Sahel ve Afrika Boynuzu'nda terörizmin yükselişi, yalnızca bu bölgelerdeki vatandaşların refahı açısından değil, aynı zamanda istikrarsızlığın komşu ülke ve bölgeler üzerindeki etkisi nedeniyle de önemli bir endişe konusu. Sahel bölgesi tipik olarak Moritanya, Burkina Faso, Nijer ve Çad'dan oluşuyor. Afrika Boynuzu ise Etiyopya, Somali, Eritre ve Cibuti'yi içeriyor. Bu bölgelerde sık sık gerçekleşen eyalet içi ve eyaletler arası çatışmalar, terörist faaliyetlerin gelişmesi için elverişli bir ortam oluşturuyor. Ancak 2011 krizinin ve Libya'da Muhammed Kaddafi'nin devrilmesinin, Sahel'i Afrika'da terörün merkezi haline getirdiğini belirtmekte de fayda var.
Tuareg savaşçıları, Libya'daki çatışmaya katıldıktan sonra 2012'de Mali'ye döndü ve Mali'den ayrılıkçı bir devlet oluşturma çabalarının bir parçası olarak Azawad Ulusal Kurtuluş Hareketi'ne (MNLA) katıldı. Şiddet yanlısı aşırı gruplar, Mali'deki siyasi istikrarsızlıktan da yararlanarak operasyonlarını Burkina Faso, Nijer ve Çad'a kadar genişletti. Bu, DEAŞ ve el-Kaide'nin yardımıyla başarıldı. Afrika Boynuzu'nda eş-Şebab, operasyonlarını Somali'den Kenya'ya kadar genişletmek için DEAŞ'tan de aynı şekilde destek aldı.
Sahel'de Terör Tehditleri
Sahel'deki ülkeler yönetim sorunları, ekonomik gerileme ve devlet gelişiminin karmaşık süreçleriyle boğuşmak zorunda kaldı. Büyüme ve kalkınmayı sağlamaya yönelik çeşitli çabalar, terörist grupların uyguladığı şiddet içeren aşırıcılığın yükselişiyle gölgelendi. Sahel'de şiddet içeren aşırıcılığı destekleyen başlıca terörist grupların arasında İslami Mağrip El Kaidesi, Boko Haram, Büyük Sahra İslam Devleti (ISGS) ve Nusrat’ül-İslam vel Müslüman Cemaati (JNIM) yer alıyor.
İslami Mağrip El Kaidesi 2006’da kuruldu. Öldürüldüğü 2020’ye kadar Abdülmalik Droukdel tarafından yönetiliyordu. Bu silahlı grup esas olarak 1990'larda Cezayir'deki iç savaşa katılmış muhaliflerden oluşuyordu. 1990'larda gruba, Savaşta Vaaz Veren Selefiler (GSPC) adı verildi. 2000'lerde Vaaz ve Savaş için Selefi Grubu (GSPC), el-Kaide'ye bağlılık sözü verdi ve operasyonlarını el-Kaide ile uyumlu hale getirdi. Sonuç olarak, 2007'de İslami Mağrip El Kaidesi'ni benimsedi. 2007 ile 2010 arasında AQIM, neredeyse yalnızca Cezayir'de faaliyet gösterdi; 2007 sonlarında Moritanya'da ve 2008'de Nijer'de bazı sınırlı operasyonlar gerçekleştirdi. İslami Mağrip El Kaidesi, Tuareglerle ittifaklara katıldı. 2012'de Mali'nin askerleriyle savaşmak için MNLA'ya liderlik etti.
El-Kaide'nin bir grup olarak operasyonlarının, bölgesel ve küresel politikalar üzerinde geniş kapsamlı etkileri var. Ulus ötesi bir terör örgütü olarak el-Kaide, dini-siyasi gündemini uygulamak için güç kullanmaktan yararlanıyor. Sürekli genişleyen özellikleri ve farklı coğrafi konumlara uyum sağlama ve mutasyona uğrama yeteneği, bu devlet dışı silahlı grupla mücadeleyi giderek zorlaştırıyor. AQIM'in 2008 ile 2014 arasında adam kaçırma olaylarından 125 milyon dolar elde ettiği tahmin ediliyor. Bu silahlı grubun belirsiz operasyonları, silah, insan kaçakçılığı ve adam kaçırma olaylarından elde edilen paranın kesin miktarının izini sürmeyi giderek zorlaştırıyor. Durum ne olursa olsun, bu yasa dışı faaliyetlerden elde edilen finansman, grupların modern silahlar satın alarak ve gençleri yanlarına çekerek savaş yeteneklerini güçlendirmelerine olanak sağladı.
Büyük Sahel İslam Devleti (ISGS), Eylül 2016'da Burkina Faso'da ortaya çıktı. Aynı yıl Ekim’de DEAŞ, ISGS'yi Batı Afrika'daki bölgesel kolu olarak kabul etti. Grubun liderliğini 2021’de Fransızlar tarafından öldürülen Adnan Ebu Velid üstleniyordu. ISGS, kuruluşundan bu yana öncelikle Burkina Faso, Nijer ve Mali'nin sınır bölgelerinde faaliyet gösteriyor. Nijerya, Cezayir ve Benin'de de ara ara terör saldırıları gerçekleştirdi.
Grubun sivillere ve askerlere yönelik ayrım gözetmeyen saldırılar düzenlediği biliniyor. Eylül 2016'da ISGS, Burkina Faso ordusuna yönelik bir saldırı başlattı. Bu saldırı üç Burkina Faso askerinin ölümüne yol açtı. Grup aynı yıl Ekim’de Nijer'deki Koutoukale hapishanesini yıkmaya çalıştı. 2017'de Nijer'de ABD-Nijerya devriye ekibine saldırı düzenledi. Bu saldırıda dört ABD askeri, bir tercüman ve beş Nijeryalı asker hayatını kaybetti. ISGS, 2019'da IS Sahel olarak yeniden adlandırıldı. IS Sahel'in artan kapasitesi, Sahel eyaletlerindeki askeri mevzilere çok sayıda saldırı düzenlemesine olanak tanıyor. Grup, 2019-2020 arasında 400'den fazla Burkina Faso, Nijer ve Mali askerini öldürdü.
Yukarıdakilere ek olarak, terörist grup Boko Haram, Sahel ve diğer komşu ülkelerdeki güvensizliğin ve istikrarsızlığın artmasına önemli ölçüde katkıda bulunmuştur. Boko Haram 2002’de Muhammed Yusuf tarafından kuruldu. Grup, faaliyetlerine kuzeydoğu Nijerya'da başladı ancak o zamandan beri saldırılarını Çad, Nijerya ve Kamerun gibi ülkelere genişleterek bölgesel bir krize yol açtı. Boko Haram'ın operasyonları gerilla savaşı, intihar saldırıları ve adam kaçırma gibi agresif stratejilere dayanıyor. Boko Haram grubu, gelirinin çoğunu fidye için kaçırma olaylarından elde ediyor. Boko Haram'ın kötü şöhreti, grubun 2014’te Nijerya'nın Borno Eyaletindeki Chibok'taki bir ortaokuldan 276 kız çocuğunu kaçırmasıyla uluslararası alanda dikkat çekti. Bu kızların kaçırılması, terör örgütünün Batılı eğitime karşı mücadele gündemini ne ölçüde sürdürebileceğini ve ne ölçüde başarabileceğini gösterdi. Grup, Chibok kızlarının yanı sıra çok sayıda yabancıyı ve sıradan sivili de kaçırdı ve serbest bırakılmadan önce fidye istedi. Boko Haram'ın İslam Devleti'ne olan bağlılığı, onun ülkeler çapındaki askeri ve sivil hedeflere yönelik saldırıları genişletme ve başlatma yeteneklerini daha da güçlendirdi.
Afrika Boynuzu'nda Şiddet İçeren Aşırıcılık
Afrika Boynuzu’nu oluşturan ülkelerin hemen hemen hepsi, terör faaliyetlerine sahne olmuştur. Bu bölgedeki başlıca terörist grup eş-Şebab'tır. Bu terör örgütü 2004’te Somali'de ortaya çıktı. Grup, Somali'deki terör operasyonlarının yanı sıra komşu Uganda, Kenya ve Etiyopya ülkelerinde de saldırılar gerçekleştirdi. Eş-Şebab'ın hedefi hükümeti devirmek ve şeriatla yönetilen bir İslam devleti kurmaktır. Grup, sivillere ve orduya yönelik saldırılarını hazırlayıp başlatacağı üsler oluşturmak için Somali hükümetinin zayıflığından yararlandı.
2013’te eş-Şebab, Kenya'daki bir alışveriş merkezine saldırı düzenleyerek 67 kişiyi öldürmüştü. 2015’te ise eş-Şebab'ın Kenya'daki üniversite saldırısında 148 kişi daha hayatını kaybetmişti. Grup, 2019’da Nairobi'de 14 otel baskını düzenledi. Somali'de eş-Şebab'ın terörist faaliyetleri önemli bir endişe kaynağı olmaya devam ediyor. 2019'da 80 kişinin ölümüne yol açan kamyonlu bombalama eylemleri gerçekleştiren grubun, 2022'de Mogadişu'da araba bombalamaları 100'den fazla kişinin ölümüne yol açtı.
Üstelik hem Etiyopya hem de Eritre, bölgenin bölgesel güvenlik dinamiklerini daha da karmaşık hale getiren iç etnik ve siyasi gerilimlerle karşı karşıya kaldı. Yemen, bölgenin bir parçası olmayabilir. Ancak Yemen'in yakınlığı, bölgenin o ülkedeki çatışmanın yayılma etkilerine karşı hassas olduğu anlamına geliyor.
Terörle Mücadele Çabaları
Sahel'de ve Afrika Boynuzu'nda terörizm tehditlerine karşı koymak için çeşitli çabalar sarf ediliyor. Serval Operasyonu, Fransızların Mali'de 2013’te başlattığı ilk terörle mücadele tedbirlerinden biriydi. Operasyon AQIM, Batı Afrika Birlik ve Cihat Hareketi (MOJWA) ve Ansar Dine'nin Mali'nin başkenti Bamako'yu ele geçirmesini engellemeyi başardı. Operasyonda cihatçı grupları hedef alan çok sayıda hava saldırısı düzenlendi. Ağustos 2014'teki Serval Operasyonu'nun ardından gelen Barkhane Operasyonu, Mali, Nijer, Çad, Moritanya ve Burkina Faso'daki terörle mücadele operasyonlarından sorumlu hale geldi. Bu ülkeler G5 sahilinde güvenlik konusunda iş birliği yaptı. Fransa, Barkhane harekatının zirve noktasında yaklaşık 5 bin 100 asker konuşlandırdı. Sabre operasyonunda özel kuvvetler görevlendirdi ve aynı zamanda İsveç, Estonya ve Çek Cumhuriyeti'nden özel kuvvetler içeren çok uluslu Görev Gücü Takuba'ya da liderlik etti.
Çok Uluslu Ortak Görev Gücü, Boko Haram, eşkıyalık ve organize suç tehditlerine karşı 2014’te kuruldu. Görev gücü Benin, Nijer, Çad, Kamerun ve Nijerya'dan oluşuyordu. 2017’de Sahel eyaletleri Mali, Burkina Faso, Çad, Moritanya ve Nijer bir araya gelerek G5 Sahel Gücü'nü oluşturdu. Bu bölgesel terörle mücadele gücü, Sahel'deki militan grupları etkisiz hale getirmek amacıyla 5 binden fazla kuvvet topladı. Afrika Boynuzu vakasında ABD, eş-Şebab'a karşı özel operasyon başlattı. ABD güçleri hava saldırıları düzenledi, askeri istihbarat sağladı ve yerel ortak güçlerin kara operasyonları yürütme kapasitesini artırdı. Bu isyan karşıtı operasyon, eş-Şebab'ın etkisini önemli ölçüde azalttı. Somali'deki Afrika Birliği Misyonu (AMISOM) da önemli bir rol oynadı. AMISOM'un operasyonları, insani yardım kuruluşlarının Mogadişu'nun ötesinde faaliyet göstermesine olanak tanıyan güvenlik temelini attı. AMISOM, 2011-2012 arasında eş-Şebab'ın kontrolü altındaki bölgeleri azaltmayı başardı.
Sonuç
Sahel'de terörizmin yükselişi, Mali, Burkina Faso, Çad ve son olarak Nijer'de askeri müdahalelere yol açan bir istikrarsızlık ve cezasızlık atmosferi oluşturdu. Sahel'deki ve Afrika Boynuzu'ndaki devletlerin terörizmin büyümesine olanak sağlayan belirli özellikleri paylaşması dikkate değerdir. Bu iki bölgede devletler zayıftır ve kurumsallaşmamıştır. Şeffaflık ve hesap verebilirliğin eksikliği, etkili yönetim süreçlerini engellemeye devam ediyor. Ekonomik koşullar, hukuk ve hukukun üstünlüğünün olmayışı gibi diğer sorunlar, terörist ilişkilerin faaliyet göstermesine uygun ortamlar sağlamıştır. Uygulanan terörle mücadele tedbirlerine rağmen, Sahel'de ve Afrika Boynuzu'nda terör tehditleri hakim olmaya devam ediyor. Sahel'deki yeni askeri darbeler, terörizmin gelişmesini kolaylaştıracak bir ortam oluşmasına büyük katkı sağlayacak.