Kafkas Halkları ve Dilleri
Kafkas Halkları ve Dilleri
Kafkasya halklarından ve dillerinden bahsetmeden önce iki terimi birbirinden ayırmak gerekir: Kafkas dilleri ve Kafkasya’daki diller.
Kafkas dilleri Kafkasya’nın otohton dillerini kapsar. Kafkasya’daki diller ise Kafkasya’nın genelinde konuşulan, farklı dil ailelerinin tamamına verilen isimdir.
Kafkas dilleri üçe ayrılır:
Güney Kafkas dilleri – Gürcüce, Lazca, Megrelce ve Svanca’dır.
Kuzeydoğu Kafkas dilleri (Nah-Dağıstan dilleri olarak da adlandırılabilir) – Nah dilleri Çeçence, İnguşça ve Batsbi’dir. Dağıstan dilleri ise fazla çeşitlilik gösterdiği için tekrar gruplara bölünür. Bunlar Avaro-Ando-Didoik grubu, Lak-Dargin grubu ve Lezgi grubudur.
Kuzeybatı Kafkas dilleri – Çerkesçe (Batı Diyalekti diğer bir adıyla Adigece ve Doğu Diyalekti diğer bir adıyla Kabardeyce), Abhaz-Abaza grubu ve Ubıhça.
Kafkasya’nın Otohton Dillerinin Konuşulduğu Bölgeler
Gürcüce, Megrelce ve Svanca; Gürcistan’da konuşuluyor.
Lazca, Türkiye’nin kuzeyinde ve kısmen Gürcistan’da konuşulmaktadır.
Nah dillerinden Çeçence ve İnguşça aynı isimlerdeki cumhuriyetlerde (Çeçenistan -Çeçenya olarak da adlandırılıyor- ve İnguşetya) konuşuluyor.
Batsbi ise Gürcistan’da konuşulmaktadır.
Dağıstan dillerinin geneli Dağıstan ve Azerbaycan’da konuşulmaktadır.
Adigece, Kuzeybatı Kafkasya’nın Adıge Cumhuriyeti’nde, Kabardeyce ise Kabardino-Balkarya’da konuşuluyor.
Abazaca, Karaçay-Çerkesya Cumhuriyetinde ve Abhazca da Abhazya’da konuşuluyor.
Kuzeybatı Kafkas dil grubunda yer alan Ubıhça ölü bir dildir. Dili konuşabilen son kişi olan Tevfik Esenç’in Fransız dilbilimcisi Georges Dumézil ile yaptığı çalışmayla Ubıhçayı, Ubıhların kültürünü, mitolojisini ve geleneklerini kaydedip bu bilgilerin yok olmamasını sağlamıştır. Esenç’in 1992 tarihinde ölmesiyle Ubıhça da ölü dil kategorisine girmiştir.
Gürcüce, Çeçence, İnguşça, Avarca, Çerkesçe, Abhazca ve Abazaca Kafkasya dışında Türkiye’de de diasporada konuşulmaktadır.
Kafkasya’da Konuşulan Otohton Olmayan Diller
Kafkasya’da konuşulan üç farklı dil ailesine ait diller bulunmaktadır. Bunlar en başta Kafkas dilleri olmak üzere Hint-Avrupa dilleri ve Türk dilleridir. Kuzey Kafkasya, Rusya Federasyonu’na bağlı olan özerk cumhuriyetlerden oluştuğundan Kuzey Kafkasya’nın genelinde Hint-Avrupa dillerinin Slav koluna mensup Rusça konuşulmaktadır.
Hint-Avrupa dil ailesine üye olan diğer bir dil de Oset dilidir. Osetçe, Güneydoğu İran dil grubunda yer alıyor. Osetler örf ve adetleriyle, giyiniş ve görünüşleriyle tam bir Kafkas halkıdır. Fakat Osetlerin ataları olan İskitler göçebe İrani halklardan biridir ve bin küsur sene önce Kafkasya’ya yerleşmiştir.
Osetçe gibi İrani dil grubunda yer alan bir başka dil de Dağıstan ve Azerbaycan’da konuşulan Batı İran dil grubu üyesi Tatçadır.
Diğer bir Hint-Avrupa dil ailesine üye olan bir dil ise Güney Kafkasya’da konuşulan Ermenicedir.
Türk dilleri, Kafkasya’nın güneyinde de kuzeyinde de konuşulmaktadır. Güney Kafkasya’da konuşulan Türk dili Azerbaycancadır ve Türkçe gibi Oğuz dil grubunda yer alır. Kuzey Kafkasya’da konuşulan Türk dilleri ise Kıpçak dil grubuna giriyor. Bunlar Karaçay-Çerkesya’da ve Kabardino-Balkarya’da konuşulan Karaçay-Balkarca ve Dağıstan’da konuşulan ve Rusçanın Kafkasya’da lingua franca (geçerli dil) olmasından önce geçerli dil olarak kullanılan Kumükçedir.
Emine ŞAHİNGÖZ