1


Language:
italian
File:
PDF, 4.42 MB
2


Language:
italian
File:
PDF, 279 KB
İki Şehrin Hikâyesi
Charles Dickens
İngilizce aslından çeviren: Meram Arvas
Can Yayınları
Charles Dickens
1812'de İngiltere'nin Portsmouth kentinde doğdu. Babası hapse düşünce okuldan ayrılıp bir fabrikada çalışmak zorunda kaldı. Bu dönemde işçi sınıfının yaşamını ve sıkıntılarını yakından tanıma fırsatı buldu. Babası dönünce eğitimini tamamladı, önce bir avukatla, sonra liberal bir gazetede çalıştı. Mister Pickwick'in Serüvenleri (1837) adlı ilk romanı çok tutuldu. Ardından gelen Oliver Twist önce yayın yönetmenliğini üstlendiği bir dergide tefrika edildi. Bunu Nicholas Nickleby, Antikacı Dükkânı ve Martin Chuzzlewit izledi. Bir Noel Şarkısı (1843) olağanüstü bir başarı elde etti. Dombey and Son, Dickens'ın romancılığında bir dönüm noktası oldu. David Copperfield'da, toplumsal sorunlardan çok kendi deneyimlerine ağırlık veren Dickens, İki Şehrin Hikâyesi ve Büyük Umutlar'la zirveye çıktı. Dickens'ın yapıtları, gerçekçi biçemin, düzyazı ustalığının, mizahi bir dehanın ve benzersiz edebi karakterlerin en önemli örnekleri olarak değerlendirildi. Dickens, 1870'te Chatham yakınlarında Gad's Hill'deki kır evinde öldü.
Meram Arvas
1972'de Ankara'da doğdu. TED Ankara Koleji'ni bitirdikten sonra yüksek öğrenimini Hacettepe Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümünde tamamladı, yüksek lisansını Amerikan Dili ve Edebiyatı dalında yaptı. Ankara Üniversitesi, Bilgi Üniversitesi, Beykent Üniversitesi'nde öğretim üyesi olarak çalıştı. John Updike, John Fowles ve David Lodge'dan çevirileri yayımlandı. Halen Koç Üniversitesi'nde öğretim üyesi olarak görev yapıyor.
Birinci Bölüm
Yeniden Dirilen
I
Dönem
Zamanların en iyisiydi, zamanların en kötüsüydü, hem akıl çağıydı, hem aptallık, hem inanç devriydi, hem de kuşku, Aydınlık mevsimiydi, Karanlık mevsimiydi, hem umut baharı, hem de umutsuzluk kışıydı, hem her şeyimiz vardı, hem hiçbir şeyimiz yoktu, hepimiz ya doğruca cennete gidecektik ya da tam öteki yana –sözün kısası, şimdikine öylesine yakın[1] bir dönemdi ki, kimi yaygaracı otoriteler bu dönemin, iyi ya da kötü fark etmez, sadece "daha" sözcüğü kullanılarak diğerleriyle karşılaştırılabileceğini iddia ederdi.
İngiltere tahtında koca çeneli bir kral ile bet yüzlü bir kraliçe, Fransa tahtında ise gene koca çeneli bir kral ile temiz yüzlü bir kraliçe vardı.[2] Her iki ülkede de halkın açlığı pahasına karnı doyan soyluların her şeyin ilelebet böyle güllük gülistanlık devam edeceğine dair bir inancı vardı.
Milattan Sonra 1775 senesiydi. Bu fevkalade dönemde İngiltere'de, şimdi olduğu gibi, ruhlar âlemiyle haberleşmeden geçilmiyordu. Joanna Southcott[3] daha yeni yirmi beşine basmıştı ve yıllar önce Muhafız Alayında görevli, kehanet gücüne sahip bir er, Londra ve Westminster'ın yıkılacağının hazırlıklarının yapıldığını ilan ederken aslında bu yüce varlığın dünyaya gelişini müjdelemişti. Cock-lane'deki hayaletin, son zamanlarda türeyen ruhlar gibi hafifçe masalara vurup (özgünlükten hiç payını almamış) mesajlarını bıraktıktan sonra defedilmesinin üzerinden yalnızca on iki yıl geçmişti. Dünyevi meselelere dair basit mesajlar ise Amerika'daki İngiliz vatandaşlarının kongresi sonunda İngiltere tahtına ve halkına yeni yeni ulaştırılıyordu; işin ilginç yanı, bu mesajların tüm insanlık için, Cock-lane'deki evlerin kızlarına gelen her türlü mesajdan daha önemli olduğu ortaya çıktı.
Ruhani meselelerde kalkanı ve üç çatallı asası olan kız kardeşi[4] kadar iddialı olmayan Fransa, yokuş aşağı son hızla inerken kâğıt paralar basıp bunları harcıyordu. Dahası, elli altmış metre ötede geçit töreni yapan pis bir papaz sürüsüne saygı gösterisinde bulunmak için yağmurun altında diz çökmedi, diye bir gencin ellerini kesmek, kerpetenle dilini koparmak ve bedenini diri diri yakmak gibi Hıristiyan rahiplerin rehberliğinde gerçekleşen kimi insancıl hareketlerle kendini eğlendiriyordu. O zavallı genç infaz edilmeden çok önce, Fransa ve Norveç korularında kök salmış koca ağaçların bir kısmı muhtemelen, Oduncu, yani Kader tarafından kesilip keresteye dönüştürülecek, sonra da içinde bir çuvalın ve bıçağın yer aldığı, tarihin kara lekesi olan hareketli bir tahta çerçeve haline getirilecekti.[5] Muhtemelen Paris yakınlarındaki sert toprakları işleyen çiftçilerin derme çatma küçük ek binalarına tam da o gün yağmurdan korumak için hantal at arabaları konmuştu; köy çamuruna bulanmış, domuzların koklayıp durduğu, kümes hayvanlarının içine tünediği ve Çiftçinin, yani Ölüm'ün, Devrim kurbanlarını giyotine taşımak için ayırdığı at arabalarıydı bunlar. Bu Oduncu ve Çiftçi durmadan çalışırlardı ama çok da sessizlerdi ve ellerinde iplerle giderken kimsecikler duymadı onları; zaten uyanık olduklarından kuşkulanmak tanrıtanımazlık ve hainlik olurdu.
İngiltere'de, onca millî böbürlenmeyi haklı çıkaracak düzen ve emniyet yok denecek kadar azdı. Başkentte bile her gece silahlı adamlar pervasızca evleri soyuyor, yolları kesiyorlardı; insanlara güvenlik sebebi ile eşyalarını döşemecilerin depolarına bırakmadan şehirden ayrılmamaları salık veriliyordu; gece yol kesen bir haydut gündüz tüccar olarak karşına çıkabiliyordu; bir keresinde "Kaptan" kimliğiyle yolunu kestiği bir adam komşu dükkânın sahibi çıkmış, yolu kesilen adam haydutu tanıyarak ona meydan okumuş, hatta yiğitçe onu kafasından vurup yoluna devam etmişti; bir başkasında yedi haydut posta arabasına pusu kurmuştu, arabanın muhafızı üç tanesini vurmuş ama "cephanesinin tükenmesi sebebiyle" diğer dördü tarafından vurulmuştu. Böylece soygun huzur içinde gerçekleşmişti; sonra şu muhteşem zatın, Londra Valisi'nin, Turnham Green'de yolu kesilmiş, haydut bu muhterem şahsiyeti tüm eşlikçilerinin gözü önünde soyup soğana çevirmişti; Londra hapishanelerindeki mahkûmlar gardiyanlarla savaşıyor, yüce yasa, fişek hazneli tüfeklerini üstlerine boşaltıyordu; hırsızlar saray salonlarından soylu lortların boyunlarındaki pırlanta haçları kesip alıyorlardı; alaybozan tüfekli askerler kaçak mal bakmaya St. Giles'a gittiklerinde halk onlara, onlar da halka ateş açıyor, dahası hiç kimse bunda bir olağanüstülük görmüyordu. Tüm bu olan bitenin ortasındaki kişi, her daim meşgul ve her daim işe yaramaz birinden bile daha sefil olan cellat, taleplere zor yetişiyordu; kah envai çeşitteki suçluyu ipe diziyor, kâh salı günü yakalanan hırsızı cumartesi asıyor; kâh düzinelerle adamın ellerini dağlıyor, kâh Westminster Hall'un kapısının önündeki broşürleri yakıyordu; bugün zalim bir katilin, yarın ise bir çiftçinin oğlunun üç kuruşunu araklayan rezil bir hırsızın canını alacaktı.
İşte bütün bu olaylar ve benzeri binlercesi, sevgili 1775 senesi ve hemen sonrasında gerçekleşti. Ortalık bu haldeyken ve kimselerin aldırış etmediği Oduncu ve Çiftçi çalışırlarken o iki koca çeneli adam ile biri bet diğeri temiz yüzlü iki kadın paçaları tutuşarak da olsa ellerindeki ilahi hakkı taşımaya devam ettiler. Nitekim haşmetleri 1775 senesi boyunca sürdü ve aynı sene sayısız küçük insan –diğerlerinin arasında bu tarihsel kayıtta da yer alan küçük insanlar– önlerinde uzanan yollarda yürüdü.
II
Posta Arabası
Kasım ayının sonlarında bir cuma gecesi, bu hikâyedeki ilk küçük insanın önünde uzanan Dover yoluydu; Dover posta arabası, Shooter's[6] Tepesi'ni ağır aksak tırmanmaya çalışırken adamın önünde uzanan yol. O da diğer yolcular gibi posta arabasının yanında çamura bata çıka yokuşu çıkmaktaydı; o koşullarda keyiflerinden yürüyor değillerdi tabii; tepe, koşum takımı, çamur, araba, hepsi öyle ağırlaşmıştı ki atlar üç defa duraklamış, hatta isyankâr bir gayretle Blackheath'e dönmek ister gibi arabayı yolun karşı tarafına sürüklemişlerdi. Ne var ki, bazı vahşi hayvanların "akıl"dan nasibini aldığı görüşüne aykırı davranmanın yasak olduğunu yazan savaşla ilgili makaleyi okumuş oldukları halde, kırbaç, arabacı ve muhafız bildiklerini okudular; böylece atlar pes ederek görevlerinin başına döndüler.
Atlar başları öne eğik, kuyrukları titrek, çamura bata çıka, sanki bacakları her an eklem yerlerinden dağılıverecekmiş gibi tökezleye tökezleye ilerlediler. Arabacı onları dinlendirip ihtiyatlıca, "Deeeh! Hadi bakalım!" diye harekete geçirdikçe soldaki at başını ve tabii üzerindekileri vahşice sallıyordu –sanki arabanın tepeyi tırmanmasına karşı koyan alışılmadık bir azmi vardı. Yolcumuz ise, at ne zaman hareketlense, her gergin yolcunun irkileceği gibi irkiliyor ve huzursuzlanıyordu.
Her yanı buğulu bir sis kaplamıştı ve huzur arayan ama bulamayan kötü bir ruh gibi sahipsizce yolun yukarılarına doğru süzülüyordu. Yapış yapış buz gibi sis, tekinsiz bir denizdeki dalgalar misali, halka halka yayıldı etrafa. Sis öyle yoğundu ki, araba lambalarının ışığı ancak birkaç metre ilerisini gösteriyordu ve buna hızla soluyan atların dumanı karışıyordu, sanki bütün bu sis onlardan yayılmıştı etrafa.
Diğer iki yolcu da posta arabasının yanında ağır ağır ilerliyordu. Üçü de elmacık kemiklerine ve kulaklarına kadar sarınıp sarmalanmıştı ve ayaklarında yüksek konçlu çizmeler vardı. Hiçbiri de diğer ikisinin neye benzediğini söyleyemezdi; çünkü açıkta kalan tek yanlan gözleriydi, zihinlerinin içi ise bir muamma. O günlerde yolcular öyle hemen güvenmezdi birbirine, ne de olsa yolculardan birinin soyguncu ya da onun yardakçısı olması ihtimali yüksekti. Her handa ve birahanede, efendi ya da köylü olması fark etmez, "Kaptan"ın adamları olabilirdi. Böylece 1775 senesinin Kasım ayında o cuma gecesi zar zor yokuşu tırmanırlarken Dover posta arabasının muhafızı, arabanın arka tarafındaki, kendisine ait yere tünemişken, ayaklarını birbirine vurarak bir yandan bunları düşünüyor, bir yandan da elini ve gözünü, içinde altı-yedi tane dolu silahın, fişek hazneli dolu bir tüfeğin ve bir avcı bıçağinın olduğu sandığın üzerinden hiç ayırmıyordu.
Dover posta arabasında her zamanki sevecen hava hâkimdi, yani muhafız yolculardan, yolcular birbirlerinden ve muhafızdan, kısaca herkes herkesten şüpheleniyordu, arabacının emin olduğu tek şey ise atların vaziyetiydi; iki cihan bir olsa bu yolu çıkamayacaklardı.
"Deeh!" dedi arabacı."Hadi bakalım! Ha gayret, sonra tepedeyiz, Tanrı'nın belaları, şuraya gelene kadar neler çektirdiniz bize! Joe!"
"Söylee!" dedi muhafız.
"Saat kaç Joe?"
"On biri on geçiyor."
"Hadi yaa!" diye haykırdı arabacı, canı sıkkın, "daha Shooter'ı çıkamadık bile! Deeh! Hadi, yürüyün!"
Baştaki at kamçıyı yiyince birden öne atıldı, peşinden de diğer iki at. Dover posta arabası bir kez daha, yanında, uzun çizmeleriyle çamura bata çıka yürüyen yolcularıyla birlikte mücadele veriyordu. Araba durduğunda yolcular da durmuş, birbirlerinin dibinden ayrılmamışlardı. İçlerinden biri çıkıp da diğerine o sis ve karanlıkta biraz önden gitmeyi teklif etme cesaretini gösterecek olsa, hemen o an haydut diye vurulması işten bile değildi.
Bu son gayretle araba nihayet zirveye ulaştı. Atlar soluklanmak için durdular ve muhafız tekerleklerin altına iniş için gereken takozu koyduktan sonra yolcuların binmesi için arabanın kapısını açtı.
Arabacı oturduğu yerden aşağı bakarak uyaran bir ses tonuyla bağırdı, "Hey Joe!"
"Ne var Tom?"
İkisi de kulak kabarttılar.
"Hızlıca bize yaklaşan bir at var Joe."
Muhafız, "Bence dörtnala yaklaşıyor Tom," diye karşılık verdi ve kapı tutmayı bırakarak çabucak yerine çıktı. "Beyler! Kıpırdamayın lütfen!"
Bu telaşlı ricayla beraber tüfeğin horozunu kaldırarak savunmaya geçti.
Bu tarihsel kayda konu olan yolcu tam o sırada arabaya binmekteydi; diğer iki yolcu da hemen arkasındaydı. Adam vücudunun yarısı arabada, yarısı dışarıda, basamakta öylece kalakaldı; diğerleri de aynı şekilde yolda. Hepsi bir arabacıya, bir muhafıza bakıp kulak kabarttılar. Arabacı arkaya baktı, peşinden muhafız baktı, hatta en baştaki at bile onlara uyarak kulaklarını dikip arkaya baktı.
Arabanın tıkırtısının kesilmesiyle çöken dinginliğin üstüne bir de gecenin dinginliği eklenince iyice sessizleşmişti her yan. Atların solumaları sanki heyecanlanmış gibi huzursuzca titretiyordu arabayı. Yolcuların kalbi dışarıdan duyulacak kadar hızlı atıyordu; zaten bu sessiz duraklayış, soluk soluğa kalışlarını, soluklarını tutuşlarını ve başlarına geleceklerin düşüncesiyle çarpan kalplerini olduğu gibi duyurmuştu etrafa.
Dörtnala koşan atın öfkeli sesi tepeye kadar geldi. Var gücüyle "Heey!" diye seslendi muhafız. "Dur orada! Yoksa ateş ederim!"
Dizginler aniden çekilmişti, çamur şapırtılarının ve sislerin içinden bir adam sesi yükseldi, "Dover postası mı bu?"
Muhafız, "Sana ne?" diyerek sertçe karşılık verdi. "Sen kimsin?"
"Dover postası mı bu?"
"Niye soruyorsun?"
"Eğer öyleyse, bir yolcuyla konuşmak istiyorum."
"Hangi yolcuyla?"
"Mr. Jarvis Lorry'yle."
Az sonra bizim yolcu bu kişinin kendisi olduğunu söyledi. Muhafız, arabacı ve diğer iki yolcu kuşkulu gözlerle ona baktılar.
Muhafız, sisler arasındaki adama, "Olduğun yerde kal!" dedi, "Hata yapacak olursan pişman olursun. Mr. Lorry, konuşun lütfen."
Yolcu, "Nedir mesele?" diye sorduktan sonra hafif titrek bir sesle, "Kimsiniz? Jerry sen misin?" dedi.
(Muhafız, "Jerry midir nedir, herifin sesini hiç beğenmedim," diye homurdandı kendi kendine "sesi benimkinden bile boğuk.")
"Evet Mr. Lorry."
"Ne oldu?"
"Ardınızdan size bir pusula gönderdiler. T. ve Co.dan."
Mr. Lorry, arkasındaki iki yolcunun kibarlıktan çok aceleden kaynaklanan desteğiyle basamaktan inerken, "Bu haberciyi tanıyorum muhafız," dedi, bu arada diğer iki yolcu apar topar arabaya binip kapıyı kapamış, pencereyi örtmüşlerdi. "Yaklaşabilir; sorun yok."
"Umarım yoktur ama emin olmak lazım," dedi muhafız kendi kendine tersçe. "Selam!"
"Selam!" dedi Jerry, öncekinden daha boğuk bir sesle.
"Bir adım daha yaklaş bakalım! Eyerinde silah varsa sakın davranayım deme. Küçük bir hata bile sana pahalıya mal olur. Yaklaş bakalım şimdi."
Binici ile at, girdap gibi dönen sisin içinden sıyrılarak arabanın yanına, yolcunun dikildiği yere geldiler. Binici eğilerek gözleri muhafızda, yolcuya katlanmış ufak bir kâğıt verdi. At soluk soluğaydı ve hem at hem de binici baştan ayağa çamura bulanmışlardı.
Sessiz bir tonda, "Muhafız!" dedi yolcu, bir işadamı güveniyle.
Tetikte bekleyen muhafız, sağ eli doğrulttuğu tüfeğin kabzasında, sol eli namluda ve gözü binicinin üzerinde, sertçe karşılık verdi. "Buyrun."
"Endişe edecek bir şey yok. Ben Tellson Bankası'nda çalışıyorum. Londra'daki Tellson Bankası'nı biliyorsunuzdur. İş için Paris'e gidiyorum,. Al bu kuronu kendine bir içki söyle sonra. Okuyabilir miyim şimdi?"
"Tamam, ama biraz çabuk olun beyefendi."
Yolcu, arabanın kendi tarafındaki lambasının ışığında kâğıdı açarak önce içinden, sonra yüksek sesle okudu: "'Dover'da Matmazeli bekleyiniz.' Bak uzun değilmiş muhafız. Jerry, sen de şöyle söyle onlara, 'Yeniden Dirilen.'"
Jerry irkildi. "Ne tuhaf bir cevap bu," dedi öncekinden de boğuk bir sesle.
"Sen aynen böyle söyle onlara, o zaman pusulalarını aldığımı anlarlar. Hadi bakalım, güle güle git şimdi. İyi geceler."
Yolcu bu sözlerin ardından arabanın kapısını açarak içeri girdi; bu defa destek olan yoktu, diğer yolcular alelacele saatlerini ve cüzdanlarını çizmelerinin içine sokmuş, uyuyormuş gibi yapıyorlardı. Belli ki başlarını belaya sokmak istemiyorlardı.
Araba ağır aksak yola çıktı gene, inişte etrafı daha da yoğun bir sis kaplamıştı. Muhafız az sonra tüfeği yerine koydu ve geriye kalan cephanelikle kemerindeki silahlara baktıktan sonra oturduğu yerin altındaki, içinde tamir aletleri, birkaç fener ve çıra kutusu olan küçük sandığa baktı. Tam teçhizat hazırlardı, böylece arabanın lambaları patlayıp dağılacak olursa, ki çok sık olurdu bu, yapması gereken tek şey içeride kalıp sıçrayan çakmak taşı ve çelik kıvılcımlarını samanlardan uzak tutmak ve (şansı yaver giderse) derhal güvenli ve kolay yoldan ışık bulmak olacaktı.
Arabacı tepeden usulca seslendi, "Tom!"
"Efendim Joe."
"Mesajı duydun mu?"
"Duydum Joe."
"Sen ne anladın bundan Tom?"
"Hiçbir şey anlamadım valla Joe."
"Ne tesadüf," dedi muhafız, "ben de bir şey anlamadım."
Sisin ve karanlığın ortasında tek başına kalan Jerry, hem yorgun düşmüş atı kendine gelsin, diye hem yüzüne bulaşan çamuru silme^ için, hem de şapkasının neredeyse yarım galon alabilecek genişlikteki kenarında birikmiş olan suyu boşaltmak için yere inmişti. Bir süre, atın yuları sırılsıklam ıslanmış olan kollarının üzerinde öylece dikilip tekerleklerin sesi yitene ve gece yeniden sessizliğe gömülene kadar bekledikten sonra tepeden aşağı yola koyuldu.
Kısrağına bakıp, "Eh, Temple Bar'dan[7] beri koşturuyorsun koca hanım, düzlüğe çıkana kadar bacaklarına güvenilmez şimdi senin," dedi boğuk sesli haberci. "'Yeniden dirilen' ha. Amma da tuhaf bir not. Bu iş sana pek yaramaz ha Jerry! Diyeyim sana Jerry! Yeniden dirilecek olsan ayvayı yerdin valla Jerry!"
III
Gece gölgeleri
Her insanın bir diğeri için engin bir muamma oluşu, üzerine kafa yorulması gereken şaşırtıcı bir gerçektir. Gece vakti büyük bir şehre girdiğimde karanlıkta kümelenmiş bütün o evlerin her birinin içlerinde kendi sırlarını barındırdıklarını düşünürüm, her bir evin her bir odasında ayrı bir sır vardır ve bunların içlerinde çarpan her bir yürek de hemen yanı başındaki yüreğin bile bilmediği ayn bir sır taşır içinde! En berbat şeyler, hatta Ölüm bile böyledir. Sevdiğim şu kitabın sayfalarını daha fazla çeviremem artık, boş yere bir gün hepsini okumuş olmayı umarım. Bir zamanlar, üzerinde ışık parladıkça dibe çökmüş hazinenin ve diğer batıkların göründüğü suyun dipsiz derinliklerine bakamam artık. Tek bir hareketle kitabın sonsuza dek kapanmasına karar verilmişti çünkü oysa yalnızca bir sayfasını okumuştum daha. Sonra ışıklar yüzeyde oynaşıp dururken, suyun sonsuza dek donmasına karar verildi ve ben ne yapacağımı bilemez halde öylece durdum kıyıda. Arkadaşım öldü, komşum öldü, sevgilim, ruhumun cananı öldü; sırlar aynı sarsılmazlıkla sürüp gitti ve ben kendi sırrımı hayatımın sonuna kadar kalbimde taşıdım. Şu şehirde, önünden geçtiğim bütün o mezarlıklarda yatan onca kişinin arasında, kent sakinlerinin bana, benim kent sakinlerine olduğumdan daha gizemli olan biri var mıdır acaba?
Demek oluyor ki, atın üzerindeki bu haberci, doğuştan sahip olduğu mirasla bir Kral, Bakan ya da Londra'nın en zengin tüccarıyla tıpatıp aynı şeylere sahipti. Ağır aksak ilerleyen eski posta arabasının daracık alanına sıkışmış bu üç yolcunun her biri bir diğeri için muammaydı, sanki altı atlı ya da altmış atlı kendi arabalarına kurulmuş da öteki arabalardaki insanlarla aralarında memleket kadar mesafe varmış gibi tam bir muammaydı.
Haberci atının sırtında tırıs adım dönüşe geçmişti, ara ara bir şeyler içmek için yolunun üzerindeki barlarda duraklıyor, yalnız kalmak istediğini belli ederek şapkasını gözlerine kadar indiriyordu. Gözleri dekorla pek uyumluydu, simsiyah, renk ya da şekil bakımından hiçbir derinliği olmayan ve –sanki birbirlerinden ayrı dururlarsa başlarına bir şey geleceğinden korkuyormuş gibi– birbirine fazla yakın olan gözler. Tükürük hokkası gibi duran kenarları kalkık, üç köşeli eski şapkasının altından, çenesine kadar kadar sardığı ve neredeyse dizlerine kadar inen uzun atkısının üzerinden görünen gözlerinin tekinsiz bir ifadesi vardı. İçkisini içeceği zaman sol eliyle atkısını aralıyor, sağ eliyle içkiyi yuvarlıyordu ve hemen sonra gene atkısına sarınıyordu.
Haberci, aklında hâlâ aynı mesele, atını sürerken, "Yok Jerry yaa, olmaz!" dedi. "Sana göre değil bu işler hiç Jerry, sen namuslu bir tüccarsın Jerry; sen böyle işler yapmazsın hiç! Dirilen-!,Bahse girerim adam sarhoştu!"
Mesaj aklını öyle karıştırmıştı ki sık sık kafasını kaşımak için şapkasını çıkardı. Kısmen kel olan başının tepesini saymazsak fırça gibi sert ve dik siyah saçları tepeyi aşıp neredeyse geniş ve küt burnuna kadar iniyordu. Tam bir demirci işi gibiydi, saçlı bir baştan çok uzun çivilerle kaplı bir duvarı andırıyordu, öyle ki en iyi birdirbir oyuncuları bile onu tehlikeli bulup üzerinden atlamak istemezdi muhtemelen.
Temple Bar'dan çıkıp mesajı daha yetkili kişilere vermesi için Tellson Bankası'nın önündeki kulübede bekleyen gece bekçisine götürmek üzere yola çıktığında gecenin gölgeleri o mesajdan fırlamışçasına türlü türlü şekiller aldılar, kısrak bile kendisini huzursuz eden bambaşka şeylerin uzantısı olan şekiller görüyordu sanki. Sık sık irkilmesine bakılırsa pek çok gölge vardı yolda.
Bu sırada posta arabası, içindeki üç gizemli yolcusuyla, ağır aksak, sarsıla sarsıla ilerliyordu zorlu yolunda. Gecenin gölgeleri onların o uykulu gözlerine ve düşünceli zihinlerine kim bilir hangi suretlerde görünüyordu.
Tellson Bankası da eksik değildi arabada. Banka yolcusu –yanındaki yolcuya çarpmamak için deri kayışa tutunup araba sarsıldıkça kendi köşesine kaykılarak– yarı kapalı gözlerle başını sallarken, arabanın küçük pencereleri, üstlerine vuran loş lamba ve karşısındaki yolcunun kocaman bohçası bankaya dönüşüyor, ağır bir iş gibi çöküyordu üzerine. Koşum takımlarının sesi para şıkırtısı gibi geliyordu; beş dakika içinde Tellson Bankası'nın yerli yabancı tüm bağlantılarından bile daha fazla suret belirdi bankacının kafasında. Sonra Tellson'da yeraltında bulunan ve kendisinin bildiği (ki bildikleri hiç de az değildi) kasaların ve sırların olduğu özel odalar geldi gözünün önüne; elinde koca anahtarlar ve soluk ışıklı bir mumla odaları dolaştı ve her şeyin son baktığındaki gibi, yerli yerinde ve güvende olduğunu gördü.
Banka da posta arabası da (uyku ilacının etkisindeymiş gibi tuhaf bir ağrıyla birlikte) hep ona eşlik ettiği halde gece boyunca aklından hiç çıkmayan bir şey daha vardı. O aslında birisini mezarından çıkarmaya gidiyordu.
Şimdi ona görünen bunca yüzün içinde, hangisi gömülü kişinin yüzüydü, gecenin gölgeleri söylememişti bunu işte, ama gördüğü yüzlerin hepsi kırk beş yaşlarındaki bir adama aitti, bunları birbirinden ayıran temel şey ifadelerindeki hırs ile o bitkin ve yitik hallerinin korkunçluğuydu. Gurur, hor görme, meydan okuma, inat, itaat, matem birbirini takip ediyordu hep ve tabii çökmüş avurtlar, solmuş benizler, bir deri bir kemik kalmış eller ve parmaklar. Ama yüz aynıydı ve hep bembeyazdı. Uyuklayan yolcu yüzlerce defa hayalete sordu:
"Ne zamandır gömülüsün?"
Cevap hep aynıydı: "Neredeyse on sekiz yıldır."
"Çıkarılmak için ümidin var mıydı Hâlâ?"
"Uzun süre önce tükenmişti ümidim."
"Yeniden dirileceğini biliyor musun?"
"Öyle diyorlar."
"Umarım dirilmek istiyorsundur."
"Bilemiyorum."
"Onu göstereyim mi şimdi sana? Gelip görmek ister misin onu?"
Bu sorunun cevaplan çok çeşitli ve çelişkiliydi. Bazısı üzgünce, "Dur! Onu hemen görürsem ölürüm!" diyordu. Bazısı içli gözyaşları eşliğinde "Beni ona götür," diyordu. Bazısı şaşkın bir halde bakakalıp, "Onu tanımıyorum. Neden bahsettiğini bilmiyorum," diyordu.
Bu hayali konuşmanın ardından yolcu, gene düşünde, bu zavallı yaratığı dışarı çıkarmak için –önce bir kürek, sonra kocaman bir anahtar, sonra da elleriyle– toprağı kazdı, kazdı, kazdı. Adam nihayet yüzü gözü toprak içinde çıktı dışarı ve çıktığı gibi toz bulutuna karıştı. Tam o anda yolcu kendine geldi ve pencereyi indirip sisin ve yağmurun gerçekliğini yanaklarında duymak istedi.
Sis ve yağmurun etkisiyle yolcunun gözleri açılsa da, lambaların oynak ışığı ve yol kenarında titreşen çitlerin etkisiyle arabanın dışındaki gece gölgeleri içerideki gölgelere karışmıştı. Temple Bar'ın yanındaki gerçek banka, geçen gün yaptığı gerçek iş, yerin altındaki gerçek kasa dairesi, kendisine gönderilen gerçek mesaj ve onun gönderdiği gerçek cevap, hepsi oradaydı. Sonra onların arasından hayalet yüz yeniden belirecek ve o gene ona yanaşıp soracaktı.
"Ne zamandır gömülüsün?"
"Neredeyse on sekiz yıldır."
"Umarım dirilmek istiyorsundur."
"Bilemiyorum."
Diğer iki yolcudan bir tanesi sabırsızca kıpırdanıp ona kibarca pencereyi kapamasını söyleyinceye kadar kazdı kazdı kazdı, sonra kolunu deri halkaya geçirip güvenceye aldıktan sonra uyuklayan iki kişiyi inceledi, ta ki aklı dağılıp gene bankaya ve mezara kayıncaya dek.
"Ne zamandır gömülüsün?"
"Neredeyse on sekiz yıldır."
"Çıkarılmak için ümidin var mıydı hâlâ?"
"Uzun süre önce tükenmişti ümidim."
Bezgin düşmüş yolcu, günışığını algılayıp gecenin gölgelerinin kaybolduğunu fark ettiğinde sözler hâlâ kulağında çınlıyordu –resmen duyuyordu hepsini.
Pencereyi indirip doğan güneşi izledi. İlerideki bayırda sürülmüş bir tarla uzanıyordu, tam ortasında atlardan geriye kalan bir saban vardı; daha ötede ise Üzerleri hâlâ ateş kırmızısı ve altın sarısı yapraklarla kaplı sessiz bir koru uzanıyordu. Toprak soğuk ve ıslak olsa da gökyüzü tertemizdi, güneş tüm güzelliğiyle, pırıl pırıl, usul usul yükseliyordu.
"On sekiz yıl!" dedi yolcu, güneşe bakarak. "Yüce Tanrım! Tam on sekiz yıl diri diri mezara gömülüydü!"
IV
Hazırlık
Posta arabası, öğleden evvel, sağ salim Dover'a vardığında kapıyı her zamanki gibi Royal George Oteli'nin şef garsonu açtı. Kış günü Londra'dan Dover'a gelebilmek her yiğidin harcı olmadığından bunu başarabilen yolcuları hep bir tören havasında karşılardı.
O gün karşılanacak tek bir yolcu vardı; çünkü diğer iki yolcu yol üstünde, gidecekleri yerlerin yakınında inmişti. İçi nemli ve kirli olan saman dolu ve küflü araba, nahoş kokusu ve loşluğuyla daha çok koca bir köpek kulübesi gibiydi. Zaten yolcumuz Mr. Lorry de üstüne yapışan samanları silkip inerken, sarındığı o tüylü atkısı, sarkık şapkası ve çamurlu bacaklarıyla kocaman bir köpeği andırıyordu.
"Yarın Calais'ye vapur var, değil mi şef?"
"Evet efendim, eğer hava böyle olursa ve rüzgâr artmazsa kalkar. Öğleden sonra iki sularında gelgit yolculuğa uygun olur efendim. Oda ister misiniz efendim?"
"Henüz uyumayacağım ama bir oda istiyorum, bir de berber."
"Peki kahvaltı istiyor musunuz efendim? Tamam efendim. Şöyle buyurun lütfen beyefendi. Beyefendiyi Concord'a götürün! Valizini Concord'a taşıyın, sıcak suyu hazırlayın. Beyefendinin çizmelerini çıkarıp Concord'da bırakın. (Şimdi şömineyi yaktırıyorum efendim.) Berberi Concord'a çağırın çabuk. Hadi bakalım hepiniz Concord'a!"
Concord'u her zaman posta arabası yolcularına verirlerdi ve hepsi de baştan ayağa sarmalanmış bir halde girerdi içeri. Royal George fevkalade önem verirdi bu odaya ve içeri girerken tek tip olsa da bu misafirler bambaşka adamlar olarak çıkarlardı dışarıya. İşte bu yüzden, geniş kare manşetleri ve büyük cep kapakları olan, hayli eski ama iyi bakılmış kahverengi takımıyla resmi bir biçimde giyinmiş altmış yaşındaki bey kahvaltı masasına doğru ilerlerken bir başka garson, iki bavul taşıyıcı çocuk, bir dolu hizmetçi ve otel sahibesi, Concord ile yemek salonu arasındaki çeşitli noktalarda tesadüfmüş gibi oyalanmaktaydı.
O sabah yemek odasında bu kahverengili beyin haricinde kimse yoktu. Masası şöminenin karşısına çekilmişti, ateşin ışığı üzerine vurmuş, kahvaltısını beklerken öyle hareketsiz oturuyordu ki, gören portresi için poz veriyor sanırdı.
Klapalı yeleğinin altında tumturaklı bir vaaz gibi tıkırdayan, kıvrak ateşin hoppalığına ve yavaş yavaş gözden kayboluşuna kendi ağırlığı ve uzun ömürlülüğüyle karşı koyan yüksek sesli saatiyle, her iki eli dizlerinin üzerinde otururken son derece düzgün ve titiz görünüyordu. Bacakları iyi görünüyordu, o da bundan gurur duyuyor gibiydi; dar kahverengi çorapları gayet biçimli duruyordu, kaliteliydi de; ayakkabıları ile tokaları da sade ama çok şıktı. Başında küçük, açık sarı renkli, parlak, tertemiz, tuhaf bir peruk vardı; muhtemelen saçtan yapılmıştı ama sanki ipek ya da sırça iplikçiklerle eğrilmiş gibi duruyordu. Gömleği, çorapları kadar kaliteli olmasa da, komşu kıyıya vuran dalgaların köpüğü kadar ya da denizin açıklarında, güneşin altında parıldayan bir yelkenli kadar beyazdı. Yüzü her ne kadar yıllarca sindirilmiş ve susturulmuş olsa da o acayip peruğun altındaki bir çift nemli parlak gözle aydınlanıyordu ve bu yüzün sahibi Tellson Bankası'nın mesafeli ve ağırbaşlı ifadesine bürünene kadar kim bilir ne acılar çekmişti. Yanaklarının sağlıklı bir rengi vardı ve yüzündeki çizgilerde endişe izleri yok denecek kadar azdı. Belki de Tellson Bankası'nın bu güvenilir bekâr memurunun asıl uğraşı başkalarının sorunlarıydı; ikinci el kıyafetler gibi ikinci el sıkıntılar, gelip geçici sıkıntılar.
Mr. Lorry bir süre portresi yapılan biri gibi oturduktan sonra uyuklamaya başladı. Sonra kahvaltısının gelişiyle ayıldı ve sandalyesini öne çekerken garsona şöyle dedi:
"Bugün buraya gelme ihtimali olan genç bir hanım için de bir oda hazırlayabilir misiniz? Kendisi Mr. Jarvis Lorry ya da Tellson Bankası'ndan bir beyi sorabilir size. Bana haber verin lütfen."
"Tabii efendim. Londra'daki Tellson Bankası mı efendim?"
"Evet."
"Tabii efendim. Bankanız çalışanlarını Londra ile Paris arasında gidip gelirken sık sık ağırlama onuruna erişiyoruz burada. Tellson ve Ortakları Şirketi'nin çalışanları ne kadar çok seyahat ediyor efendim."
"Evet. Hem İngiltere'de hem Fransa'da şubelerimiz var."
"Evet efendim. Ama siz o kadar fazla seyahat etmiyorsunuz galiba, değil mi beyefendi?"
"Son yıllarda çok etmiyorum. Bizim –yani benim– Fransa'dan en son dönüşüm on beş yıl önceydi."
"Öyle mi efendim? Ben burada çalışmıyordum o zamanlarda efendim. Bizden kimse yoktu hatta efendim. George Oteli başka kişilere aitti o zamanlar efendim."
"Demek öyle."
"Ama bahse girerim ki efendim, Tellson ve Ortakları gibi bir şirket değil on beş, elli sene önce bile büyüktü."
"Aslında üçe katlayabilirsin bu sayıyı, doğrusu yüz elli sene önce de büyüktü."
"Muhakkak öyledir efendim!"
Garson geri geri giderek masadan uzaklaşırken hayret eder gibi ağzını ve gözlerini yuvarladı ve peçeteyi sağ kolundan soluna alarak rahat konuma geçti, ardından konuğu kahvaltısını yerken sanki bir gözlemevinde ya da gözetleme kulesindeymiş gibi dikilerek onu izledi. Asırlardır süregelen garsonluk geleneğiyle.
Mr. Lorry kahvaltısını bitirdiğinde deniz kıyısında gezintiye çıktı. Kargacık burgacık sokaklarıyla küçük Dover kasabası kıyıdan saklanmış, başını devekuşu gibi beyaz yamaca gömmüştü. Sahil, denizin kabaran dalgalarıyla taşların yuvarlanıp durduğu bir çölü andırıyordu ve deniz istediği şeyi yapıyordu, istediği de ortalığı yıkıp geçmekti. Sesi kasabada, yamaçta, her yerde gürlüyor, kıyıyı alt üst ediyordu. Evlerin etrafını öyle ağır bir balık kokusu sarmıştı ki, insan tüm hasta balıkların denizin tepesine bu havaya karışmak için yükseldiğini sanırdı, denize karışmak için denizin dibine çöken hasta insanların tersine. Limanda az da olsa balıkçılık yapılıyordu ve akşamları, özellikle de sular yükselip etrafı su bastığında yürüyüş yapanlar ve denizi izleyenlerle epeyce hareketlenirdi ortalık.[8] Fazla iş yapmayan küçük esnaf bazen –nasıl oluyorsa– büyük servetler elde ederdi ve o anlarda herkes fenercilerden uzak dururdu.
Saatler ilerleyip ara ara Fransa kıyılarını göstermeye yetecek kadar berraklaşan havayı sis ve nem bastığında Mr. Lorry'nin düşünceleri de bulutlanmaya başlamıştı gene. Hava karardığında, yemek masasındaki şöminenin önüne oturup kahvaltısını beklerkenki gibi akşam yemeğini beklerken zihni kıpkırmızı kor halindeki kömürleri kazdı, kazdı, kazdı durmadan.
Akşam yemeğinden sonra içilecek bir şişe kırmızı şarabın kırmızı kor alevlere dalmış birine bir zararı olmazdı, başka zaman olsa onu yaptığı işten alıkoyabilirdi. Mr. Lorry epey bir süre oyalandıktan sonra şişenin dibini bulmuş yaşlı ama dinç bir adamın hissedebileceği keyifle son kadehini doldurmuştu ki dar sokaktan tekerlek sesleri yükseldi ve bunun gürültüsü otelin önüne kadar geldi.
İçkisine hiç dokunmadan masaya bıraktı. "Bu Matmazel olmalı!" dedi.
Çok geçmeden garson içeri gelip Miss Manette'in Londra'dan geldiğini ve Tellson Bankası'ndan gelen kişiyi görmek istediğini bildirdi.
"Ne çabuk!"
Miss Manette yolda bir şeyler atıştırdığı için şimdi bir şey yemek istemiyordu ve eğer mümkünse, bir an önce Tellson görevlisiyle görüşmek istiyordu.
Yapacak bir şey yoktu, Tellson görevlisi kayıtsız bir çaresizlik içinde son kadehi kafaya dikip açık sarı renkli, küçük ve tuhaf peruğunu kulaklarına çektikten sonra Miss Manette'in odasına gitmek üzere garsonu takip etti. Cenaze salonlarını çağrıştıran, at kılından yapılmış kumaşlarla ve koyu renk masalarla kaplı, geniş ve karanlık bir odaydı. Masalar öyle cilalanmıştı ki ortada duran masanın üzerindeki iki uzun mumdan, ağacın her bir damarına loş bir ışık yansıyordu; sanki mumlar siyah maundan derin mezarlara gömülmüşlerdi ve oradan çıkarılıncaya dek doğru dürüst ışık vermeleri mümkün değildi.
Odayı saran belirsizlik öyle yoğundu ki, Mr. Lorry aşınmış Türk halısının üzerinde ilerlerken bir an Miss Manette'in yan odada olduğunu düşündü; ancak iki mumu geçince şömineyle aralarındaki masanın yanında, üzerinde pelerini, elinde kurdeleli hasır şapkasıyla kendisini bekleyen, en fazla on yedi yaşında gösteren genç hanımı gördü. Gözleri bu ufak tefek, narin bedene, altın saçlara, merakla kendisini inceleyen mavi gözlere ve ne şaşkınlık, ne merak, ne endişe ne de yalnızca doğal bir ilgi yansıtan, öte yandan hepsinin toplamını içeren özel bir ifadeyle şekillenen (hem ne kadar genç ve pürüzsüz) alnına takıldığında birden geçmişten bir kare canlandı gözünde; soğuk bir gündü, dolu yağıyordu ve deniz kabarmıştı iyice, Manş Denizi'ni geçerken yolculuk boyunca bu kıza benzeyen bir çocuk tutmuştu kucağında. Tıpkı kızın arkasında duran ve çerçevesinde kimi başsız, hepsi de sakat, siyah çocukların dizili olduğu ve bunların siyah tanrıçalara siyah sepetler içinde Sodom elması uzattığı kasvetli duvar aynasının yüzeyinde dağılan bir nefes gibi düşünceleri dağıldı sonra –ve Mr. Lorry, Miss Manette'i resmi bir tavırda, başıyla selamladı.
"Lütfen oturun efendim." Billur gibi, çok tatlı ve gencecik bir sesi vardı kızın; hafiften yabancı aksanlıydı ama pek de belli olmuyordu.
Eski günlerden kalma görgüsüyle, resmi bir şekilde hafifçe yeniden eğilerek, "İzninizle, elinizi öpeyim küçük hanım," dedi Mr. Lorry ve sonra yerine oturdu.
"Dün, bankadan bir mektup aldım efendim, bir haber –daha doğrusu bir keşifle ilgili."
"Kelimelerin cismi yoktur küçük hanım, ikisi de olur."
"Hiç görmediğim zavallı babamdan –öleli çok oldu– kalan ufak bir mülk ile ilgiliymiş."
Mr. Lorry sandalyesinde kıpırdanıp sıkıntılı bir şekilde aynanın çerçevesinde dizili duran siyah çocuklara göz attı. Sanki o anlamsız sepetlerleri bırakıp ona yardım edebileceklermiş gibi!
"Mutlaka Paris'e gitmem, orada bankanın bir görevlisiyle görüşmem gerekiyormuş ve bu kişi de bu sebeple Paris'te olacakmış."
"O kişi benim."
"Ben de böyle olmasını bekliyordum efendim." Genç kız, reverans yaparak Mr. Lorry'yi selamladı (o günlerde genç hanımlar böyle selam verirlerdi), adamın kendisinden çok daha yaşlı ve bilge olduğunu ortaya koymak istemişti sanki. Mr. Lorry de bir kez daha başıyla selamladı onu.
"Sonra bankaya hemen cevap verdim efendim, bana bunu bildirdikleri ve Fransa'ya gitmemi tavsiye ettikleri için teşekkür ettim ve hiç kimsem olmadığı için bana eşlik edecek birini bulmalarını rica ettim onlardan, yanımda beni kollayacak saygıdeğer bir bey olursa çok memnun olurum dedim. O bey daha önce Londra'dan yola çıkmış, sanırım arkasından bir haberci yollayıp ondan beni burada beklemesini rica etmişler."
"Böyle bir göreve layık görüldüğüm için mutluluk duyuyorum" dedi Mr. Lorry ve ekledi, "Bunu yerine getirmek ise daha büyük bir mutluluk olacak benim için."
"Çok teşekkür ederim efendim. Size gerçekten minnettarım. Bankadan, bu beyin bana meseleyi bütün detayları ile anlatacağını söylediler, hatta şaşırmaya hazırlıklı olun dediler. Ama her şeye hazırım ben ve meraktan öleceğim neredeyse."
"Tabii," dedi Mr. Lorry, "Haklısınız ben..."
Bir an duraksadıktan sonra sarı renkli parlak peruğunu tekrar kulaklarına çekerek ekledi:
"Nereden başlayacağımı bilemiyorum."
Gene susmuştu ama o kararsız anında genç kızın bakışlarıyla karşılaştı. Genç alın gene aynı özel ifadeye bürünmüştü –özel olmanın yanında tatlı ve karakteristikti de– ve sanki bir gölgeyi yakalamaya çalışır gibi istemsizce elini kaldırdı.
"Sizi bir yerden tanıyor olabilir miyim efendim?"
"Öyle mi?" Mr. Lorry ellerini iki yana açıp muzipçe gülümsedi.
Genç kız deminden beri yanında dikildiği sandalyeye düşünceli bir edayla yerleşirken, kaşlarının arasında, o minik burnunun yukarısında, var olabilecek en zarif ve hoş çizgideki ifade derinleşmişti iyice. Mr. Lorry düşüncelere dalan kızı süzdü ve gözlerini yeniden kaldırdığı anda devam etti:
"Vatanınız olarak kabul ettiğiniz bu ülkede size en uygun tanım bir İngiliz küçük hanım olur herhalde, öyle değil mi?"
"Nasıl isterseniz efendim."
"Miss Manette, ben bir işadamıyım. Yerine getirmem gereken işler var. Beni konuşan bir makine olarak görün sadece –sahiden bundan fazlası değilim. Şimdi küçük hanım, izninizle, müşterilerimizden birinin hikâyesini anlatayım size."
"Hikâye mi?"
Mr. Lorry kızın üzerinde durduğu kelimeyi kasten çarpıtarak aceleyle ekledi, "Evet ya müşteriler; bankacılık sektöründe bizimle bağlantısı olan herkesi müşteri olarak adlandırırız biz. Bu beyefendi Fransız'dı; bir bilimadamı; çok büyük başarılara imza atmıştı –Doktordu."
"Beauvais'li miydi yoksa?"
"Aa evet, Beauvais'liydi. Tıpkı babanız Mösyö Manette gibi bu bey de Beauvais'liydi. Gene tıpkı babanız Mösyö Manette gibi bu bey de Paris'in saygın şahsiyetlerindendi. Onunla orada tanışma şerefine erişmiştim. Hukukumuz iş ilişkisine dayalıydı ama gizliydi. Ben o zaman bankanın Fransa şubesindeydim, epey kaldım orada, yani –ah! yirmi yıl."
"O zaman derken –tam olarak hangi zamandan bahsediyorsunuz acaba efendim?"
"Bahsettiğim yirmi yıl öncesi küçük hanım. Bu bey bir İngiliz hanımla evliydi, onun işlerini ben takip ederdim. Zaten bütün işlerine, diğer bütün Fransız beyefendilerinin ve ailelerininki gibi Tellson Bankası bakardı. Aynı şekilde şimdi de müşterilerimizin çeşitli hesaplarına bakıyorum. Bunlar sadece iş ilişkisi küçük hanım; içinde ne dostluk, ne özel bir ilgi ne de duygu barındırır. Gün içinde dolaştığım onca müşteri gibi, bütün iş hayatım boyunca da müşteriden müşteriye gittim hep; sözün kısası duygularım yoktur; yalnızca bir makineyim ben. Nerede kalmış..."
"Ama bu benim babamın hikâyesi efendim ve yanılmıyorsam," –kızın meraktan alnı kırışmış, bakışları adamın üzerine yönelmişti iyice– "babamdan iki sene sonra annemi de kaybedip yetim kaldığımda beni İngiltere'ye getiren sizdiniz. Eminim bundan."
Mr. Lorry, kızın önce biraz tereddütlü, sonra güvenle uzanan elini tutarak törensel bir havayla dudaklarına götürdü. Ardından onu sandalyesine kadar götürdü ve sol eliyle sandalyenin arkasından tutarken sağ eliyle sırasıyla çenesini sıvazladı, peruğu kulaklarına doğru çekti ya da söylediği bir şeylere işaret etti; kız oturduğu yerden, Mr. Lorry dikildiği yerden birbirlerini izliyorlardı.
"Miss Manette, evet o bendim. Duygularım yok derken ve bağlantılarımla yalnızca iş ilişkisi içinde olduğumu söylerken ne kadar doğru konuştuğumu görüyorsunuz, sonra sizi bir daha hiç görmedim. Ama tabii ben başka başka işlerle ilgilenmiş olsam da siz o zamandan beri Tellson Bankası'nın vesayeti altındasınız. Duygular! Benim bunlara ayıracak vaktim yok hiç. Hayatım koskoca bir para çarkını döndürmekle geçti."
İş rutinine dair bu tuhaf tanımlamanın ardından Mr. Lorry açık sarı renkli parlak peruğunu iki eliyle kafasına iyice bastırdı (ne gereksiz bir davranıştı bu, çünkü o parlak yüzey fazlasıyla basıktı zaten) ve az önceki duruşunu aldı.
"Yani küçük hanım –sizin de söylediğiniz gibi– buraya kadar zavallı babanızın hikâyesiydi bu. Ama şimdi farklılaşıyor. Ya öldü sandığınız babanız ölmemiş olsaydı –Korkmayın canım! Nasıl da irkildiniz!"
Genç kız gerçekten irkilmişti. İki eliyle sıkıca Mr. Lorry'nin bileğine yapıştı.
"Lütfen," dedi Mr. Lorry, sakinleştirici bir tonda ve sol elini sandalyenin arkasından çekerek zangır zangır titrer bir halde bileğine yapışmış olan yalvaran parmakların üzerine koydu, "lütfen sakin olun –bu bir iş sonuçta. Ne diyordum-"
Mr. Lorry kızın bakışlarından öyle tedirgin olmuştu ki sustu, bir süre bekledi, sonra kaldığı yerden devam etti.
"Nerede kalmıştık? Eğer Mösyö Manette ölmemiş olsaydı; eğer bir gün aniden, sessizce ortadan kaybolmuş olsaydı; yer yarılıp içine girseydi, gittiği berbat yerin neresi olduğunu tahmin etsek bile bizi ona götürecek yolu bilemeseydik hiç; sonra şu karşı kıyıda, en gözü kara insanların bile telaffuz etmeye çekindiği bir ayrıcalığa sahip bir düşmanı olsaydı onun bir yerlerde; yani bu şu demek oluyor, bu ayrıcalıklı kişiler bir takım kâğıtları doldurarak istedikleri kişileri hapse yollayıp istedikleri kadar süre unutulmaya terk edebilirdi; eğer karısı ondan bir haber almak için krala, kraliçeye, mahkemeye, kiliseye yalvarmış olsaydı, hem de boşu boşuna –işte o zaman babanızın hikâyesiyle bu talihsiz beyefendinin, yani Beauvais'li doktorun hikâyesi aynı olurdu."
"Yalvarırım anlatmaya devam edin efendim."
"Tamam. Anlatacağım. Ama dayanabilecek misiniz?"
"Dayanamadığım bir şey varsa o da şu belirsizlik."
"Sesiniz sakin çıkıyor şimdi, siz de sakinleştiniz. İyi!" (Böyle demesine rağmen Mr. Lory'nin tavırları pek de tatmin olmadığını gösteriyordu.) "İşle ilgili bir mesele bu. Bunu bir iş meselesi olarak görün –halledilmesi gereken bir iş. Şimdi bu doktorun karısı, son derece cesur ve yüce gönüllü bir hanım olsa da, minik yavrusu daha karnındayken öyle büyük acılar çekmişti ki..."
"Bu minik yavru, bir kız çocuğu muydu efendim?"
"Kızdı evet. Bu –bu işle ilgili bir mesele– endişe etmeyin. Küçük hanım, işte bu zavallı kadıncağız minik yavrusu daha karnındayken öyle büyük acılar çekmişti ki, zavallı çocuğu onun yaşadığı ıstırabı yaşamasın, diye babasının öldüğünü söyleyerek büyüttü onu –Hayır, kalkın lütfen! Tanrı aşkına, neden diz çöküyorsunuz?"
"Gerçeği duymak için. Ah merhametli, iyi yürekli bayım, bana gerçeği söyleyin artık ne olur!"
"Bu bir –bir iş meselesi. Aklımı karıştırıyorsunuz ve eğer siz benim aklımı böyle karıştırırsanız ben nasıl işimi görürüm? Kafamızı toparlayalım önce. Örneğin şimdi, dokuz kere dokuz pensin kaç ettiğini ya da yirmi ginenin kaç şilin ettiğini söylemeye çalışın. Kendinizde olduğunuza kanaat getirebilirim o zaman."
Genç kız sorulara cevap vermeden sakince yerinde oturdu ve adam onu kibarca yerinden kaldırırken kızın hâlâ bileğine yapışık olan elleri önceki gibi titremediği için Mr. Jarvis Lorry rahatladı bir parça.
"Hah şöyle, şimdi tamam. Cesaret! İş! Önce iş gelir; faydalı işler. Miss Manette, anneniz çok uğraştı zamanında. Son ana kadar babanızı beyhude aramaktan hiç vazgeçmedi ve öldüğünde –kim bilir ne büyük kederler içindeydi kadıncağız– siz iki yaşındaydınız ve onca yıl babanız hapishanelerde çürüyor mu yoksa çoktan tükenip gitti mi, diye kara kara düşünmeden, neşeli ve güzel bir kız olarak büyüdünüz."
Sözünü bitirdikten sonra hayranlıkla karışık bir merhametle kızın uzun altın sarısı saçlarına baktı; sanki bir yandan o saçların ak düşmüş halini hayal ediyordu.
"Ailenizin fazla bir varlığı olmadığını biliyorsunuz ve olan da zaten sizinle annenizin üzerine. Keşfedilen yeni bir para ya da mal falan yok; ama-"
Mr. Lorry, kızın elinin, bileğini daha da sıkı kavradığını hissetti ve sustu. Daha önce dikkatini çeken o özel ifade kızın alnına iyice yerleşmiş, buna bir de acı ve korku eklenmişti.
"Ama –ama şimdi bulundu. Yaşıyor. Çok değişmiştir, doğal olarak; harap haldedir muhtemelen; ama olaya iyi yanından bakalım. Hiç değilse hâlâ yaşıyor. Babanız Paris'te, eski bir uşağının evinde kalıyor şimdi ve biz de oraya gidiyoruz. Ben, yapabilirsem, onu teşhis etmek için, siz de ona yeniden hayat, sevgi, sorumluluk, rahatlık ve huzur vermek için."
Genç kızın bedeninin ürpermesiyle adamınki de ürperdi. Sanki rüyadaymış gibi alçak, derinden gelen ve korku dolu bir sesle şöyle dedi kız:
"Hayaletini göreceğim yani! Gerçekten o olamaz –Hayaletidir ancak!"
Mr. Lorry sessizce kızın, kolunu tutan ellerini ovuşturdu. "Durun bakalım, durun! Bakalım ne göreceğiz, nasıl göreceğiz onu! Şimdi her şeyi biliyorsunuz işte. Haksızlığa uğramış zavallı babanızı görmek için önce deniz sonra kara yolculuğu yapacağız ve çok yakında sevgili babanızın yanında olacaksınız."
Genç kız aynı tonda, fısıltıya dönüşen bir sesle devam etti, "Ne kadar özgür, ne kadar mutluydum, babamın hayaleti bana hiç görünmemişti!"
Kızın dikkatini sözlerine çekebilmek için üzerine basa basa, "Bir şey daha var," dedi Mr. Lorry, "babanız başka bir isimle bulundu; kendi adı uzun süre önce unutulmuş ya da gizlenmiş. Bunca yıl hapiste gözden mi kaçmış yoksa özellikle mi tutulmuş, fazla kurcalamamak lazım. Bunların nedenini araştırmak tehlikeli olabilir. Bu meseleyi hiçbir yerde, hiçbir şekilde konuşmayalım ve onu en kısa sürede –ne yapıp edip– Fransa'dan çıkaralım. Bir İngiliz olarak güvende olduğum halde ben bile ve Fransızların çok değer verdiği Tellson bile bu konuyu konuşmaktan kaçınıyor. Bu konuyla ilgili en ufak bir kâğıt parçası bile taşımıyorum yanımda. Tamamen gizli bir iş. Bütün belgelerim, kayıtlarım ve pusulalanın tek bir satırda gizli; "Yeniden Dirilen"; her anlama gelebilir bu. Ama ne oldu size? Aa beni duymuyor hiç! Miss Manette?" Genç kız taş kesilmişti adeta, sandalyesinde kaykılmadı bile, tamamen hissiz bir şekilde, Mr. Lorry'nin elinin altında öylece oturdu; fal taşı gibi açılmış gözlerini adamın üzerine dikti, bu son ifade alnına kazınmış ya da dağlanmış gibi duruyordu. Genç kız koluna o kadar sıkı tutunmuştu ki, onun canını acıtacağı korkusuyla yerinden kıpırdayamadı Mr. Lorry ve dışarı seslenerek yardım istedi.
İçeriye, peşinde otel hizmetlileriyle, acayip görünüşlü bir kadın girdi; Mr. Lorry o telaşlı haliyle bile, kadının baştan aşağı kırmızılar içinde olduğunu, kızıl saçları olduğunu ve üzerinde tuhaf dar bir kıyafetle, kafasında asker şapkası ya da koca bir kaşar tekeri gibi duran devasa bir şapka olduğunu fark etmişti ve Mr. Lorry'nin yerinden kıpırdayamama sorunu kadının güçlü eliyle adamı göğsünden ittirip en yakın duvara yaslamasıyla çözülmüş oldu.
(Mr. Lorry duvara yapıştığında, nefes nefese, "Bu bir erkek olmalı!" diye geçirdi içinden.)
Bu kişi, "Hey, ne bakıyorsunuz öyle?" diye bas bas bağırdı hizmetlilere. "Orada öylece dikilip bakacağınıza koşup bir şeyler getirsenize! Bakılacak bir yanım var sanki! Koşun hadi! Bana amonyak ruhu, soğuk su, sirke getirin hemen, yoksa gününüzü gösteririm size!"
Hepsi kızı ayıltacak şeyleri getirmek için çil yavrusu gibi dağıldı etrafa ve o da genç kızı kanepeye yatırıp son derece maharetli ve yumuşak bir şekilde ilgilendi onunla. Ona "kıymetlim!" ve "kuşum!" diye sesleniyor, büyük bir gurur ve itinayla altın saçlarını arkaya atıyordu.
Mr. Lorry'ye dönerek, "Sen kahverengili!" dedi öfkeyle; "Söyleyeceğin şeyi onu bu kadar korkutmadan söyleyemez miydin sanki? Haline bak, zavallının güzel yüzü bembeyaz, elleri buz gibi olmuş. Bankacılık böyle mi oluyor yani?"
Mr. Lorry bu cevaplaması zor soru karşısında öyle bocaladı ki, cılız bir ilgi ve tevazuyla öylece bakmaktan başka bir şey gelmedi elinden, bu arada öyle dikilmeye devam etmeleri halinde her ne gösterecekse, "günlerini gösterme" tehdidiyle hizmetlileri dağıtmış olan güçlü kadın, kızı yavaş yavaş yola sokmuş, sarkık başını omzuna yaslamayı başarmıştı.
"Kendine geliyor galiba," dedi Mr. Lorry.
"Senin sayende değil ama kahverengili. Zavallı yavrucak!"
"Umarım," dedi Mr. Lorry gene cılız bir ilgi ve tevazuyla duraksayarak, "Miss Manette'e Fransa'ya kadar eşlik etmeyi kabul edersiniz?"
"İşe bak!" dedi güçlü kadın. "Eğer şu tuzlu suyu aşmak kaderimde olsaydı Tanrı beni bu adaya koyar mıydı?"
Cevaplaması zor bir soru daha sormuştu kadın ve Mr. Jarvis Lorry buna kafa yormak üzere yanlarından ayrıldı.
V
Şarap Dükkânı
Sokakta koca bir şarap fıçısı düşüp kırılmıştı; fıçı yuvarlanmış, çemberi çıkmış, parçalanmış bir ceviz kabuğu gibi şarap dükkânının kapısının önünde yatıyordu.
Etraftaki herkes şarap içebilmek için işini gücünü ya da tembelliği bırakıp olay mahalline gelmişti. Sokağın, farklı yönlere bakan, kaba ve düzensiz taşları, Üzerlerinden geçen her canlıyı bilhassa sakatlamak üzere tasarlandığı izlenimi veriyordu insana, dökülen şarap taşların arasında gölcükler oluşturmuştu; her birinin başında da büyüklüğüyle orantılı olarak birikmiş, itişen bir güruh vardı. Bazı adamlar diz çökmüş, birleştirdikleri ellerini kepçe gibi kullanıyorlardı, şarap parmaklarının arasından akıp gitmeden evvel ya kendileri içiyor ya da omuzlarının tepesinden eğilen kadınların içmesine yardımcı oluyorlardı. Kadınlı erkekli bir başka grup, ellerinde çatlak toprak kaplarla birikintilere yumulmuştu, hatta bazı kadınlar başlarındaki örtüleri şaraba batırıp bebeklerinin ağzına sıkıyorlardı; bazıları şarabın akıp gitmesine engel olmak için çamurdan küçük setler yapmakla meşguldü; bazıları, tepedeki pencerelerden bakanların sözlerine uyup küçük şarap derelerinin önünü kesmek için bir o yana bir bu yana koşuyorlardı; bazıları kendilerinden geçmiş bir halde sırılsıklam olmuş fıçı parçalarını yalıyor, hatta büyük bir iştahla şarabı iyice çekmiş olan tahta parçalarını ısınıyorlardı. Şarabın akacağı bir kanal yoktu ve şarapla beraber epeyce çamur da yutuldu, ortalık çöpçü geçmiş gibi tertemiz olmuştu, öyle ki, görenler bu mucizevi olayın gerçekleştiğine inanabilirdi.
Bu şarap oyunu boyunca sokak –kadın, erkek, çocuk sesleri– şen kahkahalar ve çığlıklarla çınladı. İşin içinde bir parça hoyratlık, bolca maskaralık vardı. Bambaşka bir arkadaşlık duygusu sarmıştı her yanı, hep birlikte hareket etme güdüsüyle davranıyorlardı, içlerinde daha neşeli ve tasasız olanları sarmaş dolaş olmuşlardı hep, birbirlerinin sağlığına içtiler, tokalaştılar ve halka oluşturup dans ettiler. Şarap bitip de göletlerin yerini ızgarayı andıran parmak izleri alınca curcuna başladığı gibi bir anda sona erdi. Testeresini kesmekte olduğu odunun üzerinde bırakan adam işinin başına döndü; kendisinin ve çocuğunun aç parmaklarının sızısını hafifletmek için kullandığı içi kül dolu kovayı kapısının önünde bırakan kadın mangalının yanına döndü; mahzenlerinden kış güneşine çıkan çıplak kollu, dağınık saçlı, soluk yüzlü adamlar yeniden aşağıya indiler ve etrafı az önceki gün ışığından çok daha doğal duran bir kasvet sardı.
Dökülen kırmızı şarap Paris'de, St. Antoine'ın varoşundaki dar sokağı kırmızıya boyamıştı. Tabii pek çok insanın elini, yüzünü, çıplak ayaklarını ve tahta pabuçlarını da. Odun kesen adamın testeresinin sapında kırmızı lekeler oluşmuştu; bebeğini besleyen kadının, tekrar başına sardığı eski örtüden dolayı lekelenmişti alnı. Açgözlülükle fıçı tahtalarına saldıran kana susamışların da ağızlarının kenarında şarap izleri duruyordu hâlâ ve pis bir çuvala benzeyen gecelik külahı neredeyse başından düşecekmiş gibi duran, üstü başı batmış, uzun boylu bir soytarı çamura ve şaraba bulanmış parmağıyla şunu yazmıştı duvara: KAN.
Bu türdeki şarabın da sokaklarda akacağı, lekesinin her yanı kaplayacağı günler yakındı.
Şimdi St. Antoine'ın üzerini koca bir bulut kaplamıştı, o kutsal cüssesinden bir an için bir ışık sızsa da esas olan yoğun bir karanlıktı –ve bu aziz varlığa refakat eden soğuk, pislik, hastalık, cahillik ve açlık– hepsi birer güç sahibi soyluydu adeta; özellikle de sonuncusu. Bir değirmende, feci şekilde tekrar tekrar öğütülen insan örnekleri –ve bu kesinlikle yaşlıları gençleştiren bir değirmen[9] değildi– her köşe başında titriyor, her kapıdan girip çıkıyor, her pencereden bakıyor, rüzgârın oynattığı her bir kıyafetin altında çırpınıyordu. Onları öğüten değirmen gençleri yaşlandıran değirmendi; çocukların yüzleri yaşlı gibiydi, sesleriyse ciddi. Ve bu yetişkin yüzlerde, saban izi gibi ilerleyen her bir çizgide görünen şey aynıydı, Açlık. Açlık her yerdeydi. Yüksek yüksek binalardan fırlatılmış, sıra sıra asılmış olan sefil kıyafetlerden sarkıyordu; Açlık samanla, paçavrayla, tahta parçalan ve kâğıtla yamanmıştı bunlara; adamın testereyle kestiği her bir odun parçasında gösteriyordu kendini. Açlık tütmeyen bacalardan gözünü dikmiş bakıyor, çöplerinin içinde tek bir yiyecek kırıntısı olmayan, pislik içindeki sokakta kocaman dikiliyordu. Fırınların raflarında, tek tük kalmış kuru ekmeklerin üzerine yazılı bir kitabeydi açlık; kokmuş etlerden yapılan sosislerin satıldığı dükkândaydı. Açlık, silindir ocakta pişen kestanelerin arasında takırdatıyordu kuru kemiklerini; gönülsüz birkaç damla yağla kızaran her bir patates dilimine yayılmıştı.
Açlığın bitmez tükenmez varlığı her yere, her şeye sinmişti. Her türlü kabahatin ve pisliğin kaynadığı daracık kavisli bir sokak, bu sokağı kesen başka başka dar ve kavisli sokaklar, Üzerlerinde döküntü kıyafetler, başlarında gecelik külahları olan ve tıpkı o döküntü kıyafetlerle külahlar gibi kokan insanlar ve göze görünen her şeyde marazi görünüşlü bir kasvet. İnsanlar bu dağılmış halleriyle bile kıstırıldıkları köşeden kurtulmak gibi korkunç bir ümit taşıyorlardı içlerinde. Bunalmış ve bezgin olsalar da, kimilerinin gözünden alev fışkırıyordu; dudaktan sımsıkı kapanmış, söyleyemedikleri şeyler yüzünden bembeyaz kesilmişti; çatık alınları başlarına geçeceğini ya da başkalarının başına geçireceklerini düşünüp durdukları darağacı ipine dönmüştü. Bütün tabelaların (bunların sayısı neredeyse dükkânlar kadardı) üzerindeki resimler Açlığın resmiydi. Kasap ve domuz eti satan adam, etin en cılız kısmının resmini asmıştı, fırıncı ise en yavan somunlarınkini. İnsanların şarap dükkânlarında içerkenki kaba halleri de, bardaklarındaki az miktardaki sulandırılmış şarap ve biraya gömülmüş, aksi suratlarla dertleşen adamlarla resmedilmişti. Aletler ve silahlar haricinde dört başı mamur resmedilmiş hiçbir şey yoktu; bıçakçının bıçakları ve baltaları keskin ve pırıl pırıl, demircinin çekiçleri ağır ve silahçının malları öldürücüydü. Küçük çamur ve su birikintileri ile oynak kaldırım taşları hiçbir yere varmıyor, bir anda kapı eşiklerinde son buluyordu. Buna karşılık üstü açık lağım arkları sokağın ortasına akıyordu –akarsa tabii– bu da yalnızca şiddetli yağmurun ardından olurdu ve türlü türlü yollar bulup evlerin içine akardı. Sokaklar boyunca geniş aralıklarla, bir halatın ve makaranın ucunda asılı sarsak birer fener vardı; geceleyin, fenerci bunları aşağı indirip yaktıktan sonra tekrar yukarı çektiğinde, soluk fitillerden oluşan cılız bir koru gibi, baygın bir edayla denizin üzerindeymişçesine salınırlardı tepede. Gerçekten de denizdeydiler[10] ve gemi ile mürettebatı, fırtına tehlikesiyle karşı karşıyaydı.
Civardaki hırpani kılıklı sıskalar, o aylak ve aç halleriyle, fenerciyi izlemediklerine pişman olacaklardı, oysa adamın yöntemini idrak edip geliştirebilseler, zamanı geldiğinde, insanları bu ipler ve makaraların ucunda sallandırıp içinde bulundukları karanlığı aydınlatabilirlerdi. Ama daha zamanı gelmemişti ve Fransa'nın üzerinde esen rüzgârlar bu hırpani kılıklıların kıyafetlerini boş yere sallayıp dururken, şakıyan güzel tüylü kuşlar hiçbir şeye aldırmıyordu.
Şarap dükkânı köşedeydi, hem görünüş hem kalite açısından diğer pek çok dükkândan daha iyiydi ve dükkânın sahibi, üzerinde sarı yeleği, yeşil pantolonuyla kapının önünde dikilmiş, dökülen şarabın yarattığı kargaşaya bakıyordu. Omuzlarını sertçe silkip, "Beni ilgilendirmez," dedi. "Pazarcılar devirdi. Bir tane daha getirsinler."
O sırada gözü, yazısını yazmakla meşgul olan uzun boylu soytarıya takıldı, sokağın karşısından seslendi:
"Hey Gaspard, ne yapıyorsun orada?"
Adam kendini şakacı sananların yapacağı şekilde, müthiş önemli bir şeymiş gibi, yazdığı şeye işaret etti. Ama gene kendi gibi soytarılara yakışır şekilde hedefi tutturamayarak, çuvalladı.
Şarap dükkânının sahibi, karşıya geçerken, "Ne yapıyorsun ya sen? Aklından zorun mu var?" dedi ve adamın muzipliğini yok etmek üzere yerden bir avuç çamur alarak yazının üzerine sıvadı. "Neden umumi yerlere yazı yazıyorsun? Bunu –söylesene bana– bunu yazacak başka yer bulamadın mı?"
Adamı azarlarken, nispeten temiz olan elini (belki yanlışlıkla, belki değil) soytarının kalbine koymuştu. Soytarı bu ele hafifçe vurarak çevik bir hareketle zıpladı ve muhteşem bir dans figürüyle yere indi, elinde ayağından fırlamış lekeli ayakkabılarından tekini tutuyordu. O haliyle, son derece becerikli bir şahsiyet gibi duruyordu.
"Giy hadi, giy şunu çabuk," dedi diğeri. "Şaraba hakkını ver ve bitir şunu." Bu tavsiye üzerine adam, kirli elini –sanki onun yüzünden kirlendiğini söylemek istermiş gibi, gözünün içine baka baka– soytarının üzerine sildi ve sonra tekrar karşıya geçip şarap dükkânına girdi.
Şarap dükkânının sahibi otuz yaşlarında, kalın enseli, cesur görünüşlü bir adamdı ve havanın sert olmasına rağmen paltosunu giymeyip omzuna attığına bakılırsa oldukça sıcak bir yaradılışı vardı. Gömleğinin kolları sıvanmış, esmer kolları dirseklerine kadar ortaya çıkmıştı. Kıvırcık ve koyu renkli kısa saçları dışında başını örten bir şey yoktu. Aralarında hoş bir açıklık olan güzel gözlü, esmer bir adamdı. Genelde iyi huylu birine benziyordu ama aynı zamanda acımasız da olabilirdi; belli ki kararlı, azimli bir adamdı ve karşılaşılmaması daha hayırlıydı. Her iki yanında uçurum olan dar bir geçitten geçmesi gerekse, yolundan dönmezdi gene de.
Adam dükkândan içeri girdiğinde Madam Defarge –yani kansı– tezgâhın arkasında oturuyordu. Madam Defarge, hiçbir şeye bakmıyormuş gibi duran tetikte gözleri, yüzük dolu kocaman bir eli, sağlam, güçlü hatlara sahip bir yüzü ve sakin tavırları olan, kocasının yaşlarında, tıknaz bir kadındı. Öyle bir hali vardı ki, el attığı hiçbir hesapta hata yapmazmış hissi uyandırıyordu insanda. Madam Defarge soğuğa karşı hassas olduğundan kürklere sarınmış, başına da parlak renkli bir örtü bağlamıştı, ama koca küpeleri açıktaydı hâlâ. Kürdanla dişlerini karıştırmak için elindeki örgüyü kenara bırakmıştı. Sol eliyle sağ dirseğini desteklemekle meşgul olduğu için beyi geldiğinde hiçbir şey demeyip hafifçe öksürmekte yetindi. Bu öksürük eşliğinde incecik bir çizgi halindeki koyu kaşlarını kaldırması, kocası dışarıdayken gelen müşteriler olduğunu ve onlarla ilgilenmesinin iyi olacağını anlatan bir davranıştı.
Bunun üzerine şarapçının gözleri bir köşede oturan yaşlı beyefendiye ve genç hanıma takılana kadar etrafta gezindi. Diğerleri oradaydı hâlâ: kâğıt oynayan iki kişi, domino oynayan iki kişi ve tezgâha yaslanmış, ellerindeki azıcık şarabı gıdım gıdım yudumlayan üç adam. Şarapçı, tezgâhın arkasına geçtiğinde yaşlı beyefendi genç hanıma gözleriyle işaret ederek, "İşte beklediğimiz adam bu," dedi.
Mösyö Defarge kendi kendine, "Ne diyor bu adam ya?" diye söylendi; "Onu tanımıyorum bile."
Bu iki yabancıyı fark etmemiş gibi yaparak tezgâhın önünde içen üç müşterisiyle sohbete daldı.
"Ee nasıl gidiyor Jacques?" dedi aralarından biri Mösyö Defarge'a. "Dökülen şarabı silip süpürdüler mi?"
"Hem de son damlasına kadar Jacques," dedi Mösyö Defarge.
Onlar böyle aynı isimle birbirlerine hitap ederek konuşurlarken hâlâ kürdanıyla dişini karıştıran Madam Defarge da gene hafifçe öksürüp ince bir çizgi oluşturan kaşlarını bir defa daha kaldırdı.
"Genelde," dedi üç adamdan İkincisi Mösyö Defarge'a, "bu sefil yaratıklar şarabın tadını bilmez; bildikleri bir esmer ekmek var, bir de ölüm. Öyle değil mi Jacques?"
"Doğru Jacques," diye karşılık verdi Mösyö Defarge.
Onlar ikinci kez birbirlerine aynı isimle hitap ederlerken elinde kürdanı, büyük bir huzur içinde hâlâ dişiyle uğraşan Madam Defarge bir kez daha hafifçe öksürdü ve ince bir çizgi oluşturan kaşlarını bir defa daha kaldırdı.
Bu defa üç adamın sonuncusu boşalan bardağını koyup ağzını şapırdattıktan sonra lafa girdi.
"Ah! Çok fena çok! Zavallıların ağzında hep acı bir tat vardır Jacques, hayatları desen daha beter. Haksız mıyım Jacques?"
"Haklısın Jacques," diye yanıtladı Mösyö Defarge.
Adamlar üçüncü kez birbirlerine aynı isimle hitap ettiklerinde Madam Defarge da kürdanını kenara koymuş, kaşlarını daha da yukarı kaldırarak, hafifçe yerinde kımıldanmıştı.
"Doğru valla! Haklısın!" diye homurdandı kocası. "Beyler... bu benim karım!"
Üç müşteri şapkalarını çıkarıp Madam Defarge'ı gösterişli bir tavırda selamladılar. O da hafifçe başını eğip selamlarına karşılık vererek şöyle bir süzdü onları. Ardından şarap dükkânına göz atarak müthiş bir sakinlik ve sükûnetle örgüsünü eline aldı ve işine daldı.
Parlak gözleri hâlâ itaatkârca karısının üzerinde, "Beyler," dedi şarapçı, "ben dışarı çıkarken sorduğunuz ve görmek istediğiniz bekâr odası beşinci katta. Hemen solda merdivenlerden avluya çıkılıyor," eliyle işaret ederek, "şu pencerenin yanından. Ama şimdi içinizden birinin oraya daha önce gittiğini hatırlıyorum, o size yolu göstersin. Hadi beyler, adieu!"
Adamlar şaraplarının parasını ödeyip gittiler. Mösyö Defarge'ın gözleri örgüsünü ören karısının üzerindeyken yaşlı beyefendi köşesinden kalkıp yaklaştı ve onunla konuşmak istediğini söyledi.
"Memnuniyetle beyefendi," dedi Mösyö Defarge ve sessizce kapıya doğru ilerlediler.
Konuşmaları çok kısa sürdü ama oldukça hararetliydi. Daha ilk kelimeden Mösyö Defarge pürdikkat onu dinledi. Aradan daha bir dakika bile geçmemişti ki başını sallayıp dışarı çıktı. Madam Defarge kaşlarını kımıldatmadan, parmaklarını hızla hareket ettirerek örgüsüne devam etti ve gözü hiçbir şey görmedi.
Mr. Jarvis Lorry ve Miss Manette şarap dükkânından çıkarak Mösyö Defarge'ın yanına, adamın az önce adamlara odayı tarif ettiği girişe gittiler. Burası berbat kokan küçük, karanlık bir avluya açılıyordu ve bir yığın evin olduğu ve bir dolu insanın yaşadığı bir alana geçiş için kullanılıyordu. İç karartıcı karo kaplı merdivenlere açılan bu iç karartıcı karo kaplı girişte Mösyö Defarge eski patronunun kızının önünde diz çökerek elini dudaklarına götürdü. Kibar bir davranış olsa da bu, fazla kibar bir tavırda yapılmamıştı; birkaç saniye içinde adamın bütün havası değişmişti. O güler yüzlü, net ifadeli adam gitmiş yerine, gizemli, kızgın ve tehlikeli bir adam gelmişti.
Mösyö Defarge Mr. Lorry'yi, merdivenin başında kesin bir tavırda uyardı. "Epey yukarıda; biraz zorlanabilirsiniz. Yavaş çıkın."
Diğeri fısıldadı, "Yalnız mı?"
"Yalnız! Tanrı yardımcısı olsun, kim olacak ki zaten yanında?" dedi öbürü aynı alçak sesle.
"Hep yalnız o zaman."
"Evet."
"Kendi mi öyle istiyor?"
"Öyle gerekiyor. O zaman da, yani beni buldukları, benden onu yanıma almamı istedikleri ve ağzımı sıkı tutmam gerektiğini söyledikleri günün ardından onu ilk gördüğümde –işte o zaman da yalnızdı, şimdi de yalnız."
"Çok değişmiş mi?"
"Değişmiş tabii!"
Şarap dükkânının sahibi duvara bir yumruk atıp okkalı bir küfür savurmak için durdu. Hiçbir cevap, bu yaptığının yarısı kadar bile etkili olamazdı. Yanındakilerle merdivenleri çıkarken Mr. Lorry'nin içi her basamakta daha çok daralıyordu.
Paris'in nispeten daha eski ve daha kalabalık olan bölgelerinde olsa, böyle bir merdivenin, bütün o teferruatlarıyla kötü görünmesi doğal karşılanırdı ama o gün, sefalet nedir bilmeyen bu kibar şahıslar için tam anlamıyla iğrenç bir yerdi burası. Bu yüksek pislik yuvası binadaki her küçük meskende –başka deyişle, merdivene açılan her bir oda ya da odalarda– yaşayanlar, bütün süprüntülerini kendi merdiven sahanlığına yığmış, geri kalanı da pencerelerden aşağı fırlatmıştı. Bu kontrolden çıkmış umutsuz çöp yığını öyle bir kaplamıştı ki her yanı, yoksulluk ve mahrumiyet gözle görülmez pislikleriyle buna eklenmemiş dahi olsalardı, havayı kirletmeye yeterlerdi; bu ikisinin bir araya gelişi ise gerçekten dayanılmazdı. Ama yola devam etmek için bu havayı solumaları, bu dik, karanlık pislik ve zehir kuyusuna dalmaları gerekiyordu. Mr. Jarvis Lorry, giderek artan endişelerine ve genç yoldaşının heyecanına dayanamayarak iki kere durup dinlendi. Bu molaların her biri, temiz kalmış bir parça güzel ve mahzun havanın içinden uçup gittiği, yerine pis bir buharın süzüldüğü kederli pencere kafeslerinin önünde veriliyordu. Paslı çubuklardan o karman çorman mahallenin görüntüleri yerine havası göze çarpıyordu ve göründüğü kadarıyla, Notre-Dame'ın iki büyük kulesinin tepesinin yakınında ya da aşağısında kalan hiçbir yerde sağlıklı bir yaşama ya da umuda dair bir emare yoktu.
Nihayet son basamağa varıldı ve üçüncü kez durdular. Ancak tavanarasına varmadan evvel, önlerinde daha dik ve dar bir merdiven daha uzanıyordu. Sanki genç hanımın soru sormasından korkarmış gibi, merdivenlerin başından beri biraz daha önde ve Mr. Lorry'nin tarafında ilerleyen şarap dükkânının sahibi burada arkasına dönüp omzunda taşıdığı paltonun ceplerini dikkatle yoklayarak bir anahtar çıkardı.
"Kapı kilitli mi yoksa arkadaşım?" dedi Mr. Lorry, şaşırmış bir şekilde.
Mösyö Defarge, "Yaa, evet," dedi ciddi bir tavırla.
"Talihsiz adamı böyle kilitli mi tutmak gerekiyor?"
"Bence anahtarı çevirmekte fayda var." Mösyö Defarge bunu Mr. Lorry'nin kulağına fısıldamış, kaşlarını da sertçe çatmıştı.
"Neden?"
"Neden mi? Adamcağız o kadar uzun zaman kilit altında yaşadı ki, bu kapıyı açık bırakacak olsak korkar –çıldırır–kendini paralar–ölür– yani kim bilir neler yapar."
"Böyle bir şey mümkün mü?" diye bağırdı Mr. Lorry.
Defarge sertçe, "Böyle bir şey mümkün mü?" diye tekrar etti. "Tabii ki. Yaşadığımız şu güzel dünyada, böyle bir şey mümkün, başka pek çok şey de mümkün, hatta mümkün olmakla kalmayıp şu göğün altında her gün gerçekten oluyor böyle şeyler –cidden oluyor! Şeytan giriyor insanın aklına. Neyse biz işimize bakalım."
O kadar alçak sesle konuşmuşlardı ki, genç kız tek bir kelimesini bile duymadı bunların. Ama kapıya vardıklarında, böylesi yoğun bir duygunun etkisiyle tir tir titriyordu –ve yüzünde öyle derin bir endişe, dahası, korku ve telaş vardı ki, Mr. Lorry onu rahatlatmak için birkaç söz söyleme gereği duydu.
"Metin olun küçük hanım! Metin olun biraz! İşimizi halledelim! İşin en zor kısmı bir dakika sonra bitecek; hele bir şu kapıdan geçin, en zor kısım bitmiş olacak. Ondan sonrası pek güzel, ona iyilik, huzur ve mutluluk vereceksiniz. Şimdi şu iyi yürekli kardeşimiz de öbür kolunuza girsin. Hah iyi oldu Defarge kardeşim. Tamam şimdi. İşimiz, işimize devam edelim!"
Ağır ağır ve sessizce merdiveni çıktılar. Fazla basamak yoktu, az sonra tepedeydiler. Orada, köşeyi döner dönmez, beklenmedik şekilde karşılarında, kafa kafaya verip kapının yan tarafına eğilmiş olan ve duvardaki çeşitli çatlak ve deliklerden heyecanlı bir şekilde kapının açıldığı odaya bakan üç adam buldular. Yaklaşan ayak seslerini duyunca üçü de hemen doğrularak döndüler ve bunların şarap dükkânında içen ve isimleri aynı olan üçlü olduğu ortaya çıktı.
"Ziyaretinizin yarattığı şaşkınlıktan bunları unutmuştum bak," diye açıkladı Mösyö Defarge. "Hadi siz gidin çocuklar; bizim işimiz var burada."
Üçü birden yanlarından süzülüp sessizce aşağı indi. Katta başka kapı olmadığından ve şarap dükkânının sahibi, yalnız kaldıklarında doğruca bu kapıya yöneldiğinden Mr. Lorry hafif öfkeli bir tavırla fısıldadı:
"Mösyö Manette'i gösteri malzemesi mi yaptınız?"
"Onu, şu anda size gösterdiğim gibi, yalnızca seçilmiş bazı kişilere gösteriyorum."
"İyi bir şey mi bu?"
"Bence iyi."
"Kim bu seçilmiş kişiler kim? Neye göre seçiyorsunuz onları?"
"Adı benimkiyle aynı olan –bu arada adım Jacques– eli yüzü düzgün adamları seçiyorum. Neyse bu kadar yeter; siz İngiliz'siniz; bu da ayrı bir olay. Biraz burada bekleyin lütfen."
Defarge uyarıcı bir tavırla, eliyle geride kalmalarını işaret ederek eğildi ve duvardaki çatlaktan içeri baktı. Az sonra doğrularak iki-üç kere kapıya vurdu – belli ki gürültü yapmak istiyordu. Aynı niyetle anahtarı da üç-dört kez uğraşarak– zar zor yuvasına yerleştirdi ve olabildiğince ağır bir şekilde çevirdi.
Kapı yavaşça içe doğru açıldı, Defarge odaya şöyle bir bakıp bir şey söyledi. Karşılığında cılız bir ses geldi. Her iki tarafın da ağzından çıkan tek heceli birer sözcüktü.
Defarge omzunun üzerinden bakarak içeri girmelerini işaret etti. Mr. Lorry kolunu genç kızın beline uzatarak sıkıca sardı onu; çünkü bayılacak gibiydi.
"Bu, bu, bir iş, iş sadece!" diye diretti, ama yanağında parlayan ıslaklık hiç de öyle demiyordu. "İçeri gelin, gelin hadi!"
"Korkuyorum," dedi kız, titreyerek.
"Neden korkuyorsunuz?"
"Ondan korkuyorum. Babamdan."
Bir yandan kızın hali, bir yandan kılavuzlarının aceleci işaretleri, çaresiz kalan Mr. Lorry omzunun üzerinde titreyen kolu alıp boynuna attı ve kızı biraz havaya kaldırarak odadan içeri soktu. Kapıdan içeri girer girmez, sıkıca kendisine yapışmış olan kızı indirip tuttu.
Defarge anahtarı çıkararak kapıyı kapadı, içeriden kilitledi ve anahtarı yeniden çıkararak elinde tuttu. Bunların hepsini gayet sistematik şekilde ve olabilecek en gürültülü ve sert sesleri çıkararak yapmıştı. Nihayet ağır adımlarla pencerenin olduğu yere doğru ilerledi. Orada durdu ve yüzünü döndü. Odun ve benzeri şeyleri koymak için yapılmış olan tavanarasının oldukça loş ve esrarlı bir hali vardı; çatı penceresi aslında çatıya açılan bir kapıydı ve üzerinde aşağıdaki dükkânlardan bir şeyler almaya yarayan makaralı küçük bir düzenek vardı; perdahsız ve Fransız yapılarındaki diğer bütün kapılar gibi çift kanatlıydı. Soğuğu engellemek için kapının bir kanadı sıkı sıkıya örtülmüş, diğeriyse hafif aralık bırakılmıştı. Bu şekilde o kadar az ışık geliyordu ki, içeri ilk girildiği anda bir şey seçmek zordu ve böylesi bir karanlıkta inip iş gerektiren herhangi bir şeyi yapmak için uzun süre bunu yapıyor olmak gerekiyordu. Gelgelelim tavanarasında yapılan tam da böyle bir işti; sırtı kapıya, yüzü şarap dükkânının sahibinin durup kendisini izlediği pencereye dönük olan kişi, alçak bir tabureye oturmuş, iki büklüm, canla başla ayakkabı yapan ak saçlı bir adamdı.
VI
Ayakkabıcı
Mösyö Defarge, elindeki ayakkabının üzerine eğilmiş çalışan ak saçlıya, "İyi günler!" dedi.
Ak saçlı baş bir an için kalktı ve cılız bir sesle selamına karşılık verdi, sanki ses çok uzaktan geliyordu:
"İyi günler!"
"Bakıyorum hâlâ harıl harıl çalışıyorsun."
Uzun bir sessizliğin ardından baş gene kalktı ve karşılık verdi, "Evet –çalışıyorum." Bu defa, başı tekrar öne düşmeden evvel bir çift bezgin gözle soruları soran adama baktı.
Sesin cılızlığı insanın içinde hem acıma hem de kuşku uyandırıyordu. Fiziksel bir zayıflık içermiyordu, ama hapiste kalmanın ve zorlu şartların etkisi büyüktü kuşkusuz. Sesin bu içler acısı hali yalnızlıktan ve uzun süre kullanılmamış olmaktan kaynaklanıyordu. Çok uzun zaman önce çıkmış bir sesin en son zayıf yankısıydı sanki. İnsan sesinin canlılığından ve tınısından öyle uzaktı ki, bir zamanlar güzel olan bir rengin solgun bir lekeye dönüştüğü hissini veriyordu. Bu ses o kadar derin ve bastırılmıştı ki, yerin altından geliyordu adeta. O kadar etkileyiciydi ki, ancak ümitsiz ve yolunu kaybetmiş bir yaratık, bir başına çölde dolaşmaktan yorgun düşmüş, açlıktan ölmek üzere olan bir gezgin, ölmeye yatmadan önce yuvasını ve dostlarını anarken böyle bir ses çıkarabilirdi.
Adam sessiz sedasız çalıştı bir süre daha, sonra bezgin gözler gene yukarı baktı; ilgi ya da merak değil, ruhsuz bir idrak ediş vardı bunda, az önce ziyaretçisinin dikildiği yer boşalmamıştı hâlâ.
"Ben diyorum ki," dedi Defarge, gözünü ayakkabıcının üzerinden ayırmadan, "içeri biraz daha gün ışığı girse iyi olur. Dayanabilir misin?"
Ayakkabıcı işini bıraktı; dalgın bir tavırla bir sağ yanına, bir sol yanına baktı, sonra da tepesinde konuşan adama.
"Ne dedin?"
"Biraz daha ışığa dayanabilir misin?"
"Dayanmak zorundaysam dayanırım." (İkinci sözcükte belli belirsiz bir vurgu emaresi vardı.)
Yarı açık olan kanat bir parça daha aralandı ve belli bir açıda sabitlendi. Tavanarasına geniş bir ışık huzmesi girmesiyle işine ara vermiş olan ve kucağında bitmemiş ayakkabıyla oturan zanaatkâr ortaya çıktı. Ayağının dibinde ve tezgâhının üzerinde birkaç alet ve çeşitli deri parçaları duruyordu. Kırpık kırpık kesilmiş, fazla uzun olmayan beyaz bir sakalı, çökmüş bir yüzü ve pırıl pırıl gözleri vardı. Yüzü öyle çökük ve zayıftı ki, koyu kaşlarının ve karışık saçlarının altından bakan o gözleri küçük bile olsa, kesin büyük dururdu; ama zaten doğal olarak büyüktü gözleri ve hiç de doğal durmuyordu. Eski püskü sarı gömleğinin açık yakasından pörsümüş yaşlı derisi görünüyordu. Adamın hem kendisi, hem çuval gibi iş kıyafeti, hem bol çorapları, kısaca üzerindeki bütün o paçavralar o kadar uzun süredir ışık ve hava görmemiş, hepsi parşömen kâğıdı gibi öyle ruhsuz bir soluk sarıya bürünmüştü ki, birini diğerinden ayırt etmek zordu.
Işığı engellemek için elini gözlerinin ününe götürdü, kemikleri öyle seçiliyordu ki şeffafmış hissi veriyordu insana. Adam sabit gözlerle, elindeki işe ara verip öylece oturdu bir süre. Karşısında duran kişiye bakmadan evvel, her seferinde önce bir sağa bir sola bakıyordu; sesle yer arasında bağlantı kurma alışkanlığını yitirmişti sanki; böyle bakınmadan konuşmuyordu asla, sonra da ne diyeceğini unutuyordu.
Defarge, bir yandan Mr. Lorry'ye eliyle gelmesini işaret ederken, "O ayakkabıları bugün mü bitireceksin?" diye sordu adama.
"Ne dedin?"
"O ayakkabıları illa bugün mü bitirmen gerekiyor?"
"İlla bitmesi gerekmiyor. Sanırım... bilmiyorum."
Ama bu soru yanda bıraktığı işini hatırlatmıştı ve gene önündeki işin üzerine eğildi.
Mr. Lorry genç kızı kapının yanında bırakarak sessizce onlara doğru ilerledi. Defarge'ın yanında bir-iki dakikalığına dikildiği sırada ayakkabıcı başını kaldırıp baktı. İkinci bir kişiyi gördüğüne hiç şaşırmamış gibiydi, ama o sırada tek elinin titrek parmakları dudaklarını buldu (hem dudakları hem tırnakları aynı soluk kurşun rengindeydi), sonra gene işine kaydı eli ve bir kez daha ayakkabının üzerine büküldü. Bu bakış ve tavır çok anlık bir şeydi.
"Bak bir ziyaretçin var," dedi Mösyö Defarge.
"Ne dedin?"
"Bir ziyaretçin var."
Ayakkabıcı az önceki gibi başını kaldırıp baktı, ama elindeki işi bırakmamıştı bu defa.
"Bakın!" dedi Defarge. "İyi ayakkabıdan anlayan bir beyefendi var burada. Yaptığınız ayakkabıyı göstersenize. Bakın Mösyö."
Mr. Lorry ayakkabıyı eline aldı.
"Beyefendiye bunun hangi tür ayakkabı olduğunu ve yapanın adını söylesenize."
Öncekilerden daha uzun bir sessizlik oldu, sonra ayakkabıcı cevap verdi:
"Sorduğun şeyi unuttum. Ne demiştin?"
"Demiştim ki beyefendi için bunun hangi tür ayakkabı olduğunu söyleyebilir misiniz?"
"Bu bir bayan ayakkabısı. Genç bir hanım için yürüyüş ayakkabısı. Son moda. Modayı bilmiyorum. Ama elimde bir model vardı."
"Yapan kişinin adı nedir acaba?" dedi Defarge.
Ayakkabıcının elleri boş kaldığından önce sağ elini sol avucuna, sonra sol elini sağ avucuna koydu, sonra elini sakallı çenesinde gezdirdi ve hiç aralık vermeden belli aralıklarla buna devam etti. Konuştuğunda onu içine düştüğü boşluktan çıkarmak, çok zayıf bir insanı ayıltmaya benziyordu ya da ölmekte olan bir adamın ruhunu bir ümit korumaya.
"Adımı mı sordun?"
"Evet adını sordum."
"Yüz Beş, Kuzey Kulesi."
"Bu kadar mı?"
"Yüz Beş, Kuzey Kulesi."
Ne iç çekişi ne de inlemeyi andıran yorgun bir ses çıkararak sessizlik bozuluncaya kadar yine önündeki işe eğildi.
"Aslında ayakkabıcı değilsiniz değil mi?" dedi Mr. Lorry, gözlerini üzerinden ayırmadan.
Adamın bezgin gözleri sanki soruyu ona aktarırmış gibi Defarge'ın üzerine çevrildi; ama o yandan yardım gelmeyince etrafa bakınıp sonra da soruyu sorana döndü.
"Aslında ayakkabıcı değil miyim? Hayır, ayakkabıcı değildim aslında. Ben... ben burada öğrendim bunu. Kendi kendime. Şey için izin istedim-"
Orada takıldı, dakikalarca, elleriyle az önceki rutin hareketleri tekrar etti gene. Derken gözleri nihayet, yavaşça, az önce bıraktıkları o yüze döndü ve buna odaklandıklarında, ayakkabıcı uykudan yeni uyanıp önceki gece konuşulan bir konuya dönen birinin edasıyla kaldığı yerden devam etti.
"Şey için, kendi kendime öğrenmek için izin istedim ve beni uzun süre uğraştırdıktan sonra verdiler, o zamandan beri ayakkabı yapıyorum."
Ayakkabıcı, elinden alınan ayakkabıya uzandığında Mr. Lorry, gözleri hâlâ ısrarla adamın üzerinde, şöyle dedi:
"Mösyö Manette, beni hiç hatırlamadınız mı?" Ayakkabı yere düştü ve ayakkabıcı, gözlerini soruları soran adamın üzerine dikti.
"Mösyö Manette," dedi Mr. Lorry elini Defarge'ın koluna koyarak; "bu adamı hiç hatırlamıyor musunuz? Bir bakın ona. Bana bakın. Gözünüzün önüne hiç eski bankacı, eski işiniz, eski hizmetliniz, eski zamanlar gelmiyor mu Mösyö Manette?"
Yıllarca tutsak kalmış adam oturduğu yerden gözlerini dikip bir Mr. Lorry'ye, bir Defarge'a baktı, alnının ortasında silinmeye yüz tutmuş zekânın izleri, üzerine çöken siyah sisi yavaş yavaş dağıtıyordu. Derken zihni bulutlandı gene, sonra belirsizleşip tamamen yok oldu; ama bir süre için oradaydılar. Duvarın dibinden onu görebileceği bir noktaya ağır ağır ilerleyen ve şimdi de dikildiği yerden onu izleyen genç kızın güzel yüzündeki ifade ise aynıydı; ilk başta, onu görmesine engel olmak sebebiyle değilse de, korkuyla karışık bir merhametle yüzüne götürdüğü elleri şimdi ona doğru uzanıyor, bir hayaletinkini andıran yüzünü sıcak göğsüne bastırma ve ona tekrar hayat ve umut verme heyecanıyla tir tir titriyordu –kızın güzel, genç yüzündeki ifade adamınkiyle o kadar aynıydı ki (ama kızınkinin havası daha güçlüydü) sanki hareket halindeki bir ışık adamdan kıza geçmiş hissi uyandırıyordu insanda.
Adamın üzerine yine bir karanlık çökmüştü. Az öncekinden çok daha az dikkatle iki adama baktı ve gözleri o loş dalgınlıkta yerini buldu gene ve önceki gibi bir sağa bir sola baktı. Sonunda uzun ve derin bir iç çekişle ayakkabıyı yerden alıp işine devam etti.
"Onu hatırladınız mı mösyö?" diye sordu Defarge fısıltıyla.
"Evet; bir an için. Önce hiç umudum yoktu ama sonra bir anda, bir zamanlar çok iyi bildiğim o yüz olduğu gibi canlandı gözümde. Hışşt! Neyse haydi biraz geri çekilelim. Yavaş!"
Genç kız tavanarasının duvarından uzaklaşıp adamın oturduğu tezgâha yaklaşmıştı iyice. Ayakkabıcı işinin üzerine öyle eğilmişti ki, her an uzanıp kendisine dokunabilecek bir elin farkında olmayışı vahim bir durumdu.
Çıt çıkmıyordu. Kız adamın yanında bir ruh gibi öylece durdu bir süre ve adam işinin üzerine eğilmeye devam etti.
Bir ara elindeki aleti bırakıp falçatayı alması gerekti. Falçata kızın dikildiği tarafın aksi tarafında, yerdeydi. Ayakkabıcı tam bunu yerden almış, gene işinin üzerine eğilmek üzereydi ki gözleri kızın elbisesinin eteklerine takıldı. Başını yukarı kaldırdığında onun yüzüyle karşılaştı. Onları seyreden iki adam öne atılacak gibi oldu, ama genç kız eliyle durmalarını işaret etti. Ayakkabıcının bıçakla ona saldırmasından hiç korkmamıştı kız ama diğerleri korkmuştu bundan.
Ayakkabıcı korku dolu gözlerle kıza baktı ve az sonra dudakları oynamaya başladı, ama anlamlı bir ses çıkmıyordu daha. Derken o telaşlı ve yorgun nefesinin arasında kesik kesik bir şeyler çıktı ağzından:
"Kim bu?"
Yanaklarından yaşlar süzülürken ellerini dudaklarına götürdü kız ve öperek adama gönderdi; ardından sanki onun harap haldeki başım göğsüne yaslarmış gibi ellerini göğsünün üzerinde kavuşturdu.
"Sen zindancının kızı mısın?"
Genç kız içini çekerek, "Hayır," dedi.
Kız konuşamayacak kadar heyecanlı, sessizce adamın yanına oturdu. Ayakkabıcı kenara çekilir gibi oldu ama kız elini onun kolunun üzerine koydu. Bunun üzerine adamın bedeni tuhaf bir heyecanla ürperdi; elindeki bıçağı kenara koyarak gözlerini kızın üzerine dikti.
Kızın uzun bukleli altın sarısı saçları alelacele yana atılmış, boynundan aşağı dökülmüştü. Adam elini yavaşça uzatarak kızın saçını tuttu ve inceledi. Ama tam bu sırada aklı karıştı ve gene derin bir iç çekerek ayakkabının üzerine eğildi.
Fazla uzun sürmedi bu. Kız elini adamın kolundan çekerek omzuna koydu. Ayakkabıcı bir kaç kere dönüp hâlâ orada olduğundan emin olmak ister gibi kuşkulu bir şekilde kızın eline baktıktan sonra ayakkabıyı kenara bırakarak elini yakasına götürdü ve ucunda katlı bir bez parçası bağlı olan kararmış bir ip çıkardı. Bunu dikkatle dizlerinin üzerinde açtı, içinde çok az miktarda saç vardı, eski günlerde parmağına doladığı uzun altın sarısı üç-beş tel saç.
Sonra kızın saçını gene tutup dikkatle baktı buna. "Aynısı. Nasıl olabilir! Ne zamandı! Nasıl olmuştu!"
İfadesindeki bütün yoğunluk adamın alnına kaymıştı, aynı ifadenin kızda da olduğunu fark etti. Onu ışığa çevirip bir kez daha baktı.
"Başını omzuma dayamıştı, çağrıldığım akşamdı –gideceğimden korkmuştu, ama ben hiç korkmamıştım– ve Kuzey Kulesi'ne götürüldüğümde üzerimde bunları buldular. 'Bana bırakır mısınız bunları? Buradan kaçmama yardımcı olmaz ama ruhuma iyi gelir.' Böyle dedim onlara. Çok iyi hatırlıyorum."
Bu sözleri sarf edebilmek için dudakları epeyce hazırlık yapmıştı. Ama ağzından ağır ağır dökülürken gayet tutarlıydılar.
"Nasıl olmuştu bu? Sen miydin yoksa?"
Ayakkabıcının kıza doğru dönmesiyle iki adam bir kez daha telaşla öne atıldılar. Ama genç kız, adamın gözleri hâlâ üzerinde, tüm sakinliğiyle oturmaya devam edip alçak sesle, "Yalvarırım beyler, yaklaşmayın, hiçbir şey söylemeyin, kıpırdamayın yerinizden!" dedi.
"Dur!" diye haykırdı adam. "Kimin sesiydi bu?"
Bu haykırışla birlikte ellerini kızın üzerinden çekerek karmakarışık olmuş ak saçlarına götürdü. Yitirmişti onu, ayakkabı yapma becerisi dışında her şeyi yitirmişti; küçük paketini yeniden katlayıp güvenli bir şekilde koynuna sakladı; ama gözleri hâlâ genç kızın üzerindeydi ve efkârlı efkârlı başını salladı.
"Yok ama yok; sen çok gençsin, çok tazesin. O olamazsın. Bir de şu mahkûma bak. Bunlar onun bildiği eller değil, bu onun bildiği yüz değil, bu hiç duymadığı bir ses onun. O kadın, o adam –Kuzey Kulesi'nde geçen onca yılın öncesinde– çok eskide kaldılar. Senin adın ne güzel melek?"
Adamın ses tonu ve tavırlarındaki bu yumuşama üzerine genç kız diz çöküp güzel ellerini babasının göğsüne dayadı:
"Ah efendim, başka bir sefer benim de, annemin de, babamın da adını öğreneceksiniz ve nasıl olup da onların zorlu hikâyesini hiç bilmediğimi de. Ama şimdi, hele ki burada söyleyemem size. Size şimdi burada tek söyleyebileceğim, yalvarırım bana sarılın, kutsayın beni. Öpün beni, öpün lütfen! Ne olursunuz!"
Adamın soğuk beyaz kafası, kızın "özgürlüğün ışığı"ymış gibi parlayan ve kendisini hem ısıtan hem de aydınlatan pırıl pırıl saçlarına karıştı.
"Eğer sesimi eskiden kulağınızı okşayan sese –öyle midir bilmem, ama umarım öyledir– benzettiyseniz, bırakın gözyaşlarınızı aksın! Eğer saçıma dokunduğunuzda bir şey size genç ve özgür günlerinizde göğsünüze yasladığınız o sevgili başı hatırlattıysa bırakın gözyaşlarınız aksın! Eğer size tüm saygı ve hürmetimle hizmet edebileceğim bir Yuvadan bahsettiğimde bu size eski günlerde, zavallı yüreğiniz eriyip giderken dağılan bir Yuvayı anımsattıysa bırakın gözyaşlarınız aksın!"
Genç kız ayakkabıcıyı boynundan tutarak göğsüne yasladı ve onu bir çocuk gibi salladı.
"Eğer size ıstırabınızın sona erdiğini, buraya buna son vermek için geldiğimi, İngiltere'ye gidip huzur ve rahatlık içinde yaşayacağımızı söylediğimde, bu size hayatınızın nasıl heba olduğunu ve anavatanımız Fransa'da başınıza ne kötü işler geldiğini hatırlatırsa, bırakın gözyaşlarınızı aksın! Size adımı, sağ babamın ve ölmüş annemin adını söylediğimde, dahası onurlu babamın önünde diz çöküp zavallı annemin sırf bana olan sevgisi yüzünden babamla ilgili acı gerçeği benden sakladığını, bu yüzden de gece gündüz onu düşünüp ağlayamadığımdan dolayı beni affetmesi için babama yalvarmak zorunda kaldığımı öğrendiğinizde, bırakın gözyaşlarınız aksın! Bırakın gözyaşlarınız hem onun için, hem de benim için aksın! Ah güzel beyler, Tanrı'ya şükürler olsun! Onun o kutsal gözyaşlarını yüzümde, hıçkırıklarını kalbimde duyuyorum. Ah! Tanrı'ya şükürler olsun, çok şükür Tanrım!"
Adam kızın kollarına iyiden iyiye gömülmüş, yüzü göğsüne düşmüştü; hem dokunaklı, hem de yapılan büyük yanlışı ve acıyı içinde barındıran öyle bir manzaraydı ki bu, iki adam da elleriyle yüzlerini kapadılar.
Tavanarasının sessizliği uzadıkça ve adamın kabaran yüreği ve titreyen bedeni, her fırtınadan sonra çöken sessizlik gibi durulduğunda –hayat denen fırtınanın eninde sonunda durulduğunu, huzur ve sessizlikle son bulduğunu gösteren bir insanlık simgesiydi bu– adamlar baba kızı yerden kaldırmak için öne atıldılar. Ayakkabıcı yavaş yavaş çökmüştü ve şimdi uyuşmuş gibi bitap bir halde yatıyordu yerde. Kızı da onunla beraber yere çökmüş ve başını kollarının arasına almıştı; saçları adamın üzerine vuran ışığı tamamen perdeliyordu.
Mr. Lorry üst üste burnunu çekerek onların üzerine doğru eğildiğinde genç kız elini kaldırarak, "Onu rahatsız etmeden Paris'den çıkarmayı ayarlayabilirsek, yani kapının önünden..."
"Ama durun. Bu yolculuk için uygun mu acaba babanız?" diye sordu Mr. Lorry.
"Bence burada kalmasından çok daha uygun olur, burası çok korkunç onun için."
Rahat duyabilmek için eğilen Defarge "Doğru," dedi. "Hepsi bir yana, Fransa'dan gitmek Mösyö Manette için pek çok yönden iyi olacak. Ne dersiniz bir posta arabasıyla atları ayarlayayım mı?"
"Başlı başına bir iş bu," dedi Mr. Lorry her zamanki gibi en kısa yoldan meseleyi özetleyerek, "ve eğer bir iş yapılacaksa bunu ben yapmalıyım."
"O zaman rica etsem," dedi Miss Manette, "şimdi bizi yalnız bırakabilir misiniz? Bakın ne kadar sakinleşti, bizi yalnız bırakmaktan korkmanıza hiç gerek yok. Ne olacak ki? Eğer rahatsız edilmememiz için bizi kilitlerseniz, eminim geri döndüğünüzde onu aynı bıraktığınız gibi sessiz bulacaksınız. Her halükârda, siz dönene kadar ben ona göz kulak olurum, sonra da onu doğruca ahır götürürüz."
Ne Mr. Lorry ne de Defarge onları yalnız bırakmaya gönüllüydü ve birinden birinin kalmasının iyi olacağını düşünüyorlardı. Ancak ayarlanması gereken sadece araba ve atlar değil, seyahat belgeleri de vardı; dahası zaman daralıyor, gün sona eriyordu, böylece yapılması gereken işleri alelacele paylaşıp yanlarından ayrıldılar.
Sonra karanlık çöktüğünde kız babasının tarafındaki sert zemine başını dayayıp onu izledi. Karanlık arttıkça arttı ve duvardaki çatlaklardan içeri bir ışık süzülünceye kadar, baba kız orada öylece, sessizce uzandılar.
Mr. Lorry ve Mösyö Defarge yolculuk için bütün hazırlıkları yapmış; yanlarına pelerin, atkı gibi şeylerin yanında ekmek, et, şarap ve sıcak kahve de almışlardı. Mösyö Defarge getirdiği yiyecekleri ve feneri ayakkabıcının tezgâhının üzerine koydu (tavanarasında, bu otlu minderden başka yer yoktu), ardından Mr. Lorry ile beraber mahkûmu uyandırıp yerden kalkmasına yardımcı oldular.
O korku dolu şaşkın yüzüne bakan hiç kimse ayakkabıcının aklından geçenleri tahmin edemezdi. Ne olduğunu biliyor muydu, kendisine söylenenleri anlamış mıydı, artık özgür olduğunu biliyor muydu, kimseler çözemezdi bunu. Onunla konuşmayı denediler; ama kafası o kadar karışıktı ve o kadar ağır cevap veriyordu ki, onun bu şaşkın halinden ürktüler ve şimdilik onunla daha fazla uğraşmamaya karar verdiler. Arada bir çılgın gibi başını ellerinin arasına alıp sallanıyordu, daha önce hiç yapmadığı bir şeydi bu; öte yandan kızının sesini duymak çok hoşuna gidiyordu ve o ağzını açar açmaz dönüp hemen bakıyordu.
Uzun süre baskı görmüş ve emirlere uymaya alışmış bir adamın itaatkâr haliyle kendisine verilen yiyecekleri yedi, içecekleri içti, pelerini ve diğer öteberiyi giydi. Kızı kolunu ona doğru uzattığında, hemen onun elini iki elinin arasına alıp sımsıkı tutarak karşılık verdi.
Merdivenleri inmeye başladılar, Mösyö Defarge elinde fenerle önden iniyordu, bu küçük alayın en gerisinde ise Mr. Lorry vardı. Uzun basamakların daha birkaç tanesini inmişlerdi ki ayakkabıcı durarak tavana ve çevresine baktı.
"Buraya gelişinizi hatırlıyor musunuz yoksa babacığım? Bu basamakları çıkışınızı?"
"Ne dedin?"
Kız sorusunu tekrar edemese de, o sanki tekrar etmiş gibi, bir cevap mırıldandı.
"Hatırlamak mı? Hayır, hatırlamıyorum. Çok uzun zaman önceydi."
Hücresinden o eve getirilişine dair hiçbir şey hatırlamadığı apaçık ortadaydı. "Yüz Beş, Kuzey Kulesi," diye mırıldandığını duydular ve etrafa baktığında uzun yıllar boyunca kendisini kuşatmış olan güçlü kale duvarlarını gördüğünü anladılar. Avluya vardıklarında ayakkabıcı içgüdüsel olarak yürüyüşünü değiştirdi, orada bir açılıp kapanan köprü olmasını bekliyordu; ama köprü falan yoktu ortada, kapının önünde bekleyen arabayı gördüğünde kızının elini bırakarak, başını tekrar ellerinin arasına aldı.
Kapının önünde hiç kimse yoktu; onca pencereden tek bir kişi bile bakmıyordu ve yoldan tesadüfen bile geçen tek bir insan bile yoktu. Etrafta doğal olmayan bir sessizlik ve ıssızlık vardı. Bir tek kişi göze çarpıyordu, o da –kapının kenarına yaslanmış, gözü elindeki örgüden başka hiçbir şeyi görmeyen– Madam Defarge idi.
Önden mahkûm, arkasından kızı tam arabaya binmişlerdi ki, adamın acıklı bir şekilde ayakkabıcı aletlerini ve yarım kalan ayakkabılarını sormasıyla Mr. Lorry'nin ayağı basamakta kaldı. Madam Defarge hemen kocasına seslenip adamın istediklerini getireceğini söyledi ve gitti, örgüsünü öre öre avludaki fenerlerin arasından geçti. Eşyaları çabucak getirip adama verdi ve hemen ardından gene kapının kenarına dayanarak, gözü başka bir şey görmeden örgüsüne devam etti.
Defarge sürücünün yanına çıkarak, "Çıkış kapısına götür!" dedi. Posta arabasının sürücüsü kırbacını şaklattı ve tepede sallanan sokak lambasının cılız ışığı altında yola koyuldu.
Daha güzel sokaklarda ışıl ışıl parlayan, daha kötülerindeyse daha da cılız bir ışıkla sallanan sokak lambalarının altından ve ışıklı dükkânların, neşeli kalabalıkların, aydınlık kafelerin ve tiyatroların yanından geçerek şehrin çıkış kapılarından birine vardılar. Nizamiyede ellerinde fenerlerle askerler duruyordu. "Belgelerinizi çıkarın yolcular!"
Defarge aşağı indi ve adamı ciddi bir tavırla kenara çekerek, "Buyurun memur bey," dedi, "içerideki ak saçlı adamın belgeleri burada. Onunla beraber bana bu belgeleri de teslim ettiler şeyde..." Sesini alçalttı, fenerli askerlerin arasında telaşlı bir kıpırtı oldu ve içlerinden bir tanesi üniformalı bir kol tarafından arabanın içine doğru uzatıldı ve bu üniformalı kolun sahibi gözler, hiç de sıradan olmayan bir ifadeyle, ak saçlı beyin üzerine dikildi. "Tamam. Geçebilirsiniz!" sesi geldi üniformadan. "Adieu!" dedi Defarge. Böylece, ışığı giderek zayıflayan küçük fener ormanının altından, koca yıldız ormanının altına doğru ilerlediler.
Hareketsiz ve ebedi ışık kemerinin altındaydılar; ışıklar bu küçük dünyadan öyle uzaktı ki, âlimlerin dediğine göre ışınların bile bundan haberdar oldukları şüpheliydi, uzayda her şeyin bitip yok olduğu bir noktaydı bu sanki; gecenin gölgeleri genişleyip koyulaştı. Bütün o soğuk ve sarsıntılı yol boyunca, gün ağarıncaya dek, gölgeler bir kez daha –mezarından çıkarılan adamın karşısında oturmuş olan ve adamın hangi incelikli güçleri sonsuza dek kaybettiğine, hangilerinin telafisinin mümkün olduğuna kafa yoran– Mr. Lorry'nin kulağına eski soruyu fısıldadılar:
"Umarım dirilmek istiyorsunuzdur, öyle mi?"
Cevap aynıydı:
"Bilemiyorum."
İkinci Bölüm
Altın İp
I
Beş Yıl Sonra
Temple Bar'ın yanındaki Tellson Bankası 1780 yılında bile eski moda duruyordu. Çok küçük, karanlık ve kullanışsızdı. Eski moda bir yerdi, gelgelelim kurumun ortakları sahip oldukları değerlerin etkisiyle buranın küçüklüğünden, karanlığından, çirkinliğinden ve kullanışsızlığından gurur duyarlardı. Hatta bu özelliklerin bankanın itibarını artırdığını düşünerek böbürlenir, böyle uygunsuz koşullar olmasa oranın da bu kadar saygın olmayacağı düşüncesini taşırlardı. Bu pasif bir düşünce değil, daha uygun alana sahip iş yerlerine yönelttikleri aktif bir silahtı. Dediklerine göre, Tellson'un ne daha büyük bir alana, ne ışığa, ne de gösterişe ihtiyacı vardı. Noakes ve Ortakları Şirketi'nin ya da Snooks Kardeşler Şirketi'nin vardı belki; ama çok şükür Tellson'un böyle bir şeye ihtiyacı yoktu!
Bankanın ortaklarından birinin oğlu, Tellson'u yeniden inşa etmeyi önerecek olsa babası onu mirastan yoksun bırakırdı. Bankanın bu açıdan ülkenin halinden farkı yoktu; bunca yıldır uygunsuz olsa da saygınlığını koruyan kanun ve gelenekleri baştan düzenlemeyi öneren oğullarını mirastan yoksun bırakıyordu o da.
Böylece Tellson, kullanışsızlığın muzaffer kusursuzluğu olarak bilinir oldu. Menteşesinden çıkan cılız bir gıcırtı eşliğinde, aptalca size inat eden kapıyı hızla açtıktan sonra düşercesine iki basamak inip Tellson'dan içeri girer ve kendinizi sefil bir küçük dükkânda bulurdunuz, iki küçük vezne vardı burada ve insanların en yaşlısı sanki rüzgâr hışırdatmış gibi çekinizi sallardı elinde, sonra da olabilecek en kirli pencerelerin, sürekli Fleet Caddesi'nden sıçrayan çamurlara maruz kalan, dahası bizzat kendi demir çubukları ve Temple Bar'ın ağır gölgesiyle iyice kirlenen pencerelerin önünde imzanızı incelerdi. Eğer işiniz üst düzey birilerini görmeyi gerektiriyorsa arka tarafa, hükümlülerinkine benzer bir bölüme alınırdınız ve o mühim kişi iki eli cebinde yanınıza gelinceye kadar boşa harcanmış hayatınızı düşünürdünüz ve o geldiğinde bu kişiyi o kasvetli alacakaranlıkta zor seçerdiniz. Paranız, açılıp kapandıkça parçaların burnunuza oradan da boğazınıza kaçtığı kurtlu ve eski ahşap çekmecelere girip çıkardı. Kâğıt paralar, sanki hızla paçavraya dönüşüyormuş gibi küf kokardı. Altın ve gümüşler, lağım çukurunun hemen yanında istiflenir ve bu pis birliktelik iki güne kalmadan bütün parlaklığını götürürdü bunların. Senetlere gelince mutfak ve bulaşıkhaneden bozma odalarda dururdu ve parşömen kâğıdındaki bütün yağlar bankanın havasına karışırdı. İçinde aile belgelerinizin olduğu daha önemsiz kutular yukarı kata, büyük bir yemek masası barındıran, ama üzerinde hiç yemek yenmemiş olan bir odaya giderdi, bunların içlerinde eski sevgilinizin ya da küçük çocuklarınızın size yazdığı ilk mektuplar olurdu ve bunlar çoğunlukla Temple Bar'ın pencerelerinde, Habeşistan[11] ve Ashantee'de[12] uygulanan o duygusuz gaddarlık ve vahşeti anımsatırcasına beliren kafalar tarafından gözetlenmenin dehşetinden 1780 yılında bile daha yeni kurtulmuş olurdu.
Aslında o zamanlarda, ölüm cezası pek çok iş yeri ve kurum için olduğu kadar Tellson için de oldukça revaçta bir çözümdü. Ölüm her konuda Doğanın çaresiyken neden kanunlar için olmasındı? Böylece kalpazan Ölüm cezası aldı; sahte para basan Ölüm cezası aldı; yetkisi olmadan mektup açan Ölüm cezası aldı; kırk şilin çalan hırsız Ölüm cezası aldı; Tellson Bankası'nın önünden at kaçıran da, üçkâğıtçı da, öyle ya da böyle, bir şekilde Suç'a bulaşan herkes Ölüm cezası aldı. Suçları engellemiyordu aslında bu uygulama –hatta tam tersi bir etki yarattığını vurgulamakta yarar var– ama tek tek her bir olaydaki sorunu temizliyor, geriye ilgilenilecek bir mesele bırakmıyordu. Nitekim Tellson da, o zaman, dönemin diğer büyük şirketleri gibi pek çok can almıştı, öyle ki eğer kelleler çöpe atılacağına, Temple Bar'a dizi dizi sıralanmadan önce aşağıda tutulsalardı, zemin kata vuran o azıcık ışığı da önemli ölçüde kesmiş olurlardı.
Tellson Bankasında, çeşit çeşit karanlık dolapların arasına sıkışmış yaşlı yaşlı adamlar işlerini büyük bir ciddiyetle sürdürüyorlardı. Tellson'un Londra şubesine genç bir memur aldıklarında yaşlanıncaya kadar onu bir yerlerde saklarlardı. Onu, bir peynir gibi, karanlık bir yerde saklarlardı, ta ki üzerine Tellson tadı ve mavi küfü sininceye kadar. İşte o zaman ortaya çıkmasına izin verilirdi ve o da koca koca defterlerin arasına gömülür, üzerinde pantolonu ve tozluklarıyla kurumun o genel ağır havasına karışırdı.
Tellson'un kapısının önünde –çağrılmadığı sürece asla içeri girmeyen– getir götür işleri yapan bir adam dururdu, bazen eşya bazen haber taşıyan bu kişi bankanın canlı levhası gibiydi. Mesai saatlerinde hep oradaydı, yapması gereken bir ayak işi varsa giderdi, öyle zamanlarda da yerinde oğlu dururdu; yüzünden haylazlık akan on iki yaşındaki çocuk babasının kopyasıydı. İnsanlar, Tellson'un getir götür işlerini yapan bu adamı idare ettiklerini bilirlerdi. Banka bu vasıftaki insanlara daima müsamaha göstermişti, zaman ve şartlarla birlikte posta işine kadar gelmişti. Soyadı Cruncher'dı ve gençliğindeki karanlık işlerden vazgeçtikten sonra Houndsditch'in doğu bölgesindeki kilisede Jerry adını almıştı.
Yer, Mr. Cruncher'ın Whitefriars, Hanging-sword Vadisi'ndeki şahsi meskeniydi; zaman ise, Anna Domini[13] bin yedi yüz seksen senesiydi, (Mr. Cruncher, Efendimizin yılı yerine hep Anna Domino derdi; anlaşılan miladi dönemin popüler bir oyunun icadından sonra, buna kendi adını ekleyen bir hanımefendi tarafından başlatıldığını sanıyordu,) rüzgârlı bir mart sabahında, saatler yedi buçuğu gösteriyordu.
Mr. Cruncher'ın evi iyi bir mahallede değildi, içinde camlı bir bölme olan oda tek sayılsa da iki odalı denebilirdi buraya. Ama çok temiz tutarlardı bunları. Erken olduğu halde o rüzgârlı Mart sabahında Cruncher'ın yattığı oda çoktan süpürülmüştü bile ve kahvaltı için hazırlanmış tabak ve fincanların olduğu ahşap masaya tertemiz beyaz bir örtü serilmişti.
Mr. Cruncher, kırkyama yatak örtüsünün altında Harlequin[14] gibi uzanıyordu. İlk başta derin uyuyordu ama sonra yavaş yavaş kıpırdanmaya, sağa sola dönmeye başladı ve nihayet çarşafları parçalayacakmış gibi duran kirpi saçlarıyla doğruldu yerinden. Bulunduğu yerden müthiş bir öfkeyle bağırdı;
"Gene mi başladın yaa!"
Tertipli ve hamarat görünüşlü bir kadın, lafı üstüne alınarak telaş ve korku içinde diz çöktüğü köşeden kalktı.
"Söylesene!" dedi Mr. Cruncher, yerdeki çizmelerini aranırken. "Gene mi başladın?"
Sabahı bu ikinci selamlamayla karşıladıktan sonra, üçüncü olarak kadına çizmesinin tekini fırlattı. Çizme çamur içindeydi ve bu da Mr. Cruncher'ın evi geçindirme şekline dair tuhaf bir durumu ortaya koyuyordu, çünkü adam bankadan eve genelde temiz çizmelerle gelmesine rağmen ertesi sabah uyandığında aynı çizmeleri çamura bulanmış halde bulurdu.
"Söylesene be," dedi Mr. Cruncher, hedefi kaçırdıktan sonra tonlaması da değişmişti; "Ne halt ediyorsun, baş belaaası?"
"Sadece dua ediyordum."
"Sadece dua ediyormuş! Aman ne iyi kadın! Sen etsen etsen beddua edersin bana."
"Beddua etmiyordum; gerçekten senin için dua ediyordum."
"Etmiyordun. Etsen bile bir halta yaramaz. Baksana! Anan ne iyi kadınmış Jerry, babanın mutluluğuna engel olmak için beddua ediyor. Ne kadar saygılı bir anan var, değil mi evlat? Bir de dindar ki; atmış kendini yerlere, bir tanecik oğlunun ağzından ekmeğini kapmak için dua ediyor resmen kadın."
Bu sözlerden rahatsız olan küçük Cruncher –üzerinde bir gömlek vardı– annesine dönerek yiyeceklerinin gitmesine şiddetle itiraz etti.
"Ne sandın be inatçı kadın," dedi Mr. Cruncher, kasıtsız bir tutarsızlıkla, "dualarının bir işe yarayacağını mı sandın? Ne olacak ki karşılığında?"
"Dua etmek içimden geliyor Jerry. Başka bir şey değil."
"Başka bir şey değilmiş," diye tekrar etti Mr. Cruncher. "Bir değeri yok yani. Ne olursa olsun, bir daha benim için dua etme sakın. İstemiyorum. Sen böyle yerlerde gizli gizli diz çöktün, diye işim kesat gitmeyecek. İlla diz çökeceksen, kocanın ve oğlunun hayrına diz çök, onlara karşı değil. Eğer senin gibi tuhaf bir kadın, şu çocuğun da senin gibi tuhaf bir anası olmayaydı geçen hafta bu kadar beddua edileceğime ve bu kadar zarar görüp talihsiz oyuna geleceğime bir dolu para kazanırdım. Öyle değil mi?" dedi Mr. Cruncher, bir yandan da giyiniyordu, "Öyle olmasa, hangi dua ya da üfürük geçen haftayı namuslu bir esnaf için böyle bir talihsizliğe dönüştürebilirdi! Hadi Jerry, giyin sen de oğlum ve ben çizmelerimi temizlerken anana göz kulak ol, eğer gene diz çöktüğünü görürsen falan hemen bana haber ver. Bana bak," dedi gene kansına, "bir daha böyle konuşmayacağım seninle. Bir at arabası kadar sarsağım şu anda, afyon çekmiş gibi uykum var, her yanım öyle gerildi ki acı nereden geliyor hissetmiyorum bile, ben miyim bir başkası mı, cebimde beş kuruş para da yok ve bence sen cebime beş kuruş para girmesin, diye sabahın köründen akşama kadar dua ettiğin için böyle, bu duruma daha fazla tahammül etmeyeceğim. Baş belaaası, anladın mı beni?"
Tüm bu lafların üzerine bir de homurdanmaya başlamıştı adam, "Tabii ya! Sen dindarsın. Kocan ve çocuğunla ilgili bir konuda ters gitmezsin, di mi? Yapmazsın öyle şey!" İçinde kabaran öfkeyi bütün alaycılığıyla kusan Mr. Cruncher çizmelerini temizlemeye başladı ve işe gitmek için hazırlandı. Bu arada kirpi saçları nispeten yumuşak olan ve gözleri babasınınki gibi birbirine yakın duran oğlu, kendisinden istendiği şekilde, gözünü annesinin üzerinden ayırmıyordu hiç. Yattığı o küçücük alanda giyinirken boyuna kafasını uzatıp, "Annem dizüstü çöküyor. –Heey, baba!" diye bağırarak zavallı kadını rahatsız ediyor ve bu uyduruk paniği yarattıktan sonra kayıtsız bir sırıtışla geri çekiliyordu.
Mr. Cruncher'ın siniri, kahvaltıya oturduğunda bile geçmemişti. Mrs. Cruncher'ın sofrada şükretmesine sinir oldu.
"Aman be Baş belaaası! Kapıyorsun? Gene mi?"
Karısı yalnızca "şükrettiğini" söyledi.
"Etme!" dedi Mr. Cruncher etrafına bakınarak, sanki bir somun ekmek karısının duasının ardından ortadan kaybolacaktı. "Ne evde ne de evin dışında kutsanmak istemiyorum. Soframdaki yiyeceklerin de kutsanmasını istemiyorum. Anladın mı?"
Sanki bütün gece bir ziyafette tıkınıp durmaktan gözüne uyku girmemiş gibi, kan çanağına dönmüş gözleri ve tüm suratsızlığıyla kahvaltıyı yemekten çok mahvetti ve bir hayvanat bahçesinin herhangi bir dört ayaklı sakini gibi homur homur homurdanmaya devam etti. Saat dokuza doğru, dağılmış görüntüsünü toparlayıp olabildiğince saygın ve işadamı gibi bir havaya bürünerek kendi doğal halini sakladıktan sonra, işe doğru yola koyuldu.
O her ne kadar kendini "namuslu bir esnaf" olarak tanımlamayı sevse de, yaptığı işe ticaret demek çok zordu. Tüm malı, arkası krık bir sandalyeden bozma ahşap bir tabureydi, ki babasının yanında yürüyen küçük Jerry her sabah bunu bankanın Temple Bar'a en yakın olan penceresinin önüne taşırdı, bu tabure ve getir götür işi yapan adamı soğuktan ve yağmurdan korumak amacıyla geçen her türlü araçtan toplanan avuç dolusu saman o günkü karargâh malzemelerini oluştururdu. Görev noktasındaki Mr. Cruncher, Fleet Caddesi ve Temple için, o Bar kadar bilindik bir figürdü, tabii bir o kadar da sevimsiz.
Dokuza çeyrek kala karargâh alanına varmış ve üç köşeli şapkasıyla Tellson'a giden en yaşlı adamlara selam vermeye hazır durumda olan Jerry, bu rüzgârlı mart sabahında, yanında küçük Jerry ile makamındaki yerini aldı; küçük Jerry, şiddetli fiziksel ve zihinsel zarar verme amacını uygulayabileceği kadar küçük olan çocukları bulmak için Temple Bar'da dolaşmadığı zamanlarda babasının yanında dururdu hep. Baba oğul birbirlerine çok benziyorlardı, sessizce Fleet Caddesi'ndeki sabah trafiğine bakarlarken sanki iki göz gibi duran kafalarıyla bir çift maymunu andırıyorlardı. Bu benzerlik rastlantısal değildi, büyük Jerry saman çöpünü ağzında çiğneyip tükürürken küçük Jerry de kırpışan gözlerle huzursuz huzursuz hem etrafı hem de babasını izliyordu.
Tellson Bankası'ndaki hizmetlilerden biri kapıdan dışarı başını uzatıp seslendi.
"Seni istiyorlar!"
"Yaşasın baba! İşe erken başladık!"
Küçük Jerry babasını uğurladıktan sonra tabureye oturdu, babasının deminden beri çiğnediği samana odaklandı gene ve düşüncelere daldı.
"Hep paslı! Parmakları hep paslı!" diye mırıldandı küçük Jerry. "Babam bütün o demir pasını nereden buluyor acaba? Burada demir pası yok ki!"