Alevilik, şehirleşme sürecinde nasıl bir değişim geçiriyor? Kamil Fırat'ın Milliyet'te yayımlanan araştırmasına göre, geleneksel formlar çözülüyor, mesela dedelik kurumunun etkisi azalıyor. Geleneksel Alevilik kendisini "gerçek İslam" olarak nitelerken, şehirleşme ve eğitim sürecinde Aleviliği "yaşam biçimi" olarak tarif edenlerin oranı artıyor.
Geleneksel Alevilikte CHP'ye sadakat ağır basıyor; ama şehirleşme ve eğitim sürecinde bu da azalıyor.
Sosyoloji biliminin bir yasasıdır: Şehirleşme ve eğitim, hele de orta sınıflaşma süreci inançların ve kimliklerin geleneksel yorumunda değişmelere; yeni ve çeşitlenmiş anlayışlara yol açar.
Sünni İslamda da benzer bir sosyolojik değişim süreci yaşanıyor. Dolayısıyla, Sünniler ve Aleviler bugün birbirlerine eski (geleneksel) kalıplarla bakarlarsa, aktüel bir gerçeği değil, geleneksel bir tasavvuru görmüş olurlar.
Alevi yazar Reha Çamuroğlu'nun "Değişen Koşullarda Alevilik" adlı kitabı ile, Sünni ilahiyatçı Prof. Necdet Subaşı'nın "Alevi Modernleşmesi" adlı kitabı da benzer olguları tespit ediyor.
Aleviliğin geleneksel kültür kurumu tekke ve zâviyelerdi. Bunlar kapatıldı. Cemevlerinin açılması ve tanınması da geciktiği için, özünde tasavvuf bulunan geleneksel Alevilik kurumsuz kaldı, bu da geleneğin işlenerek yeni nesillere iletilmesinde zaaf yarattı.
Alevi dönüşümünün çok sert ve sancılı olmasının, mesela yüzde 15'lik bir kesimin "tepki olarak" kendini "ateist" saymasının sebeplerinden biri, Alevi kurumlarının uzun süre kesintiye uğramış olmasıdır.
Milliyet'teki araştırma da ortaya koyuyor: Cemevlerine veya Hacı Bektaş Veli Vakfı'na devam eden Alevilerin yüzde 70'i Aleviliği "gerçek İslam" olarak görüyor. Hiçbir Alevi kurumuna mensup olmayanlar ve politize derneklere üye olanlar ise, yüzde 60 oranında, Aleviliği bir 'İslam' referansı yapmadan, "yaşam tarzı" diye tanımlıyorlar.
Belli ki, cemevleri Alevi İslam'ın modernleşme sürecinde yeniden ortaya çıkan ruhani kurumlarıdır.
Şehirleşme hem kimlikleri keskinleştiriyor, hem yumuşatarak entegrasyon sürecine sokuyor. Milliyet'teki açıklamasında Prof. Nilüfer Narlı bunu çok güzel anlattı...
Gettolaşma oluyorsa, kimlikler keskinleşiyor, aşırı tepkisel bir nitelik kazanıyor.
Ama "orta ve üst sınıfa entegre olma" durumunda, kentleşme insanların önyargılarından kurtulması için uygun bir ortam yaratıyor ve her inançtan, her kimlikten bu ülkenin insanları arasında "iletişim ve etkileşim" gelişiyor.
Kürt meselesini çözecek olan, bu sosyolojik entegrasyondur.
Aynı sosyolojik süreçte, İslamın hem Sünni hem Alevi kollarında yeni ve 'öteki'ne daha hoşgörülü yaklaşımlar gelişiyor, çeşitlenme de artıyor.
Bu sosyolojik süreci çok iyi anlamalıyız.
Cemevleri modernleşme sürecinde "Alevi İslam"ın tasavvufi değerlerini temsil eden ruhani kurumlar olduğu halde, çok yanlış bir şekilde, bunu "kıblenin bölünmesi" zanneden Sünniler vardır.
Aynı sosyolojik süreçte türban, kadının sosyalleşmesini geliştiren bir modernleşme simgesi olduğu halde, bunu devlet büyükleri bile irtica sanmaktadır.
Hülasa, şehirleşme sürecinde hepimiz birbirimizi yeniden anlamalıyız. Bilmeliyiz ki, modernleşme kaçınılmaz olarak çoğulcudur ve her türlü "tek tip insan" tasavvuru modernleşmeye aykırıdır.
Yazan: Taha Akyol. Milliyet. 13.07.2005
GEZİ NOTLARI
FIRAT BOYLARI
Güneydoğu’ya geldiğinizi ilk olarak Adana-Gaziantep otoyolunda Gaziantep’e 80 km. kala Malatya çıkışına doğru döndüğünüzde fark ediyorsunuz. Güneydoğu coğrafi olduğu kadar ayrıca etnik bir terim de. Otobüs Narlı ve Pazarcık’dan gece saat 03:00-04:00 civarı geçiyordu. Terörün en yoğun olduğu 1992-93 yıllarında ‘’Pazarcık kırsalı’’ adını sık sık duymuşsanız 2004 yılı da olsa içinizde biraz tedirginlik başlıyor. Bir de o saatte Jandarma, otobüsü durdurup elindeki fotoğrafa göre yüz kontrolü yapmaz mı? Narlı ve Pazarcık, Kahramanmaraş’a bağlı. Fakat halkı şehirlik işlerini, Maraş daha yakın olmasına rağmen, 1980 öncesi Maraş olaylarından dolayı bölgede oluşan Alevi-Sünni gerginliği nedeniyle kozmopolit bir büyükşehir olan Gaziantep’de görüyor. Zaten Gaziantep, Maraş, Adıyaman ve Urfa (‘nın batısı) illeri kırsalının cazibe merkezi. Bölge halkı Maraş’a Kahraman, Antep’e Gazi, Urfa’ya da Şanlı demiyor, yalın hallerini kullanıyor. Narlı, Pazarcık’a bağlı bir nahiye. Halkı Pazarcık ilçesinde olduğu gibi Kurmançca konuşan Alevi Kürtler. Pazarcık’ı görünce kırsalı neredeymiş diyor insan. Hem Pazarcık hem Narlı sulak bir ovada kurulmuş. Tarlaların yanlarından güldür güldür sular akıyor. Pazarcık’da büyük bir baraj var. Baraj, Pazarcık’ı bir tatil beldesi gibi yapmış. Tarlalarda her türlü ürün var. Mısır, pamuk, domates, biber, buğday... Bence yılda 2 değil 3 ürün alınabilecek bir yer. Ayrıca Pazarcık bölgenin diğer ilçelerine göre daha gelişmiş. Hem nüfusu daha büyük hem sanayisi var. Zaten diğer bölge ilçelerinde sanayi filan yok.
Pazarcık’ı geçtikten sonra Adıyaman il sınırına geçiyorsunuz. Gölbaşı ilçesi Adıyaman’a bağlı ama güneydeki birkaç köyü tipik Pazarcık halkının devamı. Mayıs 2004 yılında Gölbaşına bağlı Haydarlı köyünde Jandarma cipi roketatarla havaya uçurulmuştu. Gerçi Haydarlı köyünü tam karşıdan gören tepede büyük bir Jandarma karakolu var. Adıyaman deyince herkesi Kürt sanabilirsiniz. Fakat öyle değilmiş. Gölbaşı ve Besni ilçelerinin yerli halkı Sünni Türk. Bu ilçelerde yaşayanlar da resmi işler dışında Adıyaman’a gitmiyorlar, Gaziantep’i seçiyorlar. Pazarcıklılar nasıl, Maraş’ı Sünni Türk diye sevmiyorsa, Gölbaşı ve Besnililer de Adıyaman Kürt diye, şehirlik işlerini Gaziantep’de görüyorlar. Maraşlılardan da kaba diye hoşlanmıyorlar. Gölbaşı, Adıyaman’ın en gelişmiş ilçesi. Bütün memurlar Adıyaman ili içinde bu ilçeye gelmek için torpil yaptırıyormuş. Gölbaşı, Adıyaman’ın diğer bölgelerine göre daha gelişmiş olduğundan özellikle Adıyaman’ın kuzeyindeki Malatya sınırına yakın köylerinden göç almış ve buradan gelenler de Alevi olduğu için Gölbaşı’nda belli bir oranda Alevi Kürt nüfus da oluşmuş. Gölbaşı ve Besni’nin Alevi Kürt köyleri de mevcut. Burada Türk ve Kürt kavramlarından öte Alevi-Sünni ayrımı var. Sünnilere Kürt de olsalar Türk diyorlar, Alevilere Türk de olsalar Kürt diyorlar. Yani Alevilik Kürtlük ile Sünnilik de Türklük ile özdeşmiş. Sünni Türk ve Kürtler arasında evlilikler oluyor fakat kesinlikle Aleviler ile Sünniler arasında kız alıp verme olayı yok. Buna rağmen Aleviler ile Sünniler arasında bir gerginlik görmedim. Herkes kendi havasında yoluna devam ediyor. Yalnız Aleviler gördüğüm kadarıyla daha sosyal ve misafirperverler. Ayrıca Alevi Kürt köylerinde en yaşlılar bile herkes Türkçe konuşmayı biliyor. Cemal Şener’in tespitlerine bende katılıyorum, Sünni Kürt köylerinde Türkçe bilmeyen kadın ve yaşlılar olmasına rağmen Alevi Kürt köylerinde herkes doğu aksanlı iyi bir şekilde Türkçe konuşabiliyor. Belki Türk komşuları ile münasebetlerinden dolayı da olabilir.
Besni, tepede dağ yamacında kurulmuş bir ilçe. Tarihi eski. Gölbaşı eskiden Besni’ye bağlıymış. Efsanevi Gaziantep Belediye Başkanı Celal Doğan’ın annesi de Besniliymiş. Besni’nin en büyük caddesinin adı da Celal Doğan caddesi. Bir de şimdi türkücü Latif Doğan, Besni’nin ünlülerinden. Gölbaşı’nda ‘’daha 2 yıl önceye kadar Latif Doğan düğünlerde gelip türkü söylerdi’’ deniliyor.
Gölbaşı ilçesi 1950’lerde Gölbaşı tren istasyonunun çevresinde küçük tektonik bir gölün yanında kurulmuş. İlk gelenler Çataltepe köyündenmiş. Güneye doğru iki göl daha var. Güneydoğu Anadolu deprem fay hattı buradan geçiyor. Göller depremler sonucu oluşmuş diyorlar. Gölbaşı’nda keçi yetiştiriciliği ile üzüm ve antepfıstığı ziraati yapılmakta. Toprağı kırmızı renkli çok taşlıklı bir toprak. Pazarcık ilçesi toprağı ne kadar verimli görünüyorsa, Gölbaşı toprağı da verimsiz görünüyor. Fakat kaliteli üzüm ve antepfıstığı yetişiyor. Gölbaşı, Akdeniz-Güneydoğu Anadolu-Doğu Anadolu bölgelerinin kesiştiği noktada yer alıyor. Kuzeyinden itibaren hemen yüksek dağlar başlıyor. Gölbaşı ve Adıyaman genel toprak yapısı engebeli, dağ denilemeyecek kadar alçak tepelerden oluşuyor. Ayrıca Gölbaşı, Menzil şeyhine gitmek üzere yola çıkanların da uğrak yeri. Mutlaka yol kenarındaki camide namaz kılmak için otobüsler mola veriyor. Gölbaşı’nda ekmek kültürü yerine dürüm pidesi mevcut. Fırınlarda eğer pideyi oradan alıyorsan her türlü yemeği de pişirtebiliyorsun. Gölbaşı veya o bölgede diyeyim, Batı Anadolu’ya ve oradan olan insanlara hayranlık var. İçlerinden keşke bizde Bursa’da veya Balıkesir’de oturabilseydik diye geçiriyorlar. Bursa’nın 1 milyondan fazla nüfusu var deyince, nasıl o kadar insan bir yerde oturabiliyor diyorlar. Kürt olsun Türk olsun ailelerin en az 5-6 çocuğu var. Fazla çocuk olayı etniksel olmaktan öte bölgesel alışkanlık gibi. Çiğ köfte ve acıyı sevmek gibi bir şey. Yine Türk Kürt fark etmeksizin bütün bölge halkı türküye bayılıyor. Otobüslerde ve minibüslerde türkü söyleyen yerel sanatçıların kasetleri çalıyor. En ünlü türkü ve aynı zamanda düğünlerin en popüler türküsü: YAN BAĞLAMA. ‘’Kız eşarbını yan bağlama’’ diye başlıyor. Düğünlerde bıkana kadar bu türkü çalınıyor ve de bu türküden bıkmıyorlar. Ayrıca bu türkünün özel bir oynama şekli de mevcut. Fakat buralarda biraz kalındığında insan türküleri sevmeye başlıyor. Buradan geldikten sonra Burçin’in ‘’Gitarımla Türkü Söyledim’’ isimli türkü kasetini almıştım.
Adıyaman’ın merkezi Sünni-Şafii Kürt kimlikli bir kent. Garajında beklerken yaşlı ve orta yaşdaki insanlar Kürtçe konuşurlarken, garajda simit satan 8-9 yaşlarındaki 9-10 çocuk kendi aralarında ‘’benim bölgemde simit satmayacaksın’’ tartışmasını Türkçe olarak yapıyorlardı ve bayağı aksansız düzgün Türkçe konuşuyorlardı. Adıyaman’dan Urfa’ya doğru giderken Atatürk barajının yanlarında sulu tarım yapıldığını gördüm. Çok düzgün tarım arazileri mevcut. Atatürk barajının yanlarında hiç ağaç yok. Fakat baraj gölünün rengi Turkuaz mavisi.
Urfa şehrinin civarı kayalık. Resmen taştan başka bir şey yok. ‘’Urfa’nın etrafı dumanlı dağlar’’ türküsündeki dağları göremedim. Çünkü her yer dümdüz. Urfa’nın sanki bir Türkiye kenti değilmiş de çölde bir vahaymış gibi havası var. Halkının yansıttığı imaj ise Arap-Kürt karışımı bir halk olduğu. Fakat Kahramanmaraş’ın Pazarcık ilçesinde yaşadığım o tedirginliği Urfa’da kesinlikle yaşamadım. Halkı çok dindar görüntüsü veriyor ve ‘’ben de müslümanım’’ demenin ortak paydasında rahat bir hava buluyor insan. Urfalılar Arap-Kürt karışımı bir halk dememe rağmen 2 gün kaldığım bu güzel yerde Türkçe’den başka lisanı duymadım desem yeridir. Bariz bir doğu aksanı ile konuşulmasına rağmen esnafı ve çarşıda gezeni tüm herkes Türkçe konuşmaya çalışıyor. Çok misafirperver ve sempatikler. Urfa çarşısı gerçekten çok otantik ve mistik. Çarşı, duvarları taştan, kemerli ve labirent gibi bir yapıda. Bir de Harranlı Arap kadınlar yerel giysileri ve dövmeye benzeyen işaretlerin olduğu yüzleriyle çarşıda geziniyorsa kendinizi tarihi bir filmde zannedebilirsiniz. Bakırcılık çok gelişmiş. Urfa’nın 300.000’ni aşkın nüfusu var. Bence Urfa’yı Urfa yapan en önemli şey Balıklı göl. Burada adeta Hz. İbrahim devrini yaşıyorsunuz. Urfa’da Balıklı göl haricinde neredeyse ağaç yok fakat her taraftan taşın içinden su fışkırıyor. Allahın nimetinden başka bir şey değil. Balıklı göl alanı içinde mağaralar, camiler ve Hz. İbrahim doğduğu yer var. Buranın mistik havasını ve insana verdiği manevi huzuru anlatamam. Bir de benim gördüğüm yerler içinde böyle manevi huzurun olduğu İstanbul’daki ‘’Eyüp Sultan’’ vardı. Sanırım Hacca gidenler, orada yakaladıkları manevi huzuru bulmak için, tekrar tekrar Hacca gitmek istiyorlar. Çünkü benimde içimde Urfa’ya Balıklı göle tekrar gitme isteğim daha oradan ayrılırken oluşmaya başladı. Urfa’nın mimarisi de ayrı bir güzellik.
Urfa’dan Gaziantep’e doğru giderken, Urfa’nın yine kayalık, toprak görünmeyen yerlerini geçtikten sonra, Suruç ilçesine geliyorsunuz. Suruç Sünni Kürt olmasına rağmen isyancı bir kimliği var. İlk DEP li belediye başkanlarından birisi buradan çıkmıştı. Genelde HADEP görüntülü bir ilçe. Topraklarından verimlilik fışkırıyor. Kara toprağı var ve ekilmiş her bitki çok kuvvetli görünüyor. GAP kapsamında sulama sistemlerinden de faydalandıkları için, Harran’ı görmedim ama belki de Urfa’nın en verimli ovası, Suruç ovası.
Suruç’dan sonra Urfa’nın Türklerin yaşadığı ilçe olan Fırat kıyısındaki Birecik’e geliyorsunuz. Birecik, nesli tükenmekte olan ünlü Kelaynak kuşlarının memleketi. Birecik çok eski bir yerleşim merkezi. Her yeri tarih kokuyor. Fırat kıyısında kayalık bir araziye kurulmuş bir ilçe. Fırat’ı daha görkemli bekliyordum fakat Sakarya nehrinde hayal kırıklığına uğradığım gibi burada da bir hayal kırıklığı yaşadım.
Urfa’nın merkezi nüfusunun yarısı, Akçakale ilçesinin yarısı ve Harran’ın tamamı Araplardan, Akçakale ve Halfeti ilçelerinin yarısı ile Birecik’in tamamı ise Türklerden oluşmakta.
Fırat’ı geçince, karşınıza Gaziantep’in Nizip ilçesi çıkar. Kendinizi Marmara ve Ege bölgesinden geçiyormuş sanabilirsiniz, sakın şaşırmayın. Çünkü yolun sağı solu zeytin ağaçları ile dolu. Arada Antepfıstığı bahçeleri de bulunuyor. Güney Anadolu’da böyle yeşil bir toprak parçasını bulabileceğimi görmesem inanmazdım.
Ve Gaziantep. Otantik özelliğini yitirmiş 800.000 nüfuslu kozmopolit bir yerleşim merkezi. Batıdaki büyük kentlerden bir farkı yok. Cep telefonu piyasası müthiş derecede fazla. Sakın size Antep kalesini gösterelim derlerse gitmeyin hem yorucu hem de görülecek bir şey yok. Yalnız Antep çarşısında gezerken kendimi Suriye sınırına yakın olduğumu hissettim ve şu anda Suriye sınırları içinde bulunan fakat Türkiye’nin bir çok şehrinden daha Türk olan Türkmen şehri Halep’i görmeyi hayal ettim.
GEZİ NOTLARI
YUNANİSTAN İpsala sınır kapısı çok bakımlı. İstanbul Sanayi ve Ticaret odası tarafından yeni yaptırılmış. Sınırdan geçerken Türk tarafının polisi otobüsten indirip sınır geçiş işlemlerinin herkesin kendisinin yaptırmasını istiyor. Türk tarafındaki geçiş işlemlerini hallettikten sonra otobüse bindik tekrar. Hemen Yunan tarafına geçilmiyor. Meriç nehri üzerinde çok uzun bir sınır köprüsü var. Köprünün ayaklarının altında yöre halkının sulu tarım yaptığı tarlalar bulunuyor. Eskiden buralar kullanılmayıp, tampon bölge kabul edilirmiş, bakmışlar Yunanistan karşı tarafta tarım yaptırıyor, bizimkilerde tarım yaptırmaya izin vermişler. Köprünün tam ortasında askerimiz nöbet tutuyor. Biraz öte yanında da Yunan askeri var. Köprünün Türkiye tarafı çok temiz. Bizim askerler iyi mıntıka temizliği yapıyorlar. Yunan tarafına geçildiği an kirlilik başlıyor. Köprüdeki yolun iki yanı sigara izmariti ve pet şişeler ile dolu. Gerçi bizim Türkler kirletmiştir gibi geliyor. Çünkü sınır kapısını Türkler daha fazla kullanıyor. Yunanlıların iyi mıntıka temizliği yapmadığı veya hiç yapmadığı ortada. Yunan sınır kapısındaki Yunan polisinin kıyafeti de düzgün değildi. Yunan sınır kapısı bakımsız, pislik içinde. Yunan polisi pasaportları toplu alıp kimseyi görmeden işlem yapıyor. Sınır kapısını geçtikten sonra çok düzgün bir otoyola geçiyoruz. Otoyolun yapımını Avrupa Birliği finanse etmiş. Meriç nehrinden sonra 30-40 km. boyunca Türk yerleşimi yok. Yunanlılar sınır güvenliği için sınır boylarında yaşayan Türkleri daha içerilere göndermişler. Sınırdan 30-40 km. sonra yolun sağında, Rodop dağlarının eteklerinde Türk köyleri başlıyor. Türk köyü olduğunu kalem gibi göğe yükselen minarelerden anlıyoruz. Batı Trakya- Makedonya coğrafi bölgelerinin sınırı kabul edilen Nestos nehrine kadar aralıksız Türk köyleri bulunuyor. Arazi, Bursa –Karacabey arası gibi hafif engebeli ve verimli. Gümülcine’ye girmedik ama BatıTrakya’da Türklüğün en baskın olduğu yer burasıymış. İskeçe girişinde mola verdik. İskeçe’nin kurabiyeleri dünyaca ünlüymüş. Mola verdiğimiz yerde kurabiyelerden aldık, gerçekten çok lezzetli. Mola yerinde Türkler de çalışıyor. Anlaşmak da güçlük çekmiyorsunuz. Gümülcine’den sonra İskeçe Türklerin en fazla yaşadığı ikinci şehir. İskeçe tipik bir Türk şehri. Her ne kadar Yunanlılar şehir ekonomisine hakim olmaya çalışıyorlarsa da Türklerin çalıştırdığı bir çok işyeri bulunuyor.
Yunanistan’da dine ayrı bir önem veriliyor. Yollarda kilise maketleri dolu. Meğerse yolda kaza yapan birisi, ölmediyse kendisi, öldüyse ailesi, kaza yapılan yere kilise maketi dikip içinde de mum yakıyormuş ki yolda yolculuk yapan diğer insanlara da ‘’burada kaza oldu, daha dikkatli gidin’’ mesajı veriliyormuş. Fakat Yunanistan şöförleri çok dikkatsiz ki yolun her yeri kilise maketi kaynıyor (yani çok kaza oluyor) ve bu sayede de kilise maketi yapıp satmak bir sektör haline gelmiş. Yunanistan’da yollarda nerede olduğunuzu ve yolu gösteren çok sayıda harita, yol kenarlarında pano halinde asılı. Aslında güzel bir uygulama, Türkiye’de de olsa fena olmaz. Bir ilden başka bir ile geçtiğinizde hemen yeni ilin haritası çıkıyor karşınıza. Yolda Türkiye’de gidiyormuşunuz hissine kapılıyorsunuz, çünkü İtalya’ya geçen çok sayıda Türk tırını görüyorsunuz.
Nestos nehri geçildiğinde Türk köyleri bıçak gibi kesiliyor. Artık Yunanistan Makedonya’sındasınız. Kavala’ya gelmeden orta ölçekli bir gölün yanında mola verdik. İnsanın aklına Osmanlı akıncılarının buraları dört nala nasıl geçtikleri geliyor. Kavala, Gemlik’e benziyor biraz. Deniz kenarında, yerleşim alanı az ve dik dağ yamaçlarında kurulmuş bir şehir. Karşıda denizin ortasında Taşoz adası var. Kavalalılar yazları denize girmek için oraya gidiyorlarmış. Kavala’nın gezilebileceği ender yerlerinden birisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın müzesi. Kavala’da mübadeleye tabi tutulan bir yer olduğu için, Türkiye’den gelmiş bir hayli Yunanlı var. Bunlar Türkiye’den geldiğimizi duyunca daha sıcak davranıyorlar. Fakat sanırım Yunanistan’ın diğer bölgelerinden buraya gelenlerden mi olsa gerek, Yunan milliyetçiliğinin had safha da olduğu yerlerden birisi Kavala. Kavala’nın tam otasındaki bir tabelada ‘’Konstantinopolis 400 km.’’ yazıyor. Yani İstanbul’u unutmuyorlar. Ayrıca yine Kavala’nın merkezi yerlerinden bir yamaçta, kuzeyinden kan damlayan bir KIBRIS haritası bulunuyor. Haritanın altında ‘’Remember Cyprus’’ ‘’Kıbrıs’ı Unutma’’ yazıyor. Yani Yunanistan Türklerin gönül rahatlığı ile dolaşabileceği bir ülke değil.
Yunanistan’da Selanik hariç genç insan görmedim desem yeridir. Gerçekten Yunanistan’da genç nüfus yok. Selanik’te Yunanistan’ın en büyük üniversitesi olan Aristo Üniversitesi olduğu için, gençler hayli fazla. Aristo Üniversitesinin 40.000 öğrencisi varmış. Aristo Üniversitesinin duvarlarında hala orak çekiç işaretleri mevcut. Selanik’e gidip de Atatürk’ün evine gitmemek olur mu? Türkiye’nin Selanik konsolosluğu Atatürk’ün doğduğu evin bahçesinin içinde. Ev üç katlı sayılır. En all katı olan zemin ardiye-kiler olarak kullanılıyormuş. Orta ve üst katlar oturmak için kullanılıyor. Atatürk’ün çocukluğunu yaşadığı ev, doğduğu oda, banyosu, tuvaleti, mutfağı ve misafir salonu ile zamanının en iyi evlerinden. Sanırım ailesinin maddi durumu oldukça iyiymiş. Atatürk’ün birebir ölçülerine göre takım elbisesi dikilmiş ve başı olmayan bir manken üzerinde sergileniyor. Atatürk’ün boyu 1.70 m.yi geçmiyormuş, ayrıca da zayıf ve minyon tipliymiş. Evin bahçesinde Atatürk zamanından kalma nar ağacı hala duruyor. Evin bir tarafı yanından geçen yola bitişik. Evi karşısında Yunanlı gençlerin takıldığı bir kafe var. Bana göre ev biraz korumasız. Yunanlılar tarafından çok rahat zarar verilebilecek bir konumda.
Yunanistan’ın tam ortasında Larissa şehri var. Yunanistan’ın Hava Kuvvetlerinin merkezi burasıymış. Larissa’ya kadar yeşillikler mevcut iken buradan güneye doğru birden kıraç, ağaç olmayan topraklar başlıyor. Yani Yunanistan’ın Batı Trakya ve Makedonya bölgeleri harici diğer orta ve güney bölgeleri çöl gibi. Bir de Yunanlılar bana biraz tembel geldi. Çok sayıda deli zeytin’in kendiliğinden yetiştiği eğimli araziler bomboş duruyor. Türkiye’de olsa değerlendirilmedik toprak parçası kalmazdı.
Larissa’dan sonra yol denizin kenarından geçmeye başlıyor. Deniz kıyılarında sahil diye bir şey yok. Toprak bittiği gibi hiç kumsal olmadan deniz başlıyor. Üç Ege adasına gittiğimde de yine denize girilecek düzgün bir yer göremedim. Yani Yunanistan’ın ana karası ve yanındaki adaları tam anlamıyla sahil yoksunu. Adalar da denize dik kayalıklar mevcut. Yunanistan’ın her tarafında Yunan bayrakları asılı. Çok milliyetçiler diye düşündüm. Pazar günü Selanik’de bir kilise ayinini izlemiştim, burada da kilise tıklım tıklım dolu idi. Aynı zamanda dindarlar. Kilisenin havası bana ortaçağ karanlık Avrupasını hatırlattı.
Atina’da 5 kattan daha yüksek bina 9-10 taneyi geçmez. Bu 9-10 tane yüksek olan bina da politik torpillerle yaptırılmış oteller. Yunanistan 1829’da kurulurken Atina Belediyesi, Atina’nın sembolü olan Akropol şehrin her tarafından görülsün diye 5 katlıdan daha yüksek bina yapılmamsı için kanun çıkarmış. Atina’nın gezilebilecek çarşısı, Plaka semtinde. Çok fazla gezilebilecek bir yeri de yok. Şehrin dokusunu fazla bozmamışlar. Atina’nın Pire semtinde (eskiden Pire ayrı bir şehir olmasına rağmen şimdi Atina ile birleşmiş) Karaman’dan gelen Türkçe konuşan Hristiyanlar oturuyormuş. 1923’de mübadele sonucu Mersin limanından ilk çıkan gemi bunların gemisiymiş ve Pire’ye getirmiş bırakmışlar. Yerli Yunanlılar bunlara ikinci sınıf insan muamelesi yapmış. Bit vardır diye geldiklerinde herkesin kafasını kazıtmışlar. Pire için küçük İstanbul diyorlar. Sokaklarında ekmek arası balık ve köfte gibi tipik Türk adetleri varmış dediler ama görmedim. Akropol reklam yaptıkları gibi bir yer değil. Bizim Bergama ve Efes’de bulunan antik taşların onda biri, Akropol’de yok. Herkesin bildiği Akropol haricinde iki tane daha antik eser var, o kadar. Akropol’ün de üstünde çatısı yok. Gerçi Akropol bu antik taşların olduğu tepenin adı. Akropol dediğimiz antik eserin adı Panteon. Tanrıça Athena’nın mezarı. Bize rehberlik eden kişi, 1955 yılında İstanbul’dan Atina’ya göç etmiş Yunanlı bir bayandı. Akropol’deki tarihi eser azlığını şöyle açıklıyor: ‘’dönemin hükümeti bizim tarihi eserlerimizi Fransızlara hediye olarak vermiş’’ diyor. Dönemin hükümeti tabii ki Osmanlı devleti oluyor. Atina’da tarihi eser az olmasına rağmen, yaptıkları reklam sayesinde Atina turist kaynıyor.
Yunanistan’ın kültürel yapısı aynı bizim Ege bölgesi kültürümüz. Giyim tarzı, hoşlanılan müzikler ve şarkılar dahi aynı. Sanki tek bir halk gibiyiz, onlar Hristiyan, biz Müslüman, onlar Yunanca biz Türkçe konuşuyoruz. Farkımız burada. Yunanistan’da otellerdeki ve restoranlardaki hizmet sektörü çok zayıf. Bizim Türkiye’deki otellerimizin konforu ve hizmeti ile mukayese edilemez. Yunanistan Avrupa Birliği ülkesi olmasına rağmen, Yunanlılar kendilerini geliştirememişler. Bizim Marmara ve Ege bölgelerimiz Yunanistan’ın her bölgesinden daha gelişmiş ve daha modern. Yunanistan’ı görünce, Türkiye Avrupa Birliğine girmeyi onlardan önce haketmiş olduğunu anlıyorsunuz. Fakat din faktöründen dolayı önümüze hep zorluk çıkarıyorlar. Yani olay tamamen duygusal.
TÜRKİYE’DEKİ BAZI ETNİK TANIMLAMALAR
Etnik grup kavramı, genel kabul gören klasik anlamında Gürcü etnolog Dragadze tarafından şöyle tanımlanmıştır: "Etnos... tarihî olarak belli bir bölgede yerleşmiş, nispeten istikrarlı dil ve kültür özelliklerine sahip, birliklerinin ve diğer benzer formasyonlardan farklarının bilincinde olan ve bunu kendi koydukları bir adla (etnonim) ifade eden sağlam bir insan topluluğudur."
Tarihî olarak Türkiye'deki Alevî Türklerle Sünnî Türkler aynı kökenden, 11.-13. asırlar arasında Anadolu'ya göç eden Oğuz boylarından gelir. Oğuz boylarının Anadolu'da dağılarak birkaç yüzyıl içinde Alevî ve Sünnî Türkler olarak iki inanç grubu halinde kümelenmeleri sürecinde, başka etnik gruplarla karışma veya başka bir etnik grup kültürü tarafından asimile edilme gibi etnik faktörler rol oynamadığı gibi, Alevî-Sünnî ayrımı Oğuz boyları içinde bir kümelenmeye bile tekabül etmemiştir. 1856'da Fırka-i Islahiye tarafından cebren iskân edilinceye kadar Uzunyayla'da yaylayıp Çukurova'da kışlayan Avşarların torunlarından olan Kayseri, Tomarza’daki Avşar köylerinin bir bölümü Sünnî, bir bölümü Alevîdir. Bu örnekte görüldüğü gibi, Türk olmanın ötesinde, aynı Oğuz boyundan gelen ve aynı aşiret içinde bulunan iki grubun iki ayrı etnik grup oluşturduğu nasıl kabul edilebilir? Çeşitli dönemlerde Alevîlik ve Sünnîlik arasındaki ayrım çizgisinin belirsiz, değişken bir nitelik göstermiştir. 16. yüzyıl başında Safevî Devletinin alternatif bir siyasî merkez olarak ortaya çıkmasından sonra Osmanlı sosyal düzenindeki konumlarından hoşnut olmayan çok sayıda Türk, özellikle de birçok Türkmen aşireti "Kızılbaş'a meyyal", yani Safevî taraftarı olmuş, bunların önemli bir bölümü de İran'a giderek Safevî askeri gücünün en önemli kesimini teşkil etmişlerdir . Aslında daha çok sosyal ve siyasî saiklerle yapılan bu tercih, inanç düzleminde de o günkü tabirle Kızılbaşlığa geçişi içeriyordu. Olgunun siyasî temele dayanması sebebiyle kişi ve topluluklar bazında iki cephe arasında gidip gelmeler olduğu belgelerde görülmektedir. 17. yüzyıldan itibaren mezhep dağılımı büyük ölçüde istikrar kazanmakla birlikte, mezhep değiştirme (artık Alevîlikten Sünnîliğe geçiş olarak) devam etmiştir ve bugün de devam etmektedir. Bazı topluluklardaki sözlü gelenek ve Türkiye'nin birçok yöresinde rastlanan tavşan eti yememe, semah gibi Alevîliğin alâmet-i farikalarına sahip fakat tamamen Sünnîleşmiş ve Alevî geçmişini unutmuş köylerin varlığı bu sürecin kanıtlarıdır. Öte yandan Sünnîleşme sürecinin henüz içinde yaşayan, 30-40 yıl önce Alevî iken bugün camisinde namaz kılınan, çocuklarını İmam Hatip Lisesine gönderen köyler de mevcuttur.
Anadolu'ya gelen Türklerin neredeyse tamamını Oğuzlar teşkil ediyordu. Oğuzların 10. yüzyıldan itibaren Müslüman olmaya başlamalarıyla yavaş yavaş Oğuz adının yerini Türkmen kelimesi aldı. 11. - 13. yüzyıllar arasındaki büyük göçle Anadolu'ya gelenler de artık Türkmen olarak adlandırılıyordu. Günümüzde bu Türkmenlerin torunları karşımıza Türk, Türkmen ve Yörük adları altında çıkmaktadır. Bu farklılaşmayı statik bir yaklaşımla açıklayabilmek mümkün değildir, çünkü Türkmen ve Yörükleri birbirlerinden ve yer yer göçerliğin kültürel kalıntılarını daha çok taşımaları dışında yan yana yaşadıkları "Türkler"den ayıran herhangi bir etnolojik özellik bulmak imkansızdır. "Türk”lerinkinden farklı Yörük veya Türkmen gelenek ve görenekleri, Türkmen ve Yörüklere özgü müzik ve oyunlar, ya da ayrı birer Türkmen veya Yörük diyalekti mevcut değildir. Anadolu Türkleri arasındaki bu farklılaşma ancak tarihî perspektif içinde kavranabilir. Bunun için de 16. yüzyıla uzanmamız gerekiyor.
16. yüzyılda Anadolu'da aşağı yukarı Sinop-Ankara-Konya-Alanya üzerinden geçen bir hattın batısında bulunan Türk aşiretleri genel olarak Yörük, doğusunda bulunanlar ise Türkmen olarak biliniyordu. 13. ve 14. yüzyıllarda çeşitli kaynakların Batı Anadolu'da büyük Türkmen kitlelerinin varlığından söz etmelerine rağmen, 15. yüzyılın başından itibaren Batı Anadolu'daki göçer Türkmenler için Yörük tabiri kullanılmaya başlanmakta, bu dönemden sonra bu topluluklara Türkmen denmemektedir. Bölgeyi fetheden Türkmenlerin büyük çoğunluğu bölgenin verimli topraklarında kısa zamanda yerleşik hayata geçmişler (‘’Manav’’ diye tabir edilenleri vardır), bu durumda hâlâ göçerliği sürdüren Türkmenleri tanımlamak için de yörümek kökünden türetilen ve 15. yüzyıldan önce Türkçe’de rastlanmayan ‘’Yörük’’ kelimesi kullanılmaya başlanmıştır. Türkmenlerin yerleşik hayata geçenleri, bulundukları yerlerdeki diğer yerleşik halklarla yaptıkları evlilikler sonucu Türkmen fiziki görünümlerini yitirerek sadece Türk diye anılmışlar fakat Yörükler konar-göçer zor bir hayat yaşadıklarından dolayı evliliklerini sadece kendi içlerinden yapmışlar ve Türkmen fiziki görünümlerini (iri elmacık kemikli olmaları gibi) korumuşlardır. Yörük kelimesi ilk başta bir topluluğun özel adı değildi. Bugünkü göçer veya göçebe anlamını taşıyor ve bir hayat tarzını tasvir ediyordu. Nitekim Yörük kelimesi Osmanlı belgelerinde Yörükler, yani Batı Anadolu göçerleri dışında Doğu Anadolu'daki Türkmenler için de göçer anlamında kullanılmıştır. Fakat halk arasında Batı Anadolu'daki Yörüklere Türkmen denmediği gibi, doğudaki Türkmenler için de Yörük tabiri kullanılmamış, zamanla Yörük kelimesi belli bir topluluğun özel adı niteliğini kazanmıştır.
Yörüklerin tarihî adlarını unutmuş Türkmenler oldukları açık olmakla birlikte, Yörük ve Türkmenler arasındaki ad farklılaşmasının yalnızca coğrafî-tesadüfî etkenlere dayanmayıp aynı zamanda tarihî bir temeli de olabileceğini gösteren bazı ipuçları vardır. 16. yüzyılda Türkmenler ve Yörükler arasında şu farklardan söz edilebilir:
Türkmenler eski Oğuz geleneğini sürdürerek Boz Ulus, Yeni İI, Dulkadirli Ulusu gibi il veya ulus adını taşıyan aşiret konfederasyonları halinde örgütlenmişlerdi. Yörükler ise küçük ve dağınık (tarihî tabirle, perakende) olarak yaşıyorlardı. Büyük Türkmen topluluklarının bir bölümü Ramazanoğulları, Dulkadiroğulları gibi siyasî oluşumlar meydana getirirken, Yörüklerin siyasî bir rol oynamalarına rastlanmaz. Bu örgütlenme farkının yanı sıra genel olarak Yörüklerin Osmanlı düzenine ve yerleşik hayata daha fazla uyum sağlamış oldukları görülmektedir. Kışlalarında tarım yapma bakımından Yörükler Türkmenlerden daha ileriydi. Zaten Yörüklerin göçerliği kısa mesafeli yaylacılık hareketlerinden ibaret hale gelmişti. Yörük aşiretlerinin çoğu 20-30 km.lik bir göçle yaylalarına ulaşırken Boz Ulus Diyarbakır'ın güneyinden Erzurum'a yaylamaya gidiyordu. Bu özelliklerinden dolayı Yörükler yerleşik hayata daha kolay geçebiliyorlardı. Yörüklerde Türkmenlere göre tarihî Oğuz boylarının adlarına daha az rastlanıyordu.
Bu tarihî bilgilere, şu çağdaş gözlem eklenebilir: Türkmenler Orta Asya'da uzun bir geçmişi olan Moğol ve Türk göçerlerin alâmet-i farikası niteliğini taşıyan keçeden mamul derimevini kullanmaya devam ederken, Yörükler keçi kılından dokunan kara çadırı kullanmaktadırlar. Derimevinin tarihî Türk çadırı olduğu ve Orta Asya'da Türkmenlerden Kırgızlara kadar bütün Türk halklarında 20. yüzyıla dek varlığını koruduğu malûmdur. Ön Asya'ya özgü olan kara çadır Yörükler dışında Kürtler, Bahtiyarîler ve Lurlar gibi İranî kavimler ve Bedevîler tarafından kullanılmaktadır. Yörüklerin bu çadırı Ön Asya'da İranî göçerlerden almış olmaları gerekir. Gelişmiş bir iskelete sahip olan derimevinden farklı olarak direkler üzerinde duran ve koyun yününe göre daha kalitesiz bir izolasyon malzemesi olan keçi kılıyla örtülü kara çadırı benimsemeleri Yörüklerin Türkmenlere göre Orta Asya Türkmenliğine daha uzak olduğunu gösteren bir diğer husustur. Ayrıca bu durum iktisadî anlamda bir yoksulluk belirtisidir. Yörükler ve Türkmenler arasındaki başlıca farkları belirttikten sonra konunun can alıcı noktası olan Yörük-Türkmen ayrımının kaynağı meselesine gelebiliriz. Aynı kökenden gelen ve aynı ülkede yasayan bu iki topluluk nasıl birbirinden ayrı kimliklere sahip olmuşlardır? Bu durum iki topluluğun Anadolu’ya farklı tarihlerde gelmiş olmasıyla açıklanabilir. Bilindiği gibi Oğuz Türkleri Anadolu'ya iki ayrı göç dalgası halinde gelmişlerdir. Birinci göç dalgası 1071'deki Malazgirt savaşını müteakip başlayan ve 12. yüzyıl ortalarına kadar devam eden dalgadır. 13. yüzyılda meydana gelen ikinci göç dalgasını ise Moğol istilasının önünden kaçanlar oluşturuyordu. Yörükler birinci göç dalgasıyla gelip göçerliği sürdüren, Türkmenler ise ikinci göç dalgasıyla gelip göçerliği sürdüren Oğuz Türkleridir. Bu iddiayı destekleyecek kanıtlar şunlardır:
Anadolu'da SüIeyman şah önderliğinde Rum Selçuklu Devleti kurulduktan (1075) sonra Konya Sultanlığı, Büyük Selçuklu Devletini takiben savaşlarda kendilerinden yararlandığı göçer Türkmen topluluklarının merkeziyetçi bir devlet yapısı içinde büyük bir istikrarsızlık unsuru olabileceklerinin bilincinde olmuş ve bu göçerleri her zaman denetim altında bulundurmaya çalışmıştır. Bu bağlamda Rum Selçuklularının Anadolu'ya gelmiş olan göçer topluluklarını (ki bunların çoğu, belki de tamamı orijinal Oğuz boy adlarını taşıyor ve bir boyun önemli bir parçasını, hatta kimi zaman tamamını teşkil ediyorlardı) parçalamak ve uç olarak bilinen Anadolu'nun batısındaki Bizans-Selçuklu sınır bölgesine yığmak siyasetini izledikleri bilinmektedir. Toplulukların küçük parçalara bölünerek farklı bölgelere gönderilmesi bunların askerî güçleri sayesinde ülkede karışıklık çıkartarak siyasî bir rol oynamaları ihtimalini engellemeyi amaçlıyordu. Öte yandan Türkmenlerin uca yığılmalarıyla hem ülkenin tarım, ticaret ve medeniyet merkezi olan iç bölgelerde istikrarsızlık yaratmaları önleniyor, hem de savaşçı enerjileri Bizans'a yöneltiliyordu. Selçuklu ucu 12. yüzyılda kuzeyde Kastamonu'dan güneyde Antalya'ya uzanan bir yaydan oluşuyordu. Günümüzde de Yörüklerin bulunduğu bölge (tabiî ucun batısında kalıp sonradan fethedilen kıyı kesimi de dahil olarak) burasıdır. Bu yayın doğusunda da az sayıda Yörük topluluğu bulunmaktaysa da bunların hepsi buralara son asırlar içinde batıdan gelmişlerdir. Nitekim bu sebepten Adana'da Yörükler Aydınlı olarak bilinir. 13. yüzyılda Anadolu'ya gelen Türkmenler ise artık yerleşmelerini yönlendirecek güçte bir Selçuklu Devleti kalmadığından ilk karşılarına çıkan göçer hayvancılığa elverişli yerleri yurt tutarak Anadolu'nun doğu yarısında kalmışlardır. Yine aynı sebepten, ikinci göçle gelen topluluklar dağılmadan büyük iller halinde varlıklarını yüzyıllarca sürdürmüşlerdir. Daha sonra Yörük adını alacak olan birinci göçle gelen göçerler ise küçük gruplara bölünmüşlerdir. Nitekim Yörükler kaynaklarda yer almaya başladıkları devirlerden beri hep perakende topluluklar olarak görülmekledir. Bu aşiretler içinde de 21 boydan birinin adını taşıyan yoktur. Oğuz boy adlarına Yörükler arasında yalnızca aşiretlerin küçük alt birimleri olan obalar arasında ve seyrek rastlanır. Bu durum Yörüklerin ataları olan toplulukların Selçuklularca parçalara ayrılmasının bir başka tezahürü olduğu gibi, boy adlarına Yörüklerde Türkmenlerde olduğundan daha az rastlanması da Yörüklerin Türkmenlere göre Anadolu'da daha eski olduklarının bir işareti sayılabilir; çünkü gerek göçerler, gerekse yerliler arasında yer veya topluluk adı olarak kullanılan Oğuz boy adlarının zaman içinde unutulması Anadolu tarihinin genel bir eğilimidir. Faruk Sümer'in 16. yüzyılla 20. yüzyıl arasında yaptığı kıyaslamada Anadolu'da görülen 21 boy adından bu eğilime uymayan, yani azalmak yerine artan tek örnek Avşar'dır ki bu da Çukurova-Uzunyayla Avşarlarının 19. yüzyıldaki iskanının sonucudur.
Türkmenlik Türklüğün alternatifi değil, Türk olmanın ardından gelen ikincil bir kimliktir. (Bu durum Yörükler için de böyledir). Azerbaycan Türklerine 20. yüzyıla kadar yalnızca Türk denmiş, Kuzey Azerbaycan'ın SSCB'ye dahil edilmesinden bir süre sonra siyasî saiklerle o zamana değin yalnızca Türkçe’nin bir lehçesini tanımlamak için kullanılan Azerî kelimesi etnik anlamda kullanılmaya başlanmış, zamanla bu kullanım İran Azerbaycanına da geçmiştir. Bugün iki ülkede de halk kendisi için Türk ve Azerî kelimelerinin ikisini de kullanır. İran'da Türk kelimesi kullanım sıklığı bakımından çok daha ağır basmaktadır. Irak'ta Musul ve Kerkük havalisinde yaşayan Türklere Osmanlı devrinde tabiatıyla Türk denmekteydi. Bugün bu Türkler için zaman zaman kullanılan Türkmen tabiri Irak rejiminin siyasî saiklerle başlattığı bir uygulama olup, sunîdir.
Günümüzde Azerbaycan ve Irak Türkleri Türkçenin Azerî lehçesini konuşurlar. Orta Asya Türkmenlerinin dili olan Türkmence ise Orta Asya Türk dilleri içinde Türkçeye en yakını olmakla birlikte Türkçenin bir lehçesinden çok, ayrı bir Türk dili olarak nitelendirmeyi gerektirecek ölçüde Türkçe’den farklıdır. Dil farkının yanısıra 700 yıl kadar süren bir izolasyonun tabiî sonucu olan başka kültürel farklar günümüzde Orta Asya Türkmenlerinin Ön Asya'daki akrabalarından ayrı bir kavim olarak değerlendirilmesini gerektirir.
Kürtlerin grup kimliğinin birincil olarak dille, ikincil olarak da Şafiî ve Alevî olan Kürtlerin çevrelerinde yaşayan ve Hanefî olan Türkler ile aralarındaki mezhep farkıyla belirlendiği ileri sürülmektedir. Bu iddia gerçek dışıdır. Sünnî Kürtlerin hemen tamamı Şafiî’dir. Bu onları Sünnî Türklerden ayırırsa da, Siirt, Mardin gibi illerde Kürtlerin komşusu olan Araplar da Şafiî olduğundan, Şafiîlik Türkiye genelinde Kürtlüğün ayırt edici bir vasfı olamaz. Alevî Kürtlerin Türklerle bir arada yaşadığı hiç bir ilde Alevîliği bir Kürtlük kıstası olarak değerlendirmek mümkün değildir, çünkü buralarda mutlaka Alevî Türkler de vardır. Nitekim bunun bir örneği 1965 tarihli Erzincan köylerinin etnik ve dinî yapısı tablosunda görülmektedir. Bu tabloda Erzincan merkez ilçeye bağlı köylerin 98'inin Türk, 20'sinin Kürt köyü olduğu, dinî olarak da 31'inin Sünnî, 67'sinin Alevî ve 20'sinin karışık olduğu belirtilmektedir. Basit bir aritmetik hesapla, Türk köylerinden en az 67'sinde Alevîlerin bulunduğu anlaşılmaktadır. Esasen Alevîlik Anadolu Türkleri arasında gelişen bir inanç sistemi olduğu ve Kürtlere Türklerden geçtiği için, Türkiye dışındaki Kürtler arasında Alevîler bulunmadığı gibi Türkiye'deki Alevî Kürtler de yalnızca Kürtlerin Türklerle bir arada ya da onlara komşu olarak yaşadıkları bölgelerde bulunurlar; Türklerin bulunmadığı Güneydoğu Anadolu'nun derinliklerinde Alevî Kürde de rastlanmaz.
Zazaların hepsinin Şafiî mezhebinden olduğu sanılmaktadır. Halbuki Zazaların bir bölümü Şafiî, bir bölümü ise Hanefidir. Nitekim Diyarbakır Çüngüş ilçesi köylerinin 13'ünün Türk, 20'sinin Zaza, 1'inin Kürt köyü, Diyarbakır'ın Çermik ilçesi köylerinin 4'ünün Türk, 47'sinin Zaza, 17'sinin Kürt köyü, Elazığ merkez ilçe köylerinin 105'inin Türk, 11'inin Zaza, 62'sinin Kürt köyü ve bütün bu köylerin Hanefî olduğu görülmektedir.
BİBLİYOGRAFYA
Ahmed Refik, 16. Asırda Rafızîlik ve Bektaşîlik, İstanbul, 1932.
Ahmed Refik, Anadolu'da Türk Aşiretleri (966-1200), İstanbul. 1989.
Claude CAHEN, Osmanlılardan Önce Anadolu'da Türkler, İstanbul, 1989.
Burhan KOCADAĞ, Doğuda Aşiretler, Kürtler, Alevîler, İstanbul 1992.
Fuat KÖPRÜLÜ, “Azerî”, İslâm Ansiklopedisi, C. II.
Cengiz ORHONLU, Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin İskânı, İstanbul, 1987.
Colin RENFREW, Archaelogy and Language, The Puzzle of Indo-European Origins, London, 1988.
Faruk SÜMER, “XVI. Asırda Anadolu, Suriye ve Irak’ta yaşayan Türk Aşiretlerine Umumî Bir Bakış”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, XI, 1950.
Faruk SÜMER, Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara, 1976.
Faruk SÜMER, Oğuzlar (Türkmenler), İstanbul, 1980.
Osman TURAN, Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi, İstanbul, 1984.
Ali Rıza YALMAN(YALKIN), Cenupta Türkmen Oymakları, I-II, Ankara, 1977.
Toplum ve Ekonomi, Sayı 6, Mayıs 1994.
Kaynak: Selim SOMÇAĞ. www.selimsomcag.org
ANADOLU İSKANINDA URFA VE ÇEVRESİ
Bilgelik odur ki, ne bildiğini veya ne bilmediğini bilmektir. Sık sık, gerek televizyon kanallarında, gerekse değişik plâtformlarda Türk tarihi konusunda çoğu kimse ileri geri sözler sarfetmekte. Bu sözlerin kimisi "sanatçı" adınadır, kimisi de başka bir adadır. Sanki Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı'dan farklı bir tarihe sahipmiş gibi, "Osmanlı'dan nasıl kurtulamadık?" konusu başta olmak üzere, Türk tarihini küçültücü, Osmanlı'yı aşağılayıcı konular üzerinde birtakım konuşmalar içerisine girilmektedir. Bir millet düşünün ki, tamamen hafızasını kaybetsin ve şuursuz bir hâlde, sahip olduğu 4000 yıllık maziyi bir tarafa atıp, tarihini 1923'ten başlatsın. Bunun düşünülmesi bile mümkün değildir. O zaman, bu türden konuşmaları yapanların, bu milletten farklı bir mensubiyet duygusu içinde bulunduklarını düşünmemek imkânsızlaşıyor. Zira, kendi tarihini hor gören veya kendi tarihini tarih olarak benimsemeyenler, tabiî olarak, zaten o tarihin bir parçası olmaktan çıkmışlardır. O tarihin bir parçası olmayanlar da, o milletin bir parçası olarak düşünülemezler. O hâlde, önce, bildiğimizi, tarih biliminin bize açık açık gösterdiği gerçeği bir kere daha söyleyelim: Türkiye Cumhuriyeti Devleti Osmanlı'nın bir devamıdır; tıpkı Osmanlı'nın Selçuklunun, Selçuklu'nun Büyük Selçuklu'nun, Karahanlı'nın Gazneli'nin, Gazneli'nin Uygur'un, Uygur'un Göktürk'ün, Göktürk'ün Hun'un bir devamı olduğu gibi. Bu konuda, Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, bu günleri görür gibi, bizlere şunları söylüyor:
"Büyük ve haysiyetli bir millet olan Türklerin tarihi insanlık kadar eskidir. Osmanlılar ve Selçuklulardan önce de Türkler, dünyanın dört bucağında devletler, imparatorluklar vücuda getirmişlerdir. Nerede bir Türk devleti batmış ise, bunun yıkıntıları üzerinde dâima yeni yeni devletler kurmuşlardır. Şimdi de böyle bir tarihî an gelip çatmıştır. Osmanlı Devleti çökmüştür, fakat tarihî zincir kopmayacaktır."
Çin kaynaklarından Çin-Su Efsanesi'nde şunlar yazıyor: "Köymen dağlarında-bugünkü Moğolistan- boylar hâlindeyaşarlardı. Kışın şiddetinde çok soğuk oldu. İçlerinden en büyük oğul bir ateş yaktı, ısındılar, hayatta kaldılar. Sonra onu kendilerine baş seçip, ona Türk adını verdiler." Bu sözü edilen zaman Milât'tan önceki 7, yüzyıldır. Tagan veya Tegrek dediğimiz ilk Türk kültürlerinin var olduğu zamanlardır. Bugün dilimizde yaşayan "tekerlek" kelimesi "tegrek"ten geliyor. Bunlar, çadırlarını arabalarının üzerine kurup, öyle yola çıktıkları için "Tegrek" olarak adlandırılmışlardır. Bugün "karavan" dediğimiz aracın ilk örneğini Tegreklerde buluyoruz. Tegreklerin dayandığı kültür de, Proto-Türk olarak kabul ettiğimiz, M.Ö. 2000 yıllarında varlık gösteren Karasuk kültürüdür. Derinliklere uzanan kökleri işte bu bilgilere dayanan Türkler, o köklerden dünyanın dört bir tarafına dağılıp, her gittikleri yerde bir devlet kurmuşlardır. Dünya coğrafyasında Türkler kadar çok devlet kurmuş, başka bir millet bulunmamaktadır -Bu durum biraz onların hürriyetlerim düşkün, kendi başına buyruk olmalarından kaynaklanıyor-. Bu sebeptendir ki, Türk kültürü, bütün dünyaya yayılmış, dünyanın her yerinde derin izler bırakmış, dünyaya düzen, insanlığa hizmet getirmiş, bir kültürdür. Bu yıl kuruluşunun 700. yıl dönümünü kutladığımız Osmanlı Devleti'nin büyüklüğü de işte buradan kaynaklanmaktadır. Üç kıtada hüküm süren, Avrupa'ya Avrupa olduğunu ve oradaki fikrî yapıyı temelinden sarsıp insanlığı öğreten Osmanlı Devleti, işte böylesine büyük bir kültürün mirasçısı olarak kurulmuştur.
Bilge Kağan, Orhun Âbideleri'nde şöyle söylüyor: "Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldıkta, ikisinin arasında kişioğlu oldu." Burada sözü edilen "kişioğlu", sadece "Türk" değildir, "insan"dır, bütün bir "insanlık"tır. Göktürk, insana insanca bakarken, 750 sene sonra, İstanbul fâtihi Fâtih Sultan Mehmed, Ayasofya Vakfıyesi'nin başına bu anlayışı şu şekilde kayda geçecektir: "Kâinatın özü insandır, Bu vakfım insanlar içindir." Ve o Fâtih Sultan Mehmed, Avrupa'da Protestan veya Katolik savaşları, din harpleri yapılırken ve toplum sınıf farkları içerisinde ezilirken, çeşitli dinlere gösterdiği hoşgörüyle, toleransla, onlara Patrikhane kurma izni verecektir. Son yüzyıla geldiğimizde, Abdülhamid'i, Dârülaceze'yi kurarken, Sinegog'u, Havra'yı, Kilise'yi ve Cami'yi de sırt sırta inşa ettirirken görüyoruz. İşte bu özünü eski Türk bilgeliğinden alan ve zaman içinde değişmeden korunan devlet felsefesi, Osmanlı Devleti'ni büyük bir devlet hâline getirmiş; onun insanlığa, insanlık medeniyetine hizmet etmesini sağlamıştır.
İçerisinde Rum'un da, Bulgar'ın da, Arap'ın da, Macar'ın da yer aldığı, yaşam hakkına sahip olduğu Osmanlı Devleti idaresindeki topraklarda, Osmanlı, hepsini kendi tebaası, halkı olarak gördüğü bu insanları, müslim-gayri müslim farkı gözetmeksizin, bir çatı altında toplamıştır. Bu durum, onun adalet sistemine dayanan, belli hukuk nizamları çerçevesinde kurulmuş, hukuka dayalı bir devlet olmasından ileri gelmektedir. Osmanlı Devleti'nde hükümdarların astığı aslık, kestiği kestik olmamıştır hiçbir zaman Hükümdar dediğimiz sultanlar, padişahlar, tâ Orta Asya'dan kopup gelmiş Türk Kurultayı'ndan bir örnek olarak töre adı verilen nizamlar, o nizamların getirdiği kısıtlamalar çerçevesinde kendilerini sınırlamış, devleti idare etmişlerdir. Nitekim Divân-ı Hümâyun dediğimiz, kurultayın benzeri olan meclisde alman kararlar örfî hukuku teşkil etmiştir; bu kararların başına padişah tuğrası çekilerek ferman hâline getirilmiştir. Burası yasama organıdır, yürütme de buraya bağlıdır; yargı ise bağımsızdır. Bütün bunlar, Osmanlı Devleti'nin belli bir adalet sistemi, belli bir kanun sisteminin uygulandığı bir hukuk devleti olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Buna bir mehaz olmak üzere tahrir defterleri adını verdiğimiz defterleri delil gösterebiliriz.
Tahrir defterlerine, bütün sancaklar, bütün kazalar kaydedilmiştir. Hem yerleşik halk, hem de konar-göçer dediğimiz göçebe halk, bu defterlerde kendini bulmaktadırlar. Öyle ki, bu defterlere, medreselerinden kilisesine, camisine, köydeki evlerde kaç koyun varsa koyuna, inek varsa ineğe, tavuk varsa tavuğa kadar, tarım yapılıyorsa, hangi tür tarım ürününden ne kadar elde edildiği, ne kadar vergi alındığı, bir şehirde veya köydeki sakatına-malülüne, oradaki imamdan devlet memuruna veya bakkalına kadar hepsi kayıt altına alınmıştır. Herşey eksiksiz olarak kaydedilmiştir. Bugün bile Türkiye'de göremediğimiz kadar detaylı bir istatistikî başarı örneğidir bu defterler. İşte bu defterlerde, insanların şu veya busuna bakılmaksızın, aşiretler de tespit edilmiştir. Kaç tanesi Kürt aşireti veya Türk aşiretidir, hangileri Arap'tır veya Ermeni'dir, Yahudi'dir, bunlara bakılmaksızın, hepsinin kayıtlan tutulmak suretiyle bu defterlere kaydedilmiştir. Türk Tarih Kurumu Başkanlığı olarak, bu defterler üzerinde üç yıldır büyük bir çalışma içerisine girdik. Anadolu'daki Aşiretler adlı bu çalınmada, şimdiye kadar tam 36.000 aşiret tespit etmiş bulunuyoruz. Bunun tamamı şu an bilgisayarlarımıza yüklenmiş durumdadır. Benim, "Urfa bölgesinde yaşayan aşiretler hangileri?" komutuyla bilgisayarımdan aldığım şu gördüğünüz dökümde, Bidece Urfa yöresinde tam 562 aşiretten bahsediliyor. Bilgisayardan cevabını islediğim bir ikinci soru da, "Anadolu'da kaç Karakeçili var?" idi. Bilgisayar onu da verdi: Anadolu'da, bugünkü Türkiye sınırları içinde, yerleşim yeri olarak değil, başlı başına aşiret adı olarak, tam 260 Karakeçili aşireti var. Detaya girme imkânım olmadığı için bunları tek tek ele almak yerine genel olarak vereceğim.
Sözünü ettiğim 260 aşiret, 8796 hâneden oluşuyor. Anadolu coğrafyasında böylesine geniş bir nüfusa sahip bu aşiretler, ortalama 5 kişiden hesaplarsak -ki genelde her bir hânede yaklaşık 10 kişi vardır-, 40-45 bin kişi yapıyor ki, 16. yüzyıldan bahsettiğime dikkatinizi çekeyim. O tarihte Diyarbakır'ın nüfusu bile 12.000'dir. Peki, Karakeçililer, Anadolu topraklarının nerelerinde yaşıyorlar? Belgelere göre, Birecik başta olmak üzere, aşağıda sözünü edeceğimiz Anadolu topraklarının pek çok yerinde. Belgelerde, Birecik Karakeçilileri için "Ekrâd-ı Aşiret-i Karakeçili" diye yazıvor. "Ekrâd" ne demektir? "Ekrâd" Arapça bir kelime ve Kürt'ün çoğuludur, "Kürtler" anlamına geliyor. Ama ne gariptir ki, belgelerde "Ekrâd-ı Aşiret-i Karakeçili" için "Bozulus Türkmenlerindendir" diye bir ibare de var. Şimdi bu çok ilginçtir. Bu sözünü ettiğim ibareler, sayfasına kadar kayıtlı şu elimde gördüğünüz dökümlerde. İşte ben, şimdi, "Ekrâd-ı Aşiret-i Karakeçili" için, neden diğer yandan "Bozulus Türkmenlerindendir" dendiği izah etmek istiyorum.
Urfa yöresinde birkaç değişik aşiret, boy var ama, bu boyların içerisinde en önemli iki grup bulunuyor. Bu iki grup, Urfa yöresindeki aşiretleri veya toplumu oluşturuyorlar. Bu boylardan biri Bozulus, diğeri Karaulus. Her ikisi de Türkmen olan bu gruplar, bu bölgeleri yurt tutmuşlar. Bunlarla ilgili olarak da elimde dökümler var. Ama bu konuya girmeden önce Karakeçililere dönmek istiyorum. Karakeçililerin oturduğu yerler arasında, ayrıca Eyâlet-i Rum yani Anadolu eyâleti de bulunuyor. O tarihlerde Anadolu eyâletinin merkezi Kütahya'dır. Karakeçililer, Ankara'da Çubuk, Balat, Kırkpınar ve Dikmen'de, "Kasaba Yörükleri" adıyla yurt tutmuşlar. Kırşehir'de "Ulu Yörük" grupları içerisinde yer alıyorlar. Çorum'da Budaközü nahiyesinde, Sivas sancağında, Adana'da Dündarlı nahiyesinde, Menteşe sancağı -bugünkü Muğla tarafları- kazalarında, Konya'da Bayburt nahiyesinde-burası yukardaki Bayburt değil Konya Bayburt'u, bugün Atçeken dediğimiz, Cihanbeyli bölgesi civarı; burada "At-çeken Ulusu" adını taşıyan, Osmanlı ordusuna at yetiştirmekle mükellef tutulmuş grubun içinde yaşıyorlar-, Sultaniye, Karapınar'da yurt tutmuşlar. Ayrıca Aydın'da Selçuk kazasında, Kütahya'da Kula nahiyesinde, Bozok sancağında -bugünkü Yozgat ili merkezi içinde- Demirceözü nahiyesinde, Karaman vilâyetinde ve Teke adı verilen, bugünkü Antalya'nın dağlık yörelerine doğru olan Elmalı kazası bölgesinde yurt tutmuşlar. Bunlar, biraz önce ifade ettiğim gibi, 40-45 bin civarında bir nüfusa sahiplerdir. Bu rakam, Karakeçililerin bugüne kadar tespit edilebilen nüfusları... Bu rakama kesin rakam olarak bakmamak lâzımdır. Çünkü elimizdeki dökümlerin henüz son kontrolü ve tashihi yapılmamıştır. Bilgisayara girilirken, bir harf düşüp de "Karakeçili" yerine "Karakecili" olarak yazıldığı takdirde o aşiretin dökümde yer alması mümkün değildir. Dolayısıyla bu tespitler kesin tespitler değildir ama, nasip olursa, bu yıl sonuna kadar eldeki verilerin tümünün incelenmesi tamamlanacak, sadece Karakeçililer değil, Anadolu'daki bütün aşiretler bir kitap hâlinde sunulacaktır. Böylece Anadolu coğrafyasında bir Aşiret Haritası da ortaya çıkmış olacaktır.
Geniş çapta, Türkiye'ye yönelik, dışardan özellikle bozguncu faaliyetlerin ve yayınların Türkiye'de farklı etnik gruplar yaşadığı yolundaki tarihî temelden yoksun birtakım iddialarıyla karşı karşıya olduğumuz şu günlerde, söz konusu faaliyetimizin ülkemizin birliği ve bütünlüğü için çok önemli olduğu ortadadır. Bir "mozaik" lâfıdır aldı gidiyor kendini. Mozaik nedir? Mozaik, küçük birtakım farklı parçaların biraraya geldiği bir yapıdır. Bu parçalar içinde bulundukları yapıyı terketmeye, dökülmeye mahkûmdur. İşte Türkiye'yi, Osmanlı döneminde "Şark Meselesi" adı altında bölmeye çalışanlar, bugün de çeşitli etnik gruplara ayırarak, "mozaik" adı altında parçalayıp bölmeye çalışmaktalar. Bunlara karşı bilimsel bir cevap olma niteliğini taşıyacağını düşündüğümüz söz konusu faaliyetimiz son derece büyük bir öneme sahiptir.
Bu noktada, "Kürt" ve "Ekrâd" kelimesi üzerinde de kısaca durmak istiyorum. Biliyorsunuz, ilk Kürt tarihi olarak belirtilen Şerefnâme, 1597 yılında yazılmıştır. Benim tespit ettiğim tarihin sonrasında yazılmış bir kitaptır. Elimizdeki kaynaklat 1597'den önceki kaynaklardır, dolayısıyla, Osmanlı aşiret yapısını tam olarak ortaya koymaktadırlar. Söz konusu "Kürt" veya "Ekrâd" kelimeleri, "dağlık alanda yaşayan insan" anlamına geliyor. Şöyle ki, biraz önce sözünü ettiğim Karakeçililerde olduğu gibi Salurlu dediğimiz 24 Oğuz boyuna mensup boy ve Döğer dediğimiz yine 24 Oğuz boyuna mensup boyun da, bu bölgede yaşayanlarına tahrir defterinde "Ekrâd" denildiğini görüyoruz. 24 Oğuz boyuna mensup Avşarlar da "Ekrâd-ı Receplu Avşarı" olarak kayıtlarda geçiyorlar. Yani sadece Karakeçililerden değil, sözünü ettiğim boylardan da "Ekrâd" olarak, "Kürtler" olarak söz ediliyor. Dolayısıyla buradaki "Ekrâd", etnik bir mâna değil, dağlık alanda yaşayan insanlar anlamını taşıyor. Bunun sebebini de şöyle izah edebiliriz: Bu bölgede ve Diyarbakır'dan Ege Deniz kıyılarına kadar yaşayan 4800 çadır civarındaki Bozulus Türkmenleri, Kanunî Sultan Süleyman döneminde, bir büyük boy oldukları ve devlete karşı büyük bir güç teşkil ettikleri için küçük cemaatlere, kethüdalıklara bölünüyor. Her bir cemaatin başına bir kethüda tayin ediliyor ve bu küçük uruklar o kethüdanın ismiyle anılmaya başlanıyor. Meselâ, "Bozulus Türkmenlerinden İzzeddinlü Cemaati" deniliyor, zira başında İzzeddin Bey var. İzzeddinlü Cemaati'nin bir bölümü Kilis yöresinde yaşıyor. Orada Türkmen taifesinden gösterilirken, Osmanlı Devleti tarafından ok yapmakla görevlendirilince, dağlık alanlara gitmek zorunda kalıyorlar. Çünkü, oku ancak dağlık alanlardaki ağaçlardan yapabilirler. Onlar dağlık alanlara çıkınca, kendilerine "Ekrâd-ı Okçu İzzedilinlü" denmeye başlıyor. Bu sadece çok açık seçik örneklerden biridir, ama buna benzer pek çok örnek de bulunmaktadır. Meselâ, bu bölgelerde "Ekrâd-ı Türkmenân" ibaresi de çok sık olarak kayıtlarda geçmektedir. Ne demektir, Türkmenlerin Kürtleri? Burada, yine yukardaki örnekle aynı anlamda, Türkmenlerin dağda yaşayan grupları anlatılmaya çalışılıyor.
Bir nokta üzerinde özellikle durmak istiyorum. Bir şey yanlış anlaşılmasın. Ben bu örnekleri verirken, bir bilimsel gerçeği ortaya koymaya çalışıyorum. Amacım, Türklük dâvası gütmek, Kürtlük dâvasını reddetmeye çalışmak değil. İsteyenler kendini Kürt hissedebilir, isleyenler de kendini Türk hissedebilir. Ama gerçek nedir? Öncelikle şunu bilmemiz gerekmektedir ki, "mozaik" sözü Türkiye'deki birlik ve beraberliği bozmaya yöneliktir. Biz, ismimiz Kürt de olsa, Türk de olsa, aynı vatanın evlâtlarıyız, aynı kültürü benimsemiş, aynı kültürü özümsemişiz. Milleti millet yapan kültürdür, hissettiklerimizdir, yediğimiz yemektir, aştır, ağıttır, düğündür dernektir. Biz aynı milletin fertleriyiz. O hâlde, bu gerçekleri iyi bilmemiz, bir milletin mayasının kültür olduğu konusunda ortak hareket etmemiz gerekmektedir. Mozaikten söz edenler ise, kendi mensubiyet duygularını tatmin etmektedirler; kendi ırkçılıklarını kamufle etmektedirler.
Şimdi, bu çerçeve içerisinde, Karakeçililerden başka bu bölgede yaşayan aşiretlerden de kısaca söz etmek istiyorum. İnşaallah, bu çalışmamız tamamlandığında, çok daha kesin ve detaylı bilgilere kavuşabileceğiz. Biraz önce ifade ettiğim gibi, Urfa ve çevresinde, çoğunluk olarak. Bozulus, Karaulus, Döğer veya Döğerli olarak adlandırılan üç grup yaşıyor. Bunların dışında birtakım aşiret isimleri de kayıtlarımızda var. Bozuluş Türkmenleri grubundan 3659 hâne Urfa çevresine yerleşmiş, aşağı yukarı 20-25 bin civarında bir nüfusları var. Karaulus Türkmenleri grubu aşağı yukarı 1652 hâneden meydana geliyor ki, bazıları çadırda, bazıları konar-göçer, bazıları yerleşik olarak yaklaşık 10 bin civarında bir nüfusa sahipler, Döğer veya Döğerli dediğimiz grup ise, aşağı yukarı 4500-5000 kişiden meydana geliyor. Bunlar, Urfa yöresinin bugünkü toplumunu oluşturan insanlar. Meselâ, bugün Bozova dediğimiz, o zamanki "boz memleket" veya "Bozulusun yaşadığı memleket" anlamına gelen Bozili bölgesinde, Salarlı, Çakallı, Baziki, Çıplaklı, Gürkanlı, Akarlı, Gündeş, Hamidlü, Yürük Cemaati, Danişmendlü, Zaferanlı, Antepli, Akçakoyunlu, Borcanlı, Bozulus ismini taşıyan aşiretler yaşıyor. Kozan nahiyesinde, Harran'da, Üç Kilise, Akpınar köyünde, Kara Haydar'da, Akviran'da, Bozüyük'de, Çömlekçi'de, Kaba Haydar nahiyesinde, Sallı'da bu Bozulus grupları yer alıyorlar.
Çakallı, Döğerli, Kılınçlu, Artuk gibi isimler altındaki aşiretler Bozulus gruplarından bu bölgelere yerleşmişler. Ayrıca Karaulus dediğimiz grupta yine Döğerli veya Döğer Cemaati, Rışvanlı, Halitli, Salarlı, Baykanlı, Bayrambeyli gibi cemaatler yer alıyorlar. Bunlar da, Kesmeköy'de, Şemsviranı köyünde, Arapönü, Karapınarlı köyü, Küçükhisar köyü, Çöknüz, Soyluca, Harran, Sallı nahiyesinde yer alıyorlar. Bu bölgelere, yerleşen aşiretleri genel olarak topladığımız zaman aşağı yukarı 562 aşiret Urfa yöresinin aşireti olarak ortaya çıkıyor. Karakeçililerden ise, bu bölgede 160 aşiret yaşamaktadır.
Yazan: Yusuf HALAÇOĞLU (Türk Tarih Kurumu Başkanı - 2005)
ANADOLU’NUN TÜRKLEŞMESİ - I Türkler Anadolu’ya sızmaya başladığı sırada bazı istisnai yerler dışında bölgenin bütününde nüfus çok azdı. Fetihler sürerken bölgeden kaçanlar, katliamlar ve tutsak alınanlar dolayısıyla bu nüfus daha da azalmıştı. Anadolu’da Rum bölgeleri ve Ermeni bölgeleri vardı ama Türkler her tarafa yayılmıştı. Orta Asya’dan her iki Moğol saldırısından kaçan Türklerin en büyük bölümünün Azerbaycan ve Anadolu’ya yerleştiklerine dair en ufak bir şüphe yoktur ve Anadolu’ya yerleşenlerin sayısı Azerbaycan’a yerleşenlerin sayısından fazladır. Türkler Arap ülkelerinde ya da Orta veya Güney İran’da bulamadıkları, alıştıkları yaşam koşullarına çok benzer koşulları Anadolu’da bulmuşlardı. Bir istilanın etnik etkisini, anlık statik bir olgu olarak düşünemeyiz. Bu olguda önemli olan yalnızca göçmenlerin sayısı değil, onların sosyoekonomik durumu ve özellikle evlenme ve doğum açısından, yerleşik halklarla yeni gelenlerin ilişkileridir. Yeni gelenlerin egemenliği altına giren yerleşik halklarda tutsaklık veya umutsuzluk doğumu azaltan bir etki yaratırken, istilacı halklarda geleceğe daha güvenle bakmayı, bolluğa veya başarıya çocuklarının sayısının artmasıyla ulaşacağına inanmayı getirir, dolayısıyla yerli halkın aksine doğumlar çoğalır. Diğer taraftan ister kaçırma yoluyla olsun, ister ülkenin yeni sahiplerinin kendilerinin rahat bırakmalarını sağlamak için yerli aile reislerinin rızalarıyla olsun, yerli kızlar istilacılar ile evlenecekler ve sonuçta doğan çocuklar Türk olarak yetiştirileceklerdir. Bu durumda doğurganlık açısından Türkler kazançlı, yerli halk ise zararlı çıkacaktır. Aynı bağlamda Türk toplumuyla bütünleşen sayısız savaş esirinin de etkisi olacağı kesindir. Bu ırk karışımının sonucu olarak Türk tipinin de kısmen değişmiş olması doğaldır, ancak bu değişme doğan çocukların Türk olduklarına inanmalarına ve başkalarının da onları Türk kabul etmelerine engel teşkil etmemiştir. Yaptıkları savaşlar ve bu savaşlardaki kayıplarının çokluğu, egemen halk grubunun etnik üstünlüğünü tehlikeye düşürebilir. Bu durum Kuzey Afrika’da Vandalların ve daha az oranda da olsa Moğolların başına gelmiştir. Ancak, Anadolu Türkleri için savaşlar yöresel veya geçici de olsa hiçbir zaman böyle bir sonuca neden olacak kadar sürekli ve fazla zaiyatlı olmamıştır; ayrıca dengeyi sağlayacak diğer etkenler de her zaman mevcut olmuştur.
Her ne kadar Müslüman yazarların Anadolu’dan, Selçuklular orada devlet kurduktan sonra bile, hiçbir siyasal anlamı kalmamasına rağmen ‘’Rum / Roma’’ diye söz etmeye devam ettikleri biliniyorsa da, Friedrich Barbarossa’nın Haçlılardan itibaren Batılı yazarlar bu ülkeden, Türk egemenliği altına giren hiçbir ülkeye vermedikleri adla ‘’Turchia’’ (Türkiye) diye söz etmeye başlamışlardır. Anadolu’da Türkleşme yoğunluğu ne olursa olsun, bu ‘’Turchia’’nın sınırları ne kadar belirsiz olursa olsun, çağdaşlarının gözünde Anadolu’nun Türk niteliğinin ülkenin bütününe damgasının vurmuş olduğu kesindir. Bu arada söylenmesi gereken bir husus da, Moğol döneminden önce Anadolu’nun Türk Müslüman halkı arasında bu Türk olma duygusunun açık seçik belirginleşmemiş olmasıdır.
Coğrafi açıdan Türkleşme her yerde aynı yoğunlukla değildi. Siyasal açıdan Türk olan bölgelerin kuzey ve batıda Rumlarla güneyde Ermenilerle sınırları civarında Türkleşme çok yoğun yaşanmıştı.Anadolu’nun iç bölgelerinde de bir Türk nüfus olduğu kesindir; eğer bundan şüphe duyuluyorsa, kanıtlayacak pek çok delil vardır. Ancak, gerçek Türkmen unsurunun, gerek kendi istekleri gerekse olayların zorlamasıyla sınır bölgelerinde yoğunlaştıkları bilinmektedir. Batılılar Turchia dediklerinde, özellikle çarpışmak zorunda kaldıkları Türkmenlerin ellerinde tuttukları kırsal alanlardan söz etmektedirler.
Kırsal alanların Türkleşmesi esas olarak Türkmenlerin eseridir. Genellikle nüfusun çoğunluğunu oluşturanlar, bölgelere göre değişen oranlarda yerli halktı; bu halkın hepsi öldürülmüş ya da kaçmış değildi; özgür veya bağımlı olarak pek çoğu Kapadokya’da Doğu Anadolu’da ve İç Anadolu’nun çeşitli yerlerinde kalmışlardı. Batı sınırındaki bölgelerde ise Bizanslılar, Türkmenlerle savaşıp kazandıktan sonra bile, bu yörelerin halkını çoğu zaman birliklerinde götürüyorlar ve bir nevi insansız bölgeler yaratıyorlardı; böylece Türkmenlerin önemi bir o kadar artıyordu.
Orta Asya Türkmenlerinin iki hörgüçlü develeri vardı; bu develer karşılıklı ticaretten dolayı İran sınırındaki Arapların tek hörgüçlü dişi develeriyle çiftleşince çeşitli iklim koşullarına dayanıklı yavrular türemişti. Ancak her iki cins devenin de savaş aracı olmadığını hatırlatmamamız gerekir; onların sütlerinden ve kıllarından yararlanılabilirdi ama asıl işlevleri yük taşımaktı. Oysa Türkmenler için asıl önemli hayvanlar at ve koyundu. At, ikibin yıldan beri bir savaş hayvanıydı ve ‘’İskitler’’in torunu olan Türkler, atı bir savaş aracı olarak kullanmakta, özellikle onun üstündeyken ok atmakta ustaydılar. Araplar ve Bizanslılar bu yöntemi bilmiyor ve uygulamıyorlardı. Koyun ise beslenme ve giyinme için yeğledikleri tek hayvandı. Koyun yetiştiriciliği için ise Batı ve Orta Anadolu’nun toprakları çok uygundu.
Anadolu’daki Türklerin resmen Müslüman olmalarına karşın yerli halk Müslüman değildi. Fetih döneminde yada daha sonraları, topraklarının koruyabilmek, iyi bir iş sahibi olabilmek, parlak bir evlilik yapabilmek veya bunun gibi nedenlerle, önceleri bazı soylu Ermeni ve Gürcüler sonra da Rumlar İslamiyeti kabul etmişlerdir. Bu olay, onların neslinden gelenlerin zamanla kültürel ve etnik açıdan Türkleşmelerini doğurmuştur.
Türklerin Anadolu’ya göçleri sırasında, İran’dan küçümsenmeyecek sayıda Farslar da gelmişti. Aralarında Harzemli Türklerin ve Moğolların yerlerinden ettikleri sivil ve dini aristokrasiye mensup kişiler de vardı. Yine bu Fars göçmenler arasında mütavazi din adamları, memurlar, sanatkarlar ve tüccarlar da vardı. Türkmenler kırsal alanda yaşamalarına karşın, kentlerde de yaşıyorlardı. Fakat kentlerde yaşayanlar sadece Türkler değildi. Bu Fars göçmenler kentlere damgasını vurmaya başlamıştı. Farsların, Türkler üzerinde İranlılaşmaya hatta Türklükten uzaklaştırmaya giden etkileri oldu. 13. yy.ın sonunda bazı söyleyiş biçimlerinden hiç kuşkusuz Türk olduğunu anladığımız Selçukname’yi yazan bir Konyalı, kitabını Farsça kaleme almıştı; ‘’Türkler’’ diye hafifçe küçümseyerek Türkmenleri kastediyordu. Kent sakinlerini de Müslüman diye nitelendiriyordu. Halbuki bu sıralarda Mısır’da Memluklar, yerli halk karşısında kendilerini Türk duyumsuyor ve Türk olduklarını da söylüyorlardı. Oysa Anadolu’da Türk kökenli kentliler, gerçekte bu bilince sahip olmadıklarından, Türkmenlerin karşısında kendilerinin Müslüman olduklarının düşünüp çoğu zaman bu düşüncelerini Türkçe olduğu kadar Farsça da söylüyorlardı. Kesin olarak Türkleşme Anadolu’daki Moğol egemenliği sırasında ve onlardan sonra gerçekleşecekti.
Anadolu’nun, içindeki Türk unsurlarıyla birlikte düşünürsek Türkiye’nin, yabancılara ve özellikle Müslüman yabancılara , bilhassa da Arap dünyasına karşı bütünüyle gerçekten çok garip ve yabancı bir ülke izlenimi verdiğinden hiç şüphe edilmemelidir. 12. yy.a kadar Anadolu’ya hemen hemen hiçbir seyyah gelmemiştir. Nureddin’in temsilci gönderdiği el-Belhi, dönüşünde gördüğü ülkeden günümüzde Asya ve Afrika’nın en ücra bölgelerinden birine gitmiş bir seyyah gibi söz etmektedir. 13.yy.da halifenin elçisi İbnü’l- Cevzi’nin gezi izlenimleri de aynıdır. Çok yaygın olarak kullandıkları giysileri Araplarınkinden, kırsal alanlardaki giysilerde İranlılarınkinden farklıydı. Serbest bir hayat süren Türk kadınları Avrupalılar kadar Müslümanları da şaşırtmışlardı; yüzlerine peçe takmıyorlardı, en azından Türkmen kadınları öyleydi; sağlam vücut yapıları da bir başka çarpıcı konuydu. Ricoldo de Monte Croce, onların birlikte olduğu kervanı durdurmaya bile gerek görmeden doğurduklarını söylüyordu.
Tarihi anlamıyla Batı Ermenistan (Erzincan, Tunceli, Bingöl, Muş, Bitlis, Erzurum, Erciş ve Ağrı illeri) genelde bir Ermeni ülkesi olarak kalmıştır. En yoğun olarak Erzincan’da daha sonra da Erzurum’da yaşamaya devam etmişlerdir. Buna karşılık Batı Ermenistan’ın güneyinde o dönemden itibaren Kürtler yaşamaktaydı. Daha batıda Bizanslıların izlediği politika sonucu Kapadokya Ermenileşmişti. Türk fetihleri, onları zamanla bir Ermeni presliği şeklinde örgütlenen Kilikya’ya (Çukurova havzası) doğru sürdü. Fakat Kapadokya Ermenilerinin hepsi Kilikya’ya gitmeyip yerlerinde kaldı. Rumlara veya Helenleşmiş halklara gelince, bütün kıyı bölgelerinde ve Yozgat-Tokat topraklarından geçerek Trabzon ve hinterlandından, İsauria’nın arka bölgelerine kadar uzanan Anadolu’nun dağlık yörelerinde, Kastamonu eyaletinde hatta Ankara’da, Ege ve Marmara denizine dökülen ırmakların yukarı vadilerinde ve Antalya bölgesinde yaşamaktaydılar. Ancak Kapadokya’nın göbeğinde, Anadolu yaylasının tarıma elverişli bölgelerinde ve kentlerinde çok sayıda Rum kalmıştı.
Ancak bu dönemde pek tanınmayan Kürtlerden de birkaç kelimeyle söz etmek gerekir. İran dağları hariç Kürtler esas olarak, Yukarı Mezopotamya’ya bakan Güneydoğu Toros dağlarının eteklerinde ve Hakkari dağlarında yaşıyorlardı. Belki de Türk istilası ile geleneksel yerleşim yerlerinden kısmen uzaklaştırılıp diğer bölgelere de göç etmişlerdi. Kürtler, Selçuklu devletiyle, doğuya doğru genişlemesi sırasında birleşeceklerdir. Germiyanlar denilen özel grup için de bir şeyler söylemeliyiz. Moğol istilası sırasında, Moğollar Batı Anadolu’daki göçebe Türkmenleri denetim altına almak için, casus olarak Kürt Germiyan aşiretini, Kütahya-Afyon civarına gönderip onlara toprak vermişti. Bunlar daha sonra beylik kurmuş ve bu beylik de Osmanlılar tarafından ortadan kaldırılmıştır. Bu aşiret daha sonraları Türkmenlerin içinde eriyerek Türkleşmiştir.
Kaynak: Prof. Claude CAHEN. Osmanlılardan Önce Anadolu. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.