Transkript
1 Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 22, İstanbul 2019, AHMET KARTAL Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler 2- Reflections from Baykara's Gathering -Literary Gatherings 2- ÖZET Bu çalışma, Semerkand da Hâce Emîrkâ-i Şâhî nin evinde gerçekleştirilen edebî bir meclisle ilgilidir. Semerkand ın ileri gelenlerinden bu meclise katılanlar, Vâsıfî nin inşâ/sanatlı mektup yazma ve hem muamma yazma hem de çözmedeki maharetini belirlemek için onu sınava tabi tutmuşlardır. Sınavda Vâsıfî, meclise katılanların her birinin istediği konuda, o konuyla ilgili kavramları kullanarak mektuplar yazmıştır. Ayrıca Mevlânâ Ziyâ-i Muammâî tarafından bir sayfaya yazılan ve kendisine çözmesi için verilen yedi muammanın da çözümlerini doğru olarak gerçekleştirmiştir. Çalışmanın sonunda, Vâsıfî nin Hamse-i Muhayyire adlı eserinin içinde yer alan, çeşitli nazım şekilleri ve türlerde kaleme alınmış Farsça şiirlerine ve bazı tercümelerine yer verilmiştir. Kâtibî nin şutr-hücre kasidesi ile Abdulvâsî-i Cebelî nin çâr-der-çâr ya da çâr-ender-çâr şeklinde isimlendirilen kasidesine yazılan nazire, dört bahirde yazılan gazel, hem lugaz hem de muamma olan bir şiir, mısraları, Ebu l-gazi Muhammed Han ın isminin harflerinden kurulmuş olan muvaşşah gazel, her mısraı muamma olan bir gazelden çıkarılan rubai bu şiirlerden bir kısmıdır. ABSTRACT This study is about a literary assembly held in the house of Hâce Emîrkâ-i Şâhî in Samarkand. Those who have participated in this assembly from the notables of Samarkand, tested him to determine Vâsıfî's skill in artistic letter writing/ inşâ and his success in both "muamma" writing and in solving "muamma". In the examination, Vâsıfî wrote letters on the subject that each of the participants of the parliament wanted, using the concepts related to that subject. In addition, written by Mevlânâ Ziyâ-i Muammâî on a page and he has solved the solutions of seven "muamma" given to him to solve. At the end of our article, Persian poems and some translations in various verse forms and genres in Vâsıfî's Hamse-i Muhayyire are given. The response to the Katibî's şutr-hücre kasid and Abdulvâsî-i Cebelî's kasid, which was named as çâr-derçâr or çâr-ender-çâr, a ghazal written in four different poetry sizes, a poem that is both lugaz and muamma, the verses, muvaşşah ghazal which was established from the letters of the name of Ebu l-gazi Muhammed Khan, rubai that extracted from an ghazal that is an muamma, is a part of these poems. ANAHTAR KELİMELER Baykara meclisi, Vâsıfî, Semerkand, sanatlı mektup, muamma, Farsça şiir. KEYWORDS Baykara council, Vâsıfî, Samarkand, art letter, muamma, Persian poetry. Makalenin Geliş Tarihi: / Kabul Tarihi: Prof. Dr., Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Orcid Id:
2 526 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Giriş Bu çalışmaya konu olan edebî meclis (bk. Vâsıfî 1349: 73-96), Semerkand da Hâce Emîrkâ-i Şâhî nin evinde geçmektedir. Bu meclise katılan Semerkand ın önde gelenleri, inşâ/sanatlı mektup yazma ile muamma yazma ve çözmede maharet sahibi olan Vâsıfî yi bu konulardaki maharetini görmek ve tasdik etmek için sınava tabi tutmayı istemişlerdir. Meclise katılan 17 kişi, meclise davet edilen Vâsıfî den belli kişilere hem o kişilerin hüviyetiyle ilgili konularda hem de o konularla ilgili kavramları kullanarak hazırlıksız bir şekilde mektup yazmasını arzu etmişlerdir. Vâsıfî ise kendisinden belirtilen kişilere istenilen konularda mektuplar yazmıştır. Ayrıca kendisine verilen yedi muammayı da mecliste anında çözmüştür. Meclise katılanların tamamı, kendi huzurlarında Vâsıfî nin göstermiş olduğu bu başarısından dolayı onu takdir edip övmüşlerdir. Ayrıca bu yazıda, meclise katılanlar tarafından zikredilen ve önemine vurgu yapılan Vâsıfî nin Hamse-i Muhayyire sinde yer alan bazı şiirlerine de yer verilmiştir. Meclis Semerkand ın önde gelen âlimlerinin bir kısmı, Hâce Emîrkâ-i Şâhî nin evine misafir oldular. Sohbet esnasında, aralarında inşâ/mektup ve muamma ile ilgili konuşma açıldı. Meclistekilerden biri: Şayet Vâsıfî, inşâ/mektup yazma ve muamma çözme sanatında sizin ifade edip aktardıklarınız mesabesindeyse, biz artık bu iki konuyu burada kapatalım ve bir daha dile getirmeyelim. Ancak insaflı olmak gerekirse, onun özellikle bu konularda eşi ve benzerinin olmadığını da burada belirtelim. dedi. Mecliste bulunanlardan bazıları, bu konudaki şüphelerine dikkat çekerek: Eğer Vâsıfî, başkaları tarafından kaleme alınan muamma ve inşâların/mektupların, bizzat kendisinin olduğunu söylerse, biz bunu nereden anlayıp bileceğiz. dediler. Bunun üzerine Hâce Emîrkâ-i Şâhî: Biz, muammadan anlamayız, ancak Muhammed Hüseyn-i Kassâb a bir mektup yazmasını rica ettiğimizi bildirmesi için Vâsıfî ye bir kişi göndermiştik. Gönderdiğimiz kişi, haberi ona ulaştırınca, o, derhal kalemi eline almış ve irticalen Muhammed Hüseyn-i Kassâb a bir mektup yazmıştı. dedi. Emîrkâ-i Şâhî nin bu sözü üzerine, meclistekilerden biri: Aslında şu anda burada dile getirilen bu şüphe ve endişeyi gidermek gayet kolaydır. Onu,
3 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler hemen bu meclise davet edelim. Meclise geldiğinde burada bulunan herkes, ondan irticalen bir mektup yazmasını istesin. Daha sonra her birimiz ona bilmediği/daha önce işitmediği bir muamma söyleyelim, o da kendisine söylenen o muammayı çözsün. teklifinde bulundu. Mecliste bulunanlar, en son söylenen görüşü gayet makul görüp benimsediler ve onun üzerinde mutabık kaldılar. Akabinde Vâsıfî yi meclise çağırmak üzere birini gönderdiler. Davete icabet eden Vasıfî, meclise gelir gelmez, içlerinden biri ona: Ey efendim! Siz, bu şehre geldiğinizden beri, övgüye uygun yönleriniz hem halkın hem de seçkin kimselerin dilinden düşmüyor. Hatta daha önce duyulmamış ve söylenmemiş bile olsa, her türlü zor muammayı çok rahat bir şekilde çözdüğünüz, size söylenen her çeşit kavram ve konuyla ilgili gayet fasih ve beliğ bir mektubu bedaheten/irticalen yazdığınız konuşuluyor. Ancak bazıları sizin bu özelliğinize ve yeteneğinize inanmıyor, hatta bunun imkânsız olduğunu ifade ediyorlar. Hemen bu gece ve bu mecliste, bu konunun üzerindeki sis perdesini aralayıp bütün şüpheleri ortadan kaldırsanız yani kendinizin bu konulardaki yetkinliğinizi ispat etseniz, ne olur. dedi. Bunun üzerine Vâsıfî, o kimseye: Nasıl isterseniz diye cevap verdi ve teklifi kabul etti. Bu konuşmaların akabinde yazılması istenen mektuplar ve o mektupları yazdıranlar şu şekildedir: 1. Mektup [Mevlânâ Saîd Karaköli nin isteği üzerine Hâce Habîb-i Dîvân a yazılan mektup] Mevlânâ Saîd Karaköli, Vâsıfî ye: Ben, öyle fakirdim ki, borcunu benden isteyenlerden uzak olmak, hatta kaçmak için vatanımdan ayrıldım ve buraya/semerkand a geldim. Hâce Habîb-i Dîvân a, bu durumumu bildiren benim adıma bir mektup yazabilir misiniz? dedi. Bunun üzerine Vâsıfî kalemi eline aldı ve onun adına Hâce Habîb-i Dîvân a irticalen şu mektubu yazdı: אى د א و ب و رא ز אل א א א ه א א אزى אو رא כ אل د
4 528 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ אز ض د وض دאرد כ א رא א א אز و אه ى و א د ه و در و א א כ אو رא در دم آب روى אכ ر در و כ א כ ر ض אه א א در אده ده و כ א ن אه אده د. د כ ورت א אر א لا אق رא و א و د رא در כ א א ن ولا כ אر אب כ م א ر م אو אف כ م و א ق آن אب [رא] [אز دم] م. א כ و א אد دم א و אل א א אى د א و ب و אل رא ز א א א ه א א אزى אو رא כ אل د Ey Allah ın ve insanların nezdinde sevgili olan Mahbup ve Habîb! Gariplere ihsanından nasip eyle. Bu kul gariptir. Eğer ona iyilikte bulunursan, senin lutf-ı kemalinin yanında bu hiçbir şey değildir, yani bunda şaşılacak bir şey yoktur. Kulluk/bağlılık arz edildikten sonra, maruzatımız şudur; ak ve karaya 1 yani maddiyat konusuna gelindiğinde, Allah ın yarattığı dünyada, bu müflis garibanın gözünün aklığı ve karalığından başka dikkate alınacak bir şeyi/mal varlığı yoktur. Onun, insanların nazarında gözyaşı gibi itibarını toprağa dökmekten/saçmaktan başka bir hüneri de kalmadı. Vatanımda, her nereye gittiysem, benden borcunu isteyenler, sanki bir gölge gibi peşimi bırakmadılar. Hatta her nereye oturduysam, sanki bir kara baht gibi önüme/tepeme dikilip bana korku ve dehşet vermekteydiler. Bundan dolayı 2 אق א א אر sözü gereği, zaruri olarak kendimi gurbet 1 Burada gümüş ve bakır para kastediliyor olmalı. 2 Güç yetirilemeyen şeyden kaçmak gereklidir.
5 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler çilesine/azabına attım. 3 Bütün kerem erbabının/cömert insanların toplandığı bu vilayete erişmemle birlikte, siz alicenapların gerek cömertliğini gerekse güzel ahlâkını birçok kimseden işittim. Bu insanların itikadına uygun muamele kılınıp bu fakirin garip hâline merhamet gözüyle bakılmasını ümit ediyorum. 2. Mektup [Mevlânâ Muhammed-i Âbgîneger-i Kûfînî nin isteği üzerine Folad Sultan a yazılan mektup] Mevlânâ Muhammed-i Âbgîneger-i Kûfînî, Vâsıfî ye: Son zamanlarda iş yerimde cam kırılması ve camın elden düşüp parçalanması, yani iş kazası çok oluyor. Yaptığım bazı camı/şişeyi Folad Sultan a hediye olarak sunmak niyetindeyim. dedi. Bu manada şu mektup yazılmıştır: دא آ ض אم در אه א אه א و روز אر رא כ ۀ א כ ر א א אر אز אم אم א אم و א א و אכ אم د ش و ظ دא א و א אل א כ א א. אلا ت א [כ ] כ א ر אد آ א א א כ א אزد אى אد אى אد א دل رא ر ه אى و א אر אزد [و] א אع א رא כ و ر وא ه. [ ] א ز د ت א כ دل א כ כ رא درد ى אدא אכ ن כ א א כ ر در אه אد א כ آ א אم زر א ود و 3 Burada gurbet ele düşülüp gurbetin insana vermiş olduğu acı ve zahmetlerin çekildiği dile getirilmek istenmiştir.
6 530 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ אى رא אز אى ز و ز م אو א و א א אز אى א אدۀ ن رא אز אى אلا دא دۀ א ر آورده א. א وאر א אب אز אب אد א א אد אى כ א א אد א א لا אل دد. א אى אم א رא אم ن א دل ن و א و א وه אد Muhammed-i Âbgîneger in arzusu şudur, âlemin sığınağı olan sultanın dergâhının hizmetçilerinin arzına ulaşsın ki, zamanın sultanları ve yüce soylu hakanlar, bu aciz ve zavallı köleyi nimetlerinin daimi olan kadehinden ve padişahın kendilerinin inayet ve ikramının sunulduğu sürahisinden sarhoş ve mesut/bahtiyar etsinler ve bu şikeste/fakir hâline inayet nazarıyla bakıp dursunlar. Şu anda, bir hayli zamandan beri mavi renkli felek, adaletsizlik/zulüm taşını, bu aciz ve hakirin ümit cam imalathanesine doğru hiç durmadan attı. Bu gönlü yaralının kırda/çölde gezen muradının ayağını, bela ve eziyet (veren) cam kırıklarıyla yaralamaktadır. Sonuç olarak belirtmek gerekirse, bu fakirin çeşitli araç ve gereçleri hem kırılmakta hem de yere düşüp parçalanmakta, böylece yok olmaktadır. א ز د ت א כ دل א כ כ رא درد ى אدא Gâh gönlüm kırılır gâh elimden işret kadehi yere düşer (ve kırılır). Dertliler ise, ha bire şöyle kırılırlar yani ezelden beri kırılırlar. Şimdi 4 א א hükmüne binaen, birçok cam eşyayı hediye kabilinden padişahlık dergâhına/makamına getirdim. Kaza camcısı/şişecisi, güneşin altın yaldızlı kadehi ve felek cam kaplarını bu padişahlık dergâhı bezminin süs ve ziyneti için yapmış ve takdirin/yazgının bâkî sakisi onun işret kadehi için şafağın kızıl şarabını ufuk perdesinin eteğinde arıtma/süzme amacıyla getirmiştir (?). Umulur ki, bu muradına ermemişin 4 Biçare insanın hediyesi değersiz olur.
7 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler murat cam kapları/şişeleri padişahın sonsuz inayetinin saf şarabıyla ağzına kadar dolsun. Senin, makam kadehinin düşmanlarının gönlü sürahi gibi devamlı kanlı ve şişe gibi alnında sürekli gam ve üzüntü kıvrımı olsun! 3. Mektup [Mevlânâ Mahmûd-i Evbehî nin isteği üzerine Hâce Âfâk-ı Dîvân a yazılan mektup] Mevlânâ Mahmûd-i Evbehî şöyle söyledi: Bir süre önce Buhârâ dan Hâce Âfâk-ı Dîvân ın mülazemetine/yanına geldim. Ancak Hâce Âfâk-ı Dîvân, benim geldiğim süreçte Baryaylak a gitmiş. Bundan dolayı benim ona bir mektup göndermem gerekmektedir. Benim siyak ilmi/maliye hakkında bilgim olduğu için bu mektubun hem siyak ilminin terimlerini hem de sevgi ve şevk içeren bir mektup olması gerekmektedir. Bu istek üzerine yazılan o mektup, şu şekildedir: رא ر א אو אت د و ر א د אن ن ر م אق א ن אق א אق א ۀ א אم و א رא אر אم א و ذ כ אن כ אز אن אس א آ ه د א א א א روز אر א و אز אورאق א אم دى אن آ אر א م روز א אده و אر و א אق رא אرز آورده. אر ذ כ א ع آ כ : אره د א א כ دאت כ و و א אق א و دت א ر م دو و و אدאرى א אب א אب א אلا אلاכ م א אت א א כ אن א وزرאء אلا אق وאرث א زאرت אلا אق א א א כ א ق א כ ه و א و آ אق א ل
8 532 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ אز אول א כ د אدم אت دت א א ۀ و و א و ق و א و א. א כ אز د א א وא א א وאت و אل رא אز روى אن א א א د אن وא ذوא א א ل. א כאت אرכ ر آن אب אن ر و אن در رت כאر אزى و د אزى א و א אد א و آ אلا אد Kaza ve kader muhasebecisi, bu ayrı düşmüşün ahval defterini/yazgısını, üzüntü verici şekilde ayrılık rakamlarıyla yazdığında, kısa ve uzun günlerin yazıcısı, sıkıntıların en şiddetlisini bu ve benzeri rakamlarla -mukayese terazisinde tartılamayacak şekilde- sonsuz kez yazınca, hicran muhasebecisi, bu mazlumun hayat defterinin her bir yaprağına dert, gam ve sıkıntı notu düşmüş, muhabbet ve iştiyak tarihini değerli (?) kılmış. Bunun gibi, (bu) samimi kulun gönül defterinin sayfaları, sürekli -ki içtenlik ve muhabbet müfredatının fihristi ve dostluk ve sevgi denizidir- alicenap, yüksek mevkili, yüce ve değerli makam sahibi, kaleminin diliyle ülkelerin önemli işlerini düzene koyan, gelecekteki vezirlerin seçkini, özellikle hak ettiği vezaret tahtının varisi, yaratıcı melik Hâce Celâleddîn-i Âfâk ın -gölgesi/himayesi daim olsun- lütuf ve sevgisiyle müzeyyen ve süslüdür ve durmadan akan gözyaşı çizgileriyle bezenmiş yüz sayfası, sevgi, vefa, doğruluk ve safa caizesiyle aşikâr ve düzgündür. Ümit edilir ki, ilahî fazl defterhanesinden sonsuz lütuf fermanıyla, raviler/anlatanlar aracılığıyla vuslat nakdini; 5 sahipdi- gereği א א van/hazine bakanı, 6 א ذوא,وא umut edilen yere yazılıp kaydedilir. O alicenabın, incinmiş halka ve zulüm görmüş teb aya şamil kutlu kaleminin bereketi, -Hz. Peygamber ve asil ailesi sayesinde- işleri halletmek suretiyle ve gönülleri okşama vasfıyla çoğalıp artsın. 5 İnşirâh suresi, ayet 6; terc.: Zorluğun yanında bir kolaylık vardır. 6 Bakara suresi, ayet 105; terc. Ve Allah büyük lütuf sahibidir.
9 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler Mektup [Mevlânâ Nurullah-ı Tebrîzî nin isteği üzerine Hâce Âfâk-ı Dîvân a yazılan mektup] Mevlânâ Nurullah-ı Tebrîzî, Bu aciz kuldan, adı geçen hocaya yani Hâce Âfâk-ı Dîvân a hemen bu üslupta bir mektup yazılması gerekmektedir. Bunun, akıl sahiplerinin açık ve aydın zihinlerine son derece sıkıntılı ve zor olduğu gizli ve saklı değildir. dedi. Ancak Allah ın teveccühüyle bu husus kolayca çözülüp yerine getirilmiş ve şu mektup yazılmıştır: אى رأى رو א אب א در אم وى כ כ כ א אل א رא אم א אورאق د א א אم ر م دو وم א אب وزאرت] آب آ אلا א ر א א د ر א א א رא אت א ر א א כ א א א زرא א כ אز אכאرم א א א א א כ א ق א אم א آ אق و אوאر א אم כא א ت א אت روز אر א و אد] א אم و א ۀ אدت א א כ و א. א אى رأى א آرא آ כ אره א אن אق [در د א א אق] ورق ه رא אت א כ ر و אر אم כ כ א ذ ۀ و و و כ دאرد و رא כ א ح אرد. ۀ رא כ وب ون א ب אوאت א א ل ر כ د و א א אع כא א وه و א אس א אر א ون אز כ ه אورد. א א دل م כ ن ر م אز د م م وא כ א אن آورده א אه א آن در אه אه א و א אت آن وم אرغ א אل و א אل دد
10 534 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ אى رأى رو א אب א در אم وى כ כ כ א אل א رא אم Ey parlak düşüncesiyle âlemin vasıtalarına düzen veren! Ey misk renkli kalemi, âlemin hâline/ahvaline direk/dayanak olan! Zaman defterlerinin kâğıt yapraklarında yüce efendinin gerekli devlet yazıları bulunan, vezirliğin sığınağı olan en büyük âsaf/vezir; dünya işlerinin düzenleyicisi yüce vezir; yüce adalet sancaklarının dikicisi; yüce vezirlerin şahı; sıkıntıları gideren, yaratıcının lütuflarıyla donatılmış, büyüklere has cömertlik sahibi Hâce Nizâmüddîn-i Âfâk. Ve zamanenin levhaları/sayfaları bütün halkın amellerinin yazılarının sonucunu, gayret defterinde ve saadet caizesinde/ödülünde tamamlasın ve tashih etsin/düzeltsin. Bundan sonra, dünyayı süsleyen insanın düşüncesinde onlar, tamamen bu muhlis ve candan şevkli kul (şevk defterinde, şevk divanında) çehre/yüz sayfasını renkli/kırmızı gözyaşı kalemiyle ve kanlı gözyaşı rakamlarıyla/yazılarıyla süslüyor ve geniş zihninin az veya çok değersiz birikiminin tamamını sevgi tırnağı ucuyla sine levhasına yazıyor. Kaza ve kader yazıcısı, asla talep edilen/istenilen beratlara bu mahzunun arzu ettiği şeyleri yazmamıştır. Elde ettiği ve edemediği ümidi, değersiz/geçersiz hüznünün metaı ve bozuk mallardan/eşyalardan başka hatır ve zihninin yükünü dağdan daha fazla teniyle taşımadı. Ancak mazlum halk gibi olan gamlı gönül, üzüntü ve tasaların aşırı saldırısından, o efendinin kapısına sığınmıştır. Ümit ediliyor ki, gönül, o efendinin iltifat ve sevgisiyle huzur ve esenlik içerisinde olur. 5. Mektup [Mevlânâ Dost-i Muhammed-i Horâsânî nin isteği üzerine Hâce Emrullah-i Hakkâk a yazılan mektup] Mevlânâ Dost-i Muhammed-i Horâsânî, Hâce Emrullah-i Hakkâk Horasan da anlayışı ve hünerleriyle meşhurdur. Birkaç gün onunla sohbet ettik. Edilen bu sohbet, onunla benim aramda bir yakınlaşmanın oluşmasına zemin hazırladı. Bunun neticesinde arkadaş olduk. Bu fakir
11 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler adına ona bir mektup yazar mısınız? dedi. Bu mektup, onun üzerine yazılmıştır: א אض א א אد אدره כאر آ אر آ כ دאر در ۀ رא אت א אر دא و وزۀ وزى ۀ رא ر ۀ כ אכ در אن زر א אن א آن כ א و א رא و א وه א כ א لا ردى כ ر. و ز رא و א אه אز دو אن אכ ه כ ن א و رא آن ر د א אم در כ כ א א و آئ א אن رא ن כ אכ אت :א אزد. [ر א ] כ و د آ ه در א ن آن ر כ א אه א כ א دא אכ ن א دل رא و ۀ ولا א ئ א روح א אزم در درون א در אغ د ه رא غ ن א כ אى ه رא כ رא א و אن و א آ د אب א א א دא א אس ر אن אز ر ن در و وאر אز ف و ر د. آ כ אه ن א כ ط ش כ د אز ر א א ت د אن ف و و אى ح دل ر ر א د و.ز د אن د ۀ א رא כ ر א כ د א אز دא.א ى ذאت א כאت و אد
12 536 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ O bereket ve bolluk veren, nadir işler yapan üstat (Allah), la l-i âbdârın/parlak lâlin, âteş-i kirdârın/davranış ateşinin, güneşin parlaklığının takdirini nurların parlaklığı gibi süslediği ve sipihri/feleği bağışlayanı zafer firuzesi, altına parlak yıldızların dökülüşünü altın saçıcı yaptığı vakit, o, gam ve elem yüzüğünün süsleyen kaşından başka bir şey değildir ve bu ise mihnet ve elem yüzüğünün ziynet halkasıdır. Her zaman temiz soylu dostlardan oluşan bir topluluğu, ipe dizilen inci ve mücevher dizisi gibi birbirine belli bir düzen ve tertip dâhilinde bağlı olarak bir araya getirmek/toplamak, onun ipini cefa kılıcıyla kesmek, pervin/ülker yıldızı şeklinde olan birlikteliğini benât-ı na ş gibi dağıtmak lacivert feleğin usulüdür. כ و د آ ه در א ن آن ر כ א אه א כ א دא Rubai: Pervin/Ülker yıldızı gibi birkaç gün bir aradaydık. Cevher/inci dizisi gibi hepimiz bir ipte birleşmiştik. Felek, ansızın o (inci dizinin bulunduğu) ipi kesti. O (incinin) her bir tanesi dünyanın bir köşesine dağıldı. Eğer şimdi mahzun gönlün ولا تاي ي سوا من روح الله yüzüğünü, 7 ayetinin vaat edilmiş nakşıyla nakşetmesem, gönül potasında alevlenir, gözün şeb-çerağ/gece parlayan inci cevherinin çukur hokkasında rengârenk kerkenez gibi yapar. Çehrenin kehribarını erimiş akikle karıştırıp eğer mahzun/hüzünlü can ا تى امر الله cevherini 8 ayetiyle süslemezsem, elmas gibi şeffaf ve billur bir gamla hem dağılır hem de sedef gibi tenden dökülür. İstenen şu ki, bazen misk renkli/siyah yazı nakışları/çizgileri yakut dudaklı dilberlerin hattı gibi olan gönül okşayan bir mektupla/dilekçeyle incinmiş/kırgın gönül levhasının vefa harfleri/yazıları olabilir. Zümrüt 7 Yûsuf suresi, ayet 87; terc.: Allah ın yardımından ümidinizi kesmeyin. 8 Nahl suresi, ayet 1; terc.: Allah ın buyruğu gelecektir.
13 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler gibi gam yılanının gözünü kör edebilir ya da yüceltebilir. Sanatkârlık tacı, zat cevheri ile bereketlerle süslensin. 6. Mektup [Mevlânâ Gıyâseddîn-i Türbetî nin isteği üzerine Hâce Mîrim e yazılan mektup] Mevlânâ Gıyâseddîn-i Türbetî, kendisinin çarkçılık sanatında oldukça maharet sahibi Üstad Kemâl adlı bir dostu olduğunu, ancak Üstad Hüseyn-i Misger in onu çok rencide edip üzdüğünü belirterek, bu konuda Hâce Mîrim e bir mektup yazmasını istedi. Bu istek üzerine yazılan mektup şu şekildedir: و א ه אزא א אرא א אرא א א א א آ כ אب א אد در כ כ אل א אد א אل א و א אدر אز כאر א א אد א כ אى א כאرى כ א خ אس ه כ ب כ رא خ כאرى ده و آ א زر آ אب و אه رא אכ אز ز و ف و כ ف م ز دوده و د אن زر אن دون رא آ دא و ۀ אدق א وى ى כ ى ض. אز א אل آ כ א אد א א ر א כ و دش ز כ א و א א אدش در כאر א אن א رده א א אر א אد د آب آ א آ כ א ر א وى در אم אر و א در آ ه כאر אى א אم د رא כ و כאر د و אزאر אن رא رو אزد. כ م ده [א ] אو رא در כאر אو אכ א אو אن د و آ א
14 538 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Ey kendisine hizmet olunan! Ey kölelerine/kullarına lütufta bulunan! Ey kendisine şan ve şeref verilip övülen! Ey kendisinden yardım istenilen! Ey çok aziz olan! Asrın nadiri, zamanın bir tanesi ve benzeri olmayan Üstad Kemâl in, çarkçılık sanatındaki mahareti şu derecedir ki, ezel kârhânesinin/iş yerinin üstadı, feleğin gümüş işlemeli tasını çarklamış/bileylemiş, güneşin altın ibriğini ve ayın gümüş teştini/leğenini göğün külüyle, güneş ve ay tutulmasının karanlık ve pasından, hatta sisinden/kirinden arındırmış, feleğin altın yuvarlak sofrasını şafak ateşiyle/kızıllığıyla cilalamış/parlatmış, subh-ı sâdık/güneş doğmadan önceki aydınlık beyazlığına dönüştürmüş yani kalaylamış(tır). Bunun gibi hüner sahibi bir kişi, maharet kürsüsüne oturmamıştır. Bu sözün/hususun dile getirilmesinden maksat şudur ki, henüz vücudunun bakırı riyazet çekiciyle bir şekle/endama gelmemiş ve yeteneğinin kadehi hüner sahiplerinin iş yerinde yontulmamış/parlatılmamış olan Üstad Hüseyn-i Misger, hizmet ibriğinden eline su dökemediği Üstad Kemâl ile iddialaşma ve çekişme yoluna girmiştir. Her zaman kendisinin tamamlanmamış işlerini tabak üzerine koymakla/sunmakla, hem kendi hem de hüner sahiplerinin pazarının parlaklığını yok etti. Kerem edip onu kendi işinin peşine koştursanız ve onun kaynayan/sıcak kazanına su serpseniz/koysanız (çok iyi olur], çünkü siz, buna muktedirsiniz. 7. Mektup [Mevlânâ Rûhullah-i Meşhedî nin isteği üzerine Hâce Mîrek-i Mîhçeger e yazılan mektup] Semerkandlı gençlerin önde gelenlerinden Mevlânâ Rûhullah-i Meşhedî, Vâsıfî den kendisine yakın bir kimse olan Hâce Mîrek-i Mîhçeger için bir mektup yazmasını istedi. Bu mektup, onun bu isteği üzerine yazılmıştır: دل در ه زאن א ن ز ه אز آن א زد אز آب دو د ه دى אכ آه כ
15 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler א دل כ ن א אز دود آه א כאه אه دم دم آ א א وز אق א وزد و כ א و כ در כ رۀ ده رو אز دم آه אن א אق زد [و] و אم אه رא در آ אى رش دل אכ א אزد و אرۀ در ۀ אب א رא د ۀ אכ אزد. א א دل وم כ א א א כ آ د א א ى כ א وאر א [כ ] آ دل אر آه آ אر אن د אر م دد אى ز آ אى دل دل אى آ כ رۀ آن ز אرض دل אى אز آ א دل در ه زאن א ن ز ه אز آن א زد אز آب دو د ه دى אכ آه כ Gönül, bedenimde yanan/yakan ateş koru gibi oldu. Bedenim, o yanan/yakan ateş korundan dolayı yanıyor. Eğer iki gözün yaşından ıslanmazsa, bir ah ve feryat alevi gömleğimi yakar. Yanmış gönül koru, can azaltan/üzüntü veren ah dumanın parmağından/parmak gibi olan ah dumanından kararmış ve zaman zaman âlemi yakan ayrılık ateşiyle yanmaktadır. Tenin ocağında yıpranmış olan ve ciğeri alevlendiren peyker/gönül, ahın nefesiyle aydınlanmış ve şimdi ise iştiyakla/arzu ateşiyle yanıp kavruluyor. Acımasız olan felek, akşam vakti yeniay nalını, şafak ateşiyle gamlı gönlün perişan olması için attı. Akan parlak yıldızı, ağlayan gözün çivisi yaptı. Ancak yıllardır mahrum
16 540 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ olan gönül, ümitsizce sert demiri dövüyor/eziyor. Ümit ediyoruz ki, sevgilinin sert/katı gönlünü, gönlü yaralı âşıkların ateş saçan ahı, yumuşatacaktır. אى ز آ אى دل دل אى آ כ رۀ آن ز אرض دل אى אز آ א Ey sevgi ateşi gönlümün sefası olan! Senin ateş ocağın gönül evim oldu. O siyah saçına, gül renkli yanağın gönlüm için ateş üzerindeki bir naldır. 8. Mektup [Mevlânâ Muhammed-i Hârezmî nin isteği üzerine Rûhî-i Tanburçi ye yazılan mektup] Mevlânâ Muhammed-i Hârezmî, Eğer Rûhî-i Tanburçi için bir mektup yazarsanız o, bu meclise gelerek mecliste bulunanlara mutluluk verip onları neşelendirirdi. dedi. Bu mektup, onun için yazılmıştır: א د אز م כ אرאن א و אز ز ه כ אن אد כ אرאن א و א د ه ره و ش آوאز א وض رאى روح א א آ כ אرאن ن אق א در כ زא ى א وه אده א א א ى א و ن در و אق א ن א אق. و א אم א אن כ دא ۀ כ אن א دف אز אن آن אر د אز א و ت
17 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler روح א א אز آئ دل אرאن دא אכ. א כ א ل ده در آ ن א א د אز م כ אرאن א و אز ز ه כ אن אد כ אرאن א و א د ه ره و ش آوאز א Aşk meclisinde hem-dem/arkadaş olan dostlar, senin işve ve nazından dolayı ah u feryat ediyorlar. Kalk ve dostlar tarafına gel. Çünkü hepsi senin yoluna göz dikmişler ve kulak vermişler. Gönül ferahlatanın/cana can katanın görüşüne arz edilmiştir ki, dostların tamamı zavallı âşıklara benzer şekilde çeng gibi gam köşesinde başlarını hüzün/üzüntü dizlerinin arasına koymuş ve ümitsizlik tırnağıyla sinelerini tırmalamaktalar. İştiyak kanunu/töresi gereğince, ney gibi yanıp yakıldığı ayrılık ateşiyle coşuyorlar/kükrüyorlar. Eğer lütfedip onların makamına/yanına gelecek olursanız, aynı fikre sahip insanlardan oluşan meclis halkası, tıpkı tef gibi siz gönül okşayan/gönlü ele alan yârin/dostun, kulaklarına halka takılmış/kulakları küpeli kulu olurlar. Keşke can veren/gönlü ferahlatan ses ile dostların gönül aynasındaki gam nakşını silseniz, çünkü siz buna muktedirsiniz. Bu sözlere uygun bir şekilde davranıp gelmekte herhangi bir bahane ileri sürmemeniz umulmaktadır. 9. Mektup [Mevlânâ Safâyî nin isteği üzerine Hâce Abdulhamîd-i Bezzâz a yazılan mektup] Mevlânâ Safâyî, Hâce Abdulhamîd-i Bezzâz ın çok güzel ve hoş narları vardır. Eğer ona bir mektup yazılırsa, o narlardan bize biraz gönderirdi. dedi. Bu mektup, o sebeple yazılmıştır:
18 542 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ א א אق آن אرۀ ۀ א و ز אئ و א א אق آن ۀ دو א و ر אئ لا ر אرى כ آرزوى אر אر در دل אرאن אق ون א א אرى כ אى ر אر אر زو אن אق رא ن א א دلارא כ אز אن אره ن אو ر אر אى دאرد لا م א אم אب כ א و אز ن رאن א אم אب ن ه אو אر دل در آئ אى دאرد ه א. א כ אو در ر אض ز ۀ א אر א. א אכ و و ر אن אز آن د و وى در دوزخ כ אر כ אو ئכ أ אب א אر אن آن. א א ب א ب א כאر و ب א א وאر آ אر א אر א א و رز א א א אن و א אى א و א אل כ زلال و אل آ א א و א א د. א ده א و رאئ ت در כ ف א אر אز א כ آن ت ر א אن אد אق אر אل א אز א و א אن א د. אل א אل ذאت א כאت ۀ אت و אد O letafet/hoşluk ve güzellik ağacının taze meyvesinin iştiyakının gamları, latiflik ve hoşluk ağacının bir meyvesinin ayrılık acılarıdır ki, lâle yanaklı güzelin kırmızı yanağının arzusu, ateş alevini hüzünlü ve arzu ateşiyle yanan âşıklarının gönüllerine attı. O bir gül yüzlüdür ki, onun düzgün ve güzel gülnar gibi olan yanağının gül renginin temennisi, ayrılık yatağının hastalarının ciğerini kan etti yani onları acı ve ıstıraba düşürdü. Şaşılacak derecede gönlü çeken bir güzel ki, gül endamlı güzellerin güzelliğinden hissesi vardır. Şüphesiz onun yanağı/yüzü, her zaman gül-i sîr-âb/taze gül gibi
19 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler açılmıştır. Zaten tutuldukları aşktan acı çekenler, sonsuza kadar o gül yanaklının aşkından nasip sahibidirler. Her zaman/her halükârda onun yaralı gönlünde binlerce damla kanlı gözyaşı gizlidir. Şaşılacak olan ise, onun cennet bahçesinde iyiler zümresi içerisinde olmasıdır. 9 و ر אن و אכ א ayeti bundan haber verir. Kâfirler fırkasının/topluluğunun kısmeti olarak yaratılan cehennem karan- א و ئ א אب א אر lığındaki en yüksek yer, onlara verilmiştir. Nitekim 10 ayeti bunu gösterir. Yani fikirlerin ve gönüllerin sevgilisi, ümitli kişilerin gönüllerinin çektiği/arzu ettiği ki, Allah yüzünü nurlandırsın, ona ulaşmak için her zaman bizi en güzel şekilde rızıklandırsın. sözü yüksek ve parlak bir dereceye ulaştı. Onun kutlu kavuşma zülalinden bu şekilde sönüp kaybolmadı. İnayet kılıp eğer yukarıda zikredilen nardan o hazretin izzet perdesinde gizli de olsa, bu ayrılık çölünün susamışlarına gönderirseniz, muhakkak çok ihsan ve lütuf etmiş olursunuz. Zat-ı ikbalinizin fidanı, her zaman hayat meyvesinin bereketiyle dolu olsun. 10. Mektup [Hâce Lutfullah-i Buhârî nin isteği üzerine Hâce İsmâ îl-i Zernakî ye yazılan mektup] Hâce Lutfullah-i Buhârî, Hâce İsmâ îl-i Zernakî den kavun ve karpuz talep eden bir mektup yazmasını istedi. Bu mektup, onun için yazılmıştır. אز آن و א אرאن אى כ ه رد و א ه אى כ אز ر אن و אب د وא ه א. א אא א א א :و رز א و א א و א. آن د ت و وت روح و د رא دل وح 9 Rahman suresi, ayet 68; terc.: Bunlar da bir meyve, bir başka hurma, bir başka nar. 10 Bakara suresi, ayet 39; terc.: İşte bunlar ateşin arkadaşıdırlar.
20 544 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ آن כ در א ز אل כ אزن ش آ אر א و א د א אل כ א אد כאر כאر א ش و אر دא. ن ن آن درج ن כ م آن ت و آن ج ن آ אن آ אن آن אب א. ن و אز آن و در כ م آن ن אز آ כ ل ذ وא ذכ در כ א ه. א ع א ه כ אز و כ א אل دد כ ع א כ د ب En faydalı bir meyve ki, gönlü yaralı hastaların eziyet ve cefa yatağı ondan nasiplenir/faydalanır. En yararlı bir meyve ki, gönlü yaralıların ciğerinden bela ve fitneleri yok eder/kaldırır. Bunlar karpuz ve kavundur. 11 א אא א א א و رز א و א א و א آن د ت و وت روح و د رא دل وح O, canın tadı ve lezzeti idi. Öteki ise yaralı gönlün rahatı idi. O, bir mücevher kutusudur. Zebercet/fıstık yeşili renginde süs taşı gibi onu takdir edenin hazinesinin haznedarı parlak incilerle doldurdu. Bu diğeri ise, felek gibi bir burçtur ki, onun tasvir edildiği işyerinde güzel yapan üstad nakış ve bezeklerle donattı. O hazine, o hazretin cömertlik hazinesiyle dolu olan mücevher kutusudur. O rengârenk burcun doğuşu, o hazretin felek gibi olan sarayının eşiğidir. Büyük bir iştiyakla istenen ve arzu edilen şey, cömertlik hazinesinin mücevher kutusu ile nimetlerin doğuş yerinin burcunun görülmesidir. Gizli kalmasın ki, karpuz zikredilip 11 Allah onu çok güzel bir şekilde tıpkı bitkinin yetişmesi gibi yetiştirdi ve biz bu ikisine Allah ın bir hediyesi/armağanı olarak ulaşmakla rızıklandırıldık.
21 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler takdim edilirken zihin bir noktaya intikal eder, karpuzun dikdörtgen/uzun şeklinden elif şekline dönüşür. Belirtilenin tamamı kadar matlubumuzdur. 11. Mektup [Mevlânâ Mîrkâ-i Buhârî nin isteği üzerine Mevlânâ Kızılî ye yazılan mektup] Mevlânâ Mîrkâ-i Buhârî, Mevlânâ Kızılî ye mektupta şöyle buyurdular: Bir süredir Buhârâ da bulunan Mevlânâ Kızılî ye bir mektup yazmak istiyorum; ancak bu isteğim henüz gerçekleşmedi. Eğer bu gerçekleşecek olursa, uygun ve iyi olur. Bu mektup onun için yazılmıştır: ۀ אئ כ א وف א و א و א و د אئ כ دل آرא ف א ق و دت א א ۀ ل و א אب ع א א ع א وא אم د א אلا אت אف د زوא א כ אت א ة א כאت و א א א אز א א و א כא א س אغ א آ כ در אن אن כ אن رא כ ده لال א אب א آب א אدאم א א א אره א و زאد א אء א א כאره א ن و ون אد. אل زدۀ אن א א آ כ א אى א وא אلا אل و א אل אلار אل אز כ دو א כ א א אى אכ و אرب د א א אق א و אز ج د א و ر دא כ وא و כא א وم א ه دم
22 546 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ א א אز ض. א روى و א آ כ وى א و א ده א د א ۀ رא כ אز و و אن א آ אن ردف [و] رد د ه כ و כ ر א. ن א ر א א א א ۀ כ [رא] ل دאر ر א כ א א ص. Fasih ve beliğ matlaı vefa ve muhabbet içerikli bedi harflerle müveşşah olan övgü kasidesi, gönle huzur veren maktaı, sıdk/doğruluk ve meveddet/sevgi sanatlarının türleriyle bezenmiş olan dua içerikli kıtası; bedi [eser]lerin kâşifi, harikulade [söz]lerin mucidi, inci gibi beyitleri dizen, çiçek gibi olan kelimelerin gerçek sarrafı, melekeleri ve duygu gücüyle ihtisaslaşmış, mükemmel sezgisi ve engin anlayışıyla seçkin hazretlerinin kabul armağanına ve mütalaa bağışına layık olacaktır. אغ א آ כ در אن אن כ אن رא כ ده لال Beyan bağışında, söz şeker kamışlığının papağanlarını dilsiz bırakan [susturan] maânî bahçesinin bülbülü sensin. Yani faziletler sahibi Mevlânâ Kızılî, -Allah, onun şiirlerindeki nefis şeyleri artırsın; belagat ehli arasındaki azığı, faydalı düşüncelerinin sonuçlarıyla dolu ve birlikte olsun. Bundan sonra aydın zihinli olanlar, bu sıkıntıya düşmüş perişanı, intikali çok hızlı baht ve irtihali yakın talih vasıtasıyla, inci dizisi gibi olan parçaları (Müşakil ve Mütekarib bahirleri gibi) birbirine benzer ve yakın olan arkadaşlar grubundan, Vâfir payından Kâmil feyzinden nasiplenmiş; iç açıcı Hezec den ve gam giderici Remel den mahrum kalmış; her an Cedid gamı (yeni bir gam) ve Medid elemi (uzun bir elem) yüz göstermektedir. Bu binaları kurmaktan maksat, vefalı insanları takip edip dostların vaslından/vuslatından (Vasl dan= Aruz kuralı) ayrı düşmüş, bu sıkıntı nayiresine dâhil olmayı (Nâyire ve Dahil= Kafiye kurallarını), hurucu (Hurûc kuralı) zor belki de imkansız
23 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler olacak şekilde Ridf ve Redif ve Kayd a müptela olmuş, çünkü bazen kafiye geçidine düşünce, eğer tek yönlü kaideyi uygularlarsa, ihlasın artmasına sebep (Sebeb ve Mezid= Kafiye kuralları) olacaktır. 12. Mektup [Mevlânâ Fethullâh-i Herevî nin isteği üzerine Hâce Hüseyn-i Şemmâ a yazılan mektup] Mevlânâ Fethullâh-i Herevî şöyle buyurdu: Birkaç gündür Semerkand da mum bulunmuyor. Bundan dolayı bu yanmıştan Hâce Hüseyn-i Şemmâ a bir mektup yazılması uzak görülmemektedir. Bu mektup bunun için yazılmıştır: א آ כ آ אب وض د אز ض دא زده رא כ در כ אر כ و אئ אز א س و א א אل אز و ز و روز אئ אى אده در ده ن و روز א ده رد כ אز אو אد آرد و آ و א כ د אدم א אכ و دود دل אכ د غ אن رא כ آه آب و دא ر כ אز دل א وא אزد [و] אره א د ۀ א כ אن א א א ى در א אزد. א آن כ אز א ز א آن وم אد א دل א و دد. دو و א אل آن وم אز אد אدث در א س א ن و وس אد Kulluk arzından sonra nurlu/ışıklı gönlü/fıtratı aydınlatan güneşin arzusu şu ki, bu sevdaya uğramış yanık/garip, karanlık ve yalnızlık köşesinde müflislik ve yoksulluktan gece ve gündüz yanıp ağlamaktan ve mumsuzluktan/mumun bulunmayışından mum gibi eriyor/yok oluyor. Gündüz, solgun bir ölü gibi bir köşeye düşmüş ve hiç kimse onu hatırlamıyor/anmıyor. Gece ise gam ateşine sürekli ağlayarak yarık/yaralı
24 548 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ sineyle ve gönül dumanıyla yaşıyor. Devamlı hüzünlü gönül kuşunu ki, gönül mumunun pervanesidir; o da gözyaşı cevherinden/incisinden ve ahın kıvılcımlarından su ve tane yapıyor. Daima gözyaşı saçan göz ile mumun fitilinin başı ümitsizlik içinde onun önüne atıyor. Ümit o ki, zulmet musibetinden inayet ateşiyle o mahdum bu gönlü yanmışın arzu mumunu yaksın. Devlet ve ikbal mumu, o mahdumu hadiselerin fırtınasından Yüce Yaratan ın lütuf fanusunda koruyup kollasın. 13. Mektup [Mevlânâ Sultan Ali-yi Muhtesib in isteği üzerine Hâce Şeyh Muhammed-i Dîvân a yazılan mektup] Mevlânâ Sultan Ali-yi Muhtesib şöyle dedi: Bu fakir için bir miktar kırçıl gerekli oldu. Eğer Hâce Şeyh Muhammed-i Dîvân a, bununla ilgili bir mektup yazarsanız gayet yerinde olur. Bu mektup, onun için yazılmıştır: آدم א دאرد כ وض د אز ض אر ى آدم ر و א אز م א ه אز א א م آئ د א ز אن دوزخ [ر א ]. : آدم ز ردن م رא ز د ن ز אن ه אم כ د א ه א ر א כ א رא آرزوى د دא אى כ ر אر ز א ر د. و ن ق אش و ر دאرد ت در א אه و و א אل אن در [و] ز.כ و אن אئ و ل
25 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler [ ]: ذכ כ כ אز אن אو א א د ص אه אم [ ]: آ א و آدم م روزى آدم ز א אر م د אرض אب אز אب آب ب Kulluk arzından sonra, arzumuz şu ki, her ne kadar saf/temiz olan Âdem bir buğday و عصی ادم ربه فغوی bulmakla 12 ayeti gereğince yüce cennette asi olup şaşırdı. Cennette buğday bulamayınca dünya yolu ona cehennem zindanı oldu. [ر א ] Rubai: آدم ز ردن م رא ز د ن ز אن ه אم כ د א ه א ر Gerçi Âdem, buğday yemekten Aden cennetini kaybetti. Benim de buğdaysızlıktan cennete varacak bir adımım kaldı. Bazen bu fakir sarartılmış/safranlı pirinç (bulmayı) arzu eder. Gümüş gözyaşı taneleri, sarı yanağa/yüze akar/damlar. Onun pirinç ve fasulye şevki kendisine eziyet verir. Hasret pençesi ak ve beyaz düşmüş 12 Tâhâ suresi, ayet 121; terc.: Ve Âdem rabbine asi oldu da şaşkın düştü.
26 550 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ sakalını sıvazlayarak misafirin önünde biraz utanç ve alınmadan başka bir şey yaptırmıyor. Yalnızlık sofrasında elem ve gam yemeğinden başka bir şey tattırmıyor. [ ] Beyit: ذכ כ כ אز אن אو א א د ص אه אم Feleğin sofrasından iyi zikredersem, güneşi öğle yemeği ayı da akşam yemeğidir. Beyit: آ א و آدم م روزى آدم ز א אر م د Senin eşiğin cennettir ve ben de buğday talep eden âdemim. Âdemin rızkı cennetten belki bir buğday tanesi olacaktır. [ ] Cennet-meab hazretlerinden azap belaları uzak olsun. 14.Mektup [Mevlânâ Sa dullah-i Sâgarçi nin isteği üzerine Taşkent te kâtiplik yapan dostuna yazılan mektup] Mevlânâ Sa dullah-i Sâgarçi: Benim Taşkent te kâtip olan bir dostum vardır. Ona bir mektup yazmam gerekiyor. dedi. Bu mektup, onun için yazılmıştır: אى אد אدت رא ر כ د رو د ۀ ر
27 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler א כ א א א و ر ز א روא א אب אئ آب כ ر אن כ ن ر אع א ت כ و כ ه א ت ر د אن א אو. א و א א ر אى د ۀ אو אلا אر و ز ر א אدوאر ۀ و אر אد. א ل آ כ א دא زده رא כ دل כ و دود دل آ ه و א א כ אز כא אده אز در א אر א [ ]. א א و دא و ر כ אم ه ئ כ כ آ ز אن אى אد אدت رא ر כ د رو د ۀ ر Beyit: Ey kaleminin siyahlığı; saadet gözüne nur olan! Senin hattının sürmesi, hurinin gözüne parlaklık verirdi. Çeşitli faziletlere sahip olan hazretin güzel yazı yazan kaleminin ortaya çıkardığı görülmemiş ve insanı hayran bırakan güzellikleri, misk kokulu kaleminin oluşturduğu sayfalarının parlaklığıdır ki, onun misk kokulu reyhanî hattı/yazısı, yakut/kırmızı dudaklı dilberlerin dudak mektupları gibi yakut hattının/kırmızı mürekkeple yazılmış yazısının üzerine nesh etme/hükmünü kaldırma yazısını çekti yani onu ortadan kaldırarak iptal etti. Muhakkak, İbn Mukle nin sülüs, nesih ve talik אو hattını, sadece o yazmıştır. Yani ey Efendi! Ey Şeyh Muhammed! 13 Ulü l-ebsârın /אلا אر gözünün nurunu artırıcı, zamanların gece ve gündüz defterlerinin sayfalarına süs ve bezek bahşedici kişi. Bundan sonra 13 Görüş kabiliyetinde olan kimseler.
28 552 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ sizden dileğimiz şu ki, hüzünlü/gönlü kırık kalem gibi bu sevda-zedenin gönlünün dumanı/kederi sona ersin, bu zavallı kâtibin kaleminin ucundan yanlışlıkla inen/düşen harf gibi itibar derecesinden/ saygınlıktan düşürmeyiniz. Parlak fıtrat haşiyesine kaydediniz. Beyit: و ر כ אم ه ئ כ כ آ ز אن Senin yazın ve misk kokulu hattın olmadığı için ince bir tüy gibi oldum. Senin kaleminin ucuna gelecek bahta sahip değilim. 15. Mektup [Mevlânâ Dostî-i Serahsî nin isteği üzerine Mevlânâ Efserî ye yazılan mektup] Mevlânâ Dostî-i Serahsî, şöyle buyurdu: Ubeydullah Han ın naib ve şairi olan Mevlânâ Efserî için bir şikâyet mektubu yazmam gerekiyor. Çünkü iflas ettiğinde kendisi söz verdi ve şöyle dedi: Eğer ben zengin olursam dostlara çok yardımcı olacağım. Ubeydullah Han ın huzurunda bir mansıp sahibi oldu; ancak verdiği sözleri unuttu. Bu mektup, onun için yazılmıştır: א رא روز אر א ش כ ده אى آ א כא אز כ א ز روز אر آرى א د د אى دون א و ت رد د ن ل א כ כ ه و د אن و אو ى כ دא אن و כ و אو ى و אز אب ور אو אى ش כ د و آب אن א א رא אز ح אرאن و אى ف و אدאرى א ش כ د. א אدق א و د
29 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler א א د ى آ כ آن אب אز ل א دو و א אل و آرب אه و ل دو אن و אכ אلا אص אرאن و א כ אلا ص אدق رא و אن و א כ א אن و دא [و [ א כ אز אت א אر אب א אف و א א و و א [ ]. א م א و آرزو در دل و אر ى و אر دل א א ت رא א כ א אذ. א א و ت א א אن כ د :[ ع] כ כ אن د آ ف כ م א [ ]: آ א ه א כ א כ אرد א آ אب و دو و א אل אز ف و אل א אد א رא روز אر א ش כ ده אى آ א כא אز כ א ز روز אر Beyit: Zamane gibi bizi unutmuşsun, senden mi şikâyetçi olayım yoksa zamaneden mi? Evet, değersiz dünyanın tabiatı böyledir ve onun aşağılık fıtratı bukalemun gibi yaratılmıştır. Herkes onun cilvesi, nazı ve hilekârlığına hayran/tutkun ve onun işvesi ile düzenbazlığına inanıp kandırılmış olursa, o gurur şarabından bir damla içerse ve eski dostların muhabbeti
30 554 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ unutkanlık suyuyla hafıza levhasından silinmişse, o zaman vefakârlığın yolunu/gereğini mutlaka unutacaktır. Bu manaya şahit olan ve bu fikre delil kılınan odur ki, zenginliğin ferahlığını tahsil etmeden ve şahane ihtişamı iletmeden önce, iyi niyetli olan sadık dostları, vefalı eski yoldaşlara ahd-i vefaya, sözlerini tutmaya dikkat çekerek/vurgu yaparak davet ediyoruz. O cenap/efendi, bunu yerine getirirse lütuf ve inayet bulutunun damlalarından sınırsız berhudar olacaklar. [ ] א م א و آرزو در دل و אر ى و אر دل א Beyit: Gönülde, ümit gülfidanı ile arzu fidanını diktim; ancak ümitsizlik dikeninden ve gönül yükünden başka bir şey elde edemedim. Allah korusun, yanlış söyledim. Talihimin güçlü yönü zayıf olmuş ya da talihimin zayıf yönü güçlü olmuş, ben bunu kaldıramam/bundan başka yorum yapamam. [ ع] כ כ אن د آ ف כ م א Mısra: Eli açık ve cömert olanlara, cömertlik dışında başka bir şey yakışmaz. [ ] آ א ه א כ א כ אرد א Beyit: Talih, hakikate bir güneş olmuştur; ancak benim talihim güneşin doğru dürüst parlamasına müsaade etmiyor. İkbal ve devlet güneşi, güneş tutulmasından korusun.
31 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler Mektup [Hâce Şah Muhammed in isteği üzerine Abdulazîz e yazılan mektup] Hâce Şah Muhammed, yetkin cemal ve hüsün sahibi bir Hâcezâde idi. Âlemi aydınlatan güneş, ışığını onun çok parlak/nurlu olan yanağından almıştır. Gül ve reyhanların yüzleri, onun yanağının/yüzünün hüviyetinden utandıkları için, şebnemle yani terle dolmuştur. Hâce Şah Muhammed şöyle dedi: Naçiz ve fakir olan ben, bir bağ/bahçe düzenledim. Şu an benim, hem çeşitli meyve fidanlarına hem de başka dikmelere ihtiyacım var. Ferâhîn de Abdulazîz isminde anlayış ve ferasetten yoksun olmayan, ayrıca inşâ/mektup yazma sanatından da haberdar olan bir şeyhzâde vardır. Ona şimdi benim adıma bir mektup yazsanız da bana kendi fidanlarından biraz gönderse. Bu mektup, onun için yazılmıştır: א אب א و א ل ت و א אل و دو אل א אب א א א א כ אم אכאرم כ אء א אم وאرث אرث א وא א א و א כ א ص א א כ א א لازאل כא א در ت و אدت [و] در ر وכ א زلال א אل [و] ر אت אب א א د אل אره אزه و م אد و د א ون و אر آ כ رאى א אى א و دژم ده כ א د א ى ح א א א و ت א כ وא כ ت א آن دא. در א אو אت آن א א א و د א אرت ه. ه כ در آن א אز אل ه [دאر] و ه آ כ א ق אز כאرم و ل ع د. א אر آ כ ر دد آن אر כ د :د א ر אز אر אل א
32 556 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ א אف אن د ى א כ אل כ د כ אز ى כ אر و א א א אز אى ز א אن אر ب در آب :א א. [ ] آ כ א אل א אر رא و א אر د אل א כ אخ و ه א אش א د ه אن אل ر כ אغ א אر ئ אز א و ر در אى آن در כ و כא ر א א א כ دאرאن אى در אى آن :در א א א. [ ] آ כ א ش ت אج א א אج د א כ א א ن دو אن א א כ א אن אر در אر א زده در א אى א כ ئ آ ى ه כ א אر دروى אدۀ ن ر א د א ردۀ [ ] آو. אخ ن א ن : آ כ ن خ لا رد د ز ورد د د אل ه אى כ א אن دل א אر אز د אن אز כ אن و כ א אر אن [و] ر آن آب در د אن آر. [ ]
33 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler آ כ אز وى ذوق כאم و א כ א د אل ه אى כ אز ى د אن و אه ذ אن د [و] ر و ى روح א א و دل [ ]. א א אده] [אز א אرאن آ כ د ز رد آ ى د א כ אز ه و گ و ه آ رא אد د [ אر] אز א وאدى در א آرد و. ئ כ אزن א ر א אن دو אن אغ رא در אئ ه در درج ظ א א ي دورאن אره אى ر א رא אى א אن در כ رۀ א و [ ] א א. : אر آ כ زو אر ت אن ت دل א א אر د אل ه אى כ אز ه אى رو ر אن א و ر אو א אن א. ئ כ زא ى א ش כ ر وى אز ر א כ א אرى :א כ אر ۀ אو [ ]. א ه אز د אو رא ز د א د دو ه אى כ א אد دورאن ب אت رא در
34 558 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ כ ده א ۀ آب אت א כ אر אز אت م آورده א אد אد ورد אر אى در و ر אى כ אر א אل [ ] آو. אر در אز אخ ه : אدى א دور آ כ ن א א ود د ۀ ه אى כ אכ אش אز درون و ر ورو כ دل ون د رو א و :و אش אز و אول א א و [ ]. ه אى כآب رد دل אز אو زرد آ آن ه Devlet ve ikbalin/yüce makam ve gerçek iktidarın fidanı, itibar ve şerefin gülfidanı, şanı ve şerefi yüce olan, asalet sahibi şeyhlerin en azametlilerinin sülalesine intisabı olan, yücelerin/büyüklerin en neciplerinin/en alicenaplarının neslinden olan, emanet ve namus timsali olanların/sadakat sahiplerinin miraslarının/fıtratlarının varisi olan, izzeti ve kendine has güçlü/sağlam karakteriyle, devlet ve milleti birleştiren tek kişi olan yüce efendi Şeyh Abdulazîz ki, tıpkı Azîz olan ismi gibi azizliği zeval bulmadı/bulmayacak, saadet ve izzet çimenliğinde, keramet ve yücelik gül bahçesinde faziletler zülâli/saf suyu ve Yüce Yaratıcının inayet bulutunun katreleri ile daima taze ve yemyeşil/canlı oldu. Zorluk/musibet dikeni ve çerçöpüyle kaplanan düşmanın baht bahçesi, daima perişan ve harap olmuştur. Bundan sonra aydın/parlak görüşünüze bunları sunmamızın amacı, bu muhlis duacınız bir bağ tarhı tertip etmekle/bahçe oluşturmakla uğraştığından ve uzun süreden beri işlerinin çokluğundan/yoğunluğundan dolayı bunları tamir ve düzenlemeye fırsat bulamadı. Şu anda bazı gönül ehli dostların delaleti ve işaretiyle/tavsiyeleriyle onları terbiye etmeye yani yetiştirmeye yöneldim/çalıştım. İşitildi ki, sizin o taraflarda meyve ağacı ve başka fidan-
35 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler lardan çokça var. Güzel ahlak ve haslet sahibi olan sizden istenilen ve arzu edilen şeyler, tafsilatlı olarak zikredilmektedir. Eğer bu istek mektubu size ulaşırsa, sizden istenilen fidanlardan olabildiği kadarıyla göndermeniz umulmaktadır: Bu fidanlardan biri, gümüş gibi beyaz ve parlak tenli güzellerin gönlü çeken boyları gibi olup çimenliğin etrafında boy gösterir ve ırmağın kenarını kendi aksiyle süsler. Ayrıca bahçıvana sıkıntı vermek için yüz binlerce çöpü suya atar. [ ] آ כ א אل א אر رא و א אر Beyit: Sevgilinin boyu gibi olan şey, doğrusu serv-i isfîdârdır/ aksöğüttür. Diğer fidan ki, bir çadır gibi dal ve yaprakları birbirini sarmış/birbirine dolaşmış, bağ güzelinin yüzüne, ay yüzlülerin amber kokulu beninin kıskançlığı gölgesini salmış. Bazen sanki gölge ve ışıktan o fidanın/ağacın dibine misk ve kâfur elemişler ya da tekkedarlar/dervişler gibi kaplan postlarını, o ağacın/fidanın dibine sermişlerdir. [ ] آ כ א ش ت אج א א אج Beyit: Sana açıkça söylüyorum, onun başına taç şeklinde olan şey, nâc/çam oldu. Diğer bir fidan ki, onun dalları birbirine sarılıp kucaklaşan dostların kolları gibi birbirine sarılmış/dolaşmış ve bahar mevsiminde başlarına güller takıp cilve eden gül yüzlü güzeller gibidirler. Onların goncaları, sanki bahar mevsimi sakisinin gül renkli şarap koyduğu yeşil şişelerdir
36 560 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ ya da gül dalına asılan/konan ve gönülleri kederle dolu olan bülbüldürler. [ ] Beyit: آ כ ن خ لا رد د ز ورد د O, lacivert felek gibidir. Yeşil gülfidanı güllerle doludur. Diğer bir meyve fidanı ki, gönlü yaralı âşıklar, gül yanaklı güzellerin gonca ağzından ümit etmişler ve dudağı kuruyup ciğeri yananlar ise onu hayal ve tasavvur ederek elde etmeyi arzulamışlardır. [ ] آ כ אز وى ذوق כאم و א כ א Beyit: Onda boğaz ve arzu zevki vardır. Size söylüyorum ki, bu nedir? Bu, şeftalidir. Diğer bir meyve fidanı ki, dilberlerin çevgan topuna benzeyen gabgabı/gerdanı ve göğsü gümüş gibi beyaz ve parlak olan güzellerin çene kuyusundan haber veriyor. O, can artıran/gönlü ferahlatan koku ve rengiyle, elden ayaktan düşen gönül hastalarına/âşıklara mutluluk ve neşe vererek onları güçlü kılar. [ ] آ כ د ز رد آ ى Beyit: Onun yenmesinden bir zarar gelmedi. Kalbe kuvvet oldu yani elma.
37 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler Diğer bir fidan ki, onun meyve, yaprak ve yeşilliğinden Hz. İbrahim in ateşi hatıra geldi. Eymen Vadisi nin ağacı gibi yanan/tecelli eden ateşten haber verdi. Sanki takdir hazinedarı, bağın kızlarının yakasındaki/boynundaki kızıl yakutlarını, Hitâ ipekli kumaşına işlemiş, akiki ise mücevher kutusunda saklamıştır. Ya da kırmızı la l parçalarından oluşan cevheri, imtihan için yanan ateş ocağına atmıştır. [ ] آ כ زو אر ت אن ت دل א א אر Beyit: Ondan hasta sıhhat buldu. Canın ve gönlün kuvveti nardır. Diğer bir meyve fidanı ki, (meyveleri) cennet bahçesinin meyvelerinden daha iyidir. Onun rengi, âşıkların (yüz) rengi gibidir. Sanki yünden yapılmış ve riyazetten dolayı rengi atmış/solmuş örtüye bürünen bir zahittir, ya da gariplik tozu çehresine oturmuş bir hastadır. [ ] א ه אز د אو رא ز د א Beyit: Ayva, bütün meyvelerden daha iyidir. Onu kendi elinden bırakmamak gerekir. Diğer bir meyve ağacı ki, sanki zaman şekercisi şeker kamışı suyunu Halep şişesine koydu ya da bahar Hızır ının yokluk zulmetinden/karanlıklar ülkesinden getirdiği abıhayat/bengisu kabıdır. Hayır! Hayır! Yaratıcının üstad şekercisi, bahar çocuklarını/çiçekleri sevindirmek için kelle şekerini ufalayarak döktü/saçtı, Bağdat kumaşına sardı ve attar gibi ağaç dalına astı.
38 562 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ א دور آ כ ن א א ود [ ] Beyit: Baş aşağı olan bizim zamanımızı anlatır. Anlayan için bu armuttur. Diğer bir meyve ağacı ki, gönül hastalığından dolayı olan sinesinin yarıklığı, yüzünün rengi ve mahzun gönlünün kırıklığının açık delilidir. Onun isimlendirilme tarzı, isminin birinci kısmından bellidir. [ ] ه אى כآب رد دل אز אو زرد آ آن ه Beyit: Bir meyvedir ki gönül onla doyuyor. O meyve nedir? Kayısıdır. Vâsıfî, bu mektupların dışında, o esnada mecliste bulunan Mevlânâ Abdulhamîd-i Münşî nin istediği konuda da irticalen bir inşâ/mektup yazmıştır. İstek üzerine yazılan bu mektuplardan sonra, Mevlânâ Ziyâ-i Muammâî isimsiz 7 tane muammayı bir sayfaya yazarak Vâsıfî ye verdi. Vâsıfî, kendisine verilen bu muammalarda gizlenmiş isimleri bulup her muammanın başına bulduğu isimleri yazdı. Daha sonra bu muammaları, oradakilere verdi. Bu muammalar, şunlardır: א כ אل אכ و ن כ ز אى אرش א כ رو د אرش
39 Baykara Meclisi nden Yansımalar: -Edebî Meclisler Kemâl ismine: Onun kederinden toprak ve kan birleşince benim çamurumdan büyüyen bitkinin meyvesi de mihnet oldu. Kâfî ismine: כא א אכ و و آ אر אכ אز دאغ אخ כ Bahar mevsimi geldi; ancak yanımda servi endamlı güzel olmadığı için gamlıyım. Çâk olmuş sinemin ateşinden gül dalı bitiverdi. א אم א آن כ ل כא א א آ אن אز ه و Hüsâm ismine: Eğer o ay yüzlü güzel bir gece gözüm malikânesini yurt edinirse, kirpiklerim hem eşiğini hem de gözümün evini süpürür. Mîrek ismine: א כ د ه אى כ א ن دא אر א א אن כ אر لا زאر Güzelin dudağı olmaksızın gözyaşım eteğimi kanla doldurdu. Sanki lâle bahçesinin kenarında ağlayan bulut görülüyor. א א א כ כ دل ز د ۀ ون د آن در ز رود و ون د
40 564 DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Fânî ismine: Gönül, çok ağlayan gözden bir gözyaşı çıkardı. O gözyaşı tohumu toprakta gam ortaya çıkardı/yetiştirdi. Halîl ismine: א כ در א כ و ش אد אو د ه ش Tuzu sürahiye koy ve şarabı içme. Sevgilinin dudağının yâdına o gözü kapat. Velî ismine: و א כ ز אو ز وى درو و ش Onun saçının siyahlığı, kötü dinliliğindendir. Kulağını tuttu ve dervişe söyledi. Meclistekilerin isteklerinin hüviyetine uygun şekilde mektuplar yazılıp verilen muammalar çözüldükten sonra, mecliste bulunanların tamamı, Vâsıfî yi takdir edip onu övücü çeşitli sözler söylediler ve bazı değerlendirmelerde bulundular. Hatta onun için: İşini bu şekilde iyi ve mükemmel yapan başka bir kişi ne görülmüş ne de işitilmiştir. dediler. Bunun üzerine mecliste bulunan Mevlânâ Fethullah-i Astrâbâdî dedi ki: Biz, işini aynen bu şekilde yapan başka bir kişiye daha şahit olduk. Muhammed Şeybânî Han zamanında Herât şehrinde, Şeybânî Han ın emirü l-ümerası 14 ve melikü ş-şuarâsı 15 olan Emîr Muhammed Sâlih in 14 Bazı İslâm devletlerinde çeşitli idarî yetkilere sahip kumandanlara verilen unvan (geniş bilgi için bak. Yıldız 1995). 15 Şairlere gösterilen ilgi ve verilen itibarın bir yansıması olarak kullanılan bu terkip, şairler sultanı anlamına gelmektedir. Özellikle sultan saraylarında bulunan, şiirde