Gerçek şu ki, sonsuza dek yas tutacaksın. Sevdiğiniz birinin kaybının üstesinden gelemeyeceksiniz, onunla yaşamayı öğreneceksiniz. İyileşeceksin ve yaşadığın kayıp etrafında kendini yeniden inşa edeceksin. Tekrar bir bütün olacaksın ama asla aynı olmayacaksın. Sen aynı olmamalısın, sen de istemezsin. '
—Elisabeth Kübler-Ross
Yıllar önce, iki kızımı Afrika hakkında bir IMAX filmi izlemeye götürdüm. Karanlık tiyatroda 3 boyutlu gözlüklerimizle otururken, asla unutamayacağım bir sahne ortaya çıktı. Kamera bir fil sürüsünü takip ediyordu. Sürüdeki bebeklerden biri yeni ölmüştü. Anne fil kedere boğulmuş gibiydi. Bebeğini bırakmazdı. Bir süre sonra sürüdeki diğer filler onu bebeğinin cansız formundan nazikçe dürtmeye başladı. Bir süre direndi ama yavaş yavaş diğerlerinin ısrarcı ve nazik ikna edilmesiyle sürünün üzerine yürüdü. Kederi aşikardı.
3 Haziran'da Facebook COO'su Sheryl Sandberg, dokunaklı bir gönderi yayınladı Yahudi inancında dini bir yas dönemi olan sheloshim'in sona ermesine işaret ediyordu. 30 gün önce aniden yoldan geçen rahmetli kocası David için. Bayan Sandberg çok iyi tanındığı için, ani kaybı ve yas süreciyle ilgili ifşaları, keder ve yas değişimleri hakkında yenilenmiş bir tartışma dalgası başlattı.
25 yılı aşkın bir süredir özel muayenehanede çalışan bir psikolog ve travma uzmanı olarak, sadece mesleki tecrübemden değil, kişisel hayatımdan da keder hakkında öğrendiklerimi yazma zamanının geldiğine karar verdim.
'Kaybetmenin muazzam acısını aşmak ve hayatın yeni normaline geçişte çalışmak hakkında hiçbir rehber kitap yok.'
Yeryüzünde hayatlarında herhangi bir biçimde veya derecede keder yaşamamış bir insan yok. Bilincimiz olduğu andan itibaren, kayıp yaşarız ve bu nedenle de onu izleyen keder. Bebekler, bir bakıcıdan ayrıldıklarında keder ve sıkıntı yaşarlar, çocuklar evcil hayvanların ve hatta sevdikleri bir oyuncağın veya güvenlik nesnesinin kaybından dolayı acı çekerler. Yaşamımız boyunca yoğunluk ve anlam bakımından değişen kayıp ve keder hissetmeye devam ediyoruz.
Keder ve yas aşamaları üzerine çok şey yazılmıştır, ancak öyle olsa bile, kişi ani bir kayıpla karşılaştığında, onu çevreleyen herkes gibi bir belirsizlik alanına sürüklenir. Kaybın muazzam acısını aşmak ve hayatın yeni normaline geçişte çalışmak hakkında hiçbir rehber kitap yok. Çoğu zaman, yas tutma ihtiyacının yanı sıra, kişi aynı zamanda kendi kederini nasıl yaşadıklarına dair kendinden şüphe duymaya ve hatta utançtan rahatsız olur. Bir hasta bana ne sıklıkla henüz ağlamadığı veya sevdiği birini kaybettiğinde uyuşmuş hissettiği için suçluluk duygusuyla geldi? Başkalarının kederlenecek çok daha ciddi sorunları varken, hasta bir sevgilisinin, işinin, arkadaşlığın vb. Kaybından dolayı keder duyduğu için ne sıklıkla utanç duymuştur?
İşte öğrendiklerim. Keder ve yas söz konusu olduğunda kural kitabı yoktur. Her birey yas sürecini kendi tarzında ve kendi zamanında yaşar. Sevgili babam, ben küçük kızları büyütürken ve boşanma sürecinde aniden öldü. Bir süre şok oldum ve oldukça uyuşmuştum. Kişisel ve profesyonel hayatımın muazzam sorumluluklarına sarılıp annem için endişelenmek ve orada olmak (ayrıca derin bir şokta), onu bir arada tutmalı ve çalışmaya devam etmeliydim.
Ölümünden iki yıl sonra, kızlarımın uykuda kamp sandıklarını topluyordum. Her birinin getirmesine izin verilen iki kanvas spor çantasına her şeyi sığdıramadım. Aniden ağlayarak histerik oldum. Bir süre duramadım. Bu benim için karakteristik değildi. Birdenbire, anladım. Babamın kederliğini yapıyordum. İkinci Dünya Savaşı gazisi ve daha sonra bir mühendis olmuştu. Hayatım boyunca inanılmaz paketleme yetenekleriyle gurur duymuştu. Artık kamp gövdelerini toplamama yardım etmek için orada değildi. Bu kulağa ne kadar önemsiz gelse de, sonunda yokluğunun tüm gerçekliğini kavrayabildim ve acının yüzeye çıkmasına izin verdim.
'Bir kaybın kalıcılığını kabul etmek son derece karmaşık bir süreçtir ve kaybın kabulünün gerçekleşeceği tahmin edilebilir bir zaman çerçevesi yoktur.'
Bir kaybın kalıcılığının ortaya çıkması çoğu zaman oldukça uzun zaman alır. Bu nedenle yas tutma sürecinde başkalarına ve kendimize karşı sabırlı olmamız gerekir. Bir kaybın kalıcılığını kabul etmek son derece karmaşık bir süreçtir ve kaybın kabulünün gerçekleşeceği tahmin edilebilir bir zaman çerçevesi yoktur.
Keder pek çok biçimde gelir ve kendini pek çok şekilde gösterir. Şok genellikle kederin ilk aşamasıdır. Kişi ister kaçınılmaz bir sona hazırlansın ister ani bir kayıp olsun, hiç kimse birisini kaybetmenin ya da çok değerli bir şeyin getireceği gerçekliğe zihinsel olarak gerçekten hazırlanamaz.
Dünyadaki hemen hemen her din, bir ölümden sonra yas tutma ritüellerine sahiptir. Akut kaybın acısını atlatmak için bu yas ritüellerine katılmak evrensel bir insan ihtiyacıdır. Bununla birlikte, ritüeller sona erdiğinde ve resmi yas dönemi azaldığında, birey, içinde yaşadıkları yeni gerçeklikle yüzleşme yolculuğuna çıkmak için yalnız kalır. Ancak şokun azalmaya başlaması ve insanların normal hayatlarına geri dönmeye başlamasıyla daha derin yas tutma çalışmaları başlar.
Örneğin, travma alanında öğrendik ki, ruh sağlığı uzmanlarını olaydan hemen sonra bir travma sahnesine göndermenin çoğu zaman yararsız ve hatta hayatta kalanlar için rahatsız edici. Çoğu insanın keder çalışmasına gerçekten ihtiyaç duyduğu zaman, şokun zihinsel olarak azaldığı ve yeni normalin başlamaya başladığı zamandır. Bir felaketin veya ani bir kaybın hemen sonrasında, daha pratik konularla ilgilenilmesi gerekir. Örneğin, bir deprem kişinin evini harap ederse, en acil ihtiyaçlar duygusal değil, genellikle tıbbi yardım, barınak, yiyecek, vb. Gibi şeyleri kapsar. Ölüm anında cenaze düzenlemeleri yapmak çok önemli hale gelir. Psikolojik ihtiyaçlara ancak daha temel hayatta kalma gereksinimleri veya pratik konular ele alındıktan sonra giderilebilir.
“Bununla birlikte, dalganın içinden dalarsanız ve onun sizi yıkamasına izin verirseniz, hemen yüzeye çıkacak ve nefes almaya başlayacaksınız. Keder böyledir. '
Sayısız keder nedeni vardır. Sevilen birinin hastalığı ve ölümü, kişinin kendi hastalığı veya yaklaşan ölümü, arkadaşlıkların kaybı, bir işin, bir evin ve hatta bir rüyanın kaybı. Evrensel olan her zaman kaybın türü ya da doğası değil, insanların kederine tepki verme şeklidir, insan olan.
Şu anda şiddetli bir keder yaşayan iki çok değerli arkadaşım var. Biri dul kaldı, diğeri ise uzun süreli bir ilişkinin sona ermesinden dolayı acı çekiyor. Her iki arkadaşım da kayıpları farklı olaylardan kaynaklansa da çok acı çekiyor. Her ikisi de dünyadaki yeni statülerini ve ana kaybın parçası ve bununla ilgili olan sayısız kaybı anlamaya çalışıyor. Bu arkadaşların her ikisinin de çevrelerindeki insanların acılarına karşı sabırlı olmalarına ve dirençlerine inanmalarına ihtiyacı var. Her ikisinin de empati kurması gerekiyor ama acınmamalı. Her ikisi de hayatta kalacak, ancak acılarının en büyük olduğu anlarda yaşayacaklarını her zaman duymaları gerekmeyecek. Her ikisine de herhangi bir zamanda neye ihtiyaç duydukları sorulmalıdır.
Hastalarla yaptığım işlerde sıklıkla metafor kullanırım. Kederle uğraşırken genellikle kumsalda olma ve dalgalardan atlama imajını kullanırım. Bir dalga kırılırken ayağa kalkmaya çalışırsanız, suyun kuvveti tarafından yere serilirsiniz ve kendinizi dibe sürüklenirken, ne zaman ve havaya çıkıp çıkamayacağınızı merak edersiniz. Bununla birlikte, dalganın içinden dalarsanız ve sizi yıkamasına izin verirseniz, hemen yüzeye çıkacak ve nefes almaya başlayacaksınız. Keder böyledir. Bazen dalgalar halinde daha yumuşak ve bazen tsunami gibi gelir.
'Yas tutma söz konusu olduğunda tek çıkış yolu, kişinin kendini yargılamadan kendi sürecinden geçmesidir.'
Keder bizi kederle doldurur. Üzüntü bizi öldürmez, ama çok acıtıyor. Çoğu insan kederini ihtiyaç duyduğu zamanda atlatır, ancak makul sürenin sonunda kişi kendini işlev göremez bulursa ve yas süreci boyunca ilerleyemezse, birkaçı tıbbi veya psikiyatrik müdahale gerektirebilir. (buna patolojik yas denir). Yine makul süreler duruma ve kişiye göre değişir.
Tibet Budizminin ana ilkelerinden biri, acı çekmenin evrensel bir gerçek olduğudur. Yas tutma söz konusu olduğunda, tek çıkış yolu kişinin kendini yargılamadan kendi sürecinden geçmesidir. Kederi sona eren bir süreç olarak görmek yerine, belki de kederin kendi varlığımız için diğer tüm duygularımız kadar önemli bir yaşam gücü olduğunu kabul etmeye değer. Keder çekmiyorsak, o zaman hiç bağlanmamışız demektir. Hiç bağlanmadıysak, canlı ve insan olmadık.
Keder ortaya çıktığında, ihtiyaç duyduğunuz her şeyi ihtiyaç duyduğunuz sürece deneyimlemenize izin verin. Acıyı hissedin ama sonunda kendinizi daha az ızdırap içinde bulacağınızı ve bir gün duygularınıza daha iyi tahammül edebileceğiniz bir yere geleceğine inandığınızı bilin. Kendinize ve ruhunuzun hayatta kalma yeteneğine inanın. İnanç sahibi olma zamanı, ona en çok ihtiyaç duyduğunuz zamandır. Teşekkür ederim.
'Kederimizin katlanılamayacak kadar büyük olduğu görüldüğünde, kederimizin girdiği büyük aileyi düşünelim ve kaçınılmaz olarak, onların kolları, sempati ve anlayışları hakkında hissedeceğiz.'
-Helen Keller
Mehrdad Sadeghi M.D.'nin anısına