Gülşah Ak, “Didem Madak ve Kadın” adlı incelemesiyle Edebiyat Daima’da.
Gülşah Ak | Didem Madak ve Kadın
Kadın, birçok şairin işlediği konulardandır. Kimi şairler kadını aşk, sevda gibi konularla birlikte işler, kimisi ise şiirinin başköşesine oturtarak, her türlü kadınsal durumu şiirinin asıl sorunsalı hâline getirir. Kadının tarihsel süreçteki egemenlik alanına bakacak olursak kadın, yüzyıllarca erkeğe göre geri planda kalmıştır. Erkek ise edebiyatın ve tarihin her daim öznesi durumundadır. İlk uygarlıklardan günümüze kadar çeşitli tarihsel süreçlerde rol alan kadının -sosyal ve politik alanda erkeğin arka plandaki gücü olsa da- kendi adını duyurması neredeyse imkânsız olmuştur.
Başkasının Egemenlik Alanında Var Olmaya Çalışmak
Kadın, XVI. yüzyılın sonları, XVII. yüzyılın başlarında erkeklere karşı egemenlik kurma savaşı vermeye başlamıştır. Feminizm düşüncenin ortaya çıkması da bu dönemlere denk gelir. Bu çağda toplu kadın eylemlerine de rastlanılır. Hizmetçiler ve esnaf kadınlar eşitlikçi bir uygulama talebinde bulunurlar. XVIII. yüzyılda evde oturan burjuva kadınları, üst sınıf kadınları gibi salon toplantıları yapmaya başlar. Bu toplantılarda entelektüel sohbetler yapılır. Sosyal, politik, sanatsal olayları kadınlar buradan takip etme imkânı bulur. Kadınların kendilerini geliştirdikleri bu salonlar, ilk feminist düşüncenin oluşması ve şekillenmesi açısından çok önemlidir. (Sevim, 2005:29-31)
Erkekler tarafından zaman zaman küçümsenen ve eleştirilen kadınlar, yüzyıllarca yazma konusunda cesaretli davranamamışlardır. Erkeğin hâkimiyet sürdüğü bir dünya olduğu için yazmak, sanki kadınları gülünç duruma düşüren bir eylemdir. Kadın bu dünyanın bir parçası olamazmış gibidir sanki. İşte kadın XVIII. yüzyılda bu dışlanmışlığa bir son verme noktasına gelir ve yazın dünyasında aktif olmaya başlar. Orta sınıf kadınları da yüksek sınıf kadınları gibi yazmaya başlamıştır.
XIX. yüzyılda yazılan eserlerin büyük çoğunluğunu şiir değil de roman oluşturur. Virginia Woolf, bu durumu orta sınıfın maddi açıdan çok iyi şartlarda olmamasına bağlar. Çünkü kadının kendine ait bir odası yoktur. Yazarken sürekli bir bölünme ile karşı karşıya kalır. Bu yüzden dikkat gerektiren şeyler yazmaktansa, düz yazıya yakın eserler oluşturmak daha kolaydır. Woolf, yazın dünyasında erkek egemen anlayışın son bulması için, kadınların maddi anlamda kendilerine yetecek duruma gelmelerini önerir. Para kazanmak özgürlüğün kapısını açan bir kilittir. Kadın böylelikle rahat bir ortamda yazma imkânı bulabilir. Yazma ise onu daha da özgürleştirir. (Woolf, 2013:23-73)
Özgürleşme ve yazma güdüsü Türk edebiyatında da birçok kadın kalemi dürtmüştür. Didem Madak, Gülten Akın, Nilgün Marmara, Lale Müldür gibi şairler yazdıklarıyla edebiyat dünyasındaki yerlerini almışlardır. Didem Madak, 90’lardan 2000’lere kadar en bilinen şairlerden biri olmayı başarmıştır. Edebiyat sahasındaki eril gücü kırma adına özgürlükçü bir tavır takınmıştır. Yazdıklarıyla toplumun erkek-kadın yazar ayrımına gittiği cinsiyetçi algıyı kırmaya çalışmış bir şairdir o.
Didem Madak: Cinsiyet Algısı ve Kadın
Kadının toplumdaki yerini sosyal bir yapılanma olan toplumsal cinsiyet algısı belirler. Cinsiyet, kadın ve erkeğin biyolojik farklılıklarını işaret eder. Toplumsal cinsiyet ise toplumun bu cinsiyetler üzerine kültürel görüşlerine, inançlarını ve beklentilerini yüklemesi ile oluşan bir algıdır. Erkeğe ve kadına dayatılan roller toplumun beklentisi ile yakından ilgilidir. Bu beklenti, kadının ve erkeğin yapabileceklerini sınırlandırır. Kadın, erkek egemen toplum içerisinde bir saldırıya ve baskıya maruz kalır. Tüm bu baskıların arasından Didem Madak gibi şairler güneş gibi doğar. Onun şiiri incelendiğinde Madak’ın sanat algısının edebiyatın eril diline karşı çıktığı söylenebilir. O, toplumun “kadından yazar, şair olmaz!” anlayışını sekteye uğratan bir kuşağın parçası olmuştur.
Aile Rolü İçinde Kadın ve Baba
Aile her toplum için önemlidir. Edebiyatçıların da aileden etkilenmemesi düşünülemez. Didem Madak da şiirlerinde aileye dair imgeler kullanır. “Annemle İlgili Şeyler” adlı şiirine baktığımızda “baba” figürü dikkat çeker. Annesinin bir erkeğin ilgisizliğinden, baskısından, sevgisizliğinden mustarip bir kadın olduğuna dikkat çeker.
“Yaşasaydın, hayatının ortasına
Güller yığan bir adam olsun isterdim babam.”
(Grapon Kâğıtları, s. 18)
Şair toplumsal bir kadın sorununa parmak basmıştır. Şiirin son dizelerinde, ölen her kadın için bir şiir yazdığını söyler. Kadınların ölüm sebeplerinin ne olduğuna değinmez, ancak bu dizeler bizi Türkiye’deki kadın ölümlerinin fazla olmasıyla bir bağlantı kurma noktasına götürür.
Madak’ın şiirlerinde baskıcı baba profiliyle karşılaşmak mümkündür. Buradan yola çıkarak erkek egemen algının eleştirisini yapmıştır. Madak, babasının da toplumdaki birçok erkek gibi kadınlar üzerinde belirgin bir şekilde söz sahibi olma çabasındadır. Madak’ın mısralarına bakıldığında “erkek” imgesinden kaçışın, onun için kurtuluş gibi olduğu görülür. Kendini bir erkekten ne kadar uzak tutarsa o kadar mutlu olacağını düşünür.
“Mavi kareli gömleğiyle hatırladıkça babamı
Kırpıp kırpıp fotoğrafları, döküyorum başımdan aşağı
Sanırım ben assolist oldu maviş anne
Şimdi mutluyum
Geçmişini mi yok ettin kızım diye soran
Bir babadan kurtuluşunu kutluyorum
Babama söyle, o gelmesin maviş anne”
(Grapon Kağıtları, s. 21)
Babadan kurtuluşun Madak için sembolik bir önemi vardır zira bu, onun için eril bir otoriteden kurtuluştur. Yani özgürlüğün kapılarını açan bir durumdur. Aslında Madak bizi babanın tavrı ile toplumdaki diğer erkeklerin rolü arasında bir bağlantı kurmaya iter. Babanın fotoğraflarda bile yer almasını istememesi, erkeğin kendi gücünü kadın üzerinde hissettirmesinin bir sonucudur. Erkeğin elinde tuttuğu ve çocukluktan beri tanıdığı ayrıcalık, insan olma eğilimi ile erkeklik arasındaki yazgının benzerliğidir. Kadın gibi varlığı parçalara bölünmediğinden, insan olabilmek için erkekliğinden vazgeçmek zorunda değildir. Ancak kadının kendini hem bir nesne hem de bir av hâline getirmesi, üstün bir varlık olma hakkından vazgeçmesi demektir. Erkeğin boyunduruğundan kurtulmuş bir kadının durumundaki çelişki böyledir. Bu durumda kadının kadınlığından vazgeçmesi, insani yönünün de sakatlanması anlamına gelir. (Beauvoir, 1981:132-133)
Güçle Var Olmak ya da Tek Başına Kalmak
Varoluşçu feministler, kadının biyolojik olarak erkekten güçsüz olduğunu kabul ettiklerini ifade ederler. Önemli olan şey, erkeklerin bu gücü kadınlar üzerinde kullanmaya kalkışmamasıdır. Bu farklılıklara sırtını dayayarak, kadın ve erkek arasında uçurum oluşturmaya karşıdır. Varoluşçu feminizmin kurucusu olan Simone de Beauvoir, kadının dünya üzerindeki konumunu belirlemede, sadece bunun göz önünde bulundurulmasının yanlışlığından bahseder. Erkeğin “kendi” olarak değerlendirilirken, kadının “başkası” olarak değerlendirilmesine karşı çıkarak, psikolojik, ontolojik, biyolojik unsurlar ışığında değerlendirilmesi gerektiğini savunur. Böylelikle kadın, kendi varoluşsal serüveni içerisinde ele alınmış olur. (Sevim, 2005:72-73)
“Fazla vaktim kalmadı
Artık ifadem alınmalı.
Asaletim de sizin olsun baylar, rezaletim de!
Beni bir sutyen lastiği ile asın.”
(Grapon Kâğıtları, s. 38)
Didem Madak erkek egemenliğinin kadını sınırlandıran bir hâl almasını eleştirir. Toplumsal cinsiyet algısı, kadın üzerinde büyük bir baskı oluşturur. Madak’ın ise buna itirazı vardır. Kadının cinsel obje, erkeğe hizmet eden bir köle gibi geri plana atılan bir varlık olarak görülmesine itiraz eder. Böylelikle ataerkil düzende kadının kimliksizlik sorunu ortaya çıkar. Bu bağlamda Madak’ın şiirleri, toplum içerisinde karmaşalara, baskıya, şiddete maruz kalan birçok kimlikten kadının sesi olmaya çalışmıştır.
“On dört yaşındaydı ruhum bayım
Bir mermer masanın soğukluğunda yaşlandı.
Protez bacaklar taktılar okuma ince ve beyaz
Gıcırdaya gıcırdaya dolaştım şehri.
Protez bacaklarıma bile Islık çaldılar”
(Garpon Kâğıtları, s. 49)
Şiirde, daha çocuk yaştayken bile kadınların karşılaştığı zorluklar anlatılmaya çalışılmıştır. Cinsel saldırıya meyilli erkek gücü eleştirilmiştir. Şair, kadınların çok rastlanılan problemlerine değinerek, yaşanılan şiddetin çeşitli boyutlarını göstermeye çalışmıştır. Erkeklerin bir kadının protez bacaklarına bile ıslık çalması, kadının bir objeye dönüştüğünün ispatıdır. Kadın, erkek için zamanla yalnızca doğurganlığın sembolü ya da bir erkeğin cinsel arzularını karşılayan bir nesne olmuştur. Kadının toplumsal rolünün ve yerinin daralması kadın hareketlerinin ortaya çıkmasının başlıca sebebidir.
Yalnızlığın Derinden Gelen Sesi
Didem Madak’ın kendi iç dünyasını yansıttığı birçok şiirinde, yalnızlık ve sıkışmışlık havası hâkimdir. Kadının kendi dünyasında sıkışmışlığı ve iç sıkıntılarını yansıtmıştır. Şiirlerinde, toplumun kadın üzerindeki egemenlik kaygısının izleri görülür:
“Eski bir şiirsin sen, unutulursun, unutma
Dekolten fazla kaçmasın aman,
Ayıplar sonra Anadolu yakanı kapa”
(Ah’lar Ağacı, s. 71)
Bireye bakışın sığ olduğuna, bilhassa kadının sık sık toplumun ayıplamasına maruz kaldığına gönderme yapmıştır. Yalnızlık, sıkılmışlık ve hayata yorgun bakış, onun şiirlerinde en göze çarpan meseleler hâline gelmiştir. Kadın, erkek egemen toplumun ezilen, ayıplanan tarafıdır. Hatta şair, bu toplumda kadın olmanın zorluğunu dile getirirken yaşlanmaya karşı bir sempati duyduğundan da bahseder. Çünkü ancak yaşlandığında toplumun baskısından biraz olsun kurtulacaktır. (*)
“Paragraf Başı” şiirine baktığımız zaman başka şiirlerinde de olduğu gibi “cadı” ifadesini sıkça kullandığını görürüz.
“Kanalizasyondan fırlar bir cadı,
Başını engizisyona çarpar.
Ölürüz belki ikimiz de ucuz bir aşk romanının sonunda.”
(Ah’lar Ağacı, s. 69)
Buradan hareketle Avrupa’nın kanlı katliamlarından olan cadı avına gidilebilir. Cadı avı 13. yüzyıl dan 18. yüzyıla kadar süren katliamlar silsilesidir. Kadın türlü bahanelerden ötürü dışlanmış, lanetlenmiş, öldürülmüştür. Madak’ın kullandığı cadı arketipi, olumlu ve olumsuz çağrışımlar yapmaktadır. “Cadı” kelimesine ilk olarak rastlandığı şiir de “Paragraf Başı” şiiridir. Buradaki cadı arketipi; başı engizisyona çarpan, cadı avı sürecinde yok edilen bir kadını simgeler adeta. (**)
Pulbiber Mahallesi’nde de sıkça cadı olma isteğini dile getirmiştir. Buradaki imgesel söylem olumsuz bir etki uyandırmaz. Cadı olmak gücü elinde bulundurmakla paraleldir. Yani cadı olmayı, gücünün yetmediği yazgısını değiştirmenin tek yolu olarak görmüştür. Annesini geri getirmenin, çocukluğuna kavuşmanın, caddeleri yürütmenin onun cadı olmasıyla mümkün olacağını düşünür. Cadı olma isteği, ezilen kadının eril güce karşı savaşının başlangıç noktasıdır. Bu doğrultuda toplumda hâkimiyeti, kadın gücünün ele geçirmesi yönünde bir imaj çizmeye çalışır.
Kısaca özetleyecek olursak Didem Madak, şiirlerinde farklı kimliklerdeki kadınlara yer vererek, kadın problemlerini anlatmaya ve erkek egemen düzene başkaldırmaya çalışmıştır. Özellikle yazın dünyasının eril diline karşı bir duruş sergilemiştir. Şiirlerinde kimi zaman bir kadının sırf kadın olduğu için önüne konulan engelleri dile getirmiş, kimi zamansa bu engelleri aşmak için çeşitli girişimlerde bulunan cesur bir kadını anlatmıştır. Didem Madak şiir ve edebiyat aşkını kadınların gayet iyi bildiğini çok iyi hissettirir. Onun şiiri, adeta “SİZ AŞKTAN N’ANLARSINIZ BAYIM?” diye bangır bangır bağıran bir şiirdir.
KAYNAKLAR VE NOTLAR
Ayşe Sevim. (2005). Feminizm. Adam Yay., İstanbul
Virginia Woolf. (2013). Kendine Ait Bir Oda. Suğra Öncü (Çev.), İletişim Yay., İstanbul, s. 73.
Simone de Beauvoir. (1981). Kadın Bağımsızlığa Doğru. Bertan Onaran (Çev.), Payel Yay., İstanbul, s. 132-133.
* “Niçin şiir yazmaya başladığımı düşündüğümde şunu fark ettim: O dönem şiir bana, herkesten ve her şeyden çok özgürlük vaat ediyordu. Yaşlanmak da benim için bir özgürlük vaadi aslında. Bu yüzden eteklerinin ucundan sarkan paçalı donlarına aldırmadan, örtmeden – gizlemeden dolmuşa binmeye çalışan, önüne gelen erkeğe yardım etmesi için elini uzatan yaşlı teyzelerin durumu bana çok büyüleyici gelmiştir hep. Yaşlı bir kadın hayatının bir dönemini kadın olarak geçirmiştir, ama artık tam bir kadın değildir. Yani bir kadın gibi kendini gizlemek, korumak zorunluluğu yoktur. Yaşlandığım vakit, şiirimin değişebileceğini düşünüyorum. Gecenin bir vakti kimsenin ilgisini çekmeden bir meyhaneye oturup, herkesin suratını inceleyebilirim o zaman. En fazla, bu buruşuk suratlı kadının niye kendilerini inceleyip durduğunu düşünürler. Sonra çok içip masada sızmama yakın, heyy kocakarı, derler bana, kapatıyoruz, hadi evine git. Genç bir kadın için tam bir yalnızlık mümkün olmuyor aslında. Eskiden cebimde bir falçata taşırdım mesela. Gecenin üçünde hiç korkmadan, arkamdaki ayak seslerini kollamadan, sokaklarda yalnız dolaşabilmek benim şiirime çok şey katabilir gibi geliyor. Yaşlanınca daha rahat ederim diye düşünüp, yaşlanma etkilerini geciktirici krem kullanmıyorum.” [Müjde Bilir. (2002). Didem Madak’la Söyleşi, Varlık (Varlık Kitap Eki), Ekim, Sayı: 1141, s. 2-3.]
** 12. yy.’da başlayıp 15. yy.’da doruğa ulaşan ve 18. yy.’da varlığını sürdüren büyücü avı kuşkusuz ortaçağdaki en büyük katliam olmuştur. Bu dönemde pek çok kadın cadılıkla suçlanarak yakılıyordu. Büyücüler, erkeklerin cinsel gücüne, kadınların doğurganlığına saldırmak ve imanı yok etmekle suçlanıyorlardı. Pratikte ise bir kadının cadılıkla suçlanması için herhangi bir sebep yeterliydi. Meselâ doğum esnasında anneyi kurtarmak için bebeği feda eden ebeler doğurganlığa saldırdıkları için, menopoza giren yaşlı kadınlar kanlarını içlerinde sakladıklarına inanıldığı için, bekâr yaşayan kadınlar (yeniden evlenmeyen dullar, hiç evlenmemiş ya da ayrı yaşayanlar), erkekler olmadan yaşayabildikleri için cadılıkla itham olunuyorlardı. [Ayşe Sevim. (2005). Feminizm. Adam Yay., İstanbul, s. 25.]