Yunanca [*tri- üç , archē = kanal], üç yapraklı.
Latincedeki tria “üç” kelimesinden türemiştir. Kahve çekirdeklerinin 3. kaliteden veya kalitesiz olduğu ifade etmek için kullanılır. Eski Fransızcadaki trier “almak, toplamak”‘dan türeyen triage “toplamak, sıralamak, düzenlemek” kelimesi aracılığıyla dilimize geçmiştir.
Askeri tıpta, Savaş esnasında kaza geçiren ve yaralananların, durumlarının ağırlığına göre gruplandırılması ve acil tedavi gereksinimlerinin bu gruplandırmaya göre yapılması; yaşamı tehdit edici durum gösterenlerin en önce, durumu kritik olmayanların daha sonra tedaviye alınır.
Triyajın kökenleri, günümüz tıbbının militarist kökenlerine dayanmaktadır. 14. yüzyılda Fransızca’da trier (seçmek veya ayırmak) fiilinden türetilen triyaj, İngilizce’de ilk kez 18. yüzyılın başlarında yün kalitesine göre derecelendirilmesini tanımlamak için ortaya çıkmıştır. Terim 19. yüzyılda kahve çekirdeklerinin sınıflandırılmasını da içeriyordu. Triyajın askeri yaralıların tedavisinde aciliyet derecelerinin belirlenmesi bağlamında ilk kullanımı 1930’larda gerçekleşmiş ve terim 1930’ların ortalarından itibaren İngiliz ve Amerikan askeri dilinde yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.
“Triyaj” kelimesinin kökeni olan Fransızca “trier” kelimesi ilk olarak, muhtemelen 1792 civarında, Napolyon’un İmparatorluk Muhafızlarının Baş Cerrahı Baron Dominique Jean Larrey tarafından bir ayıklama işlemine uygulanmıştır. Larrey uçan bir ambulans tasarlayarak tanınmıştır: Ambulans Volante
Triyaj, doktorların kısıtlı kapasite nedeniyle önce kimi tedavi edeceklerine karar vermeleri veya hastaları tedavilerinin aciliyetine göre ayırmaları gerektiği anlamına gelir. Kararlar hayatta kalma olasılığına göre verilir.
Kimin triyaj yapmasına izin verilir?
İlk değerlendirme yalnızca deneyimli acil durum hemşireleri veya doktorları tarafından yapılabilir.
Yatan hasta acil bakımının evrelendirilmesine ilişkin kararı, acil servise gelen hastaların onaylanmış bir sistem kullanılarak 10 dakika içinde triyajının yapılmasını gerektirmektedir.
Triyaj nasıl çalışır?
Triyaj, acil tıpta önemli bir prosedürdür. Birçok hasta için yalnızca sınırlı tıbbi yardımın mevcut olduğu durumlarda gereklidir. Uzmanlar daha sonra kimin özellikle risk altında olduğuna ve aynı zamanda en yüksek hayatta kalma şansına sahip olduğuna göre triyaj yapar. Daha sonra ilk olarak bu hastalarla ilgilenirler.
MTS tıpta ne anlama geliyor?
Manchester Triyaj Sistemi (MTS), kurtarma merkezlerinde veya acil servislerde hastaların tedavi aciliyetinin sistematik ilk değerlendirmesi veya triyajı için standartlaştırılmış bir prosedürdür.
Manchester Triyaj Sistemi 1994-95 yıllarında İngiltere’nin Manchester kentindeki dokuz hastanenin acil servislerinde çalışan doktor ve hemşirelerin ortak çalışması sonucunda oluşturulmuştur.
Profesör Janet Marsden, 1994 yılında kurulan ve büyük beğeni toplayan Manchester Triyaj Sistemi’nin (MTS) kurucularından biriydi.
Manchester Triyaj Sistemi nasıl çalışır?
Kesinlikle açık, hayatı tehdit eden hastalıklar önce gelir. İlk doktor temasına kadar bekleme süresi 5 seviyeye ayrılmıştır. Sınıflandırma, hastanın önde gelen semptomlarına veya şikayetlerine göre sıralanan sunum diyagramlarına dayanmaktadır.
Özel eğitimli ve deneyimli hemşireler, hastanın semptomlarına dayanarak standart ve sistematik bir şekilde hastanın hastalığının veya yaralanmasının ciddiyetini belirler ve 5 seviyeli MTS’de renk kodlu bir kategori atar. Farklı kategoriler, farklı tedavi önceliklerine karşılık gelmektedir.
O dönemde, Büyük Britanya’daki çeşitli hastanelerin tedavi önceliklerini belirlemek için farklı planları vardı. Bunlar bir yandan farklı özelliklere dayanırken, diğer yandan farklı zaman pencerelerine sahipti. Olası gruplamaların sayısı da değişiklik göstermiştir.
Tek tip bir şemaya duyulan ihtiyaç, tek tip bakım standartları oluşturma arzusunun arka planında görülmüştür; buna ek olarak, basit ama yeterince bilgilendirici dokümantasyon da mümkün olmalıdır.
Bu arada Manchester Triyaj Sistemi Britanya Adaları dışında da yaygınlaştırılmıştır. İlk değerlendirme sistemleri başta Avustralya, Kanada ve ABD olmak üzere Portekiz’de de mevcuttur. Bu prosedürün Almanya’da da uygulanması düşünülmektedir.
|Kategori||Krmızı: Hemen tedavi!||Turuncu: Çok acil tedavi!||Sarı: Acil tedavi!||Yeşil: Normal||Mavi: Acil değil|
|Bu tedaviyi derhal başlatmak için devam eden diğer tüm alt faaliyetler derhal kesilir.||Tedaviye 10 dakika içinde başlanmalıdır.||Tedaviye 30 dakika içinde başlanmalıdır.||Tedaviye 90 dakika içinde başlanmalıdır.||Tedaviye 120 dakika içinde başlanmalıdır.|
1. Umutsuz, 2. Hemen tedavi edilmesi gereken hayati tehlikesi olan yaralılar, 3. Ertelenebilir, ancak koruyucu cerrahi yardıma ihtiyaç duyan yaralılar, 4. Acil cerrahi yardımın sadece zararsız ve rahat taşıma nedeniyle gerekli olduğu yaralılar, 5. Basit bir örtücü bandaj veya yüzeysel olarak yatan mermilerin çıkarılmasının gerçekleştirildiği tüm yaralılar.Ring, F.: Zur Geschichte der Militärmedizin in Deutschland Deutscher Militärverlag, Berlin 1962, s. 138ff.
Tarih
Prusya ordusu 1866’da Königsgrätz Savaşı’nda ve 1870/71’de Fransa’ya karşı savaşta benzer bir triyaj ve nakliye planı kullanmıştı. Cephe gerisindeki ana pansuman istasyonları ilk yardım sağladı, yaralıları sınıflandırdı ve mümkün olduğunca nakil için uygun hale getirdi. Uzman, cerrahi bakım çok daha sonra gerçekleşmiştir. Bu prosedürün ağır yaralıların şansını azalttığı açıktır.
Larrey ayrıca yaralıların askeri rütbelerine göre değil yaralarının ciddiyetine göre tedavi edilmesini sağlayan triyaj kavramını da geliştirmiştir. Hastaların hayatlarını kurtarmak için erken ve hızlı ampütasyona çok inanıyordu ve Borodino Muharebesi’nde 24 saat içinde 200 ampütasyon gerçekleştirdiği bildirildi.
Dünya Savaşlarında Triyaj
Birinci Dünya Savaşı sırasında triyaj, eldeki kaynaklarla cepheye dönmeye uygun hale getirilebilecek savaşçıları kurtarmak için geliştirilmiştir. “Umutsuz” olarak sınıflandırılan en ağır yaralılar, yalnızca boş kapasite varsa tedavi ediliyordu – ancak bu, bir savaştan sonra nadiren gerçekleşiyordu.
Rus cerrah Nikolai Pirogov, Kırım Savaşı sırasında daha resmi bir prosedür geliştirmiş ve yaralı savaşçıları dört maddelik bir aciliyet sınıflandırmasına göre derecelendirmiştir.
Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte, savaş alanlarından akan eşi benzeri görülmemiş yaralı dalgalarıyla başa çıkmak için daha standart bir triyaj protokolü geliştirildi. Belçikalı doktor Antoine Depage, askerlerin tahliyesi ve yaralarının yönetimi için kurallar belirleyen “Ordre de Triage” adlı bir tahliye ve yara yönetimi sistemi oluşturdu.
1945’ten sonra: Sivil acil tıpta triyaj
1945’ten sonra, askeri tıp örneğini izleyerek sivil felaketlerde eylem önerileri geliştirilmiştir. Bu tür durumlarda temel kaygı, sınırlı tıbbi kaynaklarla zor koşullar altında mümkün olduğunca çok sayıda mağduru tedavi etmektir.
İkinci Dünya Savaşı’nda Wehrmacht, yaralı askerlere iyi bakılacağının reklamını yapmıştı, ancak bunun arkasında her şeyden önce savaşma gücünün korunması vardı, çünkü bu vaatle askerler daha iyi motive edilebilirdi.
İki dünya savaşından sonra bile ordudaki triyajın modası geçmemişti. NATO, 1958 yılında “Acil Savaş Ameliyatları “nı aynı yönler altında sürdürmüştür. Senaryonun çevirisi 1961 yılında Alman silahlı kuvvetlerinde bir hizmet yönetmeliği olarak yayınlandı. Umutsuz derecede ağır yaralıların tedavi edilmemesi, bu yaralıların tedavi edilmesi için geçecek sürede daha az ağır yaralıların durumunun önlenebilir ölümlere yol açacak derecede kötüleşebileceği gerekçesiyle her zaman haklı gösterilmektedir.
Yaralıların çokluğundan bunalan İngiliz askeri birlikleri, yaralıları üç gruba ayırmak için triyajı kullandı. Hafif yaralı askerlere derhal müdahale ediliyor ve savaşmaya geri gönderiliyorlardı. Daha fazla bakıma ihtiyacı olanlar ise ön hatlara yakın sahra hastanelerinden birine götürülüyordu. En son görülenler ise kurtarılamayacak kadar kötü durumda olan askerlerdi.
Bununla birlikte, Robert Pfeiffer’in 1983 tarihli “Jahrbuch für kritische Medizin- und Gesundheitswissenschaften” (Eleştirel Tıp ve Sağlık Bilimleri Yıllığı) dergisinde yayınlanan “Triage in Militär- und Katastrophenmedizin” (Askeri ve Afet Tıbbında Triyaj) başlıklı makalesinde belirttiği üzere, en ağır yaralılar hala genellikle gözden kaçmaktadır.
Modern triyaj sistemleri, yaralanma seviyesini gösteren renk kodlu etiketlerden daha gayri resmi sözlü komutlara kadar geniş bir yelpazeye sahiptir. Ancak bir kasırga bir kasabaya indiğinde ya da askerler ateş altında kaldığında, ilk müdahale ekiplerinden gördükleri bakımın büyük ölçüde I. Dünya Savaşı’nın kanlı savaş alanlarında öğrenilen derslere dayandığı söylenebilir.
Yorum yazabilmek için oturum açmalısınız.