Ayrıcalıklar Toplumu
Bir arabada gidiyorsunuz. Arabayı çok yakın bir arkadaşınız kullanıyor. Arkadaşınız yolda karşıdan karşıya geçen bir yayaya çarpıyor. Azami 50 km hızla gidilmesi gereken yerde arkadaşınızın 70 km hızla arabayı kullandığını biliyorsunuz. Sizden başka gören yok. Arkadaşınızın avukatı, hız sınırını aşmadığını söylerseniz, dostunuzu çok büyük bir dertten kurtaracağınızı ifade ediyor.
Ne yapardınız?
A) Dostunuz büyük bedel ödese de, siz gördüğünüzü olduğu gibi mi söylerdiniz?
B) Yoksa yakın dostunuzu korumak için yalan mı söylerdiniz?
Fons Trompenaars ve Charles Hampden Turner bu soruyu 28 ülkede 15.000 yöneticiye soruyor ve dünyada kültürleri üniversalist ve partikülarist kültürler şeklinde ikili bir sınıflamaya tabi tutuyorlar.
Kuralları her şeyin üzerine koyan üniversalist kültürlerde insanlar çoğunluk itibarıyla ne gördüysem olduğu gibi söylerdim diyorlar. Avustralya, İngiltere, Amerika ve Kuzey Avrupa ülkeleri bu grup içinde yer alıyorlar.
Üniversalist kültürlerde insanlar arasındaki bağlar ve kabilecilik eğilimleri daha zayıf. Çalışma hayatı, kişisellikten arınmış ve profesyonel. Güven düzeyi yüksek ve işleyen bir demokrasi var.
Benzer şekilde toplumsal ilişkiler, daha çıkar temelli ve rasyonel. İnsan ilişkilerinde, partikülarist kültürlerdeki sıcaklık ve dayanışma yok.
Üniversalist kültürlerde dürüst insan sözünde durandır, yani onlar için söz sözdür.
Bunlara kuralların egemen olduğu toplumlar da diyebiliriz. Kimse ayrıcalıklı değildir; kurallar herkes için aynıdır. En azından kuramsal düzeyde böyle. Nitekim hukukun egemenliği indeksine baktığımızda da üniversalist ülkeler üst sıralarda yer alıyorlar.
Oysa partikülarist kültürlerde ilişkiler kurallardan daha önemli. İnsanların çoğunluğu yakınlarını korumak için gerekirse yalan söylemeyi ve kuralları çiğnemeyi göze alıyorlar.
Partikülarist kültürlerde insan ilişkileri daha sıcak ve derin. Cemaatleşme eğilimleri ve kabile bağları güçlü. Hukuk ve kurallar, toplumsal ilişkilerin gerisinde. Bir diğer ifadeyle ilişkiler, kurallardan ve hukuktan daha önemli.
Hukukun işlemediği bu kültürlerde, doğal olarak insanların aldatılma korkuları yüksek ve birbirlerine güvenleri düşük. Demokrasi diğerlerindeki gibi düzgün işlemiyor. İnsan hakları ve evrensel eşitlik iddialarına daha şüpheyle yaklaşıyorlar.
Hukukun ve kuralların düzgün işlemediğinde, partikülaristlerin uç versiyonunda, baskı, gözdağı, mistifikasyon, suç ortaklığı ve komplocu yöntemlere başvuruyorlar.
Bunun yanında milliyetçilik ve etnik kimlik hassasiyetleri bu kültürlerde daha yüksek ve yabancı olarak görülen dışarıdan gelen dayatmalara karşı daha çok protesto içindeler. Biricik olan ve benzersiz olan yüceltiliyor ve üniversalist kültürlerin monotonluğu reddediliyor.
“Kamu görevinin özel çıkar sağlamak için kötüye kullanılması” olarak tanımlanan yolsuzluk partikülarist kültürlerde daha yaygın. Kendi cemaatından, partisinden ya da ailesinden olana ayrıcalık sağlamak yolsuzluk değil, adeta toplumsal yükümlülük (görev) olarak algılanıyor.
Nitekim üniversalist kültürlerden gelenler, partikülaristleri yolsuzluğa, mafyaya daha eğilimli, kestirilemez insanlar olarak görüyorlar. Buna karşılık partikülaristler de üniversalistleri soğuk, çıkarcı ve güvenilmez buluyorlar.
Trompenaars ve Turner’a göre, Akdeniz, Balkanlar ve Doğu toplumları daha partikülarist.
Bunlar aynı zamanda sanayileşme/modernleşme süreçlerine daha geç başlamış toplumlar.
En baştaki soruya geri dönersek eğer, siz böyle bir durumda kalsanız ne yapardınız?
Gördüğünüzü olduğu gibi söyler, arkadaşınızı/akrabanızı/kardeşinizi satmakla suçlanmayı göze alabilir miydiniz?
Etrafınızdaki insanları gözünüzün önüne getirin, onlar ne yaparlardı? Kural kuraldır, ötekinin de hakkı var deyip, gördüklerini olduğu gibi mi söylerlerdi, yoksa giden gitmiş, arkadaşım daha fazla zarar görmesin diye yalan mı söylerdi?
Eğer bu senaryo yeterince açıklayıcı olmadıysa, kamuda tam yetkili olarak, büyük bir ihaleyi yürüten kurumun başında da düşünebilirsiniz kendinizi. Bu ihaleyi almaya çok sayıda talip var. Elinizde bir imkân olsa, en uygun fiyatı veren, en yetkin firmayı mı seçerdiniz, yoksa kendi çevrenizden/cemaatinizden bir yakınınızı ya da yeğeninizi mi seçerdiniz?
Kamuya personel seçiminde size yetki verilse, önceliğiniz yetkinlik mi yoksa toplumsal (cemaat/parti/aile/arkadaş) bağlarınız mı olurdu?
Partikülarizm ve üniversalizm konusunda Türkiye’de elimizde yeterince sistematik araştırma yok.
Ancak kişisel gözlemlerimiz, Türk toplumunun bu kuram içinde partikülarist kültürel eğilimleri daha çok gösterdiğini ortaya koyuyor.
İslam, özünde evrensel bir dindir. Ancak sanayileşme/modernleşme sürecine geç başlamış diğer ülkelerde olduğu gibi, bizde de aile, akraba ve hemşerilik bağları, yani güçlü kabilecilik eğilimleri mevcut. Dolayısıyla temel metinleri, kendi geleneksel kültürel alışkanlıklarımıza ve çıkarlarımıza göre yorumlamak çok daha işimize geliyor. Bir anlamda partikülarist eğilimlerimizi bu kabileci yorumlarla meşrulaştırıyoruz.
Kültür, bir toplumun kimliğidir, kişiliğidir ve en yavaş değişen tarafıdır.
Bir toplumun kültürünü anlamadan, o toplumun insanlarının davranışlarını anlayamazsınız.
Kültürümüze (insanımıza) ve ülkenin gündemine isterseniz bir de bu taraftan bakın!