Enflasyon, bir ekonomide seçilmiş bir mal ve hizmet sepetinin ortalama fiyat düzeyinin belirli bir süre boyunca artış oranının nicel bir ölçüsüdür.
Önceki dönemlere göre daha az satın alan bir para biriminin genel fiyat seviyesindeki artış. Genellikle yüzde olarak ifade edilen enflasyon, bir ülkenin para biriminin satın alma gücündeki düşüşü ifade eder.
Enflasyon, bunun yerine fiyatlar düştüğünde ortaya çıkan deflasyonla karşılaştırılabilir.
Enflasyon:
Enflasyon oranı düşer, çünkü fiyatlar yükseldiğinde tek bir para birimi daha az mal ve hizmet satın alır. Bu satın alma gücü kaybı, sıradan insanlar için genel yaşam maliyetini etkiler ve sonuçta ekonomik büyümede yavaşlamaya yol açar. Ekonomistler, bir ülkenin para arzının büyümesi ekonomik büyümeyi aştığında sürekli enflasyonun gerçekleştiği konusunda hemfikirdir.
Buna karşı koymak için sorumlu para otoritesi, örneğin bir ülkenin merkez bankası, enflasyonu izin verilen sınırlar içinde tutmak ve ekonomiyi ayakta tutmak için gerekli önlemleri alır.
Değerlendirilen mal ve hizmet türüne göre farklı şekillerde ölçülen enflasyon, enflasyon oranı %0’ın altına düştüğünde mal ve hizmet fiyatlarında genel bir düşüşe işaret eden deflasyonun tersidir.
Enflasyonun nedeni, enflasyonun temelinde fiyatların artmasıdır, ancak bu çeşitli faktörlere bağlanabilir. Nedenleri açısından enflasyon üç türe ayrılır: talep yönlü enflasyon, maliyet yönlü enflasyon ve içsel enflasyon.
Talep çekme enflasyonu, bir ekonomideki toplam mal ve hizmet talebinin ekonominin üretken kapasitesinden daha hızlı artması durumunda ortaya çıkar. Daha yüksek talep ve daha düşük arz ile talep ve arz arasında bir boşluk vardır ve bu da daha yüksek fiyatlara neden olur. Örneğin, petrol üreten ülkeler petrol üretimlerini azaltmaya karar verdiğinde arz düşer. Mevcut talebin bu düşük arzı fiyatların yükselmesine neden olur ve enflasyona katkıda bulunur.
Ayrıca bir ekonomide para arzındaki bir artış da enflasyona yol açar. Bireylerin emrinde daha fazla para olduğu için, olumlu tüketici duyarlılığı daha yüksek harcamalara yol açar. Bu talebi arttırır ve fiyat artışlarına yol açar. Para arzı, para otoriteleri tarafından ya daha fazla para basılarak ve bireylere dağıtılarak ya da para biriminin devalüe edilmesi (amortismanı) yoluyla artırılabilir. Tüm bu artan talep durumlarında, para satın alma gücünü kaybeder.
Maliyet enflasyonu, üretim süreci girdilerinin fiyatlarındaki artışın bir sonucudur. Örnekler, bir malın üretilmesi veya bir hizmetin sağlanması için işçilik maliyetlerinde bir artış veya hammadde maliyetinde bir artış içerir. Bu gelişmeler, bitmiş ürün veya hizmet için daha yüksek maliyetlere neden olur ve enflasyona katkıda bulunur.
Yurt içi enflasyon, uyarlanabilir beklentilerle ilgili üçüncü nedendir. Mal ve hizmetlerin fiyatları yükseldiğinde, işçiler yaşam giderlerini karşılamak için daha yüksek maliyetler beklemekte ve talep etmektedirler. Yüksek ücretleri, mal ve hizmetler için daha yüksek maliyetlere dönüşür ve bu ücret-fiyat sarmalı, bir faktör diğerini yönlendirirken ve bunun tersi de devam eder.
Teoride parasalcılık, bir ekonominin enflasyonu ile para arzı arasındaki ilişkiyi kurar. Örneğin, İspanyolların Aztek ve İnka imparatorluklarını fethinden sonra, İspanya’ya ve diğer Avrupa ekonomilerine büyük miktarlarda altın ve özellikle gümüş aktı. Para arzı hızla arttıkça, fiyatlar yükseldi ve paranın değeri düştü, bu da ekonomik çöküşe katkıda bulundu.
Kullanılan mal ve hizmetin seçilen grubuna bağlı olarak çeşitli türlerde enflasyon değerleri hesaplanmakta ve enflasyon endeksleri olarak izlenmektedir. En yaygın kullanılan enflasyon endeksleri Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) ve Toptan Eşya Fiyatları Endeksi’dir (TEFE).
TÜFE, birincil tüketici ihtiyaçları olan bir mal ve hizmet sepetinin ağırlıklı ortalamasını inceleyen bir ölçüdür. Buna ulaşım, yemek ve tıbbi bakım dahildir. TÜFE, verilen ürün sepetindeki her bir ürün için fiyat değişiklikleri alınarak ve göreli ağırlıkları kullanılarak tüm sepet genelinde ortalaması alınarak hesaplanır. Söz konusu fiyatlar, her bir ürünün bireysel olarak satın alabileceği perakende fiyatlarıdır. TÜFE’deki değişiklikler, yaşam maliyetiyle ilgili fiyat değişikliklerini değerlendirmek için kullanılır ve bu da onu enflasyon veya deflasyon dönemlerini belirlemek için en yaygın kullanılan istatistiklerden biri haline getirir. Birleşik Devletler Çalışma İstatistikleri Bürosu, aylık TÜFE raporları ve 1913’e kadar hesaplandı.
TEFE, perakende öncesi aşamalarda mal fiyatlarındaki değişiklikleri ölçen ve izleyen bir başka popüler enflasyon ölçüsüdür. WPI makaleleri ülkeden ülkeye değişir, ancak çoğu zaman üretici veya toptancı düzeyindeki ürünleri içerir. Örneğin ham pamuk, pamuk ipliği, pamuklu gri eşya ve pamuklu giyim için pamuk fiyatlarını içerir. Birçok ülke ve kuruluş TEFE kullanıyor olsa da, ABD dahil birçok ülke Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) adı verilen benzer bir değişken kullanıyor.
Üretici Fiyat Endeksi, yerli mal ve hizmet üreticilerinin satış fiyatlarındaki zaman içindeki ortalama değişimi ölçen bir endeks ailesidir. ÜFE, fiyat değişikliklerini satıcının bakış açısından ölçer ve fiyat değişikliklerini alıcının bakış açısından ölçen TÜFE’den farklıdır.
Tüm bu varyantlarda, bir bileşenin (örneğin petrol) fiyatındaki bir artışın, bir diğerinin (örneğin buğday) fiyat düşüşünü kısmen dengelemesi mümkündür. Genel olarak her bir endeks, makro-ekonomi, sektör veya emtia düzeyinde geçerli olabilecek belirli bileşenler için ağırlıklı ortalama enflasyon maliyetini temsil eder.
Yukarıdaki enflasyon endekslerinin varyantları, iki belirli ay (veya yıl) arasındaki enflasyon değerini hesaplamak için kullanılabilir. Çeşitli finansal portallarda ve web sitelerinde çok sayıda hazır enflasyon hesaplayıcı mevcut olsa da, hesaplamaların net bir şekilde anlaşılmasıyla doğruluğu sağlamak için temel metodolojinin farkında olmak her zaman daha iyidir. Matematiksel olarak,
Enflasyondaki Değişim: (Nihai TÜFE Endeks Değeri / İlk TÜFE Değeri)
Eylül 1975 ile Eylül 2018 arasında 10.000 TL’nin satın alma gücünün nasıl değiştiğini bilmek istediğinizi varsayalım. Enflasyon endeksi verileri çeşitli portallarda tablo şeklinde bulunabilir. Söz konusu iki ay için ilgili TÜFE rakamlarını bulmak için bu tabloyu kullanın. Eylül 1975 için 54.6 (ilk TÜFE puanı) ve Eylül 2018 için 252.439 (nihai TÜFE puanı) idi.
Enflasyondaki Artış: (252.439 / 54.6) = 4.6234 = 462.34%
Eylül 1975’te 10.000 TL’nİn Eylül 2018’de ne kadar olacağını bilmek istediğinize göre, Türk lirasının farklı değerini elde etmek için enflasyon faktörü artışını miktarla çarpın:
TL değerindeki değişim: 4,6234 * 10.000 ₺ = 46.234,25 ₺
Bitiş döneminin nihai Türk Lirası değerini elde etmek için Türk lirası değerindeki değişikliğe orijinal Türk lirası tutarını (10.000 TL) ekleyin:
Son TL değeri: 10.000 TRY + 46.234,25 = 56.234,25 TRY
Bu, Eylül 1975’te 10.000 Türk Lirası’nın 56.234,25 TL olacağı anlamına gelir. 1975 yılında (TÜFE tanımına dahil) 10.000 TL değerinde mal ve hizmet içeren bir alışveriş sepeti satın aldıysanız, aynı alışveriş sepeti Eylül 2018’de size 56.234,25 TL’ye mal olacaktır.
Enflasyon, hangi tarafta olduğunuza ve değişikliklerin ne kadar hızlı gerçekleştiğine bağlı olarak iyi veya kötü olarak yorumlanabilir.
Örneğin, gayrimenkul veya depolanmış mallar gibi maddi varlıklara sahip olan kişiler, varlıklarının değerini artıran ve daha yüksek oranda satabilecekleri bir enflasyon görmek isteyebilirler. Ancak, bu tür varlıkların alıcıları daha fazla ödemek zorunda oldukları için enflasyondan memnun olmayabilirler. Enflasyona bağlı tahviller, yatırımcıların enflasyondan faydalanması için bir başka popüler seçenektir.
Nakit tutan insanlar, nakit varlıklarının değerini aşındırdığı için enflasyondan da hoşlanmayabilir. Portföylerini enflasyondan korumak isteyen yatırımcılar, altın, emtia ve gayrimenkul yatırım ortaklıkları (GYO’lar) gibi enflasyona bağlı varlık sınıflarını dikkate almalıdır.
Enflasyon, hem şirketleri projelere yatırım yapmaya hem de bireyleri enflasyondan daha iyi getiri bekledikleri için şirket hisselerine yatırım yapmaya teşvik eder. Bir dereceye kadar tasarruftan ziyade harcamaları teşvik etmek için optimal bir enflasyon seviyesi de gereklidir. Paranın satın alma gücü yıllar içinde aynı kalırsa, tasarruf ve harcama arasında hiçbir fark olmayabilir. Para dolaşımının azalması bir ülkedeki genel ekonomik faaliyeti yavaşlattığı için genel ekonomi üzerinde olumsuz bir etkisi olabilecek harcamaları sınırlayabilir. Enflasyonu optimal ve istenen bir aralıkta tutmak için dengeli bir yaklaşıma ihtiyaç vardır.
Yüksek, olumsuz veya belirsiz bir enflasyon okumasının ekonomi üzerinde olumsuz bir etkisi vardır. Piyasada belirsizliğe neden olur, şirketlerin büyük yatırım kararları vermesini engeller, işsizliğe yol açabilir, insanlar fiyat artışlarından korktukları için gerekli malları en kısa sürede stoklamak için istiflemeyi teşvik eder ve uygulama daha fazla fiyat artışlarına neden olabilir. Fiyatların belirsiz kalması, uluslararası ticaret ve döviz kurlarındaki dengesizliği de etkiliyor.
Bir ülkenin mali düzenleyicisinin enflasyonu kontrol altında tutma konusunda önemli bir sorumluluğu vardır. Bu, bir merkez bankasının veya para arzının büyüme oranını ve boyutunu belirleyen diğer organların eylemlerini ifade eden para politikası önlemlerinin uygulanması yoluyla yapılır.
ABD’de, Fed’in para politikası hedefleri, her biri istikrarlı bir finansal ortamı teşvik etmeyi amaçlayan ılımlı uzun vadeli faiz oranlarını, fiyat istikrarını ve maksimum istihdamı içerir. Federal Rezerv, uzun vadeli enflasyon oranını sabit tutmak için uzun vadeli enflasyon hedeflerini açıkça bildirir ve bu da fiyat istikrarını sağlar.
Fiyat istikrarı veya nispeten istikrarlı bir enflasyon seviyesi, şirketlerin ne bekleyeceklerini bildikleri için gelecek için plan yapmalarına olanak tanır. Ayrıca, Fed’in zaman içinde dalgalanan ve dolayısıyla değişime tabi olan parasal olmayan faktörler tarafından belirlenen maksimum istihdamı teşvik etmesine olanak tanır. Bu nedenle, Fed maksimum istihdam için belirli bir hedef belirlememektedir ve bu büyük ölçüde üyelerin görüşlerinden kaynaklanmaktadır. Maksimum istihdam sıfır işsizlik anlamına gelmez, çünkü herhangi bir zamanda insanlar işlerini bırakıp yeni işlere başlarken bir dereceye kadar oynaklık olur.
Aşırı ekonomik koşullarda dahi para otoriteleri olağanüstü önlemler almaktadır. Örneğin, 2008 mali krizinden sonra, ABD Merkez Bankası faiz oranlarını sıfıra yakın tuttu ve “niceliksel genişleme” adı verilen bir tahvil alım programı izledi. Programın bazı eleştirmenleri, bunun Türk lirası enflasyonunda bir artışa yol açacağını iddia etti, ancak enflasyon 2007’de zirve yaptı ve sonraki sekiz yıl boyunca istikrarlı bir şekilde düştü. QE’nin enflasyona veya hiperenflasyona neden olmamasının birçok karmaşık nedeni vardır, ancak en basit açıklama, durgunluğun kendisinin çok açık bir şekilde deflasyonist bir ortam olduğu ve niceliksel gevşemenin etkilerini desteklediğidir.
Sonuç olarak, ABD’li politika yapıcılar enflasyonu yılda yaklaşık %2’de sabit tutmaya çalıştılar. Avrupa Merkez Bankası da euro bölgesinde deflasyonla mücadele etmek için agresif niceliksel genişlemeye devam etti ve deflasyonun euro bölgesini durdurabileceği ve ekonomik durgunluğa yol açabileceği korkuları arasında bazı yerlerde negatif faiz oranları gördü. Ayrıca, daha yüksek büyüme oranlarına sahip ülkeler daha yüksek enflasyon oranlarını emebilir. Hindistan’ın hedefi %4 civarında, Brezilya ise %4,25’i hedefliyor.
Hiper enflasyon genellikle ayda %50 veya daha fazla enflasyon dönemi olarak tanımlanır.
Hisse senedi fiyatlarındaki artış enflasyonun etkilerini de içerdiğinden, hisse senetleri enflasyona karşı en iyi korunma aracı olarak kabul edilir. Hammadde, işçilik, nakliye ve diğer faaliyet unsurlarının maliyetindeki herhangi bir artış, bir şirket tarafından üretilen nihai ürünün fiyatında bir artışa yol açacağından, enflasyonun etkisi hisse senedi fiyatlarına yansır.
Ayrıca yatırımları enflasyona karşı korumak için kullanılabilecek özel finansal araçlar da bulunmaktadır. Bu menkul kıymetler, yatırımın sermaye enflasyonunun yüzdesi ile artan enflasyona endeksli düşük riskli bir devlet tahvili olan Hazine Korumalı Enflasyonu (TIPS) içerir. Ayrıca bir TIPS yatırım fonu veya TIPS tabanlı borsada işlem gören fonları (ETF’ler) tercih edebilirsiniz. Hisse senetlerine, ETF’lere ve enflasyon tehdidinden kaçınmaya yardımcı olabilecek diğer fonlara erişmek için büyük olasılıkla bir aracılık hesabına ihtiyacınız olacak. Bir borsacı seçmek, aralarındaki çeşitlilik nedeniyle uzun bir süreç olabilir.
Altın, enflasyona karşı bir önlem olarak görülse de, geriye dönüp bakıldığında her zaman böyle görünmüyor.
Büyükannenizin 1975’te eski çantasına 10 TL’lik bir banknot doldurduğunu ve sonra unuttuğunu hayal edin. Benzin o yıl galon başına 0,50 kuruş, yani bu 10 TL’lik banknotla 20 galon benzin alabilirdi. 25 yıl sonra, 2000 yılında, benzin fiyatları galon başına 1,60 TL civarındaydı. 2000 yılında unutulan banknotu bulup sonra benzin almaya devam etseydi, sadece 6.25 galon alacaktı. 10 TL’lik banknotun değeri aynı kalmasına rağmen 25 yılda satın alma gücünün yaklaşık yüzde 69’unu kaybetti. Bu basit örnek, fiyatlar arttıkça paranın zaman içinde nasıl değer kaybettiğini açıklıyor. Bu fenomene enflasyon denir.
Ancak fiyatların her zaman zaman içinde artması gerekli değildir. Sabit kalabilirler ve hatta düşebilirler. Örneğin, Mart 2008’de ABD’de buğday fiyatı kile başına 11.05 Türk lirası ile rekor seviyeye ulaştı. Ağustos 2016’ya kadar, aşağıdaki gibi çeşitli faktörler nedeniyle kile başına 3,99 Türk lirasına düştü: B. Daha yüksek üretime yol açan iyi hava koşulları. Buğday. Bu, örneğin, 100 TL’lik bir banknotun 2008’de daha az, 2016’da ise daha fazla buğday vereceği anlamına gelir. Bu durumda, emtia fiyatları yükseldikçe aynı 100 TL’lik banknotun satın alma gücü dönem içinde arttı. reddedildi. Bu fenomene deflasyon denir ve enflasyonun tersidir.
Bireysel ürünlerin zaman içindeki fiyat değişikliklerini ölçmek kolay olsa da, insan ihtiyaçları bu tür bir veya iki ürünün çok ötesine geçer. İnsanlar rahat bir yaşam sürmek için geniş ve çeşitli ürün ve hizmetlere ihtiyaç duyarlar. Bu, tahıl, metaller ve yakıtlar gibi ürünleri, elektrik ve ulaşım gibi kamu hizmetlerini ve sağlık, eğlence ve iş gibi hizmetleri içerir. Enflasyon, çeşitlendirilmiş bir mal ve hizmet grubu için fiyat değişikliklerinin genel etkisini ölçmeyi amaçlar ve belirli bir dönemde bir ekonomide mal ve hizmetlerin fiyat seviyesindeki artışın bireysel bir değer temsilini sağlar.
Bir avuç para birimi tamamen altın veya gümüş ile desteklenmektedir. Dünya para birimlerinin çoğu fiat para birimleri olduğundan, para arzı siyasi nedenlerle hızla artabilir ve enflasyona yol açabilir. En iyi bilinen örnek, 1920’lerin başında Almanya’nın Weimar Cumhuriyeti’ni vuran hiperenflasyondur. Birinci Dünya Savaşı’nın galip gelen güçleri, devlet tahvilleri nedeniyle değeri şüpheli olduğu için Alman kağıt parasıyla ödenemeyen Almanya’dan tazminat talep etti. Almanya kağıt para basmaya, onlardan döviz almaya ve borçlarını ödemek için kullanmaya çalıştı.
Bu politika, hiperenflasyonun eşlik ettiği Deutschmark’ın hızlı bir devalüasyonuna yol açtı. Alman tüketiciler, bekledikleri kadar değersiz ve daha az değerli olacağını umarak paralarını olabildiğince çabuk harcamaya çalışarak döngüyü tırmandırdılar. Ekonomiye giderek daha fazla para akıyordu ve değeri, insanların duvarlarını neredeyse değersiz faturalarla kapladığı noktaya kadar düştü. Benzer durumlar 1990’da Peru’da ve 2007-2008’de Zimbabve’de meydana geldi.