Amigdala, Hipokampus ve Bellek Üzerine...
Özgün İçerik Nedir?
Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için giriş yapın veya kayıt olun.
Korku ve diğer algı ile ilgili hislerin kaydedildiği amigdal'e sahip olmayan biyolojik türler var mıdır? Evrim sürecinde amigdal ve hippokampus yapıları pirmatlardan öncesindeki canlılarda var mıdır? Hayvanların bilişsel, duygusal, iletişimsel bir belleği var mıdır? İçgüsüsel kodlanmaların dışında şartlanmaya bağlı öğrenmeler sadece refleks düzeyde midir yoksa bir tür bellekle ilişkili midir? Yoksa belleğin gösterilmiş tüm nöröbilimsel yapılarla ilişkisine rağmen tamamen kültürle ilgili bir kavram mıdır?
Bildiğimiz gibi beyin, Evrim tarihi süresince kafa oluşumu (sefalizasyon, cephalization) dediğimiz adımın atılmasından beri, yani bundan yüz milyonlarca öncesinden beri evrimleşmekte olan ve kökenleri sıradan sinir ağlarına ve hatta daha eskilere dayanan bir organdır. Kafa yapısının evrimleşmesi ve bölütlenme (segmentasyon, canlının bölümlere ayrılması) ile halihazırda evrimleşmiş olan merkezi olmayan sinir ağına sahip canlılar (yani "gangliyon" denen sinirsel iletim ağına sahip canlılar), bir noktada bu sinir düğümünü biriktirerek, ilk beynin temellerini atmışlardır (daha doğru bir ifadeyle, buna yatkın olan ve beyne sahip olanlar başarılı olduğu için popülasyondaki sayıları artmıştır ve evrim gerçekleşmiştir). Beynin ve sinir organlarının kafa bölgesinde toplanmasının sebeplerinden biri, çift-yönlü (bilateral) simetri sonucu kafanın yeni ortama ilk giren organ olması (genelde bilateral simetriye sahip canlıların anterior -ön- kısımlarında kafa bulunur ve kafanın olduğu yönde ilerlerler) durumudur. Bu konuda bu kadar bilgi yeterli olacaktır.
Beyin, o günden bugüne kadar evrimleşmektedir ve bu uzun yolculukta, canlıların başarı durumuna (fitness) bağlı olarak pek çok parça, belli başlı görevleri yerine getirmek üzere özelleşmiş ve farklılaşmıştır. Bunun sonucunda günümüzdeki pek çok canlının beyni oldukça fazla alt bölümden (kompartman) oluşmaktadır. Nörobiyoloji, sadece beyinle sınırlı kalmamakla birlikte beynin bu bölümlerini, özelliklerini ve birbirleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Şimdi, biraz daha sorunun içerisine girelim:
Limbik sistem, canlılarda bulunan beynin duygulardan, davranışlardan, uzun süreli hafızadan ve koku duyusundan sorumlu olan sistemin tümüne denmektedir. Limbik sistem içerisinde beynin hipokampus, amigdala, ön talamik çekirdekler (anterior thalamic nuclei), septum (beyindeki bazı parçaları ayıran bir yapı), limbik kabuk (limbic cortex) ve forniks bulunur. Bunların hepsi, bu konuda bizi ilgilendirmese de, burada önemlileri ele alıp, diğerlerini gelecek yazılara bırakacağız.
Amigdala (Latincede "badem" demektir), beynin özelleşmiş kısımlarından birisidir. İnsan da dahil pek çok karmaşık omurgalıda bu yapı bulunmaktadır. Günümüzdeki görevleri arasında duygusal tepkileri kaydetmek, işlemek ve gerektiğinde hatırlamaktır. Ancak amigdalanın ortaya çıkışı, bu görevleri yerine getirmek amacıyla olmamıştır. Amigdala, en ilkel haliyle amfibilerde görülmeye başlamıştır ve tek görevi burundan gelen koku ile alakalı verileri değerlendirmektir. Daha sonrasında, sürüngenlerin evrimiyle birlikte beyin de evrimleşmeye devam etmiş ve bu sırada amigdala yeni ve çok önemli bir özellik edinmiştir: Korku. Amigdala, günümüzde korkudan sorumlu olan beyin bölgemizdir. Amigdalaya sahip olmayan ya da hasarlı bir amigdalaya sahip olan canlılarda korku hissedilmez. Science News'un haberine göre S. M. isimli bir kadında bulunan Urbach-Wiethe hastalığı sebebiyle amigdalasının tamamı iş göremeyecek biçimde hasarlıdır. Bu hasardan ötürü de bu kadın hiçbir korku duymamaktadır. Bu da apayrı bir konu olacağı için burada noktalıyoruz; ancak amigdalanın görevini anlamak açısından faydalı olduğunu düşünüyoruz.
Bu noktada, sorularınızdan ikisine cevap vermiş oluyoruz: Evet, bir beyne sahip olan; ancak amigdalaya sahip olmayan hayvanların sayısı çok fazladır ve evet, primatlardan önce de amigdalaya sahip olan pek çok canlı grubu (hatta sınıfı) bulunmaktadır. Temel olarak amfibilerden önce amigdalaya doğru evrimleşen yapılar (tabii ki bu bilinmemekteydi, sadece biz bugün, geriye dönüp baktığımızda ilkel bazı yapıların amigdala dediğimiz yapıya evrimleştiğini görüyoruz, yoksa evrimin bir yönü yoktur!) bulunsa bile, bildiğimiz anlamıyla amigdalaya rastlamak çok zordur. Ve dolayısıyla bu hayvanlar bizim bildiğimiz anlamıyla korku hissetmezler. Bunun ayrıntıları ayrı bir konuda ele alınabilir.
Hipokampus ise bir diğer önemli beyin kompartmanıdır. Kısa süreli hafızayı, uzun süreli hafızaya aktarmak gibi çok önemli bir görevi vardır. Ayrıca hipokampus uzaysal yön bulma görevini de üstlenmiştir; yani hareket ederken etrafı üç boyutlu değerlendirmeyi sağlayan yapı burasıdır. Amigdala da, Hipokampus de beyinde birbirinin ayna görüntüsü olan iki yarıdan meydana gelir. Hipokampus'te bulunan yer hücreleri ve ızgara hücreleri sayesinde canlılarda yönsel hafıza bulunmaktadır.
Hipokampus yapısı, memeli harici omurgalıların tamamında bulunan pallium denen bir zarsı yapıdan evrimleşmiştir. Pallium, beynin serebrum (cerebrum) isimli en üstte bulunan büyük yapıyı saran gri-beyaz katmanlara verilen isimdir. Orta, yanal ve arka olmak üzere 3 kısımdan oluşur. Hipokampus, orta palliumdan evrimleşmiş bir yapıdır. Pallium yapısı, en basit yapıya sahip omurgalılar olan taşemenler (lamprey) ve asalak balık (hagfish) gibi canlılarda bile görülür. Ayrıca Rodriguez ve diğerlerinin 2002 yılında Beyin Araştırmaları Bülteni dergisinde yayınladıkları makaleye göre kuşlarda, sürüngenlerde ve balıklarda da hipokampus benzeri yapılar keşfedilmiştir. Orta pallium ile hipokampus anatomik olarak birebir benzer olmasa bile (hipokampus "S" şeklindedir), fizyolojik olarak (kimyasal yapı ve işlev) birebir ilişki görmek mümkündür. Sonuç olarak, halen araştırmaların sürmesi bir yana, hipokampus yapısının kökenleri omurgalıların ilk dönemlerine kadar gitmektedir. Ancak bildiğimiz anlamıyla hipokampus ilk olarak memelilerde (ve hemen hemen tüm memelilerde) görülmektedir. Bu da sorularınızdan birine daha cevap olmuş olacaktır.
Tüm bu yapılar ve daha nicesi göstermektedir ki, beyin çok uzun süredir evrimleşmekte ve farklılaşmakta olan bir yapıdır; dolayısıyla düşünme, algılama, duygulara sahip olma, değerlendirme gibi özelliklerin sadece insanda ve insan evriminde ortaya çıktığını düşünmek akıl dışı, bilim dışı ve saçma olacaktır. Pek çok canlı, bunların bazılarını veya karışımını taşımakta ve çeşitli düzeylerde kullanmaktadır. Örneğin ahtapotlarda çok güçlü mekansal hafıza (3 boyutlu hafıza) yeteneği bulunmaktadır. Veya köpekbalıklarında çok uzun süreli hafıza bulunduğu bilinmektedir. İnsaymunların (ape) tamamında çok güçlü duygusal ve bilişsel yetenekler olduğu bilinmekte ve hatta maymunların bilgiyi aktarmak (öğrenme ve öğretme) konusunda muhteşem yetenekleri olduğu, çok uzun süreli hafızalara sahip oldukları ve algılama konusunda insanlara oldukça yakın oldukları bilinmektedir. Şempanzeler arasında aşk, sevgi ve bağlılık gibi duygularla anaerkillik ve şefkat gibi diğer duygular bir arada bulunmaktadır. Öte yandan pek çok memelide bu tip duygular belli miktarlarda görülmektedir. Korku ve cinsel uyarı gibi diğer ilkin duygular ise beynimizin evrim basamaklarından en gerisinde, yani en alt beyinde bulunan yapılardan kaynaklanmasının da gösterdiği gibi, pek çok canlıda bulunmaktadır. Yani insan, sadece bu bilişsek, duygusal ve algısal yeteneklerinin en farkında olan hayvan türüdür; ancak bunlara sahip olan tek hayvan türü değildir. Hemen hemen her hayvan, bu yetilerden bir kısmına sahiptir. Bu da, bir diğer sorunuza cevap olmuş olacaktır.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
İçgüdü konusuna gelirsek, bu konuda çok önemli olduğunu düşündüğümüz bir açıklama mevcuttur, son sorunuzla ilgili pek çok noktaya ve daha fazlasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz:
Burada da görebileceğiniz gibi, hiçbir hayvan "kodlanmış bir program" dahilinde hareket etmemektedir. Bir beyni ve sinir sistemi olan her hayvan belli bir zeka düzeyine, algı kapasitesine ve düşünme yetisine sahiptir. Ancak bunun düzeyi, insan türünden daha farklı ve az gelişmiş olabilir. Ancak unutmamak gereken en önemli nokta, bu hayvanlarda bizler gibi zekanın evrimleşmemesinin, onların "ilkel" olduğundan değil (zira böyle bir şeyden bahsedilemez, tüm yaşayan canlılar en az insanlar kadar gelişmiş, modern ve başarılı canlılardır), böyle bir evrime ihtiyaç duymamalarındandır. İnsan neden kartal gibi uçamıyorsa, ayı gibi güçlü pençeleri yoksa, çita kadar hızlı koşamıyorsa solucan gibi toprak konusunda yetenekli değilse, küf mantarı gibi hızlı ve etkili üreyemiyorsa; bu diğer canlılar da aynı sebeple zeka konusunda insan kadar gelişmiş değildir. Her canlı, belli bir açıdan kendini geliştirmiştir; insanın da hemen hemen tek artısı, zekanın evrimidir (ki bu bile oldukça tartışmalıdır).
Yani bir beyne ve sinir sistemine sahip her hayvanın belli bir düzey zekaya sahip olduğunu anlamak, Evrimsel Biyoloji'yi ve bir bütün olarak bilimi anlamaktaki en önemli basamaklardan biridir. Yukarıda verdiğimiz yazıda bu konuyu derinlemesine işlemekteyiz.
Teşekkür: Doç. Dr. Pakize Geyran
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Osmanlı’nın yıkılmasında türkçülük akımının etkisi var mı?
- Sabah aç karnına kahve içmek sağlığa zararlı mıdır?
- Neden bilim insanları zeki yaşamın/yaşamın sadece dünya benzeri gezegenlerde var olabileceğini varsayar?
- 12
- 7
- 4
- 4
- 3
- 2
- 2
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- Wired. Rare Brain Disorder Prevents All Fear. (16 Aralık 2010). Alındığı Tarih: 27 Ağustos 2019. Alındığı Yer: Wired | Arşiv Bağlantısı
- F. Laberge, et al. Evolution Of The Amygdala: New Insights From Studies In Amphibians. (23 Ocak 2006). Alındığı Tarih: 27 Ağustos 2019. Alındığı Yer: NCBI | Arşiv Bağlantısı
- F. Rodrı́guez, et al. (2002). Spatial Memory And Hippocampal Pallium Through Vertebrate Evolution: Insights From Reptiles And Teleost Fish. Brain Research Bulletin, sf: 499-503. | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 18/04/2021 09:45:01 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/160
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.