Boyuna önden bakıldığında tiroidin yerleşimi şu şekilde tanımlanabilir; Alt çene altında yer alan ve erkelerde daha belirgin bir şekilde görülen ve adem elması adı verilen kıkırdak bir çıkıntının hemen altındaki bölgede bulunur (Şekil 1).Diğer bir deyişle tiroit bezi soluk borusunun (trakea) her iki yanında ve kısmen önünde yer alan, kelebek şekline benzeyen bir organdır. Soluk borusunun iki yanına yerleşmiş kısımları sağ ve sol parça (sağ lob, sol lob veya sağ tiroit, sol tiroit) adını alır. Genellikle bu iki parça soluk borusunun tam önünde, bant şeklindeki tiroit dokusu ile biribirine bağlanırlar. Bu kısıma ise tiroidin boynu (tiroit istmusu) adı verilir (Şekil 1). Tiroit ismi latince kökenli olup savaşlarda kullanılan kalkana benzetildiğinden bu ismi almıştır. Bu bağlamda bazı sözlüklerde kalkanbeziolarak da adlandırılmasına karşın şeklinin daha ziyade bir kelebeği çağrıştırdığı söylenebilir.
Tiroit, yüzeyden derine doğru cilt, cilt altı, boyun zarları ve çeşitli kaslar tarafından örtülüdür. Şekil 2'de bu kaslar kesildikten sonra tiroidin açığa çıkan görünümü verilmiştir. Boyun kaslarının tiroidi örtmesi nedeniyle normal büyüklükteki tiroit, zayıf kişiler hariç elle hissedilemez, Buna karşın büyümüş tiroidin, yutkunma sırasında aşağı yukarı doğru hareket ettiği gözlenebilir.
Yeni doğan bir çocukta yaklaşık 1.5 gram olan tiroidin ağırlığı yavaş yavaş artarak, erişkin bir insanda 20 gram civarınada ulaşır.
Şekil 1
Şekil 2
Tiroit, boyunda bulunan bir çok önemli yapıların yakın komşusudur. Bu komşulardan özellikle tiroit ameliyatı sırasında özenle korunmaları gerekenlere değinilecektir. Bunlardan ilki ses tellerine giden alt ve üst sinirler, ikincisi ise paratiroit bezleridir.
Sese tellerine giden alt sinirler
Sese tellerine giden üst sinirler
Paratiroit bezleri
Ses tellerine giden alt sinirler(reküren sinirler): Sağda ve solda birer tane olup kabaca sağ ve sol tiroit parçalarının arka kesimine yakın bir şekilde aşağıdan yukarı doğru seyrederek ses tellerine (vokal kord) ulaşırlar (Şekil 3). Bunların asıl görevi ses tellerini birbirine yaklaştırmak ve biribirinden uzaklaştırmaktır. Bu hareketler sonucunda sesin çıkması ve soluk alıp verilmesi sağlanır.
Ses tellerine giden üst sinirler:Bu sinirler de sağda ve solda birer tane olup tiroidin üst kesimine yakın bir şekilde seyrederek ses tellerine ulaşırlar ve temel görevleri sesin tizliğini ayarlamaktır (Şekil 3).
Paratiroit bezleriTiroidin ikinci önemli komşusu olan paratiroit bezleri, tiroidin arka kesimi ile çok yakın ilişkidedirler (Şekil 3). Çoğunlukla ikisi sağ, ikisi sol tarafta olmak üzere toplam 4 tanedir ve her biri yaklaşık bir mercimek tanesi büyüklüğündedir (Şekil 3). Paratiroitler, parathormon adı verilen ve vücudun kalsiyum dengesini sağlayan bir hormon salgılarlar.
Şekil 3:Tiroidin arkadan görünümü. 1-Sağ üst sinir, 2-Sağ alt sinir, 3-sağ üst paratiroit bezi.
Tiroit bir organ olduğuna göre farklı özelliklere ve işlevlere sahip olan hücreler içermelidir. Tiroitte en fazla görülen hücre tipi folliküler hücre adı verilen hücrelerdir. Bu hücreler şekil 4A'da görüldüğü gibi özel bir organizasyonla bir araya gelerek bir birim oluştururlar. Bu birimlerin bir araya gelmesi ise tiroidin temel yapısını oluşturur (Şekil 4B). Bu organizasyon içinde yer alan iki hücre tipi daha vardır. Parafollikül ve Hürthle hücreleri olarak adlandırılan bu hücreler folliküler hücreler arasında az sayıda ve dağınık halde bulunurlar (Şekil 4B)
Şekil 4: Tiroidin temel yapısı.
İşlev kelimesinin tıp dilindeki karşılığı fonksiyon kelimesidir. Konu içinde işlev kelimesi yerine bazen görev, bazen de çalışma sözcükleri kullanılacaktır.
Tiroidin ürettiği hormonlar ve diğer yapılar
T3 ve T4 hormonlarının yapısı
T3 ve T4 hormonlarının görevi
Tiroidin yapı ve işlevinin düzenlenmesi
TSHTSH ile T3,T4 hormonları arasındaki ilişki
Tiroit bir iç salgı beziolup temel işlevi, kısaca T3 ve T4adı verilen hormonüretmesi ve kana salmasıdır. Bu hücrelerde ayrıca kana az miktarda salınan ve tiroglobulinadı verilen bir protein de yapılır. Tiroidin follikül hücrelerinde tiroglobulin üzerinde üretilen T3 ve T4, tiroglobuline bağlı olarak önce tiroitte depo edilir ve gerektiğinde tiroglobulinden ayrılarak kana salınır (Şekil 4B). Diğer yandan tiroidin parafollikül hücrelerinde kalsitonin adı verilen hormon üretilir ve kana salınır. Ancak tiroidin işlevi dendiğinde temel olarak T3 ve T4 hormonlarının üretimi ve kana salınması anlaşılır. T3 ve T4'ün büyük kısmı kanda proteinlere bağlı olarak taşınırken az bir kısımı ise serbest halde dolaşır ve bunlara serbest T3 (sT3 yada FT3), serbest T4 (sT4 yada FT4) adı verilir.
Tiroit gibi hormon üreten organlar (endokrin organ) ile ilgilenen tıp dalları endokrinolojive endokrin cerrahisiolarak adlandırılır.
T3 VE T4 hormonlarının yapısı: Tiroit tarafından üretilen T3 ve T4 hormonları da bir tür proteinolup temel yapısında tirozin adı verilen bir aminoasit bulunur. Başta TSH olmak üzere bir çok faktörün etkisi ve oldukça karmaşık işlemler sonucunda tirozine 3 tane iyot eklenerek T3, 4 tane iyot eklenerek T4 hormonu üretilmiş olur.
T3 ve T4 hormonlarının görevi:Tiroitte üretilen ve kana salınan T3 ve T4 hormonları hemen tüm vücut hücrelerine ulaşırlar ve bu hücrelerde metabolizmaadı verilen olayları düzenlerler. Böylece büyüme dahil vücutta bir çok işlevin sağlıklı bir şekilde yürümesi sağlanır. Dolayısıyla bu hormanların kan düzeyi normalden düşük veya yüksek olduğunda tiroidin işlevsel bozukluklarıolarak adlandırılan metabolizma bozuklukları ortaya çıkabilir.
Organların gerek işlevi gerekse yapısının korunabilmesi için bir çok faktör devreye girer. Tiroit için temel faktor kısaca TSH olarak yazılan tiroit uyarıcı hormon adı verilen bir hormondur. Tiroit üzerinde etkili olabilen diğer faktörler oldukça karmaşık olup bu konuda değinilmeyecektir.
TSH:beyinin özel bir bölgesinde (hipofiz; pitüiter) üretilir ve kana salınarak tiroit hücrelerine ulaşır. TSH, tiroidi uyaran bir hormon olup bir yandan T3 ve T4 hormonlarının üretilmesini ve salgılanmasını kontrol ederken diğer yandan tiroit hücrelerinin çoğalmasını ve büyümesini sağlayan sinyaller taşır.
TSH ile T3,T4 hormonları arasındaki ilişki: TSH ile T3 ve T4 arasında özel bir ilişki vardır. Buna göre kanda T3,T4 yükseldiğinde beyine giden sinyaller TSH üretimini azaltır. TSH azalınca tiroitte T3, T4 üretiimi azalır ve kana daha az hormon salınarak artmış olan kan hormon düzeyi normale döndürülmeye çalışılır. Tersi durumda; kanda T3, T4 azalınca bu sefer beyine giden sinyaller TSH üretimini arttırır. Artan TSH, hem tiroidin büyümesine hemde tiroitte hormon üretiminin artmasına yol açarak kana fazla hormon geçmesine ve düşük olan kan hormon düzeyinin normale dönmesine olanak sağlar. Değinilen bu ilişki çeşitli nedenlerle aksayabilir ve sonuçta tiroidin işlevsel bozukluklarıve /veya guatrortaya çıkabilir