İdrar yolları böbrek, üreter (böbreklerden mesaneye giden idrar kanalı), mesane (idrar torbası), üretra (idrar torbasından vücut dışına kadar giden idrar yolu)'dan oluşur. İdrar yollarının çeşitli patojenlerle (hastalık yapıcı mikroplar) karşılaşması halinde idrar yolu enfeksiyonu meydana gelir.
Bu duruma bakteriler, virüsler, parazitler, mantarlar neden olurken en sık karşılaşılan hastalık yapıcı mikroplar ise bakterilerdir.
Escherichia coli (en sık), klebsiella pneumanie, enterobacter, cinsel aktif kadınlarda staphylococcus saprophyticus, enterobacter, herpes simplex virus, micoplasma pneumanie gibi organizmalar idrar yolu enfeksiyonunda en sık görülen mikroorganizmalardır.
Akut (ani gelişen) ve kronik (uzun süreli tedavi gerektiren) formları vardır.
Belirtiler alt ve üst idrar yolunun etkilenmesine bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
Alt idrar yolu üretra (idrar torbasından vücut dışına kadar giden idrar yolu) ve mesaneyi kapsarken; üst idrar yolu üreterler (böbreklerden mesaneye giden idrar kanalı) ve böbreği kapsamaktadır.
İdrar yolu enfeksiyonlarında daha çok alt idrar yolu enfeksiyonu görülür.
Alt idrar yolunun etkilendiğini düşündüren belirtiler:
- Sürekli idrar sıkışması
- Sık idrara çıkma
- İdrarda kan görmek
- İdrar yaparken yanma, ağrı hissi
- Kasıklarda ağrı, hassasiyet
Bu belirtilere ek olarak ateş, bulantı, kusma, yan ağrısı eşlik ediyorsa, enfeksiyonun üst idrar yoluna doğru geçtiği düşünülebilir.
Bu belirtilerden bir veya birkaçı yalnızca idrar yolu enfeksiyonu olduğunu göstermez.
Bu belirtilerin görülmesi halinde bir hekime başvurmak ve gerekli görüldüğü durumlarda da ileri tetkik ve tedaviler için değerlendirme gerekebilir.
Dış ortamdan alınan mikrobun yukarıya doğru ilerlemesi sonucu idrar yolu enfeksiyonu oluşur. İdrar yolu, enfeksiyonunun gelişmesindeki en önemli yoldur. Kadınlarda erkeklerden daha fazla görülüyor olmasının ana nedenidir. Anatomik olarak kadınlarda idrar torbasından vücut dışına kadar giden idrar yolunun daha kısa olması ve dış idrar yolunun anal bölgeye daha yakın olması, bakterinin mesaneye girmesini kolaylaştırır.
Bakteri mesanede çoğalır ve ilerleyerek yukarıya doğru üretere ve özellikle de vezikoureteral reflü (idrarın mesaneden idrar borusuna geri kaçması) gibi anatomik bir bozukluk varlığında oradan da böbreklere kadar ilerleyebilir.
Erkeklerde kadınlara oranla daha az görülüyor olmasının nedeni ise bu yolun daha uzun, anal bölgeye daha uzak olması ve prostat salgısının koruyucu olmasından kaynaklanır.
Kan yoluyla enfeksiyon bulaşması çok nadir olarak görülür. Başka yerde bulunan bir enfeksiyonun üriner sistemi tutmasıyla olur. Tanımlanmış birkaç patojen dışında bu yolla idrar yolu gelişmesi riski çok düşüktür.
Bazı kişiler idrar yolu enfeksiyonu yaşanması açısından diğer kişiler göre daha yatkındır.
Bu açıdan risk faktörleri şu şekildedir:
- Özellikle küçük (bebek ve çocuklar) ve büyük yaş
- Kadın cinsiyet
- Bağışıklığın baskılandığı durumlar
- Genital hijyenin tam sağlanmadığı durumlar
- İdrar çıkışının etkilendiği durumlar (gebelik, böbrek, üreter taşları)
- Kas ve sinir sisteminin etkilendiği durumlar (nöromüsküler hastalıklar, omurilik yaralanmaları)
- Uzun süre hastanede yatmak
- Kateter kullanımı (vücut boşluğu, damar içine yerleştirilen tüp)
- Kanser hastası olmak ve kemoterapi, radyoterapi tedavilerini görüyor olmak
- Enfeksiyona yatkınlığı artmış kişiler (idrar yolları ve genital bölgeleri içeren organlarda bir problem olması)
- Diyabet (şeker hastalığı)
- AIDS
İdrar yolu enfeksiyonu olduğu düşünülen hastalardan tam idrar tetkiki ve idrar kültürü istenir. İdrarda bazı değerlerin yüksek olması doktor, idrarda patojen olduğunu düşünür ve geniş spektrumlu antibiyotik tedavisine başlar.
Ancak etkenin kesin belirlenmesi ve etkenin hangi antibiyotiğe karşı duyarlı olduğunun anlaşılması için idrar kültürünün sonuçlarının çıkması beklenir.
Genelde başlanılan antibiyotik, mikrobun idrar yolunda azalmasını sağlar. Ancak şikayetlerin devam etmesi ve yineleyen idrar yolu enfeksiyonlarında kültür sonucuna göre spesifik başka bir ilaca geçilebilir.
Bunlar dışında gerekli görüldüğü durumlarda başka tetkikler de yapılabilir.
Bu tetkikler şöyledir:
- Renal ultrasonografi: Böbrek anatomisi hakkında bilgi veren görüntüleme yöntemi.
- Voiding sistouretrografi: Üreterle böbrek arasında kaçak hastalığı olan VUR tanısı için kullanılan özel bir yöntemdir. Mesaneye özel bir kateter yerleştirilerek bir ilaç verilir ve özel bir cihazla görüntü elde edilir. Mesaneden verilen bu ilaç üreter veya böbreğe kaçak olup olmadığını gösterir ve çocuk idrarını yaparken bu madde sayesinde tüm idrar yolu görüntülenir.
- İntravenöz pyelografi: Damar içi bir madde verilerek böbreğin görüntüleme yöntemi.
Tedavisi etkene yönelik yapılır. Ancak idrar yolu enfeksiyonuna genelde bakteriler neden olduğu için, geniş spektrumlu antibiyotik ile tedaviye başlanır.
Tedaviye başlanması hastadan hastaya farklılık gösterebilir. Bazı durumlar tedaviyi belirlemede çok önemlidir.
Bu durumlar şu şekildedir:
- Hastanın ilk defa mı yoksa birden fazla mı bu enfeksiyonu geçiriyor olması
- Hastanede yatıyor olmak veya hastanede yatmış olma öyküsü
- Hastada tıbbi atık kovası veya kateterizasyon varlığı
- Eşlik eden diğer hastalıklar
- Hasta doktora geldiğinde enfeksiyonun şiddeti
- Böbrek nakli varlığı
- Böbrek yetmezliği olup olmaması
- Gebelik varlığı
- Hastanın yaşı, cinsiyeti
İdrar yolu enfeksiyonu için antibiyotik grubu ilaçlar kullanılır.
Bu ilaç türleri şu şekildedir:
- Amoksisilin-klavulinik asit türevi antibiyotikler
- Fosfomisin türevi antibiyotikler
- Trimetoprim-sulfametaksazol türevi antibiyotikler
- Florikinolonlar türevi antibiyotikler
- Sefalosporinler türevi antibiyotikler
- Üriner sistem antiseptikleri
Tedavi için belirtilen ilaç türevleri sadece bilgilendirme amaçlıdır. Doktor tavsiyesi olmadan hiçbir ilaç kullanılmamalıdır.
Tedavisi genel anlamda antibiyotiktir.
Bunun dışında iyi gelen şeyler şu şekildedir:
- Bol su tüketmek
- Beslenme düzenine dikkat etmek
- İdrar asiditesini arttırdığı için C vitamini içeren bitkiler (limon, turunçgiller, yeşil bitkiler) veya destek tedavileri
- Şekersiz kızılcık suyu hem idrar söktürme etkileriyle, mesaneyi temizleme durumuyla veya vücudu güçlendirmesiyle korunmada ve yardımcı tedavi olarak yapılabilir.
İdrar yolu enfeksiyonu önemli bir toplum sağlığı problemidir ve tedavi edilmediği veya kronikleştiği durumlarda daha büyük sıkıntılara neden olabilir. Ayrıca sık antibiyotik kullanmak da bakterinin direnç geliştirmesine ve verilen tedavilerin başarısız olmasına sebep olur.
İdrar yolu enfeksiyonundan korunmak için yapılması gerekenler şunlardır:
- Bol su tüketmek ve beslenmeye dikkat etmek
- İdrar geldiğinde tutmamak
- İdrarı tam boşaltmak
- Genital hijyene dikkat etmek
- Cinsel ilişki öncesinde ve sonrasında idrar yapmak
- Temizliği usulünce yapmak (önden arkaya doğru silmek, aksi takdirde anal bölgedeki mikroplar idrar yoluna taşınmış olur)
- Vajinal duşlardan, parfüm veya sabun gibi o bölgenin koruyucu bariyerlerini azaltacak yöntemlerden kaçınmak
- C Vitamini alımını arttırmak (idrar asiditesini arttırır, bakteri üremesini engeller)
- Probiyotik kullanımı (kefir, yoğurt)
- Şekersiz kızılcık suyu
Kadınlarda idrar yolu enfeksiyonu geçirme oranı erkeklerden daha fazladır. Gebe olmayan her 100 kadından 1 veya 3'ünde idrarlarında bakteri saptanırken, bu durum gebe kadınlarda 100 kadında 4 veya 7'ye çıkmaktadır.
Buna sebep olan en çok nedenler arasında; sık cinsel ilişki, diyafram kullanımı, daha önceden geçirmiş idrar yolu enfeksiyonu geçirmiş olma öyküsü, altta yatan ürogenital anomaliler, başka hastalıkların eşlik ediyor olması sayılabilir.
Hastaların en az %20'sinde ilk 6 ay içinde tekrar bir idrar yolu enfeksiyonu geçirme durumu söz konusudur.
Erkeklerde koruyucu mekanizmalardan dolayı idrar yolu enfeksiyonu geçirmiş olma olasılığı kadınlara göre azdır. Ancak 50 yaşından sonra bu risk, erkeklerde de artmaya başlamıştır.
Erkeklerde yaşa bağlı olarak gelişen idrar yolu enfeksiyonu sebepleri şunlardır:
- Zamanla prostat salgısında azalma
- Bağışıklığın düşüren durumlar
- Eşlik eden hastalıkların başlaması veya artması
- İdrar çıkış yollarında daralma (taş, prostat, prostat kanseri)
- Kas-sinir sistemini etkileyen hastalıklar
- Genelde ileri yaşlarda görülen alzheimer, demans (hayat kalitesini etkileyecek kadar gelişen unutkanlık) gibi hastalıklardaki artışla beraber hijyende azalma
Gebelik, kadın vücudunda hormonal ve yapısal değişimlerin olduğu ve aynı zamanda bağışıklığın kısmen baskılandığı bir süreçtir. Bu dönemde bağışıklık sistemindeki bu değişim ve gebeliğin getirdiği zorluklarla beraber idrar yolu enfeksiyonu riskini arttıran faktörler ortaya çıkar.
Bu faktörler şu şekildedir:
- Genital hijyende azalma
- Annedeki herhangi bir ürogenital anomali
- Anatomik ve fizyolojik nedenler dolayısıyla mikrobun mesaneye daha kolay ulaşabiliyor olması
- Rahmin zamanla büyüyüp aşağıda mesaneye olan baskısıyla idrarın tam boşalamaması ve kalan idrarda bakteri üremesinin ve çoğalmasının kolaylaşması
- Gebelikteki diğer nedenler (annede olan diyabet, orak hücre anemisi, idrar torbasına giden sinirsel iletimdeki bozukluk)
İdrar yolu enfeksiyonunun tedavisi antibiyotiktir. Doktor kontrolünde gebelere uygun antibiyotik başlanır. Gebelikte herhangi bir belirti dahi vermeden enfeksiyon ilerleyebileceğinden, bir şikayet olmasa dahi doktorunuz antibiyotik tedavisi verebilir.
İdrar yolu enfeksiyonu direkt olarak düşük nedeni değildir. Amniyon denilen bebeğin içinde bulunduğu sıvıyı saran zarın iltihaplanmasına neden olarak erken doğuma, düşük doğum ağırlıklı bebeğe, bebek doğduktan sonraki dönemde gelişebilecek enfeksiyonlara ve başta anne sağlığını etkileyerek bebek sağlığını tehlikeye sokabilir.
Bu nedenle idrar yolu enfeksiyonu düşündüren belirtiler, herhangi bir şikayet olmasa dahi rutin kontroller sırasında doktorun öngördüğü durumlarda mutlaka tedavi olunmalıdır. Tedavinin başarısındaki en önemli basamaklardan biri tedaviye uyumdur.
Gereksiz antibiyotik kullanmak kadar, başlanılan antibiyotik tedavisini belirtiler gerileyince yarıda bırakmak ve kesmek de oldukça sakıncalıdır.
Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonun sıklığı yaşa ve cinsiyete göre farklılık gösterir. Çocuklarda da neden olan en sık etken yetişkinlerle aynıdır.
Doğumdan sonraki ilk bir yıl içinde erkek bebeklerde daha sık görülürken sonraki dönemlerde kızlarda görülme sıklığında artış vardır.
Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu, solunum yolları enfeksiyonundan sonra ikinci sıklıkta görülen hastalıktır. Tedavi edilmediği durumlarda hastalık esnasında görülebilecek zararlar dışında, uzun dönemde gelişebilecek hipertansiyon ve böbrek yetmezliği riskleri nedeniyle tanı konulup tedavi edilmesi gereken bir klinik tablodur.
Ayrıca çocuklardaki bu durum altta yatan bir üriner sistem anomalisine eşlik ediyor olabilir. Altta yatan en sık görülen anomali VUR (idrarın üreterden böbreğe geri kaçması) adı verilen bir hastalıktır.
5 yaşından küçük tüm erkek çocuklarda en az bir, kız çocuklarda ise iki kez ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçirmiş olmak, anomaliler açısından ileri tetkik ve tedaviler gerektirebilir.
Çocuklarda farklı yaş gruplarında farklı belirtiler görülebilir.
Yaş grubuna göre görülen belirtiler şu şekildedir:
- 0-2 ay dönemde: Ateş, emmeme, kusma, huzursuzluk, gelişme geriliği
- 2 ay-2 yaş döneminde: Emmeme, ateş, kusma, karın ağrısı, huzursuzluk
- 2-6 yaş döneminde: Karın ağrısı, kusma, ateş, gece altına kaçırma, idrar yaparken yanma, ağrı
- 6 yaşından büyük çocuklarda: Ateş, karın ağrısı, kusma, idrar kaçırma, geçe altına kaçırma, idrar yaparken yanma ve ağrı
İdrar yolu enfeksiyonunun belirtileri görülmesi halinde Aile Hekimi ve Üroloji başta olmak üzere Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümüne başvurulabilir.
Çocuk hastalar için Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları bölümüne başvurulabilir.
Gebe kadınlar, takipli oldukları Kadın Hastalıkları ve Doğum bölümünde tedavilerine devam edebilirler.
İdrar yolu enfeksiyonu ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular
Kasık ağrısı idrar yolu enfeksiyonunda görülen belirtilerden biridir. Enfeksiyonun idrar yollarında bulunan kan damarlarını tutmasıyla dolaşım bozulabilir ya da burada bulunan düz kasların gerilmesine bağlı özellikle kasık bölgesinde ağrı hissi yaratabilir.
Evet yapabilir. Mide bulantısı, kusma, iştahsızlık görülebilen belirtilerindendir. Nedeni dolaşıma geçmiş enfeksiyonun santral sinir sistemindeki bölgeyi uyararak bulantı hissi oluşturmasına veya mesane kasının gerilmesine bağlı olabilir.
Etken mikroorganizmalar olduğu için cinsel partnerler arasında veya gebe kadından bebeğine, hijyen koşullarının sağlanmadığı durumda kişinin kendisinden tekrar kendisine bulaşıcılık durumları vardır.
Hamileliğe direkt engel bir durum değildir. Ancak bir kadının gebe kalmadan önce veya gebeyken idrar yolu enfeksiyonu geçiriyorsa mutlaka tedavi olması gerekir. Çünkü vajinal yoldan ilerleyerek bebeğin içinde bulunduğu zara zarar verebilir, erken doğuma, düşük doğum ağırlıklı bebeğe neden olabilir, vajinal doğum sırasında bebeğe bulaşabilir, bebekte enfeksiyona neden olabilir.
Enfeksiyonun kişide yarattığı klinik duruma göre değişebilir. Örneğin basit bir sistit (mesane enfeksiyonu) 3 ila 7 gün verilen ilaca göre şikayetleri azalırken, kronik enfeksiyonu olan bir hasta antibiyotiğe rağmen şikayetleri geçmeyebilir.