“Cumhuriyet Türkiyesi’nin Yeniden İnşası: Osmanlı’nın Çöküşünden Bu Yana Modernite ve Hafıza” kitabının yazarı Nicholas Danforth, Cumhuriyet’ten bu yana Türkiye’nin Batı ve Arap dünyası arasında sıkışıp kalmışlığını değerlendiren bir yazı kaleme aldı.
Newlines Dergisi için yazılan bu makaleyi sizinle paylaşıyoruz:
1935'te Arabistanlı Lawrence için bir ölüm ilanı kaleme alan haftalık Türk mizah dergisi Akbaba'nın editörü şunları duyurdu:
“Lawrence öldü. Her mucizede olduğu gibi, iyi habere inanmak kolay değil.”
"Dünyanın kazancı İngiltere'nin kaybı kadar büyük, çünkü Lawrence vebadan daha korkunç bir mikroptu” diye devam etti. Tek bir sorun vardı: Lawrence artık ahirette huzursuzluk çıkarabilirdi. Ölüm ilanı, "Lawrence'ın bulunduğu bir öbür dünyaya giden biri için nasıl 'huzur içinde yatsın' diyebilir misin?"
Osmanlı İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı'nda şiddetli bir şekilde dağılması, Türklerin Arap dünyasına yönelik tutumları ile Türklerin Avrupa'ya yönelik tutumları arasında karmaşık ve kalıcı bir ilişki yarattı.
Savaş sırasında, bir nesil Türk lider, Fransız ve İngiliz kuvvetlerinin Ortadoğu'yu sömürgeleştirmesini engellemek için başarısız bir çabayla eski Arap yurttaşlarıyla birlikte savaştı. Savaştan sonra, aynı adamlar Türkiye'nin bağımsızlığını güvence altına almak için savaşmaya devam ederken, bölgenin geri kalanı Avrupa kontrolü altında kaldı.
Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, bu sıkıntılı tarih, önümüzdeki yüzyılda Türk politika yapıcıları ve daha geniş kamuoyu arasında bir dizi farklı tutuma yol açtı.
Arap isyanına karşı duyulan öfke, Arapların İngilizlerin yanında yer alarak hükümetlerine ve dindaşlarına ihanet ettikleri duygusu gibi gerçekti.
Ancak Ortadoğu'da hâlâ Avrupalı sömürgecilere karşı mücadele eden eski Osmanlı tebaasına da gerçek bir sempati vardı. Bu sempati, sırayla, samimi anti-emperyal dayanışmadan Arap dünyasının Türkiye örneğinden neler öğrenebileceğine dair biraz küçümseyici açıklamalara kadar farklı biçimler aldı.
Geçen yüzyıl boyunca, bu tutumlar jeopolitik gelişmeler tarafından defalarca yeniden şekillendirildi. Örneğin, Soğuk Savaş'ın başlamasıyla birlikte Türkiye, Sovyetler Birliği'ne karşı bağımsızlığını savunmak için Fransa ve İngiltere ile NATO'ya katıldı. Buna karşın birçok Arap milliyetçisi, Sovyetleri Batı'dan tam bağımsızlıklarını güvence altına alabilmek için potansiyel bir müttefik olarak gördüler.Şimdi Türklerin Arap dünyasına yönelik tutumları, yeniden ve hızlı bir biçimde şekilleniyor. Ancak çoğu yorumcu ve analistler, bu kaymaları anlamaya çalışıyorlar. Ortadoğu'daki mevcut Türk dış politikasını anlamlandırmak, onu yönlendiren tarihi mirasların daha incelikli bir hesabını yeniden ele almayı gerektiriyor.
Lawrence'ın ölüm ilanından birkaç ay sonra, Akbaba, Mısır'daki bir halk ayaklanması haberine cevaben aynı derecede neşeli bir kapak yayınladı. Karikatürde, bir piramidin ucuna rahatsız bir şekilde tüneyen ve "[Güneş] burada da batmaya başladı!" diyen ve pipo içen domuza benzer bir karakter Britanya'yı temsil ediyor. Akbaba'daki diğer anti-emperyal karikatürler gibi, Mısır'da oturanlar ortada görünmezken Britanya'nın aşağılanmasından keyif alındığı belliydi.
Gerçekten de, bu dönemde İngiliz karşıtı duygular, 1930'ların başında meşhur “fes olayı” ile doruğa çıkan Türk-Mısır gerilimini yumuşatmak adına çok az şey yaptı. Mustafa Kemal Atatürk, 1932'de Türkiye Cumhuriyet Bayramı onuruna verilen resepsiyonun sonunda Mısır büyükelçisinin fesini kafasından indirerek diplomatik bir tartışma başlattı. Olay, sıklıkla Atatürk'ün Batılılaşma gayretinin açıklayıcı bir örneği olarak tasvir edildi.
Ancak tarihçi Amit Bein'in açıkladığı gibi, aslında bu yaklaşım Atatürk'ün Osmanlı İmparatorluğu'nun mali mirasına sahip çıkma arzusundan kaynaklanan daha geniş bir anlaşmazlığın parçasıydı. İmparatorluğun dağılmasının ardından, Türk vatandaşları ve dindar vakıflar, Mısır'da her iki hükümetin de doğal olarak hak iddia ettiği önemli ekonomik çıkarları elinde tuttu.
Soğuk Savaş'ın ortaya çıkmasıyla birlikte, kültürel politikalar ile Türkiye'nin Ortadoğu'daki çıkarları arasındaki ilişki daha da dolambaçlı hale geldi.
Türkiye'nin Sovyet karşıtı yönelimi, onu yalnızca İngilizlerle değil, aynı zamanda Arap isyanına öncülük eden Haşimi hanedanıyla da ittifaka zorladı.
1950'ler boyunca, Türk liderler sık sık Arap meslektaşlarıyla paylaştıkları kültürel ve tarihi bağlar hakkında yorum yaptılar. NATO'yu Arap dünyasındaki anti-emperyal duygulara daha uyumlu olmaya ittiler.
Ancak nihayetinde bunun çok daha derin bir jeopolitik bölünmenin üstesinden gelmek için yeterli olmadığını kabul ettiler. Ve birçok Arap liderin Türkiye aleyhine kendi çıkarlarının peşinden koşacağı anlaşılınca, Türk basını onlara karşı bir hakaret dalgası başlattı.
1950'lerin başında bir Ortadoğu gezisinin ardından, Türkiye Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü, Amerikalı bir diplomata, çoğu “eski dost” olan ve neredeyse tamamıyla doğrudan Türkçe konuştuğu “Arap liderlerinden sıcak ve samimi bir yanıt aldığını” söyledi ancak bununla birlikte, "bunun bir önemi varmış gibi davranmadı".
Köprülü'nün samimi itirafı, Türkiye'nin Arap dünyasının yeni bağımsız devletleriyle bağ kurmak için mükemmel bir tablo sunuyor. Örneğin, Irak'ta ilişkiler hafiften ısınmaya başladığında Türk diplomat Bekir Tunay, Haşimi kraliyetinin Türk rakı ve sigaralarına olan takdiri üzerine Irak naibi Abdul Ilah ile nasıl bağ kurduğunu anlattı.
Daha sonra İstanbul'a yaptığı bir ziyarette Abdul İlah, Boğaz kıyılarında geçirdiği gençlik yıllarını özlemle andı ve Tunay'dan “en iyi Türk müzisyenlerini” yalısının terasında sabaha kadar ağırlamak için davet etmesini istedi. Gezi aynı zamanda Başbakan Adnan Menderes ile bir dizi diplomatik görüşme (ve gece kulübü ziyaretleri) imkanı da sağladı.
Bunlar, Türkiye ve Irak'ın öncülük ettiği ABD destekli, komünizm karşıtı bir ittifak olan Bağdat Paktı'nın pekiştirilmesine yardımcı oldu. Ancak jeopolitik hızla müdahale etti. 1958'de, solcu milliyetçi bir darbe, İngiliz destekli Haşimi monarşisini devirerek Abdul İlah'ı ve Bağdat Paktı'nı yeni bir isim arayışı içinde bıraktı. Pakt 1979'da feshedildi.
Amerikalı ve Türk diplomatlar, Türkiye'nin “Doğu ile Batı arasında bir köprü” olması gerektiği konusunda hemfikirdiler, ancak iki taraf bu söylemi farklı anladı.
50'li yılların büyük bölümünde, Türk hükümeti çatışan çıkarlar doğrultusunda hareket etti ve Washington'u bölgedeki popüler, emperyalizm karşıtı duygulara karşı daha uzlaşmacı bir duruş sergilemeye zorladı. (Bu politika İngiltere'nin veya desteklediği yerel hükümdarların aleyhine olsa bile.)
Köprülü'nün Süveyş anlaşmazlığının başında Amerikalı bir meslektaşına açıkladığı gibi, Ortadoğu'da “yükselen milliyetçilik” “Komünistler tarafından sömürüldü”, ancak bu durum Batılı güçlerin “kendi özel çıkarları” peşinde koşmasıyla “büyük ölçüde daha da kötüleşti”. ” Bu yaklaşım, “Batılı güçler, bölgenin devletleriyle mücadele ederken kendi 'eski yöntemlerini' terk etmelidir” anlamına geliyordu.
Ancak 1950'lerin sonlarında, Soğuk Savaş jeopolitiği Ankara'nın Doğu-Batı arasında köprü kurma çabalarını başarısız hale getirdi ve Türkiye giderek Batılı güçlerle daha uyumlu hale geldi. Nitekim 1957'de Ankara'yı Suriye'de dostane bir hükümet kurmak amacıyla askeri bir operasyona girişmekten vazgeçirmek zorunda kalan Washington oldu.
Yine de bu yeni uyum, anti-emperyalist Türk yorumcular için bir dereceye kadar ideolojik rahatsızlık yarattı. Bazıları, hayal kırıklıklarını Arap milliyetçi liderlere kanalize ederek bunu uzlaştırmaya çalıştı. Örneğin geleceğin başbakanı Bülent Ecevit, her Arap devrimcisinin bir başka Atatürk olmak istediğini, ancak Atatürk örneğini gerektiği gibi taklit edemediklerini söyledi.
Bu arada Akbaba'daki karikatüristler, Arap liderlerin aslında Sovyet emperyalizminin piyonları haline geldiklerini, gitgide daha az incelikle tekrar tekrar ima ettiler. On yıl geçtikçe, Cemal Abdül Nasır gibi adamlar, Moskova tarafından sipariş edilen köpekler, develer, atlar, kafesteki kuşlar veya kurmalı bebekler olarak Türk çizgi filmlerinde daha sık ortaya çıktı.
1950'lerde Menderes'in muhafazakar hükümeti altında ilişkiler düşük bir noktaya ulaştıktan sonra, onu takip eden Türk liderler Türkiye'nin Batı karşıtlığının giderek arttığı dönemlerde Arap dünyası ile olan bağlarını iyileştirmeye çalıştı.
Örneğin Menderes'i deviren cunta, Türkiye'nin sömürgeciliğe karşı verdiği mücadeleyle paralellik göstererek Cezayir'in bağımsızlık mücadelesine desteğini dile getirdi. Daha sonra, eski bir ABD büyükelçisi, Ecevit'in “sola doğru gidişatını” tartışırken, onu “Orta Doğu'nun diğer Müslüman ülkeleriyle ilişkilerin iyileştirilmesini vurgulayan daha bağımsız bir dış politika çağrısı” olarak nitelendirdi.
Ancak nihayetinde, yeniden düzenlemeye yönelik bu mütevazı çabaların hiçbiri, Türkiye'nin NATO üyeliğinin yarattığı temel çıkar farklılığının üstesinden gelemedi. Bunun yerine, Soğuk Savaş dinamikleri yeni çatışma kaynakları yarattı. Örneğin 1980'lerde Suriye hükümeti, Türkiye'deki Kürt ayrılıkçılığının baş sponsoru oldu.
21. yüzyılın başında Erdoğan iktidara geldiğinde, Türkiye'nin Arap komşularıyla ilişkilerini şekillendiren eğilimlerin çoğu kökten değişiyordu. Türkiye'deki çoğu insan için artık Ortadoğu'daki ana emperyal güç haline gelen ülke İngiltere veya Rusya değil, ABD idi.
ABD yetkililerine göre, Soğuk Savaş'tan teröre karşı savaşa geçiş, İslamcılığın bölgedeki en tehdit edici Batı karşıtı hareket olarak Arap milliyetçiliğinin yerini alması anlamına geliyordu. Bu değişimlerin ortasında, ister Türk politikalarını destekleyen isterse bundan kuşku duyanlar olsun, birçok Batılı gözlemci, Ankara'nın motivasyonlarını anlamakta genellikle güçlük çekiyordu.
1950'lerde, Türkiye'nin Ortadoğu'da liderlik rolü üstlenmesini isteyen ABD'li diplomatlar, Türk politikacılarını, Arap kamuoyunu gereksiz yere yabancılaştırmamak için Osmanlı İmparatorluğu'na yönelik övgülerini yumuşatmaya çağırıyordu.
Bunun tersine 2000'lerde bazı ABD'li yorumcular, Erdoğan'ın Osmanlı geçmişini yüceltmesinin kendisini bölgede bir tür İslamcı çekim merkezi yapmasında endişeleniyorlardı. Diğer yorumcular ise Osmanlı'nın hoşgörü ve ekonomik entegrasyon mirasının Türkiye'nin bölünmüş bir coğrafyada barışı ve ticareti yaymasına yardımcı olabileceğini umdular.
Örneğin Erdoğan, Türkiye-Suriye ilişkilerini geliştirmek amacıyla başlangıçta Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad ile arkadaş olduğunda, bazıları bunu Batı karşıtı bir neo-Osmanlıcılık biçimi olarak gördü. Diğerleri bunun Batı'nın Esad'la yakınlaşmasına ve hatta Suriye-İsrail barış anlaşmasına zemin hazırlayabileceğini umuyordu.
Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Erdoğan 2011'de Esad rejimini devirmek için yola çıktığında, görüşler eşit olarak bölünmüştü: Çeşitli şekillerde bölgeyi İslamlaştırma veya alternatif olarak bölgeyi demokratikleştirme kampanyasının bir parçası.
Bu dönem boyunca Ortadoğu halkı da Türk politikasını ve tarihsel söylemini kendi gelişen çıkarlarıyla bağlantılı olarak yorumladı. 2000'lerin başında Türkiye, bölgede gerçekten popüler olan ekonomik fırsatlar ve dindar bir demokratikleşme modeli sunuyor gibi görünüyordu.
Arap Baharı'nın çöküşü ve Türkiye'nin daha militarize bir dış politikaya yönelmesinin ortasında Erdoğan, giderek bölücü bir figür haline geldi. Ankara'nın Müslüman Kardeşler'e verdiği destek ve Suriye ile Libya'daki askeri müdahalesinden endişe duyan Arap liderler, Türkiye'yi giderek artan bir tehdit olarak görmeye başladılar. “Yeni-Osmanlıcılık” Arap yorumcular tarafından Türk emperyalizmi olarak algıladıkları şeyi mahkûm etmek için giderek kullanılan bir terim olarak ortaya çıktı.
Gerçekten de, Osmanlı geçmişine ilişkin algılar, çağdaş Türk politikası ışığında düzenli olarak gözden geçiriliyordu. Türkiye ile ilişkileri bozulduğu bir dönemde Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri hükümetleri, Osmanlıların 1. Dünya Savaşı sırasında dini emanetlere el koyması konusunda Ankara ile bir kavgaya tutuştu.,İŞİD de bu kavgaya dahil oldu ve Erdoğan'ın sevgili padişahlarını “sapık” ve “müşrik” olmakla suçlayarak kararlı bir Osmanlı karşıtı tavır takındı.
Ancak diğer çevrelerde Erdoğan'ın popülaritesi yankılanmaya devam etti. Filistinliler ve Suriye muhalefetinin üyeleri de dahil olmak üzere destek için gidecek başka yeri olmayan pek çok insan, Erdoğan'ı gördüğü gibi görmeye devam etti: Mazlumlar adına gerçek emperyalistlere karşı duran bir şampiyon.
Geçmişte olduğu gibi, Türkiye'nin Ortadoğu ile ilişkilerini şekillendiren en büyük faktör olmaya devam eden Batı ile ilişkileridir. Ankara'nın bakış açısından, Washington'un IŞİD'e karşı mücadelenin bir parçası olarak Suriye'nin kuzeydoğusundaki Kürt güçlerini desteklemeye başladığı 2014 yılında önemli bir dönüm noktası geldi.
Türk siyasi yelpazesindeki yorumcular için Washington, kararlı bir şekilde Arabistanlı Lawrence kılığına girmiş ve Türk devletine karşı ayrılıkçı bir isyana öncülük etmişti. Erdoğan'ın bir zamanlar Esad'a karşı verdikleri mücadelede Suriye isyancılarını gururla savunmaktan vazgeçti. Bu yeni tehdit algısı yeniden bir ayarlamayı zorunlu kıldı. Erdoğan, Kürt güçlerine karşı bir dizi sınır ötesi operasyon için Rusya'dan onay istediği için Ankara İslamcı isyancılara verdiği desteği geri çekti.
Türkiye'nin dış politikası, özellikle ülkenin 2016 darbe girişiminden sonra daha agresif ve Amerikan karşıtı bir ton alırken, bu durum Amerika'nın bölgedeki birçok ortağıyla kötüleşen ilişkilere yansıdı. Türkiye'nin askeri müdahalelerine ilişkin ortak endişeler Yunanistan, Kıbrıs, Mısır, İsrail, Suudi Arabistan ve BAE arasındaki daha yakın bağların pekiştirilmesine yardımcı oldu. Daha yakın zamanlarda, Ankara'nın Washington ile tansiyonu düşürme çabaları Mısır ve Körfez'e yönelik benzer çabalarla eşleşti.
Bu yakınlaşma çabalarının nereye kadar gideceğini göreceğiz. Belki de tarihten alınacak en net ders, Türkiye ve komşularının birbirlerine tarihi emperyalist tehditlerin merceğinden baktığı sürece ilişkilerin gergin kalacağıdır.