Seyyid EMÎR ALİ (1849 - 1928)
Abdullah Ahsan 01 Ocak 1970
Hindistanlı müslüman hukukçu ve siyasî lider.
8 Nisan 1849da Hindistanın Orissa eyaletinin Cuttack şehrinde doğdu. Hz. Fâtımanın soyundan geldiğini iddia eden Horasanlı Şiî bir aileye mensup olan Emîr Alinin büyük dedesi Ahmed Efdal Han, Nâdir Şahın Hindistan seferinde subay olarak görev almış (1739) ve daha sonra Hindistana yerleşmişti. Nevvâb Âsafüddevlenin hizmetinde çalışan dedesi Münevver Ali Hanın 1820de vefatı üzerine babası Saâdet Ali Cuttack şehrine yerleşti. Burada Sambalpûrun asil kişilerinden Şemseddin Hanın kızı ile evlendi. Bu evlilikten doğan dört çocuktan sonuncusu Emîr Alidir.
Emîr Ali, babasının 1856 yılında koleradan ölümü üzerine annesinin gözetiminde evde özel ders alarak Urduca, Arapça ve Farsça öğrendi; daha sonra Hooghlydeki Muhsiniye Kolejine kaydoldu. Öğrenim yıllarında Batılı yazarların eserlerini okudu. Yetişme devresinde daha çok. Seyyid Kerâmet Alinin tesirinde kaldı. Sanat hukuk, tarih ve iktisat tahsil ettiği Kalküta Üniversitesinden 1867de mezun oldu. Hukukta yüksek lisans derecesini alan (1869) ilk Bengalli müslüman olarak kazandığı bir devlet bursu ile hukuk tahsilini ilerletmek üzere İngiltereye gitti. Bu sırada İngiltereyi ziyaret eden Hindistanlı meşhur fikir adamı Seyyid Ahmed Han ve oğlu Seyyid Mahmûd ile irtibat kurdu.
1873 yılında hukuk öğrenimini bitiren Emîr Ali İngilterede baroya kabul edildi. Bu sırada bazı Avrupalı şarkiyatçıların Hz. Peygambere yönelik saldırılarına cevap olmak üzere A Critical Examination of the Life and Teachings of Mohammed (Edinburgh 1873) adlı eserini yayımladı. Aynı yıl İngiltereden dönerek Kalküta Üniversitesi Presidency Collegeda İslâm hukuku dersleri vermeye başladı. 1877de, Hindistan halkının dayanışmasını, Hint müslümanlarının menfaatlerini korumayı ve onlara siyasî eğitim vermeyi amaçlayan, İngiltereye bağlılık prensibine dayanan National Mohammedan Associationu kurdu. Kısa zamanda büyük şehirlerde bu organizasyonun elli üç şubesi açıldı. Bu sırada devam etmekte olan 1877 - 1878 Osmanlı - Rus Savaşında Osmanlılar için Hindistanda faaliyetler düzenledi, yardımlar topladı. Daha sonra İslâm şahıs hukuku ile ilgili The Personal Law of the Mohammedans (London 1880) adlı kitabını neşretti. 1882de, müslümanların içinde bulunduğu kötü şartları dile getiren ve koloni idaresinden siyasî ve sosyal haklar talep eden Central Mohammedan Association of Calcutta and the Memorandum Presented to Lord Ripon başlıklı bir muhtıra yayımladı. The Nineteenth Centuryde çıkan A Cry from the Indian Mohammedans adlı kendi makalesine dayanan muhtıra o sırada diğer müslüman liderlerden pek ilgi görmedi, fakat Hindu basınının sert tepkilerine yol açtı. İngiliz koloni idaresinin tepkisi ise olumluydu. Lord Duffer hükümeti, müslümanların sosyal şartlarının düzeltilmesiyle ilgili bir karar yayımladı. Emîr Ali bu karan müslümanların Magna Cartası olarak kabul eder. 1881 - 1883 yıllarında Bengal yasama meclisi üyeliği görevini yürüten ve çalışmaları sebebiyle Genel Valilik Meclisine tayin edilen Emîr Ali 1884te hukuk profesörü oldu ve hukuk fakültesi dekanlığına getirildi. Burada verdiği derslerin bir kısmı Mohammedan Law (Kalküta 1884) adlı kitapta yayımlandı. Aynı yıl Londrada Little Portland Streetteki Unitarian Kilisesinde Isabella Ida ile evlendi. Hindistana döndüğünde Kalkütada hâkim olarak görev aldı. Daha sonra Kalküta Yüksek Mahkemesi başhâkimi oldu (1890) ve emekliliğine kadar (1904) bu görevde kaldı. Bu arada İslâmda kadının durumunu ele alan Real Status of Women in Islam (London 1891) adlı eseriyle birlikte ilk kitabını geliştirerek hazırladığı ünlü çalışması The Spirit of Islamı (Kalküta 1891; Türkçe trc. Ömer Rıza [Doğrul], Rûh-ı İslâm, İstanbul 1341, eserin yeni harflerle tarihsiz bir baskısı daha yapılmıştır) ve yine önemli eserlerinden A Short History of the Saracens (Kalküta 1898) adlı kitabını yayımladı. Bunlardan bazıları Urduca, Arapça, Farsça ve Malayca gibi birçok dile çevrildi. Bu dönemde çeşitli dergilerde yayımladığı yazılarıyla da Avrupada yaygın olan İslâm ve Osmanlı düşmanlığına karşı Avrupalıları aydınlatmaya çalıştı.
Emîr Ali emekli olduktan sonra İngiltereye yerleşti. 1906da İslâma göre Hıristiyanlığı değerlendirdiği Christianity from the Islamic Standpoint adlı kitabını yayımladı. 6 Mayıs 1908de Hindistan Müslüman Birliğinin (All India Muslim League) Londra şubesini açtı. Bu birliğin İngiliz Parlamentosundaki lobi faaliyetleri çok etkili oldu; birçok İngiliz milletvekili bu faaliyetlere katıldı. Emîr Ali, Hindistan İngiliz Valisi Lord Morleyin Hindûlarla ortak seçimlerde müslümanlara sandalye ayrılması teklifine karşı çıktı ve müslüman seçmenler için bağımsız bir seçim sistemini savundu. Hindistanda yapılan büyük mitingler sonunda ve Şiblî Numânî, Ağa Han ve Muhammed Ali Cinnah gibi liderlerin de destek vermesiyle müslümanlar için bağımsız seçim sistemi kabul edildi. Bu faaliyetleriyle yer yer İngiliz hükümetinin tepkilerine ve gizli servisin takibatına mâruz kalan Emîr Ali, öte yandan Devlet Danışma Meclisi üyeliğine seçilen ilk Hintli oldu (1909) Siyasî olarak İngiltereye bağlılığı savunan Emîr Ali, 1913te Hindistan Müslüman Birliğinde yerinden yönetim konusu gündeme gelmeye başlayınca bu kuruluştan istifa etti. Trablusgarp ve Balkanlarda savaşan Osmanlı ordusuna yardım için Londrada British Red Crescent Society adıyla bir cemiyet kurdu. Londra Merkez Camiinin kuruluş çalışmalarına katıldı. Birkaç yıl Woking Camii komitesi başkanlığı yaptı. I. Dünya Savaşından sonra Hindistan Hilâfet Hareketinin Londradaki öncüsü oldu. 24 Kasım 1923te Ağa Hanla birlikte yeni Türkiye Cumhuriyeti hükümetine hilâfetin ortadan kaldırılmaması için bir mektup yazdı. Ancak mektup Ankaraya ulaşmadan önce İstanbuldaki bir gazetede (Tanin, 5 Aralık 1923) yayımlandı. Bu durum Türk hükümetinin sert tepkilerine ve tartışmalara yol açtı, üç ay sonra da hilâfet kaldırıldı. Emîr Ali, dünya müslümanlarının çoğunluğunun İngiliz hâkimiyetinde olması dolayısıyla İngiltere kralına da hilâfeti koruması için başvuruda bulundu. 1928 Haziranında, Hint müslümanları için uygulanan bağımsız seçim sisteminin kaldırılmaması yönünde İngiltere kralını uyaran Memorandum to the Indian Statutory Commission adlı bildiriyi yayımladı. 3 Ağustos 1928de Sussexteki (İngiltere) evinde öldü.
Emîr Alinin hilâfetle ilgili teşebbüsleri netice vermedi, fakat Hint - İslâm hareketi için yaptıkları ve yazdıkları çok önemli sonuçlar doğurdu. Çağdaşlarının kurtuluşu İngiliz eğitim programında gördüğü bir zamanda siyasî bir organizasyonun gereğini ve önemini ilk farkeden, Hint müslümanlarının ayrı bir kültürel ve siyasî varlık olarak tanınmasını sağlayan lider oldu. Bağımsız Pakistana giden yolda ilk adımları Emîr Ali atmıştır. Eserlerinde Avrupalıların İslâma yönelik eleştirilerine cevap verirken savunmayla yetinmemiş, gerektiğinde Hıristiyanlığı tenkit ederek modern Batının müslümanların entellektüel mirasına dayandığını vurgulamıştır. Bununla birlikte Emîr Ali genel olarak bilim, rasyonalizm, pozitivizm, hümanizm gibi XIX. yüzyıl İngiliz liberalizmi değerlerinin, Jeremy Benthan, J. Stuart Mill, Herbert Spencer ve J. Cotter Morison gibi düşünürlerin etkisi altında kalmıştır. Bunlardan Mill ve Morison İngilterede Comte pozitivizminin temsilcileridir. Bunların din görüşlerini benimseyen Emîr Ali, İslâmın Hıristiyanlığa göre daha rasyonalist bir din olduğunu, Hz. Peygamberin aklın sınırları dışına çıkmadığını savunur. Emîr Ali Kurandan başka bir mucize tanımaz, miracı da maddî bir olay olarak kabul etmez. Ona göre Batı rasyonel düşünceyi İslâmdan öğrenmiştir. Comteun toplum için gerekli gördüğü din özellikleri İslâmda bulunmaktadır. İslâm düşüncesinde Mutezile okulunun etkisi altında bulunan Emîr Ali Ahmed b. Hanbeli rasyonelliğe karşı olmakla suçlar.
Yazıları müslümanlardan çok Batılı ilim adamlarına hitap eden Emîr Ali, İslâm tarihinde Fâtımî ve Büveyhîler gibi Şiî hânedanlarını yüceltir ve kültürel katkılarını vurgular. Ona göre Hz. Alinin İslâm kültürüne olan katkısı Hz. Peygamberden hemen sonra gelir. Fakat Hz. Ömere de büyük saygı duyar. Şiî olmakla beraber Sünnîliğe bakışı dengelidir. Şîadaki imamet ve Sünnîlikteki hilâfet arasında birlikte var oluş teorisi geliştirir. Osmanlı hilâfetinden yanadır. Öte yandan her türlü modern düşünceye açıktır, meselâ çok evliliğin kaldırılmasını savunur. Emîr Aliye göre İslâm siyasî bir sistem olarak demokrasiyi getirmiştir. Fikirlerinin. İslâmî modernizmin iki merkezi olan Hindistan ve Mısırdaki Batı yanlısı aydınlar üzerinde önemli etkileri vardır. İslâma ve İngiliz İmparatorluğuna bağlıdır. Bu sebeple onun çalışmaları Doğu - Batı sentezi olarak değerlendirilir.
The Quctrterly Review, The Fortnightly Review ve The Nineteenth Centuryde yayımlanmış pek çok makalesi bulunan Emîr Alinin ölümünden sonra hâtıraları ve diğer yazıları Memoirs and Other Writings of Syed Ameer Ali ve Syed Ameer Ali on Islamic History and Culture (ed. Razi Wasli, Lahore 1968) başlığı altında iki cilt halinde yayımlanmıştır.