Bugünkü anlamını 1839 yılında kazanan “sendika” kavramı ilk defa İngiltere’de bir şehir veya bölgede işçilerin genel çıkarlarını korumak için kalfalar arasında kurulup geliştirilen dostluk örgütlerinin ortak eylemlerini anlatmak için kullanılmıştır. Sendika kavramı İngiltere, ABD, Almanya gibi bazı ülkelerde yalnızca işçi örgütlerini ifade etmekte, işveren örgütleri içinse farklı bir terim kullanılmaktadır. Ancak Fransa ve Türkiye gibi bazı ülkelerde de sendika kavramıyla hem işçi hem de işveren örgütleri anlatılmaktadır.
Sanayi Devrimi öncesinde zanaat hayatı ile birlikte üretim ve çalışma ilişkilerini düzenleyen usta, kalfa ve çırakların bir arada bulundukları, çıkar farklılıkları yerine çıkar işbirliğine dayanan bir yapıya sahip olan, çalışanların üretimin her aşamasında yer aldığı loncalar, sendikalardan farklılaşan bir örgütlenmedir. Loncalar, Ortaçağ’da büyük bir etkinliği olan ve zanaatkarların çalışmalarını düzenleyen kuralları ile zanaatkarların mesleki üst kuruluşları niteliğindedir.
Lonca; İtalyanca’da hücre ve oda anlamına gelen “loggia” kelimesinden türeyen ve Sanayi Devrimi’nden önce bir meslek örgütlenmesi olarak aynı bölgede yaşayan ve belirli bir mesleğe mensup çırak, kalfa ve ustaların üye olmak zorunda oldukları meslek organizasyonlarıdır.
Sendikaları değişik şekillerde tanımlamak mümkündür. Sidney ve Beatrice Webb “Sendikacılık Tarihi” eserinde sendikayı, istihdam koşullarını korumak veya geliştirmek amacıyla işçilerin kurdukları sürekli bir birlik olarak tanımlamıştır. Ancak çok genel bir tanımlama ile sendika, “işçi sınıfının ekonomik ve toplumsal alanlardaki hak ve çıkarlarını savunan, yaşam ve çalışma koşullarını geliştirmeyi amaçlayan mesleki örgüt”tür
Sendikaların diğer örgütlerden ayrılan üç önemli noktası vardır:
Sendikalar, işçilerin işverenler karşısında her zaman daha güçsüz bir konumda bulunması gerçeğinin ortaya çıkardığı birer savunma örgütüdür.
Kapsadıkları sosyal grubun genişliği ve bu grubun ekonomik açıdan zayıflığı işçi sendikalarını ön plana çıkarmakta; bu nedenle sendika denildiği zaman genellikle işçi örgütü akla gelmektedir. Ancak bu örgütlerle sendikalar arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Sendikalarla diğer örgütler arasındaki farklılıkları şu şekilde açıklamak mümkündür:
Sendikalar üç temel haktan oluşan bir sacayağının üzerine oturmaktadır:
Sendikalar II. Dünya Savaşı’nın sonundan itibaren etkinlik ve güç kazanmaya başlamışsa da sendikaların ilk ortaya çıkışları ve işçileri temsil etme gücüne sahip sosyal bir taraf olma mücadelesi vermeye başlamaları 19. Yüzyılın son yarısına kadar uzanmaktadır.
Üyelerinin ekonomik ve sosyal durumunu devamlı olarak iyileştirmeyi kendisine amaç edinmiş mesleksel kuruluşlar olarak sendikalar, günümüzün en önemli baskı gruplarından biridir.
Sendikalar, Sanayi Devrimi’nin ve sanayileşmenin yarattığı sorunlar karşısında oluşan işçi hareketinin en önemli kanadını oluşturmuştur. Sayıları hızla çoğalan ve büyüyen fabrikalarda çalışan ve tek geçim kaynağı ücret olan işçiler arasında, çalışma hayatının bu ağır ve olumsuz koşullarını paylaşmaktan kaynaklanan meslek bilinci kısa sürede güçlenmiş ve sıkı bir dayanışmaya dönüşmüştür.
İlk dayanışma örnekleri ve tepkiler, özellikle nitelikli işgücünü oluşturan Sanayi Devrimi öncesinde zanaat veya mesleği bulunan işgücü arasında oluşmuş; belirli meslek ve zanaat sahipleri, birbiriyle rekabet etmek yerine birlikte hareket etmeye başlamıştır.
Sanayi devrimiyle başlayan luddist hareket, çorap örme alanında baş gösteren bunalım sonrasında, ilk kez çorap örücüleri arasında yaygınlaşmıştır. 1830 yılındaki Paris ayaklanması, 1831 ve 1834 yıllarında Fransa’nın Lyon kentinde yaşanan ipek dokumacılarının isyanı, 1844 yılında Almanya’da Slezya eyaletinde yaşanan keten dokumacılarının ayaklanmaları bu şiddet eylemlerine ve hatta çatışmalara verilecek örneklerden birkaçıdır.
Ludizm: Sanayi Devrimi ile birlikte makinelerin hızla işçilerin yerine ikame edilmesi üzerine işçilerin gerçekleştirdiği makineleri kırma eylemidir
Sendikacılık hareketi, ücretlilik düzeninin temelinde yatan Sanayi Devrimi’nin ve kapitalizmin ilk olarak varlık gösterdiği İngiltere’de ortaya çıkmıştır. İlk işçi örgütü 1792 yılın kurulan “Londra Yazışma Derneği” adını taşıyan dernektir.
Örgütlenmenin önündeki yasaklara rağmen, özellikle vasıflı işçiler arasındaki örgütlenmeler devam etmiş ve bunun üzerine 1824 yılında İngiltere’de sendikaların yasal örgütler olarak kurulmalarına imkan tanıyan kanun çıkarılmıştır. İşçi sendikaları ABD’de 1842, Almanya’da 1869 ve Fransa’da ise 1884 yıllarında yasal olarak tanınmıştır. Kısacası sendikalar örgütlenmeden önce bir hareket olarak ortaya çıkmış; çalışma koşullarına bir tepki olarak işçiler arasında başlayan bu hareket, toplumdaki siyasal oluşumlarla birleşerek Batı Avrupa toplumlarının siyasal ve toplumsal örgütlenmesinde büyük rol oynamıştır.
Günümüzde sendikalar, üye sayılarının çokluğu ve büyük rakamlara varan malvarlıklarıyla, toplu pazarlık ve grev yetkileriyle ekonomik, sosyal ve siyasal düzeni etkileyen güçler olarak toplum hayatına ağırlıklarını koymakta ve güçleri oranında etkili olmaktadır.
Sendikalar arasında yapı ve anlayış farklılıklarının bulunmasına rağmen, sendikaların evrensel temelde bazı ortak özellikleri vardır. Bu özellikleri şu şekilde sıralamak mümkündür:
Sendikaların işlevlerini altı başlık altında toplamak mümkündür:
Sendikalar işçiler açısından gücün en önemli aracıdır. Çünkü kendilerini temsil eden bir örgüt olmadan işçilerin bireysel olarak gücü, işveren tarafı karşısında son derece azdır. Güç, sendikanın gizli bir işlevidir. Çünkü sendikalar, ancak diğer işlevlerini kullanırken gücü ortaya çıkmaktadır.
Sendikaların benimsedikleri ideolojiler ne olursa olsun, amaçlarının başında üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumak gelmektedir. Sendikalar ya dar kapsamlı olarak üyeleri adına ya da daha geniş kapsamlı olarak işçi sınıfı adına işyerindeki üretimden veya ulusal üretimden, çalışanların hakça ve adil bir pay almalarını istemektedir. Bu amaçlarını ise, özellikle toplu pazarlık ve siyasi lobi faaliyetleri ile gerçekleştirmeye çalışmaktadır.
Sendikalar, temsilcileri oldukları işçilerin çalışma koşullarının belirlenmesinde işverenin tek taraflı düzenleme yetkisinin kendileriyle paylaşılmasını istemektedir. Sendikalar özellikle toplu pazarlıklar vasıtasıyla işverenle birlikte kural yapma mekanizmasını işleterek hem üyelerini zorlayıcı ve tek taraflı yönetim eylemlerine karşı korumakta hem de üyelerinin çalıştıkları işletmelerde karar alma süreçlerinde yer almalarını sağlamaktadır.
Sendikalar, üyelerinin taleplerinin ve siyasi ideolojilerinin bir temsilcisi olarak toplumu, üyelerin beklentileri ve görüşleri doğrultusunda değiştirmeye çalışır. Sendikalar sosyal değişim işlevinin gerçekleştirirken, aslında siyasi bir rol üstlenmektedir. Örneğin; Fransa, İtalya ve Belçika’da siyasi platformdaki parçalanmışlığa paralel bir şekilde, sendikalar da dini ve siyasi görüş farklılıklarına göre bölünmüş bir yapı sergilemekte ve siyasi partilerin endüstriyel bir kanadı olarak kabul edilmektedir.
Sosyal refah devleti kavramı gelişmeden önce sendikaların, üyelerine karşılıklılık esasına dayanan çeşitli yardımlarda bulunmaları, en önemli işlevlerinden birini oluşturmaktadır. Bu yardımlar, yalnızca greve katılan üyelerin ücret kayıplarını karşılamaya yönelik yardımlardan oluşmamaktadır. Sendikalar aynı zamanda üyelerine işsizlik, hastalık, sakatlık ve ölüm hallerinde de yardım sağlamaktadır.
Üyeler, sendika yönetiminde veya toplu pazarlık sisteminin içinde yer alarak, karar alma süreçlerinde söz sahibi olmakta ve böylelikle kişisel tatmin düzeylerini arttırmaktadır
Ulusal mevzuatlarda ve uluslararası sözleşmelerde düzenlenen sendika hakkı, bireylerin sendikal özgürlüklerini, sendikaların varlıklarını ve faaliyetlerini güvence altına almaktadır.
Sendika hakkı ile işçilerin ve işverenlerin sendika kurabilme, sendikaya girme, girmeme, sendikadan çıkma gibi bireysel sendika özgürlüklerinin yanı sıra sendikaların kendilerine özgü faaliyetlerinin güvence altına alındığı kolektif (toplu) sendika özgürlükleri de ifade edilmektedir.
Bireysel sendika özgürlüğü de olumlu ve olumsuz sendika özgürlüğü olmak üzere iki şekilde değerlendirilmektedir. Olumlu sendika özgürlüğü; kişilerin serbestçe sendika kurma, kurulmuş sendikalara üye olma, dilediği sendikayı seçebilme, sendika içi faaliyetlere katılabilme özgürlüğünü ifade ederken, olumsuz sendika özgürlüğü; kişilerin sendikalara girmeme, sendikasız kalabilme, sendikadan çıkabilme özgürlüğünü ifade etmektedir.
Bireysel sendika özgürlüğü, sendika çokluğu ilkesini de beraberinde getirmektedir. Sendika çokluğu ilkesi, bir işyerinde veya bir işkolunda birden fazla sendikanın kurulabilmesini ifade etmektedir. İşçiler kendi görüşlerine yakın bir sendikaya üye olabilecekleri gibi, eğer böyle bir sendika mevcut değilse kendi sendikalarını da kurabilme özgürlüğüne sahiptir. Sendika çokluğu; kategorik ve ideolojik çokluk olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
Sendika çokluğunun karşıtı olan sendika tekliği ilkesinin kabul edilmesi durumunda ise, farklı eğilimleri ve görüşleri olan kişiler tek bir sendika çatısı altında toplanmaya zorlanacaklardır ki bu durum, sendika özgürlüğüne aykırı olduğu kadar kişi hak ve özgürlüklerine de aykırı olacaktır
Kollektif sendika özgürlüğünün doğal bir sonucu ise sendikaların bağımsızlığı (özerkliği) ilkesidir. Sendikaların bağımsızlığı ilkesi, sendikaların işverenlere ve devlete karşı bağımsızlıklarını korumalarını ve serbestçe faaliyet gösterebilmelerini ifade etmektedir.
Sarı sendika; işverenler tarafından kurulan ve/veya faaliyetleri ve işleyişi işverenler tarafından kontrol edilen işçi sendikasıdır.
Sendika güvenliği; genellikle toplu iş sözleşmelerinde konulan hükümlerle ve daha çok Anglo-Sakson kökenli ülkelerde, sendikayı korumaya ve güçlendirmeye yönelik güvenceleri ifade eden, bir sendikanın varlığına işverenlerden, sendikasız işçilerden ve diğer sendikalardan yönelen tehlikelere ve işverenlerin sendikalı işçiler aleyhine ayrımcı eylemlerine karşı her çeşit önlemi kapsamaktadır.
Toplu iş sözleşmelerinde yer alan sendika güvenliği uygulamalarının ortak paydası, sözleşmenin uygulandığı işyerinde çalışan işçiler için sendika üyeliğinin bir istihdam koşuşu haline gelmesidir.
Sendikaya üyeliğin bir istihdam koşulu olarak arandığı başlıca sendika güvenliği türleri;
koşullarıdır.
Kapalı iş yeri koşulunun kabul edildiği bir işyerinde, işçiler işe başlamadan önce o işyerinde uygulanmakta olan toplu iş sözleşmesine taraf sendikaya üye olmak ve üyeliklerini devam ettirmek zorundadır. ABD’de 1947 yılında çıkarılan Taft-Hartley Kanunu ile uygulamadan kaldırılan kapalı işyeri uygulaması, İngiltere’de de 1990 yılında çıkarılan İstihdam Kanunu ile birlikte kanun dışı olarak kabul edilmiştir.
Yapılan toplu iş sözleşmesiyle kabul edilen sendikalı işyeri koşulunun uygulandığı bir işyerinde, işçiler işe girdikten sonra belirli bir sürede toplu iş sözleşmesine taraf olan sendikaya üye olmak ve çalıştığı süre boyunca üyeliğini korumak zorundadır.
ABD’de görülen bir sendika güvenliği türü olan sendika üyeliğini muhafaza etme koşulu, kapalı işyeri ve sendikalı işyeri koşuluna göre daha yumuşak bir sendika güvenliği türüdür. Sendika üyeliğini muhafaza etme koşulu, hiçbir işçi için bir istihdam koşulu olarak sendikaya katılma zorunluluğu getirmeyen, fakat sendikaya gönüllü olarak katılanlara, işlerini koruyabilmeleri için, toplu iş sözleşmesi süresince üyeliklerini koruma zorunluluğu getiren bir koşuldur. Bir başka ifade ile sendika üyeliğini muhafaza etme koşulunun kabul edildiği bir işyerinde, işçiler işe görmeden önce veya işe girdikten sonra toplu iş sözleşmesine taraf olan sendikaya üye olmak zorunda değildir.
Finansal sendika güvenliği türleri, işçilerin çalışma hakkını önemli ölçüde kısıtlayan zorunlu sendikacılık şeklindeki sendika güvenliği türlerine göre daha yumuşak ve ılımlı bir takım düzenlemeler getirmektedir. Çünkü finansal sendika güvenliği türlerinde, sendika üyeliği bir istihdam koşulu olarak aranmamakta ve bireysel sendika özgürlüğünü kısıtlayıcı düzenlemeler yer almamaktadır
Dayanışma aidatlı işyeri koşulu; toplu iş sözleşmesinin uygulandığı işyerinde çalışan ve sözleşmeye taraf olan sendikaya üye olmayan tüm işçilerin üyelik aidatına eşit bir tutarı (dayanışma aidatı), istihdama devam etme koşulu olarak ödemeleri zorunluluğunu getiren finansal sendika güvenliği türüdür.
Dayanışma aidatlı işyeri koşulunda sendikaya üye olmayan işçiler, bir pazarlık ünitesi olan sendikanın sunduğu hizmetlerin karşılığında, istihdama devam etme koşulu olarak sendikaya yalnızca bir aidat ödemek zorundadır.
Kaynakta kesme yöntemi; sendika üyelik aidatlarının ve bazen de üyeliğe giriş aidatlarının, cezaların ve diğer bazı ödentilerin işçi ücretlerinden işveren tarafından kesilerek sendikaya düzenli olarak ve doğrudan gönderilmesini öngören finansal sendika güvenliği türüdür.
Sendika güvenliğinin endüstri ilişkileri sistemine olan etkileri aşağıda belirtilmiştir:
Olumlu etkileri şunlardır:
Olumsuz etkileri ise şunlardır:
İşçilerin mesleki ve örgütlenme hareketleri, Sanayi Devrimi’ni yaşayan her ülkede farklı bir gelişim sürecinden geçmiştir. Bu nedenle sendikaların benimsedikleri amaçlar ve bu amaçları gerçekleştirmek için kullandıkları araçlar da ülkeden ülkeye farklılık göstermekte ve pragmatik (faydacı), reformist (evrimci) ve Marksist (devrimci) sendikacılık olmak üzere üç farklı sendika tipi ortaya çıkmaktadır.
visibility 954
visibility 5160
visibility 8478
visibility 1133