Sosyal politikalar ve sosyal hakları düzenleyen uluslar arası sözleşmeler, belirli bir yaşın altındaki çocukların çalıştırılmamasını, gençlerin ise sınırlı biçimde ve özel hukuki düzenlemelerle korunarak çalışma yaşamı içinde yer almalarını öngörür. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirgesi (1959), Avrupa Sosyal Şartı (1965) ile Uluslararası Çalışma Örgütü’nün sözleşme ve tavsiye niteliğindeki kararları bu belgelere örnek olarak gösterilebilir. İş Kanunu’muza göre, onbeş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılmaları yasaktır. Bu hüküm, ülkemizde zorunlu temel eğitimin tamamlandığı yaş ile de uyum gösterir.
Ancak bazı koşullarda “ondört yaşını doldurmuş olmak” yeterli görülmüştür. Mesleki eğitim öğrencileri (stajyer ve çıraklar), eğitim amacı ile işyerinde bulundurulduklarından sadece işi öğretmek amacıyla çalıştırılabilirler. Üretime katkı yapmaları beklenemez. İş Kanunu’muzda onbeş yaşını tamamlamış, ancak onsekiz yaşını tamamlamamış olanlar, genç işçi olarak kabul edilmiştir. Çocuk ve genç işçilerin çalıştırılması konusu, İş Kanunu’nda düzenlendiği gibi özel yönetmelik konusu oluşturmuş ve “Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usül ve Esasları Hakkında Yönetmelik” düzenlenmiştir.
Genç İşçilerin Çalıştırılma Esasları
Mesleki eğitim öğrencileri iş ekipmanını ne şartlarda kullanabilir?
Mesleki eğitim öğrencileri (stajyer, çırak), usta öğreticinin bilgisi ve izni olmadan makine ve tezgahları kullanamaz. İşyerinde yapacakları faaliyetler, eğitimlerine uygun ve paralel bir şekilde usta öğretici gözetiminde yapılır.
Çocuk ve genç işçilerin çalıştırılabilecekleri ve çalıştırılamayacakları işler nelerdir?
İş Kanunu’na göre, onsekiz yaşını doldurmamış çocuklar ve gençlere ilişkin çalıştırma yasakları:
- Yer ve su altında çalıştırma yasağı
- Sanayiye ait işlerde gece çalıştırma yasağı
- Ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırma yasağı
Ağır ve Tehlikeli işler Yönetmeliği’nde (ATiY) 16 yaşını doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş genç işçilerin çalıştırılamayacağı işler belirlenmiştir. Onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler bakımından yasak olan işler, onbeş yaşını tamamlamış, ancak onsekiz yaşını tamamlamamış genç işçilerin çalışmasına izin verilecek işler, Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usül ve Esasları Hakkında Yönetmelik’te sayılmıştır. “Alkol, sigara ve bağımlılığa yol açan maddelerin üretimi ve toptan satış işleri”, “Parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin toptan ve perakende satış işleri ile bu gibi maddelerin imali, işlenmesi, depolanması işleri ve bu maddelere maruz kalma ihtimali bulunan her türlü işler” çocuk ve genç işçilerin çalıştırılamayacağı işler arasında sayılmıştır.
Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği’nde genç işçilerin çalıştırılamayacakları işler arasında, demir ve çelik alaşımlarının şekillendirilmesi işleri, taş ve toprak sanayi işleri, toprağın pişirilmesi suretiyle imal olunan kiremit, tuğla, boru, pota, künk ve benzeri inşaat malzemesi üretimi gibi bedensel güç ve üstünlüğe dayalı işler, ağır ve tehlikeli olarak nitelendirilen işler sayılmıştır. Çocuk işçi gibi genç işçinin işe yerleştirilmesinde de çalışması süresince güvenliği, sağlığı, bedensel, zihinsel, ahlaki ve psikososyal gelişimi, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır.
Genç işçiler, okula devam edenlerin okula devamları ile okuldaki başarılarına engel olmayacak meslek seçimi için yapılacak hazırlıklara ya da yetkili makamlar tarafından yeterliliği kabul edilen mesleki eğitime katılmasına engel olmayacak işlerde çalıştırılabilirler. Ondört yaşından onsekiz yaşına kadar (onsekiz dahil) çocuk ve genç işçilerin işe alınmalarından işin niteliğine ve şartlarına göre vücut yapılarının dayanıklı olduğunun raporla belgelenmesi gerekir. Çocuk ve genç işçilerin, onsekiz yaşını dolduruncaya dek, o işi sürdürmelerinde bir sakınca olup olmadığının denetlenerek, her altı ayda bir kez aynı şekilde doktor muayenesinden geçirilerek belgelenmesi gerekir.
Genç İşçilerin Çalışma Koşulları
Genç işçilerin çalışma saatleri ve tatil hakları nasıldır?
Genç işçiler için günlük çalışma süresi, en fazla günde sekiz ve haftada kırk saattir. Genç (ve çocuk) işçilerin günlük çalışma süreleri, yirmidört saatlik zaman diliminde, kesintisiz ondört saat dinlenme süresi dikkate alınarak uygulanır. Genç (ve çocuk) işçilerin hafta tatili izinleri kesintisiz kırk saatten az olamaz. Ayrıca hafta tatili ücreti bir iş karşılığı olmaksızın ödenir. Genç (ve çocuk) işçiler, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılamazlar. Ayrıca bugünlere ilişkin ücretler bir iş karşılığı olmaksızın ödenir.
Genç işçilerin yıllık ücretli izin hakları ne kadardır?
Genç (ve çocuk) işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz. Yıllık ücretli iznin kesintisiz kullandırılması esastır. Ancak, yararına olduğu durumlarda genç (ve çocuk) işçinin isteği üzerine en fazla ikiye bölünerek kullandırılabilir. Okula veya eğitime devam eden genç (ve çocuk) işçilere yıllık ücretli izinleri okulların tatil olduğu, kursa ve diğer eğitim programlarına devam edilmediği dönemlerde verilir.