Lahey, Hollanda'daki Uluslararası Ceza Mahkemesi. Resim: Shutterstock
Editörün Notu: Avrupa, Afrika ve Orta Doğu’daki savaşların ortasında GIJN, gazetecilerin savaş yasalarını ve nelerin savaş suçu teşkil edip etmediğini anlamaları için bu bilgi notunu hazırladı. Bu bilgi notu GIJN Muhabirin Savaş Suçlarını Araştırma Rehberi’nden Dr. Claire Simmons’ın yazdığı hukuki arka plan bölümüne dayanmaktadır.
Savaşta yasal olan, ahlaki açıdan doğru olanla aynı değildir ve bir savaş suçu işlenmiş olsun ya da olmasın, savaşı ve çatışmayı haber yapmak ve araştırmak kritik öneme sahiptir. Ancak gazetecilerin yürürlükteki yasaları doğru bir şekilde anlaması, güvenilir haberciliğin sağlanmasını ve geliştirilmesini sağlayabilir ve olası ihlallere ilişkin farkındalığı artırabilir. Böylece hükümetler ve uluslararası alanda sorumluluk sahibi olanlar; faillerin soruşturulması ve kovuşturulması yönünde baskı oluşturabilir.
Bugün uluslararası hukuka göre “savaş suçu” terimi, bireysel cezai sorumluluğa yol açan spesifik, ciddi uluslararası insancıl hukuk ihlallerini ifade etmektedir. Ancak savaştaki tüm yasa ihlalleri savaş suçu değildir; savaştaki tüm sivil ölümleri de savaş suçu, hatta ihlal teşkil etmez. Ayrıca, geçerli savaş yasaları ve mevcut uygulama mekanizmaları (uluslararası mahkemeler dahil), hangi anlaşmaların hangi devlet tarafından imzalandığına bağlıdır.
Her ne kadar “savaş suçu” teriminin yaygın anlayışı hukuki bağlamından kopmuş olsa da, doğru haberciliği sağlamak ve muhtemelen savaş suçlarının cezasız kalmasıyla mücadeleye katkıda bulunmak için bu terimin kesin hukuki anlamının yanı sıra savaşta geçerli olan daha geniş kapsamlı yasaları anlamak hala değerlidir. Bunun için GIJN Muhabirinin Savaş Suçlarını Araştırma Rehberi’nin Savaşta Yasal Olanlar bölümünün tamamını okumanızı tavsiye ederiz.
Kanunlar Tüm Üleler için Geçerli Değildir
Uluslararası hukuka göre devletler, yalnızca anlaşmaların onaylanması (bunların iç hukukta imzalanması ve uygulanması) veya uluslararası geleneksel hukuk yoluyla, yalnızca kabul ettikleri yasalara tabidir. BM Antlaşma Veri Tabanı, ICRC IHL Veri Tabanı ve diğer çevrimiçi kaynaklar, hangi devletlerin hangi antlaşmaları onayladığına ilişkin listeler ve bilgiler içerir.
Silahlı çatışmanın tarafları aşağıdakilerle bağlıdır:
Yalnızca söz konusu anlaşmayı onaylayan devletler için bağlayıcı olan anlaşma kanunu.
- Tanınmış her devlet tarafından onaylanan (ancak uluslararası olmayan silahlı çatışmalara uygulananlar da dahil olmak üzere belirli kurallara ilişkin ayrıntılı hükümler içermeyen) 1949 tarihli Dört Cenevre Sözleşmesi gibi uluslararası insancıl hukuk anlaşmaları ve bunların 1977 tarihli Ek Protokolleri (ki bu sözleşmeler tüm devletler tarafından onaylanmamıştır; bunlar arasında en önemlileri ABD, Pakistan ve İran’dır).
- 123 devlet tarafından onaylanan Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü gibi uluslararası ceza hukuku anlaşmaları. Bu tüzüğü onaylamayan bazı önemli devletler arasında ABD, Çin, İsrail, Rusya, Ukrayna ve Yemen bulunmaktadır. (Bazı istisnai durumlar için aşağıdaki bölümün tamamında yer alan “savaş suçları mahkemeleri” konusuna bakın).
- Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi, Ekonomik, Kültürel ve Sosyal Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Amerika Kıtası İnsan Hakları Sözleşmesi ve Afrika Şartı gibi uluslararası insan hakları hukuku anlaşmaları İnsan ve Halkların Hakları.
Uluslararası örf ve adet hukuku, devletlerin uygulamalarından ve bunların hukuk olarak kabul edilmesinden türetilen yasaları, o devlet tarafından onaylanan anlaşmalarda yazılı olmasa bile ifade eder.
- Silahlı çatışmanın tüm tarafları, devlet dışı silahlı gruplar da dahil olmak üzere, uluslararası örf ve adet hukukuna tabidir.
- Örneğin, bazı devletler Cenevre Sözleşmeleri’nin, sivillerin hedef alınamayacağı kuralını (Madde 48) içeren Ek Protokol I’i onaylamamış olsa da, bu kural hala silahlı çatışmanın tüm tarafları için bağlayıcı olan uluslararası geleneksel hukuk olarak kabul edilmektedir.
- Bununla birlikte, örf ve adet hukukunun belirlenmesi zor olabilir. ICRC’nin uluslararası örf ve adet hukuk veri tabanı, kendi başına yasal bir kaynak olmasa da, silahlı çatışmalarda hangi kuralların uluslararası geleneksel hukuk olarak mevcut olabileceğini anlamak için iyi bir referanstır.
Silahlı çatışma başlatmanın yasallığı, uluslararası hukukun ayrı kurallarına (devletler arasında güç kullanımına ilişkin yasalar) tabidir. Ancak bir çatışmanın nasıl veya neden başladığı, silahlı çatışmada geçerli olan kuralları etkilemez. Kısacası silahlı çatışma hukuka aykırı olarak başlatılsa da başlamasa da aynı uluslararası insancıl hukuk geçerlidir.
Savaş Kuralları
Uluslararası insancıl hukuk kapsamında düşmanlıkların yürütülmesini düzenlemek ve düşmanlıklara katılmayan veya artık katılmayanlara (örneğin, gözaltındakiler, hastalar ve yaralılar) koruma sağlamak için ayrıntılı kurallar mevcuttur. Aşağıda belirtilen kurallar, uluslararası insancıl hukuk kapsamındaki bazı temel ilke ve korumaların göstergesidir ancak kapsamlı değildir.
Çatışmaların Yürütülmesi
Çatışmaların yürütülmesinde geçerli olan iki temel kural, ayrım ve orantılılık ilkeleridir.
Ayrımcılık
Ayırt etme ilkesi, silahlı çatışmanın taraflarının her zaman siviller ile düşmanlıklara katılanlar (savaşçılar dahil) arasında ve ayrıca sivil nesneler ve altyapı ile askeri hedefler arasında ayrım yapması gerektiğini belirtir. Sadece askeri hedefler ve çatışmalarda yer alanlar saldırı için yasal olarak hedef alınabilir.
Kimler hedef alınabilir? Kişiler açısından, sadece savaşçılar ve çatışmalarda doğrudan yer alanlar yasal hedeflerdir. Ancak, tüm hedef alma kurallarına uyulduğu takdirde, öldürülen veya zarar gören sivillerin hukuka aykırı bir saldırının sonucu olması gerekmez.
Uluslararası insancıl hukuk kapsamında “muharip” terimi, bir devletin silahlı kuvvetlerinin tüm üyeleri (tıbbi ve dini personel hariç) anlamına gelen özel bir yasal tanıma sahiptir. Muharipler askeri hedef olarak kabul edilir ve bu nedenle hors de combat olmadıkları sürece (yani yaralı, hasta veya teslim olmadıkları sürece) yasal olarak hedef alınabilirler ve düşman tarafından ele geçirildikleri takdirde savaş esiri statüsüne hak kazanırlar.
Ayrıca, savaşçı olmayan herkes uluslararası insancıl hukuka göre hukuken “sivil” kabul ediliyor. Ancak siviller, çatışmalara doğrudan katılmaları halinde saldırılara karşı yasal korumalarını kaybedebilirler ancak bu korumayı ne zaman ve ne kadar süreyle kaybettiklerinin ayrıntıları bazen tartışmalıdır. Çatışmalara katılan devlet dışı örgütlü silahlı grupların üyelerinin, söz konusu silahlı gruba üyelikleri süresince saldırılara karşı korumalarını kaybetmiş oldukları düşünülebilir. Bazen bu silahlı grupların üyelerini belirtmek için “savaşçı” veya “sürekli savaş işlevi” gibi terimler kullanılmaktadır.
Eylemleri ne olursa olsun, hem savaşçılar hem de siviller, insanca muamele hakkı da dahil olmak üzere uluslararası hukuk kapsamında kendilerine tanınan tüm korumaları asla kaybedemezler.
Neler hedef alınabilir? Askeri hedefler, konumları, amaçları veya kullanımları itibariyle askeri çabaya etkin bir şekilde katkıda bulunan ve kısmen veya tamamen imha edilmeleri o zamanki koşullarda kesin bir askeri avantaj sağlayacak olan her şeyi kapsar. Bu nedenle, doğası gereği sivil olan nesneler veya altyapı (örneğin sivil binalar, köprüler, yollar), örneğin askeri teçhizatı barındırmak veya taşımak için kullanılıyorsa, koşullara bağlı olarak askeri hedef haline gelebilir. Bununla birlikte, çatışmanın her iki tarafı da bazı sivil nesnelerin, özellikle de tıbbi tesislerin askeri amaçlarla kullanılmasından kaçınmakla yükümlüdür (bkz. aşağıda korunan amblemler ve sadakat).
Bir kişi veya nesnenin askeri mi yoksa sivil mi olduğu konusunda herhangi bir şüphe varsa, sivil oldukları varsayılır ve saldırıdan men edilirler.
Orantılılık
Orantılılık ilkesi, bir saldırının, saldırıdan beklenen doğrudan askeri avantajdan çok daha fazla sivil zarara yol açması halinde hukuka aykırı olduğunu belirtir. Örneğin boş bir askeri kamyon gibi düşük değerli bir hedefi yoğun bir pazar yerinde bombalamak ve böylece birçok sivili öldürmek muhtemelen orantı testinde başarısız olacaktır.
Öte yandan, sivillerin yaralanmasına veya ölümüne neden olan ya da sivil altyapıya zarar veren bir saldırı, beklenen askeri avantajın sivillerin zararından daha fazla olması durumunda (ki buna bazen “ikincil zarar” veya “tesadüfi zarar” olarak da adlandırılır) hukuka aykırı olmayabilir. Dolayısıyla sivil ölümlerinin tümü savaş suçu veya uluslararası insancıl hukukun ihlali anlamına gelmiyor. Orantılılık ilkesi, kararın verildiği ve saldırının yapıldığı sırada bilinenlere dayanır ve olaydan sonra netleşebilecek delillerle değerlendirilmez. Dahası, insanlık ile askeri gereklilik arasında kesin bir hesaplamanın yapılamadığı bir dengeye dayanmaktadır. Bu durum, uyumluluğun değerlendirilmesini özellikle zorlaştırabilir.
Saldırıda Önlemler
Bir saldırının uluslararası insancıl hukuka göre yasal olup olmadığına (yani ayrım ve orantılılık ilkelerine uyup uymadığına) karar vermek, askeri operasyonları planlayan ve yürütenlerin saldırı sırasında uygulanabilir önlemler almasını gerektirir. Bu, askeri operasyonlar sırasında sivillerin korunmasına sürekli özen gösterilmesini, hedefin sivil değil askeri olduğunun doğrulanmasını, kullanılan gücün gelişigüzel veya orantısız olması durumunda saldırının iptal edilmesini veya askıya alınmasını ve saldırı sırasında uygun olduğunda uyarı verilmesini kapsar.
Tedbir yükümlülüğü aynı zamanda sivillerin ve sivil nesnelerin saldırının etkilerine karşı korunması için de geçerlidir. Örneğin askeri teçhizatın veya personelin yoğun nüfuslu bölgelere veya hastaneler gibi hassas sivil altyapı alanlarına yerleştirilmemesi tercih edilir.
Silahlar
Uluslararası insancıl hukuk ayrıca savaş araçlarını ve yöntemlerini de düzenlemektedir. Bu, doğası gereği ayrım gözetmeyen (yasal ve yasa dışı hedefler arasında ayrım yapamayan) ve gereksiz yaralanmalara veya gereksiz acılara neden olabilecek silahları da kapsar. Belirli silahlar ayrıca belirli anlaşmalar kapsamında yasaklanmış veya düzenlenmiştir (örneğin biyolojik ve kimyasal silahlar, kara mayınları, genişleyen mermiler).
Uluslararası İnsancıl Hukuk Kapsamındaki Diğer Korumalar
Uluslararası insani hukuk aynı zamanda çatışmalara katılmayan veya artık katılmayanlar için de koruma sağlar. Bunlardan bazıları burada özetlenmiştir.
Gözaltında Olanların Tedavisi
Savaşa katılmayan veya artık katılmayan herkese, işkenceden veya insanlık dışı ve aşağılayıcı muameleden korunmak da dahil olmak üzere, her durumda insanca davranılmalıdır. Silahlı çatışmayla ilgili nedenlerden dolayı gözaltına alınan siviller, uluslararası silahlı çatışmalarda belirli adli güvencelerden yararlanma hakkına sahiptir. Sadece uluslararası silahlı çatışmalarda var olan bir statü olan savaş esirleri, 1949 tarihli Üçüncü Cenevre Sözleşmesi’nde detaylandırılan, adli güvencelere hak kazanma, düşman gücün kuvvetlerinde hizmet etmekten korunma ve dış dünya ile iletişimlerine ilişkin kurallar da dahil olmak üzere belirli korumalara hak kazanırlar.
Meslek
Uluslararası insancıl hukuk kapsamında, doğası gereği her zaman geçici olması gereken işgali düzenleyen özel kurallar mevcuttur. Bu yasalar, toprakların yönetimine ilişkin ayrıntıların yanı sıra zorla yerinden etme ve toplu cezalandırmalara ilişkin yasakları da içerir. Ayrıca, işgalci güçler büyük olasılıkla kontrolleri altındaki kişilerle ilgili olarak uluslararası insan hakları hukuku yükümlülüklerine sahip olacaktır.
Korumalı Amblemlerin Kötüye Kullanımı
Uluslararası insancıl hukuk, kızıl haç, kızıl hilal ve kırmızı kristal amblemlerinin kullanımı da dahil olmak üzere belirli durumlarda daha fazla koruma sağlar. Bu amblemlerin korumalı kullanımı silahlı çatışmalarda insani kurallara saygı gösterilmesi açısından hayati önem taşımaktadır. Çatışmanın tarafları, tarafsızlık ve koruma anlamlarını sürdürebilmek için hasımları da dahil olmak üzere hiç kimsenin bu amblemleri kötüye kullanmadığına güvenmelidir. Bu amblemler de dahil olmak üzere herhangi bir sivil ya da korunan statünün yanlış beyan edilmesi uluslararası insancıl hukukun ihlalidir. Kötüye kullanmak yani bu korumaları öldürmek, yaralamak veya esir almak için kullanmak savaş suçu teşkil eder.
Savaş Suçları
“Savaş suçları” terimi, bireysel cezai sorumluluğa yol açan ciddi uluslararası insancıl hukuk ihlallerinin bir alt kümesini ifade eder. Ayırt etme ve orantılılık ilkelerinin ihlali, gözaltındakilere işkence ve insanlık dışı muamele yapılması veya korunan amblemlerin kötüye kullanılması gibi durumlar savaş suçu teşkil eder. Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü uluslararası ve uluslararası olmayan silahlı çatışmalarda işlenen savaş suçlarının bir listesini içermektedir. Her ne kadar tüm devletler Roma Statüsü’nü onaylamamış olsalar da, listede yer alan savaş suçlarının genellikle bu terimin uluslararası teamül anlayışını temsil ettiği kabul edilir.
Devletler, silahlı kuvvetleri ve vatandaşları tarafından işlenen savaş suçlarının yanı sıra kendi toprakları ve/veya yargı yetkileri dahilinde işlenen savaş suçlarını soruşturmak ve uygun olması halinde şüphelileri kovuşturmakla yükümlüdür. Ayrıca, “evrensel yargı yetkisi” olarak bilinen bir ilke uyarınca, nerede ve kim tarafından işlendiğine bakılmaksızın her türlü savaş suçunu soruşturmayı ve kovuşturmayı tercih edebilirler.
Soykırım ve İnsanlığa Karşı Suçlar
Soykırım ve insanlığa karşı suçlar, uluslararası suçların diğer iki biçimidir ve bunlar da İkinci Dünya Savaşı’nın ardından, önceki yıllarda işlenen uluslararası suçları kovuşturmak için ortaya çıkan kavramlardır. Her ikisi de artık Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü’nde kodifiye (yazılı metne dökülmüş) edilmiştir. 1948 Soykırım Sözleşmesi de tüm devletler için bağlayıcı uluslararası teamül hukuku olarak kabul edilmektedir. Soykırım ve insanlığa karşı suçlar, savaş suçlarından farklı suç unsurlarına sahiptir.
- İnsanlığa karşı suçlar “yaygın veya sistematik bir saldırının” parçası olarak işlenmelidir.
- Soykırım, “ulusal, etnik, ırksal veya dini bir grubu tamamen veya kısmen yok etme niyetiyle” işlenmelidir.
- Soykırım ve insanlığa karşı suçlar silahlı çatışma içinde veya dışında işlenebilir.
Diğer İhlaller
Savaş suçları, ciddi sonuçlara yol açan tek uluslararası insancıl hukuk ihlali değildir. Saldırı sırasında önlem alınmaması gibi diğer ihlaller, tek bir kişi cezai olarak sorumlu olmasa bile, sivillerin ve/veya sivil malların hayatını kaybetmesine veya ciddi şekilde yaralanmasına yol açabilir. Koruma amblemlerinin kötüye kullanılması yapılırsa savaş suçu teşkil edebilir ancak her durumda uluslararası insancıl hukukun ihlali anlamına gelir ve tıbbi ve insani yardım nesnelerine ve personeline olan güveni sarsarsa ciddi sonuçlar doğurabilir. Devletler bu olası ihlalleri soruşturmak ve bastırmakla yükümlüdür.
Komuta Sorumluluğu
Komuta sorumluluğu kavramı, uluslararası hukukta komutanların astlarının eylemlerinden doğrudan sorumlu tutulmasına yol açabilen benzersiz bir kavramdır. Uluslararası ceza hukuku kapsamında bu sorumluluk sivil amirleri de kapsayabilir (sadece askeri komutanları değil). Bu tür sorumluluğun iki şekli vardır.
- Astlarına savaş suçu işleme emri verme konusunda komuta sorumluluğu.
- Savaş suçlarını önleyememek, bastıramamak veya rapor edememekten kaynaklanan komuta sorumluluğu (örneğin, emirleri altındaki savaş suçlularını soruşturmamak ve kovuşturmamak).
Bu kavram uluslararası ceza mahkemeleri tarafından ayrıntılı olarak incelenmiştir. Kavramın, komutanın savaş suçlarını “bilmesi veya bilmesi gerekmesi” ve harekete geçmek için yetkileri dahilinde “gerekli ve makul” önlemleri almamaları da dahil olmak üzere karşılanması gereken çeşitli yasal unsurları vardır.
‘İddia Edilen’ veya ‘Olası’: Bir Savaş Suçunun veya İhlalinin Varlığının Belirlenmesi
Gazeteciler, araştırmalarının uluslararası hukuk ihlallerinin varlığını nadiren tek başına kanıtlayabileceğini akılda tutmalıdır.
Bir olayı gözlemlerken veya haberleştirirken, genellikle bir savaş suçunun varlığını tespit etmek mümkün olmayacaktır. Savaş suçlarıyla itham edilenler de dahil olmak üzere tüm bireyler adil yargılanma ve masumiyet karinesi (veya ulusal mevzuatta buna eşdeğer bir hak) hakkına sahiptir. Bu nedenle, bir eylemin savaş suçu veya insancıl hukukun başka bir ihlali olarak tanımlanması ancak etkili bir soruşturma ve yargılama yürütüldükten sonra mahkeme tarafından tespit edilebilir. Savaş suçu teşkil edebilecek eylemler hakkında haber yazarken, “iddia edilen” veya “olası” savaş suçları şeklinde haber yapmak yasal olarak doğrudur.
Çoğu durumda, uluslararası insancıl hukuk ihlalinin varlığını tespit etmek için askeri veya devlet kurumlarına ait bilgilere de ihtiyaç duyulacaktır. Örneğin, bu bilgiler arasında saldırıyla ilgili eşzamanlı ifadeler ve bilgiler, hangi istihbaratın kullanıldığı, gerçek hedefin ne olduğu, beklenen sivil zararın nasıl hesaplandığı ve beklenen doğrudan askeri avantajla nasıl dengelendiği ve ne gibi uygulanabilir önlemler alındığı yer alabilir.
Devletler, olası ihlallere ilişkin soruşturma yürütmekle birincil derecede yükümlüdür. Etkili bir soruşturma yürütemediklerinde, Uluslararası Ceza Mahkemesi veya BM kuruluşları gibi uluslararası organlar da dahil olmak üzere diğer organlar devreye girebilir. Gazeteciler ve insan hakları örgütleri de dahil olmak üzere sivil toplum, olası veya iddia edilen ihlaller konusunda farkındalık yaratma ve devletleri bunları soruşturmadaki başarısızlıkları konusunda uyarma konusunda önemli bir rol oynayabilir. Yasayı anlamak ve olası ihlallere dikkat çekmek güçlü bir eylem çağrısı olabilir. Pek çok durumda, devlet dışı bu soruşturma çabaları nihai hesap verebilirliğe yol açabilir. Bununla birlikte, gazeteciler araştırmalarının uluslararası hukuk ihlallerinin varlığını nadiren tek başına kanıtlayabileceğini akılda tutmalı ve gelecekteki olası soruşturmaları tehlikeye atmamak için çaba göstermelidir.
Dr. Claire Simmons uluslararası insancıl hukuk alanında hukuk uzmanıdır. Sandhurst Kraliyet Askeri Akademisi’nde Kıdemli Öğretim Görevlisi ve Essex Üniversitesi Silahlı Çatışma ve Kriz Merkezi Üyesidir. Akademik kurumlarda ve kar amacı gütmeyen kuruluşlarda uluslararası insancıl hukuk ve insan hakları konularında çalışma deneyimine sahiptir. Bu bölümde ifade edilen görüşler yazara aittir ve herhangi bir bağlı kuruluşun görüşlerini veya pozisyonlarını yansıtmak zorunda değildir.
Ron Haviv, Emmy adayı bir film yapımcısı, ödüllü bir foto muhabiri ve dünyanın dört bir yanındaki çatışmaları belgelemeye ve insan hakları sorunlarını gündeme getirmeye adanmış VII fotoğraf ajansının kurucu ortağıdır. Kendisi aynı zamanda belgesel projelerine odaklanan ve ücretsiz görsel gazetecilik eğitimi veren kar amacı gütmeyen VII Vakfı’nın da kurucu ortağıdır.