Rahatlatıcı, yumuşatıcı, koruyucu ya da iyileştirici olabilen merhemler, oldukça yaygın kullanılan, ilaçlı maddelerdir.
Merhemler bedene uygulanmak için hazırlanmış bileşimlerdir. Genellikle deriye sürülürler, ama gözler, ağız ve bedenin başka bölümleri için hazırlanmış özel merhemler de vardır. Merhemler tedavi edici ya da koruyucu olabildikleri gibi, etkin maddenin, bir ilacın taşıyıcısı da olabilirler
Merhemlerin Özellikleri
Merhemler temelde, cilde sürülebilen yağlı maddelerdir. Suyla farklı ölçülerde karışabilen çeşitli türleri vardır.
Parafin gibi emülsiyon yapılamayan merhemler, suyla hiçbir biçimde karışmayan maddelerdir. Bu nedenle cildin ıslanmasını ya da tam tersine, kurumasını önleme amacıyla, koruyucu olarak kullanabilirler. Sözgelimi idrarını tutamayan yaşlılar ile bebeklere, idrarın cildi tahriş etmemesi için sürülebilirler. Bunun gibi, cildin sert hava koşullarının etkisine açık olduğu durumlarda da bu tür merhemler yararlı koruyuculardır.
Emülsiyon yapılabilen merhemler, suyun içinde küçük kürecikler halinde çözülebilen yağlar içerdiklerinden, sulu maddelerle karıştırılabilirler. Bu nedenle de sabun yerine kullanılabilir ve derileri normal sabunla ve suyla yıkandığında daha da kuruyabilecek, kuru ciltli kişilere salık verilebilirler.
Suda çözünen merhemlerin bulunmasıyla merhem türleri daha da çeşitlenmiştir. Bunlar, özellikle yağlı bir temel madde gerektiren ama yine de suyla kolayca giderilebilen ilaçlar için çok elverişli bir taşıyıcı işlevi görürler.
Merhemlerin Kullanım Alanları
Merhemler kimi zaman yalnızca koruyucu özellikleri nedeniyle kullanılırlar. Sözgelimi yüzücüler, bazı sulara girerken bütün gövdelerine yağ sürerler. Bunun yanı sıra rüzgar ve deniz suyundan elleri, yüzleri çatlayan denizciler, egzama ve sedef hastalığı gibi nedenlerle cilt kuruluğundan şikayetçi olanlar da koruyucu olarak merhem kullanırlar. Bu gibi hastalıklarda kuru ve sertleşmiş cildi yumuşatmak gerekir. Merhem, doğal buharlaşmayı önleyerek cildin kendi nemiyle yumuşamasını sağlar. Koruyucu merhemler deriyi, başka zararlı maddelere (boya gibi) karşı da korur.
Su geçirmeme özellikleri merhemleri göz, vajina ve makat için de yararlı kılmaktadır. Bu nemli bölgelerde merhemler, krem ya da başka maddelerden daha uzun süre varlıklarını koruyabilmekte, bu nedenle de sık sık sürülmeyi gerektirmemektedirler. Ama aynı özellik, yani kolay çıkmamaları, bedenin başka bölgelerinde sakıncalı olabilmektedir.
Koruyucu olmalarının yanı sıra merhemler, ilaçlar ve başka etkili maddeler için taşıyıcı olarak da kullanılabilirler. Kimyasal maddeler merhemler içinde tam istenilen yoğunlukta çözünebilmektedir. İlaçların çoğu yağda daha kolay çözündüğünden, merhemler iyi bir temel madde işlevi görebilmekte ve derinin kendi yağıyla güzelce karışabildiği için, iyileştirici özellikleri doğrudan deri hücrelerine geçebilmektedir. Bazen merhemde kullanılacak olan temel maddeye bir toz karıştırılır. Toz karışımın içinde çözünmez, ama merhem yine de derinin kendi yağlı tabakasıyla karışır ve etkin kimyasal maddeleri, iyileştirilmek istenilen deri hücrelerine geçirir.
Deri hastalıkları, bazı bakımlardan bedenin başka bölümlerinin hastalıklarına, yani genel hastalıklara benzer ve aynı ilaçlarla iyileştirilebilir. Başlıca ilaç türlerinin hepsini içeren merhemler vardır. Deri iltihaplanmalarına karşı antibiyotikler, alerjik sorunlara karşı antihistaminli olanlar, iltihabı hafifletmek için steroitler gibi.
İçerdikleri ilaç nedeniyle bu tür merhemler için reçete gerekebilir, ama çoğu reçetesiz de alınabilmektedir.
Özellikle burkulma, incinme gibi sakatlanmalarda ağrı dindirici olarak kullanılan merhemler bunlardır. Bu merhemlerin yararı, deriye ovuşturularak sürüldükleri zaman, acıyı ileten sinirler üstünde karşı yönde uyarıcı bir etki yapmalarıdır. Bu etki, merhemin içindeki, uyarıyı artırıcı ve kan dolaşımını hızlandırarak o bölgenin ısınmasını sağlayan yakıcı bir maddeyle daha da güçlendirilebilirler.
Bazı merhemler antiseptik içerirler. Ne yazık ki çoğu kişi yaralara böyle merhemler sürüldüğünde mikroplanmayı önleyebileceklerini düşünür. Oysa yara temiz değilse, merhem hiçbir işe yaramaz. Tersine, kirli yaranın üstü koruyucu bir merhem tabakasıyla kapatılmış olur ve bu tabaka mikropların yaraya iyice yerleşmesini sağlayarak ciddi bir enfeksiyonun başlamasına yol açar. Dolayısıyla yara temizlenip yeniden ortaya çıkabilecek kir ve enfeksiyonun dışarı çıkması için açık bırakılmalı; antiseptik özellikte olsa bile üzeri merhemle kapatılmamalıdır.
Kozmetik amaçlarla kullanılan merhemler de vardır. Bunlar temelde koruyucu işlem görürler; içerdikleri öteki maddeler, parfümler ve renklendiricilerdir.
Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
Bir merhemin lokal sorunlara neden olup olmadığını anlamak çok kolaydır. Sorun, merhemin deriye bulaşmış mikropları besleyerek bir enfeksiyona neden olmasıdır. Bu nedenle merhemi sürmeden önce derinin temizlenmesi sağlanmalı ve çatlak deri üstüne merhem sürülmemelidir.
Ender durumlarda merhemin içindeki etkili maddeye, hatta merhemin temel maddesine alerji gelişebilir. Bu duruma özellikle antihistaminli ve antibiyotikli merhemlerde rastlanır ve merhemin uygulandığı bölgede iltihaplı bir kızarıklık ve kaşıntı olur.
Bunların yanı sıra ilaçların deri yoluyla bedene geçmesi de olanaklıdır ama bu çok düşük bir dozda olmaktadır. Ancak egzama ve sedef hastalığında olduğu gibi geniş bölgelerine uygulanıyorsa bazı sorunlar çıkabilir. Bu durumlarda merhem ancak deri hastalığını kontrol altında tutmaya yetecek kadar kullanılmalı, bu dozun üstüne çıkılmamalıdır.