This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/92000068/Turk-Modernle%C5%9Fmesi-%C5%9Eerif-Mardin-Kitab%C4%B1n-Ozeti-pdf
11/08/2013
text
original
TÜRK MODERNLEŞMESİ Şerif Mardin BATICILIK İmparatorluğun gerilemeye başlamasıyla, niçin gerilediği sorusu, önce devlet yönetiminin bozulduğu ileri sürülerek, daha sonra belki de yüzeyleşen bir tutumla Batı‟nın askeri üstünlüğü gösterilerek cevaplandırılmıştır. (...) 18. yüzyıl başlarında, Batı‟nın askeri kurumlarının ve silah gücünün imparatorluğa nasıl getirilebileceği önemli bir devlet sorunu olmuştur. Bu düşünceler, III. Ahmet zamanında (1703-1730), bilhassa 1720‟lerden sonra, Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa‟nın (1718-1730) desteğiyle teşvik görmüştür. (...) Gerilemeyi “din bütünlüğü”nün yitirilmesine bağlayan biraz farklı görüşlerse bir kısım ulema arasında ortaya çıkmıştır. III. Ahmet devrinde Batı‟dan gelen bir mülteci, İbrahim Müteferrika, basın sanatını Osmanlı İmparatorluğu‟na getirmiş. (...) Devlet katında görevli kimseler Avrupa‟nın “ahvali”ni öğrenmeye çeşitli başkentlere elçi olarak gönderilmişlerdir. Öte yandan, Batı uygarlığının kişinin refahına yönelik değerleri Osmanlı idareci sınıfına sızmıştır (Lale Devri). Bu yaşayış tarzını bir üst kesitin imtiyazı ve aynı zamanda mahalli kültürün kösteklenmesi olarak algılayan İstanbul‟un alt ve orta sınıfları, devletin bu sırada ortaya çıkan zaafı karşısında yeniçerilerle ve sadrazamın düşmanlarıyla birleşerek ayaklanmışlardır (Patrona İsyanı). Batı‟yla kurulan ilişkileri halkın yararlarının unutulması olarak değerlendiren, Osmanlı toplumunun içinden kaynaklanan bu itiş cumhuriyet devrine kadar sürecek olan Batılılaşma ile birlikte gelen bir etki-tepki mekanizmasının ilk örneğini teşkil eder. (Diğer örnekleri: Kabakçı İsyanı (1807), kısmen bir Nakşibendî şeyhinin teşvikiyle şekillenen Kuleli Vakası (1859) ve 31 Mart (13 Nisan) 1909 Hareketi.) Osmanlı devlet adamları milli çapta idari, hukuksal ve iktisadi tedbirlerle Osmanlı İmparatorluğu‟nda yüksek sayıda yer alan kültür birimlerini “eritebileceklerini” bir “Osmanlılık” şuuru yaratabileceklerini sanıyorlardı. Uzun vadede bu amaç gerçekleşemedi; fakat Batılı milli devletin birçok kurumu bazen özünü yitirmiş olarak imparatorluğa yerleşti (örneğin yeni bir milli eğitim sistemi, yeni bir yargı mekanizması, yeni bir idari sistem). (...) Tanzimat‟ı başlatanların çok iyi anlamadıkları bir husus çeşitli devletlerin birbirleriyle ticaret alanında amansız bir savaşa girmiş oldukları ve 19. yüzyıl ilerledikçe “emperyalizm” adını verdiğimiz kapsayıcı politikayı da -bu adı kullanmadan- daha çok benimseyecekleriydi. İlk ve ikinci kuşak Tanzimatçılara karşı sistematik eleştirilerse ancak 1860‟larda başladı. Namık Kemal ve Ziya Paşa önderliğindeki bu eleştiriciler grubuna “Yeni Osmanlılar” adı verilmiştir. Yeni Osmanlılar, Tanzimatçıların sömürü olayını anlamadıklarını, bir “üst tabaka” meydana getirdiklerini, kendi kültürlerini kösteklediklerini (şeriatı unuttukları) ve ancak yüzeysel anlamda “Batılı” „olduklarını ileri sürdüler. Tanzimatçıların –Yeni Osmanlılara göre Batı‟nın “ruhu”nu oluşturan hürriyetçi ve parlamenter eğilimleri anlamadıkları da yüzlerine vuruluyordu.
2
1860‟larda şekillenen bu eleştirilerin ortaya çıkmasında belki en etkili gelişme, Islahat Fermanı adını verdiğimiz organik (anayasal) belgenin ilanıydı. Tanzimat‟ı başlatan Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nun ikinci bir aşaması görünümünde olan Islahat Fermanı (1856), devletin güttüğü politikaya karşı önemli tepkiler yarattı. Islahat Fermanı, o zamana kadar “millet-i hâkime” olan Müslümanlardan bu imtiyazlı durumu alıyor, din farkı gözetmeksizin bir “Osmanlı” vatandaşlığı kurmaya çalışıyordu. (...) Az sonra Islahat Fermanı‟nda yüzeyde amaçlanan “beraberliğin” tersine çevrildiği, gayri Müslimlerle yabancıların kendilerine sağlanan hukuksal imkânları (mali kaynaklar, organizasyon bilgileri ve Batı diplomatik desteği sayesinde) Müslüman tebaayı çok geride bırakır şekilde kullandıkları görüldü. Batı fikirlerinin iyice anlaşılmaya başlandığı bir devre Sultan II. Abdülhamid (18761909) devridir. Bunun sebebi, yeni kurulan okullarda okuyanların ve yabancı dil bilenlerin artması olduğu kadar, padişahın kendisinin Batı‟yı bir bakıma “model” olarak almış olmasıdır. TANZİMAT’TAN SONRA AŞIRI BATILILAŞMA Toplumların eğitim, teknoloji, siyaset, hukuk, iktisat, sanat veya dine ilişkin sorunlarını çözdükleri kendilerine özgü yola, o toplumun kültürü denir. Türkiye‟de kültür deyimi genellikle yaşamın eğitim ve sanat yönleri için kullanılır. “Büyük” ve “küçük” kültürel gelenek bizim kabaca “halk” - “divan” edebiyatı ikiliği olarak bildiğimiz olayın daha genel ve bilimsel bir ifadesidir. (...) Bu görüşe göre kültür iki ana kola ayrılabilirdi: biri kırsal bir hayat yaşayan ve tarımla geçinen insanların kültürü, diğeri de şehirde yaşayan özellikle yönetici sınıfın insanlarının kültürü. Her toplumda, bir dereceye kadar, bir tarafta dünyanın kaç bucak olduğunu bilen şehirlilerin, karşı tarafta halkın kültürü görülür. İdeoloji, var olan bir sosyal yapıyı devam ettirmeye veya yenisini yaratmaya yarayan bir fikir yapısıdır. Osmanlı toplumunun iki gruba bölünmüş görüntüsü de kısmen gerçeklere dayanan bir ideolojidir. Böyle bir bölünme Osmanlı toplumu yöneticilerinin çıkarlarını destekliyor, bu yöneticilere yönetilenlerden ayrılmalarını sağlayan kesin ayrıcalıklar tanıyordu. Osmanlı idarecileri, imparatorluğun batış devrinde alt sınıfların düşünce ve yaşayışlarına –üst sınıfın sınırlarını genişletmek alt sınıftan müşterek bir milli hayata katmak anlamında- gereken önemi vermediler. Bu ise Osmanlı İmparatorluğunun son iki yüzyılda karşısında bulduğu ülkelerin sosyal sistemlerinde yavaş yavaş oluşan modernleşmenin en önemli yapısal özelliklerinden biriydi. Vatandaşlık kavramı, milli kültür gibi yapılar merkezin ve yeni ortaya çıkmış olan sosyal ve iktisadi yapı parçalarının birbirine bağlanmasını sağlar. Toplumun bireyleri arasında hem haberleşme hem de iktisadi yapı açısından bir bağımlaşma (karşılıklı bağımlılık) varsa, o zaman toplumsal seferberlik de oluşur. Osmanlı İmparatorluğu‟nun ekonomisi, Müslüman halkın toplumsal seferberliğini geliştirecek yönde değişmedi.
3
Özetle; Osmanlı İmparatorluğu, 19. yüzyılın başında kültür bakımından “küçük” ve “büyük” geleneklerin bütünleşmedikleri bir durumdaydı. Aynı zamanda, imparatorluk, Batı‟nın geçirmiş olduğu ve sosyal yapısını yeniden yoğuran “ayanlık” inkılâbı, pazar inkılâbı ve sanayi inkılâbı gibi önemli tarihsel gelişmelerden uzak kalmıştı. “Ayanlık inkılâbı” dediğim, Avrupa‟da “etats” veya daha sonraki ifadesiyle “corps constitues” adı verilen eşraf birliklerinin hâkimiyetidir. Fransız İhtilali‟ni bunlar başlatmıştır. “Pazar inkılâbı” modern devletin Batı‟da ülke genişliğinde pazarlar yaratma çabasıdır. Sanayi inkılâbı ise makine kullanma ile başlayan fakat en önemli sonuçları toplumsal olan bir evredir. Yukarıda anlattığım tarihsel hadiselere servetin fonksiyonlarının değişmesi bakımından bakıldığı zaman, kullanılan bir kavram kapitalizmdir. (...) Eskiden zenginlik (...) sosyal ve siyasî fonksiyonlara bağlıyken zaman geçtikçe kendi başına bir değer taşımaya başlamıştır. Oysa Osmanlı düzeninde servet, sosyal ve siyasal hizmetler görür. Örneğin, servet tüketim ve yatırım için kullanılmasının yanında önemli bir oranda siyasî destek sağlamak için etrafına taraftar toplamak veya bağışta bulunup cami yaptırarak toplumda yer edinmek için bir araçtır. Bir insan kendisini “insanlığın” bir parçası olarak görüyorsa bu evrensel bir tavırdır. (...) Bütün toplumların ortak bir yönü sosyal denetim veya yoldan çıkmış kişileri, bu davranışlarını yaymalarına veya onları meşrulaştırmalarına engel olmak için lekelemek ve tecrit etmektir. Halide Edib‟in Batı fikirlerine açıklığı, Jön Türklerin oluşturduğu yeniliklerden değil de, II. Abdülhamid (1876-1909) zamanında geçen yetişme çağından ötürü olması dikkat çekicidir. Bir tarafta, Frenkler, Levantenler, taş binalar, yabancı töreler, günah ve işretle dolu olan Beyoğlu; diğer tarafta, mahalle sathında beraberliğin yaygın olduğu ve sıkı bir cemaatin oluşturduğu, şehrin Müslüman kesimi. Bu hayat şöyle anlatılır: “Din, toplum hayatına hâkimdir. Padişah bütün Müslümanların halifesi olduğundan, İslam ülkelerindeki camilerde hutbe okunurken onun adı anılır. (...) Sarık ve cübbe dini kılıktır. Medresede müderris, camide kürsü hocasıyla vaiz, imam, müezzin ve kayyum, okulda hoca ile kalfa, bu kılıkta dini ve bilimi temsil ederler. Sarıkla cübbe yalnız bunlara özgü değildir. „Talebe-i ulüm‟ adı verilen medrese öğrencileriyle, cer hocaları ve mollalar da bu kılığı taşırlar. Hatta din ve bilimle uzaktan yakından ilgisi olmayan kişiler bile, isterlerse bu kılığa bürünebilirler. Dinin ve tarikatın temsilcisi oldukları için hocalarla şeyhlerin toplumdaki itibarı büyüktür. Mahallede kendi kendine kurulmuş, geleneğe dayanan sıkı bir düzen hüküm sürer. İmam, mahallenin sözü en çok geçen büyüğüdür. Her şey ondan sorulur. Evlilik hayatında eşitliğin sözü bile olamaz. Erkek nikâhla dört kadın alabilir; bunları bir evde barındırabilir; parası varsa her birine ayrı ev de tutar. Varlıklı olanların ayrıca cariyeleri, odalıkları, gözdeleri, kapatma „metres‟leri de vardır. Zenginler, bu hale katlanabilmesi için nikâhlı kadınlarını daha çok kimsesiz ve görgüsüz ailelerden seçerler. Sofra, odanın ortasına konulmuş genişçe bir sinidir. Çevresine serilen yer minderlerinin üzerine herkes bağdaş kurup oturur; elle yemek yer.”
Böylece Osmanlı kültürel yapısı çok zayıf bağlarla birbirine bağlı ve semboller alanında birbirinden kesinlikle ayrılmış iki gruptan oluşuyordu. “Doğu Despotizmi”nde kolayca baş gösteren felaketlere karşı bir sigorta şekli olduğundan söz etmiştir. (. diğerinin de vergi ödeyicilerinden meydana gelmesidir.) Osmanlı İmparatorluğu‟nda “medeni toplum”un yerine başları dini örgütlenme olan ve üzerinde devletin (veya Osmanlı Devleti‟ne bağlılığın) etki yaptığı cemaatçi bir yapının varlığından söz edilebilir. yani kitlenin kültürü. İki tip yaşantı billurlaştı. Sarayın kültürü. hatta çocukların bile mücevher taktığına dikkat eden Moltke. Yöneticilerin kültürüne dâhil olan bu iki grup da. halk kültürünü küçümseyen insanlar tarafından yönetildiklerinin farkındaydılar. bu gruba dâhildiler. sahipleri öldüğü zaman devlete kalırdı. diğer tarafta ise yönetilenler.. Bu durum karşısında pazar kuvvetleri hiçbir zaman Batı Avrupa‟daki gibi özerkliğe. Bir yanda sarayın ve yönetici seçkinlerin kültürü. Yüksek memurların ailelerinden herkesin. askeri ve bürokratik görevlilerden oluşan dar bir çevreyle kısıtlanmıştı. (. bunun bir gösterişçi tüketim sayılmayıp. diğeri de “çevre”nin hayatı.4 Yukarıda anlatılan şekilde yaşayan eski İstanbul‟un Müslüman halkı. çünkü bunlar prensip itibariyle.. gelirin kişiye değil de mevkie ait olduğu düşüncesi bütün sisteme uygun düşüyordu. İkincisi de. Böylece. Montesquieu‟nün çok doğru olarak tespit ettiği gibi devletle bireyin arasına giren yapıların eksikliği “Doğu despotizminin” kaynağıdır. Eşkıyalar boldu ve cemaat fazla müreffeh görünen herkese düşman kesilmeye hazırdı. Biri sultanın ve sarayın etrafında toplananların hayatı. . biraz ayrı olmalarına rağmen. diğer yanda “çevre”nin. Önemli din adamları da. Çevrenin dili ise sade Türkçe idi.. kuvvete ve yönetmeye en önde değer veren yönetici grup vardır... Aslında. Haliç‟in karşı yakasında gittikçe gelişen ve onlara kendinden emin kişilerin küstahlığıyla bakan Beyoğlu‟ndan hem nefret eder hem de korkar. Bu temel iktisadi fark nedeniyle metropolle çevrenin kültürü birbirlerinden ayrı olarak belirginleşti. Batı‟da “medeni toplum” (civil society) adını alabilecek olan toplum katı Osmanlı İmparatorluğu‟nda doğmamıştır. Yeni Osmanlılar Tanzimatçıları yeni soylular yaratmakla ve sokaktaki insanı unutmakla suçladılar.) Zenginleşme olanakları en çok olan memurların hiçbir zaman fazla malları birikemezdi. kuvvet temeline ve meşrutiyete kavuşamadılar. Kitleler ise. (.) Bu ikili grubun en belli başlı özelliği. Arapça ve Farsçadan serbestçe yararlanan “Osmanlı” dilini kullanıyorlardı.mücevherleri ile birlikte. üst tabaka çocuklarının kültürel hayata halk edebiyatının yaygınlaşmış hikâyelerini okuyarak girmeleriydi. Bir tarafta statüye. Fazla zenginleşen hükümet memurlarının servetine el konurdu. birinin vergi toplayıcılarından.. Bağlantı kurumlarından biri tekkelerdi.
Bence bu. vatanım rüy-ı zemin. askeri kahramanlık ve yeniden-üleşim düzeni üzerinde kurulmuştu. bunu toplumsal hareketlilik için kullanan zengin köylülere rastlandığı da belgelenmemiştir. Eğer. sanayi devriminin getirdiklerinden etkilenemedi ve Polanyi‟nin The Great Transformation adlı eserinde sözünü ettiği sosyal-yeniden-kümelenme oluşmadı. matbaanın Osmanlı İmparatorluğu‟na geç girmesi ve buna bağlı olan haberleşme kısıtlamaları. Kendilerine imtiyaz belgeleri verilen köylere ve nesiller boyu topraklarını genişletip. kitlelerin kültüründen uzak kalmakla beraber ona tamamen yabancı değillerdi. Avrupa‟nın 14.. sosyal ilişkilerin üstüne çıkmak. çünkü mahalle hocasına para ödenmezdi. Kapital birikimi 16. şehirlerin politik ayrıcalık ve özerklik kazanmalarının eşdeğerleri Osmanlı toplumunda görülmedi. burada görülen kültürel ayrılık “burjuva” ile “gentilhomme” arasındakinden daha fazladır. Geleneksel okullarda. üst sınıflar. en iyi şekilde. Osmanlı toplumu. Bunun değişmesi. çünkü Osmanlı İmparatorluğu daha kapitalizm öncesi evreyi tamamlamamıştı. Böylece. Osmanlı İmparatorluğu‟nda tarımsal arazinin yaygın ticaretini ve toprak genişletme hareketlerini de görmeyiz. o zaman Osmanlı İmparatorluğu‟nda entelejensiya oldukça geç ortaya çıktı. aynı mahallede yaşayan zengin veya fakir herkes bu okula gidebilirdi.5 Karşılaştırma yapılabilirse. Orta Avrupa‟daki gibi sürecin can damarı olan bazı yapıları türetmemişti. yüzyıl siyasî sisteminin temelini “eşraf‟ belirler.. önderleri Şinasi‟nin Victor Hugo‟dan aldığı bir cümle ile örneklenir: “Milletim nev-i beşerdir. fakat karşılıklı olarak her öğrenci bir şeyler getirirdi. bu ayrılığın 17. . iki tabakadan meydana geliyor sayılabilir: alt sınıf yetişkinlerine aşılanan değerlere eş değerlerin verildiği çocukluk devresi ve daha sonra “hikmeti devlet” ve divan edebiyatı. sanayi devriminden önce Avrupa‟da da çok yaygın olan değerler Osmanlı toplumunda çok daha belirgin oluyordu. (. “Küçük kültür” ün Batılılaşmaya karşı gösterdiği tepkinin bir kısmı da bu sistemin yıkılmasından gelmektedir. Dördüncüsü ise. Daha sonra. yüzyıl Osmanlı toplumunda. yeni yeni giyinme ölçülerine uyması gereği esnaf sınıfının omuzlarına ilk defa olarak mali bir yük bindirmiştir. entelejensiyanın en belirgin özelliği ise. entelektüel başvurma çerçevelerinin evrensel içeriği. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu‟nda Fransa‟ya göre daha belirgin olmasının arkasında yatan unsurlardan biridir. Artık çocuğunu okula takunya ile göndermeyip.) Şüphesiz ki. bu gelişme Osmanlı İmparatorluğu‟nda çok daha sınırlıdır. 19. Diyebiliriz ki. seçkinler arasında kültür. kapitalizm öncesi tüketim değerleri. Böylece. alt sınıflardan gelen kuvvetli protestolarla karşılanmıştı. yüzyılda yavaş yavaş başlamış olmakla birlikte. servet mevkiin bir sembolü olarak kabul edildi.” O zaman. Osmanlı toplumu birçok hizmetin oldukça “ucuz”a temin edildiği bir toplumdu.
Bu yapıyı birleştiren temel. fetihçi gazilerin çok özel bir yapı içinde örgütlendiklerini görürüz. yüzyılın başlarındaki yeniliğe karşı hareketlerin hepsinde bu ideolojiyi görürüz. alt sınıf kökeni de bir çeşit cemaatçi popülizmi harekete geçirir. Enver Paşa.. İttihat ve Terakki Komitesi‟nin kadınlara ilişkin bütün ilerici eğilimleri durdu. gazilerin savaşçı eylemleridir. toplumsal ve askeri seferberlik için bir kez daha halkın köklerine başvurmak gereği. toplumun merkezi olarak mahalle. yerinden aldı ve 1917‟de hükümetin teşkil ettiği bir komite kadın eteklerinin uygun boyu üzerinde ciddi bir tartışmaya girdi. Osmanlı toplumunun birçok değerinin bu savaşçılar topluluğunun törelerine bağlanması gerekir. Batı‟yı düşman olarak görme gereği idi. memur kökeni insanları devleti kurtarmaya yöneltir. Osmanlı İmparatorluğu‟nun ciddi bir tehlike ile karşı karşıya olduğu ortaya çıkınca. aşırıBatılılaşma eleştiricileri ile birlikte gelişiyordu.6 Böylece. Kadınların toplumdaki yeri üzerinde kurulmuş olan Türk cemaatçi tutuculuğu. ilk zamanlarda yeniçerilerin evlenmeleri yasaklanmıştı. pazara dayanan bir ekonomiyi ve bireysel tüketimi . 19. Modernleşme taraftarlarının Batılılaşmaya karşı olan tutumlarında sınıf kökeni bağımsız değişken olarak önem kazanır. Halkın ahlaki çöküntüyü Batılılaşma ile bir tutması da bir rastlantı değildir. Burada tekrar sorabileceğimiz soru. yeniden üleştirici ahlak ve siyasî sınıfın servet üzerindeki kısmi tekeli. Osmanlı İmparatorluğu bazen çok köklü olan kapitalizmin davranışsal sonuçlarından yoksun kaldı. Sendromun tarihsel boyutu.) Alt sınıfların yaşamındaki cemaat duygusu. bu durumda. Aslında karşı koymanın başlaması Balkan Savaşı‟na dek uzanır. (. Osmanlı İmparatorluğu‟nun temellerine geri dönersek. Alt sınıf kültürü.. neden bu kadar yavaş değiştiğidir. bir mozaiği oluşturan parçacıkların tümüdür. kadınlarla serbest ilişkilerin gizli olarak savaşmanın üzerinde yıkıcı bir etkisi olduğu şüphesine dayanır. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Osmanlı toplumumun yeniden üleştirmeci yanı ve Osmanlı kültürünün ikiye bölünmüş yapısıdır. ikincisi. yüzyılda ve 20. Burada göstermeye çalıştığım. modernleşmeye engel olan ve “dini” olarak adlandırılan etkenlerin bazen tamamen dini olmayan ve dinin arkasına gizlenen yapısal etkenler olarak ortaya çıktığıdır. Osmanlı sosyal yapısındaki savaşçı grupların değerleri. üçüncüsü ise Jön Türklerin taşra “çevre” kökeni idi. Bu değişikliği getiren. tutuculuğun kaynağıdır. alt sınıfların kültüründe kadınlara karşı olan tutumun neden bu kadar köklü olduğu ve cumhuriyet kurumlarının bütün atılımına rağmen. kızlarını Boğaz‟da güneşlenirken gördüğü bir kumandanı. Bu grupların kadınlara karşı olan tutumu. Çanakkale‟de. Böylece.
bu ve diğer kaynaklardan gelerek iki yönüyle Osmanlı İmparatorluğu‟na geçmişe benzer. 19. (. Batı‟da “aydın despotizmi” adı verilen siyasal görüşün siyasal teorisini oluşturuyordu. Osmanlılar din ve devleti tev‟em (ikiz) saymışlardı. Bugünkü Batı aleyhtarı şovenizmimizi de burada aramalıyız. Bihruz Bey sendromunun tamamen olumlu yönleri olduğunu da söyleyebiliriz.. Platon‟un düşüncesi. Tek tutanak bu noktadaydı. Gene insancı Tevfik Fikret‟e karşı çıkan tepki aynı kökenlidir. toplumun. bürokrasiyi ve genel olarak devlet kurumlarını güçlendirmekti. padişah-kul gibi bir kişiye bağlılıkta toplanan ilişkiler üzerine kuruluydu. Türk milliyetçiliğinin bir kökünü de burada aramak gerekir. Alt sınıf kültürü kadınların bağımsızlaşmasına aynı nedenlerle karşı koydu.) Kameralistlere göre güçlü bir devlet. pir-mürit. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. . 1865‟e doğru şekillenen Yeni Osmanlılar hareketi esas itibariyle Tanzimat‟ın Reşit Paşa‟dan sonraki uygulayıcıları Ali ve Fuad Paşalara karşı bir başkaldırma olarak belirmiştir. Modernleştiriciler hiçbir zaman Bihruz sendromunu salt araç olarak kullanmazlar ve farkına varmadan ondan etkilenirler.7 geleneksel yapıya büyük bir tehdit saydı ve böyle saymakta haklı da görülebilir. En son olarak. Şinasi. cemaat. Böylece.. askerler. Yalnız adalet burada. hükümranlığın özünün “adalet” olduğudur. Daha değişmiş şekliyle Bihruz aleyhtarı tutum. tabii olarak üreticiler. 1960‟lara kadar Türkiye‟de sosyalizm aleyhtarlığında gözükür. Kur‟an‟da geçen öğreti ile bir tutuluyor. Geleneksel Osmanlı kültürü peder-evlat. Kameralizm. devletin yapmadığı birçok görevi yerine getirdiği için olağanüstü bir önem taşır. Diğeri. devlet adamları şeklinde üçlü (ya da dörtlü) bir gruplaşmadan teşekkül ettiği ve bunların başına bir “bilge hükümdar” gerektiği fikridir. İmparatorluğun iktisadi durumunun kötüleşmesiyle cemaat daha da önem kazandı. Bunlardan biri. Türkiye milli bağımsızlığını ona dayanarak elde etmiştir. aynı zamanda güçlü ve problemsiz bir orta sınıfa dayanan bir devletti. YÜZYILDA DÜŞÜNCE AKIMLARI VE OSMANLI DEVLETİ Farabi. fakat yapılan araştırmalar bu ikizlerden “devlet”in Osmanlılar arasında hiçbir İslami devlette kazanmadığı biri önem kazandığını göstermektedir. el-Medinetü‟l-Fazıla (Faziletli Şehir) adındaki yapıtında açık olarak Platon‟un düşüncesini İslam düşüncesiyle denkleştirmeye çalışmıştı. Devletin bu açıdan görevi tebaaya eğitim ve ticareti kolaylaştırmak. hoca-talebe. onları koruyarak birer “üretici” haline getirmek ve bu yolla elde edilen vergilerden yeni tipte bir orduyu. Batı düşüncesinin derinliklerini anlayabilmiş ve o düşüncenin laikliğini kavrayabilmiş ilk düşünür olarak karşımıza çıkar.
Bu da çok zaman yeni bir milli eğitim ve onunla paralel çalışan bir kültür sisteminin ortaya çıkarılmasıyla sağlanmaya çalışılmıştır. Yeni Osmanlılar bu tutuma karşı koyarak “hürriyet” istiyor ve bunun anayasaya dayalı bir parlamento ile sağlanacağını düşünüyorlardı. Batı‟nın endüstri medeniyetinin “bastırıcı” bir güç olması dışında. çağdaş merkeziyetçi devletin bu merkeziyetçiliği sağlamaya çalışmasının yollarından biri. geniş oranda “kamu” ile “özel”in ayrılması. Tunaya‟ya göre bu harekete “İslamcılık” demek doğru olur. bir kültür taklitçiliği olduğu için. Yeni Osmanlıların “hürriyet” konusundaki bu ayrılıkları. (.. Yeni Osmanlılar bu boşluğu doldurmak için İslam felsefesinden yararlanmayı teklif ediyorlardı. Bundan dolayı. Yeni Osmanlılar hareketi genellikle bir bütün olarak incelenir. Onlara göre Tanzimat. „terakki” konusundaki fikir birlikleri dolayısıyla çok ortaya konmamıştır.) Yeni Osmanlılar Ali ve Fuad Paşaların Avrupa‟yı kültür konularında taklit etmelerine karşı çıkıyorlardı.zaman Batı‟yı (bütün ülkeleri) “bastırma” süreci olarak değerlendirmişlerdi.. Osmanlı İmparatorluğu‟nda eski kisvesini kaybederek bir “ideolojik” eksen kazandı ve kitlelerin katılmasıyla ilgili yönü her zamankinden daha önemli olmaya başladı. mahalli kültürlerin yerine “milli” kültürler geliştirme isteği olmuştur. Bu tutumun da zamanımıza kadar devam ettiğini söyleyebiliriz. (. . bir üretim-fabrikaiktisadi güç-askeri güç.) Yeni Osmanlıların görüşü.. Yeni Osmanlıların liberal ideolojisine nispetle çok daha şekilsiz. Tanzimat‟ın uygulanmasının önemli bir kademesini oluşturmuştu. Şinasi‟nin komplekssiz Batıcılığı. Namık Kemal gibi en geniş oranda parlamentolu bir idareden faydalanmak isteyenler ve parlamenter demokrasiyi bir çeşit insan tabiatına aykırı “oyun” olarak değerlendiren Ali Suavi gibi kişiler. Yeni Osmanlılara göre Tanzimat‟ın dayandığı bir temel felsefe. 1870-76 yıllarında. ahlaki değerlerin kökünü oluşturacak bir zemin yoktu. 19. Islahat fermanı (1856).) İki grup da “terakki”yi. kültür planında kısır kalmış. özerk. ona hâkim olunmaması prensibine dayalı bir sivil toplumu da yaratmış olduğunun nispeten çok az farkındaydı.. Sosyolog Gellner‟e göre. Islahat Fermanı‟nın iktisadı emperyalizmi pekiştiren bir belge olduğu merkezindeydi. Müslüman topluluğunu temelinden sarsmıştı. Her iki grup da. fakat uzun vadede ağırlığı inkâr edilemeyecek olan bir fikir hareketi İstanbul‟da ve genellikle Osmanlı İmparatorluğunda şekilleniyordu.. “hürriyet” kavramının gelişmesi. yüzyılda bu zorunlulukların bir sonucu olarak din. Oysa Batı. (. Oysa hareketin içinde en aşağı üç ayrı eksen bulmak mümkündür.8 Tebaaya “aşırı” bir hürriyet vermek söz konusu olamazdı. Yeni Osmanlılar demokratik anlayışlarını şeriattan alacakları ilkeler üzerine kurmak istemişlerdir.. “kamu”nun yanında insanlara hareket serbestîsini artıran bir “mahfuz bölge” yaratması ve kamunun Allah‟a dayandırılan otoritesinin bu kökten arınmasıyla ilgiliydi. zira ana hedef “devlet” kurtarmaktı.
Yasaklara rağmen “milliyetçilik” adını verdiğimiz akımın başlangıçları da II.9 İlk işaretlerinden biri Nakşibendî şeyhinin padişah aleyhinde bir komplo olarak hazırladığı ve öncülüğünü yaptığı bir karşı koyma hareketidir (1859 Kuleli Vakası).. Pan hareketlerinin çıkış noktası.. II. Tanzimat‟ın gizli olarak inkâr ettiği “şeriatın değerleri”ni tekrar Osmanlı toplumuna getirmekti. II. 1876‟da Abdülaziz‟in tahttan indirilmesiyle Osmanlı İmparatorluğu‟nda ilk defa bir anayasanın yazılması ve bir parlamentolu rejimin kurulması için çalışmalara başlandı..) Bu tip ırkçı Darwinizmin uzantılarından biri.. (. pek de itibar gören bir kelime değildi. Darwin‟in 1865‟de yayınladığı The Origin of Species (Türlerin Kökeni) adındaki kitabı Batının fikir tarihinde bir hadise yaratmıştı. Abdülhamid zamanında kurumları ıslah politikasının yanında Panislamizm adı verilen. “kalıcı” bir milletin parçalarının yeni bir devlet halinde birleştirilmesinin tabii ve karşısına geçilmez bir eğilim olduğu idi.) 1877-78 Osmanlı-Rus savaşından sonra Rumeli‟deki Osmanlı topraklarının çok azalmasıyla ilk defa olarak Arap ve Müslüman unsur eskisine nazaran daha çok ağırlık kazanıyordu. (.. Abdülhamid‟in Panislamizm‟ini daha önce Avrupa‟da beliren Pan ideolojilerine karşı bir tepki olarak kabul edebiliriz. İslamcıların fikirlerinin odak noktası. (.. dilin kimlik oluşturucu rolünü ön plana alacağını kestirememişti. Çok “millet”li imparatorlukta “Türk”.) Parlamento 19 Mart 1877‟de açıldı ve 13 Şubat 1878‟de Abdülhamid tarafından dağıtıldı. Namık Kemal. kendi devrinden önce şekillenmeye başlayan “İslamcılık” hareketlerini hem iç ve hem de dış politikasında kullanmıştır. Padişah. (. Bunun karşısına geçmekte en uygun yol.. Osmanlıların Tanzimat‟la birlikte kültür benliklerini kaybetmeye başladıklarıydı. 1870‟den sonra Avrupa‟da kristalleşmeye başlayan “Pan” milliyetçilikleriydi. Osmanlı İmparatorluğu‟nu oluşturan karışımın devam etmesini ve her grubun ayrı bir devleti olamayacağına göre hepsinin Osmanlı devletine bağlanması fikrine dayanan “Osmanlılık” idealini ortaya atmıştı. o zamanlar. Muhtelif etnik dil ve din gruplarından teşekkül ettiği için Osmanlı İmparatorluğu‟nun bu ideale yaklaşması söz konusu olamazdı... yüzyılın başından itibaren gelişmeye başlayan Batı milliyetçiliğinin kuramcıları. Milliyet bağının yerine Müslümanlığın geçebileceği fikri o zaman güç kazanmaya başlamıştır. böyle bir savunma yolu bulmuştu. Daha çok “geri kalmış” ya da “göçebe” anlamında kullanılıyordu.) Abdülhamid. bir edebi “audience”ın bu tabii oluşumunun uzun vadede. Abdülhamid devrinde ortaya çıkmıştır. emperyalizmin güç kazandığı bir devirde.. (. fakat çok zaman yanlış bir şekilde değerlendirilen bir politikanın geliştirildiğini görüyoruz... Slavlar ve Almanlar gibi. Batı Avrupa‟da 19.) 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi‟nin çıkmasında Panslav görüşü önemli derecede etkili olmuştu. (. o zamana kadar parçaları yeryüzüne dağılmış sayılan. her “millet”in kendi “devlet”ine sahip olması gerektiği fikriyle taraftar toplamaya çalışmışlardı. Bundan dolayı kendisini “Türk” saydığı .) Padişah.
Ne var ki. Bundan dolayıdır ki. Prens Sabahaddin. kendini Namık Kemal‟ in “hürriyet” fikirlerinin varisi olarak gösterirken oldukça düzensiz bir çalışma yapmış. 1905‟e kadar cemiyet. Üçüncü Cumhuriyet‟te ortaya çıkan skandallar birçok düşünürü parlamenter demokrasiden soğutmuştu. (. kabiliyetlerinin gelişmesini sağlamak ve İmparatorluğun içindeki alt din ve kültür gruplarına kendi kimliklerini geliştirecek siyasî imkânları tanımaktı. 1894‟te İttihat ve Terakki adını almıştır. Jön Türklerin fikirleri milletin “uyandırılması”yla ilgilidir. Her şeyin devlete bağlı olarak. Fransa‟da 1890‟larda. önce Ittihad-ı Osmanî adıyla Mayıs 1889‟da Askeri Tıbbiye‟de kuruldu.. 1906‟dan sonra İttihat ve Terakki içinde şekillenen Şakir-Nazım grubu Türkçülüğe. Cumhuriyetin de ana siyasal kuramı devleti parçalanmaktan kurtarmak ve “kalkınmak” olmuştu. Nazım‟ın hâkim oldukları bir grup haline gelmiştir.) Cumhuriyet devrindeki fikirler bu vurguyu devam ettirmiştir. II. Gaspıralı bu uğurda İslami bağların bir harç olarak kullanılabileceğine kani idi. bir zamanlar Arapçayı resmi dil haline getirmeyi düşündüğünü biliyoruz. Açıkça görülüyor ki Batılıların başarılarının sebebi organizasyon.) Yapılması gereken. Avrupa‟ya kaçan idarecilerinin bir kısmının 1897 yılında padişahla işbirliğini kabul etmesi örgülü çok zayıflatmıştır. Cemiyetin fikri kökleri arandığında Askeri Tıbbiye‟de 19.. bir tür “hürriyetsizlik”ti. bu sırada Avrupa‟da da. devletin izniyle ya da devletin baskısıyla yapıldığı bir ülkede kişilerin kişisel yeteneklerini göstermesi mümkün değildi. İttihat ve Terakki‟nin kurucuları gibi. Prens Sabahaddin‟in bir dereceye kadar hürriyetçi sayılabilecek düşünceleri dışında. işte birlik” sloganıyla ilan ediyordu. aynı zamanda İmparatorluğu kurtarmak için. Osmanlı İmparatorluğu‟nu kurtarma noktasından hareket ediyordu. Bahaeddin Şakir ve Dr. Gaspıralı. . Cemiyet. bir dereceye kadar Prens Sabahaddin‟dir. zaten Rumeli‟de gözlemledikleri devletin batışından tedirgin olmuş subayların gruba katılmaları bu şekilde temin edildi... İttihat ve Terakki Cemiyeti.. 1883‟ten itibaren Kırım‟da..10 halde. (. fikirde. 1905‟ten sonra çok daha disiplinli bir şekilde çalışan ve Dr. “hürriyet” lehinde değildi. (. yüzyıl biyolojik materyalizminin etkisini görürüz. genel eğilim. Abdülhamid aleyhindeki girişimlerde bir “hürriyet” teorisine sahip olan. Bahçesaray‟da çıkardığı Tercüman gazetesinde Gaspıralı İsmail Bey bu eğilime yeni bir boyut kazandırmıştı. parti örgütlenmesine ve askeri örgütlere daha çok önem vermeye başladı. 1870‟den beri. fakat ona göre İmparatorluğun zaafını meydana getiren. Türkleri memuriyet tutkusundan kurtarmak. Rusya Müslümanlarının ve Türklerin birleşmesi fikrini “dilde.) Gaspıralı‟nın diğer etkilerinden birinin müspet bilimleri eğitime hâkim kılma isteğinde göründüğü söylenebilir. disiplin ve kimliklerini belirtecek bir ideolojik odak noktasının varlığı idi. (... bilhassa.) 1908 başarısının fiili mimarları olan.
onun hürriyet fikrini şekillendiren kaynaklardan biri olduğunu biliyoruz. İslam toplumlarında tesadüf edilemiyor. bunlarla ilgili hürriyet kavramları modern Müslümanlar tarafından sistemli bir şekilde kötülenir. tam bir nizamı İslami‟nin en sistematik savunucularının hemen hepsinin Sufi bir geçmişleri bulunması tesadüfî değildir. bu demokrasinin muhtevasının sadece bir yönüdür. ihtiyacını pratikte tatmin etmediği için erken Ortaçağ Sünni sentezinin siyasî neticesini reddetti. adalet.. Diğer Ortadoğu ülkelerinden daha fazla kurumlaşma gösteren ve bu ülkenin bir dizi kendi kendisini sınamadan başarıyla çıkmasına imkân veren Türk tarihinde halkçı. tasavvufun. Osmanlı tarihinin uzun geçmişinde merkezi bir dönüm noktasını. şimdiye kadar sürekli bir askeri rejimin oluşmasıyla sonuçlanmaması dikkate değer... burjuvazinin kendi görüşlerini empoze etmesi aşamasında kazanılır: Ferdiyetçilik.) Magna Carta ile erken dönem Hıristiyan fikirlerinde görülen kolektif gaye ortadan kalkar ve yerini... zengin bir dini gruplar mozaiğini. Türk halkının bütün kesimlerinin politikayı kendilerine ait bir saha olarak görmeyi sürdürmüş olmalarındaki ısrar.. Osmanlı devletinin temelinde. Bu sebeple. yüzyıldaki “yekpare” (seamless) toplum arayışını.) Türkiye‟nin modernleşmesinde anahtar bir tarih olan 1876 yılı.. evrensel bir tasavvufi hiyerarşiden fazla. Türkiye‟nin 1876‟dan beri maruz kaldığı bir dizi askeri müdahalenin. Mayıs 1876‟da bir grup Osmanlı paşası. etnik unsurları ve müreffeh (veya yarı müreffeh) (refah ve varlık içersinde yaşayan) şehirleri . Müslümanların.11 OSMANLI BAKIŞ AÇISINDAN HÜRRİYET Marshall Hodgson. çoğunlukla Bâtıni ve daha ziyade kozmozu (kâinat) ve içindeki insanoğlunu anlamak için gnostik tip bir yaklaşımın unsurlarını taşıyan ezoterik bir doktrine bağladı: Doğrunun ve güzelin gizli bulunduğu bir kâinatta. felaket ve hatadan gizli nihai gerçeğin Bâtıni bilgisi ile ancak seçkin ruh (soul) kurtulabilirdi.doğrudur. Müslüman‟ın 15. eşitlikçi. Batı toplumları üzerinde iz bırakan feodal çatışmalar ve burjuvazi mücadelelerinin İslam dünyasında benzerleri yoktu. aşiret birliklerini. artık zaruri olarak siyasî hürriyetle birleştirilir. yani Osmanlı siyasî sistemini destekleyen meşruiyeti ve bu sistem içinde bile sezilebilen kurumlaşmış protesto güçlerini akla getirir..” Modern zamanlarda. (. daha fazla bir hürriyet geleneğine sahip olduklarını iddia etmeleri kısmen -fakat sadece kısmen.) (Şiilik) askeri güçlerin (yani devletin) aleyhinde ve onun üzerinde. İslami bir kontekst içerisinde şöyle ifade eder: “Bir anlamda (. demokratik bir nesil sürekli var olmuştur. 1861‟den beri saltanat süren Sultan Abdülaziz‟i tahttan indirdi. Hürriyetin kolektivist tanımından uzak ikinci bir kademesi. Bu. fakat Müslüman vicdanının istediği halkçı eşitlik. onun Sufi politik nosyonunu kabul etti.. Namık Kemal örneğinde. Bu iki kademeye.. Şiililiği. Müslüman siyaset yazarlarının genellikle çıkarcı bir egoizm olarak gördükleri “servetin kontrolü” ile ilgili konular alır. (.
Kötülük. halk isyanları taleplerini destekleyecek güç temelinden mahrum kalmıştı. hayatın bir gerçeği.. Osmanlı İmparatorluğu‟nda ihtisap ağası memuriyeti şeklinde karşımıza çıkan bu İslami kurumun sorumlusu muhtesibdi. Bununla beraber. hanedanın bizatihi kendisini korumada titizdiler. O zaman.) Geçmişe baktığımızda. üniversiteler ve yüksek rütbeli memur grupları gibi Batı‟da var olan hükmi grupların gelişmesine katiyen izin vermedi. merkezin taşra üzerindeki bu tür bir denetimine imkân verdi. ancak şüphesiz bunlardan devletin daha fazla eşit olduğu görülebilir..) Klasik Osmanlı siyasî teorisinde din ve devletin birbirinin ikizleri olarak tasvir edildiği. imtiyazlı şehirler ve topluluklar. (. ne var ki. onların -modern zamanlarda olduğu gibi. bu topluluklar. İslam toplumu. Sonradan hisbeden sorumlu memur anlamında daha dini bir terim olan muhtesib unvanı kullanıldı. bir veri olarak onaylamıştı. yeniçerilerin kendilerinin bir parçası olan “çarşı” ahalisini işe karıştırmalarından başka. siyasî alanda da geçerliydi. teoride kamu ahlakıyla. Osmanlı devletinin karakteristik bir özelliği olan merkezi mekanizmadan kaynaklanıyordu. Osmanlı geleneğini sürdüren model tek idi. (. Bu memur. Bu siyasî düzenlemelerin en ilgi çekici yönlerinden biri. şahıs olarak oldukça savunmasız idiler ve çoğu kez gayri memnun zümreler tarafından tahttan indirilmekteydiler. devletin Müslüman niteliği kadar... Bu gurur. kadınların ve gayrimüslimlerin tavırları. Osmanlılardan önce yaşamış olan Müslüman imparatorlukların başaramadıkları bu sentezi başarmış olmakla iftihar ederlerdi. merkezden atanan memurlarla onların nüfuzlarını kırmaya çalışmıştı. her büyüklükteki şehirde bulunurdu. “İyiliği gözetme ilkesi”nin bir uygulama sahası. söz konusu önderlerin mahalli nüfuzlarını. diğeri sivil iki boyutu olduğu ve her ikisinin birbirinin peşi sıra çalışmasının gerekli olduğu fark edilir. hisbe kurumunda görülebilir. imparatorluğun genişleme döneminde. Sultanlar. aynı zamanda siyasî bir topluluk olarak da tanımlandığı için iyiliği gözetme ilkesi. din adamları onların protestolarına haklılık sağlarlar ve camilerde ... eyaletler. Sultan devlet mekanizmasının zirvesi idi.kışlalarında hapsedilmemiş olmalarıdır. Bu tavır.12 yekpare bir çatı altında teşkilatlandırmaya muvaffak olan bir merkez bulunmaktadır. devletin zaafından faydalanarak ele geçirilen imtiyazları sık sık geçersiz hale getirdiler. isyanın biri askeri. Osmanlı memurları. İlk önceleri sadece sük‟un şefi olarak bilinirdi. Yeniçeri Ocağı‟nın 1826 yılında ilgasından sonra. (. fakat her ne zaman fırsat bulduysa. Tımar sistemi. Siviller şikâyet eder (şimdi gazete makaleleri vasıtasıyla). taşra eşrafı ve aşiret reislerine karşı benimsenen tavırdı. Osmanlı memurları.) Osmanlı devleti.” Ayaklanmaların örgütlenmesini mümkün kılan şey. sultanın meşruiyetinin kendi kişiliğinden değil. krallık mülkleri. İslam‟ın koyduğu normlara uymama olarak tanımlanır. dini yükümlülüklere ve mesleki ahlak kurallarıyla ilgili her meseleye müdahalede bulunarak iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmekle görevliydi. “Subaşı tarafından atanan ve kadının kontrolünde iç ticaret ve çarşılardan sorumlu olan bir memur. aksine hanedanın sembolik gücünden kaynaklandığını görebiliriz.
ama toplumun işleyişinin istenilen tarzda tutulmasıyla ilgili kolektivistik bir hürriyet anlayışı etrafında odaklaştırıldığının bir kez daha vurgulanması gerekiyor. parlamenter yönetim ve Osmanlı Anayasası için Şeriat‟ın felsefi bir temel sağladığına inanıyorlardı. daha derin bir düzeyde bir birlerinden ayrılıyorlardı. Yeni Osmanlıların liderlerinden hem Namık Kemal ve hem de Ali Suavi. Mahmud‟un siyaset teorisine tek ama çok önemli bir katkısı olarak görünüyordu.) Kemal ile Suavi arasındaki fikir ayrılığı. 3) Mecelle‟nin ortaya çıkarılması ile sonuçlanan eğitim. ayanlar (mahalli paşalar) ve ulema gibi gruplar ve iktidar merkezlerinin zararına devletin merkezi gücünün artırılması olmuştu..) Takip edilmesi gereken artık iyiliğe dair dini ideal değil. topluma değişik açılardan bakmaktan kaynaklanıyordu. yerli reformist eğilimler ve Osmanlı muhafazakâr reaksiyonu arasındaki çatışmanın ürünüyken. 1870 yılında çoğunluğun “Allahsız” olarak bildikleri Sadrazam Ali Paşa‟nın cenaze töreninde cemaatten merhumun günahlarının affı için dua etmeleri istenildiğinde. Atatürk. 1890‟lı yıllarda Hamidi sistem altında en iyi eğitimi almış kişiler. 2) Yeni ceza hukuku sistemini hedefleyen farklı güçler. kısmen değişen ticaret dünyasının Osmanlı toplumuna yansıması..13 cuma vaazlarıyla hoşnutsuzluğu yayarlar ve askerler de rejimi devirmek için gerekli gücü elde ederlerdi. kendilerinin “bilgi sınıfı”nı oluşturduklarını sezmeye başlayan askerlerdi.. Osmanlı İmparatorluğunda reform çabalarının en temel özelliği. Mecelle yabancı müdahalesi. Habercisi “karma mahkemeler” olan Osmanlı ticaret mahkemeleri. 20 Mayıs I880‟de. ceza kanunu yabancı baskıların çok daha dolaylı ve dâhili reformların nihai sonucuydu.. II. yeniçeriler. (. Şeriat üzerinde üstün-körü bir şekilde uyuşmakla birlikte. .. Avrupa ile ticaretin artmasıyla yerleşmeye başlayan ticari tartışmaları şeriat haricinde çözmeyi amaçlayan metotlar ortaya çıktı. İstanbul Liman Reisliği bünyesinde karma bir deniz ticaret mahkemesi kuruldu ve nihayet 28 Temmuz 1850‟de Osmanlı Ticaret Kanunu ilan edildi. (. kısmen de başkentteki Avrupalı diplomatların baskıları sonucu kuruldu. (.. bilim aracılığıyla toplumun korunmasına yönelik laik ilke idi.) Sultanın isteği üzerine hükümdara itaati emreden 25 hadisin derlenmesi. şahsî hakların korunmasına yönelik bir hürriyetin çevresinde değil. hiç kimsenin ağzından tek kelime çıkmamıştı. “MECELLE”NİN KAYNAKLARI ÜZERİNE AÇIKLAYICI NOTLAR Türk adli modernizasyonunun üç büyük unsuru şunlardır: 1) Osmanlı ticaret mahkemelerinin doğuşuna yol açan etkilerin belirliliği. Halk tecrübesinin. Namık Kemal ve Ali Suavi. meşruti bir sistemde İslam‟ın oynayacağı role dair farklılıklardan değil. sonradan bu meşruiyet fikrini devralmıştı.
Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye‟nin kurulması için ikna etmişti. Osmanlı kamu hukukunun atlama taşı oldu. Talepleri. Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nda.. o zamana kadar mevcut olmayan güçlü kurumsal yapılar üzerine bina edilen bir gelişme ortaya çıktı. ceza kanununun ilanıyla birlikte yüksek meclisin fonksiyonlarını. Girit Adası‟nda bir isyan patlak verdi ve Osmanlı ordusunun müdahalesine rağmen isyan bastırılamadı. Balkanlar‟daki sınırlara yakın nüfusun asayişini bozdu ve tekrar İmparatorluğun kaderini tayin eden bir mesele haline geldi. (. bütün tebaanın “hayat. Bunlardan birisi. . hukukun genellik ilkesi uyarınca. örfi hukukun zaferini teşkil ediyordu. ceza davalarında temyiz mercii görevi yapması fonksiyonunun eklenmesiyle İslam hukukunda olmayan bir kavram.) 3 Kasım 1839‟da yarı-anayasal carta‟nın ilanı. reformlar yerine Hıristiyan tebaanın taleplerinin karşılanmasına ve İmparatorluk sınırları içindeki yabancılarla ilgili kayıtlamaların yumuşatılmasına öncelik verdi. Osmanlı yönetiminin bu tip mahalli ayaklanmalarla bile başa çıkamadığı gerçeği. Hatt‟ın ilanından sonra. 1866‟da Osmanlı imparatorluğu ciddi bir krizle sarsıldı. sadece Osmanlı devletinin kamu görevlilerine değil. İmparatorluğun hayatiyetiyle samimi olarak alakadar olan veya onun kemiklerini bir an önce gömmeye çalışan büyük devletler benzer tavsiyelerle üzerine çullandılar. “Aydınlanmanın Veziri” Mustafa Reşit Paşa liderliğindeki Babıâli bürokratları tarafından tevarüs (birinden diğerine geçme) edildi. 1837‟de şahsilikten uzak bir kanun yapma biriminin oluşturulması için uğraşmıştı. bu kanuna ilave olarak Fransız Medeni Kanunundaki sözleşme ve mükellefiyetler ile ilgili kısımların da iktibas edilmesi manasına geliyordu.. “temyiz” de hukuk dünyasına kazandırılmış oluyordu. yeni idari ve hukuki düzenlemelerin hazırlanmasıyla görevli bir üst meclisin. Yeni Meclis. Bu gelişme. resmen ilan edilmişti. Mahkemelerde gayri Müslimlerin şahitliklerinin kabul edileceği sözü. Hatt‟ın ilanıyla kadıların mahalli idari yetkilerinden tedricen mahrum bırakılmalarıydı. Reşit Paşa.. Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nun kaleme alınmasında oynadığı aktif rolle. Ceza kanununun sonuç bölümünde. Hatt‟ın hükümlerinin şeriatın dışında olması. 1856 Islahat Fermanı ile Hıristiyan tebaaya verilen hakların şimdi hayata geçirilmesiydi İleriye doğru adım.14 Devletin dizginleri. Sultanı. .. daha Hattın ilanından iki yıl önce. 18 Şubat 1856‟da ilan edilen Hatt-ı Hümayun‟la yerine getirildi. bütün bireylere tatbik edileceği bildiriliyordu.) Hatt‟ın ilanından 6 ay sonra. ceza davalarında şeriat dışında yer alan mahkemelerden oluşan adli bir teşkilatın kurulmasıydı. mülkiyet ve şeref” haklarının dokunulmazlığının sağlandığı. (3 Mayıs 1840) bir ceza kanunu ilan edildi.. yani kanunun tamamlanması. Buna ilave olarak. ulemanın ayaklarını yerden kestiği tek yönü değildi. Kırım Harbi‟ndeki müttefiklerden gelen baskılarla. İkinci olarak. (.. Reşit Paşa.
. Onlar yine de kendilerinin bütün aşamaları başarıyla geçtiklerine dair diplomalar edinmek mecburiyetindeydiler. Damadzade ve diğer birçokları gibi soylu ve zengin ulema aileleri arasında dağıtıldı.. Hz.. Gerçi edebi fantezilerin katkısız bir modası da kendi kendine belli bir edebi esoterizm üretebilirdi. Mollalık ya da Kadılık. “yüksek” kültür dünyası. İkincisi. iletişim araçları. Gerçekten de. Resmi yazışmalarda kullanılan Türkçenin güçlüğünü “avam”ın dönemin kanunlarıyla ilgilenir hale gelmelerini önlemek arzusuna bağladı. Bu süreç Türk edebiyatı hakkında ilk kapsamlı Batılı çalışmanın yazarı olan İtalyan Toderini tarafından aşağıdaki sözlerle ifade edildi: “Hukuk adamları önce Türk akademilerinde bir çalışma sürecinden geçmedikçe hiçbir göreve erişemezler. bu belli bir zümreye ait oluştaki o kalın kabuğun yaratılmasına yardımcı oldu.. Muhammed‟e atfedilen “ilim Çin‟de bile olsa arayınız” hadisinin öğrenmeye yönelik İslami ve Osmanlı tutumlarını belirlediği şeklindeki ortak inancın bir tadilat gerektirdiği görülmektedir. ulemanın nispeten ufak bir grubu. Bu önceden düzenlenmiş prosedürle yargının çeşitli basamaklarını başarıyla çıkabilir... epikler ve yaygınca okunan popüler şiirdi. Bir süre önce uygulanmaya başlayan bu yolsuzluk yetenekli insanları fakirlik içinde şevksiz ve tembellik içinde dalkavuk yaparak Türk Edebiyatı‟nın en büyük önyargısını oluşturuyor. folk kültür dünyası hikâyeler.” Hem Divan Edebiyatı hem de Kitabet-i Resmiye‟nin bu en önemli unsuru esoteric (Bâtıni/gizli) gelenekti. ilkinden hemen hemen Çin Seddi‟yle ayrılmıştı. kısmen sözlü olarak nakledilmiş edebi geleneklerin dünyası.15 TÜRKİYE’DE İLETİŞİMİN MODERNLEŞMESİNİN ERKEN BİR SAFHASI ÜZERİNE BAZI NOTLAR Osmanlı İmparatorluğu‟nda iki farklı kültürel dünya bir biriyle fazla ilişki kurmadan yan yana yaşıyordu. Bu şartlar altında. Fakat bir nevi kalıtımsal olan görevler sık sık bahsettiğimiz yargı derecelerini kendilerine ihsan olunmuş olan şahsî iltimaslar yoluyla başarıyla adayan Dürrizade. (. Sonunda en yüksek müftülük rütbesine ulaşır. merkezi idarenin “bölümlerinin” yüksek kademeli memurları (Hacegan) ve birkaç tane de hiçbir yere bağlı olmayan “hommes de lettres” tarafından kontrol edildi. Divan edebiyatı diye adlandırılan ikincisinin kalitesi yükseltilmiş atmosferinde. Bunlardan biri..) o zaman Naiblik. Müderrislik makamını doldurduktan (. .) Farabi Platon‟un Kanunlar‟ına (Laws) yazdığı özet‟inin giriş kısmında ilimleri halka göstermediği ve açıklamadığı için Platon‟u över. fakat dili süslemek tutkusuyla sadece dolaylı olarak ilişkide olan diğer pek çok unsur da. hem ulema hem de kalem erbabı arasında kitlelerin anlayışları dışında kalan konulara burunlarını sokabilecekleri gibi bir korku olduğu doğrudur.. Pirizade.
Bu birleşme için uygun fırsat propaganda amacıyla oluşturulan ilk Osmanlıca metnin basılması oldu. Böylece dönemin seyyahı Mac Farlane‟den öğreniyoruz ki Vakanüvis Esad Efendi tarafından verilen yeniçerilerin ortadan kaldırılmasına ilişkin izahat. kitap dolaşımındaki artışa ulemanın itirazları yüzündendi.yüzyıldır). Feth-Ali Rus kültürel etkilerinden nasibini almış biri olarak daha 1857 kadar erken bir tarihte Arap alfabesinin bir reforma ihtiyaç gösterdiğini ortaya atmıştı.” . bu manada İbrahim Paşa tarafından yapılan en önemli hareket. Yine bu sıralarda (erken 19. İslam klasiklerini daha yaygın bulunabilir kılma teşebbüsleri ve artan sayıda insana edebi beceriler kazandırma hamlesi buradan itibaren giderek artan bir hız kazanacaktı. dili sadeleştirmek için yapılan şahsî gayretlerle devlet politikası arasında tekrar bir irtibat sağlanması başarıldı.. dil reformunun bu daha teknik yönüne Namık Kemal tarafından da dikkat gösterildi.) bireyler arasındaki iletişimin göreli yeterliliğidir. Tebaasının hiçbir şekilde yararına olmayan yeniçerileri yıkmak için birleştirici faaliyetlerle uğraşmaya mecbur kalan Sultan II. hükümdarlığının oldukça erken dönemlerinde. 1729 ile 1830 arasında Türkiye‟de basılan çalışmaların yüzde yirmisinin sözlükler. Türkçesi bulunmayan İslam klasiklerinin tercümeleri için oluşturulan bir programa İbrahim Paşa‟nın himayesidir. nahiv (sentaks). “genel dağıtım için planlanmıştı” ve reformlara karşı güzel duyguları teşvik etmeye niyetliydi. Bu gayrete paralel olan diğer bir şey.16 İlk Türk matbaası kurulduğu zaman karşılaştığı muhalefet.. İbrahim Paşa‟nın bu çabaları kendisinin de öldürüldüğü genel ayaklanmalar sonrası aksi bir sonuca ulaştıysa da. “bir halkın birliğinin gerekli vasfı (. reformlarını savunacak yayınlar yoluyla mümkün olduğu kadar fazla sayıda tebaasına doğrudan yardım isteğinde bulunmaya karar vermiş görünüyor. tarih ve askeri manevra gibi laik bilimler üzerine kitaplar basılacağı gerçeğinden daha çok. gramer kitapları ve nahiv çalışmalarından ibaret olması güçlükle bir tesadüf eseri olarak görülebilir. süslü bir üslup kullanmaktan kaçınmalarına dair İbrahim Paşa‟nın zamanın vakanüvislerine verdiği talimatlardı. 1869‟da Arap alfabesinin bırakılması meselesi yeniden alevlendiği zaman. dili sadeleştirme hareketi.. Yine aynı türden bir şey de. (.) Ahundzade Arap alfabesinin terk edilmesi ve yerine Latin alfabesinin getirilmesini önerecek kadar ileri gitti. Mahmut. Ussu Zafer. Deutsch‟un argümanının ilk aşaması.. Münevver devlet adamı Damat İbrahim Paşa‟nın sadrazamlığı sırasında imparatorlukta teşebbüs edilen modernleşmenin ilk önemli safhasında. Bu toplulukta Osmanlıcanın sadeleştirilmesiyle ilgili yer alan en erken tartışmalar Kafkasyalı Müslüman yazar Feth-Ali Ahundzade‟nin bir önerisinin sonuçlarıydı. Matbaa İbrahim Paşa‟nın ölümünden sonra yaklaşık olarak 10 yıllık bir süre (1742) kapalı kaldı. Müteferrika‟ya verdiği ve matbaanın kurulmasıyla sonuçlanan destek oldu.
o zaman böyle bir şeyin Osmanlı İmparatorluğu‟nda var olmadığı söylenebilir. Şu halde Ortadoğu türdeş değildir. yüzyılın başlangıcında. diğer yandan dillerinin incelikleriyle büyülenmiş ve -artık gözden düşmüş bir nitelendirmeyi kullanırsak.. İkincisinde mağdur. Doğu vilayetlerinde “milletin istiklalini tehlikeye sokan” Kürt isyanından. ilkinde bir ölçüde vahşi.. resmen sorumlu tutularak kapatılmıştı. ulemaya itibar etmeyecek kadar güçlenip modemleşme programı üzerinde çalışmaya başladı. sultanı yeniçeri ordusunu ilgaya zorlayan ve sonra sultanın kendisiyle giriştikleri güç mücadelesinden zaferle çıkan Osmanlı bürokrasisi.) İttihat ve Terakki. Kanun-i Esası. Türkiye. tüm meselenin ruhunu oluşturup oluşturmadığı konusunda tereddüde düşürecektir. Eğer buna açıkgöz ve siyasî olarak uysal İranlıları da eklersek. 1876 yılında anayasal bir yönetim kurmayı başarabilmişti. Türkiye‟nin kendini resmen modernleşme ve Batılılaşmaya adadığı tarihten bugüne yüz otuz yıl geçmesine rağmen..) Bu fırka. Jön Türk devrimiyle 1908‟de yeniden yürürlüğe kondu.. Abdülhamid tarafından yürürlükten kaldırıldı. sonunda sıkı-yönetim ilanıyla ve seçimleri yenilemeyi reddetmekle. dikkate değer bir ilgi ve taraftar topluluğuna mazhar olan Serbest Fırka idi. “gelişmekte olan ülkelere” özgü kimi siyasî işaretleri hâlâ taşımaktadır. onların Batılı olmayan karakterinin yol açtığı aldatıcı benzerliklere rağmen. yeni bir tarz içinde teşekkül etmiş entelejensiya. Osmanlı Kanun-i Esasi‟si. ikincisinde daha nazik bir şekilde olmak üzere iki kere bastırıldı. giderek artan bir önem kazandı. yüzyıllarda. Bununla birlikte çarpıcı olan.muhalefete Abdülhamid‟in baktığı gözle bakmasıydı. ulema ve kalemiyye -bürokratlar. Türkiye‟de ilk muhalif partinin (Fedakaran-ı Millet Fırkası) meydan okumasına maruz kaldı. (. diktatoryal eğilimler sergilemeye başlayınca. idare etmeye yatkın. kişiyi bir an. yeniçeriler. Terakkiperver Fırka idi. ve 19. Cumhuriyetin kuruluşuyla 1932 yılları arasındaki muhalefet. Kalemiyye 18. farklı dünyaları yansıtan üç siyasî kültürle karşı karşıyayız. süreç beklenilenden çok daha yavaş işlemiştir. II. b) gerçek siyasa alternatifleri önerme işlevlerine sahip bir mekanizma olarak belirlenirse.. Marazi bir hiddetle savrulan bölücülük suçlaması. Bir siyasî “muhalefet” eğer a) mutlak gücü sınırlama. Meclis‟i Mebusan‟daki eleştiriler yüzünden.arasındaki zorlu güç dengesiyle dizginlenmişti. sultan.17 TÜRKİYE’DE MUHALEFET VE KONTROL Bir yandan sosyal yapıları Orta Asyalı unsurların izlerini taşıyan. sultanı anayasayı ilana zorlayan Mithat Paşa‟nın düşünceleri gözden geçirildiği zaman. İlkinde muhalif parti. . daha iki yıl geçmeden.dönek Araplarla zaten çok açık bir ikilemin öğelerine sahibiz. Bürokrasinin bir parçasıyla ittifak kuran. daha tomurcuk halindeyken bastırılmış oldu. Türkiye‟de muhalif eylemlerin meşruiyetinin. fakat bununla birlikte Türkiye‟nin yeni uluslar arasında sayılmasını haklı gösteren bir taraf vardır. kendi diktatörlüğünü kurmuş oldu. (.) Mutlakıyetçiliğin aşırılıkları. Böylece cılız bir muhalefet. 19. gerçekte.. (. sınırlı muhayyilelerinde ameli ve Romalı olan Türklerle.
Paris ve Cenevre‟de Abdülhamid‟e muhalefetle geçiren Jön Türklerin hiçbirinin ister yayınlarda. Hâlihazırda resmedilen tablo.) Marxizmin Türklere bu kadar tatsız gelmesinin sebeplerine dair bir ipucu. çarpıcı olan yön. Osmanlı sosyal-yapısının dâhili bir parçasıydı. Süslü dil ve değerleriyle “yönetici sınıf”. Eğer seçkinler ve kitle veya “büyük gelenek” ile “küçük gelenek” arasında yakın bir ikiliği andıran bir şey varsa.. Türkiye ve Rusya arasındaki ilişkilerin tarihinden gelir. çok daha az önemli sayılmıştı. aynı ithamla suçlandıklarını gösterir. kabaca “küçük gelenek”i olumlayan öğelerin. Kemalist yönetimin ileri sürdüğü gerekçelerde bulunabilir. modern Türkiye‟nin geçirdiği dönüşüm. insanlara güvensizliğin kulpu olarak ileri sürülmüş bir gerekçe olduğu söylenebilir. fakat aynı kanalları işleten ve aynı suçlamaları defalarca kullanan bir kinizm. “Bölücülük”ün. (. muhalefeti tasfiye amacıyla. Osmanlı sosyal strüktürünün içine alındıkları ve onunla bütünleştirilmiş oldukları halde. Diğer taraftan dini azınlıklar.. içişlerinde müstakil cemaatler olarak tanınmışlardı. söz konusu cemaatlerin her birinin. sadece tek bir hakikatin bulunduğu fikrini pekiştirmişti. diğer tarafta taşranın halka mahsus kültürü ve beraberinde gelen duygulu ve canlı bir dile sahibiz. Türkiye‟de komünizmin aforoz edildiği dönemlerde.) Ortodoksiden en küçük bir sapmayı hoş görmeyen bir devletin yürüttüğü İslam.. Siyasî görüşlerini. Türk siyasî düşünce tarihinin çarpıcı bir özelliğidir. bir Katolik milleti ve bir Protestan milleti vardı. bir kere bile Marx‟a atıfta bulunmayışları. (. Saldırının dayandığı ana fikir. aynı zamanda değişikliklere karşı Osmanlı devleti tarafından korunmuş olmalarıydı. çoğu durumda milletin bölünebileceği korkusunun ifadesi olmuştu. Marxizmin sınıf çatışması teorisine dayanan zararlı bir doktrin olduğuydu. Osmanlı İmparatorluğu‟ndakinden daha iyi yansıtamaz. Bunlar millet adını almışlar ve kendi dini önderlerinin yönetimi altında. incelenen muhalefet hareketlerinin tamamının. aşağı yukarı. Yüzyılın başlarında.18 Modern Türk siyasetinin tarihi. “bölücü” doktrinlere duyulan derin ve yaygın nefret kadar. küçük toplumun sönük siyasî ideallerini açığa çıkarma girişimi olarak özetleyebileceğimiz ilk Türk “popülistlerinden” biri. Gerçekten. Avrupa düşüncesi tesirindeki aydınlar tarafından arada bir gündeme getirilmek istendiyse de sonuç ümitsizdi. özellikle icat edilmiştir ve bizim incelediğimiz kinizmle sınırlı bir örüntünün anlamıdır. Böylelikle Osmanlı İmparatorluğu‟nda İslam milletiyle yan yana bir Ortodoks milleti.. Türk milliyetçiliği. Osmanlı İmparatorluğu‟nda siyasî azınlık hakları kavramının bulunmadığını açık bir şekilde ortaya koyar. denilmektedir. Söz konusu haklar. Türklerin komünizme yönelik duygularının oldukça kolay bir şekilde tahrik edilmesi. isterse bilinen mektuplaşmalarında olsun. sırf bu nedenle) zararlıdır. bir Yahudi milleti. Özel mülkiyetin tasfiyesi veya üretim alanlarının kamulaştırılması. Yeni Osmanlıların yol . her fırsatta. Bununla birlikte. Günümüzde telaffuz edilmeye başlanan Marksist tezlere cevap olarak çoğu kez: a) sosyal sınıflar mevcut değildir ve b) Toplumdaki “bölünmeler”i hareket noktası alan herhangi bir doktrin ipso facto (fiilen. ömürlerinin on beş yılından fazlasını Londra. onu hiçbir sosyal yapı. daha fazla oranda “büyük gelenek”e nüfuz etmesi şeklinde tanımlanabilir.
hukuki düzenlemelerin birleşiminin. Ali Suavi için demokrasi.oluştuğunu ve toplum ideal olarak bir meritokratik esasa göre . Osmanlı İmparatorluğu‟nda Batı Avrupa‟dan daha dayanıklı bir sistemi ortaya çıkarmasıdır. çizgi dışına çıkan bir davranış olarak yükselme şansı bulamadı. ama “genel irade”nin tezahürüne karşı da tam bir itaat. esasta ceza hukukundan çıkarak gelişmiştir. en iyi şekilde “demokratik merkeziyetçilik” diye adlandırabileceğimiz şeyden ibaretti: “Hakikati” bulmak için halkla istişare. bu tip bir zenginliğin sadece devletin tanıması halinde meşru olduğu bir toplum düşünün. Osmanlı İmparatorluğu‟nun kendini resmen modernleşmeye hasrettiği tarih olan1839‟dan beri Türkiye‟nin yavaş gelişme göstermesinin izahını verecek olan böyle bir çerçevedir. Türkiye‟de muhalefetin. Sistem o kadar katıydı ki. Böylece. (. bu partilerin asırlardır kırsal alanların rüyalarını teşkil eden. sosyal ve iktisadi yaratıcılığın engellenmesi olmuştur.toplumsal kaldıracın siyasal iktidar olduğu bir toplum -siyasal iktidarın ekonomiyi sadece devletin piyasa mekanizmasını denetim altında tutması yoluyla doğrudan değil fakat aynı zamanda. Böyle bir toplumda özel mülkiyeti kalıcılaştıracak tüzel kişilik gibi mekanizmalar son derece sınırlıdır. memurlar olağanüstü yüksek ücretler almaktadırlar. Bununla birlikte meselenin öbür tarafında. Sorunun cevabı. yaygın kontrol idari düzeyde yansıtılıyordu. fitne ihtimaline karşı sürekli bir kuşku Osmanlı devlet adamının tipik vasıflarındandır. “prebendal” ödüllerin zenginliğin ana kaynaklarından biri olduğu ancak. Türkiye‟deki geniş kitleler açısından bu partilerin ve özellikle Demokrat Parti‟nin “muhalefet” partileri olmadığı. TÜRKİYE: BİR EKONOMİK KODUN DÖNÜŞÜMÜ Merkezi değerin en etkili -ve büyük bir istekle peşinden koşulan. Akla gelen bir açıklama. ilk Osmanlı nizamlarından sapmalara atfedilmiş ve ıslahat çabaları onları saf hallerine (kanun-u kadim‟e) döndürmeyi amaçlamıştı. işlenebilir toprakların çok büyük bir bölümünün devlet denetimi altında bulunduğu bir sistem. bu toplumun iki ana sınıftan -Platoncu “koruyucular” grubu ile “sıradan” yurttaşlar grubundan. ama yaşamları boyunca elde ettikleri kazanımlar ölümlerinden sonra müsadere edilmektedir. siyasî ortodoksiden en küçük bir sapmayı bile fitne saymak yer alır. muhalif zümrelere takındığı köklü tahammülsüzlük daha da netleşir. hukuk. Bu şartlar altında dahi Osmanlı İmparatorluğu‟nun çöküşü.. alternatif sistemler oluşturmaya dönük yaratıcılık. Osmanlıda Doğu despotizminin özelliklerine rastlanmasına rağmen.. anlatılan özellikleriyle devletin toprağın tek sahibi oluşu gibi.düşünün. Nihayet. Batılı “kapitalist” toplumlarda olduğunun aksine statünün gelirin ilk belirleyicisi olduğu. piyasa ilişkilerinin yardımcısı olarak değil. idari düzenlemeler adem-i merkeziyetçiydi.19 arkadaşlarından olan sarıklı Ali Suavi‟dir.) Kırlık alanları temsil eden bir parti güç kazandığı zaman. sürekli boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp. bürokrasinin ve “büyük gelenek”in temsilcilerine karşı verilen mücadelenin motor gücünü oluşturacak ideal bir yönetimin canlı bir örneği olmalarından ileri geliyor gibidir.
1830‟lara gelindiğinde. Batılı hukuk düzenlemelerinde görülen türden tam mülkiyet hakkının tanınması Türklere bütünüyle yeni bir ekonomik işlemler alanını açmıştır. Calvinizmin kapitalizmin gelişmesine katkısı kısmi bir örnek olarak verilebilir. egemen ile uyrukları arasında herhangi bir özerk aracı gövdenin gelişmesini durdurma yeteneği çok önemlidir. toplum içindeki konumların. geç yeni-patrimonyalizm olarak tanımlamak daha yerinde olacaktır..) Devlet. Calvinizm sadece bir öğreti olmayıp. bir posta sistemi kurma ve ilk ve orta öğretimi yaygınlaştırmak işlerine girişmedi. yol yapma.. Türkiye‟nin “modernleşme” tarihinde mutlaka merkezi bir konuma sahiptir.. Ekonomik gelişme. malların nitelik ve niceliğini. Batı‟da yaptığı gibi bataklıkları kurutma. (. bunların dağılımını ve dış ticaretin bazı yönlerini kontrol ettiği gibi fiyatları da denetlemekteydi. “Doğu Despotluğu” tipindeki geleneksel bir toplumun “merkez”inin. birtakım tarikatlar. “bir zamanlar. yani cemaat olarak işleyen gruplar boyunca çalışan bir şeydi.) Adalet. geleneksel olarak kendilerine dağıtılmış paylarını ekonomiden almaları halinde gerçekleştirilmiş olmaktadır.) Bu görüşe göre.) iş yaşamı yeni bir kutsallık kazanmaktadır. ruh için tehlikeli görülen (. (. Avrupa‟nın hammadde talebinden yararlananlar Balkan bölgeleriyle . bu sistemi kapitalizmin özelliklerini giderek artan ölçülerde içermekle birlikte. “serf” olmamakla birlikte. Toplumsal piramidin biçimi sorgulanmamaktadır. Emek sadece ekonomik bir araç değil. bir taşra genfry‟sine destek vermenin Osmanlı devletindeki yokluğunu vurgulaması ölçüsünde önemlidir. vergi sıkıştırmasının işleyiş biçimi nedeniyle yenmen çiftçileri haline gelemediler. Bu teşvik de.. İngiltere‟de olduğu gibi. Bugünün ekonomik sistemini. başlıca ekonomik politikanın kırsal ekonomiden vergi alımını azamileştirme çabasından oluştuğu bir devlettir... Köylülerin kendileri. zenginliğini sürekli gelişen ve akılcılaşan bir tarımdan elde eden. Bu. Daha yalıtılmış bölgelerin çoğunda.. bununla ifade edilmek istenen.20 işlediğinden hiç kimsenin bu bölünmeyi sorgulamadığını düşünün. örneğin. 18.) Buna ek olarak devlet üretilen. (. ancak zamanla Türk siyasasının ciddi bir hedefi haline gelmiştir. otoyolları geliştirme. Osmanlı devletini niteleyecek kestirme bir terim “mali devlet” olabilir. kapitalizmden çok. Türkiye‟yle sınır komşusu olan bölgelerde tahıl talebinin artması Osmanlı‟daki ayanları hububat üretimiyle uğraşmaya teşvik etmişti. Osmanlı İmparatorluğu‟nda özel mülkiyet birçok yoldan denetim altındaydı ve sınırlandırılmıştı. Siyasal iktidar etrafında yapılanmış ve dinsel-etnik birimlerden oluşmuş bir sistemden üretimin ve işlevsel iş bölümünün eski yapı içinde yerleştirildiği bir sisteme geçiş.. (.. Bu boyutu ihmal edenler geçişte içerilen sistematik değişimi anlayamazlar. Nakliyat güçlükleri ve temel toplumsal kurumlardaki farklılıklar nedeniyle.. iltizam ayrıcalıklarına yatırım yapmak. tinsel bir amaçtır. Osmanlı merkezinin denetimindeki bir azalmaya tesadüf etmişti. yüzyılda. Osmanlı bölgesel ayanlarının doğuş halindeki siyasal güçleri devlet tarafından kırılmıştı. Montesquieu‟nün de teşhis etmiş olduğu gibi. hala hububat ticareti veya tarımı geliştirme ile ilgilenmekten daha karlıydı.
bir dizi dilsel. Osmanlı köylüsü hiçbir zaman. dinsel ve etnik “cep”ten. ticarete göre oluşturulmuş hukuk kurallarının yokluğu ve eğitim. Osmanlı ekonomisinin özgüllüklerinin önemli bir parçasıydı. memurlar sınıfının. Devlet bağlantılarını. nakliyat veya ekonomik hizmetler veren “nüfuz edici” bir devletin bulunmayışı gibi bazı özellikler tarafından keskinleştirilmişti. çünkü kişisel malların güvenliği ulusal bir jandarma gücü tarafından sağlam temeller üzerine inşa edilmemişti. 19. kendi alt kültürleri ve kuralları olan cemaatlerden oluşmuş olması anlamında.) Para. Zenginlik herkes için geçicidir.. sınırlı bir ölçüde geçicidir çünkü asanın bir dokunuşu ile bölge yöneticisinin akıllı ev hizmetçisi. (. Osmanlı İmparatorluğu. yüzyılda iltizam kısmen devlet kontrolü altına alınmıştı ama bundan sağlanacak yararlar bile. Zenginlik.) Bu durum. polis. Çoğu kez yüceltilmiş haydutlardan başka bir şey olmayan yerel “hanedan” yaratıcıları. ama bu zenginliğin oluşturulmasına yönelik küçük bir ataktı. önemli ölçüde özerklik tanınmış olan dinsel cemaatlerin liderleriyle kurumsallaştırmıştı.21 sahil yöreleriydi. her türden spekülatör için de geçicidir çünkü genel ekonomik denge bir an içinde değiştirilebilir. Yoksulluk da. onun maiyetine bağlı bir bölgesel kamu görevlisi statüsüne fırlayabilir.. Batıda olduğu gibi. Geleneksel Osmanlı ekonomisinin bir diğer önemli özelliği de “etnik iş bölümü”dür. İktidarın bu üstünlüğüne koşut olarak. mülkiyetin güvensiz bir konumda oluşu.) Bu bölümlenmeyi akılcı bir kavramsal çerçeve içine yerleştirmeye çalıştılar: Eski bir Ortadoğu yöntemini kullanarak. çünkü zengin bireyin ölümünde bu zenginlik devlet tarafından müsadere edilir. Batılı devletlerden oluşan ve Düyun-u Umumiye diye bilinen bir konsorsiyumun tarımdaki en fazla gelir yaratma umudu olan kaynakların kontrolünü ele geçirmesiyle sıfırlanmıştı. Osmanlı İmparatorluğu‟nun tebaa nüfusunu dinsel inanç kategorilerine uygun olarak tasnif ettiler. entrika dışında kendileriyle başka biçimde baş etme olanağına sahip bulunmayan bir devletin tahammülüne ister istemez uyum sağlarlar. (. ekonomik olduğu kadar siyasal bir araçtı da. ayni zamanda. herhangi bir anda yükselebilirler ve çoğunlukla. memurlar bakımından geçicidir. Batılı kapitalizmden farklı bir ekonomik ahlak ve sembolizm de vardı. tahıl ticaretini 19. Batı‟daki karşılığının malikânenin katı hukuksal çerçevesi ile senyöre karşı kişisel yükümlülükler içine sokulmamıştı. yüzyılda bir kez daha ellerine aldılar. feodal hakların hiyerarşi içinde üstten asta devredilmesini mümkün kılan hukuk çerçevesinin bütünüyle olmayışından kaynaklanmaktadır.. Bu durum. zenginlikten daha değerli bir “meta” idi ve iktidar “ticareti” Osmanlı sisteminin ayırt edici bir özelliğiydi. iktidar sahibi olmuş ve bir hanedan oluşturmuş bir ayan. hukuksal bakımdan korunmadan yoksundur.. Yine bu durum. büyük ölçüde “bölümlenmiş” bir topluluktu. İktidar. Bunun istisnası ise çok özel durumlar ve halefinin dikkate almakla yükümlü olmadığı padişah fermanlarıdır... Ekonomik yapı içinde hiçbir şey istikrarlı değildir. Dolayısıyla. Osmanlı İmparatorluğu‟nda köylünün statüsü. (. “Feodaller” Osmanlı ordusunun artan erzak taleplerinin ve demiryolları gibi gelişen yeni nakliyat şebekelerinin avantajından yararlanmaya başlamalarıyla. Zenginlik. köylü ile devlet arasında kurumsallaşmış herhangi bir aracı sınıfın olmaması gerektiği yolundaki çok özgül politikasının ürünüydü. Örneğin her grubun kendi .
genel ekonomik yaşamda yeri hemen doldurulamayacak bir boşluk oluşturmaktadır. tornacı. Ancak. etnik bir grubun kendiliğinden farklılaşmış bir biçimde kayrılması söz konusudur. yani yerel Hıristiyanlar ekonomi içinde yukarılara fırlatılmışlardır çünkü bunların uzmanlaştıkları . devlet memurların gayrimenkul varlıklarını ölümlerinde müsadere etmekten vazgeçtiği için. yeni bir merkezilik kazanmıştır..) Avrupa‟nın çok ihtiyaç duyduğu peşin para karşılığı satılan mahsulleri yetiştirmemişlerdir. dış etkenlerin sonucu olmakla birlikte. Genel olarak. kendilerini. hala zenginlik elde etmenin önemli bir aracıydı. yeni gelişmelerin tehlikelerini biliyordu.ticaret ve bankacılık gibi. 17. . daha önceden beri. mülkiyet.. bu süreç tersinden bir düzenleme içinde sunulmuştur: yabancılar özel ticari ayrıcalıklar elde etmişlerdir. sabuncu.) Ticaret. (.. el zanaatkârlarının. kayrılan bir faaliyet değildi. yüzyıldan sonraki Osmanlı ekonomisinde.işler. Nitekim Türkler. demirci. Toprağın işlenmesinde bile. kendi cemaatleri içinden gelen tüketicileri tercih ettikleri gözlemi yapılabilir. Bugüne gelinceye dek. bunun tersine bir açıklama da. İşbölümünün etnik olması nedeniyle. ayakkabıcı. boyacı.. bir grup olarak kendi talihsizliklerinin farkına varmışlardı ve Osmanlı İmparatorluk yönetimi de. İmparatorluğun genel ekonomik şebekesi içinde bir göz gibidir ve bunun ortadan kaldırılması. (. özel „Temel haklar” sistemindeki değişimler nedeniyle ve artık memurların boyunlarını vurmak söz konusu olmadığından. “Millet” denilen bu gruplar. Tarımsal teknoloji son derece geriydi ve taşra kentlerindeki istihdam olanaklarının yokluğu.” Herhangi bir dönemde.) Sussnitzki şöyle anlatmaktadır: “Her bir etnik cemaat. esas olarak tahıl ekimine ve küçük ölçekli bahçeciliğe en yaygın olarak da çiçek yetiştiriciliğine ve bu arada bağcılığa adamışlardır. (. bir grubun büyümesine gösterilen tepki de etnikti: Osmanlı Müslümanları. Türkiye‟deki işlerin yürütülmesi için yerel Hıristiyanlara gerek duyulmuştur ve bu iki kesim yeni ayrıcalıklardan kazanç elde etmişlerdir.. saraç. o ana dek olduğundan çok daha güvenlikli hale gelmişti. İltizam.22 yurttaşlık yasaları vardı. Ve sürekli eğilip doğrulmak gerektiren çalışma biçimlerine ancak güçbelâ uyum sağlayabilmektedirler ve bu yüzden de çapalama gerektiren ekin ve bitkilere karşı çekingen bir tavır içinde olmaktadırlar.. yüzyılda. debbağ. sonradan etnik rekabetçilik biçimini almıştır. çömlekçi.) Türkler. doğramacı. yünlü ve ipekli dokumacı. idari amaçlar için geniş kategorileri meydana getirmişlerdi. (.. bakırcı ve silahçı gibi sanatsal niteliği olmayan işleri tercih etmekte ve bunlarda daha çok beceri göstermektedirler. çeşitli etnik gruplar önemli farklılıklar göstermektedirler.. bir uzmanlaşma alanının ekonomi içinde daha büyük bir işlevsel önem kazanmaya başlaması halinde. Farklılaşmamışlık konumundan başlayan ekonomik öncelik yarışı. işsiz köylüleri büyük kentlere itiyordu. 19.
(.. 19. şunları belirtmişti: “Bir Türk‟ün bir kulübeden daha iyi biçimde inşa edilmiş bir evde yaşaması söz konusu olduğunda bunun her zaman bir Rum tarafından yapılmış olduğunu gördüm.) Hemen tüm ticaretin Hıristiyanların elinde bulunduğunu söylemeye gerek yoktur: çoğu kez katırcılar. Yüzyılın sonuna doğru.. İstanbul tüccar.. geniş aile de bu kişiden yararlanıyordu. Abdülhamid için bunun –patrimonyal Osmanlı mirasınca gölgelenmiş bulunan.) oduncu veya sucuydu. bunların tümü yabancıların mülkiyetindeydi ve onlar tarafından sömürülüyordu.) Selamlık çevresinde aylaklık eden gereksiz kişilerin beslenmesi bir yük haline gelmişti. büyük çiftliklerin sahipleri olarak. 1913 için yapılmış bir ilk araştırma. kısmen Türk toplumunun 19. Bununla birlikte. Krediler sayesinde. büyük bir çoğunluğunun da yabancılara ve yerel gayrimüslimlere ait olduğunu göstermektedir. (. yüzyılın sonlarında İmparatorluk iflas etmişti. Bir Türk köyünün. Türkiye ekonomisini inceleyenler. gaz ve su kaynaklarından tramvaylara.yolu. (. (. (. elektrik.) Bir Türk tüccar ve sanayici sınıfının gerekli olduğunu görmeye hazırdılar. bu sınıf içinde yer alan -asker‟i.. yüzyıl boyunca en fazla çöken sınıftı. vergi kaynakları zorla uluslararası kontrol altına alındı. Onu tahtından eden Jön Türkler için ise bu. her zaman da deveciler Türk ve Türkmen‟di ama malların ve hayvanların sahibi bir Hıristiyan‟dı. 19.. Ailelerde sermaye birikimi. su kemerine sahip bir çeşmeye gerek duyması halinde. Türklerin sahip olduğu sanayi asgari düzeydeydi.. Batı Anadolu‟da 20 yıl süreyle gezmiş bulunan bir arkeolog. bürokratik. kurumlar küçülmüş ve sınıfın kendisi daha yoksullaşmıştı. vurguncu. Türk.. yüzyıldaki bu özelliği yüzünden engellenmişti.) 1881‟de. imtiyaz avcısı ve yabancı işletme yöneticilerinden oluşan kozmopolit bir nüfusun faaliyetlerinin merkezi haline gelmişti ki bu durum. yerli bir kapitalist sınıfın oluşturulması . Osmanlı devletindeki gelir dağılımı kalıbı şöyle özetlenebilir: memurlar sınıfının üyeleri. Avrupalı imtiyaz avcılarından ve şirket temsilcilerinden rüşvet veya komisyon aldıklarında.. Osmanlı İmparatorluğu‟nun. 19. Üretim azalmış. bunu inşa etmek için bir Rum işçi kullanılırdı.. Ayanlar.. memurlarını. Ayrıca. yüzyıl sonlarında. yüzyılın sonuna gelindiğinde. taşra bölgelerinde bir zenginlik tabanını ancak yavaş yavaş geliştiriyorlardı.) Sultan II. taşradaki bir zenginlik kaynağıydı. 19.alt gruplardan sivil bürokratlar artık başı çekmekle birlikte. yarı-sömürge statüsünü simgeliyordu.” Esnaf ve zanaatkârlar. Dok ve rıhtımlardan demiryollarına.. özellikle de Birinci Dünya Savaşı‟nda savaş zengini olarak beliren gruba fırsat sağlamak ve onların birer girişimci konumuna gelmelerini kolaylaştırmaktı. ne yaptıklarını görmezlikten gelerek zenginleşmelerine izin vermekti. Dolayısıyla. memurlara. çalıştığı zaman. hala en çok kayrılan mevkileri işgal ediyorlardı. küçük bir yeni nüfuzlular grubu için ödünç para verme de. memurların ücretleri yine de ödenebiliyordu. İstanbul ve Anadolu‟daki 239 kuruluştan 22‟sinin devlete. dini..23 Geniş ailenin kendisi kalabalıktı ve tıpkı bu ailenin başındaki kişinin kendi payını devletin sağladığı avantajdan elde etmesi gibi. (.
İki tez de -yani. Batı Anadolu‟daki ekilebilir alanın yaklaşık yüzde 15‟i. ekonomiyi işletmek ve toplumun uğradığı tahribatı onarmaktı. dayanışmacılığı savunuyordu. toprağın denk bir biçimde dağıtılmasına yönelik hiçbir baskının olmadığı ve terk edilmiş ve yeniden tarıma açılmış toprakların mülklerin yoğunlaşmasını hızlandırmakta başlıca etken olduğu ihtimal dâhilindedir.) İstanbul ve İzmir‟in nüfusları. çevre devlet ve tüccar sermayesinin egemenliği. (..24 sorununa yaklaşımları bakımından Jön Türkler ile cumhuriyet arasında çarpıcı bir devamlılık görmüşlerdir.. Bununla birlikte. ama aslolan dayanışmacılığın damgasıydı. dışarıya giden Rumlar tarafından terk edilmiştir. ticari faaliyetin yabancıların elinden alınıp Türklere verilebilir olsa da. 1913‟te 15. Buna. Anadolu topraklarının beslediği nüfusun. Mustafa Kemal.. Türk iktisadi düşüncesinde çeşitli etkiler yapmıştı. Ekonomiyle ilgili olarak. bu gelişmelerin 1920‟lerde tarımdaki yapısal değişimlerle ilgili olan boyutlarını şöyle anlatmaktadır: “Batı Anadolu‟ya ek olarak.7 milyonken 1927‟de 13. (.. 1914 ile 1923 arasında yüzde 20 azaldığını da eklememiz gerekmektedir..) Dayanışmacılıkta en çok ağırlık taşır gibi görünen şey. 20. kapitalizmde görülen sınıf sömürüsünün Türkiye‟de ortaya çıkmayacağı anlamında yorumlanabilirdi. Rum çiftçilerinin toplandığı bir yer olan Karadeniz‟deki Trabzon bölgesi ve zengin Ermeni çiftçilerin sürgün edildiği Kilikya ovaları da benzer manzaralar arz etmiş olmalıydılar. kendi mülklerini genişletmek ve pekiştirmek için boş arazinin tapularını alan güçlü yerel nüfuz sahipleri hakkındaki hesaplar dışında. Jön Türk kuramcılarının izinden giderek.) Ziya Gökalp.” Ekonomik politikalarını belirleyen değişkenler arasında hiçbiri (.. şunu belirtecekti:“Türkiye Cumhuriyeti halkını farklı sınıflardan meydana gelmiş olarak değil de.. (.” Genel olarak.karşılıklı olarak çelişiyordu. Türklerin görüldüğü iki mesleğin memur sınıfı ile çiftçiler olduğunu belirtmektedir.) Dünya Savaşı‟nın sonuna doğru. Türkiye Cumhuriyeti‟nin sınırları içinde bile. İkisi de. Justin McCarthy‟nin hesaplamalarına göre...) 1930‟larda.6 milyona düşmüştü. (. meslek grubu üyeleri arasında bölünmüş bir topluluk olarak düşünmek temel ilkelerimizden biridir. . yüzyıl başında. terk edilmiş toprakların sonraki dağılımı hakkında hiçbir veri bulunmamaktadır. Türkiye‟nin yeni bir ekonomik sınıfa ihtiyaç duyduğu ve eşitlikçi bir toplumun özelliklerine sahip olduğu. Almanya‟da ortaya çıkmış olan türden bir devlet sosyalizmi. (.) Anadolu‟daki azınlıkların ülkeyi terk etmeleri kadar hayati olmamıştı. Türkiye‟nin dünya ekonomisiyle bütünleşmesi.. 1913 ile 1927 arasında yüzde kırklık bir düşme göstermişti. Nüfus.. Keyder. Jön Türklerin toplum kuramcısı Ziya Gökalp.. büyük bunalım ile birlikte durulmuştu... yeni kurulan cumhuriyet yönetiminin ilk ve en önde gelen sorunu. yerini. Savaş sonrasındaki Anadolu‟yu niteleyen yüksek toprak/emek oranının koşulları altında. bunun sınıf çatışmasının kaçınılmazlığını yadsıyan bir toplumsal “uzlaşma” kuramı olmasıydı.
söz . altyapıya ilişkin girdilere sahiptir. bugün.25 hâlihazırda zayıflamış olan tüccar sermayesinin. Osmanlı bürolarının kurtarılmış temelleri üzerine inşa edilmekte olan nezaretlerdeki idari mevkileri doldurmak amacıyla Batılı okullardan kopya edilen eğitim kurumları kurulmuştur.. Büyük şehirler ile ordunun tarım ürünlerine olan talepleri nedeniyle. yeni bir “tüccar” ve özel sanayiciler sınıfı. 1938‟e gelindiğinde.”ilk” eğitim) vardır.. güçlü bir burjuvazinin. Onlar... 1920‟lerde birikimin başlaması. Bu grup.. bu savaş. Türk hükümetinin kendilerini kayıran politikaları sayesinde zenginlik sahibi olan yeni bir taşra “sınıfının oluşum halindeki gelişimine yol açıyordu. 1939‟dan beri gerçekleşen ticaret ve tarım koşullarındaki genel iyileşmeden zarar gören kişiler olarak ortaya çıkmışlardı. yüzyıl ortalarından itibaren. kırsal nüfusu kentsel uygarlık merkezlerine döndürmenin bir yolu olduğu kadar istatistikî bakımdan işsizler kategorisine dâhil olan kişileri bu kategoriden dışarı atmanın da bir yoluydu. kamusektöründe istihdam yaratma olabilir ki. kendi görevlilerinin iş gördüğü örneğin devlet hastaneleri ve tarımsal genişleme hizmetleri gibi idari şebekeleri yaygınlaştırmak yoluyla. Bu. Ancak. Osmanlı sistemi gibi iki katlı bir sistemde eğitimin özel bir yeri vardır. Türk hükümetleri. Bu iki katlı toplumsal sistemde. Bu ittifaka engel olacak sınıf ideolojileri ise ortada yoktu. 1950‟lerde ve 1960‟larda da uygulanmaya devam edilen bu stratejinin etkisi. Türkiye‟deki imalat sektörünün yüzde 50‟den fazlasının kamu sektöründe bulunduğunu söyleyebiliriz. İkinci Dünya Savaşı. bir ek yük değilse bile. Türkiye‟ de eğitim kurumları. . Çok kaba hatlarıyla.) Geleneksel ideolojinin buradaki yeri. Zenginliğin yeniden bölüştürülmesi yerine bu tür bir fırsat genişlemesi. Türkiye‟de 19.) Devlet. Buna karşılık. doktorların ve yerel nüfuz sahiplerinin kendilerini “halktan” veya “halkçı” bir önderler grubuna uygun olarak görebilmeleridir. hiçbir zaman. hâlihazırda.. resmi diploma imalathaneleri kurma ve bununla birlikte yönetimde ve kamu iktisadi teşebbüslerinde yeni işler yaratma politikasının kendilerini nereye götüreceğini hesaplamadılar. ebeveynlerinin defter tutmayı ve mektup yazmayı öğreterek ailenin iş yaşamına katılmalarını sağlamak istedikleri oğullarının gereksinimini karşılamak üzere kurulmamışlardır. (. eğitim de iki katlıdır. köylülerle yanaşmacı ilişkilere sahip bulunmaktaydı ve köylüler de devletin İkinci Dünya Savaşı‟ndaki politikasından hoşnutsuzdu. avukatların. Türkiye‟nin taşra kentlerindeki ticari grupları üç farklı biçimde etkilemiştir. Cumhuriyet rejimi. (. Koruyucular için bir eğitim (üç basamaklı eğitim) ve nüfusun geri kalan kesimi için bir başka eğitim (bir basamaklı veya . verimliliğin artışıyla ilgili bağlantısı azdır ve dolayısıyla da enflasyonun yukarıya doğru tırmanışına katkıda bulunmaktadır. hala Türkiye‟de en yaygın olarak kullanılan politika manevralarından biridir. temellerini sarsan ve sanayi sermayesi lehinde politikalar devreye sokan devletçiliğe bırakmıştı. hiç boş durmaksızın zenginliği kendilerinde yoğunlaştırmaktadırlar. Anadolu şehirlerinde eskiden beri bulunan tacir ve spekülatörleri daha da yaygınlaştırdı.
. eden kırsal kesimdeki hareketlenme. (. tehdit edici. Borçlanma dönemi başlıyor. Devletin Türkiye‟deki yeni zenginlik yoğunlaşmasını kontrol etmesine. eğitim ve geniş halk kitlelerine yönelik türden bir refah üzerinde düşünmeye zorlamıştır. Modern Türk devleti.) Bu tılsım.. hem de bu grupların sosyoekonomik çerçevenin denetiminden dışlanmış olmaları. Osmanlı İmparatorluğu iktisadı bakımdan gerilemeye devam ediyor. Hem köylülerin ve taşradaki küçüklü büyüklü nüfuz sahiplerinin devlete bağımlılığının devam etmesi. bu yanaşmalara yeni yararlar sağlamak için çaba göstermişti. yasak koymakta uzmandır. sakinlerini sanayi kesimlerine gönderen ve kısmen de güçlü sendikalar içinde örgütlenen bir yer olarak gecekondu. Batının Osmanlı İmparatorluğunda iktisadi emellerini gerçekleştirmesini mümkün kılıyor. Hegel‟in ve Marx‟ın “Sivil toplum” olarak tanımladıkları bir yapıdan yoksun oldukları için iktisadi gelişmenin “motor”u pek tabii ki sivil toplum olamaz.. bundan dolayı Batı‟nın siyasî ve iktisadi uydusu haline geliyor. Bu ittifak. Türkiye. bir kısmı “ulufe” olarak dağıtılıyor. Osmanlılar. cumhuriyetin başlarında yoktu ve bundan sonra gelişmeye başladı. TÜRK DÜŞÜNCESİNDE BATI SORUNU Batının gösterdiği yeni gücü. cumhuriyeti kuranların tek partisinin rolüne meydan okuyan bir kırsal güç ittifakı olarak ortaya çıkmalarının nedeniydi. “muhafazakâr” AP ile “ilerici” CHP‟nin politikaları arasında çok az bir fark var gibidir. Batı medeniyetinin “üst yapısı” ve Frenkçe yaşamdır.) Kitlesel. Bunların içinde “cari masraf” adını hak etmeyecek kadar hafifleri var. köy ile kent arasında çok sayıda orta büyüklükteki şehirlere sahip birçok Avrupa ülkesine benzememektedir. Atatürk bu bağımlılığı ortadan kaldırmayı başarıyor fakat Menderes devrinde başlatılan bir iktisadi bağımlılık eski süreci yeniden canlandırıyor. ya bizzat . Demokrat Parti. (. Bu bakımdan. belirtilen amacı bu olmasına rağmen. izin vermeyen de bu örgütsel zayıflıktır. daha çok harpte mağlubiyetlerle anlayan Osmanlılar Batı‟nın üstünlüğünü aramaya koyulurlar. siyaset sahnesinde mahrumiyete yol açmıştı. patrimonyal bir devleti niteleyen özellikleri sergiliyordu: Feodalizm sonrasında Batı Avrupa‟da merkez ile çevre arasında gelişen zengin ilişkiler ağı. bu grupların 1940‟larda. politikacıları. iktisadi amaçlara kullanılacağına cari masrafları karşılamaya kullanılıyor. Dışlanma.26 olarak ifa ettiğini bu bakımdan iyileştirmek için olumlu adımları hiçbir zaman atmamış olmakla suçlanıyordu. Sonunda Osmanlı İmparatorluğu Düyun‟u Umumiye‟nin iktisadi esiri oluyor. Bu büyüme kalıbına eşlik. Bu borçlar. böylelikle birçok eski köylüyü büyük kentlerdeki gecekondulara fırlatıp atmıştır. kent yaşamına süzülen. Türkiye. ama yeni örgütler aracılığıyla toplum üzerinde denetim kurma yeteneği bakımından parlak bir durumda değildir. kamu hizmetleri. seçimleri Demokrat Parti‟nin kazanmasıyla. Liberalizmin politikası. Türkiye. cumhuriyetten sonra bile.. Böylece “sebep” yerine “netice” üzerinde durulmuş oluyor. 1950‟lerde iktidara gelmişti. Ve bu partinin yandaşları kısmen parasız köylülerden oluştuğu İçin.
. kapitalizme ve ayrıca sorumlu parlamenter hükümet biçimine daha açık bir toplum isteyenlerin eğilimlerini temsil ediyordu. Cumhuriyetin. Şiddete karışan grupların saldırı. cumhuriyeti kurmuş olan partiydi. Türkiye‟yi parlamentoda çoğunluğu elinde bulundurarak yönettiği 1950-1960 döneminde Demokrat Parti. TÜRKİYE’DE GENÇLİK VE ŞİDDET Öğrenci şiddeti. intikam ve saldırıya karşı koyma tarzı. ayrıca genel olarak bu sınıfın saygınlığını azaltarak. Demokrat Parti‟nin programının yeni bir versiyonunu devam ettiren Adalet Partisi 1965 yılında hükümeti kurdu. Partiyi başlangıçta tutanların birçoğu da onun müphem demokrasi tanımından memnun değildi. Manzara şudur: CHP Atatürk‟ün partisiydi. İnönü ise kendini daha “devletçi” bir uçta görüyordu. Demokrat Parti 1960‟ta askeri bir darbeyle devrildi. ne de kan ya da din prensibine yer vermişlerdir.Türkiye‟de iktisadiyatı geliştirecek bir grubun palazlaşmasına taraftardı. İktisadi teorisi ise etat/zınden. Türk memur sınıfına -siyasetçiler karşısında onu geri plana iten politikası ve hayat standartlarını düşüren iktisat politikaları yoluyla. çokçuluğu kabul ettiğinden toplumsal birliklerinin temeli ya zanaat birliği ya da devlet birliği olmuş.27 devlet veya kapital çevreleri ile ilişki kurmuş azınlıklar olabilirdi. şecere. Ekonomileri ya da devletleri yıkıldı mı dağınık.. kan. iki öğeden oluşmuştur: iktidar sahipleri ve bunun dışında kalanlar. düzenliliği. hayvancılık. ırkçılık rejimleri kuramamışlardır. (.) “Türklerde geleneksel olarak ırk. Türkler... devlet kurdukları zaman da ne ırk prensibine. bir tür devlet kapitalizminden ibaretti. Türkler hiçbir zaman teokrasi. zanaatçılık birimleri ve kardeşlikleri halinde yaşamışlar. misilleme. (. tarihte en çok bu iki kavramla var olmuştur...adamakıllı yabancılaştı.” Toplum zembereği. iktidarın halka verilmesini savunmakla beraber.. Partinin iktisadi politikalarından en çok hatırlananı.. bu özellikleri onları iki olay karşısında kritik bir duruma düşürür. bu. yönsüz bir hale gelirler. Bu partinin amaçlarından biri. (. 1946 yılında kurulan Demokrat Parti ise. çiftçilik. geçen yirmi yılın laiklik politikalarını değişikliğe uğratmaktı.. .) Bu açıdan Türkler. İkinci Dünya Savaşı sırasında kırsal nüfusa yüklediği iktisadi külfet idi. temel hakların veya güçler ayrılığının anayasal güvencelere bağlanması gibi demokratik kurumlara yer vermeyen bir görüştür. O bunun için cumhuriyet düzeninin -hükümet. din. bürokrasi ve ordunun.partisiydi.) Başlangıçta Atatürk‟ün partisi olan CHP artık açıkça yoksulların (dezavantajlıların) savunucusu sıfatıyla ve kültürel ve hiyerarşik seçkinciliğin düşmanı olarak ortaya çıkıyordu.. başka öğrencilere yöneliktir. toplumsal birlik temeli olmamıştır. simetrisi ve kaçınılmazlığı bakımından kan davasının mekanizmasını andırmaktadır. Parti kendisini. bunların hepsinde tekçiliği değil. genellikle. Berkes (.. Atatürk Türklere münhasır kalması şartı ile . Kurucularının seçkinciliği gerçekten de . gerçekten dikkate değer insancıl toplumlar oluşturan insanlar olmakla beraber. Türk.. hatta dil birliği. Devlet birliği kuramadıkları zamanlar çoğunlukla. Atatürk‟ün laiklik politikalarının üstlenicisi olarak görüyordu. aristokrasi. Zat devlet veya kapital çevreleri ile ilişki kurmuş azınlıklar olabilirdi.) İnönü‟ye göre. ekonomik yaşamları sarsıldığı ya da devletleri sarsıldığı zamanlar.
aynı zamanda kanunla yasaklanmış olan. çünkü bunların kimlik sığınağı rolünü yerine getirdiklerini belirtmektedir. burada yapmakta olduğumuz sosyal değişme incelemesiyle yakından ilgilidir. şehirlerdeki hemşerileri arasında yardım ve kredi bulabiliyordu. çatışmanın iki kutuplu olma ihtimali büyük ölçüde artar (Kuper 1974). tarikat gibi bazı dini grupların gizliliğe başvurmak zorunda kalmaları da bunların önemini gösteriyordu.) Eisenstadt‟ın.) Türk toplumunda sembollerin yankı bulmasının iki yapısal temeli daha. Bunlardan biri. Fakat Türk toplumunda “kısaltma” (condensation) sembolüyle toplumsal eylem arasında. (. organizasyon yapılarının zayıf olduğu veya çözülme sürecini yaşadıkları zaman bunların takviyesi için veya adeta onların yerine geçecek şekilde sembollerin kullanılabildiği yolundaki açıklaması. kişinin kendi birincil grubunun etnik veya mezhepçi sembolleri. Bu bakımdan. gönüllü kuruluşlardan çok birincil şebekelere dayandığı için. eskiden etnik. (. çoğulcu yapılarla birlikte gelen ve bugün öğrenci davranışını fiilen etkilediğini gördüğümüz sembol oyununun kurallarını cumhuriyetin tevarüs etme biçimiydi.28 kısmen kültüreldi: Onlar Avrupa‟nın kültür. Cumhuriyet. çok daha dolaysız olan başka bir bağlantı vardır. fakat yalnızca bir ölçüde değişmiş biçimiyle devraldı. Bununla birlikte. Modern Türk toplumunda sembollerin gücü.. Gruplar bir kere öylesine kesin bir biçimde belli olunca. Kendini “Laz” olarak gören bir Karadenizli. aşağılanmaya karşı tez canlı olan bir halk arasında. Grup bağlılığıyla ilgili semboller kendi yararlarını korumakla kalmadılar. Osmanlı toplumunun “çoğulcu” terkibiyle ve Türkiye Cumhuriyeti‟nin bu hususta devralmış bulunduğu toplumsal etkileşim kalıntılarıyla da bağlantılıdır. “Geleneksel olarak silahlanan. Bu görüş şimdi. toplumun daha özgül bazı karakteristikleriyle bağlantılıdır. Batılı kültürlerde sembollerin özellikle gençler yönünden dikkat çektiğini. Yapının devralınmasından daha önemli olan. onu aşma yolunda bir girişimde bulunuluyordu.. en azından bunların bir kısmı için kavga [husumet]. yararını modern zamanlarda da korumaktadır. alt kültürleri ve kimlik oluşturma mekanizmaları vardı. özel kimliklere karşılık gelen geleneksel kılık-kıyafet çeşitliliğinin yasaklanması olarak görülmelidir. cumhuriyet de bu parçaların etkisinin devam edeceği kuşkusunu taşıyordu. (.. bankalardan daha kolayca.) Milliyetçilik ve “Türklük”e bağlılığın cumhuriyetin ideologlarının yegâne tutamağı olması.. Bu grupların her birinin kendi sınırları. edebiyat ve felsefesinin geleneksel Osmanlı kültüründen üstün olduğunu düşünüyor ve zaman içinde bu geleneksel kültürün müzeye kaldırılacağına dair limitlerini saklamıyorlardı.. her Jakoben rejim gibi. Bir kimsenin etkinliğini devam ettirmesi hala. grupların bu zengin çeşitliliğini tümüyle değil. Türk gençliği hakkında son yıllarda yapılmış olan bazı araştırmalarda tespit edilen kalıp yargılar ve yansıtma kümesidir Bu aynı noktalar Türk köylerinin siyasal kültürüyle de bağlantılıdır (Ozankaya 1966).. cumhuriyet döneminde geleneksel giysilerin ya saklanması kısmen. Semboller hakkında son bir nokta daha: Erikson (1950). onu ortaya atmış olan aynı parti tarafından eleştirilerek. Türk toplumunda sembollerin her zaman kapsayıcı bir gücü olmuştur. onları bir arada tutmaya ve hatta soylarının . dini ve mezhebi grupların toplamından ibaret olan bir ülkeyi birliğe götürebilirdi.
Türkiye‟de şehirlilerin köylüleşmesinin... bir yansıtma mekanizması aracılığıyla. 1960) Küçük ve büyük gelenek arasındaki bağlantının. 1972). otoriteryenlik nüvesiyle norm otoriteryenliği arasındaki köprüyü yaratan. Gerçi saygıdeğer ailelere mensup gençlerin bu saygıyı devraldıkları açıktır.000. (. meğerki ırsen intikal eden bir otorite söz konusu olsun. Osmanlı İmparatorluğu‟nda ise hedef kâfirler idi. (..” (Stirling.. aynı zamanda. ama en azından. Ben buna daha ziyade „kavgaya hazır‟ bir toplum demeyi tercih ediyorum. 1946 yılından beri. çünkü onun topluluk adına yapabileceği başka hiçbir eylem söz konusu değildir.. “Köyde soy [sülale].. Hiç kimse başkasının üstünlüğünü kabul etmeye istekli değildir. varlığının temel dayanağını yitirecektir. “Ben köy toplumunu daima eşitlikçi olarak tanımlama eğilimindeyim. Türk halk şiirinde de merkezi bir yeri olan destan kahramanlarının maceralarının anlatılması yoluyla çocuğa aktarılır.” (Stirling. köy yaşlılar kurumunu (İhtiyar Heyeti) sadece küçük uyuşmazlıklar bakımından tanımaktadır. Yunan köylerini incelemekte olan bu bilim adamı. grubun içindeki sosyalleşme alışkanlıklarının doğurduğu yüksek düzeyde bir düşmanlık. Türk toplumunda kişi güvenliği bir yarı-gölge içindedir ve tehlike söz konusu olduğunda.) Cumhuriyetin dine karşı teyakkuz halinde bulunan laiklik yanlısı memurları.000 nüfuslu bir ülke haline gelmiştir. (.) Kahraman imajının kullanımı da kısaltma sembollerinin kullanımını daha yüksek bir düzeyde pekiştirmektedir. Büyük başarıları kahramanlarla birlikte düşünmek böylece Türk toplumunun sürekli bir gözükmeyen (latent) temasıdır. köylünün bilgi evreninde olduğu kadar. üyelerini savunmak için vardır (. Yunanistan‟daki gelişmelerin aksine. grubun dışındaki bir hedefe yöneltilmektedir. üyelerini kendilerine karşı savunacağı düşmanları bulunmasına da bağlıdır. Kırsal alanda bu semboller.) Çocuğun Türk tarihinin ulusal kahramanlarıyla sürekli olarak özdeşleşmesi aracılığıyla. Bunun için.. 1960) Türk hukuku. bu bütünleştirici kurumlarla yakından bağlantılı olan dini kurumları sahnenin dışına itmişlerdir (Tezcan. bu da hatırı sayılır ölçüde bir şiddete yol açar.800.” (Stirling. Siyu‟lar arasında hedef bufalolardır. cepteki bir tabanca polisin müdahalesinden daha iyi bir güvenlik garantisi sayılır. bu belki yanıltıcıdır. Komşularıyla barış içindeki bir sülale. insanlara ataları dolayısıyla saygı duyulmaz. Türkiye Cumhuriyeti‟nin kurucuları da ilkokullarda aynı çerçeve içinde sunulmaktadırlar.. Türkiye 1940‟ta 17. köylülerin şehirlileşmesinden daha hızlı cereyan ettiğini iddia ediyordu. Türk geleneksel kültüründe kahramanın rolünün benimsenmesi olduğunu ileri sürmüştüm. destanî kahramanlara dayanan bir kültürün bu özel içeriğidir.) Fakat soyun varlığı.000 nüfuslu bir ülke iken.29 saygınlığını sürdürmeye hizmet edebilir. . 1960) Her iki örnekte de. fakat şu değil de bu soydan gelmenin kişiye doğal bir üstünlük verdiği yolunda bir fikir yoktur. 1977‟de 44.
cumhuriyetin seçkinlerine geçti ve modern Türkiye‟nin eğitim kurumlarının üçüncü kademesinde devam ettirildi.. Geleneksel Türk toplumsal bünyesi keza. yüzyıl burjuva kültürüne duyduğu açık hayranlığın aşınması demekti. şehirlilerin kırsallaşması köylülerin şehirlileşmesinden daha hızlı seyretmiş ve bundan dolayı Türk toplumu etkili bir elitsizleşmeye (de-elitization) uğramıştır. esnaf ve zanaatkâr çocukları. bu devletin işlemesini mümkün kılan meşruiyetin özünü temsil eder. kurumun . çok sayıdaki bekâr gençlerin iktisadi yapıyla bütünleşmesi bakımından büyük bir istikrarsızlık gösteriyordu. (. Çevre ise. sahip oldukları ve çevrenin kültürüne ait olan kültürel hamulenin (knapsack) unsurlarını kaybetmeye başladılar. daha lisenin ilk yıllarında. Demokrat Parti‟nin gayri resmi gündeminin önemli bir maddesi. Bunların hepsi. Osmanlı devletinin bir arada tutmayı başardığı merkezi bürokratik aygıtı olduğu kadar. yüzyılda modern Türkiye‟yi. sosyal sınıflar olarak bildiklerimiz arasındakiler değildir. CHP‟de etkili olan Batı kültürü hayranlığını teşhir edip kınayan bu yeni popülizm türü Türkiye‟nin köylü ve kasabalı büyük çoğunluğundan hüsnü kabul gördü. eğitim görmüş bir Türk‟ün taşıması gerektiği söylenen unsurları koydular. geri kalan toplumsal alanla. Dini dirilişinin göze çarpan bir özelliği. “Batılı terbiye”yi. üyelerinin merkezin ve onun kendini beğenmiş istibdadı olarak gördükleri uygulamanın bütün izlerini silmekti. Bunların yerine. bir “kamilfo” tavrı da içine alıyordu. Elit devşirme ve yetiştirmeye ilişkin bu modelin çökmesiyle.. Klasik Türk lise ve üniversitesi.) Osmanlı İmparatorluğu‟nda. İslam hukukçularının (ulema) karmaşık ve ayrıntılı (sophisticated) kültürü kayboldu. Burada merkez. milliyetçilikle devlet kapitalizmine inancı ve cumhuriyetin memurlarıyla genel olarak öğrenim görmüş olanların halkın öncüsü olduklarına inandıkları kadar.) Sonunda. en azından onun Avrupa‟nın 19. merkezden ayrı yaşayan ve onunla ancak gevşek bir bütünleşme içinde olan kurumlara ve coğrafi alana işaret etmektedir. Bölünme ve çatışmanın çizgilerini tayin eden temel toplumsal gruplar. yüzyılda askeri okullar ve Mülkiye Mektebi gibi meslek okullarının kurulmasıyla sürekli hale getirilerek modernleştirildi.30 Osmanlı İmparatorluğu‟nda sosyal bölünmenin en etkili çizgileri. Liseye ve daha sonra üniversiteye giden köylü. Kemalist dünya görüşünün. 20. Yeniçeri sistemine eleman devşirmek için kullanılan yöntem de. (.. Bu. Bu okulların eseri olan dünya görüşü. kültürde yerlilik taraftarlığı Türk sağında olduğu kadar Türk solunda da egemen olan en güçlü kültürel akım olarak ortaya çıktı. bu okullarda yetişmiş ve cumhuriyetin tek partili siyasal sistemi ile kısmen bütünleşmiş olan askeri ve sivil bürokratik seçkinler kurdular. tutum ve bir ölçüde karmaşık seçkincilik -çünkü bu seçkincilik seçkinlerin halkın öncüsü olması gerektiği inancını da içeriyordu. cumhuriyetin yönetici seçkinler tabakasına eleman devşirmek üzere düzenlenmiş üniter bir sistemdi. köklerinin halka dayanmasıydı. Bu dünya görüşü 19.. merkez ve çevre olarak daha iyi kavramlaştırılmaktadır.
Zorluğun biri. Bundan dolayıdır ki devrimiz demokrasisinin ortaya çıkardığı en mühim meselelerden biri yeni bir ferdiyetçiliğin esaslarının kurulmasıdır. onun şahsiyetini gölgeledi.. dürüst vatandaşlara tedhiş uygulayan bayağı mahalle kabadayılarına dönüştüler. fertlerin kendilerine karşı duydukları hürmeti arttıracak. elbette onun genç insanları yetişkinliğe yöneltmekle ilgili kaygıları yoktu.. KÜTLE VE DEMOKRASİ EĞİTİMİ Sosyal psikoloji araştırmalarından çıkan netice sarihtir: insanlar modern cemiyette bağlanacakları. Birinci Dünya Savaşı‟nın bitmesiyle padişahın kurdurduğu hükümette görev aldı. yalnızca gayrimüslim çocuklarının alınması usulünün bırakılmasından sonra. Bu eğitimin en basit şekli ferde. söz konusu gençlerin payitahtta ikamet etmeleri dolayısıyla zorunlu askerlikten muaf bulunmaları yüzünden daha da ağırlaşıyordu. büyük mekanizmanın içinde kendisinin de müşterek gaye uğruna girişilen faaliyette mühim bir rolü olduğunu hissettirmekle başlar. Nitekim 18. 1911‟de sürüldü. beşinci sınıftan itibaren öğrencileri küçük ukala ideologlar haline getirdiği sürece (ölçüde).. Kurtuluş Savaşı‟nın sürdüğü zamanda aldığı bu görev. Burada elzem olan. Ne var ki. aynı problemi çözmenin başka bir yolu olmuş gibi görünüyor. Anglosakson modeli anayasal adem-i merkeziyetçi görüşlerden ilham alıyordu ve Jön Türk hareketi içindeki merkeziyetçi eğilimlere karşı tek başına savaş açan ve kaybeden adamdı. Cumhuriyetin eğitim sistemi. . yüzyılda hala söz edilmekteydi. kısmı.) Yalnızca taşıyıcılık veya seyyar satıcılık gibi marjinal mesleklerde iş bulabilen bekâr. tarih literatürü kadar çok az şey yansıtır. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Prens Sabahaddin. bunların iktisadi sistemle bütünleştirilmesinden çok. payitahtta ciddi problemler yarattığı şeklinde 19.) Bunun yegâne çaresi de bir nevi kütle eğitimine müracaat etmektir. yoksul köylerden kasaba ve şehirlere. (. yüzyılda yeniçeri ocaklarının içine girdikleri çözülme süreciyle birlikte. ümitsizliklerinden dolayı kendilerini totaliterlik hokkabazlarının sembol oyununa kaptırıyorlar.. özellikle payitahta kitle halinde göç edilmesinden kaynaklanıyordu. (. Bu problem. yeniçeriler seçkin bir asker topluluk olmaktan çıkıp. savaş aracılığıyla gelindiğini düşündürmektedir. Bütün bunlar. Daha sonra. potansiyel olarak yıkıcı bir topluluk oluşturan genç erkekler probleminin üstesinden. çözüm başarısızdı.31 bozularak. TÜRK TARİH YAZIMINDA SON EĞİLİMLER Bir milletin dünya görüşünü. bir yakınlık hissedebilecekleri merciler bulamadıkları için. imkânların teminidir. mensup bulunduğu sosyal teşekküllerden kendisine en yakın bulunanı içinde hakikaten mühim bir yer işgal ettiğini. alt tabakadan gençlerin istihdamı sorunundan.
32 Amerika ve İngiltere misali bunu açıkça göstermektedir. eski sosyal çerçevenin verdiği güvenlik hissini başka bir yerde aramaya sevk etmektedir.. POLİTİKANIN İNANÇ MUHTEVASI Anayasa mahkemesi. kaim olmuştur. Modern demokrasinin halletmesi gereken meselelerden biri de kütle adamını kütle adamı olarak hareket etmekten kurtarmak. devrimizde bu saygı artık mevcut değildir ve yerine “Jakoben düşünce” yani doğrudan doğruya kütle isteğinin ulviliği. ferde ehemmiyeti haiz bir unsur olduğunu hissettirmekle kalmaz. . İşte. pratikte bu vesikanın büyük bir kuvvete sahip olmasını sağlamıştır. kolayca esir olmaktadır. onu. Kütle adamı. demokratik usullere alışkanlığı temin etmeleridir. (. kütlelerin ahlaki ve kültürel seviyesi düşük ve istekleri hudutsuz olduğu için. ahlaki göreneklere göre hareket eden bir zümre tarafından kurulan temsili sistemi altüst etmiştir. kütle adamını çıkarmıştır. kütleye müracaat fikri. anayasanın ciddiye alınması ise bu vesikanın bazı ezeli hakikatlere dayandığı inancından doğar. Bir cemiyete aza olmak demokratik alışveriş usullerini öğrenmeye başlamak demektir. böylece sahte cana yakınlığı ile kendisine hitabeden demagoglara ve his ve insiyak üzerinde kurulmuş kan ve toprak gibi sıcaklığını hissettiği sembollere dayanan faşizm gibi rejimlere. ancak ciddiye alınan bir anayasa ile kabili teliftir. endüstrileşme hareketi ve nüfus kesafetinin artışı ananevi cemiyet çerçevelerinin erimiş olması. İSTİKBALİMİZDEKİ KÜTLE PROBLEMLERİ HAKKINDA Siyaset sahasında. YENİ BİR ÜTOPYA Modern dünyada. Bunların ikinci bir faydası vardır: o da. yarının şartlarını bugünden gözümüzün önünde canlandırabilmeye dayanır.. Şahsiyetini böylece kaybeden ferdin deruni huzursuzluğu ve daima bir atom olarak hareket etmek mecburiyetinde olduğu keşfi. karşımıza yeni bir adamı. muvaffakiyet. Zira demokrasinin ön saflarında yürüyen bu iki milletin karakteristiklerinden biri bünyesinde muhtelif gayeler güden cemiyetlerin adedi fazlalığıdır. ona şahsiyetini iade etmektir.) Kütle adamı evvelce kendisine bir güven hissi veren sosyal çerçevenin yerini tutacak bir teşekkül aradığı zaman kendisini bir fert olarak değil fakat kütlenin bir unsuru olarak kabul eden sendika veya siyasî parti gibi teşekküllerle karşılaşmaktadır. İşte Amerikan anayasasında değişmez insan haklarına yapılan atıflar ve Amerikan kültürü içinde bunların yer almış olması. DEVRİMİZDE AMME FELSEFESİ Lippman‟a nazaran. bir “üst kanun”a karşı bir saygı mevcuttu. insanlığın şimdiye kadar geçirdiği merhalelerin hepsinde. Bu gibi cemiyetlerin temin ettiği şey. geniş ölçüde.
. Eskiden mevcut bir nevi Türk aristokrasisinin yerini gittikçe artan bir hızla yeni bir merkezi bürokrasi almıştır. Fakat bu intikal sırasında eskisine nispetle Selçuk siyasî strüktüründe bir değişme olmuştur. Bu devirlerde Türk‟ten.33 TÜRKİYE’DE IRKÇILIK Türklerin Anadolu‟ya gelmeden önceki yaşayışlarıyla ilgili olarak bilinen bir özellik “Türklük” bilincinin çok eski devirlere kadar gittiğini bize bildiren vesikaların mevcudiyetidir. Bu bürokrasi devletin bekasını temin etmekle görevlidir. çok elastiki. “soy-sop”a verilen önemdir.. Orta Asya‟yı incelemiş olan bir antropologun ifadesiyle: “Bütün Altay pastoral topluluklarının müşterek vasfı sülbün erkek yoluyla intikali prensibidir. Bu inceleme yapıldığı zaman burada bu Türklük bilincinin bir Türk milleti bilinci manasına alınamayacağı anlaşılmaktadır. Kent ve köy artık birbirinden ayrılmıştır. bunların toplamı olan soylardan teşekkül eder. her zaman aynı etnik grupları içine almayan bir kavramdır. Türk tabiri. Bir taraftan eski Türk ananelerine sadık kalan fakat aynı zamanda aristokrasinin bekasını devam ettirmeye çalıştığı taşra. Eski aristokrasi ile yeni aristokrasi arasında zaman zaman yüzeye çıkan bir mücadele cereyan etmektedir. Bu toplumların esasını birbirlerine paralel olarak gelişen. Orta Asya‟da.” Lawrence Krader.. Bu istikrarın yönlerinden biri Türklerin sosyal müesseselerine çok sıkı bir şekilde bağlı bulunmalarıdır. Gene bahis konusu sosyal müesseseler hakkında. bir hayli istikrarlı olduğudur. boy federasyonları. Her göçebe topluluk geleneksel olarak geniş aile çevrelerinden. asırdan önce hiçbir şekilde rastlanmamaktadır. prenslik ve hanlık haline gelirler.) Bu ikilik bir diğer planda kendini merkeztaşra rekabeti şeklinde göstermektedir. Türklere mahsus olduğu kabul edilen sosyal müesseseleri kabul ederek onlara göre ve beraberlerinde getirdikleri değerlere göre yaşamayı kabul etmiş olan kişi ve gruplar kastedilmektedir. Diğer taraftan her etnik gruptan devşirme usulüyle toplanarak meydana gelen . Böyle bir teşkilatın beraberinde getirdiği bir unsur daha sonra ırkçılıkta çok belirgin bir şekilde ortaya çıkan bir özellik. Büyük Selçuklu İmparatorluğu‟nun kurulması ve Anadolu Selçuklularının ortaya çıkmasıyla bu siyasî ve sosyal müesseseler Anadolu‟ya intikal etmiştir. Batı‟da ise bir “Germenlik” ve “İngilizlik” şuuruna 13. zira bürokrasinin ideali aristokrasinin tamamen ortadan kalkmasıdır. Sistemin içine girmeyi kabul edenlerden sosyal müesseseleri tamamen benimseyenler de “Türk” olarak kabul edilmektedir. bunların meydana getirdikleri aile köylerinden. Bu itibarla bu Türklük şuurunda bir “kan” meselesi bahis konusu değildir. Türklerin üstün niteliklerinden bahsedilmesi bunun örneklerinden birini teşkil eder. Ali Şir Nevai‟nin 6. Social Organization of the Mongol Turkic Pastoral Nomads. babanın soyuna dayanan soylar teşkil eder. Bunlar da boylar. büyüyüp küçülebilen. bir diğer bildiğimiz “Türk” sosyal müesseselerinin kolayca değişmediği. asırda Türk dilinden bahsettiği zaman bunu Türkleri birleştirmek için bir vasıta olarak kullanmasından kıvanç duyduğundan bahsettiğini biliyoruz. (. Gültekin anıtlarında Türklüğe verilen önem. Böyle bir toplum babanın ahfadına dayanma prensibi üzerine kurulmuştur.
iki önemli noktada yenilgi ile karşılaşmıştır. taşranın. Bu benimsemeyişin bir tezahürü “İslam milliyetçiliği” adını verebileceğimiz şekli Batılı.KÜÇÜK YAPILAR “Medeniyet” daha çok uyum. geleneksel çerçevede daha sıcak. diğer taraftan bununla övünen kişiler. (. merkeze olan küskünlüğü dolayısıyla kendi müesseselerine sarılmayı.. Yapı olmayan yerde. Bildiğimiz bir şey varsa. farklılıklar tekrar ön plana çıkmıştır. yapı yerine sembol kullanmak çok eskiye dayanan bir buluştur. fakat Osmanlı mazisinden gelen bir itişle de pekişen yapı yerine sembol kullanma. Gerçek yapı ile o yapıyı simgeleyen devlet sembolizmi arasındaki fark unutuldu. Modem milliyetçilik anlayışını “ülke”ye dayandırma çabası Yeni Osmanlılarla başlamış olan bir çaba idi.34 ve aristokrasinin devamında hiç fayda görmeyen merkez teşkilatı. hükümet konağı köylere kadar inen . göçebe. karşısında birtakım ideolojik rakipler ve yeni değer kaynakları bulduğu zaman arka planda yatan ayrılıklar. ta zamanımıza kadar devam ettiği hiç şüphe götürmeyen bir bürokratik aristokrasi tarafından “adam yerine” konmadıklarını hissedenlerin İslam‟a paralel olarak çalışan. resmi Osmanlı kültürünün dışında kalanlar merkezden gelen bu fikri hiçbir zaman benimsememişti.) İnsanlar. hümanizm değerlerini kütlece anlaşılır bir şekle getirmek karşımızda halledilmemiş bir problem olarak durmaktadır. devlet idaresi konusunda Türkiye‟de temel bir yanlış anlamaya yol açtı. Bu manada ırkçılık bir taşra ve “küçük adam” ideolojisidir. Bunu kültürde de izlemek mümkün: bir taraftan halk edebiyatı. Ne var ki. ezildiklerine inananların. bundan iki üç sene önce Rusya‟da çıkmış olan bir romancının kullandığı başlığı hatırlatmak gerekirse “Yalnız ekmekle yaşamazlar”. belki en önemlisi milliyetçiliktir. İdeolojilerin ve dinlerin kuvveti bu noktada toplanmaktadır. uçurumlar. Bu iman problemi halledilmeden de kendini “Batılı Aydın” sayanların şimdiki biçimdeki faaliyetleri kısır kalmaya mahkûmdur. din. iman kaynağıdır.. görüşünü genişletmeye tercih etmiş olduğudur. (.) Zamanla. fakat özü mahalli davranıştır. Bir kere azınlıklar Osmanlı İmparatorluğu‟nu “vatan”ları olan bir “ülke” saymamışlardı. kendisiyle daha yakından ilgili bir ortam bulduğuna kanaat getirdiği ölçüde gene de İslamcılığa veya ırkçılığa dönecektir. Yaptığı fonksiyon da kendini ezilmiş hisseden küçük insana emin olduğu bir kimlik ve iman çerçevesi temin etmektir. mahalli örf ve adetlerin tıraş edilmesi farklılıkların ortadan kaldırılması olarak görülüyordu. Kentli. Irkçılık. Bunun yanında gerek merkezin gerekse taşranın dini İslam olduğu için bu müşterek inanç iki kültürel dünya arasındaki farklılığı örtmekle ve köylü ile kentli arasında uçurumu gizlemektedir. Hümanistin zaafı böyle bir yola sapmayı kabul etmemesidir. Bu yeni inançlardan biri. Yeni Osmanlıların telkin etmeye çalıştıkları bu kavram ise onların zamanında ve onlardan sonra... . Türkiye‟de Batı‟nın ideolojik görüşlerine erişemeyenlerin. Fakat kavram ikinci yenilgisiyle taşrada karşılaşmıştır. GÖRKEMLİ YAPILAR . Bir taraftan kentlilerin “Türk” tabirini kaba. Diğer taraftan Divan edebiyatı. “yeni usullere uymayan geri kafalılar” manasında kullanmaları. Halk adamı. Benimsemeyişin ikinci tezahürü de ırkçılıktır.
Bilgi aktarmaya yarayacak metrekareyi en yüksek düzeye çıkarmakla bir sayılmaktadır. Görkemliliğe tapma ülkede solun ve sağın en kardeşçe paylaştıkları tutumlardan biridir. Bugün “görkemli‟ ilerlemeler konusundaki açıklamalar. “yetişme”yi yaratan olanakları açıdan son derece başarısız sayılmalıdır. dökülen beton hacmi bakımından çok başarılı. Türkiye‟de ise eğitimin bu “niteliksel” ekseni hiç işlenmemiştir. Eğitim kurumu yaratmak. . Böylece eğitim kurumları. fabrikaların temel atma merasimleri birçok kimse için gerçek fabrikanın yerini alabiliyor.35 hizmetle bir sayıldı.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?