Beklentisel Yas: Nedir?
Sevilen birinin ölümü, değişken süreli acı veren duygulara yol açabilir. Sürenin uzunluğu birçok duruma bağlıdır. Örneğin, kaybedilen kişinin önemi, kişinin sahip olduğu destek ağı, günlük pekiştireçlerinin değeri veya sahip olduğu ikame stratejileri. Genellikle aniden meydana gelen, kişiyi bir şekilde gerçeklikten uzaklaştıran bir olaydır. Ancak, sevdikleri birinin fiziksel kaybını bekleyenler için bu nasıl bir deneyimdir? Bu durumda, ölümün gerçekleşeceğini zaten bildikleri için beklentisel yas yaşadıkları söylenir.
Uzmanlar genellikle bu sürecin ölen kişinin yakınları için faydalı olduğu konusunda hemfikirdir. Yine de, keder deneyimlerinin her insan için farklı olduğunu hatırlamak önemlidir. Ayrıca, önceden yaşanan yas süreçleri ve belirli kişilik özellikleri gibi diğer faktörler yası daha fazla veya daha az acı verici hale getirebilir.
Beklentisel Yas
Kanser veya Alzheimer gibi bazı hastalıklar, hastalarda ilerleyici bozulmaya neden olarak karakterize edilir. Durum çok ilerlediğinde ve iyileşme şansı sunabilecek herhangi bir müdahale olmadığında, doktorlar genellikle hastaların kalan ömrünü tahmin eder. Hem hasta hem de yakınları için bu olay yas için bir tetikleyici olabilir.
Bu anlamda, insanlar beklenen ölüm gerçekleştiğinde hayatlarının nasıl olacağını anlamaya başladıklarında, beklenen kederden bahsediyoruz. Başka bir deyişle, önceden yaşanan kederden başka bir şey değildir.
Benzer olsalar da yas ve beklentisel yas aynı değildir. Aslında, ikincisinin kendine has özellikleri vardır ve araştırmacılar onu yıllarca incelediler. Nitekim, Aldrich (1974), beklentisel yasın gerçek yastan beş şekilde farklı olduğunu açıklar:
- Hem hasta hem de ailesi ve arkadaşları tarafından deneyimlenir.
- Bir noktada hasta öleceği için süresiz olarak uzatılamaz.
- Gerçek kederin aksine, bu yas zaman geçtikçe yoğunlaşır.
- İnkar etme durumu daha sık görünme eğilimindedir.
- Bir ‘umut’ aşamasının gerçekleşmesi mümkündür. Bu, tanıya rağmen hasta veya yakınları iyileşmeyi beklediğinde olur.
Beklentisel yas duygusal denge için olumlu olabilir mi?
Beklentisel yas, gelecekte bir kayıp yaşamayı bekleyenler için genellikle olumlu bir süreç olarak görülür. Majid ve Akande (2021), terminal hastaların akrabalarında ve partnerlerinde bu tür yas hakkında bir derleme yayınladı. Araştırmalarına göre, önceden yas tutanlar, bir kayıp beklemeyenlere göre uzun vadede daha iyi bir ruh haline sahip oluyorlar.
Benzer şekilde Rogalla (2020), bir kayba hazırlanmanın olumlu deneyimleri üzerine bir çalışma sunmuştur. Vardığı sonuçlarda, sevilen birinin ölümünü öngören ve onunla aktif olarak uğraşanların daha fazla kişisel gelişim gösterdiğine dikkat çekti. Bunun nedeni, ölümü psikolojik bir tehdit olarak değil, üstesinden gelinmesi gereken bir zorluk olarak görmeleridir.
Öte yandan, erken yasların aile ilişkileri için faydalı olabileceği söyleniyor. Örneğin, ölümcül hastalığı olan hastalar, ölüm tehdidiyle karşı karşıya kaldıklarında genellikle bağlarını iyileştirmeye karar verirler. Sonuç olarak, beklenen yasın nihai kaybın etkisini ‘yumuşatabileceği’ düşünülmektedir.
Ancak, bunun her zaman böyle olmadığı açıklığa kavuşturulmalıdır. Örneğin, bazı insanlar yası daha zor hale getiren depresif dönemler yaşayabilir. Ek olarak, ölümcül hastaların sıklıkla ihtiyaç duyduğu palyatif bakımı karmaşıklaştırabilir.
Beklentisel yasın aşamaları
Bugüne kadar, beklentisel yas tanımı ve özellikleri ile ilgili bazı farklılıklar vardır. Bu nedenle, onu karakterize eden aşamaları büyük bir kesinlikle tanımlamak mümkün olmamıştır. Burada, Majid ve Akande’nin çalışmalarında tarif ettikleri aşamalara odaklanıyoruz.
1. Gelecekteki kayıpların keşfi
Bu ilk aşamadır ve hasta ve yakınları tanı haberini aldığında gerçekleşir. Bu sırada öfke, hayal kırıklığı, yıkım, kafa karışıklığı ve umutsuzluk duyguları ortaya çıkabilir. Hem etkilenen kişinin hem de yakınlarının projelerinde ve faaliyetlerinde de değişiklikler olur.
Ailenin, arkadaşların ve partnerlerin hastayla vakit geçirmek istemesi yaygın bir durumdur. Bunun nedeni, bu kişinin daha uzun süre onlarla olamayacağının farkına varmalarıdır. Öte yandan, kişinin kendisine veya hasta kişiye karşı inkar ve öfke duyma olasılığı vardır.
2. Hastane bakımına geçiş
Bu aşamada, hasta kişi artık kalıcı tıbbi bakıma ihtiyaç duyduğu için evini kaybetmiş gibi hissetme eğilimindedir. Aslına bakarsanız, bu daha çok hastalık ortaya çıkmadan önce sahip oldukları ev rutinlerini kaybetmeleriyle ilgilidir. Ancak zamanla hastane personeline aşinalık duygusu gelişebilir.
Bu beklenen yas anında, bakımın sorumlulukları profesyonellere geçer. Sonuç olarak, bakıcılar ve akrabalar, birçok yükten kurtuldukları için bir rahatlama hissi yaşayabilirler. Geri dönmeyecekleri için hasta ve sevdiklerinin son bir ev ziyareti ayarlaması da normaldir.
3. Ölüme Yaklaşmak
Tahmini ölüm tarihi yaklaştıkça hasta ve yakınlarında bir takım değişiklikler meydana gelebilir. Bir yandan, birincisi genellikle aileye karşı kaçınma davranışları geliştirir. Örneğin, bir doğum günü veya akşam yemeğine katılımda bulunmamaya karar verirler. Bunun, ölüm gerçeğine uyum sağlamaya başlamalarının bir yolu olduğu söylenir.
Öte yandan aile, eşler ve arkadaşlar değişikliklerden önce farklı duygular yaşarlar. En yaygın olanı, belirsizlik ve gelecekle ilgili belirsizlikten kaynaklanan kaygıdır. Bu gibi zamanlarda, sevilen birinin ölümünün kontrolleri dışında bir şey olduğunu hatırlamak gibi farklı stratejiler kullanılır. Veya birini kaybetmenin her zaman er ya da geç olan bir şey olduğunu kabul etmek.
4. Ölüm
Beklentisel yasın son aşaması, önceki aşamalarla ilişkili tüm duyguları geri getirme eğilimindedir. Sonra gelecek kaygısı, yalnızlık korkusu, üzüntü vb. ile birlikte ortaya çıkar. Duygularıyla başa çıkmak için, insanlar genellikle sevdikleriyle ortak yaşam geçmişlerinin anlarını hatırlarlar.
Bazı hastalar aile ortamında ölmelerine izin verilmesini talep edebilir. Ölümün etkisini etkileyen bir diğer faktör ise hastanın son anlarında yanında olabilme ihtimalidir. Sebebi ne olursa olsun bunu yapamayanlar genellikle pişmanlık yaşarlar.
Beklentisel yas sağlıklı bir şekilde nasıl ele alınır?
Bu tür durumları acısız bir şekilde nasıl ele alacağımızı anlatan bir kılavuz yok. Aslında acı, herhangi bir yas sürecinin kaçınılmaz bir parçasıdır. Ayrıca, üstesinden gelebilmek için duyguları göründükleri gibi kabul etmek en iyisidir.
Arkadaşların ve sevilen diğer insanların desteği, gelecekteki kayıpların etkisini hafifletmeye yardımcı olabilir. Ancak, kişiyi yetersiz bırakan yoğun depresif duygular ortaya çıkarsa, bir psikolog veya psikoterapistten profesyonel yardım almak en iyisidir. Psikolojik yardımla, acıyla başa çıkmaya yardımcı olacak kaynaklar geliştirmek mümkündür.
Son olarak, beklenti yasının terminal hastalarla sınırlı olmadığını belirtmek yerinde olur. Kaybolmuş kimselerin aileleri de yakınlarının vefat etmiş olma ihtimalini düşündüklerinde benzer bir süreç yaşayabilirler. İlginizi çekebilir ...