ALTIN VE ODUN
Ben Suriye'ye kâğıt para ile gitmiştim. Hayat, Şam gibi büyük şehirlerde bile,
küçük Anadolu kasabalarında olduğu kadar ucuzdu.
Bir gün, Suriye Posta Telgraf Müdürlerine: - Ufaklık gümüş ve maden paraları
toplayınız, diye bir emir geldi.
Bu emir, Arap memurlar ağzından daha o gün dışanya sızdı ve Türk kâğıdı
birden bire itibardan düştü.
Bize hiç isyan etmemiş Havran aşiretlerinden birine buğday satın almak için
birkaç kişi gönderildiğini hatırlarım. Subaylar ve şeyhler pazarlıkta uyuştular.
Fakat buğdayın kâğıtla ödeneceği söylendiği zaman, şeyhler izin alarak bir
çadıra çekildiler, uzun uzadıya konuştular. Kararları şu idi: "- Biz devletimizi
severiz. Padişah ve halife kuluyuz. Onun için kâğıt parayı reddetmek
istemiyoruz. Eğer bir liralık kâğıdı yüz paraya verirseniz kabul edeceğiz."
Buğday, ot, deve ve tekmil hizmetler Suriye'de bütün harp müddeti hep altınla
ödenmiştir. Bir gün, Rayak'ta bir tren kazası olmuştu. Dört yüz kadar yolcu,
çünkü o zamanlar sivil servisi pek seyrek olduğundan trenler basamaklarına
kadar dolu idi, ölü, yaralı, yarasız hat boyuna döküldü. Bütün bu yolcuların
üzerlerinde bilete yetecek kadar kâğıt paradan gerisi, hep gümüş ve altın idi.
Ordu ve hükümet, hepimiz aylıklarımızın bir kısmını altın alırdık. Kâğıt para
yalnız devlet alış verişinde faydalı ve kârlı idi.
Başka bir gün Havran'daki Dürzi şeyhlerini Şam'a toplamıştık. Birinci sınıf
şeyhlere nişan, ikinci sınıfa hil'at, üçüncü sınıfa beş on altın para verilecekti.
Ağnam resmi kaldırıldığı için aralarında ortaklaşa isyan sebebi kalmayan
Dürzileri göğüslerinden, sırtlarından ve keselerinden büsbütün devletle
bağlamak istiyorduk.
Ordu kumandanlarının, padişah adına, üçüncü rütbeye kadar nişan verebilmek
hakları idi. Şeyh Esad dua ederek bir ihtiyar yüzbaşı nişan, bir yaver hil'at, ben
de para veriyorduk.
Büyük şeyhlerden biri Üçüncü Mecidi nişanı boynuna takılırken, gözü altında,
kurdelayı eliyle itti ve san külçeleri göstererek: - Ondan isterim dedi.
Büyük Harp'te Osmanlı Hazinesi'nin büyük bir kısmını çöl ve urban yemiştir.
Fakat gitgide daralıyorduk. Cemal Paşa'nın müşavirleri arasında bir de maliyeci
vardı. Belki onun tavsiyesi üzerine bir gün bir emir çıktı. Kâğıt ve altın birdir.
Böyle kabul etmeyenin sürgünden ipe kadar, derece derece ağır cezaları vardır.
Trenlerimizi odunla işletiyorduk. Hatta Filistin zeytinlerini bile lokomotif
ocaklarında yaktığımız olmuştur. Suriyeliler kâğıt ve altının bir olduğu emrini
kabul ettilerse de, odun ve her türlü ordu müteahhitliğinden vazgeçip bir kenara
çekildiler. Demiryolu servisi durmak üzere idi. O zamanlar odun işlerini idare
eden Şam Valisi Tahsin Bey, daha iyi hatırlayabilir, fakat galiba az bir müddet
sonra kâğıt para ile şu kadar, altın para ile bu kadar diye bir odun fiyatı koymaya
ve kendi imzamızla kâğıtla-altın arasındaki farkı ilan etmeye mecbur kalmıştık.
Hele çöl bedevilerinin altın ve kıymetli taştan başka dinleri yoktu. Sınır
boylarındaki şeyhlerin göğsünde İngiliz ve Alman nişanları yan yana idi. Şeyh
size kim olduğunuzu sorar, İngiliz misiniz?
- Yaşa İngiliz! Türk müsünüz, - Yaşa Türk!
Siz vereceğiniz nişan veya altını hesap ediniz. O dakikada beklediğiniz iş
yapılmıştır, İngiliz cephesinden at kaçırıp bize satan Bedeviler, dönüşlerinde
bizim atlarımızı çalıp İngilizlere satarlardı. Harp cephelerinin ta ortalarında
saklanarak, kaçan tarafın ganimetlerini yenmiş olanlardan daha önce toplamak
için hayatlarını tehlikeye atanlar az değildi.
Büyük bozgundan sonra Şam istasyonunda bırakmaya mecbur olduğumuz en
son vagonun bile içi mecidiye dolu idi.