Kimler Cezaevi Ziyareti Yapabilir?
İnfaz kişinin çevresi ile ilişkilerini bozar ve toplumla olan bağlarını koparır; kişiyi izole eder. Halbuki yeniden sosyalleşme bakımından hükümlünün infaz kurumunda bulunduğu süre içinde ailesi, arkadaşları ve toplum ile bağlarını sürdürmeleri zorunluluktur.
Böylece hükümlü olmanın zararlı sonuçları azalacak, salıverilmeden sonra topluma dönmeleri kolaylaşacaktır. İşte bu anlamda, dışarıyla ilişkilerin sürekliliği konusunda ziyaret, önemli bir yer tutar.
5275 sayılı CGTİHK de konuya özel önem vermiş ve dışarıya ilişkileri ayrıntılı olarak düzenlemiştir. Buna göre hükümlünün belli koşullarla ziyaret edilebilmesi mümkündür (m.83/1). Belgelendirilmesi koşuluyla
- eşi,
- üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ile
- vasisi veya kayyımı tarafından
haftada bir kez ziyaret edilebilir.
Yasa üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları dediğine göre konuyu daha iyi açıklayabilmek bakımından hısımlık kavramı üzerinde kısa bir bilgi vermek yararlı görülmüştür.
Hısımlık, doğal ya da belirli ilişkiler sonucu kişi ile belli kişiler arasında kurulan ve hukuki sonuçlar doğuran bir bağdır.
- Hısımlık kuruluş şekline göre üç türlüdür:
- Kan hısımlığı
- Kayın hısımlığı
- Evlat edinmeden doğan hısımlık
Kan hısımlığı biri diğerinden gelen ya da ortak bir kökten gelenler arasındaki hısımlığa denir (MK m.17/II). Kan hısımlığı ise üstsoy-altsoy (usul-füru) hısımlığı ve yansoy (civar kan) hısımlığı olmak üzere ikiye ayrılır. Kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla belli olur (MK m.17/I). Bu doğumların sayısı ise kişileri birbirine bağlayan çizgilerin sayısı ile bulunur. Bu durumda çocuk ile anne babası arasında birinci dereceden, kardeşleri ile ikinci dereceden, amca, dayı, hala ve teyzesi ile üçüncü dereceden hısımlık bağı bulunur.
Kayın (sıhri) hısımlığı ise evlenmeden doğan hısımlıktır. Eşlerden birinin kan hısımları, diğerinin kayın hısmıdır (MK m.18/I). Kayın hısımlığı da üstsoy-altsoy kayın hısımlığı ve yansoy kayın hısımlığı olmak üzere ikiye ayrılır. Eşlerden birinin üstsoy-altsoy kan hısmı, diğerinin aynı derecede üstsoy-altsoy kayın hısmı olur. Aynı şekilde eşlerden birinin yansoy kan hısmı, diğerinin aynı dereceden yansoy sıhri hısmı olur. Kayın hısımlığının derecesi kan hısımlığı gibi hesaplanır.
O hâlde hükümlüyü amca, dayı, hala ve teyzesi ziyaret edebilirken yenge veya eniştesi ziyaret edemez. Konu daha önce, artık yürürlükte olmayan İnfaz Tüzüğü’nde de düzenlenmiş olup yenge ve eniştenin listede yer almaması eleştirilmekteydi. Benzer eleştiri akraba sınırlamasına da getirilmekte ve böyle bir sınırlamanın yerinde olmadığı ifade edilmekteydi.
Benzer eleştiriler, yeni düzenleme için de geçerlidir. Zira kişinin yaşamında öyle kişiler olabilir ki yukarıdaki hısımlık derecesinde olmamakla beraber bazen kardeşten daha yakındır ve hükümlü bu kişi/kişilerle görüşmeyi tercih edebilir. Yeniden toplumsallaştırmanın önemli bir unsuru olan ziyaretin hısımlık kriterine bağlanması bu yönüyle gerçekçi değildir.
Ancak bu sorun kısmen de olsa aşılmaya çalışılmıştır. Buna göre hükümlüler kuruma kabullerinde, zorunlu hâller dışında bir daha değiştirilmemek üzere, ad ve adreslerini bildirdiği en fazla üç kişi tarafından, yarım saatten az ve bir saatten fazla olmamak üzere çalışma saatleri içinde ziyaret edilebilir (m.83).
Öte yandan yukarıda belirtilen kişilerin dışındaki kimselerin ziyaretine Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yazılı olarak izin verilebilir.
Ziyaret Şekilleri: Kapalı ve Açık Görüş
Kapalı Görüş
Kapalı görüş, hükümlü ve tutuklular ile ziyaretçilerinin her türlü maddi temasının önlendiği, konuşulanların hazır bulunan görevli tarafından işitilebilecek şekilde izlenebildiği ve ceza infaz kurumu idaresinin bu iş için tahsis ettiği özel bölümde yapılan görüşmelerdir (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.7).
Görüş Yeri
Her ceza infaz kurumunda, olanaklar elverdiği ölçüde, kapalı görüş yapılabilmesi için bir ziyaretçi kabul yeri ayrılır (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.8).
Ziyaret Edebilecek Kişiler
Hükümlü ve tutuklular; eşi, anne, babası, büyükanne ve büyükbabası, çocuğu, torunu, kardeşi, gelini, damadı, kayınbiraderi, baldızı, yengesi, eniştesi, görümcesi, kayınvalidesi, kayınpederi, kayınvalidesinin annesi ve babası, kayınpederinin anne ve babası, eşinin başkasından olma çocuğu, büyükanne ve büyükbabasının anne ve babaları, torun çocuğu, kardeş çocuğu, eşi, amcası, halası, dayısı, teyzesi ve bunların eşleri ile vasisi ve kayyımıyla görüşebilir.
Hükümlü ve tutuklular, yukarıda sayılanlar dışında kalan üç ziyaretçisinin adı ve soyadı ile bilmesi hâlinde adresini ceza infaz kurumuna kabulünden ve kendisine bu hususun tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içinde bildirir. Bu ziyaretçiler; ölüm, ağır hastalık, doğal afet, hükümlü ve tutuklunun nakli ya da ziyaretçinin ziyaret olanağını ortadan kaldıracak yerleşim yeri değişikliği gibi zorunlu hâller dışında değiştirilemez. Ceza infaz kurumu yönetimince, gerekli görülmesi hâlinde bildirilen ziyaretçiler hakkında, ziyarette bulunmalarında sakınca bulunup bulunmadığı konusunda kolluk aracılığıyla araştırma yaptırılır. Sakıncalı görülenlere ziyaret izni verilmez ve yeni ziyaretçinin bildirilmesi istenir.
Aynı ceza infaz kurumu içinde bulunan hükümlü ve tutuklular, birinci fıkrada sayılan kişilerden olmaları şartıyla bu Yönetmelik hükümleri kapsamında birbirleri ile görüşebilir.
Yukarıda belirtilenler dışında kalan kişilerin ziyaretlerine, makul sebep bulunması hâlinde Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yazılı olarak izin verilebilir. Bu kural, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükümlüler hakkında uygulanmaz (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.9).
Ziyaret Gün ve Saatleri
Ziyaret günleri ve saatleri ile bir hükümlü ve tutuklunun görüşebileceği ziyaretçi sayısı, kurumun fiziki yapısı ve kapasitesi dikkate alınarak, kurumca belirlenir. Görüş süresi, yarım saatten az, bir saatten fazla olacak şekilde belirlenemez. Görüş süresi, görüşmenin fiilen başladığı andan itibaren işletilir (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.10).
Ağırlaştırılmış Müebbet Hapis Cezasına Hükümlü Olanların Ziyaretçileri
Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükümlü olanları; eşi, çocukları, torunları, torunlarının çocukları, annesi, babası, büyükannesi, büyükbabası, büyükannesi ve büyükbabasının anne ve babaları, kardeşleri ve vasisi dışında kimse ziyaret edemez (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.11).
Ağırlaştırılmış Müebbet Hapis Cezasına Hükümlü Olanların Görüş Usulü
Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükümlü olanlar, 11 inci maddede belirtilen kişiler ile ancak teker teker ve ceza infaz kurumu müdürünün belirleyeceği gün, saat ve koşullar içinde, on beş günlük aralıklarla ve günde bir saati geçmemek üzere görüşebilir (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.12).
Açık Görüş
Açık görüş, hükümlü ve tutuklular ile ziyaretçilerinin maddi temasına imkân verecek şekilde, konuşulanların hazır bulunan görevli tarafından işitilebildiği ve izlenebildiği, ceza infaz kurumunun bu iş için tahsis edilmiş özel bölümünde yapılan ziyaret ve görüşmelerdir (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.13).
Açık Görüş Yapabilecek Kişiler
Hükümlü ve tutuklular, anne, baba, eş, çocuk ve torunlarıyla ayda bir gün açık görüş yapabilir.
Görüş günleri kurumca belirlenir. Buna karşılık kınama cezası dışında disiplin cezası almış ve bu cezası kaldırılmamış hükümlü ve tutuklular açık görüşten faydalanamaz.
Ancak koşullarının uyması durumunda kapalı görüş yapabilir (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.14).
Bayramlarda ve Özel Günlerde Açık Görüş
Hükümlü ve tutuklular, Bakanlıkça uygun görülen, dinî ve milli bayramlar ile özel günlere mahsus olmak üzere, belirlenen tarihlerde, anne, baba, eş, çocuk, torun, büyükanne, büyükbaba ve kardeşleriyle açık görüş yapabilir.
Bakanlıkça belirlenen yakınları olmayan hükümlü ve tutuklular, üçüncü dereceye kadar olan akrabalarından en çok üç kişiyle görüşebilir. Ancak bu fıkra hükmü, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükümlüler hakkında uygulanmaz.
Bu ziyaretin, aynı haftada yapılacak kapalı görüş ile çakışması hâlinde açık görüş yaptırılır.
Açık ceza infaz kurumlarında yapılan açık görüşler sırasında görsel ve yazılı basın mensupları, hükümlülerin rızasının alınması koşuluyla ve Bakanlık izniyle haber amaçlı görüntü alabilir. (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.15).
Açık Görüş Yapılacak Yer
Açık görüşler, ceza infaz kurumunun oda ve eklentileri dışında, bu iş için ayrılmış özel bölümünde, bulunmadığı takdirde, ceza infaz kurumu müdürünün uygun göreceği yerde yaptırılır (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.16).
Görüş Süresi ve Saatleri
Açık ziyaretler, bir saatten fazla olmamak kaydıyla 09.00-17.00 saatleri arasında yaptırılır.
Ziyaret süresi, görüşmenin fiilen başladığı andan itibaren işler (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.17).
Açık Görüşe İlişkin Diğer Konular
Hükümlü ve tutuklu sayısının, verilen açık görüş günü sayısına bölünmesi suretiyle görüş gününe kadar gruplar oluşturulur, her grubun görüş günü ve saatleri, ailelerine bildirilmek üzere, hükümlü ve tutuklulara tebliğ edilir ve hazırlanan program ayrıca koğuşlara ve ziyaretçilerin görebileceği uygun yerlere asılır.
Belirtilen gün ve saatler dışında görüş yaptırılmaz, bir defa görüş yapan hükümlü ve tutuklular ile ziyaretçilere aynı görüşle ilgili olarak ikinci defa izin verilmez.
Her grubun açık görüşü bittikten sonra, görüş yerinde bulunan hükümlü ve tutuklular, görevliler nezaretinde dikkatli bir şekilde arandıktan sonra koğuş veya odalarına götürülerek burada sayılır. Kimlikleri, fotoğraflı belgelerle kontrol edilir, grup mevcudunun tam olduğunun anlaşılması üzerine, ziyaretçilerin kurum dışına çıkmasına izin verilir.
Açık görüşlerde, görüş mahallinde yeteri kadar dış güvenlik görevlisi gözlemci olarak bulundurulur.
Açık ceza infaz kurumları ile çocuk eğitimevlerinde kalan hükümlüler görüşlerini her zaman açık görüş şeklinde yapar (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.18).
Yabancıların, Mülteci ve Vatansız Hükümlülerin Ziyareti
Yabancı hükümlülerin, vatandaşı olduğu devletin diplomatik temsilciliği veya konsolosluğunun ziyaret istemleri, geciktirilmeden yerine getirilir (m.84/1).
Diplomatik temsilciliği veya konsolosluğu bulunmayan devletler vatandaşlığındaki hükümlüler ile mülteci veya vatansız olan hükümlülerin, yararlarını koruyan devletin diplomatik temsilciliği veya bu gibi kimseleri koruma görevini üstlenmiş ulusal veya uluslararası kuruluşlarla görüştürülmelerinde söz konusu kuruluşların ziyaret istemleri de geciktirilmeden yerine getirilmelidir (m.84/2).
Bu hâllerde ziyaretin zamanı ve süresi konusunda hükümde herhangi bir açıklık bulunmamaktadır.
Ancak maddenin 3.f. sı “83 üncü madde hükümleri saklıdır” dediğine göre yarım saatten az ve bir saatten fazla olmamak üzere çalışma saatleri içinde ziyaret edilebileceği kabul edilmelidir.
Resmî Kurum ve Kuruluşlar ile Türkiye’nin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmelerle Yetkisi Kabul Edilen Kurum ve Kuruluşların Temsilcilerinin Ziyaretleri
Resmî kurum ve kuruluşlar, heyet hâlinde veya bireysel olarak ceza infaz kurumlarını ziyaret edebilmek ve hükümlülerle görüşebilmek için Adalet Bakanlığından izin almak zorundadır. Bilimsel araştırma yapanlarla görsel ve yazılı basın mensupları hakkında da bu hüküm uygulanır.
Hükümlü, denetim amacıyla Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle yetkisi kabul edilen kurum ve kuruluşların temsilcileri tarafından gerekçesi belirtilmek suretiyle ve Adalet Bakanlığının izniyle ziyaret edilebilir.
Bu ziyaret ve görüşmelerde güvenliği tehlikeye düşürmeyecek tedbirler kurum yönetimince alınır. Ziyaret ve görüşmeler yasal zorunluluk olmadıkça kurum görevlilerinin gözetiminde yapılır.
Güvenlik bakımından bir araya getirilemeyecek hükümlülerle toplu görüşme yapılamaz.
Önceden izin verilmiş olsa bile doğal afet, yangın ve ayaklanma gibi olağanüstü durumlarda ziyaret ve görüşmeler ertelenebilir.
Avukatların Ziyareti
Tutuklu ve hükümlülerin müdafii ile görüşmeleri ve hukuki yardımından yararlanmaları savunma hakkının bir gereğidir. Bu nedenle konu hem AİHS m.6/3 (c) hem de CMK m.154’te düzenlenmektedir. CMK m.154 göre “Şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir.
Bu kişilerin müdafii ile yazışmaları denetime tâbi tutulamaz.”
Öte yandan, ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma cezası infaz edilmekte olanlar ile hücreye koyma cezası infaz edilmekte olanların avukatlarıyla görüşmeleri engellenemez (CGTİHK m.43/3, 44/5; Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.5/a).
Müdafiin Aranıp Aranamayacağı Sorunu
Müdafi ile görüşme bakımından en tartışmalı konu müdafiin infaz kurumuna girerken aranabilip aranamayacağıdır. 5275 sayılı CGTİHK konuyu açıkça düzenlemektedir. Buna göre kurum görevlileri ve dış güvenlik görevlileri de dahil olmak üzere, SIFAT VE GÖREVİ NE OLURSA OLSUN, ceza infaz kurumlarına girenler duyarlı kapıdan geçmek zorundadır. Bu kişilerin üstleri metal dedektörle aranır; eşyaları x-ray cihazından veya benzeri güvenlik sistemlerinden geçirilir, ayrıca şüphe hâlinde elle aranır. Bu cihazların bulunmadığı yerlerde arama ve kontrol elle yapılır. AVUKATLARIN ÜSTLERİ AĞIR CEZAYI GEREKTİREN SUÇÜSTÜ HÂLLERİ DIŞINDA ELLE ARANAMAZ. Duyarlı kapı cihazının ikazının sürmesi hâlinde bu kişiler ancak elle aramayı kabul ettikleri takdirde kuruma girebilir (CGTİHK m.86/3; Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.6/1). O hâlde bu durumda avukat elle aramayı kabul etmez ise İNFAZ KURUMUNA GİREMEZ.
Tutuklunun Avukatla Görüşmesi
Yönetmelikte avukatla görüşme, tutuklu ve hükümlü bakımından ayrı ayrı düzenlenmektedir.
5275 sayılı Kanun yasalaşmadan önce hükümlünün avukatı ile vekâletname aranmaksızın görüşebilip görüşemeyeceği tartışmalıydı.
Konu Yönetmelikte ayrıntılı olarak düzenlemektedir. Buna göre; tutuklu, vekâletname aranmaksızın müdafi ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duymayacağı ancak görüşmenin görevlilerce izlenebileceği bir ortamda, açık görüş usulüne tabi olarak görüşür.
Bu kişilerin müdafi ile yazışmaları denetime tabi tutulmaz.
Hükümlünün Avukatla Görüşmesi
Hükümlü ile avukatı, meslek kimliğinin ibrazı üzerine, tatil günleri dışında ve çalışma saatleri içinde, bu iş için ayrılan görüşme yerlerinde, konuşulanların duyulamayacağı ancak güvenlik nedeniyle görülebileceği bir biçimde, açık görüş usulüne uygun olarak görüştürülür.
Avukatların savunmaya ilişkin belgeleri, dosyaları ve müvekkilleri ile yaptıkları konuşmaların kayıtları incelemeye tabi tutulamaz.
İstisna: Yazışmaların Denetlenmesi
5237 sayılı Kanun’un 220’nci, ikinci kitap dördüncü kısım dördüncü ve beşinci bölümlerinde yer alan suçlardan mahkûm olan hükümlülerin avukatları ile ilişkisi; konusu suç teşkil eden fiilleri işlediğinin, infaz kurumunun güvenliğini tehlikeye düşürdüğüne, terör örgütü veya diğer suç örgütleri mensuplarının örgütsel amaçlı haberleşmelerine aracılık ettiğine ilişkin bulgu veya belge elde edilmesi hâlinde Cumhuriyet Başsavcılığının istemi ve infaz hâkiminin kararıyla bir görevli görüşmede hazır bulundurulabileceği gibi bu kişilerin avukatlarına verdiği veya avukatlarınca bu kişilere verilen belgeler infaz hâkimince incelenebilir. İnfaz hâkimi, belgenin kısmen veya tamamen verilmesine veya verilmemesine karar verir. Bu karara karşı ilgililer 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’na göre itiraz edebilir.
Zorunlu hâllerde belirlenen gün ve saatler dışındaki görüşmelere, Cumhuriyet Başsavcılığı yazılı olarak izin verebilir.
Hükümlü, vekâletnamesi olmayan avukatlarıyla avukatlık mesleğinin icrası çerçevesinde en çok üç kez görüşme hakkına sahiptir (Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m.20).
Kanımızca Kanunla öngörülmeyen bir kısıtlamanın Yönetmelikle getirilmesi yerinde olmamıştır. Bu nedenle Yönetmeliğin bu hükmünün CMK ve CGTİHK’ya aykırı olduğu ve iptal edilmesi gerektiği söylenmelidir.