“Duyuların sayısı altıdan az değildir.”
Cesur bir adam tarafından verilen cesur bir ifadeydi. Jean-Anthelme Brillat Savarin hayatı boyunca bazı şeyler görmüştü. Bir avukat, bir keman öğretmeni, Fransız Ulusal Meclisi üyesi, Fransız Devrimi’nin zirvesinde Amerika’ya göçmen, düello konusunda uzman, bir yemek yazarıydı.
Ve başyapıtının ilk bölümünün ilk sayfasında, Tat Fizyolojisi (1825), Brillat-Savarin kuma bir çizgi çizdi.
Altı duyu vardı: görme, işitme, koku, tat, dokunma ve fiziksel arzu.
Bu tartışmasız bir iddia değildi, ama aynı zamanda benzeri görülmemiş de değildi. 18. yüzyıl boyunca filozoflar ve doğa bilimciler, seksin duyusal listeye eklenip eklenmeyeceğini tartıştılar.
Açıkçası, Brillat-Savarin’in görüşü kazanmadı. Bugünlerde hiç kimse, seksin altıncı bir his olduğunu iddia etmeyecektir (anaokulu eğitimini çok daha ilginç hale getirecektir). Bu nedenle, seksin neden tartışmaya açık olduğunu, insanların hangi kriterleri kararlaştırdıklarını ve bugün neden “sexth”* duyusuna sahip olmadığımızı sormaya değer.
Duyu Nedir?
Seksin bir duyu olup olmadığını değerlendirmeden önce, önemli bir soruyu cevaplamalıyız: İlk olarak duyu nedir?
Oxford İngilizce Sözlüğü bir duyuyu “dış veya iç uyaranların algılandığı bölümlerden herhangi biri” olarak tanımlar. Ya da, daha doğrudan, duyular bir kişinin dış dünyayla bağlantısıdır.
Bu tanım, 18. ve 19. yüzyıl yazarlarının duyuları anlama biçimiyle yakından uyumludur. Ama çok önemli bir bileşen eklediler. Biyolojik olarak, duyuları doğanın organizmayı korumanın yolu olarak gördüler.
Filozof Étienne Bonnot de Condillac’ın sözleriyle, “Doğa bizi, aramamız gereken şeylere karşı zevkle ve kaçmamız gerekenlere karşı acıyla uyaracak organlar verdi.” Örneğin, ateş bizi yakar, böylece cildimizdeki ısı bizi uzak tutar; renkli meyveler bizi besleyebilir, bu yüzden görüş bizi yaklaştırır.
İnsanlar zeki varlıklar olduğundan, bu doğal içgüdüleri geçersiz kılabilir ve uçaklardan atlayabilir ya da zehirli balon balığı yiyebiliriz. Ancak doğal durumumuzda, zevk bizi canlı tutan şeylerin bir göstergesiydi, acı ise bizi tehlikeden uzaklaştırdı.
Seks Duyusu Argümanları
Eğer 18. yüzyıl yazarları, insanların zevklerini hissetmek ve kendilerini korumak için duyularını kullandıklarına inandılar ise, cinsiyetin nasıl duyusal bir rakip haline geldiğini anlamak zor değildir. Türlerin yayılması için seksten daha zevkli ve daha iyi olan nedir? Ya da, en azından, George-Louis Lerclerc, Comte de Buffon’un sorunu anlama şekli buydu.
36 ciltlik Doğal Tarih destanında Buffon, yeni yaratılmış bir adamın bakış açısıyla yazılmış bir pasaj içeriyordu. Adam güzel meyveler, tatlı kokular ve lezzetli tatlar peşinde koştu. Sonunda kadın bir arkadaşla tanıştı ve Âdem benzeri karakter “Ona tüm varlığımı vermek istiyorum; bu canlı arzu varlığımı tamamlayacak. İçimde altıncı his gibi hissediyorum. ”
18. yüzyıl tıbbi bakış açısından, seks ve diğer duyum biçimleri o kadar da farklı değildi. Duyusal zevke fiziksel tepkinin tanımları, cinsel uyarılmaya çok benziyordu.
Dr. Victor de Sèze, tüm zevkli duyumların – bir dondurma konisini yalamadan en sevdiğiniz şarkıyı dinlemeye kadar her şeyin – “keyif alan organdaki tüm liflerin şişmesine” neden olduğunu açıkladı. Öte yandan ağrı, bir kişinin vücudunun küçülmesine neden olur, “sanki daha az yüzey sunarken, bu histen kaçmaya çalışabilir”. (Soğuk bir havuza atlamayı düşünün.)
Bu bakış açısından, açken oluşan tükürük patlaması ile seks arzusundan gelen heyecanlı his arasında fark yoktu.
Seks Duyusuna Karşı İddialar
Bazı yazarlar tamamen ikna olmuşken, diğerleri o kadar emin değildi.
Immanuel Kant konuyu ileri geri savurdu, Voltaire seksin kendi başına bir his değil, duyuların bir bileşimi olduğunu iddia etti. Dokunma, tat alma, görme, koku alma ve duyma, mükemmel bir zevk yaratmak için işbirliği yaptı. Yani, seks “koruyucu” yasa tasarısına uymuş olabilir, ancak bağımsız bir bölüm olarak nitelendirilmemiştir.
Filozof Edmund Burke, seksin duyusal statüsünü reddetmek için farklı bir nedene sahipti. Burke’e göre, her duyu insanlara hem zevk hem de acıya neden olabilir. Seks, “en yüksek duyu hazzı” nı yarattığını ama acıya neden olmadığını savundu, Dahası, seks insan türünün korunmasına katkıda bulunurken, bireyin ömrüne mutlaka katkıda bulunmadığını savundu.
Altıncı his eklemeye karşı çıkan birçok kişi konuyu görmezden geldi ve insanların normal beşle sınırlı olduğunu iddia etti. Zamanla, altıncı his olarak seks fikri saçma bir pozisyon haline geldi ve giderek daha fazla yazar, mesele yerleşmiş gibi davrandı.
Yeni Bir Uzlaşma
Bu tartışmaların ortaya koyduğu şeylerden biri, filozofların ne tarafta olduğuna bakılmaksızın, ilk etapta neyin bir anlam oluşturduğuna dair yeni bir fikir birliği olduğudur. Duyular, bir insanın iç ve dış dünyaları arasındaki köprüdür ve doğanın insanları koruma, teşvik etme ve destekleme yoludur.
Seks bu tanımın düzeltilmesine yardımcı olan olaylardan biriydi. Bugünkü kadromuzun bir parçası olmasa da, modern duyu anlayışımızı sağlamlaştırmaya yardımcı oldu.
Yine de, kanonik beş duyunun göründüğü kadar sağlam olduğu konusunda, bugün de aynı fikirde değiliz. Örneğin, bazı nörobiyologlar propriosepsiyon ve termoasedans dahil 33’e kadar duyuyu tanır. Hatta eko-psikolog Michael J. Cohen 53 farklı duyuyu tanımladı.
Tüm bu ekstra duyusal seçeneklerle, belki de seks yine de bir yarışmacı olmalı…
*sexth: Altıncı his ve seks kelimesi ile oluşturulan kısaltma.
Çeviri: Nazlı Can Aydın
Kaynak: Psychology Today