

Bayramlar


Bölüm - 2
DENİZDEN IŞILDAYAN DENİZE
Coğrafi ve bölgesel özellikler
Fotoğraf Photo Disc (solda) ve © Tom Till (sağda)
Fransız antropolog Claude Levi Strauss ABDye geldiğinde yaşadığı zihinsel açılımdan söz eder. Muhteşem doğa manzaraları ile ufuk çizgisinin uyumu. Aşağı Eyalet denilen 48 Eyalet (Alaska ve Hawaii dışındakiler) 4,500 kilometreye ve 4 zaman dilimine yayılmıştır. Bir kıyıdan diğerine, otomobille, hiçbir yerde mola vermeden yapılacak olan yolculuk en az 5 gün sürer. Bu yüzden ABDde hava tahminlerinde, aynı gün için verilen en düşük ve en yüksek hava sıcaklığının 70 Fahrenheitlık (40 derece) farklar göstermesi doğaldır.
ABD, ulusal karakterini ve zenginliğini, yerleşime ve tarıma uygun arazilerin genişliğine çeşitliliğine borçludur.Yine de ülkede türlü bölgesel kimlik özellikleri görülür. Amerikalılar kendilerini ülke bütününün bir parçası olarak görmekle beraber kişiliklerini, yaşadıkları coğrafi bölgenin özellikleriyle tanımlarlar. Örneğin New Englandlılar kendine güvenir, güneyliler konukseverdir. Orta batılılar sağduyulu, batıda yaşayanlar ise olgundur.
Bu bölümde, Amerikanın 6 ana bölgesinin coğrafyasını, tarihini ve adetlerini inceleyeceğiz.
Ancak bunlar resmi sınırlar değildir. Ülkeyi, farklı bölgelere ayırmak da mümkündür. ABDyi tanımak isteyenlerin işini kolaylaştırmak için bu şekilde gruplara ayırmayı seçtik.
BÖLGESEL ÇEŞİTLİLİK
Tüm Amerikalılar aynı TV dizilerini izleyip aynı (fast food) hazır yemek lokantalarına gidiyorken bölgelerden söz etmek ne kadar mantıklı olabilir? Buna yanıt bulmanın bir yolu, bölgesel farklılıkların ortak yanlarına bakmaktır.
Amerikalıların neler yediğini düşünün. Nereye giderseniz gidin çoğu aynı standardı taşır. Aynı marka donmuş bezelyeleri Idaho, Missouri ve Virginiada satın alabilirsiniz. Tahıl ezmesi, çubuk şekerler ve diğer yiyecek maddeleri Alaskadan Floridaya kadar aynı paketlerde satılır. Taze meyva ve sebze kalitesi de bir eyaletten diğerine pek fazla değişmez. Öte yandan, Georgiada hush puppies (bir tür kızarmış hamur) ve grits (haşlanmış ve dövülmüş mısır) yemek normal sayılırken, Massachusetts ve Ilinoisde bunları bulamazsınız. Diğer bölgelerde de, başka yerde bulamayacağınız özel yiyeceklere rastlamak mümkündür.
Amerikan İngilizcesi, standart olmakla birlikte kullanım biçimi bölgesel farklılıklar gösterir. Güneyliler ağır ağır konuşur. Buna Güneyli yayması denir. Ortabatılılar, A harfini kalın söyler. (bad ve catde olduğu gibi). New Yorklular ise Yiddish sözcükler kullanır. (schlepp,nosh,nebbish gibi). Çünkü orada Yahudi nüfusu yoğundur.
Bölgesel farklılıklar bazen bu kadar somut değildir. Genel tavır ve tutumlarda kendini gösterir. Örneğin gazetelerde, yabancı ülkelerdeki olaylara ayrılan sütun miktarı farklıdır. Örneğin Doğuda, Atlantike bakan kıyıdaki bölgelerde basılan gazetelerde, Avrupa, Orta Doğu, Afrika ve Batı Asyadan haberlere geniş yer verilir. Batı kıyısında ise, haber editörleri Doğu Asya ve Avustralyadaki olaylara ağırlık vermektedir.
Bölgesel farklılıkları daha iyi anlamak için, şimdi hepsine tek tek yakından bakalım.
NEW ENGLAND
En küçük bölgedir. Bereketli arazilere ve ılıman bir iklime sahip değildir.
Ancak Amerikanın gelişmesinde önemli bir rol oynamıştır. 17. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar ülkenin kültürel ve ekonomik merkeziydi.
Avrupadan gelip New Englanda ilk yerleşenler inançlarına sıkı sıkıya bağlı İngiliz Protestanlarıydı. Çoğu dini özgürlük arayışıyla yola çıkmıştı. Ve bu bölgeye siyasi kimlik kazandırdılar. Örneğin herkesin toplanıp günün olaylarını tartıştığı bugünkü şehir meclisi, eskiden kilise yaşlıların yaptığı kasaba toplantılarının bir uzantısıdır. Bu toplantılarda ancak mülk sahibi kişiler oy kullanabiliyordu. Yine de bu toplantılar, New Englandlıların, devlet işlerine üst düzeyde katılımını sağlamıştı. New Englandın çoğu kentinde bu toplantılar hâlâ yapılmaktadır.
New Englandlılar, Güneylilerin tersine büyük arazilerde tarım yapmakta zorlanmıştı. Bölgeye yerleşenler, 1750den itibaren başka iş alanlarına yöneldiler.
Gemi inşa ettiler, balıkçılık ve ticaret yaptılar. İş hayatında, çalışkan, zeki, tutumlu ve becerikli olmakla ünlendiler.
Sanayi Devrimi, 19. yüzyılın ilk yarısında Amerikaya ulaştığında bu özelliklerin yararını gördüler. Massachusetts, Connecticut ve Rhode Islandda peşpeşe fabrikalar kuruldu. Giyim eşyası, tüfek ve saat imal etmeye başlandı. Gereken sermaye, ülkenin finansal merkezi olan Bostondan geldi.
New England kültürel faaliyetlerin de canlı merkeziydi. Eleştirmen Van Wyck Brooks, 19. yüzyılın ilk yarısında özel bir Amerikan Edebiyatı yaratılması sürecini New Englandın Çiçeklenmesi olarak adlandırmıştı. Ayrıca New England diğer bölgelerle kıyaslanamayacak kadar güçlü bir eğitim geleneğine sahipti. En büyük üniversiteler burada toplanmıştır. Harvard, Yale, Brown, Dartmouth, Wellesley, Smith, Mt Holyoke, Williams, Amherst ve Wesleyan.
New Englanda ilk yerleşenlerin bir kısmı batıya doğru göç ederken, Kanada, İrlanda, İtalya ve Doğu Avrupadan gelenler onların yerini aldı. Nüfus karakteristikleri değiştiği halde New England ruhu hâlâ aynı kalmıştır. Bunu kasabaların basit ahşap çerçeveli evlerinde, beyaz kilise kulelerinde ve Atlantik kıyılarını işaretleyen geleneksel deniz fenerlerinde görmek mümkündür.
20. yüzyılda, New Englanddaki işletmelerin çoğu iş gücünün daha ucuz olduğu eyaletlere ya da yabancı ülkelere taşındı. Pekçok sanayi şehrinde, kalifiye elemanlar işsiz kaldı. Bu boşluğun bir bölümü mikroelektronik ve bilgisayar sanayi ile dolmuştur.
ORTA ATLANTİK
New England, Amerikanın gelişimi için gerekli beyin gücünü ve mali desteği sağlamışsa, Orta Atlantik Eyaletleri de kas gücünü temin etmiştir. Bölgenin en büyük eyaletleri, New York ile Pennsylvania ağır sanayinin (demir, çelik ve cam) merkezi haline geldi.
Orta Atlantik bölgesine, New Englanddan daha çok çeşitli kökenden insan gelmişti. Felemenk asıllı göçmenler Hudson Nehri Vadisinin bugün New York Eyaleti olan aşağı bölümlerine, İsveçliler, Delawaree yerleşti. İngiliz katolikleri Marylandı kurdu. İngiliz Protestan tarikatı olan Friends (Quakers) ise Pennsylvaniaya yerleşti. Zaman içinde bu yerleşim birimleri İngilterenin denetimine geçti ama bölge, farklı uluslardan insanlar için çekim merkezi olmaya devam etti.
İlk gelenler genelde çiftçiler ve tüccârlardı. Bölge, kuzey ile güney arasında köprü vazifesi gördü. Philadelphia, Pennsylvaniada güney ve kuzey kolonilerinin tam ortasında bulunuyordu. Amerikan Devrimi'ni organize eden ilk koloni delegelerinin toplandığı Kıta Kongresinin doğduğu yerdi. Aynı kent, 1776da Bağımsızlık Bildirgesinin ve 1787de ABD Anayasasının da doğum yeridir.
Ağır sanayi bölgede yaygınlaştıkça, Hudson ve Delaware gibi nehirler de, merkezi deniz yollarına dönüştü. Deniz yolu üzerindeki kentler Hudson üzerindeki New York, Delaware üzerindeki Philadelphia, Chesapeake Koyundaki Baltimore- olağanüstü ölçüde büyüdü. New York bugün hâlâ ülkenin en büyük kenti olup, finans ve kültür merkezidir.
New England gibi Orta Atlantik de ağır sanayiini başka bölgelere taşıdı. Onlardan boşalan yeri ilaç imalâtı ve iletişim sanayi aldı.
GÜNEY
Amerikanın en seçkin ve renkli bölgesidir. Amerikan İç Savaşı (1861-65) Güneyi sosyal ve ekonomik açıdan harap etmişti. Ama yine de bu bölge, kimliğini korumayı başardı.
Buraya, New England gibi önce İngiliz Protestanlar gelmişti. Ancak New Englandlılar kendi özelliklerini vurgulayıp farklılıklarını korumayı seçerken, Güneyliler, İngilizlere uyum sağlamayı seçtiler. Yine de, Amerikan Devriminin pekçok ünlü lideri bu bölgeden çıkmıştır. Amerikanın ilk 5 başkanından 4ü Virginia'lıydı. Sanayi üretimine ağırlık veren Kuzey ile tarımla uğraşan Güneyin çıkarları 1800 yılından itibaren ayrılmaya başladı.
Özellikle kıyı kesimlerindeki tütün ve pamuk üreticisi güneyliler zenginleşti. Tahıl yetiştirmenin en ekonomik yolu, plantasyon adı verilen çok geniş çiftliklerde tarım yapmaktı. Bu da yoğun iş gücü gerektiriyordu. Plantasyon sahipleri, bu ihtiyacı karşılamak için Afrikadan getirilen kölelerden yararlanıyordu. Ve Güneyde kölelik yayıldı.
Kölelik, Güney ile Kuzeyi ayıran en önemli çelişkiydi. Kuzeylilere göre kölelik ahlâk kurallarına aykırıydı. Güneyliler için ise, hayat tarzının bir parçasıydı. 1860da 11 Güney Eyaleti ayrı bir devlet yapılandırmak üzere Birlikten ayrıldı. Konfedere Eyaletleri kurdular. Bu ayrılık İç Savaşa sebep oldu. Sonuçta Konfederasyon yenildi. Köleliğe son verildi. (İç Savaşla ilgili daha çok bilgi için 3. Bölüme bakınız). Savaş yaralarının sarılması yıllarca sürdü. Köleliğin kaldırılması, Afrikalı Amerikalıların siyasi ve ekonomik haklara kavuşmasını sağlamaya yetmedi. Güneyli kasaba ve şehirlerde günlük hayatta ırk ayrımı uygulamaları devam etti.
Irk ayrımına son verilmesi için, Afrikalı Amerikalıların ve destekçilerinin yoğun çaba harcamaları gerekti. Ancak bu arada, Güney Bölgesi, bölge topraklarının yetiştirdiği ve 20. yüzyıl edebiyatına katkıda bulunan yazarlarıyla gurur duyuyordu. Bunların arasında William Faulkner, Thomas Wolfe, Robert Penn Warren, Katherine Anne Porter, Tennessee Williams, Eudora Welty ve Flannery OConnoru sayabiliriz.
Güneyliler, zenciler ve beyazlar olarak köleliğin ve ırk ayrımcılığının etkilerinden silkinmeyi başardı.
Yeni Güney adı altında bölgenin gururunu taşıyan bir kavram yarattılar. Güney Carolina, Charlestonda her yıl düzenlenen Spoleto Müzik Festivali ve 1996da Georgia, Atlantada yapılan Yaz Olimpiyatları buna örnektir.
Bugünkü Güney, sanayi üretim bölgesidir. Arkansas, Atlanta ve Little Rock gibi kentler yüksek binalarla doludur. Ilıman iklimi sayesinde Kanadadan ve ABDnin diğer bölgelerinden gelen emeklilerin Mekkesi haline gelmiştir.
ORTABATI
Ortabatı, kültürlerin kavşak noktasıdır. Doğulular, 1800lerin başından itibaren daha iyi tarım arazisi aramak amacıyla buraya gelmeye başladılar. Daha sonra Avrupalılar, Doğu Sahillerine hiç uğramadan doğrudan iç kısımlara göç edip yerleşti. Almanlar Missourinin doğusuna, İsveçliler ve Norveçliler ise, Wisconsin ile Minnesotaya geldi. Bölgenin bereketli toprakları çiftçilerin buğday, yulaf ve mısır gibi tahıllardan bol ürün almalarını sağladı. Bu nedenle bölge, Ekmek Sepeti olarak anılmaya başladı.
Ortabatı ovalık araziydi. Mississippi Nehri ise bölgenin can damarıydı ve göçmenlerin yeni evlerine, gıda maddelerinin de pazar yerlerine taşınmasını sağladı. Aynı nehir iki klasik Amerikan romanına konu olmuştur. Bunlar, sonradan Mark Twain adını alan Missouri kökenli Samuel Clemensin yazdığı Mississippide Hayat ve Huckleberry Finnin Maceralarıdır.
Ortabatılılar, açık yürekli, dost, ve dobra olmalarıyla tanınır. Siyasi yaklaşımları temkinli olmakla birlikte ara sıra protestocu bir tutum gösterirler. Ortabatı, Amerikanın iki büyük partisinin doğduğu yerdir. Bunlardan ilki, 1850lerde kurulan ve köleliğin diğer eyaletlere yayılmasına karşı çıkan Cumhuriyetçi Partidir. Ortabatı ayrıca, yüzyılın başında İlerici Hareketin doğuşuna öncülük etmiştir. Çoğunluğu çiftçi ve tüccarlardan oluşan İlerici Hareketin amacı, hükümetin içindeki yozlaşmaya engel olmak ve halkın isteklerine karşı daha duyarlı davranmalarını sağlamaktı. Coğrafi konumlarından dolayı olsa gerek, Ortabatılıların çoğu tecrit politikasından yanadır. Amerikanın, yabancı ülkelerin sorunlarına ve savaşlarına karışmamaları gerektiğini savunurlar.
Bölgenin merkezi Illinois, Chicagodur. Chicago ülkenin 3. büyük kentidir. Great Lakes Limanı, hem ülkenin hem de dünyanın uzak bölgelerine uzanan hava ve demiryolu trafiğinin kavşak noktasıdır. 447 metre ile dünyanın en yüksek binası olan Sears Tower kentin merkezinde yer almaktadır.
GÜNEYBATI
Güneybatı bölgesi, komşusu olan Ortabatıdan farklıdır. İklimi daha kuraktır. Nüfusu daha azdır. Etnik yapısı ise İspanyolAmerikalı ve Yerli-Amerikalılardan oluşur. Şehirlerin dışında kalan bölgeler, çoğu çöl olan boş arazilerdir. Muhteşem Grand Canyon bu bölgede yer alır. Heykeller Vadisinin sade güzelliği ise pek çok Western filminde arka planda fon olarak yer almıştır. Heykeller Vadisi, Navajo Rezervasyonu arazisinde bulunur. Navajolar, Amerikanın en büyük nüfusa sahip olan kabilesidir. Bölgenin güneyine ve doğusuna gidildikçe, aralarında Hopi, Zuni ve Apaçi kabilelerinin de yer aldığı düzinelerce yerli rezervasyonu bulunmaktadır.
Güneybatının bazı kısımları eskiden Meksikaya aitti. 1846-48 yılları arasındaki Meksika-Amerika savaşından sonra bu bölgeler Birleşik Devletlere geçti. Ancak Meksika geleneğinin etkileri güçlü bir şekilde var olmayı sürmektedir.
Güneyin uzak bölgelerinden gelen, (yasal ve yasadışı) göçmenler için uygun bir yerleşim alanıdır. Bölge nüfusu hızla artmaktadır. Özellikle Arizona, ılıman iklim arayan, emekli olmuş Amerikalıların tercihi konusunda Güney Eyaletleriyle rekabet halindedir.
Sıcak ve çorak Güneybatıda nüfus artışını sağlayan iki etken vardır. Barajlar ve klima cihazları. Colorado ve diğer nehirlerdeki barajlar ile Central (Merkezi) Arizona Projesi kapsamında yapılan su kemerleri; Las Vegas, Nevada, Phoenix, Arizona, Albuquerque, New Mexico gibi eskiden küçük yerleşim merkezleri olan kentlere su getirdi. Metropol olmalarını sağladı. Las Vegas dünyanın büyük kumar merkezlerinden biri haline geldi. Santa Fe ile New Mexico ise özellikle resim, heykel ve opera alanında sanat merkezi oldu. Bir başka su kemeri sistemi ve sulama projesi de Californianın bol meyva ve sebze hasadıyla ünlü Central Valleye (Merkez Vadisi) hayat vermiştir.
BATI
Uzun süre Amerikalılar, Batıyı henüz keşfedilmemiş bir bölge olarak gördüler. Oysa Avrupalıların Californiaya yerleşme tarihi, çoğu Ortabatı Eyaleti'ninkinden daha eskiye dayanır. İspanyol rahipleri, Amerikan Devriminden birkaç yıl önce California kıyılarında misyonlar kurmuştu. California ve Oregon, 19. yüzyılda, doğudaki birçok eyaletten daha önce Birlike katıldı.
Batı Bölgesi, büyük bir manzara resmini andırır. 11 eyalet de yer yer dağlık arazi üzerindedir. Geniş araziler insanı şaşırtan tezatlarla doludur. Tepelerin batısından, Pasifik Okyanusundan gelen rüzgârlar bölgeye nem taşır ve toprağın sulanmasını sağlar. Ancak doğuda arazi çok kuraktır. Örneğin Washington Eyaletinin batı kısımları, doğu kısmında bulunan Cascade Rangee kıyasla 20 kat daha fazla yağmur alır.
Nüfus seyrektir. Milyonlarca hektar büyüklüğünde yerleşime açılmamış arazi federal hükümetin mülkiyetinde ve yönetimindedir. Amerikalılar bu bölgeleri, hem dinlenme amaçlı hem de ticari faaliyetlerde kullanmaktadırlar. Bölgede balıkçılık, kampçılık, doğa yürüyüşleri, tekne gezileri, kerestecilik, madencilik yapılmakta ve otlak olarak yararlanılmaktadır. Son yıllarda geçimini Federal arazilerden sağlayan bölge halkı ile arazi yöneticileri arasında sorunlar doğdu. Halktan, kullanım alanlarını çevreye zarar vermeyecek sınırlar içinde tutmaları istendi.
Alaska, Birlikin en kuzeyindeki eyalettir. Geniş arazide az sayıda ama koşullara direnmeyi bilen insanlar yaşar. El değmemiş geniş topraklar ise yabani hayvanların korunduğu ulusal parklar haline getirilmiştir. Hawaii, Asya kökenli Amerikalıların, Avrupa kökenlilerden daha fazla olduğu tek eyalettir. 1980den itibaren Asyalılar, kalabalık gruplar halinde ayrıca Californiaya ve özellikle Los Angeles çevresine yerleştiler.
Los Angeles ve tüm Güney California yöresi, yoğun Meksika asıllı Amerikalı nüfusuyla bilinir. Ülkenin en büyük 2. kenti olan Los Angeles ise, Hollywood Film Sanayinin kalbi olmakla tanınır. Los Angeles ile San Jose yakınlarındaki Silikon Vadisinin gelişmesi sonucu, California, bölgenin tümü içinde en çok nüfusa sahip eyalet haline gelmiştir.
Batı kentleri hoşgörülülüğüyle tanınır. Bölgeye, yeni bir başlangıç amacıyla çok fazla insan göç etmişti. Bu yüzden insan ilişkilerinde yaşa ve yaşat kuralı geçerlidir. Batının ekonomik temelleri çok çeşitlidir. Örneğin California hem tarım bölgesidir hem de ileri teknolojiler üreten bir eyalettir.
SINIR BOYLARI RUHU
Amerikada, sözü edilmeye değer bir bölge daha vardır. Burası sabit değil değişken bir bölge, bir algılama biçimidir. Yerleşim alanlarıyla, keşfedilmemiş topraklar arasında kalan bölgeye sınır boyları denir. Tarihçi Frederick Jackson Turner 1890larda şöyle demişti: Keşfedilmemiş toprakların bolluğu, ülke tarihi boyunca, Amerikan halkının genel tutumunu ve kurumsal geleneklerinin niteliğini belirlemiştir. Yıllık yeniden doğuş diye adlandırdığı bu durumu, ilkel toplum sadeliğine duyulan özlemle daima yeni fırsatlar sunan batıya doğru yayılma, Amerikan karakterinin temel özelliklerini yapılandırmıştır diyerek açıklamıştır.
Günümüz Amerikan değerlerinin ve tutumlarının geçmişi sınır boylarına kadar uzanır: Kendine güven, beceriklilik, yoldaşlık, ve güçlü bir eşitlik duygusu. İç Savaştan sonra, büyük miktarda siyah Amerikalı, fırsat eşitliği arayışı içinde batıya göç etti. Çoğu, sığır çobanı, madenci oldu, çayırlık bölgelere yerleşti. Servet ve ün kazandılar. Wyomingin batı bölgesi, kadınlara seçme ve seçilme hakkının verildiği ilk yerdir (1869).
Batının kaynakları sınırsız olarak görüldüğü için insanlar tarafından savurgan ve özensiz kullanılmıştı. Büyük buffalo (Amerikan bizonu) sürüleri katledilmiş, geriye ancak küçük gruplar kalmıştır. Aynı şekilde diğer hayvan türleri de yok olmanın eşiğine gelmişti. Nehirler kirlenmiş, çevrede yaşayan ve nehrin doğal sakinleri olan türler arasındaki denge bozulmuştu. Kereste elde etmek için kesilen ağaçlar yüzünden ormanlar mahvolmuş, özensiz madencilik faaliyetleri nedeniyle toprağın doğal yapısı bozulmuştu.
Doğal kaynakların sömürülmesi karşısında, sınır boylarının özelliklerini kaybetmesine karşı çıkan Amerikalılar sayesinde Doğal Hayatı Koruma Hareketi oluştu. Korumacılar 1872de Yellowstoneda ilk ulusal parkı, 1890lı yıllarda da ilk ulusal ormanı kurdular. Daha sonra çıkartılan Nesli Tükenen Türler Yasası da yok olma sürecini önlemeye yardımcı oldu.
Ancak Çevreci Programlar tartışmalar da yarattı. Bazı kesimler, bu yasanın ekonomik gelişmeye engel olduğunu savundu. Ama, Amerikanın doğal zenginliklerini koruma hareketi, ülke çapında güçlenmeye devam etmektedir. Dünyanın diğer ülkelerinde de benzer uygulamalara gidilmiş olması, sınır boyları ruhunun devam ettiğinin bir kanıtıdır.


Günümüz Amerikan değerlerinin ve tutumlarının geçmişi sınır boylarına kadar uzanır: Kendine güven, beceriklilik, yoldaşlık, ve güçlü bir eşitlik duygusu.