Bu kayıplar yalnızca fiziksel yeteneklerle sınırlı olmayıp, otomatik beden fonksiyonlarda da problemlere sebep olabilir. Omurilik zararları, trafik kazalarından, yaralanmalardan, sinir dokusu zararlarından, tümörlerden, enfeksiyonlardan ve daha birçok sebepten kaynaklanabilir. Omuriliğin hasar görmesi, bölgedeki sinirlerin kontrolündeki fonksiyonlarda bozulmalara neden olabilir mesela, boyun bölgesindeki bir hasar solunumu etkileyebilirken, bel ve sırt bölgesindeki hasarlar yürüme güçlüğü gibi sorunlara yol açabilir.
Herediter Spastik Parapleji (HSP), genetik faktörler nedeniyle ortaya çıkan ve zaman içinde kötüleşebilen bir sinir sistemi bozukluğudur. Bu durum, özellikle bacaklarda kasların anormal şekilde sertleşmesine (spastisite) ve kas gücünde azalmaya yol açar, bu da yürüme zorluğuna ve çoğu zaman denge sorunlarına neden olur. HSP'nin belirtileri genellikle yavaşça ortaya çıkar ve çoğu zaman yetişkinlik döneminde tanı konulur.
HSP'nin iki temel formu vardır: saf ve karmaşık. Saf HSP, esas olarak yürüme güçlüğü ve kas sertliği gibi motor fonksiyon sorunları ile karakterize edilir. Karmaşık HSP'de ise, bu motor problemlerinin yanı sıra başka nörolojik sorunlar da görülebilir. Bunlar arasında denge sorunları, zihinsel gelişimde yavaşlama ve hatta epilepsi bulunabilir.
Parapleji nedir?
Hastalığın nasıl geçeceği, ailedeki genetik geçiş özelliklerine bağlıdır. Genetik aktarım dominant ve çekinik olarak iki ana şekilde gerçekleşmektedir. Dominant geçiş, sadece bir ebeveynden gelen tek bir kopyası bile hastalığın belirtilerinin ortaya çıkması için yeterli olan genlerle ilgilidir. Çekinik geçişte ise, her iki ebeveynden de mutasyona uğramış genin alınması gerekmektedir. Bu, hastalığın bazı ailelerde daha yaygın görülmesine, bazılarında ise beklenmedik bir şekilde ortaya çıkmasına neden olabilir.
Hemipleji ve tetrapleji ise omurilik felcinin iki farklı türüdür.
Hemipleji nedir?
Hemipleji, genellikle beyindeki bir hasar sonucu vücudun bir yarısında hareket kaybı ile karakterize edilirken, tetrapleji boyun bölgesindeki hasar sonucu hem kolların hem de bacakların kullanımını kaybetmeye yol açar. Her iki durum da, özellikle kazalar ve darbeler sonucu meydana gelebilir ve bireylerin yaşam kalitesi üzerinde önemli etkileri olabilir.
Bu durumlar, özellikle omurilik ve sinir sistemine zarar veren faktörlere karşı hassasiyet gösterir. Etkilenen bireylerde hareket, duyu ve bazı temel vücut fonksiyonlarında ciddi kayıplar yaşanabilir. Tanı ve tedavi süreçleri, bu komplikasyonları yönetmeye ve hasta için en iyi mümkün yaşam kalitesini sağlamaya odaklanır.
Omurilik Felcinin Nedenleri
Omurilik hasarı, çeşitli nedenlerden kaynaklanabilir ve sıklıkla omuriliğe yönelik zararlar sonucu gelişir. Araç kazaları, düşüşler, ateşli silah yaralanmaları ve spor faaliyetleri sırasında yaşanan kazalar, bu hasarın en yaygın nedenleri arasındadır. Aynı zamanda, omurilik üzerindeki baskıyı artıran tümörler veya diğer sağlık koşulları omurilik felcine yol açabilir.
Anormal omurga hareketleri (Skolyoz gibi) veya doğuştan gelen omurga anomalileri (örneğin, Spina Bifida) omurilik felcine sebebiyet verebilir.
Trafiğin ve düşmenin öne çıktığı erkeklerde daha sık görülen omurilik felci, yanlış müdahaleler sonucu şiddetlenebilir. Spor kazaları ve şiddet eylemleri de felce neden olabilir.
Travma sonrası olmayan nedenlere bakıldığında, enfeksiyonlar, omurilik çevresindeki tümörler, omurilikteki iltihaplanmalar, sinir sistemini etkileyen hastalıklar ve bel ile boyun bölgesindeki ileri derecede fıtıklar ön plana çıkar. İlerlemiş nörodejeneratif (Nöron fonksiyonlarında ilerleyici kayıp ve yapısal bozulma ile karakterize bir grup hastalığı) durumlar da omurilik felcine yol açabilir.
Kalp rahatsızlıkları, yüksek tansiyon, diyabet, sigara ve alkol kullanımı, ilerleyen yaş, sedanter yaşam (Fiziksel aktivitenin hiç olmadığı ya da düzensiz olduğu bir yaşam tarzıdır.) ve obezite gibi faktörler de riski artırır. Bu durum genellikle 55 yaş üstü bireylerde ve erkeklerde daha yaygındır. Bu gruplar kadınlara ve daha genç bireylere kıyasla bu rahatsızlığı daha sık yaşar.
Omurilik Felcinin Belirtileri Nelerdir?
Omurilik felci, omuriliğe verilen zararın bir sonucu olarak, bireylerin vücutlarının alt kısımlarında güç kaybı, hissizlik ve algılama yeteneklerinde düşüş olarak görülen bir durumdur. Bu, kasların hareket edebilme kapasitesinin azalması veya tamamen yok olması, ağrı, ısı ve temas algısında azalmalar gibi ana belirtilerle kendini belli eder. Ek olarak, sindirim ve idrar sistemi gibi vücudun otomatik çalışan işlevlerinde bozulmalar meydana gelebilir, bu da tuvalet alışkanlıklarının yönetiminde güçlüklere ve cinsel sağlık sorunlarına sebep olabilir.
Omurilikteki hasarın bulunduğu nokta ve bu hasarın şiddeti, yaşanacak belirtilerin ağırlığını ve çeşidini belirler. Hasar tam ise, zarar gören bölgenin altındaki his ve hareketler tamamen yok olur; ancak hasar kısmi seviyedeyse, bazı yetiler zarar görmeyebilir. Bu, etkilenen bölümlerin hissizleşmesine ve bası yaraları gibi yaralanmalara karşı daha savunmasız olmasına yol açar.
Omurilik felcinin göstergeleri, hafif duyu kaybından tam hareketsizliğe kadar farklılık gösterebilir. Bu, yatak yaraları, idrar yolu enfeksiyonları ve hareketsizlikten kaynaklanan kan pıhtıları gibi sağlık sorunlarının riskini yükseltir. Sonuç olarak, omurilik zararı sonucu meydana gelen bu durum vücutta önemli fonksiyon kayıplarına neden olur ve yaşanan belirtiler, zararın büyüklüğüne ve konumuna bağlı olarak değişir.
Omurilik Felcinin Tanısı Nasıl Konuluyor?
Omurilik felci tanısı, histe azalma veya kayıp gibi belirtilerle başlar. Muayene sırasında, duyu fonksiyonlarındaki kayıp ve derin tendon reflekslerinin azalması veya yok olması da bu tanıyı destekler.
Hastalar acil servise hızla getirildiğinde başlayan ve bir dizi test ile hızla ilerleyen bir süreçtir. Fizik muayene, kan testleri, beyin taramaları (BT ve MRI), boyun damarlarının ultrasonu, beyin damarlarının detaylı incelenmesi için yapılan özel bir tarama ve kalbin detaylı görüntülerini elde etmek için yapılan bir test kullanılarak bu hastalıkların teşhisi yapılabilir böylece beyindeki ve kan damarlarındaki sorunları, kan akışındaki tıkanıklıkları ve diğer muhtemel nedenleri ayrıntılı bir şekilde inceler ve doğru teşhis konulabilir.
Tanıların Erken Teşhisi ve Önemi
Omurilik felci tanısının erken konması, tedavi sürecinde çok önemlidir. Akut dönemde, omurganın stabilizasyonu sağlanarak yeni sinir hücresi hasarlarının önlenmesi hedeflenir. Bu dönemde, hasta yoğun bakım gerektirebilir ve ayrıntılı nörolojik muayene ile erken dönem komplikasyonlarına karşı dikkatli bir değerlendirme yapılır. Erken dönem rehabilitasyonunun amacı, olası komplikasyonları (Bir rahatsızlığın, hastalığın veya tıbbi tedavi işleminin ön görülebilen istenmeyen etkileridir.) önlemek, sinir sisteminin iyileşmesini hızlandırmak ve hastanın işlevsel durumunu mümkün olan en iyi seviyeye getirmektir. Tedavi süreci, fiziksel rehabilitasyonun yanı sıra hasta ve ailesinin psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarını da kapsayacak şekilde kapsamlı bir yaklaşım gerektirir.
Parapleji, Hemipleji ve Tetrapleji(Omurilik Felci): Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
Omurilik felcinin tedavisi, omurilik zararının tamamıyla oluşmamış olduğu durumlarda başlar. Özellikle baskı veya omurga kırığı gibi nedenlerle hasar almışsa, ilk öncelik omurgayı ve kırıkları düzeltmek ve stabil hale getirmektir. Bu aşamadan sonra, ilaç tedavisi ile sinirlerin iyileşme süreci takip edilir ve en kısa sürede, hasar seviyesine ve hastanın kas gücü ile duyu yeteneğine bağlı olarak, fizik tedavi ve rehabilitasyona başlanır. Tedavi süreci, hastanın özel durumuna uygun detaylı bir planlama gerektirir. Duruma göre, hasar almamış kaslarını kullanarak desteksiz yürüyebilen hastalar olabilir. Nörolojik rehabilitasyon, kas işlevlerini ve otomatik vücut işlevlerini iyileştirmeyi amaçlar. Omuriliğin alt kısımlarındaki hasarlar, yürüme aparatları sayesinde yürümeyi mümkün kılarken, üst bölge hasarları daha fazla zorluk çıkarabilir ve hasta için tekerlekli sandalye kullanımı gerekebilir.
Tedavi boyunca, fizik tedavi ve rehabilitasyonun yanı sıra, hastanın beslenme durumuna özen gösterilir ve aile bireylerine evde bakım konusunda eğitimler verilir. Bu, hastanın günlük yaşam kalitesinin iyileştirilmesi amacı taşır. Omurilik hasarı, hasta ve yakınlarının hayatını hem fiziksel hem de psikolojik olarak derinden etkiler. Bu sebeple tedavi süreci, hastanın bağımsızlığını maksimize etme, sosyal yaşama devam edebilme ve olası ek sorunları önleyebilme hedefleriyle, kapsamlı bir yaklaşım gerektirir. Tedavi, hastanın ihtiyaçlarına uygun şekilde kişiselleştirilmiş, çeşitli disiplinlerden uzmanların bir araya geldiği bir fizik tedavi programı çerçevesinde yürütülür. Bu süreç içerisinde, hareket kabiliyetini artırıcı özel cihazların kullanımı ve yaşam alanının düzenlenmesi gibi faktörler de büyük önem taşır.
Omurilik Felcinin İstenmeyen Etkileri
Omurilik felci olan kişiler, sadece hareket yeteneklerindeki kayıplarla değil, aynı zamanda bir dizi istenmeyen sağlık etkisiyle de karşı karşıya kakmaktadır.
Enfeksiyon Riskinin Artması
Omurilik felci olan bireyler, enfeksiyonlara karşı daha savunmasızdır. Hareket yeteneğinin kısıtlanması, vücudun belli bölgelerinde basınç yaralarının oluşmasına neden olabilir, bu da enfeksiyon riskini artırır. Ayrıca, idrar yolu enfeksiyonları ve solunum yolu enfeksiyonları da daha sık görülebilir. Bağışıklık sistemi üzerindeki bu ek baskı, hastalıkların iyileşme sürecini uzatabilir ve genel sağlık durumunu daha da zorlaştırabilir.
Hayati Tehlikeler
Kan Zehirlenmesi (Septisemi): Vücuttaki bir enfeksiyonun kan dolaşımına yayılmasıyla ortaya çıkar ve hayati tehlike oluşturabilir.
Akciğer İltihabı (Zatürre): Solunum yolu enfeksiyonlarına karşı artan savunmasızlık nedeniyle, zatürre omurilik felci olan kişiler için ciddi bir risktir.
Akciğer Embolisi: Bacaklardaki hareketsizlik, kan pıhtılarının oluşmasına zemin hazırlar. Bu pıhtılar damarlardan kalbe, oradan da akciğerlere taşınabilir, nefes almayı zorlaştırabilir ve ölümcül olabilir.
Diğer Sağlık Sorunları
Omurilik felci olan bireyler, çeşitli komplikasyonlar geliştirme riski altındadır. Bunlar arasında;
Yatak Yaraları: Uzun süre aynı pozisyonda kalındığında, ciltte ve altındaki dokularda hasar oluşabilir.
Bağırsak ve Tansiyon Sorunları: Sindirim sistemi ve kan basıncı düzenlemesi bozulabilir.
Kan Dolaşımı Bozuklukları: Hareketsizlik, dolaşım sistemi üzerinde olumsuz etkilere yol açabilir.
Kas Sertleşmeleri ve Eklem Donması: Hareket etmeme, kasların ve eklemlerin sertleşmesine, hareket kabiliyetinin daha da azalmasına neden olabilir.
Omurilik Felci ile Yaşamak
Omurilik felciyle yaşamak, hem fiziksel hem de ruhsal anlamda büyük değişikliklere adaptasyon gerektirir. Sağlık profesyonelleri, aile üyeleri ve bakım verenlerin desteği bu süreçte büyük önem taşır. Felç nedeniyle bacaklarını kullanamayan bireyler, uygun destek ve olanaklarla memnun edici bir hayat sürebilir, çalışabilir, hobi edinebilir ve sosyal etkinliklere katılabilirler.
Bu tanılar omurilik hasarından kaynaklanan ve bireyleri farklı yollarla etkileyen bir durum olup, yaşamı önemli ölçüde değiştirir. Doğru medikal bakım, kapsamlı fiziksel tedavi ve rehabilitasyon programları ile destek alındığında, omurilik felçli kişiler aktif ve anlamlı bir yaşam sürebilir. Sürekli ilerleyen araştırmalar sayesinde, bu durumu yaşayan kişilerin hayat kalitelerini ve fonksiyonlarını artırabilecek yeni tedavilere yönelik umutlar devam etmektedir.
Omurilik Felci Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Omurilik Felci Tamamen Geçer Mi?
Hafif Yaralanmalar: Eğer omurilikteki yaralanma hafifse ve omurilik tamamen kesilmemişse, belli bir derecede iyileşme mümkün olabilir. Bu durumda, kaybedilen fonksiyonların bir kısmı geri kazanılabilir.
Ciddi Yaralanmalar: Ciddi omurilik yaralanmalarında, hasarlı sinir dokusunun kendini tamir etme kapasitesi sınırlıdır. Bu nedenle, omurilik felcinin "tamamen geçmesi" ya da "tamamen iyileşmesi" beklenmez.
Rehabilitasyon ve Yönetim
Omurilik felci sonrasında, kişinin mümkün olan en iyi fiziksel ve otonomik fonksiyonları kazanması için geniş kapsamlı bir rehabilitasyon süreci gereklidir.
Sonuç olarak omurilik felcinin "tamamen geçmesi" genellikle mümkün değildir. Özellikle de ciddi yaralanmalar söz konusu olduğunda ancak kapsamlı rehabilitasyon tedavisi ile kişi omurilik felci de olsa tekrar eski yaşamına dönebilir. İş hayatına, rekreatif (Kişinin iş ve ihtiyaçlarından arta kalan zamanda gönüllü olarak yaptığı aktif veya pasif aktiviteler tümüdür.) faaliyetlere katılabilir, toplumsal aile içi rollerini kolaylıkla üstlenebilir ancak bunların hepsi omurilik yaralanmasının seviyesi ve ağırlığı ile ilgilidir.
Omurilik Sinirleri Kendini Yeniler Mi?
Omurilik sinirlerinin kendini yenileme yeteneği, omurilik veya beyin gibi merkezi sinir sisteminin diğer bölümlerinde hasar gördüğünde özellikle sınırlıdır. Bu durum omurilik yaralanmalarının ve hastalıklarının tedavisinde önemli bir zorluk oluşturur. Omurilikteki sinir hücreleri ve lifleri hasar gördüğünde, tamamen iyileşme veya eski duruma dönme beklentisi genellikle gerçekçi değildir.
Omurga Felci Hastası Yürür Mü?
İnmenin hafif olduğu durumlarda, yani beyne giden kan akışı hızla yeniden sağlanırsa, vücut hasarı daha az olur ve iyileşme süreci de buna paralel olarak daha hızlı gerçekleşebilir. Bu tür durumlarda, hastalar genellikle ilk altı ay içerisinde yürüme yeteneklerini önemli ölçüde geri kazanabilirler. Bu süreçte, fizik terapi ve rehabilitasyonun büyük bir rolü vardır. Terapistler, hastaların kaslarını güçlendirmeye, dengelerini iyileştirmeye ve yürüme koordinasyonlarını yeniden kazanmaya yardımcı olur.
Ancak, inmenin şiddetli olduğu durumlarda, beyin daha fazla zarar görmüş olabilir ve bu, iyileşme sürecini karmaşıklaştırır bu durumlarda yürüme yeteneğinin kısmen veya tamamen geri kazanılması daha uzun sürebilir, ve ne yazık ki bazı durumlarda, hastalar eski hareket kabiliyetlerine tam olarak dönemeyebilir. Süreç, sadece fiziksel değil, aynı zamanda psikolojik destek gerektirir, çünkü bu zorlu yolculukta moral ve motivasyon da iyileşmenin önemli bir parçasıdır.
Felçli Hasta Ne Zaman Yürür?
Felç sonrasında bir hastanın yürüme yeteneğini ne zaman geri kazanacağı, yaşadığı inmenin şiddetine bağlıdır. Hafif derecedeki inme geçirenlerin çoğu ilk altı ay içinde yürüme yetilerini büyük ölçüde geri kazanabilirler. Orta derecede inme geçiren hastalar için bu süre bir yıla kadar uzayabilir şiddetli inme durumlarında ise iki yıla çıkabilir. En ağır inme vakalarında, hastalar yürüme yeteneklerini tekrar kazanamayabilirler. İnme sonrası ilk altı ay, beyin için iyileşmenin en yoğun olduğu dönemdir, ancak iyileşme süreci bir yıldan sonra yavaşlasa da iki yıl sonra iyileşmenin mümkün olmadığı anlamına gelmez. Hastalar, zamanında uygun tedaviye erişememiş olsalar bile, iyileşme için çaba göstermeye devam etmelidirler; çünkü iyileşme süreci, yalnızca hastanın umudunu kaybettiği zaman sona erer.
Yürüme yeteneğinin geri kazanılması otomatik bir süreç değildir uygun yoğunlukta yapılan fizik tedavi, rehabilitasyon uygulamaları ve robotik fizik tedavi cihazlarının kullanımıyla desteklenen doğru egzersizler gerektirir. Bu süreçte beyne hareketin yeniden öğretilmesi hedeflenir.
Felçten Sonra Tekrar Yürümek İçin Neler Yapılır?
Felçten sonra yürüyebilmenin tekrar kazanılması için yapılanlar, hastanın durumuna uygun olarak çeşitlendirilen bir dizi rehabilitasyon ve fizik tedavi yöntemlerini içerir. Tedavi süreci, başlangıçta yatakta yapılan egzersizlerle başlar; bu egzersizler kasların kısalmasını ve eklemlerin sertleşmesini önlemeye yardımcı olur ve beyinde iyileşmeyi teşvik eder. Hareket kabiliyeti arttıkça, oturma ve gövde kontrolü gibi daha aktif egzersizlere geçilir. İlk aşamalarda, ayakta durmayı ve ilk adımları atmayı kolaylaştırmak için ayak bileğine takılan yardımcı cihazlar gibi destekler kullanılabilir. Bu cihazlar, fonksiyonlarını henüz tam olarak geri kazanamamış kasları destekleyerek, hastanın daha doğru bir şekilde yürümesini sağlar.
Yürüme becerisi geliştikçe, egzersizlerin çeşidi ve zorluk derecesi artar; yan yana yürüme, geriye doğru yürüme ve merdiven çıkma gibi aktiviteler eklenebilir. Başlangıçta bir veya iki kişinin yardımıyla yürümeye başlayan hasta, zamanla daha az yardım alarak ve sonrasında destek cihazları (örneğin, yürüteç veya baston) kullanarak yürüme yeteneğini geliştirir ve en sonunda mümkün olduğunda bağımsız bir şekilde yürüyebilir hale gelir. Felçli hastaların yürüme yeteneğini yeniden kazanmaları sürecinde, robotik fizik tedavi cihazları gibi modern rehabilitasyon araçlarından da yararlanılır. Bu tedavi yöntemleri, erken dönemden itibaren uygulanmaya başlanır ve hastanın durumuna göre kişiselleştirilir.
Sağ Hemipleji Nedir?
Sağ hemipleji, özellikle yutma güçlüğü ve konuşma zorluklarıyla birlikte gelen bir sağlık sorunudur. Karşıtı olan sol hemipleji ise genellikle hafıza ile ilgili problemlerle ilişkilendirilir. Spastik hemiplejide, etkilenen bölgedeki kaslar aşırı şekilde kasılır ve bu durum ağrıya sebep olabilir. Kaslar gevşek olduğunda ise bu duruma flask hemipleji denir.
Hemiparezi ve Hemipleji Farkı Nedir?
Hemipleji ve hemiparezi arasındaki fark, hemiplejinin vücudun bir yarısında tam güç kaybı veya felç olması, hemiparezinin ise yüzde veya kolda hafif güç kaybı olarak tanımlanmasıdır.
Hemipleji Etkilenim Türüne Göre Değişiyor Mu?
Hemiplejinin etkisi, sorunun türüne göre değişir örneğin hemipleji genellikle vücudun bir tarafının kolu ve bacağında etkilenme olduğu durumlar için kullanılırken, sadece bacaklarda sorun varsa bu duruma parapleji, hem kolların hem bacakların etkilendiği durumlar için tetrapleji denir.
Yürüme Robotları ile Felç Tedavisi
Felç tedavisinde yürüme robotları, inme sonrası hastaların güvenli bir ortamda doğru bir yürüme deseni ile yoğun olarak çalışmasına imkan tanır. Bu süreç, beyinin iyileşmesi için önemli uyarılar sağlar.
Erigo Pro Robotik Yatak: Bu cihaz, hastaların henüz oturma veya ayakta durma yeteneği olmadığı erken dönemlerde kullanılır. Hastayı kontrollü bir şekilde dik pozisyona getirerek, yatakta uzun süre kalmanın yol açtığı olumsuzlukları önler ve baş ile gövde kontrolünü sağlar, ayakta durma aşamasına geçiş için hazırlık yapar. Aynı zamanda, robotik ayaklarla yürüme benzeri hareketler yaparak hastayı diğer yürüme robotlarına geçiş için hazırlar.
Lokomat Pro Yürüme Robotu: Ağır beyin hasarı olan hastaların bile yürüme egzersizleri yapmasına olanak tanır. Hastanın yürüyüşünü bir ekrandan takip etmesi ve bacak hareketlerini kontrol ettiği oyunlar oynaması ile motivasyonu artar. Kas gücü yetersiz olan hastalar için robot pasif olarak yürütürken, kaslar güçlendiğinde destek azalır ve daha fazla dirençle yürüyüş geliştirilir.
Alter G Yerçekimsiz Yürüme Platformu: Yürümeye başlamış ancak tam olarak dengeli ve uzun süre yürüyemeyen hastalar için kullanılır. Bu platform, hastanın vücut ağırlığını yerçekimine göre azaltarak, daha az yorulma ile güvenli bir şekilde yürüme pratiği yapmasına imkan tanır.
Bu robotik cihazlar, hastaların yürüme yeteneklerini yeniden kazanmalarında ve tedavi süreçlerindeki motivasyonlarının artmasında büyük rol oynar. Yürüme robotları ile yapılan çalışmalar, hastaların kas gücünü ve egzersiz kapasitelerini artırarak, yürüme yeteneklerinin gelişimine katkıda bulunur.