- SİSTEİN / SİSTİN
Sistein metioninden sentezlenen sülfür içeren non-esansiyel bir aminoasittir. O2 varlığında 2 mol sistein sistine oksitlenir. En sık karşılaşılan bozukluklar sistinüri ve sistinozisdir. Ayrıca sülfit oksidaz eksikliği görülür.
a) Sistinüri
Dibazik aminoasitlerin (sistin, ornitin, arginin, lizin) transportunda doğumsal defekt idrarla aşırı atılmalarına neden olur. Bu ailesel hastalığın bilinen tek kompli-kasyonu sistinin düşük çözünürlüğü nedeniyle renal taş oluşumudur. Sistinin sülfür içeriği bu taşların hafif opak görünmelerini sağlar.
b) Sistinozis
Çeşitli dokularda sistin birikimi ile birlikte Fankoni sendrumuna neden olur. Enzim defekti saptanamamıştır. OR geçer. Sistin RES’de, özellikle dalak, karaciğer, lenf düğümleri ve kemik iliğinde depolanır, kas ve beyinde birikmez. Ayrıca renal tubül hücreleri, kornea ve konjonktivada da birikir.
Klinik bulgular: 3 formu vardır. İnfantil (nefropatik) form 3-12 ayda başlayan Fanconi sendromu bulguları (proksimal renal tubüler disfonksiyon: jenaralize aminoasidüri, renal glikozüri; fosfatüri ve bikarbonatüri sonucu gelişen hipofosfatemi, D vitaminine dirençli rikets ve hiperkloremik metabolik asidoz) ile ortaya çıkar. GFR progresif olarak düşer, 1. dekat içerisnde KBY gelişir. Ağır gelişme geriliği ve hipotiroidizm bu evreye eşlik eder. Melanin sentezinde defekt ve konjonktivada sistin kristallerinin depolanmasına bağlı sarı saçlar ve fotofobi ayırıcı özellikleridir.
Adölesan veya ara form 2. dekatta başlayan ve yavaş ilerleyen hafif renal tutulum ile karakterizedir. Gelişme geriliği olmaz. Erişkin form renal hastalığa yol açmaz.
Sistinozis tanısı göz muayenesinde (kornea, konj.), kemik iliğinde veya lenf düğümlerinde sistin kristallerinin görülmesi ile konur.
Tedavi: Bir sülfidril bağlayıcısı olan sisteamin hücre içi sistin miktarını azaltır. Erken başlanırsa Fanconi sendromunun bazı özelliklerini hafifletebilir, ancak geri çevirmez. KBY’de hemodiyaliz ve transplantasyon önerilir. Hemodiyaliz doku sistin düzeyini azaltmaz. Transplantasyon ile bu hastaların yaşam süresi uzamıştır.
c) Sülfit oksidaz eksikliği (Molibden kofaktör eksikliği)
Sistein metabolizmasının son ürünü olan sülfit, sülfit oksidaz ile sülfata oksitlenir. Bu enzimin kofaktörü molibdendir. Bu kofaktör insan için 2 yerde daha gereklidir: Ksantin dehidrogenaz (ksantin ve hipoksantini ürik aside oksitler) ve aldehit oksidaz.
Klinik bulgular: Beslenmeyi reddetme, kusma, ağır MR, nöbetler (tonik, klonik, miyoklonik) doğumdan sonraki ilk birkaç haftada gelişir. Yaşayan infantlarda bilateral lens dislokasyonu görülür. Bu çocuklar idrarlarında aşırı miktarlarda sülfit, tiosülfat, S-sülfosistein, ksantin ve hipoksantin ekskrete ederler. Kan ve idrar sülfat ve ürik asit düzeyleri düşüktür. Çoğu 2 yıl içinde ölür. Tedavisi yoktur.
- TRİPTOFAN
Esansiyel aminoasit olup nikotinik asit ve serotoninin prekürsörüdür.
a) Hartnup hastalığı
b) Serotonin eksikliği
c) İndikanüri
d) Triptofanemi
Protein sentezi
Barsak Tript. hidroksilaz
İndol Triptofan 5-OH triptofan
Karaciğer Triptofanemi BH4 BH2
İndikan Formilkinürenin FKÜ Serotonin
İn vitro
İndigo blue Nikotinik asit 5-OH indolasetik asit
Blue diaper sendromu
a) Hartnup Hastalığı
Otozomal resesif geçişlidir. Nötral aminoasidlerin (alanin, serin, treonin, fenilalanin, valin, lösin, izolösin, triptofan, histidin, tirozin) intestinal mukoza ve renal tubuluslardan transportunda defekt vardır.
Klinik bulgular: Hastaların çoğu asemptomatiktir. Majör klinik semptom; ciltte güneş gören bölgelerde fotosensitivitedir. Cildin güneş gören bölgelerinde pellegra-like raş görülür. Döküntü kaşıntılı ve kronik egzema şeklinde olabilir. Bazı hastalarda ciltte raş olmadan intermittan ataksi görülür. Epizodik psikolojik değişiklikler görülebilir.
Laboratuar bulguları: Aminoasidüri nötral aminoasitlerle sınırlıdır. İdrarla prolin, hidroksi prolin ve arginin atılımı normaldir. Bu özelliği nedeniyle Hartnup hastalığı generalize aminoasidürinin olduğu Fankoni sendromundan ayırt edilir.
– Generalize nötral aminoasidüri olmasına rağmen, nötral aminoasidlerin plazma konsantrasyonları normaldir. İntestinal mukozadan emilemeyen triptofanın bakterilerce parçalanması sonucu indol derivelerinin (özellikle indikan) atılımı artmıştır.
Tedavi: Nikotinik asit veya nikotinamid ve yüksek konsantrasyonda protein içeren diyet verilir.
b)Serotonin eksikliği
Serotonin sentezinde ilk basamak triptofanın, triptofan hidroksilaz ile hidroksilasyonudur. Bu enzimin kofaktörü tetrahidrobiopterindir. Biopterin metabolizmasındaki bozukluk serotonin eksikliğine ve fenilketonüriye neden olur. Bu nedenle biopterin eksikliği olan fenilketonürili vakaların tedavisinde nörolojik bulguların düzeltilmesi için fenilalaninden kısıtlı diyetin yanında serotonin de gereklidir.
c)İndikanüri (Triptofan malabsorpsiyonu)
İntestinal sistemde emilemeyen triptofan bakterilerce indol türevlerine parçalanır. Absorbe edilen indol oksidasyona ve sülfatasyona uğrar ve indikan olarak atılır. İdrar hava ile temas edince indikan okside olarak indigo mavisine dönüşür. İndikanüri kör lup sendromu ve konstipasyon gibi barsaklarda staz durumunda, Hartnup hastalığında ve fenilketonüride görülür.
“Blue diaper sendromu” ailesel bir hastalık olup, hiperkalsemi, nefrokalsinozis ve indikanüri ile karakterizedir.
d) Triptofanemi
MMR, ataksi ve fotosensitif pellegra-like cilt döküntüleri olan bazı çocuklarda triptofan plazma düzeyinde hafif yükselme ve triptofanüri saptanmıştır. Fakat direkt enzim çalışması yapılmamaıştır.