Otizm Spektrum Bozukluğu
Otizm, insanların dünyayı nasıl algıladıklarını ve başkalarıyla nasıl etkileşimde bulunduklarını etkileyen, yaşam boyu süren bir gelişimsel engeldir. Otistik insanlar dünyayı diğer insanlardan farklı görür, duyar ve hisseder. Aşağıda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.
Otizm spektrum bozuklığu nedir?
Otizm spektrum bozukluğu, bir kişinin başkalarıyla iletişiminde, etkileşiminde ve sosyalleşmesinde sorunlara neden olan beyin gelişimi ile ilgili bir durumdur. Bu durum ayrıca sınırlı ve tekrarlayan davranış kalıplarını da içerir. Otizm spektrum bozukluğundaki “spektrum” terimi, çok çeşitli semptomları ifade eder.
Otizm spektrum bozukluğu, daha önce ayrı olarak kabul edilen durumları içerir. Bunların içinde en bilineni otizm spektrum bozukluğunun hafif ucunda olduğu düşünülen Asperger sendromudur.
Otizm spektrum bozukluğu erken çocuklukta başlar ve sonunda toplumda – örneğin sosyal olarak, okulda ve işte – sorunlara neden olur. Çoğunlukla çocuklar ilk bir yıl içinde otizm belirtileri gösterir. Az sayıda çocuk ilk yıl normal bir şekilde gelişiyor gibi görünür ve ardından otizm semptomları geliştirdiklerinde 18 ila 24 aylık bir dönemde olurlar.
Otizm spektrum bozukluğunu yok edecek tedavisi olmasa da, erken müdahale birçok çocuğun hayatında büyük bir fark yaratabilir.
Otizm spektrum bozukluğu neden olur?
Otizm spektrum bozukluğunun bilinen tek bir nedeni yoktur. Hastalığın karmaşıklığı ve semptomların ve ciddiyetin değiştiği gerçeği göz önüne alındığında, muhtemelen birçok nedeni vardır. Hem genetik hem de çevre bir rol oynayabilir.
- Genetik: Otizm spektrum bozukluğunda birkaç farklı gen yer alıyor gibi görünüyor. Bazı çocuklar için otizm spektrum bozukluğu, Rett sendromu veya Frajil X sendromu gibi genetik bozukluklarla ilişkilendirilebilir. Diğer çocuklar için diğer genetik değişiklikler (mutasyonlar) otizm riskini artırabilir. Bu hastalıklarla bağlantılı olmayan diğer genler de, beyin gelişimini veya beyin hücrelerinin iletişim kurma şeklini etkileyebilir veya semptomların ciddiyetini belirleyebilir. Bazı genetik mutasyonlar kalıtsal gibi görünürken, diğerleri kendiliğinden meydana gelir.
- Çevresel faktörler: Araştırmacılar şu anda viral enfeksiyonlar, ilaçlar, hamilelik sırasındaki komplikasyonlar veya hava kirleticiler gibi faktörlerin otizm spektrum bozukluğunu tetiklemede rol oynayıp oynamadığını araştırıyorlar.
Aşılar ve otizm
Otizm spektrum bozukluğundaki en büyük tartışmalardan biri, bozukluk ve çocukluk aşıları arasında bir bağlantı olup olmadığına odaklanır. Kapsamlı araştırmalara rağmen, hiçbir güvenilir çalışma otizm ile herhangi bir aşı arasında bir bağlantı göstermemiştir. Aslında, yıllar önce tartışmayı ateşleyen orijinal çalışma, zayıf tasarım ve şüpheli araştırma yöntemleri nedeniyle geri çekilmiştir.
Çocukluk çağı aşılarından kaçınmak, çocuğu ve diğerlerini boğmaca, kızamık veya kabakulak gibi ciddi hastalıkları kapma ve yayma tehlikesiyle karşı karşıya bırakabilir.
Kimler risk altındadır?
Otizm spektrum bozukluğu teşhisi konan çocukların sayısı artmaktadır. Bunun zaman geçtikçe gelişen daha iyi tespit ve raporlamadan mı yoksa vaka sayısındaki gerçek artıştan mı yoksa her ikisinden mi kaynaklandığı açık değildir.
Otizm spektrum bozukluğu, her ırktan ve milletten çocukları etkiler, ancak belirli faktörler riski artırır. Risk faktörleri aşağıdakileri içerir:
- Çocuğun cinsiyeti: Erkeklerin otizm geliştirme olasılığı kızlardan yaklaşık dört kat daha fazladır.
- Kalıtsal yatkınlık: Otistik bir çocuğu olan ailelerin, bozukluğa sahip başka bir çocuğa sahip olma riski daha yüksektir. Ayrıca, otistik olan bir çocuğun ebeveynleri veya akrabalarının sosyal veya iletişim becerileriyle ilgili küçük sorunları olması veya bozukluğa özgü belirli davranışlarda bulunmaları da nadir değildir.
- Diğer bozukluklar: Bazı tıbbi rahatsızlıkları olan çocuklar, normalden daha yüksek otizm benzeri semptomlar geliştirme riskine sahiptir. Örnekler arasında, entelektüel sorunlara neden olan kalıtsal bir bozukluk olan Frajil X sendromu, beyinde iyi huylu tümörlerin geliştiği bir durum olan yumrulu skleroz ve neredeyse sadece kızlarda meydana gelen ve baş büyümesinin yavaşlamasına, zihinsel engelliliğe ve amaçlı el kullanımının kaybına neden olan genetik bir durum olan Rett sendromu vardır.
- Erken doğmuş bebekler: 26. gebelik haftasından önce doğan bebeklerin otizm spektrum bozukluğu riski daha yüksek olabilir.
- Ebeveynlerin yaşları: Daha büyük ebeveynlerden doğan çocuklar ile otizm arasında bir bağlantı olabilir, ancak bu bağlantıyı kurmak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Otizm spektrum bozukluğu belirtileri nelerdir?
Bazı çocuklar, erken bebeklik döneminde göz temasının azalması, isimlerine yanıt vermemesi veya bakıcılara kayıtsızlık gibi otizm belirtileri gösterir. Diğer çocuklar, yaşamlarının ilk birkaç ayında veya yıllarında normal olarak gelişebilir, ancak daha sonra aniden içine kapanabilir, saldırgan hale gelebilir veya zaten edindikleri dil becerilerini kaybedebilirler. İşaretler genellikle 2 yaşına kadar görülür.
Otistik her çocuğun, düşük seviyeden yüksek seviyeye kadar kendine özgü bir davranış modeli ve şiddet seviyesi olması muhtemeldir.
Otizm spektrum bozukluğu olan bazı çocuklar öğrenmede güçlük çeker ve bazılarının da normal zekadan daha düşük zeka belirtileri vardır. Bozukluğu olan diğer çocuklar normalden yüksek zekaya sahiptir – hızlı öğrenirler, ancak iletişim kurmakta ve günlük yaşamda bildiklerini uygulamakta ve sosyal durumlara uyum sağlamakta güçlük çekerler.
Her çocuktaki benzersiz semptom karışımı nedeniyle, ciddiyetin belirlenmesi bazen zor olabilir. Bu genelde, bozuklukların düzeyine ve bunların işlev görme yeteneğini nasıl etkilediğine bağlıdır.
Aşağıda, otizm spektrum bozukluğu olan kişiler tarafından gösterilen bazı yaygın işaretler bulunmaktadır.
Sosyal iletişim ve etkileşim
Otizm spektrum bozukluğu olan bir çocuk veya yetişkin, aşağıdaki belirtilerden herhangi biri dahil olmak üzere sosyal etkileşim ve iletişim becerileriyle ilgili sorunlar yaşayabilir:
- Adına yanıt vermeyebilir ve sizi duymayabilir.
- Sarılmaktan kaçınabilir, yalnızlığı tercih edebilir ve tek başına oynayabilir.
- Konuşmayabilir veya önceden öğrendiği konuşma yeteneğini kaybedebilir.
- Konuşma başlatmakta sorun yaşayabilir veya sohbetin akışına uymayabilir.
- Anormal bir ton veya ritimle konuşabilir.
- Kelimeleri veya cümleleri kelimesi kelimesine tekrarlayabilir.
- Basit soruları veya talimatları anlamıyor gibi görünebilir.
- Duygu veya hislerini ifade etmeyebilir ve başkalarının hislerinden habersiz olabilir.
- İlgi alanını herhangi bir şekilde paylaşmayabilir.
- Pasif, agresif veya yıkıcı olarak uygunsuz bir şekilde sosyal bir etkileşime girebilir.
- Başkalarının yüz ifadelerini, vücut duruşlarını veya ses tonunu yorumlamak gibi sözlü olmayan ipuçlarını tanımada güçlük çekebilir.
Davranış kalıpları
Otizm spektrum bozukluğu olan bir çocuk veya yetişkin, aşağıdaki belirtilerden herhangi biri dahil olmak üzere sınırlı, tekrarlayan davranış, ilgi alanları veya aktivitelere sahip olabilir:
- Sallanma, dönme veya el çırpma gibi tekrarlayan hareketler gerçekleştirebilir.
- Isırma veya kafa vurma gibi kendine zarar verebilecek faaliyetlerde bulunabilir.
- Belirli rutinler veya ritüeller geliştirebilir ve en ufak bir değişiklikte rahatsız olabilir.
- Koordinasyon sorunları, sakarlık veya ayak parmaklarında yürüme gibi garip hareket kalıpları ve tuhaf, sert veya abartılı vücut diline sahip olabilir.
- Bir oyuncak arabanın dönen tekerlekleri gibi bir nesnenin ayrıntılarından etkilenebilir.
- Işığa, sese veya dokunmaya alışılmadık derecede duyarlı olabilir.
- Anormal yoğunluk veya odak içeren bir etkinlikte bulunabilir.
- Yalnızca birkaç yiyecek yiyebilir veya belirli bir dokuya sahip yiyecekleri reddetmek gibi tercihleri olabilir.
Otizm spektrum bozukluğu olan bazı çocuklar olgunlaştıkça başkalarıyla daha fazla ilgilenir ve davranışta daha az rahatsızlık gösterebilir. Bazıları, genellikle en az ciddi sorunları olanlar, sonunda normal veya normale yakın yaşam sürdürebilir. Ancak diğerleri, dil veya sosyal becerilerde zorluk çekmeye devam edebilir ve gençlik yıllarında daha kötü davranışsal ve duygusal problemler yaşayabilir.
Ne zaman doktora görünmeli?
Bebekler kendi hızlarında gelişir ve çoğu anne-baba, bazı ebeveynlik kitaplarında bulunan kesin zaman çizelgelerini takip etmez. Ancak otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar genellikle 2 yaşından önce bazı gecikmiş gelişim belirtileri gösterir.
Çocuğun gelişimi hakkında endişeler varsa veya çocuğun otistik olabileceğinden şüpheleniliyorsa, endişeler bir doktorla paylaşılmalıdır. Bozuklukla ilişkili semptomlar, diğer gelişimsel bozukluklarla da bağlantılı olabilir.
Otizm spektrum bozukluğunun belirtileri, dil becerilerinde ve sosyal etkileşimlerde bariz gecikmeler olduğunda genellikle gelişimin erken döneminde ortaya çıkar. Aşağıdaki durumlarda, çocuğun bilişsel, dil ve sosyal becerilerinde gecikmeler olup olmadığını belirlemek için gelişim testleri önerebilir:
- 6 aya kadar gülümsemeyle veya mutlu bir ifadeyle yanıt vermiyorsa
- 9 aya kadar sesleri veya yüz ifadelerini taklit etmiyorsa
- 12 aya kadar gevezelik etmiyor ya da kusmuyorsa
- 14 aya kadar işaret etme veya el sallama gibi hareketler sergilemiyorsa
- 16 aya kadar tek kelime söylemiyorsa
- 18 aya kadar hayali olarak oynamıyor veya numara yapmıyorsa
- 24 aya kadar sadece birkaç kelime öbekleri söylüyorsa
- Dil becerilerini veya sosyal becerilerini kaybediyorsa
Otizm spektrum bozukluğu nasıl teşhis edilir?
Çocuğun doktoru, düzenli kontrollerde gelişimsel gecikmelerin belirtilerini arayacaktır. Çocuk herhangi bir otizm belirtisi gösteriyorsa, değerlendirme için muhtemelen bir çocuk psikiyatristi ve psikolog, pediatrik nörolog veya gelişimsel pediatrist gibi otizm spektrum bozukluğu olan çocukları tedavi eden bir uzman gerekebilir.
Otizm semptom ve ciddiyet açısından büyük farklılıklar gösterdiğinden tanı koymak zor olabilir. Bozukluğu belirlemek için belirli bir tıbbi test yoktur. Bunun yerine bir uzman şunları yapabilir:
- Ebeveynlerin çocuğun sosyal etkileşimlerinin, iletişim becerilerinin ve davranışlarının zaman içinde nasıl geliştiğini ve değiştiğini gözlemlemesini isteyebilir.
- Çocuğa işitme, konuşma, dil, gelişim düzeyi ile sosyal ve davranışsal sorunları kapsayan testler uygulayabilir.
- Çocuğa yapılandırılmış sosyal ve iletişim etkileşimleri sunabilir ve performansı puanlayabilir.
- American Psychiatric Association tarafından yayınlanan Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) ‘deki kriterleri kullanabilir. (DSM-5 tanı kriterleri için ilgili sayfayı inceleyebilirsiniz).
- Teşhisi belirlemek için diğer uzmanlarla görüşebilir.
- Çocuğun Rett sendromu veya Frajil X sendromu gibi genetik bir bozukluğa sahip olup olmadığını belirlemek için genetik test önerebilir.
Otizm spektrum bozukluğu nasıl tedavi edilir?
Otizm spektrum bozukluğunu yok edecek bir tedavi yoktur ve herkese uyan tek bir tedavi yöntemi de yöntemi yoktur. Tedavinin amacı, otizm semptomlarını azaltarak, gelişimi ve öğrenmeyi destekleyerek çocuğun işlev görme yeteneğini en üst düzeye çıkarmaktır. Okul öncesi yıllarda erken müdahale, çocuğun kritik sosyal, iletişim, işlevsel ve davranışsal becerileri öğrenmesine yardımcı olabilir.
Otizm spektrum bozukluğu için ev ve okul temelli tedaviler ve müdahaleler geniş çaplıdır ve çocuğun ihtiyaçları zamanla değişebilir. Sağlık uzmanı seçenekler önerebilir ve ailenin bölgedeki kaynakları belirlemesine yardımcı olabilir.
Çocuğa otizm teşhisi konulursa, bir tedavi stratejisi oluşturma konusunda uzmanlarla konuşulabilir ve çocuğun ihtiyaçlarını karşılayacak profesyonellerden oluşan bir ekip oluşturulabilir.
Tedavi seçenekleri
Tedavi seçenekleri şunları içerebilir:
- Davranış ve iletişim terapileri: Birçok program, otizm spektrum bozukluğuyla ilişkili sosyal, dil ve davranışsal zorlukları ele almaktadır. Bazı programlar, problemli davranışları azaltmaya ve yeni beceriler öğretmeye odaklanır. Diğer programlar, çocuklara sosyal durumlarda nasıl davranacaklarını veya başkalarıyla daha iyi iletişim kurmayı öğretmeye odaklanır. Uygulamalı davranış analizi, çocukların yeni beceriler öğrenmesine ve bu becerileri ödül temelli bir motivasyon sistemi aracılığıyla birden çok duruma genelleştirmesine yardımcı olabilir.
- Eğitim terapileri: Otistik çocuklar genellikle yüksek düzeyde yapılandırılmış eğitim programlarına iyi yanıt verirler. Başarılı programlar tipik olarak bir uzman ekibi gerektirir. Eğitim terapileri sosyal becerileri, iletişimi ve davranışı geliştirmek için çeşitli aktiviteleri içerir. Yoğun, bireyselleştirilmiş davranışsal müdahaleler alan okul öncesi çocuklar genellikle iyi ilerleme gösterirler.
- Aile terapileri: Ebeveynler ve diğer aile üyeleri, sosyal etkileşim becerilerini geliştiren, sorunlu davranışları yöneten ve günlük yaşam becerilerini ve iletişimi öğreten şekillerde çocuklarıyla nasıl oynanacağını ve etkileşimde bulunacağını öğrenebilirler.
- Diğer tedaviler: Çocuğun ihtiyaçlarına bağlı olarak, iletişim becerilerini geliştirmek için konuşma terapisi, günlük yaşam aktivitelerini öğretmek için mesleki terapi ve hareketi ve dengeyi iyileştirmek için fizik tedavi faydalı olabilir. Bir psikolog, sorunlu davranışları ele almanın yollarını önerebilir.
- İlaçlar: Hiçbir ilaç otizm spektrum bozukluğunun temel belirtilerini iyileştiremez, ancak belirli ilaçlar semptomları kontrol etmeye yardımcı olabilir. Örneğin, çocuk hiperaktif ise belirli ilaçlar verilebilir. Antipsikotik ilaçlar bazen ciddi davranış problemlerini tedavi etmek için kullanılır ve anksiyete için antidepresanlar reçete edilebilir.
Unutmayın, hangi ilacı ne şekilde alacağınıza doktorunuz karar verecektir.
Diğer tıbbi ve akıl sağlığı koşullarını yönetmek
Otizm spektrum bozukluğuyla beraber çocuklar, gençler ve yetişkinler aşağıdakiler yaşayabilir:
- Tıbbi sağlık sorunları: Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların epilepsi, uyku bozuklukları, sınırlı yemek tercihleri veya mide problemleri gibi tıbbi sorunları olabilir. Çocuğun doktoruna bu koşulları birlikte en iyi şekilde nasıl yönetebileceği sorulabilir.
- Yetişkinliğe geçişle ilgili sorunlar: Otistik gençler ve genç yetişkinler vücut değişikliklerini anlamakta güçlük çekebilir. Ayrıca, ergenlik döneminde sosyal durumlar giderek daha karmaşık hale gelebilir ve bireysel farklılıklara karşı daha az tolerans olabilir. Ergenlik yıllarında davranış sorunları zor olabilir.
- Diğer akıl sağlığı bozuklukları: Otizm olan gençler ve yetişkinler, genellikle anksiyete ve depresyon gibi diğer akıl sağlığı bozuklukları yaşarlar.
Gelecek için planlama
Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar tipik olarak yaşamları boyunca öğrenmeye ve sorunları telafi etmeye devam ederler, ancak çoğu bir miktar destek gerektirmeye devam edecektir. İstihdam, kolej, yaşam durumu, bağımsızlık ve destek için gereken hizmetler gibi çocuğun gelecekteki hayatı için planlama yapmak bu süreci daha sorunsuz hale getirebilir.
Alternatif tıp
Otizm spektrum bozukluğu tedavi edilemediğinden, birçok ebeveyn alternatif veya tamamlayıcı tedaviler arar, ancak bu tedavilerin etkili olduklarını gösteren çok az araştırma vardır veya hiç yoktur. İstemsiz olarak olumsuz davranışlar pekiştirilebilir ve bazı alternatif tedaviler potansiyel olarak tehlikelidir.
Çocuk için düşünülen herhangi bir terapinin bilimsel kanıtı hakkında muhakkak doktorla konuşulmalıdır.
Kanıta dayalı tedavilerle birlikte kullanıldığında bir miktar fayda sağlayabilecek tamamlayıcı ve alternatif terapilerin örnekleri şunları içerir:
- Yaratıcı terapiler: Bazı ebeveynler, bir çocuğun dokunmaya veya sese duyarlılığını azaltmaya odaklanan sanat terapisi veya müzik terapisi ile eğitimsel ve tıbbi müdahaleyi desteklemeyi tercih eder. Bu terapiler, diğer tedavilerle birlikte kullanıldığında bir miktar fayda sağlayabilir.
- Duyusal temelli terapiler: Terapistler bazı duyuları harekete geçirmek için fırçalar, sıkmalı oyuncaklar, trambolinler ve diğer malzemeleri kullanır. Araştırmalar, bu tedavilerin etkili olduğunu göstermemiştir, ancak diğer tedavilerle birlikte kullanıldıklarında bazı faydalar sağlayabilirler.
- Masaj: Masaj rahatlatıcı olsa da, otizm spektrum bozukluğunun semptomlarını iyileştirip iyileştirmediğini belirlemek için yeterli kanıt yoktur.
- Evcil hayvan terapisi: Evcil hayvanlar arkadaşlık ve eğlence sağlayabilir, ancak hayvanlarla etkileşimin otizm spektrum bozukluğunun semptomlarını iyileştirip iyileştirmediğini belirlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Bazı tamamlayıcı ve alternatif terapiler zararlı olmayabilir, ancak yardımcı olduklarına dair hiçbir kanıt yoktur. Bazıları ayrıca önemli miktarda mali maliyet içerebilir ve uygulanması zor olabilir.
Otizm spektrum bozukluğu önlenebilir mi?
Otizm spektrum bozukluğunu önlemenin bir yolu yoktur, ancak tedavi seçenekleri vardır. Erken teşhis ve müdahalede başarı şansı yüksektir ve davranışı, becerileri ve dil gelişimini iyileştirebilir. Bununla birlikte, müdahale her yaşta faydalıdır. Çocuklar genellikle otizm semptomlarını aşamasa da, daha iyi olabilirler.
Otizm spektrum bozukluğu komplikasyonları
Otizm, aşağıdaki gibi sosyal etkileşimler, iletişim ve davranışla ilgili sorunlar şunlara yol açabilir:
- Okulda ve başarılı öğrenmeyle ilgili sorunlar
- İstihdam sorunları
- Bağımsız yaşayamama
- Sosyal izolasyon
- Aile içinde stres
- Mağduriyet ve zorbalığa uğrama
Kaynak:
- https://www.tohumotizm.org.tr/otizm/otizm-spektrum-bozuklugu/
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/autism-spectrum-disorder/symptoms-causes/syc-20352928
- https://www.nimh.nih.gov/health/topics/autism-spectrum-disorders-asd/index.shtml
- https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/facts.html
- https://www.psychiatry.org/patients-families/autism/what-is-autism-spectrum-disorder
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: