ENDOKRİNOLOJİ I. Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2006. Endokrinoloji, dokular arası haberleşmeyi sağlayan ve hormon adı verilen molekülleri inceleyen bilim dalıdır. Hormon oluşturan doku ve organların tümüne endokrin sistem adı verilir. . Sentezlendikleri yere göre hormonlar.
Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK
ADÜTF Biyokimya AD
2006
Endokrinoloji, dokular arası haberleşmeyi sağlayan ve hormon adı verilen molekülleri inceleyen bilim dalıdır.
Hormon oluşturan doku ve organların tümüne endokrin sistem adı verilir.
Ön lop hormonları
Orta lop hormonu
Arka lop hormonları
Adrenal korteks hormonları
Adrenal medülla hormonları
Erkek cinsiyet hormonları
Dişi cinsiyet hormonları
Adrenal medülla hormonları: Katekolaminler
Tiroit hormonları
Peptit ve protein yapılı hormonlar, granüllü endoplazmik retikulumda sentez edildikten sonra Golgi sisteminde membranöz veziküller içinde depolanırlar
Katekolaminler, suda çözünür özellikli proteinler olan kromograninler ve ATP ile birlikte granüllerde depolanırlar
Tiroglobulin yapısındaki tiroit hormonları, tiroit follikülleri içinde depolanırlar
Steroid hormonlar, sentez sonrası hemen salgılanırlar, depolanmazlar
Hormonların salgılanması, 1) sinir sistemi ile 2) negatif ve pozitif feedback mekanizmalar ile kontrol edilmektedir.
Hormon salgılanmasının feedback düzenlenmesi, kandaki kimyasal maddelerle ve tropik hormonlarla olabilir.
Plazma Ca2+düzeyi
PARATİROİT
PTH
Plazma glukoz düzeyi
Pankreas adacık
hücreleri
İnsülin
Hormonlar, kanda serbest veya proteinlere bağlı olarak bulunurlar.
Hidrofilik özellikli katekolaminler ve peptit/protein yapılı hormonların büyük çoğunluğu serbest olarak bulunurlar
Hidrofobik özellikli tiroit hormonları ile steroid hormonlar proteinlere bağlı olarak bulunurlar
Hormonlar, özgül reseptörlerinin bulunduğu bir veya birkaç dokuda (hedef dokular) etki gösterirler.
Reseptörler, plazma membranında, sitoplazmada veya çekirdekte bulunurlar.
Reseptörler, çoğunlukla glikoprotein yapısındadırlar, hormonu tanır ve bağlarlar.
Hormon-reseptör kompleksinin oluşumuyla hücre içi metabolik olayı etkileyecek sinyal oluşumu mekanizması uyarılır.
Adenilat siklaz aktivasyonu veya inaktivasyonu yapan hormonlar
Guanilat siklaz aktivasyonu yapan hormonlar
Fosfolipaz C aktivasyonu yapan ve/veya sitozolik Ca2+ konsantrasyonunu artıran hormonlar
Tirozinkinaz aktivasyonu yapan hormonlar
Bazı durumlarda hormonun hücre yüzeyi reseptörüne bağlanması iyon kanallarının açılmasına neden olur.
Peptit/protein yapılı hormonların büyük bölümü reseptör aracılı endositoz ile hücre içine alındıktan sonra lizozomlarda hidroliz edilmektedir. Oksitosin ve anjiotensin gibi küçük molekül ağırlıklı bazı peptit hormonların proteolizi plazmada olur.
Katekolaminler, steroidler ve tiroid hormonları, özgül enzimatik değişiklikler ile inaktive edilmektedirler.
Antidiüretik hormon (ADH, vazopressin)
Oksitosin (pitosin)
Tirotropin salgılatıcı hormon (TRH)
Kortikotropin salgılatıcı hormon (CRH)
Gonadotropin salgılatıcı hormon (GnRH)
Büyüme hormonu salgılatıcı hormon (GHRH)
Somatostadin (Büyüme hormonu salınımını inhibe edici hormon)
Prolaktin salgılatıcı hormon (PRH)
Prolaktin salınımını inhibe edici hormon (PIH)
Supraoptik ve paraventriküler çekirdekte oluşan hipotalamus hormonları
Oksitosin, Doğumun başlangıcında uterus düz kasının kasılmasını kolaylaştırır, laktasyonda sütün dışarı akmasına yol açar.
ADH, Böbreğin distal ve kollektör tüplerinde suyun geri emilimini hızlandırır, periferik arteriyol ve kapillerlerde vazokonstriksiyona neden olur.
Bu hormonlar, nörofizinler denilen taşıyıcı proteinler aracılığıyla sinir aksonlarında arka hipofize taşınırlar ve burada depolanırlar (arka hipofiz hormonları).
Peptiderjik nöronlardan salgılanan hipotalamus hormonları hipotalamus hormonları
TRH, ön hipofizden tirotropinin sentez ve salınımını uyarır.
CRH, ön hipofizden ACTH salgısını nuyarır.
GHRH, ön hipofizden büyüme hormonu sentez ve salınımını uyarır.
Somatostadin, ön hipofizden büyüme hormonu sentez ve salınımını inhibe eder.
PRH, Prolaktin salgılanmasını uyarır.
PIH, Prolaktin salgılanmasını inhibe eder.
GnRH, Ön hipofizin gonadotropik hormonları olan LH ve FSH salgılanmasını uyarır.
Kortikotropin (ACTH)
Melanosit stimüle edici hormon (MSH)
-endorfin
Tirotropin (TSH)
Gonadotropinler
Luteinizan hormon (LH)
Follikül stimüle edici hormon (FSH)
Somatotrop hormon (Büyüme hormonu, GH)
Prolaktin (PRL)
Kortikotropin (ACTH), adrenal steroidlerin sentez ve salgılanmasını artırır. Özellikle kortizolün sentez ve salıverilmesini düzenler.
Melanosit stimüle edici hormon (MSH), kurbağa gibi türlerde önemlidir, insanlarda fetal yaşam ve gebelikte bulunduğu ileri sürülmektedir.
-endorfinin beslenme ve seksüel davranışların yanı sıra öğrenme olayını etkilediği öne sürülmektedir.
Tiroid stimüle edici hormon (TSH), tiroid bezinde tiroid hormonlarının sentezinin tüm aşamalarında etki gösterir. Plazma iyodunun tiroid tarafından alınıp tutulmasından başlayarak iyodun organifikasyonu, mono ve diiyodotirozinlerin eşleşmesini, tiroglobulinin endositozunu ve proteolize uğraması sonucu T3 ve T4 salgılanmasını etkiler
LH, hipotalamus hormonları kadınlarda sıcaklık artışı ve östrus ile ilişkilidir, over folliküllerinin son olgunlaşmasını, çatlamasını ve çatlayan folliküllerin korpus luteuma dönüşmelerini sağlamaktadır. Erkeklerde testosteron salgılayan leydig hücrelerini uyarır.
FSH, Kadınlarda graaf folliküllerinin büyümesini uyarır. Erkeklerde seminifer tüp epitelini uyararak olgun sperm hücreleri ile spermatositlerin sayısal artışına yol açar.
Koryonik gonadotropin (hCG), plasentada sentez edilir, hamileliğin ilk 4-6 haftasında korpus luteumun devamlılığından sorumludur.
Somatotrop hormon (GH, büyüme hormonu), İskelet büyüme hızı ve vücut ağırlığındaki artışı kontrol eder. Normal büyüme için gereklidir.
Büyümeye olan etkilerine insülin benzeri büyüme faktörleri ailesinden (somatomedinler) özellikle IGF-1 aracılık eder.
Karbonhidrat, lipit, azot, mineral metabolizmaları üzerine etkilidir. Kan glukoz düzeyini artırır, lipolizi hızlandırır.
İnsanlarda iskelet büyümesinin tamamlanmasından sonra görülen adenohipofiz adenomunda GH sentezinin artışı akromegaliye yol açar. Ellerde ve ayaklarda, yüzde özellikle burunda, kafatasının bazı alanları ile iç organlarda büyüme görülür.
Hipofiz adenomunun puberte öncesinde kemik büyümesi tamamlanmadan gelişmesine bağlı olarak uzun kemiklerde aşırı büyüme görülmesine gigantizm (devlik) adı verilmektedir.
Büyüme hormonunun yetersiz salıverilmesi Dwarfizm (cücelik) ile sonlanır.
Prolaktin, görülen adenohipofiz adenomunda GH sentezinin artışı hamilelikte meme dokusunda kendine özgü reseptörlerine bağlanarak laktalbümin dahil bazı süt proteinlerinin sentezini uyarır. Laktasyonun başlaması ve devamlılığı için gereklidir.
Erkeklerde fizyolojik dozlarda normal testosteron üretiminin devamlılığına katkıda bulunur, sperm motilitesini ve fertiliteyi etkiler.
Hipofizin prolaktin salgılayan bir tümörüne (prolaktinoma) bağlı olarak hiperprolaktinemi ve sonuçta menstrüel düzensizlik ile meme bezlerinden süt gelmesi (galaktore) olur.
Plasental laktojen (hPL), görülen adenohipofiz adenomunda GH sentezinin artışı GH ve PRL gibi somatomammotropin ailesinden bir hormondur. Plasentadan salgılanır. Laktojenik ve luteotropik etkilidir.
Somatotrop hormona (GH) benzer etkiler gösterir.
Melatonin, epifizde triptofan amino asidinden, serotonin üzerinden sentez edilir.
Antioksidan enzim sentezini uyarmaktadır.
Gastrointestinal sistemde bulunan farklı endokrin hücrelerden sentez edilen çok sayıda polipeptide gastrointestinal hormonlar adı verilir. Bunların bir bölümü hipotalamusta ve sinir sisteminde de bulunurlar:
Gastrin
Kolesistokinin-pankreozimin (CCK-PZ)
Sekretin
Gastrik inhibitör polipeptit
Vazoaktif intestinal polipeptit (VİP)
Somatostatin
Motilin
Pankreatik polipeptit
Enkefalinler gastrointestinal hormonların bazılarıdır.
T-lenfositlerinin olgunlaşma süreçlerinde etkili olurlar.
Büyüme-gelişme, kalsiyum ve fosfor metabolizması üzerine etkileri de gösterilmiştir.
Glikoprotein yapısındadır.
Kırmızı kan hücrelerinin oluşmasını ve olgunlaşmasını hızlandırır.