Asr-i saâdet'te ve Hulefâ-yi Râşidîn devrinde, Hz. Peygamber'in bazı devlet başkanlarına yazdığı mektuplar, yaptığı antlaşmalar ve bazı hadis sayfalarıyla Hz. Ebû Bekir döneminde mushaf haline getirilip Hz. Osman zamanında çoğaltılan Kur'an nüshaları dışında yazılı eser bulunmamaktadır. Bu sebeple Resûl-i Ekrem'in İbadet yanında Öğretim faaliyetlerini de sürdürdüğü Medine'deki mescidinde ve Huiefâ-yi Râşidîn devrinde yaptırılan mescidlerde eğer kütüphaneler mevcut idiyse koleksiyonlarında Kur'an ve hadis sayfalarından başka bir eser yer almamış olmalıdır.
Emevîler. İslâm âleminde ilk kütüphanelerin. Kur'ân-ı Kerîm ve hadis etrafında yoğun bir telif faaliyetinin başladığı Emevîler döneminde aynı zamanda birer okul olarak da görev yapan mescidlerde ortaya çıktığı sanılmaktadır. Kaynaklardan öğrenildiğine göre bu devirde bazı âlimlerin evlerinde önemli sayıda kitaptan oluşan kütüphaneleri vardı. Hadisçi İbn Şihâb ez-Zührî, Abdülhakem b. Amr el-Cumahî, Ebû Kılâbe el-Cermî. Şu'be b. Haccâc, Küreyb, Ebû Amr b. Aiâ, Urve b. Zûbeyr ve İbn Cüreyc gibi âlimlerin özel kütüphaneleri bu arada zikredilebilir. Emevîler döneminde ulemâya ve talebeye açık ilk kütüphanenin Muâviye b. Ebû Süfyân zamanında (661-680) Şam'da bir nevi araştırma merkezi olan Beytülhik-me'de kurulduğu kabul edilmektedir. Mes'ûdî'nin naklettiğine göre bu müessesede hadis, tarih ve biyografiye dair bazı kitaplarla bu kitapların muhafazası için görevliler bulunmaktaydı.64 Muâvİye'nİn torunu Hâlid b. Yezîd âlim ve şair olduğu gibi aynı zamanda bir kitap meraklısıydı. Özellikle kimya, tıp ve astroloji alanlarındaki eserlere büyük ilgi duymakta, bu konularda elde ettiği bazı yabancı eserleri Arapça'ya çevirtmekteydi. Hâlid b. Yezîd, Beytülhikme'de Muâviye'nin kurduğu kütüphaneyi devralmış ve onu daha zengin bir hale getirmiştir. Emevî halifelerinden Velîd b. Abdülmelik'İn bu kütüphaneyi teşkilâtlandırdığı ve bir kütüphaneciyle bir müs-tensih tayin ettiği kaydedilmektedir. Sem'ânî'nin Kitâbü'l-Ensâb'mda burada görevli kütüphanecinin adının Sa'd olduğu kaydedilmektedir. Görevi "sâhibü'l-mesâ-hif" olarak belirtilen Sa'd, adı günümüze ulaşan ilk müslüman kütüphanecidir. Velîd b. Abdülmelik'ten sonra tercüme ve telif faaliyetleri devam ettiği Ömer b. Ab-dülazîz'in kütüphanede mevcut kitapların yeni bir tasnife göre katalogunu hazırlattığı rivayet edilmektedir.
Abbasîler. Abbâsîler'in hilâfeti süresince İslâm dünyasında gerek Abbasî halifeleri, vezirleri, âlimleri ve diğer sınıflara mensup şahısların, gerekse Abbasî hilâfetini tanımakla birlikte müstakil devlet tesis etmiş bulunan Büveyhîler ve Selçu-kîler'e mensup kişilerin kurdukları kütüphanelerin tarihî gelişiminin kronolojik olarak verilmesi kaynaklarda yeterli bilgi bulunmadığından mümkün olmamaktadır. Şimdiye kadar yapılan araştırmalarda da böyle bir yol izlenmemiştir. Yûsuf el-lş (Eche) ve onu takip eden Muhammed Mahir Hammâde ile Yahya Sââtî'nin eserlerinde uygulanan sınıflandırma tatmin edici bulunmadığı gibi zorlama olduğu yolunda tenkitlere uğramıştır.65 Bu sebeple kütüphanecilik konusunun coğrafyaya bağlı olarak ele alınması daha uygun görünmektedir. Ancak Ortaçağ'daki İslâm coğrafyasının karmaşıklığı bu planın da ilmî prensiplere bağlı bir şekilde gerçekleştirilmesini zorlaştırmaktadır. Çünkü Bağdat'ta kurulan bir kütüphane Abbasîler bahsinde olduğu kadar Büveyhîler hanedanı bahsinde de incelenebilir. Zira Bağdat. Abbasî Devleti sınırları içinde bulunduğu dönemlerde bazı hanedanların istilâlarına uğramış, bunlara mensup kişilerin Bağdat'ta yaptıkları kütüphanelerin dışında Kalanlar Abbasî dönemi kütüphaneleri olarak kabul edilmiştir.
Hilâfet 132 (750) yılında Abbâsîler'e geçtiğinde ilk Abbasî halifesi olan Seffâh, Emevîler devrinde gelişmeye başlayan İlmî ve kültürel faaliyetlere pek vakit ayıramadığından kısa süren saltanatında telif sahasında bir inkişaf görülmedi. 136'da (754) halife olan kardeşi Ebû Ca'fer el-Mansûr'un döneminde telif sahasında büyük bir gelişme görüldüğü gibi tercüme faaliyetlerine de önem verildi. Mansûr 148 (765) yılında Bağdat'a gelen Corcîs b. Cibril'e birçok tıbbî eseri tercüme ettirdi. İbn Haldun'un naklettiğine göre Halife Mansûr, Bizans imparatoruna bir mektup göndererek tercüme edilmek üzere kendisine fen ilimleri sahasında yazılmış bazı eserler göndermesini istemiş, imparator da halifeye Öklid'in (Eudides) kitabıyla fizik hakkında birkaç eser göndermiştir. Bu devirde Grekçe, Latince, Süryânîce, Pehle-vîce ve Farsça'dan birçok eser Arapça'ya çevrildi. Bu faaliyetlerin tabii bir neticesi olarak Mansûr'un sarayında zengin bir kütüphane meydana geldi. Halife Mehdî-Billâh döneminde de devam eden telif ve tercüme çalışmaları sırasında bilhassa astroloji konusundaki eserlere önem verildiği görülmektedir.
Hârûnürreşîd'in hilâfeti, daha sonra oğlu Me'mûn devrinde en üst noktasına ulaşacak olan ilmî faaliyetlerin gelişmesine büyük katkıda bulunmuştur. Özellikle papirüs yanında kâğıdın yazı malzemesi olarak kullanılmaya başlamasının ve Hârû-nürreşîd tarafından 794'te Bağdat'ta bir kâğıt fabrikası kurdurulmasının telif faaliyetlerine, kitap ticaretine ve kütüphanelerin zenginleşmesine müsbet tesirleri olmuştur. Abbasîler devrinde bir süre ilmî faaliyetlerin merkezi haline gelen Beytül-hikme Hârûnürreşîd tarafından Bağdat'ta kuruldu. Çeşitli dillerden tercüme faaliyetlerinin yürütüldüğü bu araştırma merkezinde zengin bir kütüphane de bulunmaktaydı. Bundan dolayı bazı kaynaklarda Beytülhikme'den Hizânetü'l-hikme ve Hizânetü kütübi'l-hikme şeklinde de söz edildiği görülmektedir. Burada mevcut kitaplar arasında Arapça'ya çevrilmek üzere toplanmış olan Grekçe, Süryânîce, Farsça eserler büyük bir yekûn tutmaktaydı. Kaynaklarda Hârûnürreşîd'in kitap temini İçin özellikle Bizans'a karşı düzenlettiği seferlerden bahsedilir.
Beytülhikme'nin en verimli devri Halife Me'mûn zamanına rastlar. Bu dönemde bilhassa felsefe ve fen bilimleri sahasında yazılmış eserlerin Arapça'ya çevrilmesine çalışılmıştır. Huneyn b. İshak, Ya'küb b. İshak el-Kindî, Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî ve Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf, tercüme ve telif eserleriyle daha sonraki dönemin felsefesine ve ilmine temel hazırlamışlardır.66 Beytülhikme'de mevcut kütüphanenin tam manasıyla halka açık olduğunu söylemek güçtür. Ancak kaynaklarda mütercimler ve Beytül-hikme araştırmacıları dışında bazı kimselerin de bu koleksiyondan yararlandığı belirtildiğine göre kütüphanenin sınırlı bir şekilde de olsa okuyucuya açık olduğu söylenebilir. Burada görevli kütüphanecilerin "hâzin" diye adlandırıldığı görülmektedir.
Mu'tasım- Billâh zamanında hilâfet merkezinin Bağdat'tan Sâmerrâ'ya taşınması ve bilinmeyen başka sebepler yüzünden Beytülhikme bir araştırma merkezi olma hüviyetini kaybetmiş, bir süre sadece kütüphane olarak varlığını sürdürmüştür. Zehebî gibi bazı tarihçilerin bu kurumdan Hizânetü'I-Me'mûn diye bahsetmeleri bu sebepten olsa gerektir. IV. (X.) yüzyılın sonlarına kadar kütüphanenin faaliyette bulunduğuna dair rivayetler varsa da bu tarihten sonra Hizânetü'l-Me'mûn'dan söz edilmez. Yûsuf el-lş, kütüphanenin halifelerden birinin kütüphanesine katılmış veya Mu'tezile mezhebine son darbeyi indiren Selçuklular tarafından dağıtılmış olabileceğini ileri sürer.
Kaynaklar, Hârûnürreşîd'in ünlü veziri Yahya b. Hâlid el-Bermekî'den âlim ve sanatkârların hâmisi olma yanında zengin kütüphanesi dolayısıyla da övgüyle söz eder. Ebû Osman b. Ömer, onun dönemin en zengin kütüphanelerinden birine sahip olduğunu söyler. Bu kütüphane özellikle Grekçe ve Farsça yazmalar bakımından oldukça zengindi. Yahya b. Hâlid'in, kütüphanesini zenginleştirmek için önemli miktarda para sarfettiği rivayet edilir. Bermekîler'in düşüşüyle kütüphane de müsadere edilerek Beytülhikme'ye katılmıştır.67
Me'mûn devrinde Beytülhikme'de çalışan âlimlerden Yahya b. Ebû Mansûr'un oğlu Ali b. Yahya el-Müneccim, Bağdat yakınlarındaki Kerker'de bulunan konağında kurduğu kütüphaneye Hizânetü'1-hik-me adını vermişti. Beytülhikme modelinde kurulan kütüphaneye İslâm ülkesinin her tarafından âlimler gelirdi; bütün masrafları Ali b. Yahya tarafından karşılanan bu âlimler, özellikle felsefe ve astronomi konularında oldukça zengin olan koleksiyondan serbestçe yararlanırlardı. Kaynaklarda, Horasanlı astronomi bilgini Ebû Ma'şer el-Müneccim'in hac için Mekke'ye giderken daha önce ününü duyduğu bu kütüphaneye uğradığı, iîmî araştırmalara dalıp hacca gidemeden son yıllarını burada geçirip öldüğü nakledilir. Ali b. Yahya el-Müneccim, Halife Mütevekkil-Alellah'ın kâtibi ve başmüşaviri Türk asıllı Feth b. Hakan el-Fârisî için de bir kütüphane kurmuştu. Ali b. Yahya bu kütüphaneyi kurarken istinsah ettirdiği ve satın aldığı eserlerin dışında kendi kütüphanesinden de bir miktar kitap getirmişti. Feth b. Hakan'ın aynı zamanda edip ve şair olduğu, fırsat buldukça cübbesinin yeninden çıkardığı bir eseri mütalaa ettiği kaynaklarda belirtilir. Hizânetü'l-hikme diye adlandırılan, İbnü'n-Nedîm'in hiçbir kütüphanede bu kadar çok ve güzel eser görmediğini söylediği kütüphanenin, sahibinin öldürülmesinden sonra dağıldığı sanılmaktadır. Benî Mûsâ olarak anılan Mu-hammed, Ahmed ve Hasan kardeşlerin felsefe, hendese, astronomi ve mekanik konusunda birçok eser biriktirdiklerine dair çeşitli rivayetler varsa da bir kütüphane kurdukları hususunda herhangi bir bilgi mevcut değildir.
Halife Mu'tasım-Billâh. Vâsik-Billâh ve Mütevekkil Alellah'ın vezirliğini yapmış olan Muhammed b. Abdülmelik b. Zey-yât'ın Sâmerrâ'da zengin bir kütüphanesi bulunduğu Câhiz'in ve diğer kaynakların rivayetlerinden Öğrenilmektedir. İbn Ebû Usaybia'nın naklettiğine göre İbn Zeyyât her ay kitap tercüme ve istinsahı için 1000 dinar harcamaktaydı. Onun için kitap tercüme edenler arasında Yuhannâ b. Mâseveyh, Cîbrâîl b. Buhtîşû' ve Buhtî-şû' b. Cibrâîl gibi ünlü bilginler yer almaktaydı. Sahibinin 233'te (848) Halife Mütevekkil Alellah tarafından katlinden sonra bu kütüphanenin de müsadere edildiği sanılmaktadır.
Râzî-Billâh'ın halife olmadan Önce bir kütüphanesinin bulunduğu, hilâfet mevkiine geçtikten sonra bu kütüphaneyi oldukça zenginleştirdiği Ebû Bekir es-Sû-lî'nin Kitâbü'l-Evrâk'mûaVi bazı kayıtlardan anlaşılmaktadır. Sûlfnin de çok zengin bir kütüphaneye sahip olduğunu Hatîb el-Bağdâdî ve Yâküt el-Hamevî gibi bazı müellifler rivayet etmektedir. Hatîb el-Bağdâdî, Sûlî'nin büyük bir evi dolduracak kadar kitabı bulunduğunu, bunların farklı renkte derilerle ciltlenerek raflara dizilmiş olduğunu nakleder. Yâküt da kitapların çok güzel bir şekilde tasnif edildiğini ve Sûlî'nin istediği herhangi bir kitabı hizmetçisiyle getirttiğini rivayet eder.
Bağdat'ın batısındaki İbn Ebû Avf bölgesinde Garsünni'me'nin 452 (1060) yılında kurduğu kütüphane kısa ömürlü olmasına rağmen önemli ilmî faaliyetlere sahne olmuştur. Müstakil bir binada hizmet veren kütüphanedeki kitapların sayısı konusunda 1000-4000 arasında değişen farklı rivayetler vardır. Nizamiye Medresesi'nin açılışından sonra okuyucuların bu kütüphaneye yönelmesi üzerine Garsünni'me kütüphanesini kapatmıştır. Basra'da İbn Ebü'l-Bekâ'nm tesis ettiği kütüphanede Zehebî'nin nakline göre 12.000 cilt kitap mevcuttu. Kaynaklarda dârülilim, dârülkütüb, hizânetü'l-kütüb gibi adlarla yer alan kütüphane bedeviler tarafından yağmalanarak yok edilmiştir.
Selçuklu Sultanı Melikşah'm veziri Ni-zâmülmülk'ün 459'da (1067) Bağdat'ta kurduğu medrese ve kütüphane diğer medreselere ve kütüphanelerine öncülük etmiştir. Bu tarihten sonra İslâm dünyasının çeşitli bölgelerinde birçok medresenin tesis edildiği, bunların çoğunda kitap koleksiyonları meydana geldiği görülmektedir. Bağdat'ta Cîliyye, İbn Hübeyre, Fah-riyye, Cevziyye, Ubeydullah, Beşîriyye. Mes'ûdiyye ve Müstansiriyye adlarıyla kurulan medreselerde birer kütüphanenin bulunduğu çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir. Ebû Saîd Muharremî'nin tesis edip talebelerinden Abdülkâdir el-Cîlfnin genişlettiği Cîliyye Medresesi'nde kurucularının bağışladığı kitaplar yanında ulemâdan Ebü'1-Fazl b. Nasrve Ebü'l-Hasan el-Batâihî gibi şahısların vakfettikleri eserler de bulunmaktaydı. Vezir Ebü'I-Muzaf-fer İbn Hübeyre, 357 (1162) yılında yaptırdığı medresesine özel koleksiyonundaki eserlerin bir kısmını bağışlamıştı. Bir vezir ailesine mensup olan Fahrü'z-zaman Ebü'1-Fazl Mes'ûd b. Ali'nin Bağdat'ın Me'mûniyye semtindeki medresesinde de her ilim dalıyla ilgili zengin bir koleksiyon vardı. Tarihçi ve fakih Ebü'I-Ferec İb-nü'1-Cevzî, medresesindeki kütüphanesine kendi eserleri dışında birçok kitap vakfetmişti. Beşîriyye ve Mes'ûdiyye medreselerinde de önemli sayıda kitaptan oluşan birer koleksiyon mevcuttu.
Abbasî halifelerinden Nasır Lidînillâh'ın zengin bir kütüphanesi ve birçok hayratı vardı. Ancak Ubeydullah Medresesi'ndeki kütüphane 725'te (1325) Bağdat'ın bir sel felâketine uğraması sonucu yok olmuştur. Halife, Bağdat Kalesi'nde yaptırdığı Dârü'l-Müsennâ'ya özel kütüphanesinden Ebû Reşîd Mübeşşir b. Ahmed'in seçtiği bir koleksiyonu naklettirmiş ve burada da bir kütüphane kurmuştur. S84 (1188) yılında vefat eden hanımı Selçuke Hatun için Bağdat'ın batısındaki Basra Kapısı'nda inşa ettirdiği türbede de bir kütüphane yaptırmıştır. Yâküt el-Hamevî, bu kütüphanede Ferezdakî'nin otuz ciltlik Kitâbü'd-Düvel ü't-târih adlı eserini gördüğünü nakleder. Kütüphaneye saray görevlilerinden Necmüddevle de 500 kitap vakfetmiştir. İbnü'l-Esîr'in belirttiğine göre Halife Nasır-Lidînillâh, Harîmüt-tâhirfde kurduğu kütüphaneye en güzel kitaplarını nakletmişti. Ayrıca Ribâtü'l-Merzübâniyye'ye halifenin Kur'ân-ı Kerîm nüshaları ve bazı değerli eserler vakfettiği bilinmektedir.
Nizâmiyye'den sonra Bağdat'ta oluşturulan en önemli medrese kütüphanesi. Halife Müstansir-Billâh'ın Müstansıriyye Medresesi'nde tesis ettiği kütüphanedir. Dört mezhebin esaslarına göre öğretim yapmak için 631 'de (1234) kurulan medreseye halife özel kütüphanesinden seçtirdiği 290 yük kitap göndertmiştir. Medrese imaretinin doğusunda yer alan ve Hizânetü'I-kütüb diye adlandırılan kütüphanede bir süre hâfız-ı kütüblük yapan İbnü'I-Fûtî, kütüphanenin dünyada eşi görülmemiş derecede zengin bir koleksiyona sahip olduğunu söylemektedir. Kaynaklardaki bilgilerden anlaşıldığına göre burada 80.000 cildin üzerinde kitap mevcuttu. Müstansır-Billâh, Müstansıriyye Kütüphanesi'nde mevcut koleksiyonun tanzim ve tertibi görevini, Harîmüttâhi-rî Rİbatı'nın şeyhi Abdülazîz ile saraydaki kütüphanesinin hâfız-ı kütübü Ziyâeddin Ahmed'e verdi. Bunların geliştirdiği sistem sayesinde hâfız-ı kütüb yardımcısı istenen kitabı kolaylıkla bulabiliyordu. Müstansıriyye Kütüphanesi'nin personel kadrosu nazır (müsrif), hâfız-ı kütüb (hâzin) ve hâfız-ı kütüb yamağından (münâvil) oluşmaktaydı. Burada görev yapan hâfız-ı kü-tüblerin çoğu devrin meşhur âlimleriydi. Medrese görevlileri arasında müderristen sonra en yüksek maaşı hâfız-ı kütübler alıyordu. Müstansır-Billâh, vakfiyesinde kütüphaneden yararlanacak kişilere çeşitli kolaylıklar yanında kalem, kâğıt, mürekkep gibi kitap istinsahı için gerekli malzemenin teminini de şart koşmuştu. Devrinde büyük üne kavuşan bu kütüphane İslâm dünyasının çeşitli bölgelerinden gelen âlimlerin ve devlet adamlarının ziya-retgâhi olmuştu. Müstansıriyye Kütüphanesi, Bağdat'ın Moğollar tarafından zaptı sırasında büyük kayıplara uğradı. Moğol askerleri, yağmaladıkları kitapların bir kısmını satıp bir kısmının ciltlerini çıkararak atlarına takım yapmada kullandılar. Kitapların bir bölümü de Hülâgû'nun maiyetinde bulunan Nasîrüddîn-i Tûsî tarafından Merâga'ya götürüldü.
Bağdat'ta Abbasî hilâfetinin son dönemlerinde tesis edilen başka kütüphaneler de bulunmaktaydı. Bunlardan İbn Mâristâniyye'nin kurduğu dârülilim pek uzun Ömürlü olmamıştır. Halife Nasır-Li-dînillâh'ın vezirlerinden İbnü'l-Kassâb aynı zamanda iyi bir hattattı ve Hayyâtîn sokağında tesis ettiği kütüphaneye vakfettiği kitapların üzerine vakıf kayıtlarını kendi eliyle yazmıştı. Fakih ve muhaddis Şerif ez-Zeydî, Bağdat'ın doğusundaki Dînârüs-saglr denilen mahalde yaptırdığı mescide kitaplarını da vakfederek bir kütüphane kurmuştu. Bu kütüphaneye Ebü'I-Hayr Sâbih b. Abdullah el-Habeşî, Ebü'l-Hat-tâb el-Âlimî ve Yâküt el-Hamevî gibi âlimler kitaplarını bağışlayarak mevcut koleksiyonu zenginleştirmislerdi. Son Abbasî halifesi Müsta'sım- Billâh'ın vezirlerinden Müeyyidüddin Alkamî'nin 644'te (1246) kurduğu kütüphanesinde 10.000 cilt kitap mevcuttu, İbn Kesîr'in naklettiğine göre devrin şairleri bu kütüphaneyi öven şiirler yazmışlardı.
Endülüs Emevîleri. İslâmiyet'in ve İslâm kültürünün yayılıp gelişmesi Doğu'da Abbasîler tarafından gerçekleştirilirken Batı'da bu görevi Endülüs Emevîleri üstlendi. I. Abdurrahman'ın siyasî bir hareket olarak başlattığı faaliyetler neticesinde İspanya'da varlığını üç asır sürdürecek kuvvetli bir İslâm hanedanı doğdu. İdarî, iktisadî ve içtimaî sahalarda Önceleri Emevî tesirinde şekillenen gelişmeler bir süre sonra kendine mahsus özelliklerini kazandı. Kültür alanında bu tesir daha açık bir şekilde ortaya çıktı. Endülüs Emevîleri kendi kültür müesseselerini kurmaya başlayınca Doğu'dan Bati'ya uzun yıllar süren ulemâ akınıyla, özel kütüphanelerle birlikte Doğu'daki kitap pazarlarında tedavül eden birçok yazma eser En-dülüsteki yeni sahiplerinin koleksiyonlarına intikal etti. Silâhlara, atlara ve bazı eşyaya tanınan gümrük muafiyeti kitaplar için de tanınınca ortaya kayda değer bir ticarî faaliyet çıktı. Tacirler Doğu'ya giderek önemli sayıda kitap getirdiler ve Kurtuba (Cordoba). İşbîliye (Sevilla), Tuiey-tula (Toledo) gibi kültür merkezlerinin kitap çarşılarında sattılar.
Her ne kadar bazı kaynak ve araştırmalarda bu gelişmenin sonucunda Endülüs'te halka açık yüzlerce vakıf kütüphanesinin doğduğu belirtilmekteyse de müslüman İspanya'da kütüphaneler ve kitap meraklıları konusunda bir inceleme yayımlayan Julian RiberayTarrago, bazı mescid ve medrese kütüphaneleri istisna edilirse bu dönemde mevcut kütüphanelerin çoğunun özel kütüphane olduğunu söylemektedir. Endülüs'te kurulan önemli mescid kütüphaneleri arasında, Abdurrahman'ın Kurtuba'da 170te (786) yaptırdığı ulucamideki kütüphane ile Mâ-leka'daki (Malağa) ulucamide İbnü'l-Lüb el-Mâlikîve İşbîliye'deki ulucamide İbn Mer-vân el-Bâcî'nin kurdukları kütüphaneleri zikretmek gerekir. Kurtuba Ulucamii'n-deki kütüphane bu şehrin II. Ferdinand tarafından 634 (1237) yılında zaptı sırasında yok edilmiştir. Makarrî'nin rivayetine göre yakılan kitaplar arasında Halife Osman'ın ünlü mushafi da bulunmaktaydı.68
Müslüman İspanya'da kurulan en önemli kütüphane şüphesiz Kurtuba'daki saray kütüphanesiydi. Başlangıçta yavaş gelişen bu kütüphane Halife II. Abdur-rahman, III. Abdurrahman ve özellikle II. Hakem devrinde gelişerek Ortaçağ İslâm dünyasının en büyük kütüphanelerinden biri haline geldi. II. Hakem, Endülüs Emevî halifeleri içinde ilmî faaliyetlere en fazla ilgi gösteren bir hükümdar olarak tanınır. Bilhassa öğretime ehemmiyet vermiş ve Kurtuba Üniversitesi onun zamanında en parlak dönemini yaşamıştır. Halife, Doğu'daki kültür merkezlerine gönderdiği adamları vasıtasıyla birçok kitap satın aldırarak saray kütüphanesini zen-ginleştirmiştir. II. Hakem hükümdar olduğunda babası III. Abdurrahman'dan kalan saray kütüphanesi dışında iki önemli koleksiyon daha vardı. Bunlardan biri kardeşi Muhammed'e, diğeri de kendisine aitti. II. Hakem bu üç koleksiyonu birleştirerek ünlü saray kütüphanesini meydana getirdi. Kaynaklar burada 400.000 eser mevcut olduğunu, bunların her biri yirmi yapraktık kırk dört cilt tutan ve sadece eser adlarından oluşan bir katalogunun bulunduğunu bildirmektedir. Kütüphane, yeri dar geldiği için yeni yapılan bir binaya ancak altı ayda taşınabilmişti. Saray kütüphanesinde kütüphaneciler dışında satın alma yoluyla sağlanamayan kitapları istinsah eden müstensihler, ayrıca mü-zehhipler ve mücellitler de görevlendirilmişti. II. Hakem'den sonra tahta geçen oğlu II. Hişâm henüz on dört yaşında olduğundan devletin idaresi İbn Ebû Âmir el-Mansûr'a kaldı. Mansûr iktidarı elinde tutabilmek için, II. Hakem'in bazı davranışlarından ve düşünce alanında serbestliğe taraftar olmasından rahatsızlık duyan kesimin fakihlerini memnun etmek düşüncesiyle saraya çağırdığı fakihlerin temsilcilerine kütüphanede gördükleri zararlı kitapları seçip yakmalarını söyledi. Mansûr'unbu davranışı neticesinde saray kütüphanesi büyük zarara uğradı. Kütüphane Mansûr'un ölümünden sonra ikinci bir felâketle karşılaştı. Kurtuba'nın Berberiler tarafından kuşatılması sırasında askerlerin aylıklarını ödeyebilmek için şehrin valisi Vâdıh saray kütüphanesindeki bazı kitapları sattı. Berberîler'in şehri ele geçirmesinin ardından kütüphane tekrar yağmalandı. Endülüs'ün çeşitli şehirlerine dağılan bu kütüphanenin kitapları, Ferdinand ve Isabella'nın müslüman-lara karşı uyguladıkları eritme politikası neticesinde yok oldu. Saray kütüphanesi dışında Endülüs'ün diğer şehirlerinde de devlet adamlarına, âlimlere ve zenginlere ait kütüphaneler bulunmaktaydı. Değerli bir kütüphaneye sahip olmak özellikle zenginler arasında bir moda olmuştu.
Kurtuba'da İbn Futays ailesinin müstakil bir binası olan kütüphanesinde kütüphanecinin dışında altı müstensih görevlendirilmişti. İbn Futays, müzayedelerde bir kitabı almak için genellikle değerinin birkaç katı fiyat verir, yine de elde edemezse Ödünç alarak kütüphanedeki müstensihlerine istinsah ettirirdi. İbn Fu-tays'ın bu değerli kütüphanesi iç karışıklıklar sırasında torunlarından biri tarafından bir ay süren müzayedede satılmış, bu satıştan 40.000 kâsımî dinar elde edilmişti. Yine Kurtuba'da Ebû Velîd İbnü'l-Mevsıl'in kurduğu kütüphane özellikle hat değeri yüksek eserler bakımından zengindi. Ebû Velîd öldüğünde bu kitaplardan bazısı sekiz sayfası 1 dinar gibi oldukça yüksek bir fiyata satılmıştı. Endülüs'te mevcut kütüphaneler arasında Kasım b. Sa'dân, Ebû Muhammed Abdullah Tuley-tılî, Ebû Ali el-Gassânî, İbn Hazm, Yahya b. Mâlik b. Âiz, İbnü's-Sâbûnî, Ebû Bekir b. Zekvân, İbn Avn el-Maarrî, İbn Muhtar, Mücâhid el-Âmiri ve Muzaffer b. Ef-tas'a ait kütüphaneleri de zikretmek gerekir.
Kurtuba başta olmak üzere yüzlerce kitap koleksiyonuna sahip olan Endülüs şehirleri İspanyol istilâsına uğradıklarında kütüphanelerde mevcut kitapların bir kısmı iç karışıklıklar sonunda yağmalanıp satılmış, bunların önemli bir bölümü Kuzey Afrika'ya götürülmüştü. Artakalanların çoğu da Katolikler'in taassubundan kurtulamadı. Gırnata'da(Granada) binlerce kitap Isabellave Ferdinand'ın emriyle şehrin büyük meydanlarında yakıldı. Diğer şehirlerde de durum farklı olmamıştı. II. Philip, ülkesinde Endülüs'ten kalan yazma eserleri bir araya getirmek istediğinde sadece 2500 kadar kitap toplayabildi. Bu eserler günümüzde Escurial Kütüphanesi'nin temelini oluşturdu.
Hamdânîler. Kaynaklar, el-Cezîre ve Suriye bölgesinde bir süre hüküm süren Hamdânîler devrinde kurulan iki önemli kütüphaneden söz eder. Bunlardan birincisi, şair ve âlim Ebü'l-Kâsım Ca'fer b. Muhammed b. Hamdan el-Mevsılî tarafından Musul'da tesis edilmişti. Kütüphane, Yâküt el-Hamevî'nin naklettiğine göre haftanın her günü okuyuculara açıktı. Her ilim dalında önemli eserleri ihtiva etmekteydi; bilhassa kurucusunun ilgi alanı dolayısıyla felsefe ve astronomi konusundaki eserler bakımından oldukça zengindi. Aynı zamanda bir araştırma merkezi olduğu için dârülilim diye adlandırılan müessese, Ortaçağ İslâm dünyasında kurulan dârülilimlerin ilk örneği olarak kabul edilmektedir. Araştırmacılar, bu özellikleri sebebiyle kütüphanenin gerçek anlamda halka açık ilk kütüphane olduğu görüşündedir. Kütüphane hakkında kaynaklarda yer alan bilgiler, düşmanlarının tertipleri neticesinde kurucusunun Musul'u terkedip Bağdat'a gidişiyle son bulur.
Seyfüddevle el-Hamdânî tarafından Halep'te kurulan ikinci kütüphanede Zehe-bî'nin naklettiğine göre Seyfüddevle ve başkaları tarafından vakfedilmiş 10.000 cilt kitap bulunmaktaydı. Kaynaklarda kütüphanenin kuruluşundan bir asır sonra yandığına veya Şiîler'le Sünnîler arasında çıkan bir çatışma sırasında yağma edildiğine dair değişik rivayetler vardır. Bir rivayete göre de 460 (1068) yılında İsmâ-iliyye aleyhindeki bazı kitaplardan dolayı İsmâilîler bu kütüphaneyi basıp kütüphanecisini asmışlar ve kitapları yakmışlardır.69
Büveyhîler. İran'ın güney ve batı bölgeleriyle Irak'ta hüküm süren Büveyhî hanedanının özellikle Irak kolu, kültür sahasındaki faaliyetlerle temayüz etmiştir. Mu-izzüddevle'nin veziri Ebû Muhammed el-Mühellebî'nin sarayı âlimlerin, şairlerin ve sanatkârların toplandığı bir yer haline gelmişti. Muizzüddevle'nin oğullan Bahtiyar ye Habeşî kitap meraklısıydı. Bahti-yâr'a karşı isyan eden Habeşî yenilip serveti müsadere edildiğinde kütüphanesinden 15.000 cilt kitap çıkmıştı.