Her toplum, yasalar ve yasaların gerektirdiği cezalarla işleyişini sağlar. Yere çöp atmanın yasak olduğunu ve bunun bir cezası olduğunu herkes biliyor olmasına rağmen bu yasayı çoğunlukla çiğner, lakin etrafta bir görevli varsa, ancak o zaman bu yasaya uymazsa ceza alacağını fark eder ve çöpünü çöp kutusuna atar. Bunun dışında trafikte hız yapmanın da cezası vardır, bir radar ya da trafik polisi görüldüğünde sürücüler otomatikman yavaşlarlar, keza yavaşlamazlarsa ceza alacaklarını bilirler. Bu yasalar işleyişi kısmen sürdürülebilir kılsa da kişilerin davranışlarında bir değişiklik olmasını sağlamaz. Sadece ceza tehdidinin varlığını hissettiği zamanlarda uygulamasını sağlar.
Kardeş kavgalarında ceza faktörü
Ebeveynler büyük çocuklarının küçük çocuklarını dövmesini engellemek için, büyük çocuklarını ağır cezalarla tehdit ederler. Bu ceza kısmen işe de yarar. Büyük çocuk, kardeşini anne ve babasının yanında dövmemeye başlar. Fakat anne ve babası olmadığı zamanlarda dövebileceğini de fark eder. Ağır cezalar ya da ödüller durumu kurtarsa da uzun vadeli bir getiri sunmaz. Dışsal mazeretler büyüdükçe, davranışların değişimine olan etkiler azalır çünkü koşullar kendi gerekçelerini oluştururlar. Örneğin, ''Kardeşimi şu an dövmüyorum, çünkü döversem anne ve babam beni feci şekilde cezalandırır.’’
Hafif ceza tehdidinde çocuk çelişkiye düşer. Çünkü davranışı yapmaması için sunulan tehdit küçüktür, yani yetersiz cezalandırma söz konusudur. Bu nedenle çocuk yapmaması gereken davranışı, yapmamak için ceza harici sebepler aramaya başlar. ‘Kardeşimi dövmemeliyim, çünkü kabadayılık doğru bir şey değildir’ sonucuna kendi kendine ulaşmak durumunda kalır. Dışsal bir mazereti olmadığı için, çelişkiden kurtulmak için içsel bir mazeret bulmak durumundadır.
Ceza, ödülü daha çekici hale getiriyor
Okul öncesi çağdaki çocuklar üzerinde yapılan bir deneyde (Aranson, Carlsmith - 1963), çocuklara sunulan oyuncaklardan hangilerini daha çok beğendikleri sorulur ve cevaplar alındıktan sonra en beğendikleri oyuncakla oynamaları yasaklanır. Deney grubundaki çocukların bir bölümüne yasaklanan oyuncakla oynamaları sonucunda hafif bir ceza verileceği, diğer grubaysa ağır bir ceza verileceği söylenir. Yasaklı oyuncaklar odanın köşesinde bir yere bırakıldıktan sonra, öğretmenleri birkaç dakikalığına bir yere gidip geleceğini söyleyerek odadan ayrılır. Döndüğünde hiçbir çocuk yasaklı oyuncaklarla oynamaya yeltenmemiştir. Bununla birlikte, hafif cezayla tehdit edilen gruptaki çocukların yasaklı oyuncakları ilki kadar beğenmedikleri, sahip oldukları oyuncakları da daha çok sevmeye başladıkları gözlenir. Ağır cezayla tehdit edilen gruptaki çocuklarınsa yasaklı oyuncaklara olan beğenilerinin daha da fazla artmış olduğu gözlenir.
Kendini ikna etmenin kalıcılığını test etmek için bu deney yinelenir (Freedman - 1965). Aynı işlemden geçen çocukların başına bir kaç hafta sonra yeni bir öğretmen gelir ve yan sınıfta bir işi olduğu gerekçesiyle bir süre sınıfta olamayacağını, lakin çocukların sınıfta bulunan her oyuncakla istediği gibi oynayabileceklerini söyler. Sonuçlar ilginçtir. Hafif cezayla tehdit edilen çocuklar, kendi istekleriyle daha önce yasaklanmış olan oyuncaklarla oynamamayı seçer ve sahip oldukları oyuncakla oynamaya devam eder. Fakat ağır cezayla tehdit edilen çocukların büyük bir bölümü yasaklı oyuncaklarla oynamaya başlar.
Deneylerde de görüldüğü gibi çocuğu itaate mecbur bırakan ödül ve cezalar bir kerelik olan davranışların uygulanmasına izin verse de çocuklardaki davranış değişikliğini etkilemek konusunda işe yaramaz. Buna karşılık, bir tutum ve davranışı değiştirmek için verilen ödül ve cezalar ne kadar küçük olursa, tutumundaki nihai değişimin süresi de o denli uzayıp kalıcılaşır.