Aşağıda sana ait bir kişilik analizi var. Tam anlamıyla seni tanımlamasa da hakkındaki tahminlerim yazıyor. Bakalım doğru tahmin etmiş miyim?
“Başkalarının sizi beğenmesine, size hayran olmasına ihtiyaç duyuyorsunuz, ama aynı zamanda kendinize karşı eleştirel olmaya da eğilimlisiniz. Kişiliğinizin bazı zayıf yönleri var ama genelde bunları telafi etmeyi başarıyorsunuz. Kendi yararınıza çevirebileceğiniz halde kullanmadığınız önemli bir kapasiteye sahipsiniz. Dışarıdan disiplinli ve özgüvenli gözükürken, içten içe kaygılı ve güvensizsiniz. Bazen doğru kararı verip vermediğiniz ya da doğru şeyi yapıp yapmadığınız konusunda kafanızda ciddi şüpheler uyanıyor. Belli bir miktarda değişiklik ve farklılığı tercih ediyorsunuz; kısıtlamaların, sınırlandırmaların içinde kalmak sizi mutsuz ediyor. Bağımsız bir düşünür olmakla gurur duyuyorsunuz ve başkalarının iddialarını tatmin edici kanıt olmadan kabul etmiyorsunuz ama kendinizi başkalarına açarken çok açık, çok içten olmayı akıllıca bulmuyorsunuz. Bazı zamanlar dışa dönük, sokulgan ve sosyalsiniz; bazı zamanlarsa içe dönük, sakıngan bir kapalı kutu oluyorsunuz. “
Yukarıdaki analiz, psikolog Bertram R. Forer tarafından, 1948 yılındaki bir deney için deneyin yapıldığı güne ait bir astroloji yorumundan alınmıştır. Forer deney için öğrencilerine, tamamında yukarıdaki ifadelerin olduğu zarfları dağıtmış ve bu analizin, kendilerine ne kadar uyduğunu not etmelerini istemiştir. Forer’in yaptığı deneye göre birçok öğrenci, bu açıklamanın kendilerine özgü özellikleri yansıttığını ileri sürmüştür. Forer’in bu çalışmayı yaptığı 1948 yılından sonra ise, aynı çalışma çeşitli katılımcı öbekleriyle defalarca yinelenmiş ve ortalama genellikle 5 üzerinden 4,2 çıkmıştır.
Peki bu nasıl oluyor?
Bu tür analizler ve yorumlamalar bireyin benliğini okşayacak bir biçimde yazıldığı için, birçok insana çekici gelmektedir. Açıklamanın, sözel (totolojik) bir niteliği vardır. Diğer bir deyişle, bütün seçenekleri içermektedir. Kişilik analizinde genel geçer cümleler kullanıyor; yuvarlak, ölçülü, genel geçerliliği olan şeyler söylüyorsunuz.
Örneğin: “Ara sıra kararsız kaldığınız olur” ya da “Sevdiklerinizi çok sever, düşmanlarınızdan nefret edersiniz.” Böylece herkes için geçerli olabilecek bir analiz hazırlamış oluyorsunuz. Yani buna kısaca; “İnsanların başka herkes için de geçerli olabilecek kadar geniş belirsiz ifadeleri bunun hiç farkına varmadan kendilerine özel görmeleri” durumu diyebiliriz.
Psikologlar, insanların astroloji, kahve falı, tarot falı gibi uydurma şeylere ilgi duymasını veya biyoritim, iridoloji, frenoloji gibi asılsız bilimlere ilgi duymalarını Forer/Barnum etkisini de kapsayan öznel geçerlilik olarak adlandırdıkları fenomen ile açıklarlar. Öznel geçerlilik kısaca; bir ortamda söz konusu sizseniz, siz konuşuluyorsanız veya konuşulduğunuzu düşünüyorsanız önerilere karşı zayıf olma durumunuzdur.