Bunlar 14. asrın ikinci yarısında aynı vakitte kurulmuşlardır.
Türkmenistan topraklarında ise Büyük Selçuklu İmparatorluğu dağıldıktan sonra iki devlet: Türkmen-Yazırlar devleti (Yazıryurt) ve Köneürgenç Türkmenlerinin devleti kuruldu, son anılan devletin başkenti Gürgenç şehri idi. Yazıryurt, Türkmenistan sınırlarında yerleşmiş, Güneybatı Türkmenistan'ı ve Güney Türkmenistan'ın bir kısmını ele geçirmiştir, başkenti Şâhrislam idi. Köneürgençli Türkmenlerin devleti Orta ve Ön Asya'da en büyük imparatorluk olmuştur. Bu devletlerin ikisi de 13. asrın başlarında Moğolların saldırısı sonucunda dağılmıştır.
Türkmenler Moğolların istilasından sonra uzun süre kendilerine gelemediler. Birçok boy batıya göçtü. 14.-16. asırlarda Türkmenistan'ın batısında ve kuzeybatısında Salırların önderliğinde Türkmen boyları devlet kurmuştur. Kalan yerler ise Cengizliler tarafından idare edilen devlete dahil olmuştur.
Ama, bunun yerine Küçük Asya'da bundan sonra yeni devletin yıldızı parlıyordu, onun başında bu devleti 600 yıldan fazla idare eden bir sülale bulunuyordu. Mervli Ertuğrul Gazi'nin oğlu Osman Gazi Türkmen tarafından kurulan bu devlet 13. asrın sonunda ortaya çıkmıştı. Bu gerçekten de çok büyük bir imparatorluktu, güçlü dönemlerinde Kafkasya, İran'ın bir kısmı, Irak, Suriye, Filistin, Anadolu, Kuzey Afrika ve Avrupa'nın bir kısmına hâkim olmuştu.
Aynı şekilde Mısır ve Suriye'de de Memlûk Devleti'nin varlığını biliyoruz. Memlûkler askerliği meslek olarak yapan Türkmenler ve Kıpçaklar olup, bunlar Mısır'da 12. asrın sonlarında Eyyubîler Devri'nde ortaya çıkmışlardır. 13. asrın başlarında Mısır'da Türkmen boyları oldukça çoğalmıştır, bunların arasında bizim ülkemizin kuzeyinden giden Türkmenler de vardır, bunlar Eyyubîleri iktidardan uzaklaştırıp Memlûk Devleti'ni kurmuşlardır. Bu devletin ilk sultanı Muizeddin Aybek Et-Türkmen olmuştur. Memlûk sultanlarının en meşhurlarından biri olan Zahir Rükneddin Baybars, Moğolların ve Haçlıların ordularını darmadağın etmiştir. 16. asırda Osmanlılar Memlûk sultanlığının bağımsızlığını aldılar, fakat bu devlet tâ 19. asırda Mısır'ın Napolyon Bonapart tarafından alınmasına kadar yarı özerk olarak idare edildi.
Türkmenler, büyük gruplar hâlinde Hindistan'da da ortaya çıktılar. Bu işte en çok rol oynayan Halaç Türkmenleridir. Bu boydan olan Muhammet Bahtiyar'ın 12. asrın sonunda Bengal'de başkenti Lahnauti olan bağımsız bir beylik kurduğu bilinmektedir. Sonra Bengal devleti gelişti ve Satgaon'u, Bihar'ı ve Çittagong'u kendi bünyesine kattı. Türkmenler tarafından bu devlet Moğollar zamanında bağımsızlığını kaybetti.
13-15. asırlarda Deli Sultanlığı bütün Hindistan Yarımadası'nda çok kuvvetli bir devlet hâline geldi. Sultanlığı idare eden altı hanedanın ilk üçü olan Kütbşahılar, Halaçlar ve Togalaklar Türkmendir. Deli Sultanlığı'nın tarihinde Raziya Sultan'ın önemli bir yeri vardır; bu kadının cesedi Deli'deki Türkmen kalesinin yanındadır.4
Moğol hanedanlarının tarihinde Ortaçağ Hindistanı'nın meşhur şahsiyetlerinden biri, tecrübeli diplomat, devlet adamı, yetenekli komutan, meşhur düşünür, zekî şair Bayram Han Türkmen önemli yer tutar. Bayram Han'ın oğlu Abdurrahim Han da akıllı ve kahraman komutan, görkemli şair, yetenekli tercümeci olarak Hindistan tarihine geçti. Yaptığı birçok seferde ortaya koyduğu yiğitliği ve kahramanlığı için Abdurrahim Han'a da babasının ki gibi en yüksek "han-ı hanân" (hanlar hanı) unvanı verildi.
İran'ı idare eden Türkmen hanedanlarından da bahsetmek gerekir. 16. asırdan 1924 yılına kadar İran'ı sırasıyla Safevîler, Avşarlar, Kaçarlar idare ettiler. Safevî hanedanının temelini oluşturan Şah İsmail, birleşen Türkmen boylarına baş olup Azerbaycan'dan İran'a geçti ve burada kendi hanedanını kurdu. 1510 yılında Şeybanî Han'ı sıkıştırıp Güney Türkmenistan'dan çıkardı ve büyük devletini kurdu.
1736 yılında İran'da hakimiyet Safevîlerden, Nadirgulı Han'a geçer, o Türkmenlerin Avşar boyunun beyidir. Avşarlar İran'ı 18. asrın sonuna kadar idare ettiler, Güney Türkmenistan sınırları, Azerbaycan'ın, Afganistan'ın, Kuzey Hindistan'ın bir kısmı onların idaresine geçmişti. Sonra idaresi 1779 yılından 1924 yılına kadar Türkmen-Kaçarlara geçmiştir.
Safevîler, Avşarlar ve Kaçarlar "Kızılbaşlar" diye de adlandırılmıştır. Tarihçilerin fikrine göre, "Kızılbaş" adı onların kızıl şapkalarından kaynaklanmaktadır, bu şapkaların kenarına da sarık sarmışlardır. 24 Oğuz-Türkmen boyunun içinde Avşarların da adının bulunduğunu belirtmek gerekir.
Böylece, söylenenleri toparlayıp, Türkmen halkının derin, köklü, gururlanılacak ve zengin vakalarla dolu bir tarihinin var olduğu biçiminde sonuç çıkarmak gerekir. O, kuzeyden güneye ve doğudan batıya çok geniş toprakları içine almaktadır. Aslında ilginç bir hadiseyle karşılaşmaktayız, çünkü sayı olarak o kadar da kalabalık olmayan bir millet (Türkmenler ve ataları) Yakın ve Orta Doğu'nun, Anadolu'nun Avrupa'nın, Hindistan'ın, çok geniş topraklarına tesir etmişlerdir. Bu ise, Türkmen halkının kendi anavatanının sınırlarından çok uzaklarda meydana gelen tarihî değişikliklerde büyük rol oynadığına şahitlik etmektedir. Türkmenistan'da Türkmen halkının tarihini ve dünya Türkmenlerinin tarihinden ve doğudaki başka halkların tarihinden parça parça öğrenmek doğru olmaz diyen devlet başkanımız S. A. Niyazov bin kere haklıdır.
Bizim atalarımızın her yerde kendilerinden sonraki halkın zihninde iyi ve olumlu iz bıraktıkları belirtilmelidir. Onlar tarihte kahraman askerler, muktedir komutanlar, ferasetli ve adaletli hükümdarlar ve devlet adamları olarak ünlüdürler.
Bizim fikrimizce, Türkmen devletlerinin tarihi dünya tarihinin seyrinde eşsiz ve benzersiz bir yere sahiptir. Mesela, Türkmen devlet adamlarının ve onların soylarının tarihinin Hindistan ve Pakistan'da tarih boyunca ders kitaplarında geniş bir şekilde anlatıldığı bilinmektedir. Türkiye halkı kendini Osmanlı'nın varisleri olarak gururla adlandırmaktadır. Günümüze kadar milyonlarca oğlu ve kızı Yakın ve Orta Doğu ülkelerinde, Çin Hindi'nde yaşamakta ve kendi milletleriyle övünmektedirler.
Türkmenlerin tarihi, meşhur şahsiyetlerin şöhretli adlarıyla doludur. Türkmenistan Devlet Başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı, 1993 yılında İstanbul Üniversitesi'nde yaptığı konuşmasında Oğuz Han'ın, Tuğrul Bey ve Çağrı Bey'in, Alparslan'ın, Sultan Sancar'ın ve Selçuk Bey'in adlarını andı.5 Yeni dönemde Türkmen halkının vatanseverliği ve kahramanlığı Gökdepe Savaşı'nda çok açık bir şekilde ortaya çıktı, bu ise tarihin yeni bir kahramanlık sayfası oldu.
Halk bilgeleri Korkut Ata'nın, Salur Kazan'ın, meşhur Selçuklu sultanlarından Melikşah'ın, kahraman Keymir Kör Serdar'ın, meşhur Türkmen şairi ve düşünürü Magtumgulı'nın, onun babası Azadî'nin, zekî şairler Mollapes'in, Seydî'nin, Selilî'nin, Andalib'in ve başkalarının adları halkın zihninde ebediyen saklanmaktadır.
16-20. asırları içine alan devir Türkmenler için en zor dönem olmuştur, dağınıklık ve bağımlılık devridir. Türkmenistan'ın SSCB'nin bünyesine dahil olduğu yıllar da bu döneme aittir. Saparmırat Türkmenbaşı, bu yılları şöyle tanımlamıştır: "Daha önce de birkaç kere söylediğim gibi, bizim ülkemizi ittifaktaki çok şey aldı; ilk sırada da bilgi vardır. Ama Türkmenistan hiçbir zaman SSCB'nin eşit hukuklu üyesi olmadı. Bize ne buyursalar biz onu yapmalıydık. İdeolojinin çıkarı ve merkezin isteğini yerine getirmek için millî gelenekler sıkı sıkıya takip ediliyordu. Türkmenistan, kendi isteğiyle, kendi başına tek bir meselesini bile halledemiyordu. Biz petrol çıkarıyorduk, gaz çıkarıyorduk, ama onun nereye ve hangi fiyattan satıldığını ülkede hiç kimse bilmiyordu. Pamuk meselesinde de durum aynıydı. Biz sadece falan yere şu kadar gönderilecek diye emir alıyorduk; bu işte şunu bunu sormaya hiç hakkımız yoktu. Türkmenistan ekonomisinin temelini oluşturan bu sektörler tamamen merkezin kontrolündeydi. Kendi hammadde ihracatının kârını alamıyordu. Fakat sıra vergilere geldiğinde bizimle ilişkileri çok sağlamdı, böyle bir sistem dikkate alınamaz, demekten başka bir şey söylenemez".6
Türkmenistan Bağımsızlık Döneminde
Bağımsız devlet kurmak konusunda Türkmen halkının asırlar boyu süren arzusu 1991 yılının sonbaharında gerçekleşti. 26 Ekim'de Türkmenistan'ı kanunî yönden bağımsız devlet olarak yeniden kurmak konusunda umumî referandum yapıldı. 1991 yılının 27 Ekimi, Türkmenlerin tarihine altın harflerle yazıldı. Bundan önceki gün yapılan referandumda halkın ortaya koyduğu iradeyi gerçekleştirip, Türkmenistan'ın "Yokarı Soyvet"i "Türkmenistan'ın bağımsızlığı ve devlet kuruluşunun esasları hakkında" anayasa maddesini kabul etti. O günden itibaren Türkmenlerin tarihî vatanı Türkmenistan, bağımsız devletler arasına katıldı, dünya kamuoyu tarafından da kabul edildi.
Türkmenistan'ın bağımsızlığını kazanması Saparmırat Atayeviç Nıyazov adı ile ayrılmaz bir bütündür. Halkımız onu genç ve bağımsız devletin temelini atan ve kuran biçiminde adlandırmaktadır. Talihin bahtiyar emriyle Türkmen halkının tarihindeki bu değişiklik zamanında, onun kısmetinin açılmasında, özgür ve tam bağımsız olduğu zamanda Türkmenistan'a modern çağın akıllı lideri, halkla sıkı sıkıya ilişkili ve onun sınırsız inancından ve güveninden kaynaklanan oldukça otoriter ve düzenleyici biri olarak liderlik yaptı. Bunun için milletin önderinin hayat hikayesi hakkında kısaca bilgi vermek gerekmektedir.
Saparmırat Nıyazov, 1940 yılının 19 Şubatı'nda Aşkabat'ta doğdu. Onun babası Türkmenistan'ın kahramanı Atamırat Nıyazov, II. Dünya Savaşı'nda savaş meydanlarında öldü. S. A. Nıyazov, 1948 yılındaki depremde annesi Gurbansultan Ece'den ve kardeşlerinden mahrum kaldı. Hem babasından hem de annesinden mahrum kalan Nıyazov, Aşkabat'ın okullarının birindeki öğrenci yurdunda eğitim gördü. Okulu bitirdikten sonra onun iş hayatı başladı, sonra şimdiki Sant Petersburg Politeknik Enstitüsü'nün Fizik-Mekanik Fakültesi'nde eğitimini tamamlayıp Büzmeyin GRES-n'de kendi mesleği üzerine çalıştı. Sosyal konulara aktif olarak katılması ile Türkmenistan Komünist Partisi'ne girdi. 1980 yılında da partinin Aşkabat şehir komitesinin birinci sekreterliğine atandı. S. A. Nıyazov 1984 yılında ve 1985 yılının başlarında SSKP MK bölümünde önemli iş tecrübesi kazandı, Rusya'nın Kursk ve Belgorod bölgelerinde müfettişlik yaptı. Türkmenistan'a döndükten sonra kısa bir süre cumhuriyetin bakanlar kurulunun başkanı olarak çalıştı, 1985 yılının Aralık ayında da Türkmenistan KP MK'nın birinci sekreterliğine getirildi. Yaratıcılık güçlerinin büyüyüp geliştiği sırada otorite ve organizasyon işinde büyük tecrübe kazanan, zekî siyaset ve devlet adamı S. A. Nıyazov'un cumhuriyetin liderliğine gelmesi, Türkmenistan'ın bundan sonraki gelişmesini ve halkın kaderini önemli ölçüde etkiledi. Bundan böyle Türkmenistan'a liderlik yapmaya başlayan Saparmırat Atayeviç, millet tarafından kabul gören bir lider oldu, etrafına gayretli arkadaşları toplanmaya başladı.
Kısaca, yeniden kurmanın, sosyal-siyasî yapıyı değiştirmeye çabalamanın karmaşık bir dönemiydi. Bu durumda olumsuz hadiseleri bertaraf etmek için devrim yapmak işi öne çıkıyordu. S. A. Nıyazov, cumhuriyette sosyal ve siyasî şartları iyileştirmeye yönelen cesur adımları hayata geçirdi, bunlar da sonuç verdi, olumlu değişimler gerçekleşti. Onun önderliğinde uluslararası ilişkiler kurmaya, kültür ve dil alanında çeşitli milletlerden oluşan halkın isteklerine cevap vermeye yarayan köklü çözümler hayata geçirildi.
Halkın inancının, kültürel değerlerinin, millî ve güzel geleneklerinin yaşaması için halka imkân vermeye yönelen adımlar da Cumhuriyet'in önderinin itibarının artmasına yardım etti.
1990 yılında Cumhuriyet'e devlet başkanlığı idaresi getirildi. 27 Ekim'de yapılan referandum sonucunda S. A. Nıyazov Türkmenistan'ın ilk devlet başkanlığı görevine getirildi.
Bu yıllarda S. A. Nıyazov'un yaptığı işler, Türkmenistan liderinin bunları Cumhuriyet'in bağımsızlığı yönünde sürekli ve kararlı bir şekilde hayata geçirdiğini, halkın geleneklerinin sıkı sıkıya ve cesurca korunduğunu açıkça göstermektedir. Bu da, Türkmenistan'ın bağımsızlığının yavaş yavaş sarsıntısız bir biçimde kazanılmasını sağladı.
Böylece, bundan on yıl önce dünyanın siyasî haritasında bağımsız Türkmenistan Devleti ortaya çıktı. O, nasıl bir devlet? Diğer devletlerin sisteminden ne farkı var? Ülkenin bağımsızlığını kazandıran Türkmenistan'ın ilk devlet başkanı S. A. Nıyazov'un devlet sisteminde eski Türkmen devletinin muhteşem geleneklerinden ustalıkla yararlanmasının özü bu sorulara doğru cevap bulmaya yardım etmektedir. Bu geleneklerin karakteri doğru biçimde "Tarafsızlık Talimatı, Tarihî Esasları ve Devlet Siyasetindeki Yeri" adlı konferansta verilmektedir. Türkmenistan devlet başkanı S. A. Nıyazov bu konferansı 1 Aralık 2000 tarihinde vermiştir.
Konferansta bu konuda şunlar söylenmiştir: "Eski devirlerde ve Ortaçağ'daki Türkmen devletlerinin bütün dünya için açık olması, başka ülkeler ve halklarla daima ilişki kurmayı amaçlaması bu devletlerin güçlü ve gelişmiş olmasının, milletin ilerlemesinin ve bayındırlığının baş şartıdır. Açıklık, işbirliği yapmaya istekli olmak, modern şeyleri kabullenmeyi amaçlamak, düşmanlıktan, yan gözle bakmaktan uzak durmak, sakinliği sevmek, sabır ve başkalarının fikrine saygı göstermek Türkmenlerin millî karakterlerinin gerçek belirtileridir. Bunlar binlerce yıl içinde olgunlaştı, Türkmen halkının atalarına mahsus özgün karakterini kendinde topladı. Türkmen halkı bu kıymetli karakteri, başına gelen ıstırap ve acılara aldırmadan saklamayı ve şimdiki nesillere miras bırakmayı başardı. Tarih, Türkmenlere kendi fikrine ters gelse de başkalarının fikrine saygı göstermeyi, sakinliğin ve mutluluğun hatırına feragat etmeyi öğretti. Tarih bize millî bütünlüğün kıymetini bilmeyi ve başkaları ile iyi komşuluk ilişkileri kurmayı öğretti. Çünkü, Türkmenler iç çatışmalardan ve dış düşmanlıklardan çok acı, ıstırap ve cefa çekmişlerdir."7
Sonra milletin lideri, Türkmen halkının sosyal gelenekleri ve demokrasiyi kanuna ve kendi şahsî ilişkilerine saygı duymayı daima kendinde birleştirmişti, diye belirtmektedir.
Burada bir duruma dikkat etmek gerekir, Türkmen örneğindeki değişimler için millî bilincin özellikleri, gelenekleştirilen sosyal alışkanlıklar, halkın kişilik özellikleri ve demokratik devletlerin dünya tecrübesi gibi iki önemli şeyi uygun bir şekilde birleştirmek gereklidir. Türkmenistan'ın kendi bağımsızlığına kavuşması ile bu iki kaynak devletin yapısının, siyasi durumu temelden değiştirmenin, yeni demokratik esaslarda toplumun işlerini idare etmeyi olgunlaştırmanın çok karmaşık meselelerini çözmekte önemli ölçüde yardım ve hizmet etti.
Bundan böyle hakimiyetin sistemini kurmada ve onu bağımsız Türkmenistan'ın anayasasına uygun hâle getirme işinde geçen devirlerdeki Türkmen devletlerinin millî gelenekleri ve atalarının tecrübesi hayata geçirildi. Bunun özü, halkın iradesinin yüksek temsilcilik sistemini kurmakta özellikle ortaya çıktı. Türkmenler eski zamanlardan beri millî geleneklere ait meseleleri çözmek için umumî toplantı yapmışlardır. Burada da toplu olarak hayatı doğrudan etkileyecek kararlar alınmıştır. Gerçekten de Türkmen millî demokrasi gelenekleri günümüzün şartlarında da geçerli hâle geldi. Halk iradesinin yüksek temsilcilik sistemi -Halk Meclisi-Türkmenistan'ın halk oyudur. Bunun bünyesine devlet başkanı, milletvekilleri, halkın kendi seçtiği vekiller, bakanlar kurulunun üyeleri, vilayetlerin ve şehirlerin idare amirleri ve mahkemelerin başkanları girmektedir.
Dünyada şu anda böyle geniş yetkilere sahip olan bir sistem yoktur. Bu durum tesadüfî değildir, çünkü bunun kaynağı uzak geçmişte Türkmen boylarının yaşantısından gelmektedir. Bu geleneğin ne derece eski olduğuna şu bilgi delalet etmektedir: 11. asırda Büyük Selçuklu Devleti'nin gelişmesinin ilk döneminde halk toplantıları önemli rol oynamıştır. Bundan sonra bu tür toplantılar gelenek hâline gelmiştir. Tarihçilere göre, Selçuklu İmparatorluğu'nun kuruluşunun başlarında halk toplantıları seyrek yapılmıştır, gündelik hayatta halk tarafından seçilen kişilerin toplantısı gitgide büyük önem kazanmıştır.
Türkmen demokrasisinin kurulmasında Yaşlılar (Aksakallar) Meclisi büyük yer tutmaktadır. Devlet meselelerine çözüm bulmakta bu meclis ya da devlet başkanı Türkmenistan'ın yaşlılarıyla mutlaka görüş alışverişinde bulunur. Yaşlılara hürmet etmek, onlardan fikir almak geleneği Türkmen halkında eski dönemlerden beri devam edip gelmektedir, o dönemlerde de ülkenin birçok meselesi Aksakal heyeti tarafından çözülmüştür. Bu akıl danışma, halkın isteği uyarınca Türkmenbaşı gibi saygıdeğer bir ada sahip olan ülkenin devlet başkanı S. A. Nıyazov'un liderliğinde devlet danışma kurulu mertebesine kadar yükseltildi. Her yıl vilayetlerin birinde yaşlılar ülkenin idarecileri ile birlikte toplanmaktadırlar. Bu ise, en doğru halk demokrasisidir. Bizim halkımız bağımsızlığı kazandıktan sonra atalarının geleneklerini yükseltmek istedi.1993 yılının Mayıs ayında Türkmenistan yaşlılarının Lebap'ta gerçekleştirdikleri dördüncü toplantıda konuşan ülkenin devlet başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı, Aksakal Heyeti ile her yıl yapılan buluşmaya çok büyük değer verdi: "Doğrusunu söylemek gerekirse, yaşlıların gelenekleşmiş toplantısı devleti idare etmekte, halkımızın uyumunu sağlamakta, ülkemizi kuvvetlendirmekte, kendimizi dünyaya tanıtmakta bizim için paha biçilmez bir okul oldu. Aslında böyle de olmalıydı. Çünkü, bizim yaşlılarımız sadece ata sevgisi ile halkının kalbini kazanmamıştır, kendilerinin akıl ve mantığı ile bizim hayatımızın da tadıdır. Onlar geçmişimizle bugünü birleştiren kuvvetli bir köprü olarak bugünün hatta geleceğin de sağlam sütunlarıdır. Onlar tecrübeleri, akıl ve mantıkları ile hayatımıza ışık veren bir meşaleye benzemektedirler. Siz, bizim bütün evlerimize, bütün köylerimize, bütün şehirlerimize hayat veren zenginliğimizsiniz. Yaşlılar bizi ruhî ve insanî yönden zenginleştiren en aziz insanlardır."8
Devlet lideri, konuşmasının sonuç kısmında kendisinin demokrasiyi nasıl değerlendirdiğini kısaca şöyle beyan etti: "Kendi halkı ile karşılıklı görüş alışverişinde bulunmak, akıl danışmak kendini dünyanın en demokratik ülkesi diye tanıtan ülkelerde bile henüz yoktur. Bu, bize atalarımızdan miras kalan büyük bir demokrasi geleneğidir. Ülkenin bütün önemli meselelerini yaşlılar ile tartışması, şimdi devletimizin en büyük geleneği hâline geldi. Bugün bu büyük geleneğimizin varlığıyla bütün dünya önünde gurur duyuyoruz."9
Türkmenistan yaşlılarının görüşlerinin fark edilmesi gibi, devlet payesine yükseltilen bu toplumsal enstitü, halkın büyük neslinin saygın vekillerinin toplumsal anlaşmasını kazanmak için demokratik esaslarda katılım geleneğini geliştiriyor, onun görüşleri yönetimin yüksek mertebelerinde ve bağımsız devletimizi idare etmekte hayata geçiriliyor. Böylece, son yıllarda Yaşlılar Meclisinin, Türkmenistan Halk Meclisi ve Millî Kalkınış Hareketi ile ortak çalışarak iş tecrübesi kazanmaya başladığını belirtmek gerekir.
Önemli meselelerin çözümüne halkın, onun saygıdeğer idarecilerinin doğru bir şekilde ilişki kurmasının görüntüleri memleketin hayatına sıkı sıkıya yerleşti, bağımsız Türkmenistan'ın devlet yapısının ve siyasî sisteminin ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Bununla birlikte, demokratikleşme işi derinleştikçe kültür seviyesini yükseltmenin, devlet idaresini insan haklarına saygılı hâle getirmenin farklı yönleri ve usûlleri de kullanılmalıdır, bu işte de atalarımızın gelenekleri kullanılır.
1999 yılının Aralık ayında 9. Devlet Yaşlıları Toplantısı'nın, Halk Meclisi'nin ve Genel Millî "Kalkınış" hareketinin ortak toplantısında Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın başkanlığında ölüm cezasını kaldırmak hakkındaki kararın kabul edilmesi, ülkede geniş yankı buldu ve uluslararası kamuoyunun tasdikini kazandı. Bu insancıl hareket, Türkmenler arasında "insanı Allah'ın verdiği candan mahrum etmeye hiç kimsenin hakkı yoktur" diye öne çıkan düşünceye uygun düşmektedir. Bu toplantıda Ramazan ayının 27'sine rastlayan Kadir Gecesi hakkında da konuşuldu. Bu önemli gecede güzel şeyler düşünülüyor, iyi şeyler arzu ediliyor. Bu eski gelenek doğrultusunda her yılın "Kadir Gecesi"nde bağışlamak konusundaki karar kabul edildi.
Türkmen halkının konukseverliği de ünlüdür. Türkmenlerin evinde konuğa hürmet edilir, saygı gösterilir ve dokunulmaz olarak kabul edilirdi.
Günümüzde de öyle kabul edilmektedir. Gerçekten de ev ocağının dokunulmazlığının korunup saklanması eski dönemlerden beri önemli bir iş olarak kabul edilmektedir. Türkmenler kendi işlerini severler, evlerine saygı duyarlar. Evin gelenekleri onlar için kutsaldır. Bunun için de Türkmenlerde ev dağıtmak çok ayıp bir iş sayılırdı. Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı'nın insan sevgisine yönelen önderliği de bu geleneklerden kaynaklanmaktadır, o bakanlar kurulunun 18 Nisan 2000 tarihindeki genişletilmiş toplantısında halkın evlerini dağıtmasını yasaklayan kanun oluşturulması yönünde emir verdi. Kısa zamanda ilgili kanunlar hazırlandı ve kabul edildi.
Devletin önderi, ölenlerin hatırasına derinden saygı göstermek geleneğine öykünerek, her yılın 8 Mayısı'nın, 1941-1945 yıllarındaki II. Dünya Savaşı'nda ölen Türkmenistan'ın millî kahramanlarını anma günü olarak kabul edildiği kanunu, 2000 yılının 4 Mayısı'nda imzaladı. Böylece, bağımsız Türkmenistan'ın devlet sisteminde tecrübenin öne çıkması, millî gelenek ve görenekler, ataların kıymetli tecrübesi, halkın millî benliği; ülkenin kanunlarının insan haklarına saygılı, demokratik ve mükemmel olmasına, devletin toplumda kültür ve medeniyet seviyesini yükseltmesine yardım etmektedir.
Yukarıda verilen bilgiler, bağımsız Türkmenistan'ı kurmakta ve bu yeni devleti mükemmel hâle getirmekte, Türkmen devletlerinin zengin gelenek ve göreneklerinden başarıyla faydalandığına delalet etmektedir. Bununla birlikte, bunların tamamının Saparmırat Türkmenbaşı'nın millî değerleri yeniden yükseltme gayretinin, eski kuşakların mirasından faydalanmaya yöneltilen amaca hızla hareket etmenin, onun ferasetli ve ileri görüşlü siyasetinin sonuçları olduğunu belirtmek gerekir.
Bağımsızlığını kazandığında Türkmenistan, hemen dünya kamuoyu tarafından kabul edildi, uluslararası arenaya çıktı ve uluslararası kuruluşların çoğunun tam üyesi oldu. Devlet başkanı, 14 Aralık 1992 tarihinde halk toplantısının kürsüsünden Türkmenistan halkına seslenmesinde derin bir memnuniyetle şunları söyledi: "Geçen bir yıldan fazla sürede 100'den fazla ülke bizim bağımsızlığımızı kabul etti, bunların birçoğu ile diplomatik ilişkilere başlandı. Bir yıla yakın bir süredir Birleşmiş Milletlerin güzel binasında bizim yeşil bayrağımız dalgalanıyor. Türkmenistan, uluslararası Para Fonu'nun, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nın, İslâm Konferansı'nın, Ekonomik İşbirliği Konseyi'nin ve başka birçok uluslararası kuruluşların tam üyesidir."10
Soğukkanlı ve sevgiye dayalı dış siyaset, başka ülkelerin iç işlerine karışmama ilkesinin yerine getirilmesi, başka ülkelerle iyi niyetli komşuluk ve karşılıklı iş ilişkilerinin gerçekleştirilmesi bağımsız Türkmenistan'ın uluslararası itibarının yükselmesini sağladı.
Ülkemizin bağımsız devlet olarak gelişmeye başladığı ilk günlerden itibaren tarafsızlığın onun dış siyasetinin temelini teşkil ettiğini burada belirtmek gerekir. Bu konu, Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı'nın söylediği "Tarafsızlık Talimatı, Tarihî Esasları ve Devlet Siyasetindeki Yeri" adlı konferansında doğru bir şekilde belirtilmiştir:
"Bana 'Türkmenistan'ın dış siyasetinin esas hükmü ve geniş manada devlet ve toplum yapısının düsturu olarak tarafsızlık ilkesini alması neye dayanıyor?' diye sorduklarında, ben: 'Doğrudan doğruya kendi tarihine dayanıyor' diye cevap veriyorum. Türkmen halkının hayatında silinmeyecek iz bırakan vakalarla zengin, gam kasavet ve şan şöhretle, başarı ve başarısızlıklarla, büyüyüp gelişmek ve zayıflayıp güçten düşmekle dolu olan tarihi, bağımsız Türkmenistan'ın böyle bir siyasî yolu seçmesini önceden belirledi. Bu da bize bir bütün halk olarak kendimizi saklayıp korumaya, Türkmenistan'ın devlet olmasını ve bağımsızlığını, farklılığını kazanmasına imkân vermeliydi, bir büyük devlete bağlı olmanın acınası vazifesini yerine getirmekten daimî olarak kurtarmalıydı."11
Bu durumdan devletin lideri şu sonucu çıkarmaktadır: "Bunun için de tarafsızlık ilkesinin alınmasının tarihî şartları hakkında konuşmakla, tarafsızlığın esas karakterleri olan sâkinlik, sevgi, sabırlı olmak, başkalarının görüşlerine ve fikirlerine saygı duymak, dünyaya açık olmak Türkmen halkının akıl ve düşüncesine ve tarihî gelişiminin özelliklerine uygun gelmektedir diye tasdikliyoruz. Biz dış siyaset tarzımızı belirlediğimizde bundan yararlanıyoruz."12
Türkmenistan'ın daimî tarafsızlığının yöntemi milletin başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı tarafından kuruldu, ilmî dayanağı oluşturuldu ve peş peşe hayata geçirildi. Ondan daha az önemli olmayan bir başka mesele olan Türkmenistan'ın daimî tarafsızlık derecesini uluslararası alanda kabul edilmesini devlet liderimiz başardı. Bunun için Türkmenistan'ın ilk devlet başkanının eksilmez enerjisi ve gayreti, amaca ulaşmadaki sür'atliliği gerekliydi. O, bu fikrinin çok zorunlu olduğunu ve siyasî bakımdan amaca uygunluğunu dünyanın en büyük devletlerinin başkanlarına, çok sayıda uluslararası kuruluşa kabul ettirmeyi başardı. Onun bu yorulmak bilmeyen, fedakâr çalışması sayesinde daimî tarafsız devlet unvanın verilmesi konusu yer yuvarlağının her tarafında kendine gitgide artan taraftar buldu. Türkmenistan liderinin bu fikri 1995 yılının Mart ayında Ekonomik İşbirliği Konseyi'ne üye ülkelerin devlet başkanlarının üçüncü toplantısı uyarınca İslamabat konuşmasında, aynı yılın Ekim ayında ise Birleşiklere katılmazlık hareketine üye ülkelerin devlet başkanlarının Kolombiya'nın Kartahena şehrinde gerçekleştirilen II. konferansının sonuç bildirgesinde destek buldu. En sonunda da 12 Aralık 1995 tarihinde kuruluşunun 50. yıldönümünde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu "Türkmenistan'ın Daimî Tarafsızlığı" adlı tarihî kararını kabul etti.
Bağımsız Türkmenistan'ın tarafsızlığının uluslararası alanda kabul edilmesi, bir sükûnet merkezi ve çok önemli anlaşmaların gerçekleştiği yer olarak ülkemizin önemini ve dünya arenasındaki saygınlığını yükseltti. Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'ta Taciklerin uluslararası anlaşmalarından birkaç tanesi yapıldı; uzayıp giden anlaşmazlıkların son bulmasında bunların önemli bir yeri vardır, bu anlaşmazlıkların giderilmesinde Afgan tarafının idarecileri de hazır bulundular.
Türkmenistan'ın gayretli ve soğukkanlı dış siyaseti ülkenin önünde duran siyasî ve ekonomik meselelerin çözümüne yardım etmektedir.
Bağımsız Türkmenistan'ın Ekonomisi
Bağımsız ve tarafsız Türkmenistan'ın özgürlüğünü kazanmasının 10. yılında iktisadî alanda ve halk ekonomisinde kazandığı başarılar bütün dünyayı şaşırtmıştır. Çeşitli ülkelerdeki iktisatçılar, siyaset bilimciler ve başkaları "Türkmen gücünün", "Türkmenbaşı'nın gücünün" sırrını öğrenip, genç ve bağımsız devletin bu kadar hızlı gelişmesindeki etkenlerin ne olduğunu anlamak için uğraşmaktadırlar.
Kendisinin eski toprağında gerçekleşen tarihî değişikliklerin canlı şahidi olan ve bu değişikliklerle doğrudan doğruya ilişkili olan Türkmenistan halkı, herkesi şaşırtan bu başarıların temelinde milletin önderi Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın ferasetli ve ileri görüşlü siyasetinin ve onun ekonomik değişimler hakkında hazırladığı kanunun bulunduğunu açık seçik bilmektedir. Bu değişimlerin derin içerikli yapısı 14 Aralık 1992'de Türkmenistan Halk Meclisi'nin kürsüsünden devlet başkanının ilan ettiği "10 Yıllık Kalkınma" planında belirtildi. O, şöyle demişti:
"Biz şimdiki geçiş devrinde güçlü bir yönetimi ve ekonomik değişimlerin devlet tarafından kontrol edilmesini gerekli görüyoruz. Planlı ekonomiden pazar ekonomisine, genel mülkiyetten özel mülkiyete, toplumcu yarıştan ferdî yarışa geçiş devrinde devlet özelleştirmenin ve fiyatların dizginini kendi elinde tutar, bu değişiklikleri aşama aşama ve yavaş yavaş hayata geçirir. Biz dünya ülkelerinin ekonomik sistemleriyle yakından ilgilensek de, hiçbir ülkenin iktisadî değişimlerini örnek almıyoruz, tamamen Türkmenistan şartlarına uydurmuyoruz. Türkmenistan'ın iktisadî değişimleri, Türkmen halkının millî özelliklerine dayanan, hiçbir halkın, hiçbir devletin iktisadî değişimlerine benzemeyen özgün değişikliklerdir."13
Gerçekten de "Türkmenistan'ın gücünün", "Türkmenbaşı'nın gücünün" gerçek sırlarından biri ülkemizin liderinin alım satım işini aniden canlandırmak gibi anlamsız bir yola gitmemesidir. Bu tarz siyaset, bilindiği gibi Sovyet devrinden sonra kurulan birkaç devlet ve başka birkaç devletin halkının yaşam düzeyinin kesin olarak azalmasına, üretim seviyesinin görülüp işitilmemiş biçimde azalmasına, çok sayıda fabrikanın kapanmasına sebep oldu. Bizim devletimizin liderinin mantıklı ve ölçülü siyaseti Türkmenistan'ın yukarıda söylenen kötü hadiselerden etkilenmemesini sağladı.
Genç devletin, ekonomiyi geliştirmek konusundaki kanunu Türkmen işçiler sınıfını oluşturmaya yöneltilmişti. Bununla aynı zamanda Türkmenistan yabancı ülkelerin yatırımlarına ve yabancı mallara kapılarını tamamen açtı. Türkmenistan'ın devlet başkanı, fabrikalar açmak için ancak yabancı ülke yatırımcıları katıldığı zaman ülke modern teknolojiye göre kendi ekonomisini yenileyebilir, dünya pazarında yarışabilecek üretim yapmayı başarabilir, diye belirtmişti.
"10 Yıllık Kalkınma" planı iktisadî değişimleri hayata geçirmek için Türkmenistan'da esas sermayenin ve hammaddenin yeterli derecede bulunduğundan bahsediyordu. Ülkemizin tarım siyasetinin temel yönlerinden biri, yiyecek yönünden bağımsızlığın kazanılması olmalıdır, diye belirtilmekteydi. Elektrik enerjisi üretimini arttırmak göz önünde tutuluyordu. Devletin lideri, "Böylece, kuvvetli yakıt kaynakları yaratıp, zenginliklerimizi hammadde olarak satmak yerine onları yeniden daha mükemmel bir şekilde işlemeye çaba göstermeliyiz. Gelin bu yüksek amaç uğrunda belimizi çok sağlam biçimde doğrultalım!"14 dedi.
Türkmenistan Devlet Başkanı S. A. Nıyazov'un bu yoldaki hizmeti, onun karmaşık iktisadî kalkınma yolunun teorik esaslarını başarıyla anlayıp, Türkmenistan'ın ekonomisini değiştirmenin doğru biçimini seçip almasıdır. Tarih, böyle hükmedici, emir verici ekonomik sistemden pazar ekonomisine sosyo-politik yönden sarsıntısız biçimde yavaş yavaş geçen başka bir ülkeyi tanımıyor. Türkmen devleti liderinin seçip aldığı yol ileri görüşlü ve insancıl bir yoldur. Bu yol, derin nazarî sistemlere dayanmaktadır ve yüksek insanî değerleri kazanmaya yönlendirilmiştir.
Türkmen örneğindeki ekonomik değişimleri hayata geçirmenin önemli yönleri nedir? Türkmenistan Devlet Başkanı, GDA ülkeleri liderlerinden ilk olarak pazar ekonomisinin sosyal yönüne denk düşen örneğini seçip aldı. Bunun asıl faydası pazar ilişkileri, ülkenin ekonomisini değiştirmenin küçük amacını takip etmekten ibaret olmayıp, o memleketin halkının yaşam derecesini yükseltmenin aracı olarak da hizmet etmektedir. Devlet kendi halkına hayat garantisini ciddi biçimde sağlıyor; bu, geçiş devrinde çok önemlidir. Devlet başkanının sosyal siyaseti, belirlenen hedeflere her ulaşılmasında ve her ileriye gidilmesinde olgunlaşıp belli bir tarafa yönlenen bir kimlik kazanmaktadır.
Günümüzde devam edip gelen iktisadî kalkınma örnekleri, gerçekleştirilen değişimlerin kendi başlarına görünümleri olarak kabul edilmeyip, hükmedici ve emir verici ekonomik sistemden pazar ekonomisine geçmenin çeşitli devirleri olarak kabul edildi. Ekonominin aşırı baskıcı olması durumunda, piyasa sisteminin olmadığı dönemde, pazar ilişkileri hakkındaki düşüncelerin henüz olgunlaşmadığı dönemde mal üreticilerine aşırı iktisadî özgürlüğün verilmesi kötü sonuçlar doğurabilir. Türkmenistan devlet başkanı bunu göz önüne alarak, pazarı doğrudan doğruya yukarıdan idare etmenin asıl yönlerini koruyup, geniş iktisadî kuralların yardımıyla pazarı iktisadî usûllere göre düzenlemeyi başarıyla birleştirdi.
S. A. Nıyazov, ilk olarak birleşik iktisadî sistemi oluşturma fikrini ortaya attı, buna mülkiyetçiliğin bütün yönleri girmelidir. O, önceki bazı sosyalist devletlerin önceden gelenekleşmiş alışkanlıklarını bıraktı; çünkü onlar Sovyet Devleti dağıldıktan sonra, en faydalı iş özel mülkiyetçilik deyip ona yönelmeye başladılar. Türkmenistan Devlet Başkanı'nın ekonomik siyaseti mülkiyetçiliğin çeşitli yönlerinin geliştirilmesini esas almaktadır. Onların birbiriyle uyumlu olarak birleştirilmesi, ekonominin başarılı olmasında etkili olmaktadır.
S. A. Nıyazov'un hazırladığı kanundaki birkaç bölümde, devlet mülkiyetçiliğin üstün tutulmasını savunmaktadır, diye belirtiliyor. Bununla aynı zamanda özel bölümün çabuk yerleşmesi için malî-İktisadî ve hak-hukuk şartları sağlanıyor; özellikle kullanım mallarını üretmek, hizmetleri yerine getirmek konusunda değerli şartlar sağlamaktadır. Devlet mülkiyetçiliğindeki malları özel mülkiyete devretmek işi yavaş yavaş, halkın psikolojisi ve satın alma gücü alınarak gerçekleştirilmektedir.
Türkmenistan'da devlet başkanının çabasıyla sağlam bir sosyal ve siyasî yapı kazanıldı ve sarsılmadan devam etmektedir. Gerçekten pazar ilişkilerine düşünülerek ve akıl-mantık yoluyla geçilmesi bu durumun korunmasına imkan vermektedir.
Türkmenlerin pazar ilişkilerine geçme örneğinin sıfatlarından biri de ülke halkının sosyal durumunun garantiye alınmasıdır. Ekonomik gelişmenin sosyal tarafını güçlendirmek için, birkaç kanun kabul edildi, bunlar geçiş devrinde halkı sosyal yönden desteklemeye yönlendirildi.
Memleketin ve devletin başkanının halk için çektiği sıkıntılar gerçekten de sınırsızdır. Bunun böyle olduğu, iş hakkının, emekli maaşlarının, öğrenci burslarının sürekli yükseltilmesine ekonomik hizmetler ve toplu taşıma araçları için cüz'i miktarda ücret ödenmesine, yardım amaçlı paralar verilmesine ve buna benzer şeylere bakılarak görülebilir. Türkmenistan'da devlet başkanı, insancıl siyaset yürüttüğü için, ancak halkın çıkarlarına zarar vermeyen ekonomik değişim usullerine izin verilmelidir, diye düşünülmektedir.
Türkmenistan'da Pazar ilişkilerine geçmenin temel ilkesi ülkemizde yapılan toplam üretimin temposunun artırılmasıdır.
Genel olarak, Türkmenistan'da sosyal hayata yönelen pazar ekonomisini hayata geçirmek için çareler dizisi hazırlandı. Devlet, pazar değişiklikleri için sorumluluğu tamamen üzerine almaktadır. Belli bir süre içinde, belirtilen amaçlara ulaşıldıkça devletin katılım derecesi yavaş yavaş azalmaktadır. Türkmenistan'ın ekonomik sistemi değiştirmek için seçtiği örnekte geçiş döneminde düzenleme görevinin devlet tarafından kullanım özellikleri de bundan ibarettir.
Genç ve bağımsız devlete geçmişten ağır bir miras kaldı; bu, ekonominin sadece hammaddeye dayalı olması da değil. Ziraatın hiçbir alanında üretimin teknik seviyesi dünya pazarının taleplerini karşılamıyordu. İş verimindeki derecenin ve niteliğinin düşük olması, gerçekleştirilen üretimin dış pazarlarda rekabet edebilme gücünü sağlayamıyordu.
Bu şartlarda S. A. Nıyazov'un çok yönlü ekonomik siyasetinin temeli, ülkemizdeki ekonomik yapıyı değiştirip düzenlemeye yöneltildi. Bağımsız devlet için yüksek sonuç veren, çok kabiliyetli ve dış dünyaya açık bir ekonomik sistem gereklidir. Bu bakış açısından, milletin lideri bağımsızlığın ilk günlerinden başlayarak, Türkmenistan'ın ekonomik yapısını temelden düzeltmek için çalışmaktadır.15
Böylece, bağımsız Türkmenistan'da ekonomik değişimleri gerçekleştirmekle on yıl geçti. Bu uğurda gerçekleştirilen büyük işlerin tamamı, değişiklikler gerçekleştirilmeye başlandığında ortaya konan çok büyük amaçlara milletin başkanının liderliği, kararlılığı, gücünü sakınmaması ve ülkemizin halkının çektiği fedakârane zahmetler neticesinde ulaşıldığına şahitlik etmektedir.
Bağımsızlık yıllarında ekonomik yapıda birçok değişiklik oldu. Sanayi üretiminin genel miktarında işlenmiş olanların payı iyice arttı. Bunlar sadece petrole, gaza ve kimyaya ait olmayıp, tarım üretimini işleyen sanayiye de aittir. Eğer Sovyet devrinde olduğu gibi Türkmen pamuğunun hepsi Cumhuriyet'in dışında yeniden işlenseydi şimdiki durum tamamen farklı olurdu. Bağımsız Türkmenistan'da mükemmel derecede yüksek tempolu, kuvvetli ve günümüz teknolojisiyle donatılmış olan dokuma sanayii kuruldu. 2001 yılının sadece birinci yarısında Dokuma Sanayii Bakanlığı'na göre üretim artışı %125 oldu. Pamuktan ve ipekten üretilen malların toplamı %29, hazır giyim %49, ayakkabı üretimi %30 arttırıldı. Bu yıllarda yapılan hizmetlere düşen pay 1992 yılında %9, 9'luk artıştan 1998 yılında %31, 8'e kadar yükseldi, tersine üretim grubunun payı %20 azaldı. Hizmetlerin payının ve miktarının yükselmesi aslında ticaret, bankacılık ve maliye işleri ile gayrimenkulle alakalı işler neticesinde gerçekleşti. Tarım üretiminin toplam kapasitesi %16,4 arttı, bu oran inşaat sektöründe %7,2 oldu. 16
Türkmenistan'da bağımsızlık yıllarında gerçekleştirilen ekonomik değişimler, ekonomik bağımsızlığı kuvvetlendirmeye ve ekonominin bütün yönlerinin güçlü bir şekilde gelişiminin sağlanmasına yöneltildi. Önceki ittifakın ekonomik ilişkilerinin kesilmiş ve onun ekonomisindeki bağlantıların bozulmuş olmasına rağmen Türkmenistan'da üretim miktarı kötü duruma düşmedi. Bu yıllarda ülkemizin gelişiminin geniş iktisadî göstergeleri olumlu gelişme temposuna ulaştı. Doğalgaz ve elektrik enerjisi üretimi hızlı bir tempoyla gelişmektedir. Raporlara göre, 2001 yılının ikinci yarıyılının başında sektörler içinde yakıt ve enerji sektörüne ait fabrikaların payına üretimin genel miktarının %70'i düştü; bu miktardan gaz sektörüne %46, rafineri sektörüne de %17'lik pay düştü.
2001 yılının Ocak-Haziran aylarına ait dönemle karşılaştırıldığında elektrik enerjisi üretimi %12 arttı; bu, ihraç edilen enerjinin artması ile ilgilidir. İhracatın artırılmasına ise çıkarılan gazın %18 artması imkân verdi.
Bağımsızlık yıllarında gaz sektörünün üretim gücünün fazlası, gazı dış pazara çıkaran yeni nakliye araçlarıyla dolduruldu; bu, 1997 yılında kullanıma sunulan, yaklaşık olarak 8-10 milyar metreküp gazı taşıyabilen Körpece (Türkmenistan)-Gurtguyı (İran) hattıdır. Petrolün çıkarılışı %11 arttı, petrolün rafine edilişi %5 arttı.
Ülke sanayinde 2001 yılının birinci yarısında üretilen malların miktarı geçen yılın aynı dönemine göre %21,4 arttı. Bunda, sanayinin devlet sektörüne bütün sanayi üretiminin %67'si, devletle ilgili olmayan fabrikalara sanayi üretiminin %23'ü düşmektedir.
Türkmenistan'ın tahıl üreticileri 10. yıldönümünde önemli iş üstünlüğü kazandılar; onlar, 2001 yılında 2 milyon tondan fazla tahıl toplayıp, yurdumuzun yiyecek bağımsızlığını kazanmasına önemli katkı sağladılar. Karşılaştırma yapmak için, Sovyet devrinde Türkmenistan'ın her yıl en fazla 70 bin ton buğday ürettiğini belirtmek yeterlidir. Tahıl üreticilerinin gayretleri, devlet başkanı tarafından çözüm yollarının hayata geçirilmesi, Saparmırat Türkmenbaşı'nın tarım siyasetine dayanan yeni iktisadî ilişkilerin yerleştirilmesi ile desteklendi. Bunlardan, kiralama ilişkilerinin yaygınlaştırılması, toprakların çiftçilerin mülkiyetine verilmesi ve devlet tarafından büyük maddî yardımın verilmesi gibi çözüm yollarını belirtmek gerekir. Yüksek üretim kapasiteli şirketler ve modern makinelerle tarım teknolojisini yenilemenin büyük önemi vardır. Su tesisleri kurmak ve toprağı sulamak konusundaki işlerin çok büyük bölümü yerine getirildi. Karakum'da kurulan Türkmen Gölü, yeni kanallar ve başka sulama tesisleri gibi bu asrın çok büyük yapılarını örnek olarak vermek yeterlidir.
Demir ve kara yollarının, hava, ırmak ve deniz taşıtlarının geniş bir taşıma ağı olmazsa ekonomi başarıya ulaşıp gelişemez. Bağımsızlık yıllarında, Türkmenbaşı ulaşım ağı üzerine yapılan işler kadarını Türkmenistan, yüzlerce yıllık tarihi boyunca hiçbir zaman görmemiştir. Komşu İran ile birlikte kurulan Tecen-Sarahs-Maşat Polat hatlarını göstermek de yeterlidir, bunun çok büyük uluslararası önemi vardır; çünkü o sadece Türkmenistan'ı İran ile değil Pekin ile İstanbul'u da bağlamaya imkân vermiştir.
Türkmenistan'ın kendi gücüyle Türkmenabat-Atamırat demiryolu kuruldu, bu ise ülkemizin güney ve güneydoğu bölgelerini kalkındırmakta çok büyük öneme sahiptir. Türkmenistan'ın altın çağında Aşkabat-Daşoğuz demiryolu kurulmaktadır, bu yol kısa süre içinde yurdumuzun kuzeyini güneyine bağlayacaktır. Bununla aynı zamanda, dünya standartlarına uygun biçimdeki karayolları ülkemizin bütün vilayetlerini birleştirmektedir.
Türkmenistan'ın ekonomisini geliştirmek için ülkemizin lideri tarafından belirlenen yatırım siyasetinin çok büyük önemi vardır. Bu siyasetin asıl amacı şunlara dayanmaktadır:
- Sanayinin hizmet eden temel alanlarını geliştirmede yatırımları çekmek için uygun yatırım şartlarını oluşturmak ve ülke ekonomisinin önünü açmak;
⦁ Türkmenistan'ı sosyal ve ekonomik yönden geliştirmek için öne çıkan meseleleri çözmede eşit hukuklu ve birbirine fayda sağlama esasına dayalı yabancı sermayeyi çok uygun biçimde çekmek;
⦁ Uluslararası ekonomi sistemini gelecekte birbiriyle ilişki kurmaları amacıyla birlikte yatırım yapma amaçlarını ve taslaklarını hayata geçirmek, birlikte fabrikalar kurmak;
⦁ Yatırımları hayata geçirmede serbestlik vermek, yatırımların hukukî yönden dedikodulardan korunmasına ve yatırım işinden yapılan kârın yatırım sahiplerinin ülkelerine gitmelerine imkân sağlamak.
Bu siyasetin hayata geçirilmesi, üretim kültürünün yükseltilmesini, modern teknolojiyi çekmeyi, üretimi düzenlemenin ve idare etmenin modern usûllerini kullanmayı, sanayinin, ziraatın, ihracat ve ithalata yönelmek isteyen üretimin arttırılmasını, Türkmenistan'ın pamuk ve hammadde malzemelerini yurt dışına göndermeyi, yüksek teknolojili sanayi ve ziraî üretimi yurt dışına çıkarmaya yavaş yavaş geçmeyi sağlamaktadır.
Türkmenistan'a yatırım imkânlarının olumlu biçimde yönlendirilmesi, ekonominin yeterli derecede sağlam olarak geliştiğine delalet etmektedir; çünkü Türkmenistan yeniden ürettiği değerlerin büyük kısmını sermaye toplamaya yönlendirmektedir, bunun sonucunda da sağlam nitelikli yabancı yatırımcıları kendine çekmektedir. Bağımsızlık yıllarında Türkmenistan'a yapılan yatırımların güçlendirilmesi için gereken şartlar oluşturuldu.
Bağımsızlığın ilk yıllarının önemli özelliklerinden biri de yatırımların büyük kısmının üretim dışındaki alanlara yönlendirilmesidir. 1991-1993 yıllarında üretim dışındaki alanlar yatırımların genel toplamının %23 ve %47'sini oluşturdu. Sonuçta, bağımsızlığın ilk yıllarında yurdumuzun haritasında konut, komünal ekonomi, sağlık, bilim, kültür ve sanatla ilgili onlarca yeni kuruluş ortaya çıktı. 1997 yılında yatırımların genel miktarında üretim dışındaki alanların tuttuğu yer biraz durakladı, bir sonraki yıldan itibaren de azalmaya başladı, üretime dönük yatırımda artış görülmeye başladı. Yeni inşaatların büyük miktarlara ulaşması, yatırımların miktarında yapı-inşaat sektörünün tuttuğu yerin sürekli artması sonucunu doğurmaktadır.
Türkmenistan'ın bağımsızlığının ilk yılları, dünya ekonomi sistemiyle başarılı bir biçimde ilişki kurması olarak nitelendirilmektedir. Ulaşımı, iletişimi, oteller zincirini, iş merkezlerini vb. geliştirmek için birçok çözüm yolu bulundu. Yiyecek bağımsızlığını kazanmak için ziraî üretime devlet tarafından verilen destek arttırıldı.
Yatırımların toplamında sanayinin tuttuğu yerin yükselmesi devam etmektedir. Petrol, gaz, gıda sektörü ve elektrik enerjisi üretimi büyük miktarlarda geliştirildi. Türkmenbaşı'daki rafinerinin teknolojisinin yenilenmesi işinde bağımsızlığın ilk günlerinden itibaren Avusturya, Çek Cumhuriyeti, ABD, Japonya ve Türkiye'den gelen firmalar aktif olarak çalışmaktadırlar. 1998 yılından beri bu rafinerinin teknolojisini yenileme işi yabancı ülkelerin verdiği borçlarla gerçekleştirilmektedir. Sadece dört tane taslağa göre rafinerinin teknolojisini yenileme işine yöneltilen yatırımların miktarı 1 milyar doları buldu.
Tahıl için yapılan yatırımların ve un-bulgur sektörünün tesislerini kurmak için yabancı ülkelerden alınan borçların miktarı 2 milyar Amerikan Doları'na yaklaşmaktadır. Sadece 1997-1999 yıllarında günde 1050 ton buğday öğütebilen 6 tane değirmen, geçici bir süre için 300 bin ton tahılı saklayabilen silolarla birlikte işe başlatıldı.
Sosyal hayattaki önemli meselelerden biri olan şehirlere ve köylere gaz götürme işi halledildi. Doğalgaz hattının uzunluğu 1131 km'ye, toplam doğalgaz ağının uzunluğu da 23 bin km'ye ulaşmıştır. Türkmenistan halkı gazdan bedava yararlanma imkânı buldu, bunun sonucunda bütün masrafları (yılda ortalama 116,4 milyar manat) devletin kendisi karşılamaktadır.
Günümüzde Türkmenistan çok büyük bir inşaat alanına dönmüştür. Orada hem üretime hem de sosyal hayata dönük yatırım planları hayata geçirilmektedir. Bunların hepsinin, bağımsız ve genç devletin yavaş yavaş sanayii ve sosyal yönü gelişmiş olan bir ülkeye dönmesine yardım ettiği şüphesizdir.
Türkmenistan Devlet Başkanı'nın ileri görüşlülüğü ve yatırım siyasetini çok yönlü olarak hayata geçirmeye çalışması, sosyal değişimleri gerçekleştirmekte, ekonominin temel dallarını geliştirmekte, ulaşımın ve iletişimin geliştiği bir sistem kurmakta kendini göstermektedir.
Şehirlerin, köylerin, başkentimizin ve vilayet merkezlerinin görülüp işitilmedik derecede bayındır duruma getirilmesi, bağımsız ve tarafsız Türkmenistan'ın ekonomik imkânlarının sınırsız derecede arttığına delalet etmektedir. Devletimizin liderinin çabaları neticesinde Türkmenistan'ın güzel başkenti Aşkabat, her gün insanların gözü önünde millî bir ışıltıya bürünerek Doğu'nun gerçek incisine dönüşmektedir. Muhteşem saraylar, çok katlı evler, güzel konutlar, geniş yollar, yüzme havuzları, Tarafsızlık Kapısı, Bağımsızlık Anıtı ve muhteşem heykeller Aşkabat'ın güzel yüzünü gösteren özgün eserlerdir. Başkentin ve başka şehirlerin kenarları da gitgide görüntüsünü değiştirip, yeşil ağaçlarla güzel bir görüntüye kavuşmaktadırlar. Dağ kayalarının üstündeki "Serdarın Sağlık Yolu" Türkmenistanlıların hayatına sağlam bir şekilde yerleşti. Türkmenistan'ın birçok köyü bayındırlık ve sosyal hayat şartları bakımından şehirlerden aşağı değildir.
Sosyal Hayat ve SosyalDüzen
Türkmenistan'ın sosyal hayatı, halk demokrasisinin millî gelenekleri ve Türkmenlerin psikolojileri dikkate alınarak kurulmaktadır. Türkmenistan liderinin bu tarz siyasete daha ülkemiz bağımsızlığını kazanmadan başladığını belirtmek gerekir. Onun çabalarıyla 5 Mart 1990'da bütün Türkmenistan'ı kapsayan birinci Yaşlılar (Aksakallar) Meclisi toplandı. Bu, hayat tecrübelerinde pişmiş idarecileri olan yaşlıların, toplantılarında zorunlu ve çok önemli meseleleri ortaya atıp tartışarak eski Türkmen geleneğini yeniden ortaya çıkarmalarıydı. Bundan sonra milletin önderinin yaşlıların önünde yaptığı konuşmada ortaya koyduğu meselelerin ülkemiz bağımsızlığa kavuştuktan sonraki geçiş devrinin meselelerine denk gelmesi önemlidir. Örnek olarak, S. A. Nıyazov, yaşlıları Türkmenistan'daki rahat ve sakin sosyo-ekonomik durumu korumak için çaba göstermeye çağırdı.
Yaşlıların Türkmenistanı genelindeki birinci toplantısı işçilere seslenme olarak kabul edildi. Yaşlıların Cumhuriyet Meclisi'nin terkibi seçildi.
Bundan sonra yaşlıların toplantıları yurdumuzun bütün vilayetlerinde sırayla her yıl düzenlenmektedir.
18 Mayıs 1991'de yine Saparmırat Atayeviç Nıyazov'un çabasıyla dünya Türkmenlerinin I. konferansı yapıldı. Burada yurt dışındaki vatandaşlarımızla her zaman ilişkileri sürdürme, onların ocaklarını kendilerinin tarihi vatanlarına yaklaştırmayı amaçlayan sosyal yapıyı, Dünya Türkmenlerinin Sosyal Derneği'ni (DTGB) kurma kararı alındı. Bu derneği kurmak için önder olan S. A. Nıyazov oybirliğiyle başkanlığa seçildi.
Sosyal derneğin 10 yıl içinde yaptığı işlerin sonucunda, kaderin cilvesiyle dünyanın çeşitli bölgelerine dağılmış olan Türkmenlerle dostluk ve kardeşlik ilişkileri gerçekleştirildi. Yabancı ülkelerde derneğin yirmiden fazla şubesi kuruldu.
Yurdumuzda, Dünya Türkmenlerinin Sosyal Derneği'nin onuncu yılı kapsamlı bir şekilde kutlandı. 23 Mayıs 2001'de Aşkabat'ta Dünya Türkmenlerinin 6. konferansı yapıldı, sonra ise "Türkmenistan ve Dünya Türkmenleri: Tarihî Yakınlık ve 21. Asırdaki İlişkiler" konulu bir ilmî sempozyum yapıldı.
Dünya Türkmenlerinin 6. konferansında Türkmenistan Devlet Başkanı konuşmasında şöyle dedi: "Biz dili bir, kültürü bir, aslı bir milletiz. Şanımız, şöhretimiz dillerdedir! Bunun için dernek üyelerinin kutsal vazifesi, bu fikrin yüceltilmesi için her şeyiyle yardım etmektir."17 Devlet başkanı gelecekte sosyal derneği, Bütün Türkmenlerin Millî-Kültürel Derneği diye adlandırmayı teklif etti. Bu ad, birliğin yaptığı işi daha iyi anlatmaktadır, çünkü onun görevi bütün dünyadaki Türkmenlerin ruhî beraberliği esasına göre halkların kültürünü, kadimden gelen değerleri yükseltmeye ve nasihat etmeye yönelmektir.
Toplantıya katılanlar, Türkmenistan Devlet Başkanı'nın eşsiz, benzersiz Türkmen sanatı olan halıcılığı geliştirmek ve yaygınlaştırmak için dünya çapında halı severler derneği kurma konusundaki fikrini sıcak karşılayıp desteklediler. Toplantıya katılanlar, bizim atalarımızın halı hazineleri binlerce yıldır dünyanın süsü olmuştur, diye belirttiler. Çeşitli ülkelerde yaşayan Türkmenlerde bu kadim ziynetin sırları günümüze kadar korunup saklanarak gelmiştir. Millî halıcılığın şanını, şöhretini kuvvetlendirmek ve arttırmak için onları bir yere toplamak bütün Türkmenlerin kutsal görevidir. 6. toplantıya katılan dünyanın 26 ülkesinde yaşayan onlarca milyon Türkmen'in vekillerinin, milletin önderi Saparmırat Türkmenbaşı'nın Türkmen halkının önünde yaptığı çok büyük işleri dikkate alarak, onu oybirliğiyle Dünya Türkmenlerinin Sosyal Derneği'nin ömürlük başkanlığına seçtiklerini, ayrıca minnettarlıklarının alâmeti olarak ona "Büyük" adını verdiklerini belirtmek gerekir.
Ülkemizin bağımsızlığını kazanmasından hemen sonra 1991 yılının Aralık ayında Türkmenistan'ın Demokratik Partisi kuruldu, devletimizin başkanı S. A. Nıyazov da başkanı oldu.
Partinin en önemli görevi, devletimizin insan sevgisi ve sükunet esasına dayalı iç ve dış siyasetini kavramaktır. Demokratik Parti'nin bir başka görevi de ülkemizin altın çağında hukuk toplumu kurulmasına ve yurdun gelişip ilerlemesi için Türkmenistan halkının birlik olmasına mümkün olduğunca yardım etmektir. Partinin lideri bu önemli görevi, onun bütün toplumsal kurumlarıyla birlikte başarıyla halletmesi gurur vericidir, diye belirtti.18 Demokratik Parti devlet ve ekonomi işlerine doğrudan karışmamaktadır.
Türkmenistan'ın toplumsal kurumlarının aktif hâle gelmesine atalarımızın kültür mirasını, mükemmel halk geleneklerini esirgeyip korumakta ve yükseltmekte onların yardımlaşarak çalışmasına millî "Kalkınış" hareketinin kurulması yardım etti. Böyle bir hareketin kurulması fikrini 1992 yılının sonunda Halk Meclisi'nde Saparmırat Türkmenbaşı ortaya attı. Bu hareketin terkibine sendika idarecilerinin, gençlerin, kadınların, gazilerin, kurucu ittifakların ve başka toplumsal kurumların katılması gerektiği dikkate alındı.
"Millî Kalkınış" hareketinin 1994 yılının Ocak ayında gerçekleştirilen birinci toplantısı Millî Geneş19 terkibi seçildi, buraya Türkmenistan'ın "Millî Kalkınış" hareketine katılan bütün toplumsal kurumların idarecileri girdi. Millî Geneş'in başkanlığına Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı seçildi. Millî Geneş, "Kalkınış" hareketine katılan toplumsal kurumların yardımlaşarak ve uyum içinde çalışmasına yardım etmektedir, onların yapması gereken işin esas yönlerini belirlemektedir.
Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı, Türkmenistan Halk Meclisi'nin birleşik toplantısında ve Millî Kalkınış hareketinin birinci kurultayında yaptığı konuşmasında bu hareketin asıl karakterini şöyle anlattı: "Bu mücadele, rahatlığı, sükûneti, birliği, kararlı çalışmayı düstur edinen halkın amacına ulaşmak için yaptığı kutsal mücadeledir. Bu mücadele anavatanımız olan Türkmenistan'da gelişmiş ekonomiyi, bilimi, kültürü, güzel hayat şartlarını kurmak için verilen mücadeledir".20
Kalkınış Hareketi'ne giren toplumsal kurumların eğitim-kültür alanındaki çeşitli çözüm yollarını birlikte hayata geçirmektedirler, millî bayramlara, toplum yardımlarına hazırlık yapma ve onları organize etme işine katılmaktadırlar, çeşitli yarışmalar düzenlemektedirler, en iyi üretim için insanları heveslendirmektedirler, askerî bölümlere, çocuk merkezlerine, hastahanelere yardım etmektedirler, hayır ve iyilik işleriyle uğraşmaktadırlar, kötü hadiselere karşı mücadele etmektedirler.
Son yıllarda Yaşlılar Meclisi'ni Türkmenistan Halk Meclisi ve Millî Kalkınış Hareketi'yle birlikte düzenleme işine başlandı, buralarda ülkemizin sosyal hayatına ait önemli meseleler tartışılmaktadır.
Türkmenistan'ın demokratik ve sosyal-hukuk devleti olarak, insanların ve halkın dünya toplumu tarafından kabul edilen ve uluslararası hukuk kurallarında belirtilen temel demokratik hak ve özgürlüklerini kabul ettiğini ve onlara saygı gösterdiğini, onları hayata geçirmek için siyasî, iktisadî ve hukukî garantileri hazırladığını belirtmek gerekir. Halkın anayasada belirtilen haklarını hayata geçirmek için "Türkmenistan'da yükseköğrenim hakkı ve dinî kurumlar hakkında" ve "Türkmenistan'da toplum dernekleri hakkında" kanunları kabul edildi.
Kabul edilen kanunlar Türkmenistan halkının dine bakışını belirlemeye ve onu açıklamaya, kendilerinin inanç, itikat ve geleneklerinin beraberliği esasında toplumsal örgütler kurmaya, sosyal adalet ve eşitliğe, halkın dinî inanç ve itikadının ne olduğuna bakmadan, onların haklarını ve geleneklerini korumayı garanti etmektedir, dinî ve sosyal kurumların ilişkilerini düzenlemektedir. Bağımsızlık yıllarında Türkmenistan'da 140'tan fazla dinî kurum, 160 tane de toplumsal dernek kuruldu.21
Türkmenistan'ın sosyal ve siyasî hayatında sendikalar önemli yer tutmaktadır. Bunlarda 1 milyon 200 bine yakın insan vardır. 2001 yılının Mayıs ayında sendikaların 2. kurultayı yapıldı. Bunun resmî bildirgesinde sendikaların, işçilerin çıkarlarını ve kanunî haklarını korumayı, güvenli ve olumlu iş şartları oluşturmayı, verilen emeğe layık ve zamanında ücret ödenmesine yardım etmeyi, işçiler ve işverenler arasında karşılıklı çıkarları gözeterek anlaşma yapmayı, hukukî konularda üyelerine bedava yardım ve tavsiye vermeyi kendilerinin asıl görevi saydıkları belirtilmektedir. Bu işlerin hepsini sendikalar sırayla ve bıkıp usanmadan yapmaktadır.22
Türkmenistan'ın Gurbansoltan adlı Kadınlar Meclisi, Magtumkulı adlı Gençler Meclisi, Türkmenistan'ın Kahramanı Atamırat Nıyazov adlı savaş gazilerinin derneği ve başkaları etkili toplumsal güce sahiptir.
Türkmenistan, demokratik değişimleri gitgide ve adım adım derinleştirmektedir; insanların yaratıcı güçlerini geliştirmek ve anayasada kabul edilmiş, geri alınamaz ve dokunulmaz olan insan haklarını hayata geçirmek için gerekli olan imkânları ve çareleri geliştirmektedir.
Türkmenistan Halkının Millî Geleneklerinin Yeniden Geliştirilmesi
Saparmırat Türkmenbaşı'nın yeni ve gelişen Türkmen Devleti'ni kurmak için yaptığı çok yönlü işlerde Millî Kalkınış Hareketi ve siyaseti belli bir yer tutmaktadır. Bu, millî ve medenî gelenekleri, örf âdetleri yeniden geliştirmek için yapılan iştir. Türkmen dilinin devlet dili olarak kullanılışını yaygınlaştırmak, yeni alfabeye geçmek, her çeşit okulda ana dili öğrenmeyi geliştirmek için yapılan işler millî kalkınışa büyük ölçüde yardım etmektedir. Bağımsızlık yıllarında halkımızın önemli gelenekleri yeniden geliştirildi. Kurban Bayramı, Ramazan Bayramı, Sünnet Düğünü gibi bayramlar şimdi bütün halk tarafından yaygın biçimde kutlanmaktadır. Önceleri, Sovyet devrinde kısıtlanan ve durdurulan dinî gelenekler şimdi tamamen serbest olmuştur ve herkes kendi isteğine göre dinî inançlarının gereğini yerine getirebilmektedir. Ancak, din işleri devlet işlerinden ayrıdır ve devlet işlerine karıştırılmaz. Türkmenistan sosyal hukuk devleti olarak dine ve dine inananlara saygı göstermektedir.
Yurdumuzda millî kültürü, sanatın tüm yönlerini geliştirmek için çok olumlu şartlar oluşturuldu. Türkmen tiyatrolarının sunduğu en güzel oyunlar halk arasında şöhret kazanmaktadır, böylece birçok ülkede Türkmenistan'daki tiyatro sanatına büyük ilgi gösterilmektedir. Tiyatro toplulukları Türkiye, Finlandiya, İngiltere, Kanada ve İran'dadır, buralarda uluslararası festivallere katılmışlardır. Türkmenistan'da "Novruz-92" festivalinin yapılması kültür ve sanat konusunda uluslararası işbirliğinin önemli bir örneği oldu, bu festivale Kazakistan, İran, Türkiye, Azerbaycan ve Kırgızistan'ın sahne sanatçıları katıldı.
Bayramlık oyunlar ve konserlerle birlikte müzik festivalleri de düzenlenmektedir. "Yanlan, diyarım!", "Hazar", "Folklor" adlı festivaller ve başka sanat festivalleri çok ünlüdür.
Bağımsızlık yıllarında çok sayıda folklor ve dans grupları, millî müzik grupları, skripkacılar23 grubu ortaya çıkıp günden güne gelişmeye başladılar. Bunlar, Türkmenistan'da ve yabancı ülkelerde başarıyla sanatlarını icra etmektedirler. Günümüzün dansları ve türküleriyle ustalıklarını göstermektedirler, grupların gösterileri halk bayramlarının ve törenlerin süsü olmaktadır.
Türkmenistan Devlet Başkanı, 1997 yılında halk yaratıcılığını geliştirme hakkındaki kararı kabul etti. Bu, halk yaratıcılığının bundan böyle gelişmesine ve nasihat edilmesine destek verdi. "Gözbaşlar" festivali, gelenek hâline getirildi. Bağımsızlık yıllarında Türkmenistan'da 200'den fazla folklor grubu kuruldu, bunlara genç yeteneklerin ve kızların binlercesi katılmaktadır. Daşoğuz vilayetinde her yıl sazendelerin şairlerin yoldaşı Âşık Aydın Pir'in hatırasına yapılan millî folklor festivali büyük yankı bulup ünü birçok yere yayıldı. Bu festival uluslararası bir kimlik kazandı.
Halkın ruhî kültürünü arttırmakta, millî gelenekleri yükseltmekte ve sanata olan ilgiyi geliştirmekte klüp idareleri ve kütüphaneler önemli yer tutmaktadır. Bunlar, halk yaratıcılığını geliştirmek için büyük iş yapmaktadırlar. Buralarda günümüzün taleplerine göre yeni klüp idareleri kurulmaktadır. 700'e yakın klüp idaresi Türkmenistan halkının isteğine cevap vermek için hizmet etmektedir.
Siyaseti, bilimi, tekniği, sanatı ve çocuk edebiyatını anlatmakta halkın özellikle de gençlerin kültür seviyesini yükseltmekte kütüphanelerin tuttuğu yer önemlidir. Türkmenistan'ın yüzlerce kütüphanesi devlet dilinde neşredilen yeni kitaplarla ve başka ülkelerin birçok bilim dalı üzerine neşredilen edebiyatlarıyla doldurulmaktadır. Türkmenistan'ın millî kütüphanesi binlerce okuyucuya hizmet etmektedir, yabancı ülkelerdeki kendisi gibi kütüphanelerle başarılı bir biçimde işbirliği yapmaktadır.
Bağımsızlık yıllarında, halkın hayatında haberleşme araçlarını tuttuğu yer arttırıldı. Millî televizyonun, radyonun, gazetelerin ve dergilerin çalışanları bağımsız ve genç devletin kazandığı başarıları, devleti başkanının iç ve dış siyasetini anlatmaktadırlar; yurdun siyasî, iktisadî ve kültürel durumu hakkında bilgi vermektedirler. 1997 yılında televizyon stüdyosu binasının biçimi yenilendi ve televizyon için yeni cihazlar satın alındı. Aşkabat'ın basım evinin biçimi de yenilendi; bu, gazete ve dergilerinin basımını hayli iyileştirmeye ve kitap neşretme işini yaygınlaştırmaya imkân verdi.
Halk zanaatkârlığını, halıcılık sanatını, imaretçiliği, Ahal-Teke atçılığını, kuyumculuğu, çömlekçiliği ve başka meslekleri yeniden geliştirmek için yurdumuzda birçok faaliyet gerçekleştirilmektedir. En iyi yaratıcılık grupları ve usta sanatçılar teşvik edilmektedir. Onları devlet başkanının kendisi de teşvik etmektedir. Sözün kısası, millî kültürün, edebiyatın ve sanatın gelişmesi için mümkün olan her şey yapılmaktadır.
Bizim atalarımızın bıraktığı kültür mirasını esirgeyip koruma meselesi ülkenin ve devlet başkanının kendisinin her zaman dikkatinde durmaktadır. Türkmenistan'ın Saparmırat Türkmenbaşı adlı Millî Müze'nin açılması ülkemizin kültürel hayatında önemli bir vaka oldu. Müze günümüz şartlarına uygunlukta çok önemli bir yere sahiptir ve dünya standartlarına da bütün yönleriyle uymaktadır. Türkmenistan'ın Millî Müzesi'nde halkın tarihî geniş bir biçimde anlatılmıştır; burada devletin gelişme yolu, özellikleri ve yüzlerce yıllık mirası gösterilmiştir. Yeni buluntularla müzenin içi doldurulmaktadır. Şimdi onların sayısı 33 bini geçmektedir. Bağımsızlık yıllarında vilayetlerdeki, şehirlerdeki ve etraflarındaki müze binalarının şekli yenilenip, yeni buluntularla onların yüzeyi kaplandı. Müzeler halk arasında ve çok sayıda yurt dışı misafirleri karşısında Türkmen halkının geçmişteki ve günümüzdeki hayatını, geleneklerini, örf-adetlerini anlatmakta önemli iş yapmaktadırlar. Aşkabat'ın merkezinde Türkmenistan'ın Türkmenbaşı adlı Millî Elyazmalar Enstitüsü için güzel bir bina yapıldı. Burada halkın elyazması mirasını eksiksiz bir biçimde korumak, geliştirmek ve öğrenmek için bütün şartlar hazırlanmıştır. Enstitü ilmî araştırma işini de yürütmektedir, yazı yadigârlarını ve folklor malzemelerini toplamakla uğraşmakta ve bunlardan çok kıymetli olanları basmaktadır.
Millî geleneklerin yükseltilmesinde Türkmen halkının gerçek tarihinin yükseltilmesi belli bir yere sahiptir. Yeni Türkmen Devleti'nin temelini oluşturan, devletimizin birinci başkanı Saparmırat Türkmenbaşı kendi halkının özgürlük ve bağımsızlığını kazanmak için asırlar boyu taşıdığı arzusunu iyi anlayıp, halkımızın gerçeğe uygun tarihini yükseltmenin kaygısına düştü. 14 Aralık 1992'de Türkmenistan Halk Meclisi'nin tarihi toplantısında yaptığı konuşmada devletimizin başkanı şöyle dedi: "Bizim şimdiki tarihimiz, açık söylersek, mavzerin dipçiğiyle yazdırılan tarihtir. Bize sınıfçılıktan, partizanlıktan, Marksist-Leninist dünya görüşünden kurtulmuş, toplumun tabiî gelişim evrelerine dayanarak yazılmış bir tarih gerekmektedir...
Yeni hayat şartlarına uygunlaşmanın ilk sırasında halkın büyük geçmişini ve yeni dönemi bütün yönleriyle kabul etmek vardır."24
Biz devlet başkanının günlük çaba ve gayreti neticesinde halkın şöhretli geçmişiyle günümüzün (Türkmenbaşı zamanının) yeniden birleşmesi hadisesinin gerçekleştiğine şahit olmaktayız.
Türkmenistan tarihinin ilmî açıdan araştırılmasının uluslararası yönden önemli olduğunu belirtmek gerekir. Bağımsız, tarafsız ve genç Türkmenistan'ın dünya arenasında itibarı gittikçe artmaktadır. Kahramanlıklarla dolu geçmişin ortaya çıkarılması devletimize yeryüzü halklarının umumî ailesindeki kendine ait olan yeri almaya yardım etmektedir, her tarafta devletimize gösterilen ilgi artmaktadır.
Türkmenistan Devlet Başkanı, Türkmenlerin tarihini derinlemesine ve doğru bir biçimde öğrenme vazifesini öne çıkarıp, bunun devlet katında büyük önemi olduğunu belirtip, bu görevi hayata geçirmekte uygun şartları oluşturmak için etkili çareler geliştirdi. Türkmen halkının tarihine, halk yaratıcılığına ve halkımızın kültürel mirasına ait bilgileri toplamak için çeşitli ülkelere ilmî heyetler gönderildi. Türkmen tarihinin önemli meseleleri uyarınca çok sayıda yurt içi ve uluslararası konferans düzenlendi. Türkmenistan Devlet Başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın 1998 yılının başında çıkardığı karar uyarınca Türkmenistan Bakanlar Kurulu'nda Tarih Enstitüsü kuruldu. Bu Enstitü'nün çalışanları çok sayıda ciltlik iş (Türkmenistan'ın tarihi) için gayretle çalışmaktadırlar.
Türkmenistan bağımsızlığını kazandıktan sonra, Türkmen tarihi konusundaki yeni yöntemin, doğru ve önceki düşüncenin etkisinden kurtulmuş olarak hazırlanması imkânı ve zorunluluğu ortaya çıktı. Türkmenistan Devlet Başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın eserlerinde ve talimatında tarih biliminin yöntemiyle ilgili meseleler hakkında önemli işaretler bulunmaktadır.
Millî kalkınış siyaseti, toplumun sükûneti ve rahatlığı, siyasî kalıcılığı, milletimizin merhametli liderinin etrafına sağlamca birikilmesi durumunda hayata geçirilmektedir. Ülkemizde bütün halka eşit hukukluluğu, geleneklerinin, dinlerinin, ana dillerinin özelliklerine saygı gösterilmesini sağlamak için yapılan işler milletin sükûnetinin korunmasına ve sağlamlaşmasına yardım etmektedir.
Türkmenistan'da ortaya çıkan sosyal vaziyet, halkla idarenin uyumlu olmasını sağlamaktadır. Devletin başkanı, halkın bütün sınıflarıyla dostça ilişki kurmakta, halktan gelen mektupların, tekliflerin ve dilekçelerin her birini dikkatle incelemektedir. Halkın birlik olmasında devlet lideri Büyük Saparmırat Türkmenbaşı ve onun insancıl siyaseti, şahsî sıfatları, açık gönüllülüğü, edepliliği, mülayimliği, halkın bütün sınıflarıyla dostça ilişki kurması, onların istek ve arzularını dinleyip uygun sonuçlar çıkarması önemli yer tutmaktadır.
Türkmenlerin altın çağı olan 21. asırda Türkmen toplumunu millî-ruhî yönden geliştirmekte, böylece Türkmen halkının geçmişteki ve günümüzdeki durumunu açık bir şekilde belirlemekte yol gösterici meşale hükmündeki milletin lideri Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın dahiyane eseri "Ruhnama" çok büyük yer tutmaktadır.25
21. asırda, bundan sonra gerçekleştirilecek olan değişimlerin ilmî yönden işlenip hazırlanmasının seyrinde, Türkmenistan'da gerçekleştirilen değişimlerin önderi ve devletimizin başkanı tarafından toplumun yeni durumuna geçiş dönemindeki yöntemin geliştirilmesinin çok büyük önemi vardır. 27 Eylül 1999 tarihinde Türkmenistan Bakanlar Kurulu'nun Tarih Enstitüsü'nde gerçekleştirilen toplantısında yaptığı konuşmada, devlet başkanı Türkmenistan bağımsızlığını kazandıktan sonra ilk olarak iki şeyi gerçekleştirmek gerekti, diye belirtti. Bunların birincisi, ekonomiyi, mülkiyetçiliğin tipini değiştirmek, ikincisi ise siyasî değişimleri gerçekleştirmektir. Kendisi de bunların ikisini aynı anda çözmeye girişti. Belirtilen değişimleri gerçekleştirmek için on yıllık bir geçiş dönemi ilan edildi.
Devlet Başkanı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı, toplumun vaziyetini derinlemesine inceleyip önemli bir netice çıkardı: "Şimdi sosyal hayatın değişmesi için on yıl da az". Devlet Başkanı, bu durumu dikkate alarak geçiş devri için ikinci on bir yıllık süreyi ilan edeceğini söyledi.26
Bu düşünceler, Devlet Başkanı'nın 26 Nisan 2000 tarihinde "Saparmırat Türkmenbaşı'nın toplum hakkındaki talimatı" adıyla düzenlenen ilmî sempozyumda yaptığı konuşmada açıklandı. Türkmenistan Devlet Başkanı bu konuşmada şöyle dedi: "On yıllık kalkınma" planının hem siyasî hem de iktisadî yönleri vardı. Allah'a şükür biz onu hayata geçirdik. Ama hayat bizim planlarımıza ters düştü. Biz bir toplum yapısından başka bir toplum yapısına geçmek için on yılın yeterli olmadığını anladık. Biz henüz, sosyalizm devrinden tam olarak kurtulamadık. Geçmişin zararlı kalıntıları siyasete, ekonomiye, kültüre, sanata. etki etmeye devam ediyor, ülkemizdeki değişime zarar veriyor. Bunun için bu durumu dikkate almamak olmaz. İnsanların kafalarındaki bütün gereksiz şeylerden arınması için, halkın bütün sınıflarının yeni fikirler üretmeleri, devlet başkanlarının insancıl ve hukuk toplumu kurmak için bütün kalpleriyle çalışmanın zorunlu olduğunu düşünmeleri için birkaç yıl geçmesi gerekir". Bütün bunlar hakkındaki konuşmanın 1999 yılının Aralık ayında Halk Meclisi'nin toplantısında on bir yıllık maksatname ilan edildiğinde yapıldığını hatırlatıp, Büyük Saparmırat Türkmenbaşı, genellikle geçiş devri 20 yıl sürer. Bu, Türkmenistan'ın tamamen değişmesi için yeterli süredir. 20 yılda Türkmenistan halkının bütün nesli yeni hazırlanmış olarak uyum sağlarlar, kendileri özgür ülkenin özgür halkı olarak görürler. Gerçekten bu toplum altın çağın toplumu olur, diye belirtmiştir.27
Bilim
Geçiş devrinde insanların bilinçlerinde ve dünya görüşlerindeki olumlu değişimlerin, onların ahlak ve akıl mantık derecelerinin olgunlaştırılmasında çok büyük öneme sahip olması sebebiyle, bağımsız ve tarafsız Türkmenistan'da bilimi geliştirme konusunda bu büyük amaca yöneltilen işler yapılmaktadır.
Bilim-teknik alanında köklü değişimler yapılmaktadır; bu, bilimin idare edilmesinin mükemmelleştirilmesini, ilmî idarelerin işinin ülkemizi sosyal ve ekonomik yönden geliştirmek konusunda ortaya çıkan önemli meseleleri çözmeye yönlendirilmesini dikkate almaktadır. Bu amaçla önceki Türkmenistan'ın İlimler Akademisi değiştirilerek bilim ve teknik konusunda Yüksek şûrâ kuruldu, buna kendisi büyük âlim ve akademisyen olan ünlü devlet adamı Büyük Saparmırat Türkmenbaşı başkanlık etmektedir.
Devlet Başkanı'nın bilim ve teknik siyasetinin asıl amacı bilimi üretimin taleplerine yaklaştırmaktır. Gerçekte bütün ilmî idareler kendilerinin ilmî araştırmalarının sonuçlarını değerlendiren dalın ayrılmaz parçası oldular. Ülkemizin ilmî gücünün pek çok dalını kendinde toplayan yüksek okullarda yapılan ilmî işlere büyük önem verilmeye başlandı.
Bağımsızlık yıllarında Türkmenistan Devlet Başkanı'nın kararı ile birçok ilmî idare kuruldu. Yukarıda adı geçen Millî Elyazmalar Enstitüsü'nden başka 1999 yılında ilaç malzemeleri ilmî araştırma merkezi kuruldu. Bunun görevi, halkı kendi toprağımızda yetişen bitki ve başka hammaddelerden hazırlanan ilaçlarla tedavi etmektir. Bu enstitü, köklü ilmî araştırmalar gerçekleştirmekte; bitki ve minerallerden hazırlanan taze ilaç malzemelerinin, bu arada halk hekimliğinde kullanılan ilaç malzemelerinin işlenip hazırlanarak onların ilaç malzemeleri üretiminde ve tıp alanında kullanılmasını sağlamaktadır.
Türkmenistan'ın bilim ve teknik imkânlarını geliştirmek için devlet tarafından destek verilmesi yoluyla yavaş yavaş pazar ekonomisine geçilmesi, bilim ve teknik işlerini idare etmenin ekonomik usûlleri toptan, ekonomideki yenileşmeyle birlikte hayata geçirilmektedir. Bilimde en temel vazife, iktisadî değişimlerde ve sosyal hayattaki meseleleri çözmekte bilimin tuttuğu yeri arttırmak; bilimin, tekniğin ve üretimin birbirine yaklaşmasını arttırmaktır. Bu ise genel bilim ile yüksek okulların biliminin imkânlarını birbirine yaklaştırmayı, birleştirmeyi talep etmektedir.
Bilimin yapısının mükemmelleştirilmesi, bütün bakanlıkların ve idarelerin çabalarının bilim idareleri ile birleştirilmesi, yeni teknolojileri ve çalışılıp hazırlanan ilmî çözümleri üretime yansıtan özel ilmî idarelerin kurulması bilimin üretimle çok yakın ilişki kurmasına imkân verdi.
Bilim ve teknik siyasetini hayata geçiren devlet sistemi bilim ve teknik konusunda Türkmenistan devlet başkanlığında bulunan "Yüce Şûrâ"dır. Bu, 1993 yılında kuruldu. Bu Yüce Şûrâ'nın asıl görevleri bilimin, tekniğin ve teknolojinin öne çıkan yönlerini belirlemek ve onların gelişme düzeylerini önceden tespit etmek; önemli sosyo-ekonomik imkânları hayata geçirmek için ilmî imkânları, maddî araçları ve ülkemiz için ileri sürülen ilmî görevleri belirlemek; bilim ve tekniğin hedeflerini birleştirmek ve Türkmenistan devlet başkanlığındaki yabancı ülke yatırımları hakkındaki devletle birlikte sermaye koyma hedeflerini ve taslaklarını gözden geçirmektir.
Ülkemizde çok sayıda sosyal yönlü bilim kuruluşları çalışmaktadır. Çeşitli enstitüler tarımı ve tabiatı korumak, jeoloji ve sismoloji, petrol arayıp bulmak ve yeniden işlemek, kimya ve sürekli değişen enerji kaynakları hakkında araştırma işlerini yapmaktadırlar.
Yüksek okulların ilmî terkibine Magtumkulı adlı Türkmen Devlet Üniversitesi'ndeki fizik-matematik bilimi üzerine kurulmuş olan merkez ve S. A. Nıyazov adlı Türkmen Tarım Üniversitesi'nin laboratuarı girmektedir.
Bağımsızlık yıllarında sosyal bilimler hakkında Türkmen halkının zengin medenî mirasını ilmî açıdan derinliğine öğrenmek, dil, edebiyat ve elyazması kaynakları arayıp bulmak, tertip etmek, nasihat etmek, Türkmen halkının gerçek tarihî geçmişini öğrenmek ve ileri sürülen meseleleri tespit ederek bilimle yakınlaştırmak yönünde önemli işler yapıldı. Sosyal bilimlerin kazandığı asıl başarılar arasında, milletin önderi Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın Türkmen tarihini öğrenmek, dil ve edebiyat hakkındaki talimatlarını hayata geçirmek için yapılan işler büyük önem taşımaktadır.
Son zamanlarda sürekli değişen enerji kaynaklarından faydalanmak konusunda meyve, sebze ve inşaat malzemeleri üretmek, tuzluluk derecesi çeşitli olan suyu tatlılaştırmak, suyu yükseğe çıkarmak ve süzülerek aşağı akıtmak için yeni teknolojiler hazırlanıp kuruldu; küçük su bitkilerinin biyolojik terkibini geliştirip yetiştirmek için rüzgâr gücüyle hareket eden alet yapıldı.
Sismoloji Enstitüsü'nde sismik yönden bölgelere ayrılan yeni millî harita hazırlandı, Türkmenistan'daki güçlü yer sarsıntılarını önceden tespit etmek için ilmî temel hazırlandı.
"Türkmennebit" devlet konsorsiyumunda bağlı "BalkanNıPınebit" Enstitüsü'nde Türkmenistan'ın bağımsızlık devrinde Türkmen kıyılarında Pliosen çökeltilerindeki ve Türkmenistan'ın güneybatısındaki yeni Mezozoik çökeltiler grubundaki çok büyük ve ender rastlanan petrol ve gaz yataklarını açmak için ilmî yönden önceden tahmin etme onları temellendirme işi tamamlandı. Bu işler ve teorik ilmî araştırmalar petrol sanayiini geliştirmek için dünyanın meşhur petrol şirketleri olan "Mobil" (ABD), "Petronas Çarigali" (Malezya), "Monumet" (İngiltere) ve diğer şirketlerin büyük miktardaki yatırımlarını çekmeye yardım etti. Böylece yakın gelecekte çıkarılan petrolün birkaç kat arttırılması mümkün görünmektedir. Körpece ocağındaki petrol ve gaz yataklarını işleyip hazırlama, bayındırlaştırma ve kullanıma sunma konusundaki teknolojik taslaklar tamamlandı. 1997 yılında "BalkanNıPınebit" enstitüsüne Madrid şehrinde uluslararası yöneticilerin bulunduğu toplantıda "Altın Yıldız" ödülünün verilmesi petrol ve gaz için bilimin ve tekniğin imkânlarının ne kadar yüksek derecede kullanıldığının kabul edilmesi oldu.
Tarımda bitki ve hayvan tohumu konusunda belli bir seviyede iş yapıldı. S. A. Nıyazov adlı Türkmen tarım üniversitesinde Mâne tohumundan olan astragan koyunlarının verimlilik yönlerini geliştirmek için ilmî araştırmalar yapıldı. Pamukçuluk Enstitüsü'nün tohumcuları daha kaliteli olan ince lifli pamuk türü üretmeye imkân veren sonuç aldılar. 1998 yılında birinci çeşit lifli "Yolöten-16" türü devlet kontrolüne verildi. Bu enstitünün modernliği uluslararası bilim organizasyonları içinde önemli bir yer kazanmıştır.
Bununla birlikte, bağımsızlık yıllarında Türkmenistan'ın bilim ve teknik yolunda bilimi geliştirme işinin ilerletilmesinde ve ilmî idarelerin yurdumuzu sosyo-ekonomik yönden geliştirmesinde ortaya çıkan meselelerin çözümünü engelleyen durumları düzeltmeye yönelik önemli değişimler gerçekleştirildi.28
Günümüzde bilim, insanlığın gelişmesi için gerekli olan şartlar arasında ilk sıraları almaktadır. Bu, insanlığın endüstri döneminden sonraki döneme geçmesiyle ilgilidir. Bu dönemi ise bazı düşünürler bilgi toplumu şeklinde nitelemektedirler. Türkmenistan Devlet Başkanı, bu durumu dikkate alarak bilimi geliştirmek meselesine özel bir önem vermektedir. 3 Mayıs 1993 tarihinde devlet başkanı yeni bilim siyasetini ilan etti. Bunun esas amacı, Türkmenistan'ı bilim sahasında dünyanın gelişmiş ülkelerinin seviyesine yükseltmektir. Ülkemizin bilim siyaseti, halkın eğitim ve kültür seviyesini yükseltmeyi, gençlerin eğitim alma tarzını geliştirmeyi ve halkın geleneklerini geliştirmeyi dikkate almaktadır.
Yeni bilim siyasetini hayata geçirmek, devlet için üç önemli meseleyi çözmeye yönelmektedir: Millî kalkınışın amaçlarına uygun olarak bilim sistemini değiştirmek, bilim topluluğunun pazar ilişkilerine uygun hâle gelmesi, pazar ilişkilerine geçiş şartlarında bilim sistemini korumak.
Bütün bunlar için orta ve yüksek okulların derslerine göre hedeflerin çoğu yenilendi, yeni okul kitapları yazılmakta ve neşredilmektedir. Ortaokullarda verilen bilginin içeriğinin yenilenmesi ve eğitimde yeni Türkmen alfabesine geçilmesi aynı zamana denk geldi. Eğitimin amaçlarının ve verilen bilginin içeriğinin yenilenmesi işi devam etmektedir. Okullar dersleri bilgisayar destekli olarak vermeye başlamıştır.
Ortaöğretimi değiştirmek, esasen öğrencilerin zekâsını, mantığını göz önüne almaktadır, ayrı ayrı dersleri ya da derslerin tamamını derinlemesine öğreten ve uzmanlaştıran okullar ve sınıflar, zekî çocukların okullarıyla birlikte Türkmen-Türk okulları açılmaktadır, bunlara öğrenciler sınavla seçilerek alınmaktadır.
Orta ve yüksek meslek eğitimi, ülkenin belli mesleklere göre kalifiye işçilere olan talepleri karşılayacak biçimde geliştirilmektedir. Ders içerikleri ve amaçları üretimin taleplerine cevap vermek için geleceğin işçilerinin pratik hazırlığını arttırmaya yöneltilmiştir.
* * *
Günümüzün meşhur siyasetçisi ve devlet adamı, dünya Türkmenlerinin serdarı, bağımsız ve tarafsız Türkmenistan'ın ilk ve ömürlük Devlet Başkanı Saparmırat Atayeviç Nıyazov-Türkmenbaşı kendi halkını altın çağa taşıdı. Türkmenistan'ın bağımsızlığını alıveren bu büyük insan on yıl içinde kendi kurduğu sükûnet, mutluluk, barış ve dostluğun hüküm sürdüğü ülkesinde halkın durumunu mükemmel derecede yükseltti. Devlet Başkanı, özgür ülkeyi gelişip büyümeye götürmektedir. Büyük Saparmırat Türkmenbaşı'nın, halkın sevgili başkanının önderliğinde, kadim Türkmen toprağında insancıl ve gerçek adaletten yana bir toplumun kurulacağı şüphesizdir.
1 Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı'nın Türkmenistan Yaşlılar Meclisi, Halk Meclisi ve Umummillî Kalkınış Hareketi'nin birlikte yapılan 10. toplantısında (18 Şubat 2001) yaptığı konuşması. "Türkmenistan", 14 Nisan 2001.
2 Saparmırat Nıyazov. Garaşsızlık. Demokratiya. Abadançılık. I Kitap. Aşkabat, 1994, s. 327.
3 Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmırat Türkmenbaşı'nın Türkmenistan Yaşlılar Meclisi, Halk Meclisi ve Umummillî Kalkınış Hareketi'nin birlikte yapılan 9. toplantısında yaptığı konuşması. (27-29 Aralık 1999). "Türkmenistan", 27 Ocak 2000.
4 Tarıhın sapakları hakda ve dövrün önde goyyan meseleleri hakda. ("Mekan köşki", 1 Eylül 1994); Saparmırat Nıyazov. Millî, Ruhî ve İkdisadî Galkınış. III kitap. Aşkabat, 1995. s. 249.
5 Saparmırat Nıyazov. Garaşsızlık. Demokratiya. Abadançılık. II Kitap. Aşkabat, 1994, s. 5.
6 Saparmırat Nıyazov. Millî, Ruhî ve İkdisadî Galkınış. III kitap. Aşkabat, 1994. s. 254.
7 Demokratiya ve Hukuk Jurnalı. 2001, No 1, s. 9-10.
8 Saparmırat Nıyazov. Garaşsızlık. Demokratiya. Abadançılık. I Kitap. Aşkabat, 1994, s. 359.
9 Aynı yerde, s. 371.
10 Aynı yerde, s. 12.
11 Demokratiya ve Hukuk Jurnalı. 2001, No 1, s. 11-12.
12 Aynı yerde, s. 10.
13 Saparmırat Nıyazov. Garaşsızlık. Demokratiya. Abadançılık. I Kitap. Aşkabat, 1994,
14 Aynı yerde, s. 16.
15 Türkmenistan: Garaşsız Ösüşin Sekiz Yılı. Aşkabat, 1999. s. 70-72.
16 Aynı yerde, s. 73.
17 Demokratiya ve Hukuk Jurnalı. 2001, No 2, s. 132.
18 "Türkmenistan", 16 Aralık 2001.
19 Geneş: öğüt, tavsiye, akıl, akıl danışma.
20 Saparmırat Nıyazov. Millî, Ruhî ve İkdisadî Galkınış. 3. kitap. Aşkabat, 1994. s. 15.
21 Türkmenistan: Garaşsız Ösüşin Sekiz Yılı. Aşkabat, 1999. s. 56.
22 "Türkmenistan", 5 Mayıs 2001.
23 Skripka: kemana benzeyen bir müzik aleti.
24 Saparmırat Nıyazov. Garaşsızlık. Demokratiya. Abadançılık. I. Kitap. Aşkabat, 1994, s. 18-24.
25 Saparmırat Türkmenbaşı. Ruhnama. Aşkabat, 2001.
26 "Türkmenistan", 15 Mayıs 2001.
27 Türkmenistan: Garaşsız Ösüşin Sekiz Yılı. Aşkabat, 1999. s. 188-192.
28 Aynı yerde, s. 193-195.