Raynaud hastalığı,soğuk ve stress gibi uyaranları takiben ortaya çıkan simetrik olarak el ve ayak parmaklarını etkileyen bir dolaşım bozukluğudur. Parmaklarda basit duyu bozukluklarından, ender olmakla bitikte gangrene kadar giden tablolara yol açabilir. Kronik bir gidişi vardır ve özellikle başlangıçta alevlenme (nöbet) evreleri görülür.
Birçok yazar Raynaud sendromunu Raynaud hastalığından ayırır. Her ikisinde de atardamarlarda aşırı büzülme ve buna bağlı belirtiler söz konusu olmakla birlikte, Raynaud sendromu skleroderma, sistemik lupus eritematozus (kızartılı lupus) gibi immünolojik yani bağışıklık sistemi hastalıklarının belirtilerinden biri olarak ortaya çıkar ve genellikle şiddetli bir gidişi vardır. Raynaud hastalığı ise herhangi bir hastalığa eşlik etmez ve gidişi iyi huyludur.
Raynaud sendromu kol ve bacaklardaki “sinir-damar kökenli ya da işlevsel send-romlar” arasında yer alır. Başlangıç döneminde yalnızca damar sinirlerindeki değişikliklere bağlı belirtiler söz konusudur; damar yapılarında kalıcı bozukluklar ortaya çıkmamıştır. Bu nedenle işlevsel sendrom, yani bazı özel yapıların işleyişindeki bozukluğa bağlı bir sendrom söz konusudur Raynaud sendromundaki damar büzülmesinin altında yatan hastalık oluşturucu mekanizmalar henüz aydınlatılamamıştır. Damarların aşın daralmasının, damar duvarlarındaki yapısal bozukluklara bağlı olduğu öne sürülmüştür; başka bir görüşe göre belirtiler sempatik sinir sistemindeki aşırı etkinliğe bağlıdır. Raynaud sendromunun çoğunlukla bağışıklık sistemindeki değişikliklerle birlikte görülmesi, son yıllarda damar büzüşmesinin bağışıklık tepkimelerine bağlı olduğu varsayımını artırmaktadır.
BELİRTİLER
Hastalığın seyri çok tipik ve genelde 3 aşamalıdır.
Atardamarların ve küçük atardamarların (arteriyol) büzüşmesi, kılcal damarlara kan akışında kesintiye yol açar. Bu yüzden ‘etkilenen bölgenin uçları (parmaklar) soğuk ve soluklaşır. Bunu takiben morarır. Oksijen eksikliği ve metabolizma ürünlerinin bu bölgede birikmesi, birkaç dakika içinde kılcal damarlarla toplardamarların genişlemesine yol açar; aynı zamanda atardamar büzüşmesi de azaldığından bu yapılar kanla dolar. Bu aşamada parmaklar ısınır, aşırı kırmızı görünür ve ağrılı hale gelir. Nöbet, normal kan akımının yeniden yerleşmesiyle geçer. Bu ataklar bazen bir dakika bazen saatlerde sürebilir. Daha ileri aşamalarda ve özellikle hastalıklara bağlı gelişen Raynaud fenomeninde parmaklarda yaralar ve gangrenler gelişebilir. Hastalık, alevlenmesine yol açan etkenler ortaya çıkana değin sessiz seyredebilir.
Başlıca etkenler
• Soğuk; Bazı hastalarda sıcaklığın 18°C-20°C’nin altında olduğu ortamlarda nöbet başlayabilir.
• Heyecan; 20°C’nin üstündeki sıcaklıklarda da heyecanlar nöbetin ortaya çıkmasına yol açabilir. Bu hastaların çoğunun duyarlı bir ruhsal yapısı olduğu gösterilmiştir.
• Hormonal etkenler; Kadınlarda hastalık, erkeklerden 10 kat daha sık görülür. Genellikle belirtiler ergenlikten sonra ortaya çıkar ve menopozla kaybolur ya da azalır.
- Sigara
TANI
Parmaklarda beyazlaşma, morarma ve kızarma şeklinde renk değişiklikleri olan hastalarda tanı kolaylıkla konulabilir. Ancak hastalıklara bağlı Raynaud fenomeninin hiçbir hastalığa bağlı olmayan şeklinden ayırt edilmesi zordur. Bağışıklık sistemiyle ilgili bazı testler yapılabilir. Başka hastalıklarla ayırıcı tanı için, kollarda sinir iletim hızı saptanmalıdır. Gene parmak damarlarının işlevsel konumunu ortaya koymak için normal sıcaklıkta sempatik sinir sistemi etkinliğini önleyici ilaçlar verdikten sonra, parmaklar soğukta bırakılarak uçların arteriyografisinin çekilmesi (atardamarın kontrast madde verilerek görüntülenmesi) tanı açısından yararlı olabilir, parmaklarda kan basıncının ölçümü ve soğukta parmak kan akımının ölçümü gibi testler yapılmaktadır.
TEDAVİ
Raynaud hastalığının gelişiminin engellenmesi ne yazık ki mümkün değildir. Raynaud sendromu olgularında asıl nedeni oluşturan hastalığı tedavi etmek gerekir. Raynaud hastalığında ise hastaya bunun görünen belirtilerle sınırlı iyi huylu bir hastalık olduğu açıklanmalıdır. Hastaların hayat tarzlarında yapacakları bazı değişiklikler yaralı olabilir:
- Kendilerini sıcak tutmaları,
- Soğuk havalarda el ve ayaklarını eldiven ya da çoraplarla sıcak tutmaları,
- Ellerini soğuğa maruz bırakmamaları,
- El ve ayaklarını travma ve enfeksiyondan sakınmaları
- Sigara içmemeleri ve sigara içilen ortamlarda bulunmamaları,
- Raynaud fenomenine yol açabilecek ilaçları kullanmamaları,
tavsiye edilir. Bu yöntemlerle hastaların yarıya yakınında şikayetler önemli ölçüde hafifler ya da düzelir. Diğer hastalarda ise ilaçlar (kalsiyum kanal blokerleri ve prostaglandinler) yarar sağlayabilir.
Daha ileri şikayeti olan hastalarda damarlarda spazmı sağlayan sempatik sinirler sempatektomi ile kesilebilir günümüzde cerrahidençok ,bu sinirlere iğne ile blokaj yapılması tercih edilmektedir , bu yöntemin sağladığı fayda geçicidir.
İlaçla tedavide reserpın, metildopa, yerel olarak uygulanabilen nitrogliserin (transderm) ya da daha etkili nitratlar ve fenoksitbenzaminden de yararlanılmaktadır. Son çalışmalar nifedipinin diğer ilaçlara göre daha iyi sonuç verdiğini ortaya koymuştur.