... konulu sunumlar: "CERN Türk Öğretmenler Programı Şubat 2014"— Sunum transkripti:
1 CERN Türk Öğretmenler Programı 23-27 Şubat 2014 ?Güncel sorunlar ve çözüm arayışıSezen Sekmen CERNCERN Türk Öğretmenler Programı Şubat 2014
2 Maddenin en küçük öğesi bulunmadan insan evreni asla anlayamaz. Plato
3 Büyük Patlama’dan sonra evrenimiz bir parçacık kadar küçüktü.
4 … ve evrenimizin gelişimi parçacıklar ve onların etkileşimiyle doğrudan bağlantılıdır.
5 Atomun içine yolculuk çekirdek Temel parçacık 1897 1911 1808 1918 (1932)1964Temel parçacık
6 Sonra tuhaf parçacıklar görünmeye başladı Pozitronlar (positif elektronlar)Muonlar (daha ağır elektronlarNötrinolar (yüksüz elektronlar)Çeşitli mezonlar (2 kuarktan oluşur) ve baryonlar (3 kuarktan oluşur)Ve bu tuhaf parçacıklar bize Standart Model’I getirdi.
7 Her parçacık için bir karşıparçacık STANDART MODEL temel parçacıklar ve etkileşimler hakkındaki bütün bilgimizi içeren bir kuramlar bütünüdür.ForcecarriersHer kuarktan 3 renk.Her parçacık için bir karşıparçacıkEtkileşimler kuvvet taşıyıcı parçacıklarla yönlendirilirlerToplamda 60 parçacık (ayrıca Higgs)Standart Model doğrudur, ancak eksikleri vardır.
8 Ya SM ile uyuşmayan beklenmedik bir gözlem yapacağız ve gözleme göre yeni bir kuram oluşturacağız… Ya da SMin eksiklerinden çıkıp yeni kuramlar bularak onların izlerini araştıracağız.
9 Bakış açımızı genişletmemiz gerekiyor. Standart Model doğrudur – doğruluğu deneylerce kanıtlandı. Ancak SM eksiktir. Açıklayamadığı şeyler vardır.Dünya düzdür.Dünya yuvarlaktır.Bakış açımızı genişletmemiz gerekiyor.Bu konuda Standart Model’in eksikleri bize yardımcı olacak!
10 SM eksikleri: Kütle sorunu Parçacıklara kütlesini veren nedir?Neden farklı parçacıklar farklı kütlelere sahiptirler?Çözüm:
11 SM eksikleri: Çeşni sorunu Neden herşeyi aynı, ancak sadece kütleleri farklı olan 3 parçacık ailesi vardır?
12 SM eksikleri: Neden kütleçekim kuvveti diğerlerinden farklıdır SM eksikleri: Neden kütleçekim kuvveti diğerlerinden farklıdır? Tüm kuvvetleri anlatacak olan birleşik tek kuram nedir?ElektromanyetikZayıfGüçlüKütleçekim
13 SM eksikleri: Madde-karşımadde asimetrisi Evrenin başlangıcında madde ve karşımadde eşit miktarlarda üretilmişlerdi. Fakat daha sonra maddenin karşımaddeye tercih edilmesini saplayan bir olay gerçeklesti. Sonra madde ve karşımadde birbirini yoketti. Geriye biraz madde kaldı.Neden?Kalan madde bizleri oluşturdu.
14 SM eksikleri: Karanlık madde ve karanlık enerji nedir SM eksikleri: Karanlık madde ve karanlık enerji nedir? Neden yapılmışlardır?Evrenin içeriği:%4 görünen madde%23 karanlık madde%73 karanlık enerji
15 SM eksikleri: Karanlık madde Karanlık maddenin varolduğuna dair dolaylı deneysel kanıta sahibiz, ancak karanlık maddenin doğasını henüz bilmiyoruz. Karanlık madde büyük ihtimalle parçacıklardan oluşmaktadır.
16 SM eksikleri: Karanlık enerji Karnlık enerji evrendeki vakumla bağlantılı bir enerji formudur. Evrende homojen olarak dağılmıştır ve evrenin genişlemesinden sorumludur.
17 Ne yapıyoruz?Standart Model’I kapsayan, ancak eksiklerine de tamamlayıcı çözümler öneren yeni fizik kuramları oluşturuyoruz.Bu kuramlar çoğunlukla yeni parçacıkların varlığını öngörüyor.Öngörülen parçacıkları LHC verilerinde arıyoruz.
18 Aday kuram: Süpersimetri Süpersimetri (SUSY) fermionlar ve bozonlar arasında – ya da madde ve kuvvet arasında bir simetridir. Yeni parçacıkların varlığını öngörür. Bilinen her SM parçacık için spini farklı ve daha ağır bir s(üper)parçacık bulunduğunu söyler.
19 Aday kuram: Ek boyutlar Uzayda 3ten fazla boyut olabilir. Ek boyutlar küçük ve kıvrılmış olabilirler. Bu tür boyutların varlığı parçacıkların etkileşimlerini değiştirebilir.Mesela ek boyutların içerisine girildiğinde kütleçekim kuvveti artar.
20 LHC’de yeni fizik arıyoruz… ama ufak bir sorun var:
21 Ne aradığımızı bilmiyoruz! LHC’de yeni fizik arıyoruz… ama ufak bir sorun var:Ne aradığımızı bilmiyoruz!
22 LHC’de yeni fizik nasıl ararız? Öncelikle SMnin baskın olduğu final durumlarda ölçümler yaparız veride SM öngörüsüne göre bir fark olup olmadığına bakarız. Şimdiye kadar fark görmedik.Yeni fizik kuramları arasından sevdiğimiz birini alırız.Aday kuramın genel karakteristiklerini belirleriz, ve bu karakteristikler arasında SMden ayırt edici olanları buluruz.LHC verilerı arasından bu karakteristiklere sahip olan olayları seçeriz.Seçimden kaç tane SM olay geçmiş olabileceğini hesaplarız.Hesaplanan SM miktarını seçilmiş verilerle karşılaştırırız ve fark çıksın diye umut ederiz.Eğer fark çıkarsa değişik kanallarda ölçüm yaparak yeni parçacığı tanımaya çalışırız.Eğer fark çıkmazsa veride fazlalık öngören yeni kuramları dıştalarız.
23 LHC’de ne kadar SM oluşur? Bunların yanısıra 107pb ile QCD ardalan var. QCD’de 2 ya da fazla jet oluşuyor.
25 RezonanslarEğer ağır bir parçacığın bozunduğu tüm parçacıkları detektörde gözleyebiliyorsak ağır parçacığı tanımlayabiliriz ve değişmez kütlesini hesaplayabiliriz (tıpkı Higgs’te olduğu gibi)SMÖ parçacıklardan birçoğu SM parçacıklara bozunur ve LHC’de varlıkları araştırılabilir. Önerilen parçacıklardan çoğu 2 kuarka ya da 2 gluona (yanı 2 jete) bozunur.LHC’de 2 jetlı olayları inceleyip 2 jet değişmez kütle dağılımında SM ile uyuşmazlık ararız.
26 Süpersimetri araştırmaları SUSY 100ün üzerinde serbest parametresi olan bir kuramdır. Çok farklı şekillerde ortaya çıkabilir: farklı süperparçacık kütleleri, farklı tesir kesitleri, farklı dallanma oranları…Böylece SUSY LHC’de çok çeşitli şekillerde görülebilir.Ağır sparçacıklar daha hafif sparçacıklara + SM parçacıklara bozunabilir ve çok miktarda ve çeşitlilikte parçacıklar görülebilir.Çok jetli, çok b kuarklı, çok t kuarklı, çok leptonlu final durumların herhangi birinde SUSY izlerine rastlayabiliriz.Klasik SUSYnin en belirgin özelliği ağır, bozunmayan, yüksüz ve detektörde gözlenemeyen parçacıklara sahip olmasıdır. Her SUSY olayında bu parçacıklardan mutlaka bulunur. Bu parçacıklar karanlık madde adayıdır.Görünmeyen parçacıkları görmeye çalışırız.
27 Kayıp dikey enerji (missing transverse energy) Bazı parçacıklar detektör ile etkileşmeden detektörden çıkarlar. Bu parçacıkların varlığını eksik enerjiden anlarız.Enerji/momentum korunumu yasasına göre ne kadar enerji/momentum ile başlamışsak sonuçta o kadar enerji/momentum görmemiz gerekir. Eğer denklik bozulmuşsa detektörden kaçan parçacıklar olduğunu anlarız.FAKAT – proton yönünde ne kadar enerji olduğunu bilemeyiz, çünkü etkileşimi gerçekleştiren kuark ve gluonlar proton enerjisinin sadece bir kısmını taşırlar.Ancak çarpışmaya dik düzlemde başlangıçta toplam E, p sıfırdır ve sonuçta da sıfır olması gerekir.Olayda gözlemlediğimiz tüm parçacıkların momentumlarından farkı hesaplayabiliriz:
28 Kayıp dikey enerji (missing transverse energy) FAKAT – kayıp enerji görmemiz mutlaka kaçak parçacık var demek değildir. Detektördeki ölçüm belirsizlikleri de kayıp enerjiye sebep olur.Biz de gerçek kayıp enerjiyi çakma kayıp enerjiden ayırt edecek yötemler buluruz.
29 Doğrudan karanlık madde aramak SUSY ya da diğer kuramlara göre LHCde doğrudan da karanlık madde üretebiliriz:
30 Doğrudan karanlık madde aramak SUSY ya da diğer kuramlara göre LHCde doğrudan da karanlık madde üretebiliriz:Bu görünmez olayı kuarktan ışınan bir gluon jeti ile görünür yapabiliriz.LHCde tek jetli olaylar fazlalığı görmek görünmez parçacıkların doğrudan oluştuğuna işaret edebilir.
31 Ağır, yüklü, uzun ömürlü parçacıklar Bazı kuramlar ağır, elektrik yüklü ve uzun ömürlü parçacıklar öngörür.Bu parçacıkar bozunmadan detektörden geçebilir, ve yüklü oldukları için muon odalarında görülebilirler.Parçacıklar ağır oldukları için ışık hızından düşük hızlarla yol alırlar.Muon detektöründeki saatleri kullanarak parçacığın geçiş hızını ölçebiliriz, ve momentum bilgisini de kullanarak parçacığın kütlesini hesaplarız.= c/v
36 …AMA yine de ilginç şeyler öğreniyoruz. Yeni fizik sinyalinin yokluğunu kullanarak hangi kuramların daha az olası olduğunu araştırıyoruz.Ve bu bilginin ışığında 14TeV için yeni analizler tasarlıyoruz.