Tuğçe Nur Turgut – Acıbadem Üniversitesi, Moleküler Biyoloji ve Genetik
Bu yazıda her yıl ekim ayı başında açıklanan; 10 Aralık Alfred Nobel’in ölüm yıldönümünde sahiplerine verilen Nobel ödüllerinden bahsedeceğiz.
Alfred Nobel Kimdir? (1833-1896)
Alfred Nobel, 21 Ekim 1833 yılında İsveç’in Stockholm kentinde dünyaya gelmiştir. Mucit ve mühendis bir babanın oğludur. Babası Immanuel Nobel, patlayıcı mayın ve makine parçası üreticisiydi. Alfred Nobel, patlayıcılara oldukça ilgiliydi ve mühendisliğin temellerini de babasından öğrendi. Nobel, özel öğretmenler tarafından eğitildi.[1] Doğa bilimleri, dil ve edebiyat alanlarında iyi bir eğitim gördü. İsveççe, Rusça, Fransızca, İngilizce ve Almanca dillerini akıcı bir şekilde konuşabilmeyi öğrendi. Immanuel Nobel onu kimya mühendisliği eğitimi alması için yurt dışına gönderdi. 2 senelik süre içinde İsveç, Almanya, Fransa ve ABD'de bulundu. Alfred Nobel 10 Aralık 1896'da San Remo'da beyin kanaması sonucu hayatını kaybetti.[2]
Alfred Nobel’in Çalışmaları
Paris'te bulunduğu sırada dönemin ünlü kimyageri T. J. Pelouze'nin laboratuvarında çalıştı. Burada güçlü bir patlayıcı sıvı olan nitrogliserini keşfeden İtalyan kimyager Ascanio Sobrero ile tanıştı. Nitrogliserin, baruttan daha güçlü olmasına karşın, basınç ve sıcaklığın etkisiyle kolayca patlamaktadır. Nobel'e göre bu durum nitrogliserinin pratik kullanımını sınırlandırmaktadır. Nobel, 1863 senesinden itibaren nitrogliserinle ilgili çalışmalarına Stokholm'de devam etti. 1864 senesinde çalışmalarını yürütürken bir patlama meydana geldi. Kazada, küçük kardeşi Emil ile birlikte dört kişi yaşamını yitirdi. Nobel'in Stokholm şehri sınırları dahilinde çalışma yapması yasaklandı. Bunun üzerine Alfred Nobel çalışmalarına Mälaren Gölü yakınlarındaki bir mavnada devam etti. Nitrogliserin'i patlayıcı madde olarak kullanma yollarını araştırdı. 1863 senesinde Stokholm'de az miktarda nitrogliserin yapmaya başladı. Çalışmalarına devam eden Nobel 1865 senesinde yeni bir fabrika kurdu. Kısa bir süre sonra da ikinci fabrikasını açtı. 1864 senesinde araştırmalarının sonucunu aldı ve dinamit barutunu buldu. 1877 senesinde Balistit ismini verdiği yeni bir çeşit barut tasarladı. 1879 senesinde , Paris yakınlarındaki Servan'da bir laboratuvar kuran Nobel, buradaki çalışmaları sırasında dumansız barut ismini verdiği ve eşit miktarlarda nitrogliserinle nitroselüloz karışımından oluşan, itici barutu buldu. Birkaç sene sonra Kordit isimli patlayıcı madde konusunda İngiliz hükümeti aleyhine dava açtı fakat davayı kaybetti. Bu dönemde Fransa'ya karşı kurulan bir ittifakta İtalya ile işbirliği yapan Nobel, aleyhindeki kampanyalar sonucunda Paris'i terk ederek İtalya'nın San Remo şehrine yerleşti. [2]
Alfred Nobel’in Vasiyeti
“Ardımdan bıraktığım gayrimenkulümün ve servetimin tamamı, aşağıdaki şekilde dağıtılacaktır. Kapital, emniyetli bir şekilde Fon'da toplanmalıdır. Bu Fon'un geliri her yıl insanlığa en büyük hizmeti yapan kişilere dağıtılmalıdır. Bu gelir beş ana bölüme ayrılmalı ve aşağıdaki şekilde dağıtılmalıdır. Bir kısım fizik sahasında en büyük keşfi yapan kişiye verilmelidir. Bir kısım kimya sahasında en büyük keşfi yapan kişiye verilmelidir. Bir kısmı fizyoloji ya da tıp alanında en büyük keşfi yapan kişiye verilmelidir. Bir kısım edebiyat sahasında en büyük eseri yazan kişiye verilmelidir. Bir kısım Milletlerarası barış ve kardeşlik için en büyük çalışmayı yapan kişiye verilmelidir. Fizik ve kimya konusundaki keşifler, İsveç ilim konseyince değerlendirilmelidir. Tıp konusundaki çalışmalar Stockholm’deki Caroline Enstitüsü tarafından değerlendirilmelidir. Edebiyat ve barış konusundaki mükâfatlar İsveç Parlamentosu tarafından seçilen beş kişilik bir heyet tarafından değerlendirilmelidir. En büyük ve kesin arzum mükâfatlar adaylara dağıtılırken kesinlikle milliyet tefrika yapılmamasıdır. En mühimi, mükâfatı alacak şahıs bir İskandinavyalı da olabilir, olmayabilir de...”[3]
Nobel Vakfı
Nobel Vakfı, Nobel ödüllerinin idari ve finansal yönetimi için 29 Haziran 1990 tarihinde kuruldu. Alfred Nobel’in vasiyeti üzerine kurulan özel bir kurumdur. Nobel Enstitüsü’nü harici olarak temsil eden Nobel Vakfı, Nobel Ödülleri ile ilgili etkinlikleri düzenler ve yönetir. Ayrıca Nobel Sempozyumu tertipler. Nobel’e layık görülenlere ne kadar para ödülü verileceğini de yine bu vakıf belirliyor. [3]
Nobel Ödülü Alanlar Nasıl Belirleniyor?
Nobel Ödülleri: Fizik, kimya, tıp veya fizyoloji, edebiyat, ekonomi ve barış alanlarında veriliyor. İlk ödüller, 1901 yılında verildi. 1968 yılına kadar ekonomi hariç 5 dalda ödül veriliyordu. 1968 yılında ekonomi dalında da verilmesi kararlaştırıldı, ilk ekonomi ödülü 1969 yılında verildi. Ekonomi alanındaki ödüller, Sveriges Bank ve İsveç Merkez Bankası tarafından ekonomiye katkı sunan kişilere veriliyor. Ödüllerin verileceği isimleri seçen kurumlar ve komiteler var. Her kurum farklı bir dalın adayları arasından ödülü kazanan ismi veya kurumu seçiyor. İsveç Kraliyet Akademisi; fizik ve ekonomi dallarının adaylarını değerlendiriyor. İsveç Bilim Akademisi, kimya dalından ödül sahiplerini belirliyor. Karolinska Enstitüsü, fizyoloji veya tıp alanındaki adaylar arasından ödüle layık olanları seçiyor. Edebiyat dalındaki değerlendirmeleri İsveç Akademisi yapıyor. Norveç Nobel Komitesi ise, barış ödülü sahiplerini seçiyor. Nobel Ödülü’nü, belirlenen dallarda uluslararası düzeyde başarı elde etmiş kişiler veya kurumlar alabiliyor. İlgili komiteler tarafından yapılan değerlendirmeler sonucu ödülü almaya hak kazanan kişi veya kurumlara bir madalya, bir diploma ve her yıl farklı miktarlarda para ödülü veriliyor. Bir daldaki ödül, bir veya iki, hatta üç kişi arasında paylaşılabiliyor. Nobel Ödülleri, her yıl ekim ayı başında açıklanıyor; Alfred Nobel’in ölüm yıldönümü olan 10 Aralık gününde sahiplerine veriliyor. [3]
Nobel Madalyası’nın Özellikleri
Nobel Ödülü madalyasının ortalama ağırlığı 175 gramdır. Her madalya; 18 ayar yeşil altın, 24 ayar saf altından yapılır. Çapı 66 milimetre, kalınlığı ise 2.4-5.2 milimetre arasında değişebilmektedir. Madalyanın maddi değeri 10 bin dolar civarındadır. [3]
İlk Nobel Ödülleri:
- Nobel Ödülleri, ilk olarak 1901 yılında 5 dalda verildi.
- Fizik dalındaki ilk ödülü, röntgen ışınlarını keşfeden Alman fizikçi Wilhelm Conrad
Röntgen’e verildi.
- Nobel Kimya Ödülü, ilk kez Hollandalı kimyager Jacobus Henricus van’t Hoff’a verildi.
Hoff, çözeltilerle ilgili çalışmaları dolayısıyla bu ödüle layık görüldü.
- Alman fizyoloji uzmanı Emil Adolf von Behring, difteri ile ilgili çalışmaları sebebiyle
fizyoloji veya tıp alanında ilk kez ödül alan isimdir.
- Edebiyat dalında ilk kez Nobel ödülü kazanan isim, Fransız şair Sully Prudhomme’dir.
- Barış dalında ilk ödülü iki kişi paylaştı. İsviçreli yazar ve iş adamı Jean Henry Dunant,
Kuzey İtalya’daki Solferino Muharebesi’nde yaşanan acıları dindirmek için Kızılhaç Teşkilatı’nın kurulmasında öncülük etmesi sebebiyle; Fransız iktisatçı Frederic Passy de, uluslararası hakemlik kurumunun kurulmasındaki katkılarından dolayı 1901 Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü.
- Uluslararası Kızıl Haç Komitesi’nin (ICRC) çalışmaları 3 defa Nobel Barış Ödülü ile onurlandırıldı. Ayrıca, ICRC'nin kurucusu Henry Dunant'a 1901'de ilk Nobel Barış Ödülü verildi.
- Nobel Ekonomi Ödülü, ilk kez 1969 yılında verildi. Ödül, iki isim arasında paylaştırıldı. Norveçli iktisatçı Ragnar Anton Kittil Firsich, ekonometri bilim dalının kurucusu olması sebebiyle; Hollandalı iktisatçı Jan Tinbergen de, ekonomik analizleri sebebiyle bu ödüle layık görüldü.
- Amerikalı kuantum kimyageri Linus Pauling, başkasıyla paylaşmadan iki farklı alanda Nobel Ödülü kazanan tek kişidir. Pauling, 1954 Nobel Kimya Ödülü, 1962 yılında Nobel Barış Ödülü almıştır.
- Polonya asıllı Fransız kimyager ve fizikçi Marie Curie, Nobel Ödülü alan ilk kadındır. Aynı zamanda iki farklı alanda Nobel alan tek kadındır. Radyoloji biliminin kurucusu Curie, 1903 yılında Fizik, 1911 yılında da Kimya dalında Nobel almıştır. Ancak 1903 Nobel Fizik Ödülü'nü eşi Pierre Curie ve fizikçi Henri Becquerel ile paylaşmıştır. [3]
Nobel Ödülü Kazanan Türkler
- İlk Nobel Ödülünü kazanan Türk, ünlü yazar Orhan Pamuk’tur. 2006 yılında Nobel Komitesi, Pamuk’un ödülü kazandığını duyurduğu açıklamasında, “2006 Nobel Edebiyat Ödülü, kentinin melankolik ruhunun izlerini sürerken kültürlerin birbiriyle çatışması ve örülmesi için yeni simgeler bulan Orhan Pamuk'a verilmiştir.” ifadesini kullandı. [4]
- Amerika’da yaşayan Türk Prof. Dr. Aziz Sancar, Nobel kazanan ikinci Türk’tür. 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldü. Sancar, hücrelerin hasar gören DNA’ları onardığını ve genetik bilgisini koruduğunu haritalandırdığı çalışmasıyla bu ödüle layık görüldü. [5]
2019 Nobel Ödülleri Kazananları
1. Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü: “Hücrelerin oksijen yeterliliğine adaptasyonu” çalışmalarıyla William G. Kaelin Jr, Sir Peter J. Ratcliffe ve Gregg L. Semenza.
2. Nobel Fizik Ödülü: James Peebles, “fiziksel kozmoloji alanında yaptığı teorik keşifler”, Didier Queloz “Güneş sistemi dışında bulunan bir gezegenin, güneşe benzer bir yıldızın yörüngesine girmesine ilişkin keşifleri” ile ayrıca Didier Queloz ve Michel Mayor, “Samanyolu Galaksisi'nin keşfine katkıda” bulunmalarıyla 2019 Nobel fizik ödülünü iki ayrı dalda üç araştırmacı aldı.
3. 2019 Nobel Kimya Ödülü: “Lityom iyon pillerinin gelişimine” katkıda bulunan John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham ve Akira Yoshino.
4. 2019 Nobel Edebiyat Ödülü: “İnsan deneyiminin özgünlüğünü ve sınırlarını dilbilimsel ustalıkla araştıran etkili yapıtları” çalışması ile Peter Handke.
5. 2019 Nobel Barış Ödülü: “Nobel Barış Ödülü sahibi Abiy Ahmed, Eritre Devlet Başkanı İsaias Afwerki ile işbirliği içinde Etiyopya ile Eritre arasında uzun süredir devam eden ‘ne savaş ne barış’ açmazına son verecek bir barış anlaşmasının ilkelerini belirledi”.
6. 2019 Nobel Ekonomi Ödülü: “Küresel yoksulluk üzerine yaptıkları çalışmalar” ile Abhijit Banerjee, Esther Duflo ve Michael Kremer. [6]
Sonuç
İsveçli kimya mühendisi Alfred Nobel’in vasiyeti üzerine her yıl bilim insanlarına ve araştırmacılara çeşitli alanlarda verilen Nobel Ödülleri bilim insanlarını ve araştırmacıları insanlığa faydalı olacak çalışmalar yapmak yönünde azimlendirmektedir.
Kaynakçalar:
1. Leblebicioğlu, E. (2019). “Alfred Nobel Kimdir? Hayatı ve Çalışmaları”, Erişim adresi: https://muhendistan.com/alfred-nobel-kimdir-hayati-ve-calismalari/
2. “Alfred Nobel”, TIMETURK, Erişim adresi: https://www.timeturk.com/alfred- nobel/biyografi-800068
3. Eskier, U. (2018). “Nobel Ödülü Nedir, Neden Verilir?”, Erişim adresi: https://www.makaleler.com/nobel-odulu-nedir-neden-verilir
4. “NOBEL PRIZES 2019”, The Nobel https://www.nobelprize.org/search/?s=orhan+pamuk
5. “NOBEL PRIZES 2019”, The Nobel https://www.nobelprize.org/search/?s=Aziz+sancar
6. “NOBEL PRIZES 2019”, The Nobel https://www.nobelprize.org/all-2019-nobel-prizes/
Prize, Erişim Prize, Erişim Prize, Erişim
adresi: adresi: adresi:
7. (Kapak Fotoğrafı) (2017). Erişim adresi: https://pxhere.com/tr/photo/1039249