Sıcak bir haziran günü Tebriz'e vardım. Ermeni mahallesindeki kervansaraya yerleştiğimde, güneş damların hizasına inmişti. Yine de bir an önce Baskerville'i görmek istediğimden doğru Presbiteryen Okuluna gittim. Alçak ve enine yayılmış bir bina idi. Yeni beyaza boyanmıştı. Kayısı ağaçlarının arasında yer almıştı. Parmaklıkların üzerinde ve damda gösterişsiz iki haç ve kapının üstünde yıldızlı bir bayrak vardı.
İranlı bir bahçıvan bana doğru geldi. Beni, sakallı kızıl saçlı bir rahibin yanına götürdü. Konuşmaya başlamadan önce, beni gece konuk edebileceğini söyledi:
— Aniden gelip bizi ziyaretleriyle onurlandıran vatandaşlarımız için her zaman boş bir odamız var. Size özel muamele yapmıyoruz. Burası var olduğundan beri sürdürülen bir âdettir bu!
İçtenlikle üzüntülerimi beyan ettim.
— Eşyalarımı kervansaraya bıraktım. Öbür gün de Tahran'a gitmeyi düşünüyorum.
— Tebriz, bir günden fazlasına layıktır. Buraya kadar gelmişken, Büyük Çarşı'yı, adı Binbir Gece Masallarında geçen mavi caminin kalıntılarını görmeden gitmeyi nasıl düşünürsünüz? Günümüzde yolcuların çok acelesi oluyor nedense.
Benim bunca kötü bir gezgin olmama esef ediyordu. Savunma yapmak zorunda kaldım:
— Aslında Tahran'da işim var. Tebriz'e kadar gelişim, sizde öğretmenlik yapan Howard Baskerville'i görmek içindi.
Bu adı söyler söylemez, hava ağırlaştı, neşe kayboldu, hararet söndü, babaca yaklaşımlar yok oldu. Yüz sıkıntılı, bakışlar kaçamaktı. Uzun bir sessizlikten sonra:
— Howard'in arkadaşı mısınız? diye sordu.
— Bir bakıma İran'a gelişinden sorumlu sayılırım.
— Ağır bir sorumluluk!
Yüzünde, boş yere bir gülümseme aradım. Bana birden bitkin ve çökmüş gibi geldi. Bakışları yalvarır gibiydi:
— Burayı onbeş yıldır yönetiyorum. Okulumuz kentin en iyi okulu. Yaptığımız işin yararlı ve hayırlı olduğuna inanıyorum. Çalışmalarımıza katkıda bulunanlar buna inanmasa, genelde düşmanca bir ortamda buraya gelmeye gerek görmezler. Onları zorlayan hiç bir şey yok.
Herhangi bir kuşku duymam için bir neden yoktu ama adamın kendini savunmadaki heyecanı beni rahatsız diyordu. Birkaç dakikadan beri odasındaydım, onu-herhangi bir şeyle suçlamamış-tım, ondan hiçbir şey istememiştim. Başımı nazikçe sallamakla yetindim. Devam etti:
— Bir misyoner İranlıların acılarına ilgisiz kalırsa, bir öğretmen öğrencilerinin kaydettikleri ilerlemelere hiçbir sevinç göstermezse ona derhal Amerika'ya dönmesini tavsiye ederim. Bazen, en genç olanlar bile, heyecansız olabiliyor. Bu çok insanca, değil mi?
Bundan sonra rahip sustu. Koca parmakları sinirli biçimde piposunu sıkıyordu. İşini kolaylaştırmayı görev bildim. En umursamaz biçimde:
— Siz Howard'in birkaç ay içinde cesaretini kaybettiğini, Do-
186
187
ğu'ya duyduğu ilginin geçici olduğunu mu söylüyorsunuz? Yerinden sıçradı:
— Tanrım hayır, size pek çok kişiyle başımıza geleni anlatmaya çalıştım, ama Baskerville ile değil. Arkadaşınızla işin tam tersi oluyor ve bu yüzden son derece endişeliyim. Bir bakıma bugüne kadar gelen en iyi öğretmen, öğrencilerini çok iyi yetiştiriyor, aileler varsa yoksa o diyorlar. Misyonumuz bugüne kadar bu kadar çok hediye almamıştır: kuzular, horozlar, helvalar, hepsi Baskerville için. Onunla olan sorun, bir yabancı olduğunu unutması! Buradaki insanlar gibi giyinmekle, benimle bile yörenin lehçesiyle konuşmakla ve pilava bayılmakla yetinse, güler geçerdim. Ama Baskerville görünüşle yetinmiyor. Siyasi savaşa atıldı. Anayasayı övüyor, öğrencilerini Rusların, İngilizlerin, Şahın ve gerici mollaların aleyhine kışkırtıyor. Onun burada "Adem'in Oğlu" yani gizli örgüt üyesi olmasından bile kuşkulanıyorum.
İçini çekti:
— Dün sabah, kapımızın önünde bir gösteri oldu. En önemli iki din adamının liderliğinde, Baskerville'in gitmesi, aksi halde Misyonunun kapanması istendi. Üç saat sonra bir başka gösteri yapıldı, onlar da Howard'i destekliyor ve kalmasını istiyorlardı. Anlıyorsunuz ya? Bu böyle devam ederse bu kentte kalamayız.
— Howard'la konuşmadmız mı?
— Belki yüz kere, her üslupta, her tonda. Doğu'nun Uyanışı, Misyonun kaderinden önemlidir diyor da başka bir şey söylemiyor. Anayasa devrimi başarısız olursa, nasıl olsa gitmek zorunda kalırmışız. Gerçi sözleşmesini iptal edebilirim ama bunu yaparsam, bizi her zaman desteklemiş olanların öfkesini çekeceğimden korkarım. Tek çözüm Baskerville'in sakinleşmesi. Bunu belki siz başarabilirsiniz.
Böyle bir söz vermeksizin, Howard'i görmek istedim. Papazın bir an gözü parladı. Bir sıçrayışta ayağa kalktı:
— Arkamdan gelin, nerede olduğunu göstereyim. Sanırım nerede olduğunu biliyorum. Onu sessizce izleyin, neden böyle düşündüğümü anlar, kaygılarımı paylaşırsınız.
DÖRDÜNCÜ KİTAP
DENİZDE BİR ŞAİR
Oyunu oynayan Tanrı, bizlerse dama taşı!
İşin doğrusu bu, gerisi laf-ı güzaf.
Onun için dünya dama tahtası, bizler birer oyuncak.
Bıkar sonunda, salıverir hiçliğin kuyusuna.
Ömer Hayyam
188
XXXVI
Duvarlarla çevrili bir bahçenin alacakaranlığında, kıpır kıpır insanlar. Baskerville'i nasıl ayırdetmeli? Tüm yüzler öylesine yağız ki! Bir ağaca yaslanmış, duruyorum. Çevreme bakıyorum. İçi aydınlatılmış bir kulübenin önünde tuluat yapılıyor. Anlatıcı ve ağlayıcı Roze-Khvan'lar, müminleri ağlamaya, bağırmaya, kan dökmeye çağırmaktaydı.
Adamın biri ortaya çıktı, gönüllü olduğunu söyledi. Acıya gönüllü! Yalm ayak, yarıdan yukarısı çıplak, elleri zincirli... zincirleri havaya fırlatıyor, omuzlarından çıplak sırtına kaydırıyor, demir kaygan, cilt ince... morarıyor ama dayanıyor. Kanatması için otuz-kırk darbe vurması gerek. Siyah bir fışkırtı! Acının tiyatrosu da bu! Bin yıllık çile gösterisi!
Kırbaçlanma arttıkça, halkın bağırması da artıyor, anlatıcı darbelerin ve çığlıkların gürültüsünü bastırmak için daha çok bağırıyordu. Tam o sırada oyunculardan biri ortaya atıldı, kılıcıyla tehditler yağdırdı, yüzünü buruşturdu, lanetlendi. Kendisine birkaç da taş atıldı. Az sonra kurban ortaya çıktı. Kalabalık çığlık üstüne çığlık attı. Ben bile kendimi tutamayıp bağırdım, çünkü adamın kafası kopmuş, yerde sürükleniyordu. Başımı çevirdim, dehşet içinde rahibe baktım, soğuk bir gülümsemeyle beni yatıştırdı:
— Bu çok eski bir hile. Bir çocuğun ya da çok kısa boylu bir adamın kafasının üzerine bir koyunun kopmuş kafasını oturtuyorlar. Öyle bir biçim veriyorlar ki, kanlı boyun üst kısımda kalıyor, üzerlerine de tam yerinden delinmiş beyaz bir çarşaf örtüyorlar. Gördüğünüz gibi yarattığı izlenim dehşet verici!
Piposunu çekti. Kafası kopmuş olan, sahnede sıçrayıp döneni-yordu. Sonra yerini garip bir adama bıraktı.
Baskerville!
Tekrar dönüp Rahibe baktım. Gözlerini kırpıştırmakla yetindi. Asıl tuhaf olanı, BaskerviUe'in bir Amerikalı gibi giyinmiş olması idi. Hatta, bu trajedi ortamında komik kaçan bir de hotform şapka
191
giymişti. Halk yine de avaz avaz bağırıyor, ağlıyordu ve gördüğüm kadarı ile, hiçbiri eğlenir görünmüyordu. Rahibi saymazsak... O da bana anlatma nezaketindeydi:
— Bu törenlerde daima bir Avrupalı bulunur ve tuhaf ama hep "iyileri" temsil eder. Geleneğe göre, Sarayda bulunan bir elçi, Hüseyin'in ölümünden etkilenip cinayeti açıkça kınamak durumundadır. Tabii ellerinde her zaman bir Avrupalı bulunmuyor, onun yerine bir Türk'ü ya da açık renkli bir Acem'i çıkartıyorlar. Baskerville Tebriz'de olduğundan beri, bu role hep o çıkıyor. Mükemmel bir oyun sergiliyor. Sonra, sahnede ağlıyor!
O sırada, kılıçlı adam, büyük bir gürültü çıkararak Basker-ville'in çevresinde döneniyordu. Baskerville kıpırdanıyor, şapkasını düşürüyor, sarı saçları ortaya çıkıyor, sonra bir robot yavaşlığı ile diz üstü çöküyor, yere uzanıyor, güneş ışığı gözyaşlarmı belir-ginleştiriyor, siyah giysisinin üzerine çiçekler yağdırılıyordu.
Kalabalığı duymaz olmuştum. Gözlerim arkadaşıma takılmış, heyecanla ayağa kalkmasını bekliyordum. Tören bitmez gibi geliyordu. Onunla karşılaşmak için acele ediyordum.
Bir saat sonra, Misyon'da, bir çorba kâsesinin önünde buluşabildik. Rahip bizi yalnız bırakmıştı. Aramızda sıkıntılı bir sessizlik vardı. Baskerville'in gözlerindeki kızarıklık geçmemişti.
— Batılı ruhuma dönmem vakit alıyor, diye mazeret beyan etti.
— Acele etme. Yeni yüzyıl henüz başlıyor.
Öksürdü, sıcak çorba kâsesini dudaklarma götürdü, yine sessizliğe büründü. Sonra güçlükle:
— Bu ülkeye geldiğim zaman, koca koca sakallıların, bin iki yüz yıl önce işlenmiş bir cinayete ağlayıp sızlanmalarını anlayamı-yordum, dedi. Şimdi ise anlıyorum. İranlılar geçmişte yaşıyorlarsa, o geçmiş vatanları olduğu içindir. Bugün buraları yabancı bir diyar olduğu ve bu diyarda onlara ait hiçbir şey bulunmadığı içindir. Bizler için çağdaş yaşam, özgürlük simgesi olan her şeydir, onlar içinse yabancı egemenlik anlamına geliyor. Yol: Rusya'dır. Ray, Telgraf, Banka: İngiltere'dir. Posta: Avusturya-Macaristan'dır.
— ... ve de bilimlerin öğretimi: Amerikan Presbiteryen Misyonundan Baskerville'dir.
— Tam üstüne bastınız. Tebrizliler için iki seçenek var: oğullarını ya, tıpkı Ataları gibi aynı cümleleri on yıl boyunca anırsmlar diye geleneksel okullara gönderecekler, ya da Amerikalılar gibi
eğitim görecekleri benim sınıfıma yollayacaklar, ama bir haçın ve yıldızlı bayrağın gölgesinde. Benim öğrencilerim, ülkenin en yararlıları, en iyileri, en ustaları olacaktır ama diğerlerinin onlara satılmış gözüyle bakmaları nasıl önlenecektir? Geldiğimin haftasında,. kendi kendime bu soruyu sordum ve yanıtını, gördüğünüz törenlere benzer törenlerde buldum. Bir gün, kalabalığa karışmış, yürüyordum. Çevremde iniltiler yükseliyordu. Ağlayan, perişan, korkmuş, şaşkın yüzleri inceledikçe, İran'ın bütün sefaletini görmüş oldum. Farkına varmadan ben de ağlamaya başladım. Çevremdekiler bunu gördü, heyecanlandılar ve bana iyileri temsil eden dürüst elçi rolünü oynattılar. Ertesi gün öğrencilerimin velileri geldi. Çocuklarını Presbiteryen Okuluna göndermenin yanıtını bulmuşlar, bundan mutluluk duyuyorlardı. "Ben oğlumu İmam Hüseyin'e ağlayan öğretmene emanet ettim" diyorlardı. Bir kısım mollalar rahatsız oldu. Bana karşı güttükleri düşmanlık, benim ne derece başarılı olduğufnu kanıtlıyor. Onlar yabancılar, yabancılara benzesin istiyorlar.
— Ben bunu demedim. Ağlamak reçete değil. Marifet de değil. Sadece basit bir eylem. Kimse gözyaşı dökmeye zorlanmamalı. Önemli olan tek şey, başkalarının felaketini küçümsememektir. Beni ağlarken gördüklerinde benim yabancılara özgü umursamazlığım olmadığını gördüklerinde, bana geldiler ve ağlamanın bir işe yaramadığını, İran'ın fazladan bir goygoycuya gereksinim duymadığını, yapabileceğim en iyi işin Tebrizli çocuklara doğru dürüst eğitim vermek olduğunu söylediler.
— Akıllıca sözler. Ben de sana aynı şeyleri söyleyecektim.
— Ne var ki, şayet ağlamamış olsaydım, bana gelmezlerdi. Beni ağlar görmeselerdi, benim çocuklara bugünkü Şah'ın kokuşmuş olduğunu, Tebrizli mollaların ondan geri kalmadığını söylememe izin vermezlerdi.
— Bunu sınıfta söylüyorsun, öyle mi?
— Evet. Bunu smıfta söylüyorum. Ben, sakalsız, genç Amerikalı, ben, Presbiteryen Misyonu Okulunun küçük öğretmeni, tacı ve sariklıkıfr sarstım ve öğrenciler bana hak verdi. Ana ve babaları da. Sadece Rahip huzursuz oldu.
Benim kendime gelemediğimi görünce, ekledi:
— Onlara Hayyam'dan da söz ettim. Milyonlarca Amerikalı ve
192
193
Avrupalı'nın Rubaiyat'ı başuçlarından eksik etmediklerini anlattım. Fitzgerald'ın şiirlerini ezberlettim. Ertesi günü, bir büyükbaba gelip beni gördü. Torunu ona her şeyi anlatmış. Bana dedi ki: "Biz de Amerikalı şairleri çok sayarız." Tabii bir tekinin bile adını bilmiyordu ama ne önemi vardı? Ona göre, minnet göstermenin bir yolu buydu. Ama bütün aileler böyle davranmadı, hatta biri şikâyet bile etti. Rahibin önünde bana dedi ki: "Hayyam sarhoş bir zındıktır." Ben de "Böyle söylemekle Hayyam'a hakaret etmiyor, sarhoşluğu ve zındıklığı övüyorsunuz" dedim. Rahip az daha boğuluyordu. Howard bir çocuk gibi güldü. Afacan bir çocuğa benziyordu!
— Yani şimdi sen, seni suçladıkları suçla övünüyorsun. Yani sen yoksa "Âdem Oğullarından" mısın?
— Rahip bunu da mı söyledi? Benden çok söz etiniz gibi bir izlenim içindeyim.
— İkimizin tanıdığı bir başkası yok da...
— Senden hiçbir şey gizlemeyeceğim. Benim vicdanım, yeni doğmuş bir bebeğinki kadar temiz. Bundan iki ay önce, bir adam gelip beni gördü. Koskoca bir deve benziyordu ama bir o kadar da utangaçtı. Bana, Encümen'de bir konuşma yapıp yapmıyacağımı sordu. Hangi konuda dersin? Hiç tahmin edemezsin! Darwin teorisi üzerinde! Ülkedeki siyasi kargaşa ortamında, bunu eğlenceli buldum. Kabul ettim. Darwin hakkmda bir sürü bilgi topladım, onun aleyhinde olanların görüşlerini anlattım. Konuşmam sıkıcıydı ama salon doluydu ve beni büyük bir hayranlıkla dinliyorlardı. Sonra, başka toplantılara da gittim. Değişik konularda konuşmalar yaptım. Bu insanlarda müthiş bir öğrenme açlığı var. Bunlar aynı zamanda en ateşli Anayasacılar. Tahran'dan son haberleri almak için, evlerine uğradığım olur. Onları tanımalısın, onlar da senin benim gibi bir dünya düşlüyorlar.
194
XXXVII
Akşamları, Tebriz Çarşısında pek az dükkân açık kalır ama sokaklar hareketlidir. Erkekler köşe başlarında, hasır iskemleler üzerinde nargilelerini tüttürürler. Nargilenin dumanı, gün içindeki bin bir çeşit kokuyu bastırır.
Yürüyüşümü, Howard'mkine uydurmaya çalışıyordum. Hiç duraksamadan, bir sokaktan diğerine geçiyor, arasıra bir öğrencisinin babasına selam vermek için duruyordu. Her yerde, çocuklar oyunlarını yarıda bırakıp, geçmesi için kenara çekiliyorlardı. Sonunda paslı bir kapının önüne geldik. Arkadaşım kapıyı itti, ağaçlıklı küçük bir bahçeden geçtik, kerpiç bir evin önüne vardık, yedi kez vurduktan sonra kapı gıcırtıyla geniş bir odaya açıldı. Oda, cereyandan ötürü sallanıp duran tavandan sarkan lambalarla aydınlanmıştı. Odadakiler buna alışık olmalıydılar. Ama ben sallanıp duran bir kayığa binmiş gibiydim. Hiçbir yüzü sabit göremiyor, gözlerimi kapatıp uzanmak istiyordum. "Âdem Oğulları" toplantılarının yabancısı değildi Baskerville. Zaten karşılanışından belliydi. Onun yanında olduğum için ben de kardeşçe kucaklandım, üstelik Howard, İran'a gelişine benim neden olduğumu söyleyince, daha da sıcak bir kucaklaşma oldu.
Tam oturacağımı sandığım sırada, odanın karşı köşesinden bir adam ayağa kalktı, gelip karşımda durdu:
— Benjamin!
Yerimden sıçradım, gözlerimi ovuşturdum:
— Fazıl!
Birbirimize sarıldık, birbirimize masum küfürler savurduk. Fazıl, huyu olmadığı halde, bu samimiyetimizi açıklamak gereğini duydu:
— Benjamin Lesage, Seyyid Cemalettin'in dostuydu.
O saniye, değerli bir konuk olmaktan çıkıp, tarihi bir anıt ya da kutsal bir yadigâr oluverdim; yanıma büyük bir saygı ile, çekine çekine yaklaşıyorlardı.
195
Howard'ı Fazıl'a takdim ettim. Birbirlerini sadece ismen tanıyorlardı. Fazıl, doğduğu kent olan Tebriz'e, bir yılı geçkin bir zamandır gelmiyormuş. Zaten bu sıvası dökük duvarlar, sallanıp duran lambalar arasında bulunması hayra alamet değildi. Anayasa Devriminin temel taşlarından biri olan Demokrat Parlamenterlerin lideri değil miydi? Şu sıralar başkentten ayrılması doğru muydu? Bu soruları kendisine sordum. Rahatsız oldu. Oysa Fransızca ve alçak sesle konuşmuştum. Yanında oturanlara kaçamak bakışlar fırlattı. Sonra yanıt olarak:
— Nerede kalıyorsun? diye sordu.
— Ermeni mahallesindeki kervansarayda.
— Gece gelirim.
Gece yarışma doğru, odamda altı kişi olmuştuk. Baskerville, ben, Fazıl ve onun üç arkadaşı. Onları, kimlikleri bilinmesin diye, sadece küçük adları ile tanıttı.
— Encümen'de neden Tahran'da değil de burada olduğumu sordun. Çünkü başkent, Anayasacılar için kayıp vaka! Bunu otuz kişinin önünde söyleseydim, panik yaratmış olurdum. Ama işin doğrusu bu!
Tepki gösteremeyecek kadar afallamıştık. Fazıl devam etti:
— İki hafta önce, Saint-Petersbourg'dan bir gazeteci beni görmeye geldi. Ryech gazetesinin muhabiriydi. Adı Panoff ama yazılarını "Tane" diye imzalıyor.
Ondan söz edildiğini duymuştum. Londra basını, arasıra yazılarından alıntılar yapardı. Fazıl devam etti:
— O bir sosyal-demokrat. Çarlık düşmanı. Ama bir kaç ay önce Tahran'a geldiğinde, düşüncelerini kendine sakladı, Rus Elçiliğine kolayca girip çıkmanın yolunu buldu ve hangi rastlantı ya da hangi hile sonucu bilmem, bir takım dosyalara el koyma fırsatını buldu. Kazaklar, mutlakiyet rejimini geri getirmek üzere bir darbe hazırlığı içindeymişler. Her şey açıkça yazılıymış. Çarşıda, yeni rejime güveni sarsmak için, hırsızlık olayları başlatılacak, bazı mollalar da Şah'tan, sözde İslam'a aykırı olan, anayasayı kaldırmasını is-teyeceklermiş. Tabii bana bu belgeleri getirirken, Panoff büyük bir riske giriyordu. Ona teşekkür edip, Parlamento'nun olağanüstü toplanmasını istedim. Durumu ayrıntılarıyla anlatıp, hükümdarın tahttan'indirilmesini, yerine oğullarından birinin geçirilmesini, Kazak Birliğinin kaldırılmasını, suçlu mollaların tutuklanmalarını
önerdim. Pek çok konuşmacı kürsüye çıkıp durumu kınadı ve önerilerimi destekledi.
Birden bir görevli çıkageldi. İngiliz ve Rus elçilerinin bize acele bir nota vermek üzere Parlamento'da olduklarını söyledi. Toplantıya ara verildi, Meclis Başkam ve Başbakan dışarıya çıktılar, dönüşlerinde birer kadavra gibiydiler. Elçiler, Şah'in tahttan indirilmesi halinde, her iki devletin askeri müdahalede bulunmak zorunda kalacaklarını söylemeye gelmişlerdi. Bizi yalnız boğmaya hazırlanmıyor, kendimizi savunmamızı da engelliyorlardı!
Baskerville dehşet içinde:
— Bu gayretkeşlik niye? diye sordu.
— Çünkü Çar, burnunun dibinde demokrasi istemiyor, Parlamento sözcüğü bile onu zıvanadan çıkartıyor.
— Ama İngilizler için aynı şey söylenemez?
— Hayır ama, İranlılar kendi kendilerini yönetmeyi öğrenirlerse, bunun Hintlilere örnek olmasından korkuyorlar. Çünkü o takdirde İngilizler, pılılarmı pırtılarını toplayıp gitmek zorunda kalacaklar. Tabii bir de petrol var. 1901 yılında, Knox d'Arcy adlı bir İngiliz, yirmi bin sterling karşılığında tüm İran petrolünü işletme hakkını aldı. Bugüne kadar üretim önemsiz miktardaydı, ama birkaç haftadan beri Bahtiyari aşiretlerinin topraklarında büyük miktarda petrol çıktı. Her halde duymuşsunuzdur. Bu, ülke için önemli bir gelir kaynağı olabilir. Parlamento'dan Londra Antlaşması'nı gözden geçirmesini ve böylece daha adil koşullar elde etmemizi istedim; milletvekillerinin çoğu beni destekledi. O günden beri İngiliz Elçisi beni davetlerine çağırmaz oldu.
— Oysa bast olayı Elçilik bahçesinde olmuştu!
— İngilizler o tarihte, Rus etkisinin çok olduğunu, İran pastasından kendilerine çok az bir parça bırakıldığını düşünüyorlardı. Onun için bizi destekleyip, bahçelerini açtılar. Hatta M. Naus'u kötü duruma düşüren resmi, onların bastırdığı söyleniyor. Bizim hareketimiz başarı kazanınca, Londra, Çarı bir bölüşme anlaşmasına razı etmiş oldu. İran'ın kuzeyi Rus nüfuz alanına, güneyi de İngil-tere'ninkine girecekti. İngilizler istediklerini elde eder etmez, demokrasimizden yüz çevirdiler. Onlar da Çar gibi demokrasimizi sakıncalı buluyor ve yok olmasını istiyorlar.
Baskerville patladı:
— Hangi hakla?
Fazıl ona babaca gülümsedi ve konuşmasını sürdürdü:
— İki diplomatın gelişlerinden sonra milletvekilleri cesaretleri-
196
197
ni kaybettiler. Bütün düşmanlara aynı anda karşı koyamayacakları için, zavallı Panoff'a yüklenmeyi yeğlediler. Pek çok konuşmacı onu sahtekâr, anarşist olmakla suçladı ve amacının İran ile Rusya arasında savaş başlatmak olduğunu söyledi. Gazeteci Parlamen-to'ya benimle gelmişti, tanıklığı gerekebilir diye onu büyük salonun yanında, kapı önünde bekletiyorum. Oysa milletvekilleri kalkmış tutuklanmasını ve Çar'ın elçisine teslim edilmesini istiyorlardı. Bunun için bir de önerge vermişlerdi. Kendi hükümetine karşı bize yardım elini uzatmış olan bu adam, cellatlara teslim edilecekti! Her zaman sakin bir insan olduğum halde, kendimi tutamadım, bir iskemlenin üstüne çıktım, deli gibi bağırmaya başladım: "Şayet bu adam tutuklanacak olursa, babamm mezarı üzerine and içirim ki 'Âdem Oğullarını çağırır ve Parlamento'yu kana boğarım. Bu önergeyi onaylayacaklar olanlardan hiçbiri sağ çıkmayacaktır." Dokunulmazlığımı kaldırıp beni de tutuklayabilirlerdi. Cesaret edemediler. Oturumu ertesi güne ertelediler. O gece başkenti terk ettim, buraya geldim. Panoff da benimle geldi, başka bir ülkeye gidene kadar Tebriz'de bir yerlerde saklanıyor.
Konuşmamız uzayıp gitti. Böylece sabahı bulduk. Ezan sesi ile aydınlık daha belirgin oldu. Tartışmış, olasılıklar üzerinde durmuş, dur durak bilmemiştik. Baskerville gerindi, saatine baktı, bir uyurgezer gibi ayağa kalktı, ensesini kaşıdı ve:
— Aman tanrım! dedi saat altı olmuş! Uykusuz bir gece. Öğrencilerimin karşısına ne yüzle çıkacağım? Bu saatte döndüğümü gören Rahibe ne diyeceğim?
— Bir kadınla beraber olduğunu söylersin! Howard'in gülecek hali yoktu.
Ben rastlantı demek istemiyorum çünkü bu işte rastlantının pek rolü yok... ama Fazıl bize Panoff'un belgelerine dayanarak genç İran demokrasisine karşı oynanan oyunları anlatırken, darbe harekâtı başlamıştı.
Daha sonra öğrendiğim üzere, 23 Haziran 1908 Çarşamba günü sabahın dördünde, bin kadar Kazak, başlarında Albay Liakhov olmak üzere, Parlamento'nun bulunduğu Baharistan'a doğru yürümekteydi. Parlamento'nun çevresi sarılmış, çıkışlar denetime alınmıştı. Yerel Encümenlerden birinin üyeleri, birlikleri görünce, telefonun henüz takıldığı yakınlardaki bir koleje koşup bazı sosyal-demokrat milletvekillerine ve Ayetullah Behbahani ile Ayetullah Tabatabayi gibi dini liderlere haber vermişlerdi. Onlar da şafak sökmeden önce, anayasaya bağlılık yemini etmek üzere Parlamentoya
Protestocu kalabalık giderek büyüyordu. Sabah olduğunda üç-yüz kişi olmuşlardı ve aralarında pek çok "Âdem Oğlu" vardı. Ellerinde karabinaları, bir miktar cephane, her birine düşen altmış kadar fişek vardı ama kullanmaktan çekiniyorlardı. Gerçekten de damlarda, pencere arkalarında siper almışlardı ama önce kendilerinin ateş edip müthiş bir kıyıma yol açmaları mı yoksa darbe hazırlıklarının tamamlanmasmı pasif biçimde beklemeleri mi gerektiğini bilmiyorlardı.
Yanındaki Rus ve Acem subaylarla Liakhov, birliklerini ve toplarını yerleştirmekle meşguldü. O günü, altı adet top saymışlardı ve bunlardan en öldürücü olanı Topnane Meydanına yerleştirilmişti. Albay üst üste birkaç kez savunucularm hattını atı ile yarmış ama "Âdem Oğulları"nm karşılık vermeleri, Çar'ın bunu bahane edip ülkeyi işgal etmesinden korktuğu için, engellenmişti.
Saldırı emri öğleye doğru verildi. Kuvvetler denk olmadığı halde çatışma altı-yedi saat sürdü. Direnişçiler, toplardan üçünü saf dışı bırakmayı başardılar.
Bu, ümitsizliğin kahramanlığı idi. Güneş batarken, teslimiyetin beyaz bayrağı İran tarihinin ilk Parlamentosuna çekilmiş bulunuyordu. Son atıştan dakikalarca sonra, Liakhov topçularına yeniden ateş emri verdi. Çarın emirleri kesindi: Parlamentoyu feshetmek yetmiyordu, onu barındıran bina da yıkılmalı ve Tahranlılara ilelebet ders olmalıydı!
198
199
XXXVIII
Çarpışmalar Tahran'da devam ettiği sırada, Tebriz'de ilk silah sesleri duyulmaya başlandı. Hovvard'ı dersten sonra almaya gitmiştim. Fazıl ve bir arkadaşı ile yemek yemek üzere Encümen'de buluşacaktık. Henüz çarşının çapraşık sokaklarına girmemiştik ki, ilk silah seslerini duymaya başladık. Yakından geliyordu.
Büyük bir merakla seslerin geldiği yöne gittik. Yüz metre ötede, bağırıp çağıran bir kalabalık yürüyordu: toz, toprak, duman, tüfekler, meşaleler birbirine karışmıştı. Anlamadığım sözler bağırılıyordu. Anlamıyordum, çünkü Azericeydi, yani Tebrizlilerin konuştukları Türkçe. Baskerville çevirmeye çalışıyordu: "Anayasaya ölüm! Parlamentoya ölüm! Allahsızlara ölüm! Yaşasın Şah!" Bir sürü insan her bir yana koşup duruyordu. Yaşlı bir adam, şaşkına dönmüş bir keçiyi çekiştirmeye çalışıyordu. Kadının birinin ayağı takılmış, altı yaşındaki oğlu doğrulmasına yardım ediyordu. Kaçmaya başlamışlardı.