TOPKAPI SURP NİGOĞAYOS ERMENİ KİLİSESİ, LEVON VARTUHYAN MEKTEBİ VE MEZARLIĞI VAKFI
TOPKAPI SURP NİGOĞAYOS ERMENİ KİLİSESİ
Topkapı'daki Surp Nigoğayos Kilisesi'nin inşa tarihi hakkında net bir bilgi bulunmasa da, 1630 yılında hizmet verdiği bilinmektedir. Topkapı'nın karşısında, surlara çok yakın bir yerde, Türklerin ve Ermenilerin yaşadığı Tekkeci Mahallesi'nde bulunan kilise 1729 yılında yıktırılır. 1813 ve 1823 yıllarında onarıldıktan sonra, Şubat 1831 tarihli bir fermanla tekrar yıktırılır. Yeniden inşa edilip 21 Ağustos 1832'de ibadete açılan, 1894'teki depremin ardından tamir edilen kilise Birinci Dünya Savaşı'nda orduya tahsis edilir. Cumhuriyet döneminde kapsamlı bir onarım gördükten sonra, 9 Aralık 1927'de yeniden faaliyete geçen kilise halen ibadete açıktır.158
LEVON VARTUHYAN ERMENİ İLKÖĞRETİM OKULU
Topkapı Levon Vartuhyan Ermeni İlköğretim Okulu öğrencileri (2011)
Topkapı Surp Nigoğayos Ermeni Kilisesi'nin idarecileri tarafından, 1820'de, kilisenin yanından bir okul açılır. 1840'ta, bu okulun adı –kuruma maddi yardımlarda bulunan kişinin adına göndermeyle– 'Levonyan' olarak değiştirilir. 1864 yılında, kız öğrencilerin eğitimi için kurulan Vartuhyan Okulu, 1893'te alt katında anasınıfı bölümünün açılmasıyla, tam zamanlı eğitim veren bir ilkokula dönüşür. 1894'te, iki okul 'Levon Vartuhyan' adı altında birleştirilerek karma eğitime geçer. Okul halen faaliyettedir.159
TOPKAPI (DAVUTPAŞA) ERMENİ MEZARLIĞI
Topkapı Ermeni Mezarlığı, Ermeni toplumunun el konan mülkleri arasında yeri ve nasıl kaybedildiği netleşememiş bir taşınmaz olarak öne çıkmaktadır. Tarihi 17. yüzyıla dayanan ve 1839'da tapuya nam-ı mevhum olarak "Kevork veledi Atam" adına tescil edilen mezarlığın adresi "Topkapı dışında, Gümüşsuyu semtindeki Merkez Efendi Mahallesi"dir. Kilise arşivindeki kayıtlara göre buraya son olarak 7 Nisan 1896'da defin yapılmıştır. 1913 Beyannamesi'nde 13. sırada gösterilen ve Davutpaşa Caddesi'nde bulunan mezarlık, 1936 Beyannamesi'nde de hayrat olarak geçer.
Vakfın arşivindeki belgelerden, en son defin işi yapıldıktan sonra, mezarlığın, Mithat Paşa adına yaptırılan bir köşk ve çiftliğin sahipleri tarafından işgal edildiği, mezar taşlarının söküldüğü ve arazinin tarlaya dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır. Ayrıca, 26 Eylül 1908 tarihli Servet-i Fünun gazetesinde, Mithat Paşa'nın adı zikredilmeden, Topkapı civarında bulunan Ermeni mezarlığının bir devlet görevlisi tarafından zaptedilip vatandaşlara satıldığı, gerekli incelemelerin ardından arazinin mezarlık olduğunun anlaşıldığı ve iadesi için emir verildiği aktarılır.
Topkapı Ermeni Mezarlığı'nın mülkiyetiyle ilgili bilgilerin de yer aldığı bir emlak kayıt fişi
Mezarlık ve çevresi İstanbul'un tarihi sınırlarını belirleyen surların hemen dışında kaldığı için 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında yapılan birçok şehir haritasında yer almamıştır. Vakfın arşivinde bulunan bir krokiye göre birbirinin çaprazında blunan mezarlık ile Mithat Paşa Çiftliği'nin yerlerinde bugün Ülker fabrikası ile Mithat Paşa sanayi sitesi vardır.
1943'te Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Başbakan Şükrü Saraçoğlu ve İçişleri Bakanı Hilmi Uran'ın imzalarının yer aldığı bir kararnameyle Topkapı dışındaki Mithat Paşa Çiftliği'nin yaklaşık 55 bin metrekarelik arazisi imara açılır. Ülker Fabrikası'nın Davutpaşa Caddesi üzerindeki ilk fabrikasına taşınması bu tarihlere denk gelir.160
Tapuda yapılan bir araştırmada, üzerinde fabrikanın yer aldığı parsellerden birinin geçmişinde Ermeni mezarlığı kaydı görülmüşse de, bu belgenin kopyasını edinmek mümkün olmamıştır. Bu durum, vakıfların mülkleriyle ilgili resmi kayıtlara ulaşma konusunda yaşadıkları zorlukların tipik bir örneğidir.
Vakıf, mezarlığın iadesi için Avrupa Birliği uyum süreci çerçevesinde kabul edilen kararlar doğrultusunda başvuru yapar ancak başvuru, mezarlıkların belediyelere devredilmiş olduğu gerekçesiyle reddedilir.161
Vakıf, 27 Ağustos 2011 tarihli kanun hükmünde kararnameyle mezarlığın iadesi için yeni bir başvuruda bulunmuştur. Eylül 2012 itibariyle başvurunun sonucu belli değildir.
TOPKAPI SURP NİGOĞAYOS ERMENİ KİLİSESİ VAKFI'NIN MÜLKLERİ
Vakfın toplam 18 mülkünden 12'si (%66) mülkiyet sorunlarıyla karşılaşmıştır. Bunlardan ikisi 1913 ve 1936 beyannamelerinde kayıtlı değildir ancak yalnızca biri 1936 sonrasında edinilmiştir; Vakıflar Meclisi tarafından iade edilen tek taşınmaz da budur. Vakfın Sulukule Caddesi'nde bulunan, 1967'de vasiyet yoluyla edindiği fakat sonradan el konan bu ev (TK 161), 2011 yılında Vakıflar Meclisi tarafından vakfa iade edilmiştir.
Kilise yakınlarındaki Bayezıdağa Mektebi Sokak'ta bulunan bir dükkân (TK 163), Bayezıdağa Yağhane Sokak'taki bir ev (TK 164) ile Kalaycı Ali Sokak'taki bir arsa (TK 168) vakfın Hazine tarafından el konan taşınmazlarıdır. Aynı bölgede Kehal Bağı Sokak'ta yer alan bir dükkân (TK 165) ve Kapalıçarşı'nın yanındaki Çuhacı Han'daki bir oda (TK 227) şahıs mülkiyetine geçmiştir. Vakfa ait mezarlık da (TK 279), yukarıda anlatıldığı gibi, şahıs mülkiyetindedir.
Vakfa ait taşınmazlardan, kilisenin hemen yanında, günümüzde otobüs duraklarının yer aldığı Topkapı Meydanı'nda bulunan bir arsa (TK 864), iki dükkân (TK 865 ve TK 866) ve bir ev (TK 867) kamulaştırılmıştır. Bu taşınmazlar güncel kadastro planında mevcut değildir. Vakfın tam konumu tespit edilemeyen bir akarının da bu bölgede bulunan, kamulaştırılmış mülklerden olması güçlü bir ihtimaldir.
158
Tuğlacı, İstanbul Ermeni Kiliseleri, s. 176-177; İnciciyan, agy, s. 120, 133.
159
Büyükkarcı, agy, s. 47-48.
160
20 Kasım 1943 tarihli ve 5561 sayılı Resmi Gazete.
161
T.C. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıflar Meclisi'nin B.02.1. VGM. 0.05.00.00/823 sayılı ve 722 karar no'lu kararı (Topkapı Surp Nigoğayos Ermeni Kilisesi, Levon Vartuhyan Mektebi ve Mezarlığı Vakfı Arşivi).
VAKFA AİT MÜLKLERİN LİSTESİ
Vakfın hayratları ve mülkiyet sorunu yaşamış akarları: 14
21.06.2012