GezegenBir yıldızın etrafında dolanan ve kendisi yıldız olmayan doğal gök cisimlerine gezegen adı verilir. Dar anlamıyla, Güneş Sistemi içinde, Güneş'in doğrudan uydusu olan ve Uluslararası Gökbilim Birliği (IAU) tarafından bu tanıma uygun bulunmuş 9 gök cismini belirlemede kullanılır. Güneş Sistemi'nde, resmi olarak kabul edilen 'dokuz gezegen'den başka, bu cisimlerle boyut, yörünge ve fiziksel özellikler açısından aynı gruba konabilecek yeni gök cisimlerinin keşfedilmesi, bir yandan da başka yıldızların etrafında da Güneş Sistemi gezegenlerine benzer gök cisimlerinin dolandığının saptanması, 'gezegen' tanımının sınırlarının bulanıklaşmasına neden olmuştur.
Güneş Sistemi'ndeki gezegenlerBilim dünyası, 1919 yılından bu yana gök cisimlerine verilen adlar konusunda hakem kabul edilen Uluslararası Gökbilim Birliği (IAU)'nin yaklaşımı doğrultusunda Güneş Sistemi'nin 9 üyesini gezegen adıyla benimsemiştir:
Güneş Sistemi dışındaki gezegenler1995 yılında Michel Mayor ve Didier Queloz tarafından 51 Pegasi adlı yıldızın çevresinde dönen bir gök cismi keşfedildiğinde, bu cismin 'gezegen' olarak tanımlanması uygun görüldü. 1995-2005 yılları arasında yapılan gözlemlerle, 100'ü aşkın değişik yıldız çevresinde dolanan 150'den fazla gezegen bulundu. Güneş Sistemi gezegenleri ile karıştırılmaması için bu cisimlere 'Güneş dışı gezegenler' veya Güneş Sistemi dışı gezegenler adı verilmektedir. Yine karışıklığı önlemek amacıyla, bu tür gezegenlerin yıldızları ile birlikte oluşturdukları sistemlere genel olarak gezegen sistemi ya da 'yıldız sistemi' adı verilmektedir. 'Güneş Sistemi' adı ise, yalnızca özel ad olarak Güneş ve uydularının oluşturduğu gezegen sistemini tanımlamada kullanılır.
Tarih boyunca gezegen kavramıElimize ulaşan tarihsel kayıtlar incelendiğinde, Türkçe'nin genç sözcüklerinden olan 'gezegen'in diğer dillerde uzun süredir var olan karşılıklarının, gökyüzünde yıldızların alışılmış hareketlerinden farklı davranışları ile dikkati çeken 'aykırı' yıldızlar için kullanıldığı görülür. Batı dillerinde gezegen kavramı Eski Yunan'da 'başıboş dolaşan' anlamında kullanılan planitis (πλανήτης) sözcüğünden türetilmiş sözcüklerle ifade edilmektedir. Yakın tarihe kadar Türkçe'de kullanılan Arapça kökenli seyyare sözcüğü de benzer anlam taşımaktadır. Türkçe gezegen sözcüğü de, bu yıldızların gökyüzünde diğer sabit yıldızların arasında 'gezinmelerinden' esinlenilerek türetilmiştir.
17.ci yüzyıla dek bilinen beş gezegen (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn), insan kültürü ile tarih boyunca içiçe olmuş, çeşitli kültürlerde tanrılarla bağdaştırılarak mitolojinin, klasik elementlerle bağdaştırılarak felsefenin ve astrolojinin önemli bir parçasını oluşturmuşlardır. 17.ci yüzyılda Kopernik'in o güne dek yaygın olan yermerkezli görüşü sarsan kozmolojik devrimi ile güneşmerkezli evren anlayışının ağırlık kazanması sonucunda dünyanın da bir gezegen olduğu kabul edilmiş, böylece gezegen kavramı 'gökte başıboş dolaşan yıldız'dan günümüzdeki gökbilimsel anlamına oturmuştur.
18.ci yüzyılda keşfedilen Uranüs gezegenler listesine yedinci sırayla kolaylıkla eklenirken, 1801 ve 1802'de Güneş Sistemi'nin Ceres ve Pallas adlarını alan iki yeni üyesi bulunduğunda, küçüklükleri nedeniyle gezegen sayılmayarak Sir William Herschel'in verdiği asteroit tanımı içine alındılar. İzleyen yıllarda keşfedilen benzer niteliklerde yeni küçük gök cisimleri de bu kategoriye eklendiler. Böylece Titius-Bode yasasının öngördüğü şekilde Mars ile Jüpiter yörüngeleri arasında bir başka gezegen bulunması gerektiği sorunu çözümlenmiş oldu. Ancak bu kez Uranüs yörüngesindeki tedirginlik sorumlu yeni bir gezegen arayışı başladı. Bu sorunun yanıtını da 1846 yılında bulunan ve sekizinci gezegen olarak benimsenen Neptün getirdi. Güneş Sistemi içinde gözlenen tüm tedirginliklerin henüz keşfedilmemiş bir 'bilinmeyen gezegen' ile açıklanabileceği yaklaşımının bu şekilde meyvasını vermesi, 'gezegen avcılarını' cesaretlendirerek dokuzuncu gezegenin aranmasına başlandı. Ancak, giderek daha güçlü teleskopların yapılması, gökyüzünü inceleyen insan ve kuruluş sayısının artması, 19.yüzyıl sonunda astrofotografi tekniğinin ortaya çıkması gibi gelişmeler sayesinde önemsiz sayılacak gökcisimlerinin saptanabilir hale gelmesine ve yeni bulunan asteroit sayısının bini aşmasına karşın, 1930'da Plüton bulunduğunda neredeyse yüz yıl geçmişti. Bu uzun bekleyiş, Plüton'a dokuzuncu gezegen olma onurunu kazandırırken, açıklamasını da birlikte getiriyordu: yeni gezegen o ana dek bilinen en küçük gezegen Merkür'ün yarısından daha küçük çapta ve otuzda biri kütlesinde, aralarında Ay'ın da bulunduğu bir çok gezegen uydusundan daha küçük, üstelik alışılmadık bir yörüngede idi. Bütün bunlara karşın, en büyük asteroit Ceres'ten daha büyük olan ve Güneş çevresinde dönen dokuzuncu büyük gök cismi olan Plüton'un dokuzuncu gezegen sıfatı 20. yüzyıl sonlarına kadar tartışma konusu olmadı.
Hollandalı gökbilimci Kuiper tarafından kuramsal olarak ortaya atılan ve bugün Kuiper kuşağı olarak bilinen bölge, Güneş'ten 30-50 A.Ü (astronomi ünitesi-gökbilim birimi) yani yaklaşık 4,5-7,5 milyar km. uzaklıktaki alanı kaplar ve Güneş çevresinde dönen çok sayıda küçük gök cisminin bu aralıkta yer aldıklarına 1950'lerden bu yana inanılmaktadır. 1992 yılında, o ana dek Kuiper kuşağının bilinen tek üyesi Plüton gezegeni iken, 1992 QB1 geçici adıyla tanınan 'ilk Kuiper kuşağı cismi'nin bulunması ve bunu kısa sürede çok sayıda yenilerinin izlemesi ile bu yeni gök cisimi sınıfı bir kavram olarak netleşmeye başladı. Plüton'un bilimsel anlamda bu sınıfın bir üyesi olduğu gökbilim çevreleri tarafından kabul edilirken, hala bir gezegen olarak kabul edilip edilmeyeceği konusu popüler bir tartışma biçimini aldı. Uluslararası Gökbilim Birliği (IAU) 1999 yılında Plüton'un resmi olarak Güneş sistemi'nin dokuzuncu gezegeni kabul edildiğini ve bunun değiştirilmesinin düşünülmediğini açıklayan bir bildiri yayınlamak zorunda kaldı.
2002 yılında Plüton'un yarısı çapındaki 50000 Quaoar'ın, 2004'te ise neredeyse Plüton büyüklüğünde 90377 Sedna'nın keşfi, Plüton'un diğer Kuiper kuşağı cisimlerinden (Kuiper Belt Objects-KBO) fazla ayrıcalıklı olmadığını göstermesi bakımından önemli görüldü. 29 Temmuz 2005'de üç yeni Kuiper kuşağı cisimi daha bulunduğu açıklandı. Bunlardan 2003 UB313 adlı olanı, Plüton'dan daha büyük olması nedeni ile bazılarınca 10.cu gezegen ilan edilirken bir yandan da Plüton'un gezegen sıfatının gözden geçirilmesi tartışmaları yeniden alevlendi.
İlgili başlıklar
Linkler
- http://www.iau.org/IAU/FAQ/PlutoPR.html Plüton'un statüsü hakkında 3 Şubat 1999 Uluslararası Gökbilim Birliği (IAU) bildirisi (İngilizce)
- http://www.ciw.edu/IAU/div3/wgesp/definition.html Uluslararası Gökbilim Birliği (IAU) tarafından 'gezegen' tanımı-Şubat 2003 (İngilizce)
KaynaklarVikipedi
gezegen(Türkçe) Erkek ismi - Güneş etrafında dolanan, ondan aldıkları ışığı yansıtan gök cisimlerinin ortak adı.
gezegenGüneş çevresinde dolanan, ondan aldıkları ışığı yansıtan gök cisimlerinin ortak adı, seyyare, planet.
gezegengüneş çevresinde dolanan, ondan aldıkları ışığı yansıtan gökcisimlerinin ortak adı, seyyare, planet.
gezegenTürkçe gezegen kelimesinin İngilizce karşılığı.
adj. planetary
n. planet, globe
gezegenTürkçe gezegen kelimesinin Fransızca karşılığı.
planète [la]
gezegenTürkçe gezegen kelimesinin Almanca karşılığı.
n. Wandelstern, Planet
adj. planetarisch
İo Uydusu:
Katı bir uydudur.Ancak yüzeyinde çok aktif volkanlar bulunmaktadır.Aynı zamanda güneş sisteminde yüzeyinde en çok aktif volkan ve lav fışkırması olan uydudur.Jüpiter in etrafında 42 saat 27 dakika 33.5 saniyede dolanır.
Europe Uydusu:
1610 yılında keşfedilen uyduda hayat olabileceği söylenmektedir.Gezegenin yüzeyi komple buzlarla kaplıdır.Jüpiter in etrafında dolanma süresi 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyedir.
Ganymede Uydusu:
Jüpiter in en büyük doğal uydusudur.Aynı zamanda güneş sistemindeki en büyük doğal uydudur.Bu uydu Merkür den daha büyüktür.Yüzeyi katıdır.Ay yüzeyi gibi göktaşı çarpmalarının izini taşır.Jüpiter in etrafında dönme süresi 7 gün 3 saat 42 dakika 33 saniyedir.
Callisto Uydusu:
Güneş sisteminde üzerinde en çok krater bulunan gök cismidir. Dolanma süresi 16 gün 16 saat 32 dakika 11 saniye dir.Altaki uydu jüpiterin İo uydusudur.
Gezegen (Bengu) sözleri
Bengu tarafından _ albümünde söylenen Gezegen adlı şarkının sözleri.Bıktım bu yalnızlıklardan,
Sebepsiz haksızlıklardan,
Sorunlu ayrılıklardan.
Gereksiz çekip gitmekle,
Dert üstüne dert bindirmekle,
Kırılmış kalp hırsızlardan.
Ne inancım kaldı bu aşka, ne de sancım var,
Ne inatla kalbimi kırdın, ne kazancın var?
Yürek az çok kendine geldi, gidecek yer var,
Önümüzde koskoca bir yıl, coşacak yer var.
[Nakarat]
Tıkadın bütün yollarımı, sana verdiğim yıllarımı,
Biriken tüm imkanlarımı alıp çek git.
Sana verdiğim son hediye, beni bir daha görme diye,
Gezegendeki son gemiye binip çek git.
Gezegen (Malt) sözleri
Malt tarafından albümünde söylenen Gezegen adlı şarkının sözleri.Çalın oynayayım, gönderin gelsin
Acılar sarhoş olmuş akıl neylesin
Kimse git demesin, ben burda kalayım
Kapatmayın biraz daha eğleneyim
Düşene kadar bu karanlıkta dön- dön-
Döndüm dönüyorum
Dur durak bilmeden
Yorgun yörüngemde
Herzaman yalnız gezen ben
Durmadan yalnız dönen gezegen
Çağırın gelsin, söyleyin dönsün
Ben çıkmam gelsin o götürsün
Bitti işte bir film gibi
Ama hiç sonu yok bunun sanki
Uzayın karanlığında, bir tek ben varım şimdi
Döndüm dönüyorum
Dur durak bilmeden
Yorgun yörüngemde
Herzaman yalnız gezen ben
Durmadan yalnız dönen gezegen
Gezegen (Nem) sözleri
Nem tarafından albümünde söylenen Gezegen adlı şarkının sözleri.Gökyüzüne bak
Düşlerini istedin
Gözyaşını tut
Dünya hala nefes alırken
Kalbin hala atarken
Yıldızlara bak
Anlamak için herşeyi
Gözyaşını tut
Dünya hala nefes alırken
Kalbin hala atarken
Dünya hala nefes alırken
Kalbin hala atarken
Dünya hala nefes alırken
Kalbin hala atarken
Gezegen (Hidra Feat. Hasip Aksu) sözleri
Hidra Feat. Hasip Aksu tarafından albümünde söylenen Gezegen adlı şarkının sözleri.Dünyanın dertleri pespembeyken, ne demem dertleri mesken.
Ruhlarımız kıtlıktayken, geçici hevesler fertleri besler.
Bundandır karamsar olmaya başladı giderek, her yeni bestem.
Çok mutsuzsun bence, sigarayı bırak ve dengeli beslen.
Ha siktir, her gece buraları 'terk et” diyor bana, perdeli sesler.
Peki nerede bu gezegen derken, birileri tezden 'gel” dedi resmen.
Gidemem yok, yer mi be desten de beter bir yerde serseri tezler.
Bir de ben çok geldim hevesten, belki gelirim ama her yeri gezmem.
Bir soru gibi soruluyorum, yok cevabım inadına soruluyorum.
Ben öyle bir nefrete sahip sanki, bu gezegenin havasını solumuyorum.
Bir tarafım ölü gibi yazıyor ve tıkanıyor solunum yolu ve yine yoruluyorum.
Bu gezegen hasta bir fahişe egoları bulaşıcı, bundan korunuyorum.
Kan gözyaşı bile, dansöz başı gibi dönüyor da iyi değil sonu bu yolun.
Hadi sömür onu, gözü kömür onun ölü dolu bir mezarın adını da o buluyordur.
Yine geldim ve gezegenin esiriyim, kendim dışında kimseyi korumuyorum.
Bu gezegen bok gibi yeter artık lan, buradan ne zaman kovuluyorum?
Nakarat (x2)
Uyan, uyan.
Yeni bir düş yakar aklından.
Yine gökyüzü karanlık, yine zararlı, yine kararlı.
Zamanla kazandık kalk.
Sundum dert ikilemleri gerdi ve onlardan biri, belki de bendim.
Bulduğum bir kalemle yazıyorum o denli yarın bu terkib-i bendi.
Durdurdum terk edilenleri, her biri dertli ve pek bir kederli.
Soldurdum renkli bedenleri, zevki seven seni tebrik eder mi?
Seni bir kere yakından tanıyan birisi, hiç ölüme tehlike der mi?
Al hadi zehrimi sök dik hemen git, hep mi köreldik dip dibe geldik.
Olmasaydı felaketlerin, korkmaz çoktan tehdit ederdik.
Seni biz bitirdik, sen de ödeştin ve bence bu kadar tepki yeterli.
N'olur bir daha gelemezsem, ya da gelip de yine seni yenemezsem. Ha?
N'olur bir daha sevemezsem seni, kendimi yine sana veremezsem. Ha?
N'olur bir daha denemezsem, bunu yoluna hayalleri seremezsem. Ha?
N'olur hadi bunu bana göster gel, cesaretim büyük Everest'ten.
Zorlama oyununa gelemem ben, son dileklerini gel dile benden.
Gitmem gerekirken beni tuttun, tuhaftı ruhumu ele vermen.
Güneşi yarattım gecelerden gelir, elbet bir gün de ecel erken,
O zaman kahkaha atarak boşluğa doğru yürücem gezegenden.
Nakarat (x4)
Uyan, uyan.
Yeni bir düş yakar aklından.
Yine gökyüzü karanlık, yine zararlı, yine kararlı.
Zamanla kazandık kalk.