Lagün, doğal bir bariyerin daha geniş/iri su kümelerini bölmesi ile vuku bulan bir su yığınıdır. Lagün nedir sorusuna ayrıntılı yanıt vermeden önce bu coğrafi biçimlenişin İtalyanca bir sözcükten türediğini belirtelim. Gölet ve göl anlamına gelen İtalyanca’daki Laguna sözcüğü, bu şekle adını vermiştir. Laguna sözcüğünden türeyen bu formasyonun kendi dilimizdeki ismi ise denizkulağı’dır.
Lagün Nedir Kısaca – Deniz Kulağı Nedir?
Lagünler makro su kitlelerinden kum barları, bariyer resifleri, aragonit yapılar/mercan resifleri veya doğal bariyerlerle ayrılırlar. Lagün nosyonu, bazen de bir veya daha fazla lagun içeren büyük/enli bir biçimlenişi tanımlar. Örneğin;
- Teksas Körfezi Kıyısındaki Laguna Madre aslında daha küçük koylardan ve lagünlerden oluşurken
- Güney Kaliforniya’daki Laguna Plajı aslında bir plajdır ve bir lagün değildir.
Lagün Çeşitleri: Atol Lagünü Nedir?
İki farklı lagün türünden biri olan atol lagününün biçimlenişi şu şekildedir: Bir ada külliyen suyun altına düştüğünde tecelli eden lagün türüdür. Tedricen bir mercan bölütü beliren bu türde, halkanın merkezinde, ekseriyetle kesif bir su kümesi vardır. Mercan şişmesi ve suyun birleşimi bu tarz bir lagünü inşa ederken bir atolün tamamlanması 300.000 yıl kadar sürer.
📢📢 ↪️Tombolo Nedir?↩️
Lagün Çeşitleri: Kıyı Lagünü Nedir?
Kıyı lagünleri ise cüzi eğilikliğe sahip yakalarda kompoze edilir. Atol lagünlerinden daha sığdırlar ve okyanustan bir ada, resif veya kum kitlesi ile ayrılma eğilimindedirler. Okyanusa bir girişle bağlanan bu türün formüle edilmesinde muhtelif unsurların tesirlerine değinebiliriz.
- Deniz seviyesinin yukarıya yeğinleşmesi/şiddetlenerek yükselmesi
- mevcut tortu özdek miktarı ve gelgit aralığı,
kıyı lagünlerinin oluşumuna katkı sağlar. Bu lagünler toy ve enerjik nitelikleri ve kıyıdaki açık pozisyonlarından dolayı daha az ömre sahiplerdir.
Lagün Nasıl Oluşur?
Kıyıya yakın sığ bir havza peyderpey aşınır ve okyanus kum barları veya bariyer adacıkları arasına sızar. Lagünlerin ebatı ekseriyetle su kitlelerinin yüzey vasıflarına bağlıdır. Deniz seviyesi düşük olduğunda, bataklıklı sulak sahalarken, yüksek olduğunda kıyı gölleri veya koyları gibi görünür.
Atol lagünleri ise kum barları veya önleç yapılar yerine mercan resiflerinin muhafazası altındadır. Resifler, yanardağın olduğu kısımda kapalı bir lagünü koruyarak atol halini alır. Atol lagünleri, bazı deniz canlılarının yuvası olan velut bir çevredir. Jöle türü deniz canlılarının pek çoğu, bu verimli sahalarda inkişaf eder.
Mercan adası lagünlerinin suyu, sığlığı ve kireçtaşı/kayaç ile teması sebebiyle rengi açık tonlu mavidir. Mercan bölütleri ve mercan kumu, milyonlarca minik mercan dış iskeletinin artıkları/kalıntıları olan kireçtaşından oluşur. Dolayısıyla kireçtaşı lagüne sızdıkça suyu parlak maviye çevirir.
Lagün Nerede Görülür?
Kıyı lagünleri medcezir tesirinin daha kıt ve noksan olduğu bölgelerde görülen bir formasyondur. Güney Pasifik’teki BoraBora ceziresi (ada), bir lagün ve kalın bir mercan bölütü ile kuşatılmıştır. ABD’deki 200 mil uzunluğundaki Outer Banks isimli bariyer adacıkları da önemli lagün grupları ihtiva eder.
Türkiye’deki Lagünler
Kızılırmak ve Yeşilırmak Deltaları ile Büyük ve Küçük Menderes deltaları mezkur coğrafi biçimler için velut bölgelerdir. Diğer yandan Fethiye Ölüdeniz ve Terkos Gölü de yurdumuzun en popüler denizkulağı örnekleri arasındadır.