İnsan enfeksiyon hastalıkları etkenleri beş büyük organizma grubu içinde yer alır: bakteriler, mantarlar, protozoonlar, helmintler ve virüsler. Bakteriler prokaryot alemine, mantarlar (mayalar ve küfler) mantarlar alemine aittir ve protozoonlar protistler alemi üyelerindendir. Helmintler (solucanlar) hayvanlar aleminde sınıflandırılır. Protistler ve mantarlar hayvanlardan ve bitkilerden tek hücreli veya görece basit çok hücreli canlılar olmaları ile ayrılırlar. Bunun tersine, helmintler karmaşık çok hücreli canlılardır. Helmintler ve protozoonlar birlikte genellikle parazitler olarak isimlendirilirler. Virüsler diğer canlılardan oldukça farklıdırlar, hücre değillerdir ama yalnızca hücre içinde çoğalabilirler.
Patojen mikroorganizmaların biyolojik ilişkileri:
- Hayvanlar aleminde patojen mikroorganizma olarak helmintler (solucanlar) bulunur. Ökaryotik hücre tipine sahiptir.
- Protistler aleminde patojen mikroorganizma olarak protozoonlar bulunur. Ökaryotik hücre tipine sahiptir.
- Mantarlar aleminde patojen mikroorganizma olarak mantarlar (mayalar ve küfler) bulunur. Ökaryotik hücre tipine sahiptir.
- Prokaryotlar aleminde patojen mikroorganizma olarak bakteriler ve virüsler bulunur. Prokaryotik ya da hücresel olmayan hücre tipine sahiptir.
MİKROPLARIN ÖNEMLİ ÖZELLİKLERİ
Bu organizmaların temel özelliklerinin çoğu Tablo 1-2 de tanımlanmıştır. Bakteri, mantar, protozoon ve helmintler hücre yapısında iken virüslerin olmaması en belirgin özelliktir. Bu ayrım öncelikli olarak üç ölçüte dayandırılır:
- Yapı: Hücrelerin DNA içeren nükleus veya nükleoti vardır; bu yapı, içerisinde proteinlerin sentezlendiği ve enerjinin üretildiği sitoplazma ile çevrilidir. Virüsler genetik materyalden oluşan (DNA veya RNA) iç çekirdeğe sahiptir, fakat sitoplazmaları yoktur, dolayısıyla protein sentezi ve enerji üretimi mekanizmalarını sağlaması için konak hücreye muhtaçtır.
- Çoğalma şekli: Hücreler ikiye bölünerek veya mitoz ile çoğalırlar, çoğalma sırasında bir ana hücre, hücresel yapısını koruyarak, iki yavru hücre yapmak için bölünür. Prokaryotik hücreler (ör: bakteriler) bölünerek çoğalırken ökaryotik hücreler mitoz ile çoğalır. Buna karşın, virüsler parçalara ayrılıp nükleik asit ve proteinlerinin çok sayıda kopyasını üretir ve sonra tekrar bir araya toplanarak çok sayıda yavru virüs oluştururlar. Ayrıca, daha önce de belirtildiği gibi, virüsler protein sentezleyen ve enerji üreten sistemleri olmadığından konak hücre içerisinde çoğalmak zorundadırlar. Üremek için yaşayan konak hücresine ihtiyaç gösteren Riketsiyalar ve Klamidyalar hariç bakteriler hücre dışında çoğalabilirler.
- Nükleik asit yapısı: Hücreler DNA ve RNA nın her ikisini içerirken, virüsler, ya DNA ya da RNA içerir.
Tıbbi önemi olan organizmaların karşılaştırılması:
- Virüslerin hücresi yoktur. Yaklaşık olarak 0,02-0,2 µm çapındadır. Nükleik asit olarak DNA ya da RNA içerirler. Nükleus yoktur. Ribozomları yoktur. Mitokondrisi yoktur. Dış yüzey yapısında peptidoglikan içeren sert hücre duvarı bulunur. Hareketli değildir. İkiye bölünerek çoğalmazlar.
- Bakterilerin hücresi vardır. Yaklaşık olarak 1-5 µm çapındadır. Nükleik asit olarak hem DNA hem de RNA içerirler. Nükleusu prokaryotik şekildedir. 70S ribozoma sahiptir. Mitokondrisi yoktur. Dış yüzey yapısında protein kapsit ve lipoprotein zarf bulunur. Bazıları hareketlidir. İkiye bölünerek çoğalırlar.
- Mantarların hücresi vardır. Yaklaşık olarak 3-10 µm çapındadır (mayalar). Nükleik asit olarak hem DNA hem de RNA içerirler. Nükleusu ökaryotik şekildedir. 80S ribozoma sahiptir. Mitokondrisi vardır. Dış yüzey yapısında kitin içeren sert hücre duvarı bulunur. Hareketli değildir. Tomurcuklanma ya da mitoz* ile çoğalır.
- Protozoon ve helmintlerin hücresi vardır. Yaklaşık olarak 15-25 µm çapındadır (trofozoitler). Nükleik asit olarak hem DNA hem de RNA içerirler. Nükleusu ökaryotik şekildedir. 80S ribozoma sahiptir. Mitokondrisi vardır. Dış yüzey yapısında esnek membran bulunur. Çoğu hareketlidir. Mitoz ile çoğalır.
*Mayalar tomurcuklanarak bölünürken, küfler mitoz ile bölünür.