|REFAH EKONOMİSİ|
Refah Devleti Yönetimi ve Türleri
Genel olarak ‘sosyal politika uygulamalarında önerilen üç yol ileriye sürülebilir
Bunlar :
1-Hükümetlerin refah uygulamaları ve sosyal koruma
2-Bir toplumun refahının gelişmesinin yolları
3-Bir konudaki akademik çalışmalar
Sosyal refahın gelişmesi sosyal ve ekonomik refahın durumuna bağlıdır.
1-Refah Devleti
‘Sosyal devlet’ iktisat teorisindeki adı ‘Refah Devleti’dir.
Refah devleti bireye minimum bir gelirin garanti edilmesi, sosyal güvenliğin sağlanması, kamu hizmeti adı verilen bazı temel toplumsal hizmetlerin temin edilmesidir.
Refah devleti, bireysel özgürlüğün en önemli yönü olan özel mülkiyete ve piyasa mekanizmasına dayanır.
2-Refah Devleti Türleri
2.1 Kapsam Bakımından Sınırlama
Sosyal politikaya konu olan risk alanları kapsamına istihdam, sağlık, beslenme, konut, sosyal güvenlik, sosyal refah, uluslar arası yardım, barış, çevre, iş güvenliği ve tüketicinin korunması gibi konuları içerir.
2.2 Refah Devletlerinin Karşılaştırılması
Deborah Mitchell, refah sistemi karşılaştırmalarını beş ana konuda oluşturmuştur. Bunlar;
Politik karşılaştırma: Buradaki karşılaştırma, fiilen uygulanan kararlardaki net olarak görülen maddeleri içermektedir.En iyi çalışmalardan biri Flora ve Heidenheimer olarak sayılabilir.Avrupa ve ABD de refahın tarihsel gelişimini araştırmışlardır.
Girdilerin karşılaştırılması: Girdiler refahın ön hazırlığı için ayrılan kaynaklardır. Wilensky’nin çalışması örnek olarak gösterilebilir.En önemli belirleyicileri sistemin süresi ve nüfusun yapısıdır.
Üretim karşılaştırması: Esping-Andersen farklı refah devletleri tarafından benimsenen pozisyonları, organizasyonlardaki kanıtlarla ve birtakım hizmetlerin dağıtımı ile açıklamışlardır.
İşlemlerin karşılaştırılması: Burada yapılan fayda ve hizmetlerin ne işe yaradığını, onlara nasıl ödeme yapıldığını ve kimin bu işleri yürüttüğünü detaylı olarak ele almaktadır.
Çıktıların Karşılaştırılması: İnsanların refah sürecinden fayda sağlayıp sağlayamadığını gözlemler.
2.3Çeşitli Ülkelerdeki Refah Devleti Uygulamaları
İNGİLTERE
Refah devleti düşüncesi ilk yasal düzenlemesi İngiltere’de 17.yüzyılın hemen başında 1601de ‘Fakirlik yasaları’ ile gerçekleşmiştir.
1942 de gündeme gelen Beveridge raporu doğumdan mezara kadar insan mutluluğundan devletin sorumlu olacağı ilkesini kabul ettirmiştir.
Bugün İngiltere’de uygulanmaya çalışılan Asa Briggs’e göre 3 önemli nokta üzerinde yoğunlaşılmıştır. Bunlar;
Gelirde dahil olmak üzere,standartları minimum garanti altına almak.
Güvenlik eksikliği durumundaki sosyal korumak.
Hizmetlerin ön hazırlığını en iyi şekilde yapabilmek.
yukarıda İngiltere’de refahın anayasal modeli ile teşhis edilmiştir.
ALMANYA
Bugünküne benzer sosyal güvenlik sistemi ilk adımını 1880 yılında Otto Von Bismarck’ın Alman birliğini dahada geliştirmek için getirdiği emeklilik sistemi ile atılmıştır.
FRANSA
Fransa’daki sosyal koruma, dayanışmaya dayanır.
Fransız refah sistemi biraz karışıktır ve adeta hizmetlerin eksiklerinin kapandığı bir yamadır.
Ele alınan önemli hususlar işsizlik ve bağımlılık değil, emekli maaşlarıdır.
İSVEÇ
İsveç modeli, evrensel ayrıcalıkları beraberinde getiren kurumsal bakım önermesi açısından ideal bir refah devleti modeli gibi görünmektedir.
Uygulanışı açısından İngiliz modelinden daha adildir ve sosyal eşitliği içerir.
Titmuss’un çok yönlü sosyal ön hazırlık ile egalitarianizm kavramını birleştiren bir model kurmuştur.
İsveş sisteminde ringen sistemi iş tecrübesi yoluyla seçme adı altında ele alınmıştır.
Bu model dayanışmacı maaş politikası dır ve iş hareketi ile gelişen standartlar, sınırlı ücret farklarını ve yeniden dağıtım ile desteklenmektedir.
ABD
Refah devleti 1933 yılında, Roosevelt’in uygulamaya koyduğu Yeni Politika büyük ölçüde refah devletinden esinlenmiştir.
Abd genellikle liberal refah rejimi ile tanımlanır.
2.4 Sosyal Politikaların Uluslar arası Bakış Açıları
Sosyal Politika Rejimine Göre Sınıflandırma
Modern Refah Devleti: herkese çalışma hakkını ve evrenselci bir istihdam toplumunu esas almasıdır. Bu sınıfa giren ülkeler Norveç Danimarka Finlandiya gibi İskandinav ülkeleridir.
Kurumsal Refah Devleti: Güçlü bir iktisadi büyümeyi hedef alınırsa; iktisadi büyüme ve gelişme politikasını izlemek.Sosyal sorunları ise Tanzim Stratejisi ile yerine getirmektedir.Ör: Almanya
Kalıntı Refah Devleti : Bu gruba özellikle ABD, özellikle Thatcherizm’den sonraki İngiltere sayılabilir.
Tam Oluşmamış Refah devleti: Bu gruba ispanya, Portekiz ve bir ölçüde İtalya söylenebilir.Modelin en belirgin özelliği tam gelişmemişliktir.
3- REFAHIN FONKSİYONU OLARAK SAĞLIK
Ülkelerin Sağlık Sistemleri Arasında Karşılaştırma Yaparken
Kişi başına düşen ulusal gelir değil bu gelirin dağılımına bakılmalıdır.
Toplam sağlık harcamaları içinde kamunun payı değerlendirilmelidir.
Sadece sağlık harcamalarını değerlendirmek yanıltıcı olabilir. Bebek ölüm hızı, doğumda beklenen yaşam beklentisi gibi değişkenlere de endekslenmelidir.
Beklenen değerle gözlenen değerler arasındaki sapmanın dikkate alınması da bir diğer yaklaşımdır.
Karşılaştırmalarda ele alınan tüm hızlar için belli zaman aralıklarındaki değişimler dikkate alınmalıdır.
Karşılaştırılan ülkelerin doğal zenginlikleri, nüfusu ve coğrafyası benzerlik göstermelidir.
4- SOSYAL FARKSIZLIK EĞRİLERİ
Farksızlık eğrileri bir bireye eşit fayda düzeyleri sunan çeşitli mal paketlerini yansıtır.
Aşağıda görüleceği gibi U1 farksızlık eğrisinde birey kendisine söz gelişi 10 elma 10 mandalinanın vereceği fayda düzeyi ile aynı anda bütün elma ve mandalina bileşimlerini yansıtmaktadır. U2 eğrisinde de birey 20 elma ve 20 mandalina’ya sahip olmakla aynı kayıtsızlığa sahip olmasını sağlayan bütün mandalina ve elma bileşimlerini gösterir.
5-DIŞSALLIKLAR
Girişimciler üretim faaliyetlerinde bulunurken bazen olumlu bazen olumsuz etkiler bırakabilirler.(fabrikaların oluşturduğu hava kirliliği gibi).Eğer üretici ve tüketicilerin faaliyetleri diğer kişileri etkiliyorsa yani dışsallıklar varsa,piyasanın toplumsal etkinliği sağlanamaz.Piyasa aksaklıklarına iktisatta dışsallıklar denir.Dışsallıklar diğer kişilerin faydasına ie buna dışsal fayda,zararınaysa dışsal maliyet denir.
5.1 Dışsallık Ayırımları
Dışsallıklar bazı faaliyetlerde olumlu, bazı faaliyetlerde olumsuz etki sağlar.(arı-elma örneği, fabrika-kirli hava)
Bazı dışsallıklar üreticiler, bazı dışsallıklar tüketiciler tarafından oluşur.
Ortak Kaynak Sorunları: faydalanmanın sınırlanamadığı bir kıt kaynak havuzunun bulunmasıdır.
ör: aynı petrol sahasından açılan kuyudan petrol çıkarılırken, ikinci bir kuyu açılması petrol rezervlerini azaltmış olur.Bu ise birinci petrol kuyusu üzerinde negatif etki yapar.
DIŞSALLIKLAR
a)üretimin dışsal maliyeti
b)üretimin dışsal faydaları
c)tüketimin dışsal maliyeti
d)tüketimin dışsal faydaları
a)Üretimde Dışsal Maliyetleri (MSC>MC)
Kimyasal madde üreten bir firma,atıklarını nehre döktüğünde,havayı da nehri de kirletmiş olur.Bu durumda firma topluma ek bir maliyet çıkarmış olur ve Marjinal Sosyal Maliyet,Marjinal Kişisel Maliyeti aşar.
Dışsal Maliyetler,toplum açısından aşırı üretime neden olurlar.
Negatif dışsallığa yol açan aşırı mal üretimi, negatif dışsallığın varlığı, Marjinla Sosyal Maliyet lerin Marjinal Özel Maliyetleri aştığı anlamına gelir. Piyasa dengesi, maldan aşırı bir üretim yapılmasına neden olur.
b)Üretimde Dışsal Faydalar (MSC
Şoförlerini eğitmek için para harcayan bir otobüs şirketi.Her yıl şoförlerin bir kısmı şehirlerarası otobüs şirketlerinde ve kamyonla nakliyat şirketlerinde çalışmak için işten ayrılırlar.Bu şirketlerin maliyeti azalır çükü şoförlerini eğitmek zorunda değildirler.Onların eğitilmiş olmasından toplum da yarar görür ama otobüs şirketi yarar sağlamaz.O nedenle, otobüs hizmetlerinin Marjinal Sosyal Maliyeti, Marjinal Kişisel Maliyetinden küçüktür.
c)Tüketimin Dışsal Maliyeti (MSU
Otomobil kullanan insanlar, otomobilin egzozundan çıkan gürültüden ve kalabalık trafikte diğer insanlar rahatsız olurlar. Bu negatif dışsallıklar nedeniyle araba kullanmanın Marjinal Sosyal Faydası,Marjinal Kişisel Faydasından azdır.
d)Tüketimde Dışsal Faydalar (MSU>MU)
Otomobil yerine trenle seyahat ettiğiniz zaman trafik azalacağından,diğer insanlar bundan fayda sağlamış olurlar. Dolayısıyla tre yolculuğunun Marjinal Sosyal Faydası,Marjinal Kişisel Faydasından büyüktür.Tren yolculuğunun dışsal faydası vardır.
3.BÖLÜM
REFAH KRİTERİ VE BAZI İKTİSATÇILARIN REFAHLA İLGİLİ GÖRÜŞLERİ
1- Refah Kriteri Olarak GSMH’daki Artış
Adam Smith kapalı olarak toplum servetindeki yani gsmh’daki artışı bir refah ölçütü olarak kabul etmiştir.
Ona göre büyüme, istihdamın ve topluma sunulan mal ve hizmetlerin ve dolayısıyla, sosyal refahın artmasına neden olur.
2- Bentham Kriteri
İngiliz iktisatçı Jeremy Bentham refahın en büyük çoğunluğa en büyük miktarda mal sağlayarak arttırılabileceğini ileri sürmüştür.
Bu düşünce kapalı olarak toplum refahının birey faydalarının toplamına eşit olduğunu varsayar.
Bentham sisteminin eksik yada aksak noktaları vardır
A B C şeklinde tanımlanana üç bireyin arasında hak etmede bir karşılaştırma yapılmaktadır.
3-Kaldor-Hicks Kriteri/Zararı Karşılama İlkesi
Nicholas Kaldor ve John Hick, refah kriterini oluşturmak üzere aşağıda özetlenen yaklaşımı önermişlerdir.
Ekonomide bazıları için karlı bazıları için zararlı olacak değişikliğin gerçekleştirilmek istenildiğini varsayalım.
Bu durumda, kazanacak olanlardan değişikliğin gerçekleşmesi, kaybedenlerden ise değişikliğin gerçekleşmemesi için ödemeye razı oldukları para miktarını belirlemeleri istenebilir.
Kazananların toplam parası, kaybedenlerin toplam parasından fazla olduğu sürece, değişiklik, sosyal refah düzeyinde bir iyileştirmeyi ima edecektir.
Bunun nedeni kazananlar kaybedenlerin zararlarını telafi ettikten sonra bile net bir kazanç elde edecek olmalarıdır.
Aşağıdaki şekilde görüleceği gibi PP eğrisi refah sınırı adını verdiğimiz kavramı belirtir.
Kaldor kriterine göre: A’dan E’ye geçiş bu durumda bir artış bir düzelmedir.Çünkü E noktasında bu değişmeden kimsenin zarar görmeyeceği bir yeni servet ve gelir paylaşımını yapmak mümkündür.O halde A’dan E’ye geçişin bir artış meydana getirmesi ve böyle sayanların E noktasına geçişte avantajlı olanları ikna edebilmek olanağınının olmamasına bağlar.
Bu ilkeyi benimseyen ve bilimsel bir refah teorisinin buna dayanılarak kurulabileceğini ileri süren Hıcks ile Kaldor arasındaki fark Hıcks E durumunun ilk duruma oranla sosyal açıdan tercih edilmesi için E noktasından avantajları olmayanların E noktasına geçişte avantajlı olanları ikna etme imkanının olmamasına bağlar.
4-Scıtovsky ve İkili Kriter İlkesi
Scitovsky, ikili kriteri ileri sürerek bir değişimin refah artışı yarattığını belirlemek istemiştir.Buna göre gerek Kaldor’un gerek Hicks’in kriterleri bir arada kullanılması halinde Scitovsky’e göre bir durumun diğerine tercih edilebileceğini söylemek mümkündür.
Kazançlılar, kaybedenleri bu değişmeye ikna edebilirlerse,
Aynı zamanda kaybedenler, kazançlıları bu değişmeden vazgeçirmeye ikna edemezlerse Scitovsky’e göre son durum ilk duruma oranla refah artışını sağlar.
Ancak ve ancak bu ikili kriterden olumlu sonuç alınmasıyla bir refah artışından bahsetmek olanak içine girer.
Şekilde görüldüğü gibi A2dan H’ye geçiş bir düzelmedir. Dolayısıyla tercih edilebilir bir durum yaratır. Çünkü A noktası H den geçen RR eğrisinin altındadır. Fakat tersine dönüş olarak H den A ya geçişte bir refah artışı ayılabilir. Çünkü H noktası A dan geçen SS eğrisinin altındadır.
Scitovsky ikili kriteri teklif etmekte ve bu suretle bir değişme pareto etkinliği yörüngesine oturtarak teorinin olumsuz yönünü ortadan kaldırmıştır.
5- K.Arrow Ve Seçim İlişkisi
K.Arrow oy çoğunluğu örneği ile toplumun tercihini yansıtan bir sosyal refah fonksiyonuna ulaşmayı düşünmüş ancak böyle bir analizin SEÇİM ÇELİŞKİSİ denen irrasyonel bir sonuç doğurabileceğini ileri sürmüştür.
Arrow ilkin kararların kişisel tercihleri yansıtması için en az dört koşul ileri sürer:
Sosyal kararlar tutarlı ve lojik olmalıdır.Bunun anlamı eğer A B ye ve B ise C ye tercih edilmişse A C ye tercih edilmiş olmalıdır.C nin A ya tercihi söz konusu değildir.
Kararlar dışarıdan veya içeriden bir kişi tarafından empoze edilmemelidir. Yani diktatörlüğe dayanmamalı demokratik olmalıdır.
Sosyal kararlar toplum üyelerinin kararlarına aykırı biçimde değiştirilmemelidir.
A ve B gibi durum arasındaki sosyal tercih kişilerin sadece bu iki olanak arasındaki kararlarına bağlı olmalıdır.
Kararların demokratik biçimde belirlenmesi için bu şartların yeterli olduğunu ileri sürmek mümkün ise de Arrow’a göre ortaya çıkan bütün alternatif olanaklar arasında bu dört koşuldan en az birini bozmadan seçim yapmak olanaksızdır.
6-Abram Berkson Ve Sosyal Refah Fonksiyonu
Bilindiği gibi pareto tipinde bir optimumu ancak gelir paylaşımı veri kabul edilmesi halinde belirleyebiliriz. Bunun sonucu olarak ne kadar mümkün paylaşım varsa o kadar optimum var demektir. Böylece bu yoldaki tahlilin belirsizliğe varacağı açıktır.
Berkson ve sosyal refah fonksiyonu, pareto optimumundaki belirsizliği kaldırmak peşindedir.
Toplumun refahını bir bütün olarak ifade eden bu fonksiyon, toplum refahını, onu meydana getiren fertlerin tatmin seviyelerine bağlı kılar.
Hakim değer yargılarının demokratik bir karar sonucu ortaya çıkması veya bir grup veya kişi tarafından dikte edilmesi mümkündür.
Toplum refahı ile toplumu oluşturan kişiler arasında fonksiyonel ilişki kurmak, kişilerin refahlarındaki değişmelerin toplum refahını etkileyeceğini söylemek mümkündür.
Berksoncu Sosyal Refah Fonksiyonu, toplumu oluşturan kişilerin tatmin seviyeleriyle ilgili bir kayıtsızlık paftasının meydana getirilmesine yol açar.
Aşağıdaki şekilde görülebileceği gibi Sosyal Refah Fonksiyonu olarak adlandırdığımız kayıtsızlık paftası, bize bir uygulama sonucu ortaya çıkan değişmelerin olumlu veya olumsuz niteliği hakkında yargıya varma olanağı verir.
Bu da E noktası AB refah sınırı içinde W2 eğrisinde gerçekleşir.
7-Paul A.Samuelson Ve Sosyal Kayıtsızlık Eğrileri
Berkconcu sosyal refah fonksiyonu toplum refahı ile kişisel tatminler arasında bir ilişki kurar. Kişinin refahındaki değişmeler, toplum refahını da aynı şekilde etkiler. Bu düşünceden hareketle bir sosyal refah fonksiyonu kişisel tatminler yoluyla değil de mal miktarları ile belirtmek mümkün müdür?
Varsayım: Toplumun iki kişiden ve bunların tatmin seviyelerinin X1 ve X2 malları ile belirlendiğini kabul edelim.
Burada en önemli mesele : Bu tatmin seviyelerinin X1 ve X2 mallarının hangi minimum bileşimle gerçekleşebileceğini araştırmaktadır.
Önce skitovsky eğrileri adını taşıyan toplum kayıtsızlık eğrilerini aşağıda görüleceği gibi çizelim.
1 nolu eğri: veri olarak alınan kişisel tatmin seviyelerini gerçekleştiren X1 ve X2 mallarına ait bileşimin bütününü gösterir.
2 nolu eğri: Aynı biçimde, diğer bir durumla ilgili bileşimlerin bütünüdür.
A.Samuelson’a Göre : Berkson’un Sosyal Refah Fonksiyonuna karşıt düşen, Sosyal kayıtsızlık eğrilerini göstermek mümkündür.Eksenlerde X1 ve X2 mallarının yer aldığı bir diyagramda Sosyal Kayıtsızlık Eğrileri, sosyal refahın veri seviyesini gerçekleştirmek için gerekli olan bu malların minimum miktarını ifade eder.
Şekil 2 de gösterilen berkson tipi eğri, aşağıda gösterilecek olan Samuelson tipi eğriye karşıt düşer.Dikakt edilirse Scitovsky tipi bir toplum kayıtsızlık eğrisi çizilirken (şekil1) kişilerin tatmin seviyeleri veri sayılmıştı. Eğer aynı bir W Berkson tipi eğri üzerinde A B C noktalarına (şekil 2) karşıt düşen Scitovsky eğrilerini kapsayan bir zarf eğrisi olduğu kolaylıkla görülür.
Şekil 3 deki a,b,c eğrileri şekil2 de yer alan A,B,C noktalarının karşıtıdır.
Böylece Samuelson’un Sosyal Kayıtsızlık Eğrileri yoluyla daha doğrusu bu eğrilerin sayesinde malların bileşiminde optimal durumun belirlenmesini kesinlikle belirtmek mümkündür. Optimal durum, Şekil 4’te E noktasıdır.P1P2 eğrisi üretim imkanları eğrisi S eğrisi de ulaşılabilir en yüksek sosyal refah seviyesini ifade eder.