İlk Türk Devletleri Hangileridir? | Özellikleri
İlk Türk devletleri nelerdir? İlk Türk devletlerinin özellikleri nelerdir? İlk Türk devletleri hakkında bilgiler, İslamiyet öncesi Türk tarihi konu anlatımı.
İLK TÜRK DEVLETLERİ
BÜYÜK (ASYA) HUN DEVLETİ (M.Ö. 220 – M.S. 48)
- Tarihte bilinen ilk Türk devletidir. Orhun ve Selenga nehirleri civarında kurulan ve daha sonra bütün Orta Asya’ya egemen olan Hunlar’ın başkentleri Ötüken’dir.
- Hunların bilinen ilk hükümdarı T’uman (Teoman)’dır (M.Ö. 220-209).
- Teoman döneminde Kuzey Çin’e yapılan akınların yoğunlaşması üzerine Çinliler Çin Seddi’ni inşa etmişlerdir. Hunlar, Mao-dun (Mete) zamanında en güçlü seviyelerine ulaşmışlardır (M.Ö. 209- 174). Çin vergiye bağlanmış ve İpek Yolu’nun denetimi ele geçirilmiştir.
- Oğuz Han adıyla Oğuz Kağan Destanı’nın konusu olan Mete, devletin yönetim biçimini değiştirmiş; ülkeyi orta, sağ ve sol olmak üzere üçe bölmüş, orduda ise “Onlu Sistemi” kurmuştur. Bu sistemler daha sonraki Türk devletlerine örnek olmuştur. Mete’nin ölümünden sonra başa geçen oğlu Ki-ok’un babasının vasiyetine rağmen bir Çin prensesiyle evlenmesi Çin’in, Hun Devleti’nin içişlerine karışmasına ortam hazırlamıştır. Daha sonraki yıllarda Çin entrikaları sonucunda taht mücadeleleri başlamış ve M.Ö. I. yüzyıl ortalarında Hun Devleti, Güney ve Kuzey Hunları diye ikiye ayrılmıştır.
- Güney Hun Devleti, kısa bir süre sonra Çin egemenliğine girmiştir. Kuzey Hun Devleti’ni oluşturan boylar da Çin baskıları sonucu dağılmışlar, bir bölümü Çin egemenliğine girerken bir bölümü de Hazar Denizi’nin kuzeyinden batıya göç etmiştir.
- Asya Hun Devleti’ne ait mezarlarda yapılan kazılarda Çin, İran, Yunan kumaşları bulunmuştur. Bu kumaşlar, Asya Hunlarının dünyanın uzak ülkeleriyle ticari ilişkiler içinde olduklarını göstermektedir.
KAVİMLER GÖÇÜ (375)
- Asya Hun Devleti’nin yıkılmasından sonra bazı Hun boyları Çin baskısına dayanamayarak Orta Asya’yı terk etmişler ve Volga (İtil) Nehri’nin batısına geçerek Karadeniz’in kuzeyine gitmişlerdir (375).
- Balamir komutasındaki Hun boyları, Karadeniz’in 5 kuzeyi ile Doğu Avrupa’da yaşayan ve Romalıların “Barbar” dediği Doğu Cermen kavimlerinin bir bölümünü (Ostrogot, Vizigot ve Vandallar gibi) yönetimleri altına almışlar, bir bölümünü de Avrupa’nın batısına ve güneyine doğru göçe zorlamışlardır.
- Kuzey Hun boylarının batıya doğru ilerlemesi sırasında Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan barbar kavimlerin, birbirlerini etkileyerek Avrupa içlerine doğru göç etmesine “Kavimler Göçü” denilmektedir. 375’lerde başlayan ve 500’lere kadar devam, eden Kavimler Göçü, Avrupa’nın sosyal ve siyasal dengesini önemli ölçüde değiştirmiştir.
Kavimler Göçü’nün Sonuçları
- Roma İmparatorluğu 395 yılında Doğu ve Batı Roma olarak ikiye ayrılmıştır.
- 476 yılında Batı Roma İmparatorluğu yıkılmış ve toprakları üzerinde birçok Germen devleti kurulmuştur. Bunların en önemlisi Frank – Germen İmparatorluğu olmuştur.
- Germenlerin Avrupa’ya yerleşmesi ile Avrupa’nın etnik çehresi değişmiş ve yeni toplumlar ortaya çıkmıştı
- Bu alt üst oluş sürecinde günümüz Avrupa toplumlarının etnik oluşumu gerçekleşmiştir.
- İlkçağ sona ermiş, Ortaçağ başlamış ve Germeni kavimleri Hıristiyanlığı kabul ederek Ortaçağ Avrupası’na damgalarını vurmuşlardır.
- Feodalite (derebeylik) rejimine uygun ortam hazırlanmıştır.
AVRUPA (BATI) HUN DEVLETİ (375 – 469)
- Balamir komutasında Avrupa’ya göç eden ve Kavimler Göçü’ne neden olan Hun Türkleri bugünkü Macaristan toprakları üzerinde başkentleri Etzelburg olan Avrupa (Batı) Hun Devleti’ni kurmuşlardır.
- Avrupa Hun Devleti’ni büyük bir imparatorluk haline getiren Atilla olmuştur. Atilla, önce Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nu vergiye bağlamış ve daha sonra Batı Roma üzerine iki sefer düzenlemiştir. Önce Galya (Fransa), ertesi yıl da İtalya (Roma) üzerine yürümüştür. Papa’nın araya girmesi sonucunda Batı Roma İmparatorluğu ile barış yapmıştır.
- Atilla’nın ölümünden sonra yerine geçen oğulları başarılı olamamışlar ve imparatorluk içindeki barbar kavimlerin isyanları sonucunda Avrupa Hun Devleti dağılmıştır.
GÖKTÜRK DEVLETİ (552 – 659)
- Batıya göç etmeyen ve Orta Asya’da yaşayan Oğuzların bir kısmı Avarların egemenliği altında idi. Bu Oğuz boyları, Bumin Kağan’ın başkanlığında 552 yılında ayaklanarak Avar Devleti’ne son vermişler ve Göktürk Devleti’ni kurmuşlardır.
- Tarihte, Türk adı ile kurulan ilk devlet olan Göktürklerin de başkenti Ötüken’dir.
- Bumin Kağan, devletin batı tarafının yönetimini kardeşi İstemi Yabgu’ya vermiştir.
- Akhun Devleti’ni yıkmışlar ve İpek Yolu’nun denetimini ele geçirmişlerdir. Daha sonra Bizans ile elçilik düzeyinde ilişki kurmuşlar ve Sasanileri zayıflatmışlardır. Sasanilerin zayıflaması, daha sonraki yıllarda Hz. Ömer devrinde Müslümanların İran’ı fethetmelerini kolaylaştırmıştır. Doğuda ise Çin’i baskı altında tutmuşlar; ama Çin’i işgal etmemişlerdir. Böylece geniş Çin topraklarında ve güçlü Çin kültürü içinde Türklerin yok olmasını önlemişlerdir. Veraset sistemi nedeni ile taht kavgalarına başlamışlar ve ülke Doğu ve Batı Göktürk Devleti olmak üzere ikiye ayrılmıştır (582). Önce Doğu (630) daha sonra Batı Göktürk Devleti (659) Çin egemenliğine girmiştir.
II. GÖKTÜRK (KUTLUK) DEVLETİ (681 – 745)
- Doğu Göktürk Devleti, 50 yıl kadar Çin egemenliğinde yaşadıktan sonra Kutluk (İlteriş) Kağan’ın başkanlığında ayaklanmışlar ve Ötüken’i başkent yaparak Kutluk Devleti’ni kurmuşlardır. Kutluk’un ölümünden sonra ülkede bir süre taht çekişmeleri olmuş ve Kutluk’un oğlu Bilge Kağan yönetimi ele geçirmiştir.
- Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve Veziri Tonyukuk ile isyanları bastırmış, ülkeye parlak bir dönem yaşatmış ve Çin’i vergiye bağlamıştır. Bilge Kağan’ın ölümü ile ülkede karışıklıklar çıkmış, Karluk, Basmil ve Uygur Türkleri’nin isyanları sonucu Kutluk Devleti yıkılmış ve yerine Uygur Devleti kurulmuştur (745).
- Göktürk Devleti’nden günümüze kalmış en önemli eser Orhun Kitabeleri’dir.
UYGUR DEVLETİ (745 – 840)
- Uygurların ilk hakanı Kutluk Bilge Kül Kağan’dır. Önce Ötüken’i daha sonra Ordu-Balık da denilen Karabalgasun’u başkent yapmışlardır.
- Yerleşik yaşam biçimini tümüyle benimseyen ilk Türk devletidir.
- Bögü Tarkan zamanında, Uygurlar Mani dinini benimsemişlerdir. Mani dini, Uygurların savaşçı özelliklerini zayıflatmış; ama bilim ve sanatta gelişme göstermelerini sağlamıştır.
- Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır (840).
- Uygurların bir kısmı Kansu’ya, bir kısmı ise Turfan’a göç ederek iki ayrı devlet kurmuşlarla Kansu ve Turfan Uygurları siyasi çatışmalardan uzak durmuşlar, Çin’le ticari ilişkilerini geliştirmişler, Buda dinini benimsemişler ve sonunda her ikisi de Moğol egemenliğine girmişlerdir. Moğolları kültürel açıdan etkileyen Uygurlar, XIV. yüzyılda Müslümanlığı benimsemişlerdir.
- Buda dinini benimseyen Turfan Uygurları ile Müslümanlığı kabul eden ilk Türk devleti olan Karahanlılar arasında din nedeniyle birçok savaş olmuştur. Genelde Türk devletleri arasındaki savaşlar, egemenlik mücadelesi şeklinde olurken ilk defa iki Türk devleti arasında din nedeniyle savaşlar yapılmıştır.
- Uygurlar, diğer Türk devletlerine göre daha ileri bir uygarlık düzeyine ulaşmışlar, taş üzerine yazılmış belgeler yerine kâğıt üzerine yazılmış belgeler bırakmışlar ve Çin’den aldıkları matbaa kullanmışlardır. Karabalasagun Yazıtı Uygurlara aittir.
- Bugün Uygurlar, Çin sınırları içinde bulunan Doğu Türkistan’da (Sincan Özerk Bölgesi’nde) yaşamaktadırlar.
AVARLAR
- yüzyılda Orta Asya’da devlet kuran Avarlar, 552 yılında Göktürkler tarafından yıkılınca batıya göç etmişlerdir.
- yüzyılda bugünkü Macaristan topraklarında büyük bir güç haline gelen Avarlar, Sasanilerle birlikte iki defa İstanbul’u kuşatmışlardır.
- Slav topluluklarının birbiriyle kaynaşıp bütünleşmesinde etkili olmuşlardır.
- Balkanlar’da ve Orta Avrupa’da iki yüz yıldan fazla egemenlik süren Avarlar, Franklar tarafından yıkılmışlardır (805).
BULGARLAR
- Oğuz Türklerinin bir boyu, Hun İmparatorluğu’nun dağılması ile Volga havzasına gelen boylarla birleşerek IV. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinde Bulgar Devleti’ni kurmuşlardır. Hazar Devleti’nin baskısı sonucu Tuna ve Volga Bulgarları diye İkiye ayrılmışlardır.
- Tuna Bulgarları, Tuna Nehri çevresine yerleşmişler ve şehirler kurmuşlardır. IX. yüzyılda Hıristiyanlığın Ortodoks mezhebini benimsemişlerdir. Slavlarla karışmışlar ve Slav kültürü içinde erimişlerdir.
- Volga (itil) Bulgarları, VII. yüzyılda tam bir devlet olmuşlardır. Kama Bulgarları olarak da bilinen Volga Bulgarları Müslümanlığı kabul etmişler ve daha sonra Moğollar tarafından yıkılmışlardır. Halen Kazan Türkleri ve Kazan Tatarları adıyla varlıklarını sürdürmektedirler.
MACARLAR
- Macarların ilk yurdu Ural dağları çevresiydi. Buraya Hakiki Macaristan deniyordu. V. yüzyıl sonlarında Sibir baskısı karşısında batıya çekilmişler ve bugünkü yurtlarına gelmişlerdir. IX. yüzyıl sonlarında burada bir devlet kurmuşlar ve 1000 yılında Hıristiyanlığın Katolik mezhebini benimsemişlerdir.
PEÇENEKLER
- Göktürk Devleti’ne bağlı olarak Aral Gölü çevresinde yaşayan Peçenekler, Oğuz boylarının batıya yönelmeleri üzerine IX. yüzyılda önce Karadeniz’in kuzeyine, daha sonra Tuna boylarına gelmişlerdir.
- Oymaklar halinde yaşayan Peçenekler bir devlet kuramamışlardır.
- Bizanslılar, Peçenekleri paralı asker olarak orduda kullanmışlardır.
- Peçenekler, Rusların Karadeniz’e inmelerini engellemiştir. Daha sonraki yıllarda, Bizans’ı Balkanlar’da tehdit eden ve uğraştıran Peçenekler, Türklerin Anadolu’yu işgalini kolaylaştırmışlardır.
- Bizanslılar, Kıpçakları kışkırtarak Peçenekler üzerine saldırtmışlar ve Peçenekler Balkanlar’da dağılıp yok olmuşlardır.
OĞUZLAR (UZLAR)
- Türklerin en büyük boylarından olan Oğuzlar, Hun ve Göktürk devletlerini kurmuşlardır.
- Oğuzların bir kolu ana koldan ayrılarak Hazar Denizi ve Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlar’a kadar gelmiştir. Bizans kaynaklarında Uz diye anılan bu kol, olumsuz iklim koşulları nedeniyle dağılmış ve daha sonra Macarlaşarak özelliklerini kaybetmiştir.
- Oğuzların asıl büyük kolu ise, X. yüzyılın sonların- da Hazar Denizi’nin güneyinden batıya doğru yönelmiş ve başta İran olmak üzere Ön Asya ülkelerine yerleşmiştir. Selçuklu ve Osmanlı devletlerini Oğuzların bu kolu kurmuştur.
KUMANLAR (KIPÇAKLAR)
- yüzyılın sonlarında Karadeniz’in kuzeyinde bir devlet kuran Kumanlar, Slavlarla savaşmış ve Bizans’la anlaşarak Peçenekleri yenilgiye uğratmışlardır.
- Oğuzlarla mücadeleleri Dede Korkut Hikâyelerine konu olan Kıpçakları Moğollar yıkmışlardır.
NOT: Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa’ya göç eden Türk boyları bir süre sonra kimliklerini kaybetmişlerdir.
İSKİTLER (SAKALAR)
- Hazar Denizi ile Tanrı Dağları arasında yaşayan İskitler, M.Ö. VII. yüzyılda Ural Dağlarını aşarak Tuna’ya kadar olan toprakları ele geçirmişlerdir. Kabileler halinde yaşayan İskitlerde eski Türk bozkır devlet yapısı görülür. Devlet, birçok boyun oluşturduğu bir federasyondur.
- Ailede kadına önem vermişlerdir. Amazon Efsanesi İskit-Yunan ilişkileri sonucunda ortaya çıkmıştır. Alp Er Tunga Efsanesi İskitlere aittir.
- İskit mezarlarında, altın ve diğer değerli madenlerden yapılmış ve ustaca işlenmiş eşyalar bulunmuştur. Yunanlılara, altın ve gümüşten yapılmış süs eşyaları satmışlar, bu nedenle de bozkırların kuyumcuları olarak tanınmışlardır.
HAZARLAR
- Göktürklerin mensup olduğu Aşina sülalesini gelen Hazarlar, Volga ve Don nehirleri havzası Kafkaslarda bir devlet kurmuşlardır (630).
- Museviliği benimsemişler ve İslamiyet’i yaymak isteyen Araplarla savaşmışlardır.
- Bugün Hazar Denizi’nin adı bu Türk devletindi kalmıştır.
AKHUNLAR (EFTALİTLER)
- Hun İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Çin egemenliğine girmek istemeyen Hunların Batı Türkistan’a gelen kolu tarafından V. yüzyılın ortalarında kurmuşlardır.
- Sınırları Kuzey Hindistan’a kadar genişleyen hunlar, Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.
SİBİRLER (SABARLAR)
- Önceleri Hun İmparatorluğu’na bağlı olarak Tan! Dağları’nın doğusundaki bölgede yaşayan Sibirler, daha sonra çeşitli boyların baskısı sonucu göç ederek Kuzey Kafkasya’ya yerleşmişlerdir. Avar baskısı sonucu VI. yüzyıl ortalarında güçlerini kaybetmişlerdir. Hazar Devleti’nin asıl topluluğun Sibirler oluşturmuşlardır.
- “Sibirya” adı, Sibirler’den gelmektedir.
TÜRGİŞ DEVLETİ
- ve II. Göktürk Devletleri döneminde Göktürk egemenliğinde yaşamışlardır. Göktürklerin yıkılması üzerine VII. yüzyılda bağımsızlıklarını kazanmışlar ve Balasagan’u başkent yapmışlarda,
- Türgişler, Emevilerle savaşmışlar ve Orta Asya Türklerinin Araplaşmasına engel olmuşlardır.
- Karluklar tarafından yıkılmışlardır.
KARLUKLAR
- Göktürk Devleti’nin yıkılmasında rol oynamışlardır. Talas Savaşı’nda Müslüman Araplara yardım etmişler ve Arapların savaşı kazanmalarını sağlamışlardır.
- Daha çok yerleşik bir yaşam sürdürmüşler ve Müslümanlığı benimseyeni Türk topluluğu olmuşlardır
KIRGIZLAR
- Önce Hun, daha sonra Göktürk ve Uygurların egemenliğinde yaşamışlardır. 840’ta Uygur Devleti’ni yıkarak Ötüken’e yerleşmişlerdir. 80 yıl kadar bağımsız yaşadıktan sonra Karahıtaylar tarafından Ötüken’den çıkarılmışlar bir süre Karahanlıların, daha sonra da Moğolların egemenliğine girmişlerdir.
- Moğol egemenliğine giren ilk Türk boyu Kırgızlardır.
- Günümüze kadar Orta Asya’da egemenliğini sürdüren Kırgızlardan günümüze kalan en önemli eserler, Manas Destanı ve Yenisey Anıtları’dır.