3Ahmes (Rhind) Papirüsü İ.Ö yıllar arasında, Mısırlı Ahmes tarafından, önceden yazılan bilgilerin kopyası olarak yazıldığı söylenir.Bilgilerin kaynağı İ.Ö.3400 lere kadar gider.1858 yılında İskoç antikacı A.H. Rhind satın aldığı için adına Rhind papirüsü de denir.Sağdan sola hiyeratik karakterlerle yazılmıştır.85 problemi içerir.Birim kesirler, doğrusal denklemler ve çözümleri, üçgen, dörtgen, yamuk, paralelkenarın alanları, trigonometriye ilk adım, dairenin alanı, benzer üçgenler.
5Moskova Matematik Papirüsü Yirminci hanedanlık döneminde yazıldığı sanılıyor (İ.Ö larda)1893 yılında V.S. Golonischev tarafından alınmıştır.5 metre uzunluğunda, 8 cm eninde25 problem içeriyorAhmes papirüsünden farklıKesik pramidin hacmi hesaplanmıştır
7Eski Mısırda Aritmetik Eski mısırda aritmetik 10 lu sayı sistemine dayanır.10 ve 10 nun katları için özel simgeler kullanılır.Yazım sağdan sola veya soldan sağa doğru
8Çarpma ardışık toplamalar yoluyla ele ediliyor Çarpma ardışık toplamalar yoluyla ele ediliyor. Bir sayının 13 ile çarpması11 ile 13 sayısının çarpımıÖnce sayı yazılır (11)Sonra sayının iki katı yazılır(22)Elde edilen sayının iki katı bulunur (44)Bir kez daha iki kat alınır (88)Birinci üçüncü ve dördüncü sayılar toplanır (143)11122244488813143
11Bazı problemlerin teorik yanları ağır basıyor Bilinmeyenleri göstermek için hau veya aha denilen bir hiyerolif kullanıyorlar.Problemler, değişik bira çeşitlerinin sertlik dereceleri, hayvanların beslenmesi, tahılın depolanması, ekmek ve yiyeceklerle ilgili.
12Örnekler100 somun ekmeği 5 kişi arsında, her birine düşen pay aritmetik olarak artacak ve en büyük üç payın toplamının yedide biri en küçük iki payın toplamına eşit olacak şekilde bölüştürülmesi problemi7 evin her birinin 7 kedisi, her kedinin kovaladığı 7 fare….problemi geometrik olarak artan bir serinin toplamını bildiklerini gösterir.
13Eski Mısırda Geometri Üçgenin alanı: A = a x h /2 Dairenin Alanı: Küp, paralelyüz, silindir ve kare pramitin, kesik kare pramitin hacmi biliniyor.Pi sayısının değeri olarak 256 / 81 = 3,16..= 12 düğüm bulunan iple dik üçgen oluşturuyorlar.
14Ahmes Papirüsünde Dairenin Alanı d dairenin çapıd kenarlı karenin her kenarı üç eşit parçaya bölünüyor.Dört köşede bulunan taralı alanlar atılıyor.Geriye kalan alan d çaplı dairenin alanı oluyor.
15Eski Mısırda Astronomi 1 yıl, 365 gün1 yıl, 12 ay1 ay 30 gün5 tane bayram günleriİ.Ö yında takvimin hesaplanmasında, büyük köpek yıldızına ait devre denen yöntemi kullanarak takvim oluşturduklarına dair öykü vardır.
16Eski Mısırda Pramitler Pramitlerin yapımına, İ.Ö de başlanmış ve yapılmasına 2700 yıl devam edilmiştir.Önce küçük bir pramit yapılıyor, onun çevresine gittikçe daha büyük taşlardan kılıflar ekliyorlardı.Firavun mezarları olarak yapıldığı tahmin ediliyor.En bilinenleri Keops, Kefren, Mikerinos’tur.Günümüze 80 tanesi gelebilmiştir.
20Geç Sümer Dönemine Ait Metinlerde İ.Ö 2100 10 lu sayı sistemi üzerine 60 lı sistemin eklendiği çarpım tabloları var.1, 10, 20,30,40,50 sayılarını gösteren çiviyazısı simgeler bulunur.1 1 sayısı 61 anlamına gelir.ün karşılığı 5x3600+6x60+3=1863 tür.Pers dönemine kadar sıfır özel bir simgeyle gösterilmedi.
21Sümerler Zamanında 1 saat 60 dakikaya bölünmüş, 1 dakika 60 saniyeye bölünmüşDaire 360 dereceyeHer derece 60 dakikayaHer dakika 60 saniyeye bölünmüş
22I. Babil Hanedanlığı Dönemine (İ.Ö. 1950) ait çivi yazısı metinlerde Birinci dereceden denklemlerle çözülen problemlerİkinci hatta üçüncü derece denklemlerle çözülen problemlerBazı katsayılı dördüncü dereceden denklemlerin çözümüBasit düz çizgili geometrik şekillerin alan ve hacimleri
23Örnek problemİki karenin alanlarının toplamından oluşan A alanı birim karedir. Karelerden birinin kenarı, diğerinin kenarının 2/3 ünden 10 birim kısa olduğuna göre karelerin kenarlarının uzunluğu nedir?10 un karesini al, 100 elde edilir.1000 den 100 ü çıkart 900 elde edilir…1000 =16x60+40900=15x60Devam ediliyorSonuç 30
24Yeni Babil, Pers ve Selevkoslar Döneminde İ.Ö.600-İ.S.300 Değişik astronomik takvimlerGünümüzde bile çözülmesi sayısal yeteneğe dayanan zor denklemlerin çözümü60 lı tabana göre 17 basamağa kadar uzanan sayılarla işlemler yapıldı.Çarpım tabloları,sayıların terslerini, kareköklerini, küpköklerini gösteren listelerÖzellikleşeklinde yazılabilen sayıların listesi
25Geometri problemi ve Karekök Hesabı A sayısının karekökünüİle hesaplıyorlar,2 nin kare kökü yerine 17/12 sayısını kullanıyorlardı.Faiz problemleri çözüyorlardı
28ESKİ YUNANAkdeniz bölgesinde İkinci Binin son yüzyıllarında büyük iktisadi ve siyasi değişiklikler oldu.Girit’teki Minos Uygarlığı ve Hitit İmparatorluğu yok oldu.Mısır ve Babil’in gücü azaldı.Museviler, Asurlular, Fenikeliler, Yunanlılar.İki büyük buluş; Eski Doğu yazısı yerini öğrenilmesi kolay olan alfabeye bıraktı ve madeni para ortaya çıktı.Anadolu ve Yunanistan kıyılarında yeni kentler kuruldu.Tüccar sınıfı üstünlüğü ele geçirdi.Uzun süre Milet öndeydi, sonra Korint, Atina, Kroton, Tarentum, Siracusa Mileti izledi.
30Eski Yunan Matematiği VI. Yüzyılın ilk yarısında Tales ile başlar. Eski Yunan matematiğinin temel amacı, insanın evrendeki yerini akılcı bir biçimde açıklamaktır.Açının üçe bölünmesiKüpün iki katına çıkarılmasıDairenin kareleştirilmesi
31TALES İ.ÖMiletli Tales, bilgin, bilge, tüccar, politikacı ve iyi bir matematikçi.Milet’te okul kurdu ve Anaximander, Anaximedes, Mamercus gibi birçok öğrenci yetiştirmiştir.Mıknatısın çekim özelliğini ilk görenlerden biridir.Yunan şehirlerini bir konfederasyon haline getirmeyi istemiştir.İ.Ö. 585 yılın mayıs ayının 28. günü güneşin tutulacağını önceden tahmin etmiştir.Batı felsefesinin kurucusu sayılır.Ana maddenin su olduğunu söylemiştir.
32İkiz kenar üçgenin taban açıları bir birine eşittir. Ters açılar eşittir.Bir kenarı ve o kenara bitişik açıları verilen üçgen çizilebilir.Çapı gören çevre açı 90 derecedir.Benzer üçgenlerde, eşit açılar karşısında bulunan kenarlar orantılıdır.Tales’in bu teoremi ile yanına varılamayan uzaklıkların hesabı yapılabilmiştir.
35Pisagor İ.Ö.580-495 Sisam Adasında doğmuştur. Filozof, politikacı, matematikçi, fizikçi, mistik bir kişilik.Mısır ve Babil’e gitmiştir.Politik baskılardan kaçarak Kroton’a (İtalya) gitmiş ve orada felsefe okulunu kurmuştur.Gizli bir tarikatın başkanıdır.
36Sayılar kuramını disiplinli bir biçimde ortaya koymuş ve özelliklerini belirlemiştir. Yunanistan’da tümdengelimli aksiyomatik düşünceyi matematiğe Thales ve Pisagor sokmuştur.“Evrenin hakimi sayıdır. Sayılar evreni yönetiyor.” demiştir.Dünyanın Güneş etrafında döndüğünü söylemiştir.“Doğadaki her şey matematiksel olarak açıklanabilir” demiştir.
37Pisagor TeoremiDik kenarlar üzerine kurulan karelerin alanlarının toplamı hipotenüs üzerine kurulan üçgenin alanına eşittir.İlk yazılı ispat Euclides’e aittir.
40ZENON İ.Ö. 495-435 Elea (İtalya) kentinde doğmuştur. Yunan düşünürü ve matematikçisidir.Atina’ya da gitmiştir.Paradoksları ile ünlüdür.Her türlü hareket olanaksızdır.
41HİPPOCRATES İ.ÖChioslu Hippokrates Geometrinin Elemanları isimli kitabını, Euclides’ten yüzyıl önce yazmıştır.Dairenin kareselleştirilmesi problemini aycıklarla karelemeye çalışmış, özel halde kareleme olmuş fakat genelini yapamamıştır.Okulunda okuttuğu ilk geometri kitabında geometrik şekilleri harflerle isimlendirmiştir.Çemberi ve daireyi en ince noktalarına kadar Hippocrates incelemiştir. Bununla ilgili çok sayıda önerme ve teorem ispatlamıştır.
42Hippocrates’in dairenin bir parçasını karelemesi AD yarıçaplı bir çember ile BD yarıçaplı çember arasında kalan aycığın alanı ile ABCD karesinin alanı birbirine eşittir.
43ARCHYTAS İ.ÖTarentum’da (İtalya) doğmuş ünlü bir Pisagorcudur. Geometri değil yalnız aritmetik derdi.Elements kitabını yazdı.Küpün iki katına çıkartılması probleminin çözümünde, koni ile silindiri kesiştirerek elde ettiği şekli kullanmıştır.Oranları müziğe uyguladı,yeni ses perdelerini ayırt eden aralıklar buldu.
44Archytas’ın Oransızlar (İrrasyonel) Sayıları Doğal sayıların kareköklerini öğrencisi Theodorus ile birlikte pergel ve cetvelle ilk çizen Archytas’tır.Dik kenarları 1 birim olan dik üçgenin hipotenüsü 2 sayısının karekökünü verir. Dik kenarlardan biri hipotenüs diğeri 1 birim olan dik üçgenin hipotenüsü 3 sayısının kareköküdür.
45Makaraları ilk kez bulan ve mekanizmasını inceleyen Archytas’tır. Kuşların nasıl uçtuklarının mekanizmasını çizmiş, çocuk oyuncakları yapmıştır.Müzik, aritmetik, astronomi, varlık, bilgelik, ruh, duyu, yasa, adalet, ahlak, mekanik, tarım, eğitim ve flütler gibi konularda 60 kadar kitap yazdı.
46EUDOXUS İ.Ö.408?-355Knidos’lu bir düşünür, astronom ve matematikçidir.Atina okulunda Archytas’ın yanında öğrenim gördü.Matematik dışında tıp öğrenimi yapmış ve doktor olmuştur.Tutarlı ve ciddi astronomi çalışmaları yapmıştır.
47Eudoxus, alan, hacim ve bazı cisimlerin yüzölçümleri üzerinde çalışmış ve bunlar hakkında birçok teorem ispatlamıştır.Güneş saatini bulan, yılın 365,25 gün olduğunu saptayan ilk matematikçidir.Euclides, orantı kuramını Pisagorculardan değil, Eudoxus’tan almıştır.Alan ve hacim hesaplarında tüketme yöntemini ilk uygulayan yine Eudoxus olmuştur.Altın oranlar da onun tarafından incelenmiştir.
48ALTIN ORAN Birim kare çizilir. Karenin alt kenarının orta noktası merkez, merkezden karşı köşeye olan uzaklık yarıçap olmak üzere bir çember çizilir.Çemberin alt kenarının uzantısını kestiği nokta işaretlenir.Alt kenar uzunluğuŞekil dikdörtgene tamamlanır. Elde edilen dik dörtgene altın dikdörtgen denir.
49Eudoxus’un evreniEvren, sabit olarak kabul edilen yere (Dünya) göre sıralanan yedi gezegenden oluşuyordu. Bunlar sırasıyla Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter ve Satürn idi.
50Euclides İ.Ö.330-260 Mısırın İskenderiye kentinde doğmuştur. I. Ptolemaios döneminde İskenderiye’de bir okul kurarak öğretmenlik yapmıştır.Elements adlı kitabını yazmıştır.
51ELEMENTS Verilen iki noktadan bir doğru geçirilebilir. Sonlu bir doğru istenildiği kadar uzatılabilir.Merkezi ve üzerindeki bir noktası verilen çember çizilebilirTüm dik açılar birbirine eşittir.İki doğru bir doğru ile kesildiğinde kesenin aynı yanında oluşan iki iç açının toplamı iki dik açıdan küçükse doğrular uzatıldığında bu tarafta kesişirler.
52Genel KabullerAynı şeye eşit olan şeyler eşittir.Eşit şeylere eşit şeyler katılırsa oluşan bütünler birbirine eşittir.Eşit şeylerden eşit şeyler çıkartılırsa kalanlar birbirine eşittir.Birbiriyle çakışan şeyler birbirine eşittir.Bütün, parçalardan büyüktür
53Elements Kitabı Hakkında İncilden sonra en çok basılan kitap.Kitap, Euclides’in ölümünden tam 700 yıl sonra İskenderiyeli Theon(365) tarafından tam olarak düzenlenmiş ve kopyalanmıştır.İlk baskısı İ.S.1482 de yapılmıştır.Bu tarihten öncekiler el yazmaları olarak çoğaltılmıştır.13 kitapta 465 tane önerme vardır.2300 yıldır bu kitabı kullanıyoruz ve kullanmaya devam edeceğiz.
54Elements Kitabının İçeriği İLK DÖRT CİLT: Düzlem Geometri, Doğrular ve Açıların Temel Özellikleri, Üçgenlerin Eşitliği, Pisagor Teoremi , Alanı Verilmiş Dikdörtgenle Aynı Alana Sahip Kare Çizme, Altın Oran, Daire ve Düzgün Çokgenler5. KİTAPTA: Eudoxus’un Oranlar Kuramı6. KİTAPTA: Oranlar kuramı benzer düzlem şekillerine uygulanır. Çevresi aynı olan dikdörtgenlerin en büyüğü karedir. Yeniden Pisagor Teoremi ele alınır. Benzerlikler ele alınır.
55KİTAPTA: Sayılar Kuramı, Bölünebilme, Geometrik Seriler Toplamı, Asal Sayıların Özellikleri, EBOB-Öklit Algoritması, Sonsuz Sayıda Asalın Varlığı10. KİTAPTA: Geometrik Tartışmalar, İrrasyonel Sayılar (2. Derece Denklem Çözümleri), Köklerin SınıflandırılmasıSON ÜÇ KİTAP (11-13): Uzay Geometri, Paralelyüzlü-Prizma-Piramit-Küre Hacimleri, Platonun Beş Düzgün Katı Cismi Tartışılır.
56Euclides’in Elements Kitabında Yer Alan İki Önerme
57Pisagor Teoremi C köşesinde dik olan ABC üçgenini çizilir. AJKD = 2.ACDAFGC = 2.AFBACD = AFBAJKD = AFGCBenzer şekildeBEKJ = BCHIABED=AJKD+BEKJ =AFGC+BCHI
59Sayılar Kuramı İle İlgili Örnek Euclides matematik semboller kullanmamıştır. Geometride, Sayıları doğru parçası, iki sayının çarpımını dikdörtgen, üç sayının çarpımını dikdörtgenler pirizması olarak almıştır.
60ARİSTARCHUS İ.Ö.310-230 Samos (Sisam) adasında doğmuştur. Astronom ve bilginAy’ın ilk ve son dördün zamanlarında, yerkürenin Ay ve Güneş’e olan uzaklıklarını hesaplamıştır. Güneşin yarıçapı ile dünyanın yarıçapı arasındaki oranın 43/6 ile19/3 arasında olduğunu hesaplamıştır.Hesaplamalar için izlediği yolun doğru olmasına karşın gözlemlerdeki ölçümlerin yanlış olması onu hatalı sonuçlara götürmüştür.Ay’daki kraterlerden biri halen onun adı ile anılır.
61Dünya- Güneş- AyAy’ın yarı karanlık kaldığı zamanda, Güneş ay ve Dünya arasında bir dik açı oluştuğunu saptadı.Güneş’in Ay’a göre Dünyadan 18 kat daha uzakta olduğu ve Dünyadan en az 300 kat daha büyük olabileceği sonucuna vardı.Böylesine büyük bir cisim olan Güneş’in Dünya etrafında dönmesi düşüncesine karşı çıktı.
63ARCHİMEDES (İ.Ö.287-212) Siraküzada doğdu. Astronom Fidiyas’ın oğlu. Büyük Matematikçi ve Fizikçi.Siraküza Kralı II. Hieron tarafından korundu.Mısır’a giderek Euclides’den ders aldı. Orada Conon ve Eratosthenes ile tanıştı.Kuramsal Matematikte ve mekanikte çok buluşu var.Basit aletlere çok önem vermiştir; kaldıraç, palanga, dişli çark…Bana bir dayanak noktası verin, Dünyayı yerinden oynatayım.
64ARCHİMEDESKatı ve sıvıların mekaniği üzerinde bir çok çalışması vardır.Bir sıvıya batırılan her cisim, yerini değiştirdiği sıvının ağırlığı kadar kendi ağırlığından kaybeder.Pi sayısının hesabı,dairenin alanı, çember uzunluğu, değişik eğrilerle sınırlı alan hesapları yapmıştır.Eğrisel yüzeylerle sınırlandırılmış cisimlerin hacimlerini hesaplamak için genel yöntemler bulmuş, bu yöntemlerle silindir, küre, koninin yüzey alanı ve hacimlerini hesaplamıştır.
72Apollonius İ.Ö. 267?-170?Bergamalı Apollonius, Pamfiye denilen Teke sancağının Perga kentinde doğmuştur.Tümü geometriye ait yedi ya da sekiz kitabı vardır.Bir çok eseri kaybolmasına karşın bazı kitapları Pappus(İ.S.285-?) tarafından derlenmiştir.
74Hipparcus İ.Ö.160-127 Yunan astronomu ve matematikçisidir. Nikaia (Iznik) doğumludur.Trigonometriyi ilk kuran üstün zekalı biridir.Hipparchus üzerine olan bilgiler Amasyalı Strabon (İ.Ö İ. S. 24) tarafından verilmiştir.Astrolabın Hipparchus tarafından bulunduğuna inanılır.Hipparchus’un yapıtları daha sonra Ptolemaios’ın yapıtlarında çok geçer.
76Heron (I. Yüzyıl)Mısırlı geometrici, mekanikçi ve tam bir mühendistir.Matematik üzerine çok sayıda kitabı vardır.Heron çeşmesi gibi çok sayıda mekanik aletin bulucusudur.Işığın yansıması, kırılması, aynalar ve mercekleri incelediği Yansıma adlı eseri vardır.
77Heron’un Buhar Tribüni Bir buhar kazanının üzerinde serbestçe dönebilecek biçimde yerleştirilmiş içi boş bir küreden oluşur.Küre üzerindeki kıvrık borulardan kaçan su buharı kürenin sürekli olarak döndürülmesini sağlar.
79Ptolemaios İ.SYunanlı bir astronom, matematikçi ve coğrafyacıdır. Ptolemy ya da Batlamyus olarak bilinir.Tam kırk yıl fizik, matematik, coğrafya ve felsefe çalışmıştır.İskenderiye’de gözlemler yapmış, Hipparchus ve Eflatun’dan çok yararlanmıştır.On üç ciltlik eseri Arapçaya çevrilmiştir. Bu eseri daha çok Almagest olarak bilinirHaritaları ve gök yüzü çizimleri vardır.
81Diophantus İ.Sİskenderiye’de yaşamış ünlü bir matematikçi ve cebircidir.On üç kitaplık bir dizisi vardır. Denklemleri sembollerle çözen bir matematikçidir.Babilliler gibi denklem çözümlerinde işaretler ve gösterimler kullanmıştır.Onun bu yöntemi daha sonra Rönesans matematikçilerini çok etkilemiştir.13 ciltlik Aritmatica isimli eseri vardır.
83Toplamları 20 ve kareleri farkı seksen olan iki sayı bulunuz.
84HYPATİA İ.Sİskenderiye okulunun son düşünürü ve matematik tarihinin ilk kadın matematikçisidir.Felsefeci ve matematikçi Theon’un kızıdır.Diophantus’un Aritmatikasını, Apollonius’un Koniklerini, Ptolemaios’un Astronomisini yorumladı ve kaleme aldı.İskenderiye papazı Cyrille’nin kışkırttığı halk tarafından taş ve sopalarla dövülmüş, derisi midye kabuğu ile yüzülerek tüm vücudu parçalanmış ve sokaklara atılmıştır.
85KaynakçaAydın Sayılı, Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp, 1991, Türk Tarih Kurumu BasımeviAli Dönmez, Matematiğin Öyküsü ve Serüveni, 2002, Toplumsal Dönüşüm YayınlarıDirk, J. Struik, Kısa Matematik Tarihi, 2002, Doruk Yayımcılık.