5.ÜNİTE: EKONOMİ VE SOSYAL HAYAT - 7.SINIF SOSYAL BİLGİLER DERS NOTLARI - ÜLKELER DE BİRBİRİNE MUHTAÇ
Ticarette pazara yakın olmak her zaman önemli olmuştur. ilk Çağdan günümüze kadar birçok uygarlık, malların pazarlara ulaştırıldığı ticaret yollarını kontrol etmek istemişlerdir. Bunun için zaman zaman birbirleriyle savaşmışlar zaman zaman da aralarında anlaşmalar yapmışlardır. Geçmişten günümüze dünya ticaretinde önem kazanan yollara örnek olarak Kral Yolu, Baharat Yolu ve ipek Yolu'nu verebiliriz.
1-Kral Yolu:
Lidya Kralı Giges zamanında M.Ö. 5. yüzyılda yaptırılmıştır. Bu yolun yapılış amacı Lidyalıların başkenti Sard ile Asurluların başkenti Ninova arasındaki ulaşımı kolaylaştırmaktı. Daha sonra Perslerin yaptığı yeni yollar ile İran içlerine kadar uzanması sağlanmıştır. Bu yol 2700 km'ydi. Bu yol Sardis'ten baslar Asur'un başkenti Ninova'ya varır oradan da Babil'in (Bağdat, Irak) güneyine geçerdi. Kral Yolu'nun önemli bir yerinde kurulan Lidya Uygarlığı, ekonomi, bilim, sanat, kültür ve ticaret alanlarında çok önemli ilerlemeler kaydetmiştir.
2-İpekyolu:
• Çin’den başlayıp Anadolu üzerinden geçerek Avrupa’ya kadar uzanan “İpek Yolu” doğu batı ticareti için önemli bir güzergahtı. Çin Hükümdarı Zhang Olion zamanında yaptırılmaya başlandı. Bu yol Çin'den başlayarak Avrupa'nın güneyine kadar uzanır. Güney ve Kuzey güzergahı olmak üzere ikiye ayrılırdı. Bu yolla batıya ipek, baharat, porselen, kâğıt ve değerli taslar götürülmüştür. İpek önemli olduğu için bu yola İpek Yolu denilmiştir. İpek Yolu sadece ticaret değil kültürleri taşıyan bir yol olmuştur. Anadolu Selçuklu Devleti bu yolda güvenliği sağlamak için yol üzerinde birçok kervansaray yaptırmıştır. Osmanlı Devleti İpek Yolu ve Baharat Yolu'nu ele geçirince ekonomik olarak güçlü devletler arasında yerini almıştır.
• Ortaçağ’da İpekyolu’nun Karadeniz Marmara ve Ege bölümünde deniz ticaretini yapan Venediklilerdi.
• Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul ve Kırım’ı almasıyla İpek Yolu’nun kontrolü önemli ölçüde Osmanlıların eline geçti. Bu durumdan en çok Venedikliler zarar gördüler. Bu yüzden Osmanlı Devleti’ne Savaş açtılar. Fatih Sultan Mehmet zamanında Venediklilerle uzun süren savaşlar yapıldı. Osmanlılar bu savaşlardan bir sonuç elde edemediler. Bunun üzerine Fatih Sultan Mehmet Venediklilerle yaptığı anlaşma ile onlara ilk ticari ayrıcalıkları verdi. Fatih’in bundaki amacı İpek yolu ticaretini canlı tutmaktı.
Baharat Yolu:
Eskiçağlardan bu yana Uzak Doğu ve batıyı birbirine bağlayan ticaret yollarından bir tanesidir. Bu yolla karabiber, tarçın, kakule, zencefil gibi baharatlar Uzak Doğu'dan batıya taşınırdı. Bu baharatlar pahalı olduğu için sadece varlıklı kimseler alabiliyordu. Uzak Doğu'dan gelen baharat Kızıldeniz'deki Akabe Körfezine, Yemen kıyılarına ya da Basra Körfezine gelir. Buradan deniz yoluyla Avrupa'ya taşınırdı.
· Haçlı Seferleri sonrasında Akdeniz ticareti canlandı. Baharat Yolu’nun önemi arttı.
· Yavuz Sultan Selim’in Suriye ve Mısır’ı ele geçirmesiyle Baharat Yolu’nun kontrolü tamamen Osmanlılara geçti.
· İpek ve Baharat Yollarının kontrolünün Osmanlıların eline geçmesiyle Avrupalılar Çin ve Hindistan’a gidebilmek için yeni ticaret yolları aramaya başladılar. Böylece Coğrafi kesifler başlamış oldu. Hint Deniz ticaret yolunun bulunmasıyla da Doğu-Batı ticareti Okyanuslara kaydı. Böylece Akdeniz ticareti önemini kaybetti. Bu durum Akdeniz ticaretinden kazanç sağlayan Osmanlı Devleti’ni olumsuz etkiledi.
· Osmanlı Devleti Coğrafi Kesifler sonrasında Akdeniz ticareti durma noktasına gelince bazı önlemler almayı düşündü.
Bu önlemler;
a) Sadrazam Sokullu Mehmet Pasa Süveyş Kanalını açarak Baharat Yolu’nu yeniden canlandırmak istedi. Ama başarılı olamadı.
b) Kanuni Sultan Süleyman zamanında Fransa’ya kapütilasyonlar verildi. Bundaki temel amaç Fransa’yı Avrupa Haçlı birliğinden koparmak olsa da Akdeniz ticaretini canlandırmak da hedeflendi.
· 1869’da İngilizler tarafından Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla Akdeniz yeniden ticari canlılık kazandı.