Hayvanlar Alemi: Atlar ve Özellikleri!!!
Omurgalı hayvanlar8dan memeliler sınıfının toynaklılar üst takımının tekparmaklılar takımının bir familyasıdır. Latince adı Equidae’dır. Equus adını taşıyan yaşayan bir cinsi ve bu cinsin atlar, eşekler, zebralar olmak üzere birçok türleri vardır.
Kökenleri tarihöncesi dönemlere dek dayanan yabanıl atlar, ilk olarak Avrupa ve Asya kıtalarının birçok bölgelerinde yaygındılar. Taş devri mağara insanlarının barınakları çevresinde bulunan kemik yığınlarından anlaşıldığına göre sayıları da çok fazlaydı. Yabanıl atlar, doğu Avrupa ve Sibirya ve Moğolistan’da tarih zamanlarına kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir; ancak son yıllarda sayıları çok azalmıştır. Yabanıl atlar, ekinlere zarar verdikleri ve evcil hayvanların yararlandığı besin maddeleri tükettikleri için insanlar tarafından öldürülmektedirler.
Yabanıl atlardan bozkırtarpanı yani Equus gmelini, ormantarpanı yani Equus Przewalskii iyi bilinmektedir. Bilimsel adı Equus przewalskii caballus olan, ancak çoğunlukla Equus caballus olarak bilinen evcil atlar, yukarıda sözü edilen üç yabanıl attan türemişlerdir.
Bozkırtarpanı Güneydoğu Avrupa’nın geniş bozkırlarında yaşamıştır. Bunlar, sırtları koyu çizgili, yele ve kuyrukları siyah olan, gri renkte hayvanlardı. Bozkırtarpanının soyu 19. yy tükenmiştir. Ormantarpanı Batı, Orta ve Doğu Avrupa’nın ormanlık bölgelerinde yaşayan bir hayvandı; doğu bölgesinde yaşayanlar varlıklarını ortaçağdan sonraya değin sürdürebildiler. 19. yy başında Doğu Prusya’nın Bialowieza ormanlarında bu hayvanlara hala rastlanmaktaydı. Ormantarpanları, bozkırtarpanlarından daha uzundurlar, omuz yükseklikleri 1,20 m bulmaktadır.
Przewalski atı Güney Sibirya, Moğolistan ve Batı Çin’in bozkır ve yarı çöl bölgelerinde yaşamaktaydı. Yabanıl olanların soyu tükenmiş olmakla birlikte, son yıllarda Çin-Moğol sınırlarındaki Gobi çölünde bazı örneklerine rastalnmıştır.
Przewalski atı ilk olarak 1881 yılında Poliakow tarafından tanılanmıştır. 1899-1903 yıllarında 54 tay ele geçirilmiştir. Rusya’da Askania Nova’daki bir çiftliğe ve çeşitli hayvanat bahçelerine gönderilmiştir. Daha sonra ele geçirilen birkaç örnek dışında, halen elde bulunan bütün yabanıl atlar bu sürüden türemişlerdir. Bilim adamlarının çabaları sonucunda 1958 yılında Przewalski atlarının korunması için uluslararası bir dernek kurulmuştur. Alman zooloji bilgini Dr. Erna Mohr, günümüze dek ele geçirilen ve ancak 100 kadarı hayatta olan 300 yabanıl at hakkında bütün önemli bilgileri içeren bir soy defteri hazırlamıştır. Günümüzde önemli sürüler Prag, Londra ve Münih hayvanat bahçelerinde bulunmaktadır. Böylece bu türün yok loması önlenmiştir. Özgür yaşayan yabanıl atların vücut yapıları ve yaşayışları konusunda gözlemler çok sınırlıdır. Bir aygırın önderliği ve koruyuculuğu altında 10-15 bireyden oluşan gruplar halinde yaşadıkları bilinmektedir.
Yabanıl atlar tarihöncesi zamanlarda evcilleştirilmiş; et, süt ve binek hayvanı olarak insalara yararlı olmuşlardır. Evcilleştirilme işlemine ilk olarak MÖ 2500 yıllarında Asya’da başlanmıştır. Atlarla ilgili ilk bilgilere MÖ 2000 yıllara ait Yunan ve Çin kaynaklarında rastlanmaktadır. 1000 yıl kadar sonra Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika’nın hemen bütün bölgelerinde at kullanılmaktaydı.
Çok değişik evcil at ırkları vardır. Bunlar şu şekilde sıralamak mümkündür. Middillier: Exmoor, Dartmoor, Welsh, Shetland, New Forest, İslanda, Moğalistan vb. bölgelerinde yetişenler, ağır yük atları: Belçika’da ve Fransa’da Percheron, İngiltere’de Clydesdale, Shire, Suffolk, Almanya’da; Rhein-Wesphalia bölgelerinde yetişenler, hafif yük ve binek atları: Berberiler ve Araplar, safkan atlar: Lippizan, Trakenhnen, Hunter, Hackney, Hanover’dir. Berberi ve Arap atları Kuzey Afrika kökenlidir, safkanlar Arap atlarında türemişlerdir.
Midillilerin, İslanda’da yetiştirilenleri, tarihöncesi Britanya atlarının Celtik soyundan gelirler. buna karşılık ağır yük atlarının soyu orta ve batı Avrupa cinslerinden gelmektedir. Evcil olmayan atlar, doğal yabanıl atlardan farklı olarak, çeşitli ırkların bir karışımındırlar; çoğu Kuzey ve Güney Amerika ile Avustralya’da yaşar.
Arap atı, binek atların en güzeli olarak nitelendirilir. Hızlı ve zarif koşar. Arap atı ile öteki türlerin çiftleşmesi sonucunda çok dayanıklı ve çok hazlı koşan yarış atları türemiştir. Bunların en hızlısı İngiliz safkanıdır. Batı Amerika’da safkan atlar sığır çiftliklerinde geniş ölçüde kullanılır. Öteki atlar arasında doğu İngiltere’de yaşayan ve bir zamanlar yaygın bir fayton beygiri olan Hackney ile Amerika’da yarışlar için yetiştirilen Standard American cinsi belirtilebilir.
En önemli yük atları; Shire, Clydesdale, Suffolk, Belgian ve Percheron atlarıdır. Bunların hepsi İngiltere’den Kuzey Amerika’ya ve dünyanın öbür bölgelerine götürülmüştür. İri yapılı Shire atının ortaçağ İngiliz savaş atları ırkından geldiği bilinmektedir. En ufakları boyca 1.70 m üzerinde olup ağırlıkları 1 tondan fazladır. Özellikle tarım hayvanı olarak kullanılırlar; yaklaşık olarak 5 tonluk bir yükü çekebilirler. Çok iri olmalarına karşılık çok uysaldırlar. 18. yy beri İskoçya’da üretilen Clydesdale atı, daha ufak ve daha hareklidir. Bacakları ve bazılarının da gövdelerinin alt kısmı beyazdır. Shire atı gibi bunların da topuklarında tüyler vardır. Özellikle tarım ve yük hayvanı olarak kullanılırlar. Suffolk atının anayurdu İngiltere’nin Suffolk bölgesidir. Kısa ve kuvvetli bir boynu olan, çok kısa bacaklı ve kestane renkli bir hayvandır. 1,65 m yüksekliğinde, çok dayanaklı bir tarım hayvanıdır.; ço az yem yediğinden bakımı az masraflıdır. Belçika atı eski Felemenk soyundandır ve ağır yük atıdır. Adını kuzey Fransa’da Perche bölgesinden alan, Fransızların yetiştirdiği Percheron, Suffolk atı büyüklüğündedir. Gri ya da siyah renkli olan bu at, en yaygın ağır yük atlarından biridir.
Midillilerin ufak yapılı olmalarının dışında, görünüş bakımından atlardan pek fazla farkları yoktur. Bunun nedeni ise ana yurtarı olan Moğol ve Mançurya çölleriyle Norveç ve İskoçya dağlarındaki elverişsiz yaşam şartlarıdır. Birçok ülkede en iri midillinin boyu 1,50 m geçmez. Midilliler dayanıklı, az yiyecekle beslenebilen, sağlam hayvanlardır. Arap atı dışında öteki at türlerinden daha akıllıdırlar. Avrupa’nın en iyi midillileri İngiltere, İskoçya ve Galler’in dağlık kır bölgelerinde yaşarlar. 9 ayrı cinsi vardır. Bunların arasında 90 cm ufak olan Shetland ile çok eski bir cins olup boyu 1,20 m küçük olan dağ ve kır midillilerinin en güzeli olarak bilinen Welsh sayılabilir. Avrupa, Asya ve Afrika dışında safkan midilli bulunduğu kesin değildir.
Kaynak: Hayvanlar Ansiklopedisi,