Hanbelî fıkhına temayülü, on yaşında iken babasını kaybetmesiyle başladı. İbn Müfriha adlı bir âlimden Hırakī'nin el-Muhtasar'ından bazı bölümler okuyan Ebû Ya'lâ, hocasının yönlendirmesiyle meşhur Hanbelî hukukçusu İbn Hâmid'den fıkıh dersleri alarak bu mezhebi benimsedi. 402'de (1012) çıktığı hac yolculuğu sırasında kendisini vekil bırakan hocası İbn Hâmid'in ölümünden sonra (ö. 403/1012) onun meclisinde öğretime ve fetva vermeye başladı. 414 (1024) yılında hacca gitti. Dönüşünde yine ders vermeyi sürdürdü; aynı zamanda fıkıh, usûl-i fıkıh, kelâm, ilm-i hilâf, tefsir gibi çeşitli ilim dallarında eserler telif etti.
Zamanla hadis alanında da uzmanlaşan Ebû Ya'lâ, cuma namazından sonra Mansûr Camii'nde Ahmed b. Hanbel'in oğlu Abdullah'ın minberinde hadis dersleri verir, devlet adamları ve meşhur âlimlerin de katıldığı ders halkasında büyük bir izdiham olurdu. Birçok rivayeti bulunan Ebû Ya'lâ, Hatîb el-Bağdâdî'ye göre sika* bir râviydi. Safedî ise hadis metin ve senedlerindeki illetler hususunda mahareti bulunmadığını, usul ve fürû meselelerinde delil olarak birçok vâhî hadis kullandığını belirtmektedir. Zehebî'nin kanaati de bu yöndedir. Hadis alanındaki görüşleri Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî'nin Saydü'l-hâtır'ı, Ebü'l-Fidâ İbn Kesîr'in el-Bâʿisü'l-hasîs'i, Süyûtî'nin Tedrîbü'r-râvî'si gibi çeşitli eserlerde iktibas edilmiştir.
Yetiştirdiği talebeler arasında, hadis sahasında oğulları Ebü'l-Kāsım Ubeydullah ve Ṭabaḳātü'l-Ḥanâbile müellifi Ebü'l-Hüseyin Muhammed ile Hatîb el-Bağdâdî, Hibetullah b. Abdülvâris eş-Şîrâzî, Ebü'l-Fazl İbn Hayrûn, Ebü'l-Hasan İbn Rıdvân, Ali b. Muhammed ed-Dâmegānî, Muhammed b. Ahmed eş-Şâşî; fıkıh sahasında ise Ebü'l-Vefâ İbn Akīl, Kelvezânî, İbnü'l-Bennâ el-Bağdâdî, Ebû Muhammed Rızkullah b. Abdülvehhâb et-Temîmî gibi birçok âlim vardır.
Ebû Ya'lâ, 421 (1030) veya 422 (1031) yılında Kadılkudât Ebû Abdullah İbn Mâkûlâ'nın yanında şahitlik (noterlik) yapması yönündeki ilk teklifi reddetti. Ancak 428'den (1037) sonra ısrarla tekrarlanan ikinci teklifi geri çeviremedi. Kāim-Biemrillâh, İbn Mâkûlâ'nın ölümü üzerine (447/1055) boşalan Dârülhilâfe ve Harim kadılığı görevini son derece güven ve saygı duyduğu Ebû Ya'lâ'ya teklif etti. Önce olumsuz cevap veren Ebû Ya'lâ, ısrarlar üzerine tören alaylarına, sultanı karşılama merasimlerine katılmamak, saraya çıkmamak, sorumlusu olduğu Nehrülmuallâ ve Bâbülezc'deki kaza merkezlerine de ayda birer gün gitmek şartıyla bu görevi kabul etti. Aslında Harim kadılığına Ebü't-Tayyib et-Taberî gibi değerli bir âlimin adaylığı söz konusu iken Kāim-Biemrillâh Ebû Ya'lâ'yı tercih etti. Ardından Harim kadılığına Harran ve Hulvân kadılığı da eklendi. Daha sonra Bâbülezc'e Cîlî'yi tayin eden Ebû Ya'lâ, onun bazı hatalarını görünce kendisini azlederek nikâh ve borç akidleriyle ilgili davalara bakmak üzere talebesi Ebû Ali Ya'kūb'u görevlendirdi. Buradaki akarla ilgili davalar için Ebû Abdullah İbnü'l-Bakkal'ı, Dârülhilâfe ve Nehrulmuallâ'ya ise Ebü'l-Hasan es-Sîbî'yi nâib tayin etti. Bütün bu görevleri ömrünün sonuna kadar sürdüren Ebû Ya'lâ ilmî ehliyeti, sağlam şahsiyeti ve titiz hizmet anlayışıyla halifenin sürekli artan güven ve iltifatına mazhar oldu.
19 Ramazan 458 (14 Ağustos 1066) tarihinde vefat eden Ebû Ya'lâ'nın cenaze namazını Mansûr Camii'nde oğlu Ebü'l-Kāsım Ubeydullah kıldırdı ve cenazesi Bâbü Harb Mezarlığı'nda Ahmed b. Hanbel'in kabrinin yakınına defnedildi.
Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi