Yasalara uyulup uyulmadığı ve eğer yasalara karşı gelinmişse, buna neden olan kişi ya da kişilerin nasıl cezalandırılacağı konusunda kararların alındığı, ayrıca kişiler arasındaki hukuki uyuşmazlıkların çözüme bağlandığı yargı organıdır. Mahkeme tek yargıçlı olabileceği gibi, yargıçlardan ya da bir yargıç ve bir jürinin bileşiminden de oluşabilir.
Mahkemeler, insanların topluluklar halinde bir arada yaşamaya başlamalarıyla ortaya çıkmıştır. İlk dönemlerde bunlar, toplumun en deneyimli ve yaşlı üyelerinden oluşuyordu. Daha sonra bazı ülkelerde krallar mahkemelere başkanlık etmeye ve onları denetlemeye başladı. Kralların bütün bu uyuşmazlıkları izlemek için yeterli zaman ayırması olanaksızlaşınca, kendi yerlerine yargıçlar atadılar. Kilise hukuku, hak ve adalet hukuku gibi başka sistemlerin gelişimi de aynı döneme rastlamaktadır.
Hukuk Sistemleri
Hemen hemen bütün ülkelerde kamu hukuku ile özel hukuk birbirlerinden ayrılır. Ceza hukuku kamu hukukunun bir parçasıdır. Ceza gerektiren bir olayda, suç işleyen kişinin eylemi bütün topluma karşı işlenmiş sayılır, savcı tarafından soruşturulur ve kamu davasına konu olur.
Özel hukuk sorunları, bir sözleşmenin kurallarına uymama örneğinde olduğu gibi, gerçek kişiler ya da şirketler gibi tüzel kişiler arasındaki uyuşmazlıklardır. Özel hukuk kişilik hakları, mülkiyet, evlenme, boşanma, miras gibi konuları kapsamaktadır.
İngiltere’de doğan bir hukuk sistemi olan örf ve âdet hukuku sisteminde, özel hukuk mahkemeleri ve ceza mahkemeleri arasındaki temel ayrım, ceza mahkemelerinde suçlanan kişinin jüri tarafından yargılanma hakkına sahip olmasıdır. Jüri, genellikle suçun işlendiği çevrede yaşamakta olan, suçlanan kişi ya da olayla hiçbir bağlantısı bulunmayan, belirli sayıda kişiden oluşur.
ABD’nin hukuk sistemi de İngiliz hukuk modelinden doğmuştur. ABD’de, Kanada ve Avustralya’da olduğu gibi, ayrı federal mahkemeler bulunur. İskoçya’nın ise Fransız hukuk sistemi ile benzerlikler taşıyarak gelişen kendi yasal sistemi ve mahkemeleri vardır.
Fransa ve Avrupa’nın bazı ülkelerinde yürürlükte olan ve Kanada hukukunun da temellendiği hukuk sistemini, örf ve âdet hukukundan ayırt etmek amacıyla medeni hukuk sistemi olarak adlandırılır. Bu sistemde jüriye pek sık başvurulmaz. Burada tanıkların dinlenmesinde en önemli rol yargıca düşmektedir.
Adaletin ilkelerinden biri, adaletin yalnızca dağıtılmış olmaması, aynı zamanda dağıtılışının izlenebilir olmasıdır. Bu nedenle, kural olarak mahkemeler halka açıktır. Ne var ki, çocuklarla ilgili yargılamalarda, yargılama gizli olarak da yapılabilir. Ayrıca, devlet sırlarına ilişkin olaylarda da yargıcın gerekli görmesi halinde gizli duruşma yoluna gidilebilir. Duruşmaların yönetimi ve tarafların haklarını kullanmaları yasalarda belirlenen kurallara uygun olarak yargıç tarafından sağlanır. Yargıcın sözünü dinlememek, mahkemeye karşı çıkmak olarak değerlendirilir ve mahkemece cezalandırılabilir.
Dava ve Temyiz Mahkemeleri
Mahkemeler, dava ve temyiz mahkemeleri olarak ayrılır. Dava mahkemesi, olayın ilk olarak ele alındığı birinci derecede mahkemelerdir. Burada deliller toplanır ve tanıklar dinlenir. Her iki tarafı da temsil eden avukatlar savunmalarını yapar.
Bir özel hukuk davasında kaybeden taraf, ceza davasında suçlu bulunan kişi ya da savcılık, temyiz mahkemesine başvurabilir. Temyiz mahkemesinde genellikle deliller yeniden toplanmaz, ilk mahkemede karara bağlanan dosya incelenir ve kararın yasalara uygun olarak verilip verilmediği konusu kesin çözüme bağlanır. Alt mahkemenin kararlarını benimseyen kararlara onama, öbürlerine de bozma kararı denir. Bazı sistemlerde birden fazla temyiz katları bulunur.