Ahlaki görecelik, bir şeyin doğru mu yanlış mı olduğunu belirlemek için mutlak kuralların olmadığı fikridir. Peki Uzay Yolcuları filmi ahlaki göreceliğe bir örnek mi?
Meta-Etik Nedir?
Meta-etik, ahlaki düşünce ve ahlaki dilin incelenmesidir. Hangi uygulamaların doğru ve yanlış olduğu ve diğer insanlara ya da gelecek nesillere karşı yükümlülüklerimizin neler olduğu- sözde “normatif” etik soruları- sorularını ele almak yerine, meta-etik, ahlakın gerçekte ne olduğunu sorar. Meta-etikçi, ahlaki gerçeklerin bilgisinin mi yoksa yalnızca ahlaki duygu ve tutumların bilgisinin olup olmadığıyla ilgilenir ve diğer konuşma ve yazma biçimleriyle karşılaştırıldığında ahlaki söylemi nasıl anladığımızı sorar.
Ahlaki Görecelik
Ahlaki görecelik, bir şeyin doğru mu yanlış mı olduğunu belirlemek için mutlak kuralların olmadığı fikridir. Ahlaki mutlakiyetçilerin aksine, ahlaki rölativistler, iyi ve kötünün göreceli kavramlar olduğunu iddia ederler- bir şeyin doğru veya yanlış olarak kabul edilip edilmemesi, fikir, sosyal bağlam, kültür veya bir dizi başka faktöre bağlı olarak değişebilir.
Ahlaki rölativistler, birden fazla geçerli ahlak sistemi olduğunu iddia ederler. Dünyaya veya tarihe hızlı bir bakış, ahlaki olarak doğru ve yanlış olduğuna inandığımız her ne olursa olsun, farklı şekilde inanan ve inancını bizim kadar inançla tutan en az bir kişi veya kültür olduğunu ortaya çıkaracaktır.
Tarih boyunca, kültürler arasında ve hatta kültürler içinde bu yaygın ahlaki çeşitliliğin varlığı, bazı filozofların ahlakın mutlak olmadığını, daha ziyade birçok geçerli ahlaki sistem olabileceğini, ahlakın göreceli olduğunu iddia etmelerine yol açmıştır.
Felsefi ahlaki görecelik kavramının, bu terimin günlük konuşmalarda sıklıkla kullanılmasından oldukça farklı olduğunu belirtmekte fayda var. Pek çok kişinin, başkalarının kendi görüşlerine hakkı olduğunu ve bizim onlara kendi ahlak görüşümüzü dayatma hakkımızın olmadığını söylediği bilinmektedir.
Bu, ahlaki görecelik gibi görünebilir, ancak çoğu durumda, konuşmacı sessizce kendi ahlaki görüşlerine bağlı kalırken, pragmatik veya diplomatik anlamda gerçekten sadece bir hoşgörü çağrısıdır. Bu kişi, gerçek bir ahlaki ihlal olarak gördüğü şeyle karşı karşıya kalırsa, görünürdeki hoşgörülerinin tekrar mutlakiyetçiliğe dönüşmesi muhtemeldir.
Ahlaki görecelik, aynı zamanda, ahlakın, o sırada birinin doğru ve yanlış olduğuna inandığı her şeye göre olduğu fikrine atıfta bulunmak için sıklıkla bir alay terimi olarak kullanılır. Bu, eğer varsa, çok az sayıda büyük filozofun desteklediği bir tür radikal şey-ahlaki nihilizm anlamına gelir. Aksine, şu ya da bu türden ahlaki göreceliği savunan filozoflar çok daha incelikli görüşler sunmuşlardır. Ahlaki göreceliği ciddiye almanın bir nedeni, şu ya da bu şekilde kesin olarak çözülemeyecek bazı ahlaki anlaşmazlıkların olabileceği fikridir.
Kusursuz bir rasyonelliğe ve ilgili tüm gerçeklere erişime sahip idealize edilmiş bireylerin bile, en azından bazı tartışmalı ahlaki konularda- intiharın caiz olup olmadığı, intikamın haklı olup olmadığı veya arkadaşlara ve aileye sadakat olup olmadığı gibi- hala anlaşamazlarsa. Yalan söylemeyi haklı çıkarabilir- o zaman bu, bir tür ahlaki görecelik lehine tüm insanlar için her zaman geçerli olan tek bir ahlak olduğu fikrine şüphe uyandırır.
Ahlaki bir görecelik için anahtar soru, ahlakın neye göre olması gerektiğidir. Örneğin Gilbert Harman, ahlakın belirli bir grup insan arasında belirli bir şekilde davranmak için yapılan bir anlaşmaya bağlı olduğunu savunuyor. Yani “ahlaki doğru ve yanlış (iyi ve kötü, adalet ve adaletsizlik, erdem ve ahlaksızlık, vb.) her zaman bir ahlaki çerçeve seçimine bağlıdır. Bir ahlaki çerçeveye göre ahlaki olarak doğru olan, farklı bir ahlaki çerçeveye göre ahlaki olarak yanlış olabilir. Ve hiçbir ahlaki çerçeve, tek gerçek ahlak olarak nesnel olarak ayrıcalıklı değildir.
Farklı futbol kuralları oynayan farklı gruplar gibi, burada bir kuralda bir hentbola izin verilebilir, ancak diğerinde yasaktır. Yani hentbolun yanlış olup olmadığı, grubun hangi kodu oynamayı kabul ettiğine bağlıdır.
Başka bir filozof olan David Wong, farklı toplumların çok farklı ahlaki sistemlere bağlı kalabileceği “çoğulcu göreceliği” savunuyor. Dolayısıyla ahlak, iç çatışmaları çözmek ve toplumlarının karşı karşıya olduğu sosyal zorluklara yanıt vermek için kurdukları belirli sisteme göredir.
Bununla birlikte, insan doğası ve esenliği hakkında geçerli bir ahlaki sistemin nasıl görünebileceğini sınırlayan nesnel gerçekler vardır ve bu kısıtlamalar “bu ihtiyaçları karşılayan bir ahlak dışında hepsini ortadan kaldırmak için yeterli değildir.” Nazi ahlakı gibi soykırımı haklı çıkaracak sapkın sistemleri ortadan kaldırırlar, ancak çok çeşitli diğer geçerli ahlaki görüşlere izin verirler.
Ahlaki görecelik, çok yanlış anlaşılan bir felsefi görüştür. Ancak, dünya çapında var olan büyük ahlaki sistem ve tutum çeşitliliğini ciddiye almaya çalışan ve onları, orada önermek yerine, her toplumun karşılaştığı sosyal ve ahlaki sorunlar bağlamına koymaya çalışan bir dizi karmaşık görüş vardır. Her zaman herkese uygulanması gereken tek bir ahlaki koddur.
Daha önceden izlediğim “Uzay Yolcuları” filmi beni ahlaki görecelik hakkında düşündürdü o yüzden bahsetmek istedim. Bilim kurgu ile ilgileniyorsanız film, kesinlikle izlemeye değer.
Filmin Konusu
Hazırda bekletme bölmelerinde 5.000 sömürgeci ve 258 mürettebat üyesi taşıyan uyuyan bir gemi olan Avalon, 120 yıllık bir yolculuk olan Dünya’dan Homestead II gezegenine seyahat ediyor. Sadece 30 yıl sonra, bir asteroit çarpışması gemiye zarar verir (teorik olarak hasara dayanıklı olmasına rağmen), makine mühendisi Jim’i 90 yıl erkenden uyandıran bir arıza ile sonuçlanır. Bir yıllık tecritten sonra, şirket için yalnızca Arthur adında bir android barmenle birlikte, Jim umutsuzluğa kapılır ve bölmesinin içinde güzel bir genç kadın olan Aurora Lane’i fark edene kadar intihar etmeyi düşünür.
Jim, Aurora’nın video dosyasını görüntüler ve ondan etkilenir. Bir süredir, onu uyanması gerekenden daha erken uyandırmak ve kendine arkadaşlık yapması için canlandırmanın etiğiyle mücadele eder ve onu gelecekteki hayattan çalacağını düşünür. Jim sonunda dayanamaz ve onu uyandırır ve podunun da arızalı olduğuna inanmasına izin verir. Jim, Arthur’dan yaptıklarının sırrını saklamasını ister. Hayatının sonuna kadar gemide yaşamak zorunda kalan Aurora, başarısız bir şekilde yeniden kış uykusuna girmeye çalışır. Durumdan istifa eden bir yazar ve gazeteci olan Aurora, deneyimi hakkında yazar. Jim ve Aurora, önümüzdeki yıl içinde yavaş yavaş yakınlaşır ve sonunda aşık olurlar. Jim ona evlenme teklif etmek niyetindedir, ancak Arthur, Jim’in Aurora ile kendisi arasında “hiçbir sır” olmadığını söylediğini duyduğunda istemeden gerçeği ortaya çıkarır. Aurora Jim’i azarlar, kaçınır ve hatta fiziksel olarak saldırır. Özürlerini şiddetle reddeder ve onunla temastan kaçınır. Bir süre sonra, başka bir kapsül arızası güverte şerifi olan Gus Mancuso’yu uyandırır. Bilgisayarın sorunlarının kökenlerini açıklamamasına rağmen, geminin sistemlerinde birden fazla arıza keşfeder. Onarılmazsa, görev başarısız olabilir ve bu da kış uykusundaki tüm yolcuları ve mürettebatı öldürür. (1)
Uzay Yolcuları Filminde Ahlaki Görecelik
Temel mesele şu ki Jim, Aurora’yı uyandırdı ve o bu durumdan memnun değildi (kendisine karşı cinayet kadar kötü bir suç işlediğini hissediyor), ama uyandırmasaydı, günü kurtaramayacaktı ve herkesle birlikte ölecekti. Bu yüzden o sırada Jim “yanlış” yapmış olsa da bu yanlış onunki de dahil olmak üzere birçok hayatın uzun vadede kurtarılmasına neden oldu. Bu, ikileme kesin bir cevap vermek için tasarlanmamıştır çünkü cevap basitçe yoktur. Gösterdiği şey, alınan eylemler etrafında herhangi bir sabit referans noktasının belirsizliğidir, yani doğru/yanlış ikiliğini gevşetmektir.
Filmi izlemek isteyenler için, android barmenin eylemleriyle ilgili bir sorunuz da olacak. Chris Pratt’in oynadığı ana karakter, barmenden Aurora’ya “onu uyandırdığını” söylememesini ister. Bu sözleri tam olarak söylemiyor olsa da onunla bir yıl önceden buluşmayı planladığını, yani onu uyandırdığını söyleyerek onun sırrını açığa çıkarıyor. Bize kalan soru, Aurora’yı alt etmeyi mi amaçladığı yoksa masum bir şekilde mi yapıldığıdır. Hangi yolu seçerseniz seçin, bir alıştırma olarak, sonuca varırken duyusal temelli kanıtları (yüz ifadesi, ses tonu vb.) dikkate almakta fayda var.
Bizi karakterlerle birlikte bir yolculuğa çıkarmak için hazırlanmış üst düzey film senaryoları söz konusu olduğunda, kendi yorumumuz için hala yerimiz var ve bu da hayatın bazı derin sorularını düşünmemize yardımcı olabilir.
Sena Ezgi Koç
https://www.instagram.com/senaezgikoc
Kaynakça
Altunışık M. A. Meta-Etik Bağlamında Ahlâkî Görecelik Sorunu. 2016.
Altunışık M. A. Bireysel-Toplumsal Farklılıklar ve Ahlâkî Görecelik Sorunu. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2018; (10): 261-282.
Akyüz E. Ahlaki Göreceliğin Sefaleti. 2017.
Yıldırım Ö. Meta etik (Meta-etik) Nedir? 2020.
(1) Wikipedia. Passengers (2016 film).