Erkek ve Kadın Beyni Arasında Fark Var mı?
Erkek ve kadın beyinleri arasında somut bir fark olup olmadığı sorusu, sinirbilim tarihinin en zorlayıcı ve tartışmalı sorularından biridir. Bu makalenin başlığını okuduğunuzda hemen gözlerinizi devirmiş olabilirsiniz: “Ne diyor bu kız? Bu tür konuşmaları süfrajetlerle birlikte geride bıraktık!” Ya da bilgece başınızı sallayabilirsiniz: “Elbette farklılıklar var ve eşim akşam yemeğini hazırlarken bu konuda bilgili bir tez okumak için sabırsızlanıyorum.” Görünüşe göre, her iki varsayımsal okuyucuyu da bir dereceye kadar hayal kırıklığına uğratmak zorunda kalacağız.
Tıpkı biyolojik erkekler ve kadınlar arasında ortalama boy farkı olduğu gibi bazı farklılıklar vardır. Bu farklılıkların ne kadar derin olduğu sorusu, tartışmasız daha önemli olan şu soru gibi cevaplanması daha zor bir sorudur: bunun bir önemi var mı?
Tarihsel perspektif
Erkek ve kadın beyinlerini birbirinden ayıran temel bir şey olduğu fikri 19. yüzyılda gerçekten ivme kazandı. Bilişsel sinirbilimci Gina Rippon’ın The Gendered Brain (Cinsiyetli Beyin) adlı kitabında açıkladığı gibi, bu dönemde kadınların daha fazla hak elde etmek ve topluma daha fazla dahil olmak için yaptıkları baskılar artmıştır. Her nedense bu durum, tüm güç ve etkiyi tekelinde bulunduran erkekleri rahatsız etmiş ve bilim camiasını, kadınların ciddiye alınamayacak kadar aciz ve kırılgan olduklarına dair kanıtlar üretmeleri için harekete geçirmiştir.
Kraniyoloji “bilimi” ortaya çıktı. Fikir basitti: daha büyük bir beyin daha fazla zeka anlamına geliyordu. Veriler üzerinde çok fazla oynama yapılarak ve deneysel tutarlılığa biraz laissez-faire bir yaklaşımla, erkeklerin daha iyi beyinlere sahip olduğunu kanıtlıyor gibi görünen birçok “ölçüm” üretildi.
Ancak, teori daha yakından incelemeye dayanamadı. Rippon, Londra Üniversitesi’nden mezun olan ilk kadınlardan biri olan istatistikçi Alice Lee’nin de aralarında bulunduğu bir matematikçi ekibinin, örneklemlerindeki en küçük kafalardan bazılarının bir grup ünlü ve erkek anatomiste ait olduğunu gösterdikten sonra kraniyolojinin hızla terk edilmesine yol açan verileri nasıl ürettiklerini anlatıyor. Dedikleri gibi, boyut önemlidir.
Bu, cinsiyetler arasındaki sözde değişmez farklılıkları göstermek için bilimsel düşünceyi kullanmaya yönelik tek ya da son girişim değildi. Örneğin, Edward H. Clarke’ın Eğitimde Cinsiyet; ya da Kızlar İçin Adil Bir Şans adlı kitabında, kadınları erkekleri eğitmek için kullanılan aynı öğretim yöntemlerine maruz bırakmanın “nevralji, rahim hastalığı, histeri ve sinir sisteminin diğer dengesizliklerini” riske atmak anlamına geldiği iddiası vardı.
Benzer fikirlerin eğitimde 21. yüzyıla kadar devam ettiğini duymak sizi şaşırtabilir (ya da dehşete düşürebilir). Sinirbilimci Lise Eliot’un 2021 yılında The Conversation için açıkladığı gibi, “Yaklaşık on yıl önce, öğretmenler, cinsiyetlerin sözde öğrenme farklılıklarına dayanarak matematik ve İngilizce dersleri için erkek ve kızları ayırmaya teşvik edildi” ve “Neyse ki, çoğu reddetti” diye ekledi.
Erkeklerin ve kadınların nasıl düşündüğü ve öğrendiğine dair arkaik fikirlerden kurtulmak zor oldu ve daha sofistike bilimsel tekniklerin ortaya çıkması bu tartışmanın sonunu getirmedi.
Yeni sorular, ama hala cevap yok
EEG’ler, PET taramaları ve MRI’lar çağında, erkek ve kadın beyinleri arasında anatomik veya işlevsel bir fark bulmaya büyük miktarda enerji ayrılmıştır. Bunun için kanıt olduğunu iddia eden makale sıkıntısı yok, ancak Eliot tarafından yönetilen ve insan beyninde cinsel dimorfizm kavramını yuvarlak bir şekilde reddeden 2021 incelemesi de dahil olmak üzere karşı tarafa düşen çok sayıda çalışma da var.
Beyni incelemenin yeni yolları, cinsiyete özgü olduğu varsayılan davranışların ardındaki nedeni ortaya çıkarmaması için, pek çok kişinin orada olduğundan emin olduğu farkı bulmaya çalışmanın yeni yolları anlamına geliyordu. Rippon’ın açıkladığı gibi, “Nörologlar cinsiyet farklılıklarını ararken, beynin hangi kısımlarının en önemli olduğuna dair varsayımlarını, daha önceki sonuçları tersine çevirmek anlamına gelse bile, beynin hangi kısımlarının erkeklerde daha büyük olduğuna dair bulgularıyla neşeyle eşleştirdiler.”
Bir gerçeği aradan çıkaralım: erkekler gerçekten de ortalama olarak daha büyük beyinlere sahiptir. Bunun basit nedeni, erkeklerin ortalama olarak daha büyük bedenlere sahip olmasıdır. Benzer farklılıklar, hatta bazıları daha da belirgin olmak üzere, diğer organlarda da gözlemlenebilir.
Ancak bir sorun, beyin boyutlarındaki bu çok gerçek ortalama farkı düzeltmenin en iyi yolu üzerinde kimsenin anlaşamıyor gibi görünmesidir. Ayrıca beynin belirli bölümlerini belirli işlevlerle ilişkilendirmek biyoloji ders kitaplarının size inandırdığından çok daha zordur. Rippon bunu örneklendirmek için “korpus kallozum savaşları” (bir sonraki Star Wars spinoff’unun adı değil) adını verdiği örneği detaylandırıyor.
Korpus kallozum, beynin beyaz maddesinin bir parçası olan ve iki yarımküreyi birbirine bağlayan bir sinir lifleri demetidir. 1982 yılında yayınlanan bir makalede, kadınlarda korpus kallozumun bir kısmının daha büyük olduğu bulunmuştur. Bu farkın istatistiksel olarak önemsiz olacak kadar küçük olması önemli görünmüyordu ve fikir kök saldı.
Kadın ve erkeklerin düşünme biçimlerindeki “bilinen” bazı farklılıklar için düzgün bir açıklama sunuyor gibiydi. Daha küçük bir korpus kallosum, sol ve sağ hemisferler arasında daha az bağlantıya eşittir. Bu durum, iki yarım kürenin varsayılan ayrı işlevlerini daha etkili bir şekilde yerine getirmesine olanak tanıyarak erkeklere matematik ve bilim alanlarında avantaj sağlarken, kadınlar zihinlerinin duygusal ve rasyonel yarıları arasındaki sürekli etkileşim nedeniyle engelleniyordu. Siz gülmeyi kesene kadar burada duracağız.
Bu bulgunun ve benzerlerinin bu kadar ilgi görmesi, bu tartışmanın başka bir yönüne işaret ediyor: yayın yanlılığı. Erkeklerin ve kadınların “uygun” yerleri hakkındaki fikirlerin birçok toplumda ne kadar kökleşmiş olduğu göz önüne alındığında, bu fikirleri destekleyen araştırmaların bu kadar dikkat çekici olması belki de şaşırtıcı değildir.
Çevrenin rolü
Modern nörobilim, insan beyninin ne kadar uyarlanabilir olduğu konusunda her geçen gün daha fazla şey öğreniyor. Yeni beceriler edindiğimizde beynimiz fiziksel olarak değişiyor.
Bunun klasik örneği, şehir sokaklarının dolambaçlı düzenini ezberlemek için Bilgi adı verilen bir eğitim programına tabi tutulan Londra taksi şoförleridir. Bilgiyi öğrenmenin, özellikle uzamsal hafıza ile bağlantılı olan arka hipokampustaki gri maddeyi artırarak, geçen sürücülerin beyin yapılarını değiştirdiği gösterilmiştir.
Bir müzik aleti öğrenmek gibi diğer beceriler de beyinde iz bırakır. Bu da iki ayrı beyin arasındaki farklılıkların biyolojik cinsiyetten ziyade farklı deneyimlerle ilgili olabileceğini gösteriyor.
Küçük erkek ve kız çocuklarına toplumda nasıl davranıldığı da beyin gelişimlerini etkiliyor olabilir. Oyuncaklardaki cinsiyet önyargıları ve toplumsal baskıların kızların gelecekteki kariyer seçimlerini kısıtlayıp kısıtlamadığı gibi önemli sorulara çok dikkat edilmiştir.
Bazı araştırmalar, kalıplaşmış “erkek” veya “dişi” oyuncak tercihlerinin maymunlarda bile var olduğunu bulmuş olsa da – muhtemelen doğumdan itibaren pembe veya mavi reklam bombardımanına katlanmak zorunda kalmamışlardır – çoğu insan hala bir çocuğun cinsiyet ifadesinin yetişkinlerin onlarla nasıl konuştuğu gibi temel bir şeyi etkilediği bir ortamda büyürken, erkek ve kadın beyinleri arasındaki farklılıkların doğuştan geldiğini kesin olarak söylemek zor olacaktır.
İşler ters gittiğinde
Bu tartışmadaki takılma noktalarından biri, belirli psikolojik, nörolojik ve gelişimsel bozuklukların bir cinsiyeti diğerinden daha fazla etkilediği gerçeğidir. Bu, beyinlerindeki bazı temel farklılıklardan başka nasıl açıklanabilir?
PNAS’ta 2020’de yapılan bir çalışmada, erkekler ve kadınlar arasındaki beyin bölgelerinin boyutlarında bazı farklılıkların yanı sıra cinsiyet kromozomlarıyla bağlantılı farklı gen ifadesi kalıpları bulundu – bu daha önce sadece farelerde gösterilmişti. Yazarlar, cinsiyete özgü gen ifade kalıpları hakkında daha fazla bilgi edinmenin, beyin hastalıklarındaki cinsiyet farklılıkları hakkında daha fazla şey ortaya çıkarabileceğini öne sürdüler.
Bununla birlikte, farklı cinsiyetlerin çeşitli koşullara yatkınlıkları hakkında bildiğimizi sandığımız bazı şeylerin doğru olmadığının ortaya çıktığını da görmezden gelemeyiz.
Bunun bir örneği, bir zamanlar neredeyse yalnızca erkekleri etkileyen bir hastalık olduğu düşünülen otizmdir. Aslında, beyin organizasyonu teorisi adı verilen bir teoriye göre, fetal gelişim sırasında mevcut olan cinsiyet hormonlarının erkek çocuklarının beyinlerini kalıcı olarak “erkeksileştirdiği” ve diğer şeylerin yanı sıra otizme yakalanma olasılıklarını artırdığı düşünülüyordu. Son zamanlarda, otizmin kadınlarda ve kızlarda nasıl farklı şekilde ortaya çıktığına dair anlayışımızda yeniden düşünme ve büyük bir artış oldu ve bu da çok daha fazla tanı konmasına yol açtı.
Peki bu bizi nereye götürüyor?
Erkek ve kadın beyinleri arasında bazı farklılıklar olduğunu ve bunların nereden kaynaklandığı konusunda keşfedilecek daha çok şey olduğunu kesin olarak söyleyebiliriz. Her zaman öncelikli olmayan araştırmalara insan olsun olmasın kadınları da dahil ederek dengeyi düzeltmek iyi bir başlangıç olacaktır.
Bu farklılıkların kadın ve erkeklerin yetenekleri ya da becerileri hakkında bir sır verip vermediğine gelince, literatüre eklenen her yeni bilgiyle birlikte bu konu daha az netlik kazanmaktadır.
Daha ilginç ve öğretici cevaplar, beynimize sadece doğduğumuz cinsiyet kromozomlarının değil, yaşadığımız hayatların ve edindiğimiz deneyimlerin bir fonksiyonu olarak bakmaktan gelebilir.
Ve neyse ki, en azından dünyanın büyük bir bölümünde, beyni değiştirme potansiyeli taşıyan bu yaşam deneyimlerinin giderek daha azı artık yalnızca erkeklere ait.
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber