Dünya yüzeyinin yaklaşık yüzde onu buzla çevrilidir, Buz, buzullar içinde büyük vadiler oluşturabilir ve yüzlerce kilometre uzaklığa kadar enkaz taşıyabilir.
Bu Yazıda Neler Var?
Buzullar
Gezegenimizin büyük bir bölümü bir zamanlar buzullarla kaplıysa da, günümüzde buzullar kutuplar ve en yüksek dağlık alanlarla sınırlı kalmıştır. Bununla birlikte, yer şekillerine yaptığı etkilerin kalıntıları hâlâ vardır.
Buz her ne kadar katı bir maddeyse de basınç altında Dünya’nın mantosundaki kayaların akışı doğrultusunda hareket edebilir. Yapı da çok benzerdir. Kar sıkıştıkça hava dışarı doğru sıkıştırılır ve beyaz kar mavi kristalize bir maddeye dönüşür. Minerallerden çok buz kristalleri içerir. Buz bulduğu bütün yer şekillerini değiştirir.
Buzul Nedir
Hareket eden buz kütleleri buzul olarak adlandırılır. Arkalarında U şeklinde bir vadi bırakırlar. Bunlar V şeklindeki nehir vadilerinden farklıdır. İsviçredeki bir vadi son buzul çağına kadar V şeklindeymiş. Sonra buzul onu derinleştirerek U şeklini almasına neden olmuş.
Ayrıca Bunu da Okuyabilirsiniz: Okyanus Nedir? Dünyadaki Okyanuslar Ve Okyanus Akıntıları
Buzullaşma nedir?
Buzullaşma, buzun ve çevre üzerindeki etkisinin incelenmesidir.
Britanya’daki Buz Devri yaklaşık bir milyon yıl öncesinden yaklaşık 20.000 yıl öncesine kadar sürdü. Bu süre zarfında Britanya Adaları’nın kuzey ve doğu kısımları buzla kaplıydı. Bazı yerler 3 km buzun altındaydı.
Buzullar adı verilen büyük buz kütleleri, yüksek araziden alçak kara alanlarına doğru yavaşça akıyordu. Bu buzullar yeni bir manzara oluşturdu.
Son buz devri sona erdiğinde, buzlar eridi ve dramatik manzarayı ortaya çıkardı. Birleşik Krallık’ta artık buzul yoktur, ancak Göller Bölgesi gibi bölgeler, buzun aşındırıcı gücüyle oyulmuş muhteşem manzaralara sahiptir. Avrupa’da, Alpler’de buzullar bulunabilir.
Buzulların Hareketi
Buz sudan daha hacimlidir. Su çatlakların içine girip dolarak kayaları ve büyük taşları parçalar. Bu arada, dağların üzerindeki kar yeri kaplar, çığı tetikler veya buz halinde birleşir. Zamanla bu buzullar hareket etmeye başlar.
Çok soğuk bölgelerde buzullar yer şekillerini bir tabaka halinde kaplar. Bu tabaka binlerce metre kalınlığında olabilir. Bu tabakaların içinde, çamurla kayganlaşan veya volkanik hareketler nedeniyle hızla hareket eden buz akıntıları bulunabilir. (Antarktika’nın bir bölümünde olduğu gibi)
Buz tabakası inceldikçe kayalık zirveler çevresinde veya nunataklarda ayrılabilir ve sonra öteki yüzde tekrar birleşerek Piedmont buzulu adı ‘verilen buzulu oluşturur.
Bir buzulun akış hızı çok yavaş olabilir. Yılda birkaç metre ile birkaç yüz metre arasında. Buzulun, küçük dağ akıntılarında bile aynı akışı sürdürebilmesi için bütün vadiyi doldurması gerekir. Buzul hareket ettikçe küçük kayaları toz haline getirir.
Büyük kayaları içine aldığı büyük kayalar, U şeklindeki vadiler üzerinde şerit adı verilen derin izler bırakırlar. Bazı buzul vadilerinde, buz altındaki yeri derin keser ve çekildiğinde arkasında göller bırakır. Buz ilerlerken, buzulun altında kalın bir kil tabakası oluşur.
Basınç buradaki suyun sıvı olarak kalmasına yetecek kadar olabilir. Böylece buzulun tabanı kayganlaşır ve arkasında drumlin adı verilen kil tepeleri bırakır. Buzulun burnunda kalan tortullar ve kayalar bir buzul taş olarak biriktirilir. Genellikle az buz bloğu arkada kalır. Bu buz bloğu erir ve derin bir havuz bırakır.
Buzullar Nasıl Hareket Eder?
Kuzey yarımkürede, buzullar tipik olarak yüksek arazilerde kuzeye bakan oyuklarda oluşur. Bu bölgelere kış aylarında yağan kar, yaz aylarında erimeden durabilir. Buz, kar katmanlarının müteakip kar yağışının ağırlığıyla sıkışması ve hapsolmuş hava sıkışmasıyla oluşur.
Buz biriktikçe yerçekimi altında akmaya başlar. Oyuğun ağzından dağın kenarından aşağı akar.
Buz düzensiz dağın üzerinden akarken, buzul çatlayarak derin yarıklar oluşturur.
Buzun ağırlığından dolayı buzulun tabanında basınç oluşur. Bu, buzulun tabanında eriyen su oluşturur (bu işlemi çalışırken görmek için bir buz küpünü sıkın). Bu, buzulun hızlı bir şekilde akmasına yardımcı olur. Bu süreç bazal akış olarak bilinir .
Buzullar, sıcaklıklar bazal akış için çok soğuk olduğunda da akar. Sıcaklıklar çok soğuk olduğunda buzul plastik gibi hareket eder. Hız, eğimin eğiminden etkilenir. Eğim ne kadar dikse akış o kadar hızlıdır. Bu süreç, iç deformasyon olarak bilinir .
Vadi tabanında aşınma ve yolma meydana gelir ve vadi tabanının kaya parçalarıyla kaplanmasıyla sonuçlanır. Buna moren denir .
Buz ova bölgelerine akarken, sıcaklıklar arttıkça buzlar erimeye başlar. Buzul tarafından taşınan kaya, moren olarak biriktirilir .
Ayrıca Bunu da Okuyabilirsiniz: Çöl Nedir? Çöller Nasıl Oluşur Ve Çöllerin Özellikleri
Buzul Çağı Nedir Ve Özellikleri
Jeologlar, buz dönemlerine neyin yol açtığı konusunda emin değiller. Bununla birlikte, Dünya’nın eksenindeki eğimin uzun dönemli değişimleri Milankovitch değişimleri olarak adlandırılır. Milankovitch değişimlerinin bu olayla bağlantısı varmış gibi görünüyor. Atmosferik katmanlardaki karbondioksit dalgalanmaları da önemli rol oynuyor olabilir. Ama buz ilerlemeye başladığında değişim hızlıdır.
Beyaz buz ve kar, Güneş’in radyasyonunu uzaya daha çabuk geri yansıtır ve gezegen daha hızlı soğur. Bilim adamları genel sıcaklıkların iki göreceli durağan mevkide dalgalanması üzerinde çalışıyorlar. Bu Dünya tarihinde yaklaşık 35 kez oldu.
Buz döneminin yaşanmasıyla ilgili ilk net ipucu Prekambriyen çağa işaret ediyor. Yani yaklaşık dört milyar yıl öncesine. En yakın buzul çağı yaklaşık 3.25 milyon yıl önce başlamış. Ilıman iklim nedeniyle bu hâlâ sürüyor olabilir.
Yaklaşık 14.000 yıl öncesine kadarı kutup buz tabakalarında yüksek miktarda buz kilitli kalmıştı ve deniz seviyesi günümüzden 80 metre daha aşağıdaydı. Ama buz ayrıca karayı da bastırdı ve hâlâ kuzey enlemi yavaş yavaş yükseliyor.
Son buz çağı boyunca, İskandinavya üzerindeki buzul başlığının kalınlığı 3.000 metrenin üzerindeydi. En yakın zamanda oluşan buz çağı 3.5 milyon yıl önce başladı. Bilim adamları bu çağın bittip bitmediğinden emin değiller.