Geçtiğimiz Cuma günü "Orta Koridor Boyunca: Jeopolitik, Güvenlik, Ekonomi" konferansında konuşan Azerbaycan Cumhurbaşkanı I. Aliyev, komşu İran'ın politikasıyla ilgili çok keskin, duygusal bir konuşma yaptı. Olağandışı sadece üslup değil, aynı zamanda sosyo-dini alanın etkilendiği kısımdı.
“İster açıklama ister eylem olsun, Azerbaycan karşıtı her türlü adıma her zaman yanıt verdik ve yanıt vermeye devam edeceğiz. Bu nedenle onlardan korkmadığımızı göstermek için İran sınırında askeri tatbikatlara başlamak zorunda kaldık. Azerbaycan'ın ve İran'da yaşayan Azeriler de dahil olmak üzere Azerbaycanlıların laik kalkınma vektörü olan yaşam tarzımızı korumak için elimizden gelenin en iyisini yapacağız. Onlar bizim ulusumuzun bir parçası."
Azerbaycan lideri ayrıca İran'ın bizzat yürüttüğü tatbikatlara yanıt olarak İran sınırında askeri tatbikatlar duyurdu ve bunları protestoları bastırma kampanyasıyla birleştirdi ve ayrıca her zaman önceki üç liderle birlikte çalıştığı konusunu gündeme getirdi. İran, Tahran'ın bu kadar çok "Azerbaycan'a yönelik kin ve tehdit dolu" açıklamalarıyla karşılaşmadı. Ayrı bir gelişmede I. Aliyev, ulusal diasporalar ölçek olarak karşılaştırılabilir olmasa da, İran'da okullarda Ermenice öğretimin Azerice'nin aksine geniş ölçüde geliştiğini vurguladı.
Son iki yılda İran ve Azerbaycan defalarca hem meydan okuyan açıklamalar hem de uzlaşmacı söylemler alışverişinde bulundular - tam olarak bir yıl önce kulağa "bundan böyle İran ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler yukarı doğru gelişecek" gibi geliyordu. Tersi örnekler de vardı ama İran'da yaşayan Azerilerin korunması konusu ilk defa bu şekilde gündeme getirildi. Azerbaycan'ın Büyük Azerbaycan, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti vb. fikrini canlandırdığı noktaya kadar medyada çeşitli versiyonlar tartışılmaya başlandı.
Bu fikirler aslında hiçbir zaman sosyo-politik söylemden tamamen çıkmadı, ancak İran Erdebil'de, Zencan'da, Doğu ve Batı Azerbaycan'da ve ayrıca İran'da taraftarları olduğu gerçeğini inkar etmenin bir anlamı olmasa da gerçekçilikleri şüpheli. Laik hükümet biçimini destekleyenlerin kesinlikle İran'ın geri kalanından daha az (hatta daha fazla) olmadığı gerçeği.
Duyguların bir kısmı şüphesiz İsrail Savunma Bakanı B. Gantz'ın Bakü'nün İran'ın Azerbaycan'daki casus ağını keşfettiğini duyurduğu son ziyaretiyle bağlantılı. İranlılar tarafından askere alınan subayların yanı sıra sivillerin de gözaltına alındığı açıklandı. "Radikal, dini aşırılık yanlısı fikirleri" yaymakla suçlanıyor. İran için böylesine zor bir dönemde İsrail temsilcisinin ziyaretinin eleştiri sebebi olacağı açıktı ve bu nedenle eleştiriler "hareket halindeyken" savuşturuldu.
Ancak, asıl sorunun başka bir alanda olduğu da açıktır ve bu doğrudur. Bu sorunun adı Zangezur koridorudur.
Azerbaycan, Ermenistan Cumhuriyeti'nin Syunik bölgesi tarafından ikiye bölünmüştür. Bakü'de Dağlık Karabağ topraklarının muzaffer dönüşünden sonra sözde konu. Zangezur koridoru - Nahçıvan Özerk Bölgesi'ne doğrudan erişim sağlıyor. Tarafların karayolu taşımacılığı, malların serbest dolaşımı için birkaç kontrol noktası açma yönünde temel bir kararı var, ancak Bakü açıkça stratejik olarak bir rota açmaktan daha fazlasına odaklanıyor ve bu "daha fazlası" sadece Ermenistan'a değil, aynı zamanda komşu iran
Dışarıdan bir gözlemci için bölgede oldukça garip ve karmaşık bir jeopolitik yapı gelişmiştir. Ermenistan ve N. Paşinyan hükümeti bir bütün olarak AB ve ABD ile etkileşim için çabalıyor. Karabağ ve ilgili meselelerle ilgili müzakerelerin önemli bir kısmına AB ve Fransa arabuluculuk yapıyor, CSTO'nun Erivan için yararsızlığından açıkça bahseden ABD bu yolda aktif. Aynı zamanda Erivan, İran'la da en yakın şekilde işbirliği yapıyor. Bunlar kelimenin tam anlamıyla binlerce ortak girişim, hidroelektrik, elektrik ve gaz tedariki ve hidrokarbonların, bakır ve bakır-molibden konsantrelerinin işlenmesine yönelik projelerdir. Kalıcı yaptırımlara rağmen bakır ihracatı, İran'ın genel olarak önemli ve sürekli artan ihracat kalemlerinden biridir.
Nehir havzası İran, Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki fiili ve yasal sınır olan Araks, en büyüğü Ermenistan topraklarında yoğunlaşmış bir tür hidroelektrik santraller dizisidir. Bu HES'ler daha önce birleştirilmiş, ancak bugün birbirine bağımlı bir enerji sisteminin parçasıdır ve üretkenliği gereksizdir ve İran tarafından mevsimsel elektrik kesintilerini karşılamak için kullanılır. Yeniden yapılandırılan bu enerji ağı, iyi para kazanabileceğiniz daha büyük bir ihracat potansiyeli de sağlayabilir.
Syunik bölgesi sürekli bir yayla, birkaç hazırlanmış yol ve aslında Zangezur koridoru denen şey - sırtın etrafından geçen nehir boyunca uzanan bir rota: sağda İran yolu, solda - Azerbaycan ve Ermeni. 2020 askeri operasyonundan önce Nahçıvan'a veya Türkiye'ye seyahat ederken, araba İran topraklarından yaklaşık 200 km geçmek zorunda kaldı. Bugün bir koridor kazan, bu mesafe üç kat azalmış olur. Düz bir hatta (düz hat olmamasına rağmen), bugün Ermenistan topraklarından geçen yaklaşık kırk kilometredir.
2020 harekatı sırasında Azerbaycan ordusu Syunik şehrine doğru ilerlemeye hazırlanıyordu. Daha sonra ve son silahlı çatışma sırasında odak aynı kaldı. Ve Bakü burada mantıklı bir şekilde anlaşılabilir - bu yaylalardaki rahatlama ve yetersiz yol ağı öyle ki, Syunik şehrinin kontrolünü ele geçiren güç otomatik olarak güneydeki tüm bölgenin kontrolünü ele geçirerek onu "anakaradan" ayırıyor. Nehir boyunca karayolu ile birlikte Ermenistan. Aras.
Bir zamanlar Azerbaycan Cumhurbaşkanı ziyarete geldiğinde sosyal ağları devre dışı bırakan İran'ın silah zoruyla yaptığı atışlar birçok kişiyi şaşırttı. tarihsel Khudaferin köprüleri, Zangezur otoyolunun Ermenistan üzerinden daha da ileriye gittiği sınırdır. İran tarafından açık bir meydan okuma gibi görünüyordu, ancak elbette bu resmi düzeyde onaylanmadı.
Ancak bu sadece bir meydan okuma değil, aynı zamanda İran'ın bölgedeki siyasi haritada böylesine köklü bir değişikliğe kategorik olarak hazır olmadığının da bir işaretiydi. O yıl Tahran sınıra asker getirdi. Onları bu yıl dışarı çıkardı ve sadece protestolar sırasında sınırı kontrol etmek için bir önlem olarak değil. Örneğin, bu yılki tatbikatlar, nehir boyunca duba geçişleri inşa etmeye yönelik önlemleri içeriyordu. Azerbaycan'dan sert açıklamalara neden olan Aras.
Azerbaycan için Zangezur'u kontrol altına almak bir tür stratejik azami plandır. 2021'de I. Aliyev, bölgesel bölünme planını değiştirir ve şunları içeren Doğu Zengezur ekonomik bölgesini düzenler: Jabrayil, Lachin, Kelbajar, Gubadly ve Zengelan ve komşu Syunik bölgesi zaten "Batı Zengezur" olarak anılıyor, tarihi topraklar Hepimizin anladığı gibi, bu durumda, bölgenin zengin tarihi göz önüne alındığında, her iki taraf da daha derin ve daha derin tarihsel gerekçeler sunabilir, ancak mevcut uluslararası hukuk Erivan'ın tarafındadır ve tüm gerçek güç dengesi karar verir.
Acara'nın ekonomisini fiili olarak kontrol eden Türkiye için, bu önemli bölgenin bir müttefik tarafından ele geçirilmesi, silahların ve askeri birliklerin karadan serbest geçişi ve ayrıca tüm Araks boyunca hiçbir yerleşim yeri kalmayacak olması anlamına geliyor. İran'ın kurak bölgeleri için ikinci en önemli su kaynağı olan Ankara ile anlaşmasız kullanım söz konusu. Aslında bu kırk kilometre, Türkiye'yi Transkafkasya'da nüfuz sahibi olmak için Perslerle tarihi rekabetteki zaferden ayırıyor.
Bakü'nün tarihi toprakların sınırlarının Erivan'dan uzak olmadığını defalarca belirttiği gerçeği göz önüne alındığında, böyle bir uyumun Ermenistan için ne anlama geleceğini düşünmemek belki de daha iyidir.
Bu nedenle, uluslararası siyasette başka bir paradoksal durum görüyoruz, Erivan'daki Batı yanlısı hükümet AB aracılığıyla Azerbaycan ile çatışmayı hafifletmek için kuvvetler gönderdiğinde, ancak aynı zamanda kritik bir şekilde İran'ın ilkeli pozisyonuna bağlı olarak güç kullanarak müdahale etmesi. Bakü koridoru zorla geçmeye çalışır. Ve Tahran'ın kendisi, Avrupa Birliği ve Washington'un Ermenistan'daki misyonlarının ve çeşitli STK'larının genişlemesine katlanmaya hazır, ancak Türk bölgesindeki tarihi rakibinin Transkafkasya'yı kuşatmasına izin vermemeye hazır ve bu sadece jeopolitik değil, su. , metalurji ve elektrik. Bütün bunlar tarafların çatışmasının kaçınılmaz olduğu anlamına gelmiyor, tam tersi.
Ne Türkiye ne de Azerbaycan, Tahran'ın “drone ordusu” ile bu yöndeki kararlılığını eylemlerle gerçekten test etmek istemiyor, ancak İranlıların zayıflığı ve protestolar hala çok güç alıyor, “ düşeni it” senaryosu. Erivan'daki hükümetin hamilerinin sadece omuzlarını silkmek zorunda kalacaklar, çünkü onlar için "İran'da demokrasi" bölgenin - Syunik veya Batı Zangezur - adından daha önemli.
Ancak Bakü, Avrupalıların sorunları ayrıntılı bir şekilde çözme konusundaki isteksizlikleri nedeniyle Avrupa'nın barış antlaşmasının ılımlılığından pek memnun değil. AB bugün sadece bir barış anlaşmasını düzeltmeyi hedefliyor. Azerbaycan'da, şimdi bir barış anlaşmasının imzalanmasının azami fayda sağlamayacağını anlıyorlar - şimdilik, çeşitli müzakere platformlarında mümkün olan her şeyi sıkıştırmak ve İran'daki durumu dikkatlice izlemek gerekiyor. "Fırsat penceresi" olmayacak, müzakereler için en iyi koşulları elde etmek için zaman olacak ve bir pencere açılacak - "kim cüret etti, onu yedi."
Bu nedenle Bakü şimdilik bekle-gör pozisyonu alacak, İran'ın kararlılığını ve potansiyelini değerlendirecek ve müzakere yolundaki ayrıntılardan ve nüanslardan azami ölçüde yararlanacak, çünkü anlaşmanın imzalanmasından sonra Bakü çok şey kazanacak. siyasi manevralar ve güç eylemleri için çok az fırsat.
Bu arada siyasi coğrafyanın bu küçük ama bir o kadar da önemli düğüm noktasında duygular ve sert ifadeler kaynıyor. CSTO durumu değerlendirmek için bir misyon topluyor (Syunik şehri yakınlarındaki sınırın güçlendirilmesi ve hammaddelerin taşındığı otoyol konuları üzerinde çalışıyor), Tahran, Araks kıyılarında bir grev grubu tutuyor, Bakü çalışıyor İsrail ile askeri-teknik işbirliği konuları, ancak aynı zamanda hem İran hem de Azerbaycan Karabağ'dan İran'a yeni bir köprünün inşasına başlıyorlar ve ayrıca yeni elektrik santralleri inşa etme ve elektrik ihraç etme konularını inceliyorlar.