ĐSMET ÎNÖNÜ Televizyona Anlattıklarım BĐLGĐ YAYINEVĐ kapak düzeni: fahri karagözoğlu ismet Đnönü / Hatıralar - 1 Đsmet inönü / Hatıralar - 2 Lozan Konferansı ve Đsmet Paşa (Ali Naci Karacan) Baba Đnönü'den Erdal Đnönü'ye Mektuplar (Hazırlayan: Sevgi Özel) METĐN TOKER'ĐN KĐTAPLARI DEMOKRASĐMĐZĐN ĐSMET PAŞALI YILLARI (1944-1973) 1. TEK PARTĐDEN ÇOK PARTĐYE (1944-1950) 2. DP'NĐN ALTIN YILLARI (1950-1954) 3. DP YOKUŞ AŞAĞI (1954-1957) 4. DEMOKRASĐDEN DARBEYE (1957-1960) 5. YARI SĐLAHLI YARI KÜLAHLI BĐR ARA REJĐM (1960-1961) 6. ĐNÖNÜ'NÜN SON BAŞBAKANLIĞI (1961 - 1965) 7. ĐSMET PAŞA'NIN SON YILLARI (1965-1973) dizgi : faruk kaya tel : 230 85 76 baskı: cantekin matbaacılık yayıncılık ticaret ltd. şti. tel : 433 30 84 - 435 83 56 ĐÇĐNDEKĐLER Sunuş (Özden Toker-Đnönü Vakfı Başkanı).......7 Giriş........................................................................9 Đsmet Đnönü, Đnönü Savaşlarını Anlatıyor.............17 "Đnönü Savaşlarının Önemi"...........................17 Düzenli Ordu Fikri Benimsendi.......................19 Albay Đsmet Nasıl Batı Cephesi Komutanı Oldu?.........................................20 Đnönü Savaşları ve Çerkez Ethem..................21 Cephe Kumandanı Olduğum Zaman 3 Maddelik Bir Bildiri Yayınladım..............22 Çerkez Ethem Benden Para Đstedi.................24 Savaştan Başka Çare Kalmamıştı..................25 Yunanlıları Niye Kovalamadınız?...................27 50 Yıllık Parlamenter Đnönü..................................30 Đsmet Đnönü, Torununa 19 Mayısı Anlatıyor.........44 Đsmet Đnönü 31 Martı Anlatıyor.............................54 Biz Genç Subaylar Balkan Seferi'nin Erken Olduğu Kanaatindeydik..................54 Đsmet Đnönü Lozan'ı Anlatıyor...............................57 Konferansta Ne Giyeceğimi Bilmiyordum.......57 Bir Diplomat Çok Şey Bilmelidir......................59 Uzlaşma Esastır..............................................61 Đnönü, Ellinci Yılında Lozan'ı Anlatıyor................71 2. Dünya Savaşı ve Đsmet Đnönü..........................77 Türkiye Üzerinde 1945 Kâbusu.....................77 Đsmet Đnönü'nün Cumhuriyetin 45. Yıl Konuşması......................................................84 Đsmet Đnönü Büyük Taarruzu Anlatıyor................89 Büyük Taarruz Bir Sanat Eseridir...................89 Taarruza Hazırlık............................................91 26 Ağustos Sabah Oluyor...............................93 Yunan Topçusunun Susmasının Sebebini Anlayamadık...............................94 Ziyafet Sofrasını Dağıttım...............................96 Savaşın Akışı..................................................97 Đsmet Đnönü Ellinci Yılda Cumhuriyeti Anlatıyor........................................................109 Cumhuriyet Fikri Olgun Bir Hale Gelmişti.... 109 Geleceksiniz Diz Çökeceksiniz.....................110 Denk Bütçe....................................................112 Osmanlı Bankası'ndan Borç Đstedim............113 SUNUŞ Đsmet Đnönü'nün aramızdan ayrılışının 20. yılında bizlere ve genç kuşaklara onu kendi diliyle anılarını, görüşlerini, fikirlerini öğrenmek, paylaşmak fırsatını veren Sayın Nazmı Kal'a Vakıf adına teşekkür etmek isterim. Đsmet Đnönü 1969 yılında yayına başlayan Ankara Televizyonundan büyük zevk almıştı. Haberleri ilgiyle izler, diğer programlar hakkında torunlarından bilgi sorardı. Kendisinin televizyonda yaptığı renkli, ilginç konuşmaları ise bir canlı tarih oluşturuyor. Cumhuriyetimizin ve topluluğumuzun hayati sorunlarını en sorumlu ağızdan öğreniyor, teşhislerinin sağlamlığı ve ileri görüşlülüğü karşısında çok etkileniyoruz. Televizyon programlarında onu seyretmemiş olanlarımız bu kitapta konuşmalarını toplu olarak okuyabileceklerdir. Onu dinler veya okurken sanki hâlâ aramızda yaşıyor, olaylara tanık oluyor ve bugün konuşuyor zannediyorsunuz. Sanki güncel konuları dile getirmektedir. Böylece onun engin tecrübesi bu kitapla genç kuşakların da yararına açılmış olmaktadır. Özden Toker Đnönü Vakfı Başkanı GĐRĐŞ Benim çocukluğum, Đsmet Paşa'nın efsaneleştiği ikinci Dünya Savaşı yıllarına rastlar. Arkadaşlarımızla oynarken, ismet Paşa'nın boyu üzerine iddiaya girerdik. Gözümüzde dev gibi bir insan canlandırırdık. O günlerde, Đsmet Paşa ile karşılıklı oturup, ona önemli konularda sorular sorabileceğim hayalimden bile geçmezdi. Yıllar sonra, 1950 seçimlerinde ismet inönü seçimi kaybedince, Akçakoca'dan CHP'liler Đnönü'ye bir ziyarette bulundular. Bu heyetin içinde babam da vardı. Babamın getirdiği resimlerden, ismet inönü'nün ne kadar ufak tefek bir insan olduğunu görünce çok şaşırmıştım. Daha sonra, 1959'da öğrencilik yıllarımda, Konservatuvarda gördüm. Bir öğrencinin resitaline gelmişti. Uzaktan, hayranlıkla seyretmiştim, 1970'te TRT'de televizyon prodüktörü olarak göreve başladığımda, arkadaşım ozan-yazar Erdoğan Alkan'la çalışmaya başladım. Onun asistanlığını yapıyordum. 30 Ağustos Zaferini anlatan bir program hazırlayacaktık. Akşehir ve Afyonkarahisar'daki çekim ve röportajlardan sonra, Đstanbul'da Fahrettin Altay ve Đsmet Đnönü'yle de konuşacaktık. O zamanki CHP Đstanbul Đl Başkan Ali Topuz aracılığıyla randevu aldık, ismet Paşa Heybeliada'da oturuyordu. Ali Topuz'la, vapur saatinde randevulaştık. Sabah vapur saatine yetişemedik, geç kaldık. Đsmet Paşa'nın randevularına ne denli önem verdiğini biliyorduk, bunun için çok üzüldük ve korktuk. Fakat talih bize yardım etti; o gün vapur uzun bir süre rötar yaptığından vapura yetiştik. Çok sevindik. Bir gün öncesinden, arkadaşım Erdoğan Alkan'la aramızda geçen bir konuşmadan burada söz etmeden geçemeyeceğim. TRT'de yapımcı olmam fikrini bana veren ve yardımcı olan çok değer verdiğim ve düşüncelerine saygı duyduğum arkadaşımın beni bağışlamasını rica ediyorum. Hazırlamakta olduğumuz 30 Ağustos programının röportajlarını Erdoğan Alkan yapıyordu. Fakat Đsmet Đnönü'ye gitmeden bir gece önce, Erdoğan, Đsmet Đnönü ile sen konuşacaksın," dedi. Şaşırdım, ama çok da sevindim. Gerekçesini duyunca ise üzüldüm. Neden diye sorduğumda, "Benim gibi bir devrimci, ismet Đnönü gibi bir karşı-devrimci, tutucu ile konuşmamalı, sonra arkadaşlarım ne der," dedi. 1970'lerin Türkiyesinde, kendini, devrimi yaratandan daha devrimci bulanlar vardı. Ne büyük yanılgı. 1970 gençliği devrimcilik konusunda Đsmet Paşa'yı aşabilseydi, Türkiye bugün çok farklı bir yerde olurdu... 10 Neyse, ismet Paşa'ya soru sormak için gece boyunca prova yaptım. Ama nedense, Erdoğan kararından vazgeçti ve kendisi geçti karşısına. Vapurun rötarı sayesinde ismet Paşa'ya zamanında yetiştik. Bizi Heybeliada'daki köşkünde kabul etti. Hepimizin adını sordu, konuştu. Kamera ve çekim hakkında sorular sordu. Kameranın etrafına toplandık, bir resim çektirdik. Bir gün önce, Fahrettin Altay ile konuşmuştuk, ismet Paşa'ya selam söyleyin demişti. Selamını söyledik, çok memnun oldu. "Ne konuştu, bana dinletir misiniz?" dedi. Teybin kulaklığını taktı ve dinledi. Bir ara kulaklığını çıkardı ve bize dönerek, "Bakın, düşman birlikleri arasına girip birbirleriyle irtibatlarını kestim diyor, çok doğru. Büyük Taarruz onun gayretli çalışması ile başarıldı, payı büyüktür," dedi. Çekim yapıldı. Ne yazık ki bu konuşmayı TRT arşivlerinde bulamadık daha sonra. 12 Mart'ın kargaşası içinde yok oldu. 1972 yılında artık kendi başıma program hazırlıyordum. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı ile ilgili bir program hazırlamaya karar verdim. Artık tek başıma Đsmet Paşa'ya gidip konuşacak, sorular soracaktım. Türk siyasi hayatında 12 Mart rüzgârları esiyordu. Konuşacağımız kişilerin listesini yetkililere sunuyor, "Olur" alıyorduk. Programda yer alacak isimleri yazdım. Hatırladığım kadarıyla listede, gazeteci Münir Müeyyet Bekman, ikinci dönem milletvekili 11 ihsan Hamit Tigrel, memur Ord. Prof. Dr. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu ve Đsmet Đnönü vardı. Liste geri geldi; ismet Đnönü adı çizilmişti. Cumhuriyeti kurana, kurduğu cumhuriyeti anlatmak yasaklanıyordu. Hey garip politika... ismet Paşa'nın yaşadığı bir dönemde Đsmet Paşa'sız cumhuriyet programı yapmak zorunda bırakıldım... Bir yıl sonra, 1973'te, Đnönü Zaferlerini anlatan bir program yapmaya karar verdim. Önerim kabul edildi. Çalışmalara başladım. O günlerde TRT Genel Müdürü, General Musa Ogün'dü. Bir gün genel müdür ve birkaç kişi birden odama girdi. Girer girmez Musa Öğün, "Yazın bunun da adını, dairede kitap okuyor," dedi. "Paşam işte program teklifim, (önerim demedim, o günlerde öneri kelimesi yasaktı) Đnönü Zaferleri diye bir program hazırlayacağım, Atatürk'ün Büyük Nutku'nu okuyorum, Atatürk'ün ismet Paşa'yla yazışmalarını not ediyorum," dedimse de anlatamadım. Adımı yazdılar, çıktılar. Sonradan, dairede kitap okumaktan dolayı bir uyarı cezası aldım. Hiç değilse bir yıl önceki gibi ismet Paşa'yla konuşmamı engellemediler. Sorularımı ve ön konuşmamı hazırladım, ilk kez ekrana çıkacaktım. Hem de Đsmet Paşa'nın karşısında. Oldukça uzun bir metin hazırlamıştım. Ya teklersem, konuşamazsam diye çok korkuyordum. Gece uyuyamadım ama, çok iyi ezberledim. Đsmet Paşa sorulacak soruları ister, ne kadar konuşacağını da sorardı. Zamana mutlaka uyardı. 12 Soruların cevabının bitiminde ise "Bu sorunun cevabı bitti, öteki soruya geç," diye bizi uyarırdı. Gittiğimizde yine dikkatle bize baktı, sakallarımızı kontrol ettikten sonra etrafındakilere, "Çocuklara bir şey ikram ettiniz mi?" diye sordu. Sakal konusunu biraz daha açmalıyım. Đsmet Paşa, sakallı insana, hele tıraş olmamış insana tahammül edemezdi. Bir keresinde bir arkadaşımız tıraşsız gitmiş, azarlamış. Arkadaşımız, zamanımız yoktu deyince, "Ne demek zamanınız yoktu, ben cephede top gölgesinde bile tıraş olmaya zaman bulabiliyordum" diye kızmış. Bu yüzden ismet Paşa'ya tıraş olmadan gitmezdik, arkadaşlarımızı da uyarırdık. O günlerde 16 mm'lik film kullandığımız için konuşma sırasında 10 dakikada bir durmak zorunda kalıyorduk, film değiştirene kadar sohbet ediyorduk... Ben bir keresinde, Paşam, siz Đstanbul'dan kaçarken sizi bir gece misafir eden Etem Şevki Kepenek ile tanıştım, dediğimde, hemen "O laz binbaşı sağ mı?" dedi. Siz er elbisesi ile Đstanbul'dan kaçmışsınız doğru mu, dediğimde ise, o ünlü kahkahalarından birini atarak, "Doğru, doğru, beni mutfağa soktular, bana bulaşık yıkattılar. Benim gibi generale!" dedi. Bilindiği gibi ismet inönü, Anadolu harekâtına katılmak için, güvenlik gerekçesiyle Đstanbul'dan er elbisesiyle yola çıkmış, Bolu'ya kadar da hüviyeti gizlenmişti. Yanındaki milletvekilleri konaklarda ağırlanırken, o, yemeklerini mutfakta yemek zorunda kalıyordu. Bulaşık yıkamasını abartmış olabilir. 13 Programla ilgili anıma devam edeyim. Başlangıcı gibi sonu da ilginç. Programı yayına hazırladım, denetim kademesine getirdim. Bilindiği gibi TRT'de programlar yayından önce denetlenir. O zamanlar (1972) iki kademeli denetim vardı. Şimdi üç (1993). Program müdürlüğü denetçisi Ergun Aymergen'di. Denetim bitti, rapor geldi: Yayınlanamaz. Ergun Aymergen, yayınlanamaz raporu vermişti. Gerekçesini sorduk. Đsmet Paşa, Çerkez Ethem diyor; olmaz. Ethem Bey desin o şartla yayınlanabilir" dedi. Milli Mücadele literatürüne, tarihe, Çerkez Ethem olarak yazılan kişinin adını değiştirmek, ismet Paşa Çerkez Ethem demesin demek... Bugün yorum yapmakta bile güçlük çekiyorum... Ne ise, uzun uğraşlardan sonra benim resmi ağız olarak Çerkez Ethem adını kullanmamam kaydı ile yayınlanmasına izin verildi ve yayınlandı... Sorularımın pek çoğu çıkarıldı. Sebep mi? Sanırım, Musa Paşa Çerkez olduğundan böyle davranmak ihtiyacını duyuyorlardı. Bir tür bölücülük sayılıyordu. Musa Paşa'nın sanırım bundan haberi olmamıştır. 1973 yılı, Cumhuriyetin ellinci yılı idi. 12 Mart bulutları artık dağılmıştı. Bu kez Đsmet Đnönü ile konuşma fırsatı bulmuştum. Her zaman olduğu gibi tam zamanında Pembe Köşk'e gittik. Đnönü Zaferleri vesilesiyle kendisine gittiğimizde çektirdiğimiz resmi imzalatmak istedim, memnuniyetle kabul etti. Resmin altına bir dosya verdim, almadı ve avcunun içinde imzaladı... Kitapta okuyacağınız konuşması14 nı yaptı. Konuşma sırasında Lord Curzon'un kendisine neler söylediğini açıkladı ama, kendisinin verdiği cevabı söylemedi. Söylemesini istiyordum ama araya giremedim; çünkü kulakları ağır işitiyordu. Çekim bitince, Lord Curzon'a verdiği cevabı da söylemesini rica ettim. Beni sınava çeker gibi, "Ne demişim ben?" dedi. Aynen tekrarladım. Böyle cevap vermişsiniz dedim. Çok memnun oldu, aferim dedi. Söyleyeceğini, ama bu iki cümleyi nasıl teknik olarak yan yana getireceğimi sordu. Uzun uzun anlattım. Kabul etti ve cevabını da söyledi. Đsmet Paşa televizyon konuşmalarına çok titiz hazırlanırdı. Konuşmaları, evde banda da alırdı sanıyorum. Programın montajı sırasında telefon geldi. Köşk'ten arıyorlardı. Konuşmada, yanlış anlamaya sebebiyet verebilecek bir ifade varmış. "Bugün bir gram altın yoktur" sözü, 1960'ı kastediyormuş, bunun değiştirilmesi veya çıkarılması istendi, ben de yerine getirdim. Televizyon konuşmalarına bu derece önem verirdi. Bu bölümü ismet inönü'nün Cumhuriyetin Ellinci Yılı Konuşmasında okuyacağınız için, fazla ayrıntıya girmedim... Bu görüşme ne yazık ki hem benim, hem kameraların Đsmet Paşa'yı son görüşü oldu. Onu 24 Aralık 1973'te kaybettik. Đsmet Paşa ile karşılıklı konuşabilmiş olmayı sadece meslek hayatımın değil, tüm hayatımın en büyük şerefi olarak kabul ediyorum... Çocuklarıma ve torunlarıma bırakacağım en büyük şeref, bu olsa gerek... Đsmet Đnönü'yle yaptığım görüşmeleri arşiv15 lemiş olmak mutluluğuna ermek, hayatımdaki en büyük ödül... Đsmet inönü gibi büyük bir devlet adamının bugüne ışık tutan konuşmalarının arşivlerde kalmasına gönlüm razı olmadığı için, bu konuşmaları topladım ve kitap haline getirdim. Đsmet Paşa'yla yapılan söyleşilerin aslına sadık kalarak, konuşmalarda düzeltme yapmadım. Söyleşiler, o sıcak havasından bir şey kaybetsin istemedim. Ayrıca bugünkü neslin pek tanıyamayacağı kişileri anımsayamayacağı olayları dipnot olarak verdim, bazı eski sözcüklerin ayraç içinde karşılıklarını yazdım. Bu kitabın hazırlanmasında bana yardımcı olan kızım Tülin Kal'a, kitabın baskısına karar veren Đnönü Vakfı'na ve basımını üstlenen Bilgi Yayınevi sahibi Sayın Ahmet Küflü'ye teşekkür ediyorum. Saygılarımla. Nazmi KAL 16 ĐSMET ĐNÖNÜ, ĐNÖNÜ SAVAŞLARINI ANLATIYOR (1) "Đnönü Savaşlarının Önemi" NAZMĐ KAL: Bugün Đkinci Đnönü Zaferi"nin elli ikinci yıldönümü. Đnönü Savaşları, bir sonuç savaşı olmamakla birlikte, yarattığı askeri ve politik sonuçlar yönünden büyük önem taşır. Đnönü Savaşları, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin ilk düzenli ordu harekâtı ve başarısı olmak yönünden çok önemlidir. Bu savaşların sonucunda, Đtilaf devletlerinde, Yunanlıların Anadolu savaşını başarı ile bitiremeyecekleri konusunda kuşkular belirmeye başladı. Daha da önemlisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin Đstanbul Hükümeti ile birlikte Londra Konferansı'na çağrılması ve bu konferansta Đstanbul temsilcisi Sadrazam Tevfik Paşa'nın (2) "Türkiye namına mütaala beyan etmek (görüş bildirmek) hakkı milletin itimadını haiz (taşıyan) Anadolu Hü-kümeti'nindir. Sözü Bekir Sami (3) Bey'e bırakıyorum" demek zorunda kalışı idi. * Dipnotlar için bölüm sonlarına bakınız. 17 Đnönü Savaşları, Atatürk'ün ifadesi ile "milletin makus talihi"nin yenildiği savaşlardır. Bu savaşın elli ikinci yıl dönümünde, zaferin yaratıcısı büyük komutan Đsmet Đnönü'yü aramızda görmenin mutluluğu içinde kendisinden savaşa ilişkin anılarını rica ettik. Sayın Paşam, Milli Kurtuluş Savaşımızda ĐNÖNÜ MUHAREBELERĐ'nin yeri ve önemi nedir? ĐSMET ĐNÖNÜ: Đnönü Muharebeleri, Milli Mücadele tarihinde askeri ehemmiyetinden ziyade, bu muharebelerin, siyasi hayatımızda geçici ve temel olarak yaptığı tesirler itibarı ile ehemmiyet taşır. Batı cephesinde, Büyük Millet Meclisi'nin açılması, uzun bir iç mücadele devri açtı. Đstanbul Hükümeti, selameti büyük devletlerle adalet içinde bir anlaşmaya varmakta buluyordu. Đstanbul Hükümeti'nin eski vezirleri (Bakanları), Anadolu'daki ayaklanma harekâtını milletin ve ordunun ayaklanması şeklinde kabul ettirmek ve bundan sulhu ve memleketi kurtarmak için, adalet içinde bir sulha varmak gayesini takip eder görünüyorlardı. Đnönü Muharebeleri'nin askeri ölçüsünden ziyade siyasi neticeleri itibarı ile Milli Mücadele tarihinde önemli yerleri vardır. Bir defa, Büyük Millet Meclisi idaresi, hakkı ile işleme kuvvetini Đnönü Muharebelerinden sonra kazanmıştır. Ayaklanma ve gerilla harbi ile netice almak fikri memlekette yerleşmiş gibiydi. 18 Çünkü, Yunanlılar büyük bir istila hazırlığı ile Anadolu'ya çıkmamışlardır. Müttefik kuvvetler donanması himayesinde Đzmir'e çıkmış ve Đzmir etrafında ilk büyük tepkileri yenebilmek için, büyük seferlere gitmeden netice almayı ilk hamle saymıştır. Düzenli Ordu Fikri Benimsendi Milli ayaklanmayı yapanlarda, Milli Mücadelenin kesin zafere ulaşacağını düşünen askerlerde hâkim olan fikir, milli ayaklanma harekâtının gerilla harbi ile neticeye varabileceği düşüncesi idi. Onlara göre, netice, ancak gerilla harbi ile alınabilirdi. Bir muntazam ordu kurup düşmanla muharebe meydanlarında vuruşarak kati bir askeri neticeyi temin etmeye hazırlanmak fikri mevcut değildi. Đnönü Muharebeleri böyle bir esaslı fikrin ilk tatbiki ve neticesi olarak meydana gelmiştir. Bunların kazanılması ile muntazam ordu fikri esas siyaset olmuş ve Garp Cephesi'nde nihayet Büyük Ordunun teşekkülüne yol açmıştır. Demek ki Đnönü Muharebeleri'nin Büyük Millet Meclisi idaresinin sağlam bir hükümet haline getirilmesinde önemli yeri vardır. Đnönü Muharebeleri'nin muntazam ordu teşkil etme fikrinin esaslı bir politika olarak takip edilmesinde ve bundan netice alınmasında önemli bir tesiri olmuştur. 19 Albay Đsmet Nasıl Batı Cephesi Komutanı Oldu? NAZMĐ KAL: Albay Đsmet Bey'in Đsmet Paşa olmasını sağlayan (4) Batı Cephesi Komutanlığına, o günlerde Ali Fuat Paşa, Refet Paşa (5) gibi sizden üst rütbede komutanların bulunmasına rağmen hangi koşullar içinde atandınız?. ĐSMET ĐNÖNÜ: Ben Garp Cephesi Komutanlığına Genelkurmay Başkanlığından geldim. Genelkurmay Başkanlığı, Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin bir özelliği olarak Meclis tarafından seçilen bir hükümet mevkii idi. Genelkurmay Başkanı hükümet azası idi. Hükümet içinde olarak ordulara kumanda ediyor ve ordu siyasetini takip ediyordu. Benim Meclis tarafından Genelkurmay Başkanı seçildiğim zaman, büyük kumandanların hepsi de aynı zamanda Meclis üyesi idi. Ama kumanda başında idiler. Yerleri ehemmiyetli idi. Yerlerinden ayrılmaları mümkün değildi. Bundan fazla olarak, esas ordu siyasetinde ve siyasi görüşte, ordu siyasetinin gayesinde Atatürk ile aramızda yakın bir münasebet ve anlaşma vardı. Atatürk'ün itimadı, büyük kumandanların Genelkurmay Başkanlığını bir hükümet azası gibi askerlikle münasebeti olmayan bir vazife telakkisi ile ilk önce kayıtsızlıkla karşılamaları benim Genelkurmay Başkanlığına tayinimi kolaylaştırdı. Meclis açıldığı zaman, hükümet azası seçilirken Genelkurmay Başkanı olarak seçildim. 20 Bir müddet henüz bir yeri de yoktu. Đçerde, Đstanbul Hükümeti'nin tertipleri ile mütemadiyen bir anarşi hüküm sürüyordu. Bunlarla uğraşmak lazımdı. Ordular üzerinde Genelkurmay Başkanının ilk anda bir tesiri de görülmüyordu. Bu tarzda evvela Genelkurmay Başkanı, ondan sonra Garp Cephesi Kumandanı oldum. Đnönü Savaşları ve Çerkez Ethem Garp Cephesi Kumandanlığına geçmemin sebebi, Çerkez Ethem'in açtığı Kuvayi Seyyare (6) politikasının hakiki bir felaket istikametini tutmasıdır. Đnönü Muharebeleri'nin başlamasında, Çerkez Ethem vakası başlıca amil olmuştur zannındayım. Çerkez Ethem'in temsil ettiği Kuvayi Seyyare politikası, ordu içinde ayrı bir ordu kumandanlığı, hatta memleket içinde ayrı bir hükümet manası taşıyordu. Bununla ciddi olarak meşgul olmak lazım geliyordu. Đç takipler esnasında ben ilk andan itibaren Kuvayi Seyyarenin takiplerden sonra tertip ettiği (uyguladığı) cezalarda kanun içinde bulunması gayretini takip ettim. Mesela, bir yere iç isyana karşı Çerkez Ethem kuvvetlerini sevkettiğimiz zaman, dikkate değer bir hadise olurdu. Çerkez Ethem ne kadar kuvvetle o isyanı bastırmaya giderse, elindeki kuvvet, zayiat (kayıp) da verecek olsa, vurduğu, hatta malını yağma ettiği memleketlerden kuvve21 tini artırmış olarak gelirdi. 500 kişi gittiği yerden mutlaka 550 kişi gelirdi ve getirdiği yeni elli kişi sadık, kendi kumandanlarına yürekten bağlı, fedakâr, vazife gören, Kuvayi Seyyare için vazife gören adamlar olurdu. Bunun tılsımlarını kendilerine de sormuş ve öğrenmişimdir. Mesela ordu, uzun muharebelerden sonra muntazam askerlik fikrinden tamamı ile soğumuş ve uzaklaşmıştı. Bunca hezimeti istemezdi memleket. Her türlü askerlik hizmetleri, askerlik kayıtları sevimsizlikle karşılanır, her yerde mevzi (bölgesel) hizmet görecek yerli komisyonlar teşkil olunur ve böylece memleket müdafaası temin olunmaya çalışılırdı. Memleket müdafaası olmadığı zaman böyle bir usule zaruret vardı, ihtiyaç vardı. Ama Büyük Millet Meclisi Hükümeti teşkil olunduktan sonra artık muntazam bir ordu gayretinin büyük kaideleri işleme imkânı bulmuştu. Bunu Milli Kuvvetlere ve bilhassa Kuvayi Seyyarelere anlatmak, kabul ettirmek imkânı yoktu. Çerkez Ethem vakası bu çatışmalardan doğmuştur. Cephe Kumandanı Olduğum Zaman 3 Maddelik Bir Bildiri Yayınladım Cephe kumandanı olduğum zaman kumandanlara yaptığım tebliğde şunları yazdım; BĐRĐNCĐSĐ: Halktan para almak yasaktır. Para ihtiyacı22 nızı ben temin ederim size. ĐKĐNCĐSĐ: Doğrudan doğruya sizin asker seçmeniz, almanız yasaktır. Onu (askeri) Milli Savunma Bakanlığı'ndan size ben temin ederim. ÜÇÜNCÜSÜ: Halktan hiçbir ferde bir vazifesinden dolayı ceza tertip etmeye (vermeye) hakkınız yoktur. Kimden şikâyetiniz varsa, bu şikâyeti onun mercilerine (makamlarına) ben naklederim. Bana yazarsanız. Şimdi, orduyu böyle bir inzibat içine soktuğum zaman bundan ıstırap çeken Kuvayi Seyyareler oldu. Kuvayi Seyyareler bir yere giderler, hatta ilk iç savaşı bastırdıktan sonra ceza yaparlar, sonra bana getirirler. Ceza yaptıkları zaman haber alırım, geldikleri zaman yaptıkları, verdikleri cezanın muhakeme evrakını kendilerinden isterim. Benim yanımdan çıkarlar, rasgeldikleri insanlara hakikaten anlamamış masum bir eda ile "Bu Genelkurmay Başkanı ihtilal mi bilmez, bir hareketin takibini mi bilmez? Bununla nasıl konuşacağız" der, hayret ederler. "Ama istiyor mademki, muhakeme evrakı yapalım" diye muhakeme evrakı diye birtakım şeyler tertip ederler, bana verirler. Yanımdaki arkadaşlarım gülerler. Onlar gidince: "Bunların nasıl tanzim olduğunu biliyor musunuz?" derler. "Biliyorum," derim. "Nasıl olacak onun doğrusunu yaptık. Böyle böyle alışacaklar." Ben alıştırırım onları. Bu tarzda devam ederiz. 23 Çerkez Ethem Benden Para Đstedi Kuvayi Seyyareler o kadar kendi içlerinde bir varlık haline gelmişlerdi ki, bir defa hatırlarım, Çerkez Ethem Bey askeri için 3-5 bin lira bir para istiyordu. Sıkıntıları varmış, onu kendilerine vermemi istiyordu. Cevap verdim ben: "3-5 bin lira sizin askerinizin ihtiyacına, yani maaşına yetmez. Çünkü siz Seyyar Jandarma usulüne tabisiniz. Seyyar Jandarmanın maaşı fazladır. Asker maaşı gibi değildir. Jandarma maaşıdır. Bir maaş vermeniz 3-5 bin liraya değil, 20-30 bin liraya ihtiyaç gösterir. Bunun bir usulü vardır. Kimler maaş alacaklarsa onu yazdır ver cephenin levazımına, onun parasını size tevdi edeyim (vereyim)." Bunu der demez üç beş bin lirayı da almaktan vazgeçer. Niçin? Ne kadar askeri var bunun bilinmesini istemez. Benim para vermek için gösterdiğim gayreti, bu adamları miktarı ile isimleri ile bilmek için yaptığım bir oyun zanneder. Hepsinden vazgeçer. Bu zihniyet içinde Garp Cephesi içinde Kuvayi Seyyarelerin yaşaması güç bir hal alıyordu. Bunun düzeltilmesine imkân yoktu. Bu sıkıntı devam ederken, Çerkez Ethem Bey, Garp Cephesi Kumandanına raporlarını vermeyi kesti. Doğrudan doğruya Büyük Millet Meclisi Kumandanlığına rapor vermeye başladı. Atatürk beni telgraf başında buldu. "Birinci Kuvayi Seyyare Kumandanı bundan 24 sonra günlük raporlarını Büyük Millet Meclisi'ne gönderecekmiş, bunun manasını anlıyor musun?" dedi. "Anlıyorum," dedim. "Sonuna kadar nasıl halledeceksin." "Ben onu düzeltirim. Ben ona doğrusunu öğretirim. Bu raporları bana vermesinin lazım olduğunu söylerim ve tatbik ettiririm" dedim. Yapmadı. Savaştan Başka Çare Kalmamıştı Hepsi milis hayatı esnasında istedikleri gibi vatandaştan para alsınlar, takip etsinler, buna alışmışlardı. Hepsine el çektirdim. Hepsini vazifeleri içine soktum. Kuvayi Seyyare nihayet benimle ilgiyi kesti. Ona söyledim, "Olmaz," dedim. "Bu cephe içinde bütün kuvvetler benim emrimdedir. Sizin muharebe vaziyetinizi benim bilmem lazımdır. Mutlaka raporları bana vereceksiniz." Hülasa bu vaziyet içinde bir gün çıktılar ve kestiler benimle teması. Kütahya'ya çekildiler. Ben onları kuvvet kullanarak itaat ettirme yoluna girdim. Takip etmeye başladım. Gediz'e doğru muharebe kabul etmeksizin ricat ediyorlardı (geri çekiliyorlardı). Đkinci günü, Bursa'daki Yunan cephesinde hazırlıklar yapıldığı haberini aldım. Derhal, Kuvayi Seyyare harekâtı ile Bursa'daki Yunan kuvvetlerinin harekâtı arasında ilişki oldu25 ğuna hükmettim. Hiçbir tarafa sormadan ve herkes Kütahya'dan Gediz'e doğru Kuvayi Seyyareyi takip ettiğimi zannederken, akşam üzeri Yunan cephesinden aldığım haber üzerine, geceyarısı, kuvvetlerimin hepsini Eskişehir'e, Đnönü önüne sevke başlattım. Yunanlılar da Çerkez Ethem kuvvetleri de bunu geç haber aldı. Kütahya'da rahmetli Zihni Paşa'yı bıraktım. Onlara karşı müdafaa edecek kâfi kuvvetle. Askeri gece-gündüz yürüterek ve Kütahya'dan itibaren şimendifere (demiryolu) sokarak Đnönü cephesine yetiştirmeye çalıştım. Çerkez Ethem kuvvetleri benden ayrılıp Kütahya'ya gittikten sonra, Yunanlılarla temasa geçmişler ve hizmet arz etmişlerdir. Yunanlılar, Çerkez Ethem isyanını büyük bir fırsat ve nimet bilmişlerdir. Yalnız o günkü muharebeyi kazanmak için bir vasıta değil, ondan sonraki Anadolu harekâtı için de Çerkez Ethem'in kuvvetlerinin kendi emirlerinde bulunmasından büyük fayda ummuşlardır zannederim. NAZMĐ KAL: Yunanlıların Đnönü Savaşları ile sonuçlanan taarruzlarına girişmelerinde Çerkez Ethem olayının etkisi olmuş mudur? (7) ĐSMET ĐNÖNÜ: Çerkez Ethem vakası Milli Mücadelenin en büyük tehlikesi olmuştur. Çerkez Ethem vakasından kurtulduktan sonra muntazam bir ordu kurarak taarruz etmek fikri devletin temel fikri olmuştur. Çerkez Ethem vakasının iyiliği de oldu. Yunanlılar beklemedikleri, daha hazırlanmadıkları bir zamanda acele hareketlere 26 sevkedildiler. Bu tesiri olmuştur. Bu tesirlerden hakkı ile istifade ettik. Yunanlılar Đnönü Muharebeleri'ne hazırlıksız geldiler ve Çerkez Ethem Kütahya'da kaybettikten sonra kendileri de Đnönü'de ciddi bir mukavemete uğrayınca, bir oyuna geldiklerini zannettiler. Ordan çekildiler. Yunanlıların ilk kumandanları General Papulas'dı (8). Böyle büyük bir sefer için kuvvetli bir meziyeti yoktu. Daima, ordusu büyük bir felakete uğrayacak diye endişe içinde bulunan bir adamdı. Bu hissi ile Yunan ordusunu koruyabiliyordu. Ama bu his, onu, giriştiği muharebede kesin neticeyi alıncaya kadar sebat ile vuruşmaktan alıkoyuyordu. General Papulas böyle idi. Ondan sonraki komutanların tabiatı başka idi. Yunanlıları Niye Kovalamadınız? NAZMĐ KAL: Her iki Đnönü Savaşı'nda Yunanlılar kaçtıkları halde neden kovalamadınız? ĐSMET ĐNÖNÜ: Đnönü Muharebeleri hacimlerinden çok büyük siyasi neticeler sağlamışlardır. Đnönü Muharebeleri'nden sonra, her muharebede âdet olduğu gibi, kazanılmış bir muharebeyi takip ederek kesin neticeyi almak harekâtı yapılmamıştı, çünkü yapılamamıştır. Bunu yapacak kudretimiz yoktu. Đlkinde Çerkez Ethem ile uğraşıyorduk. Çerkez Ethem Yunanlılar kadar şiddetle muharebe etti ve mağlup olduktan sonra onun ta27 kibi birinci safhayı aldı. Đkinci Đnönü Muharebesi gene Yunanlıların taarruzu ile başladı. Yalnız gene muntazam bir ordu karşısında hareket eden Đnsanlar gibi değil, esasen kuvvetsiz bir memleketin birkaç koldan istilası hareketi gibi bir mantıkla başlamıştır. Yunanlıların, Anadolu'yu mühim bir ordu ve mühim bir düşman gözü ile görerek tam bir askeri harekete hazırlanması, Đnönü Savaşları'ndan sonra başlar. NOTLAR 1) Bu konuşma Mart 1973 yılında yapılmış ve ilk kez 1 Nisan1973 tarihinde televizyonda yayınlanmıştır. 2) Sadrazam Tevfik Paşa: Son Osmanlı Sadrazamı. 22 Ekim 1920'de sadrazam oldu. Bu, Tevfik Paşa'nın üçüncü sadrazamlığıydı. Soyadı kanunundan sonra Oktay soyadını alan Tevfik Paşa, 1936 yılında Đstanbul'da öldü. 3) Bekir Sami: Türk siyaset adamı. 1865-1933 yılları arasında yaşadı. Galatasaray Lisesi ve Paris Siyasal Bilgiler Okulunda okudu. Çeşitli illerde valilik yaptıktan sonra, Osmanlı Mebusan Meclisi'ne Amasya'dan milletvekili seçildi, istanbul'un işgali ve Meclisin kapatılmasından sonra Ankara'ya geldi. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk kabinesinde Dışişleri Bakanı olarak görev aldı. Đzmir suikastı ile ilgili görülerek yargılandı ve beraat etti. Bu olaydan sonra siyasetten çekildi. 4) Đsmet Đnönü, 1. inönü Savaşı'ndan sonra, 10 Ocak 1921'de general oldu. 28 5) Refet Paşa (Refet Bele). Türk asker ve siyaset adamı (1881-1963). Harp Akademisi'ni bitirdi. Mondros Mütarekesi'nden sonra merkezi Sivas'ta bulunan 3. Kolordu Komutanlığına atanarak Atatürk'le birlikte Samsun'a çıkanlar arasında yer aldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde izmir milletvekili seçildi. Đçişleri ve Milli Savunma Bakanlıkları yaptı. Đzmir'de Atatürk'e yapılmak istenen suikastla ilgili görülerek yargılandı, beraat etti. 1926'da ordudan ve milletvekilliğinden çekildi. Daha sonra 1939-1950 yılları arasında istanbul milletvekilliği yaptı. 6) Kuvayi Seyyare, Milli Mücadele'nin ilk günlerindeki halk kuvvetlerine verilen ad. En önemlisi, Birinci Kuvayi Seyyare adını taşıyan, Çerkez Ethem komutasındaki müfreze idi. 7) Bu soru yayında yer almadı. 8) General Papulas (Yunan generali) 1857-1935 yılları arasında yaşadı. Balkan Savaşları'nda general oldu. Sonradan iç çekişmeler yüzünden hapsedildi. 1920'de serbest bırakılarak Anadolu savaşına katılan orduların başına getirildi. 1922'de bu görevden alındı. 1935 yılında iç siyasette suçlanarak askeri mahkemece idama mahkûm edildi ve kurşuna dizildi. 29 50 YILLIK PARLAMENTER ĐNÖNÜ (1) HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ (2): Paşam, elli yıldan beri, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndesiniz ve bu bakımdan teksiniz, Türk tarihinde. Bu elli yıl içinde Osmanlı Imparatorluğu'nun çöküş dönemi var. Türk milletinin yeniden kurtulma için mücadele dönemi var. Ve siz bu mücadelenin ön saflarında bulundunuz. Bu olaydan sizce daha önemli tesirinde kaldığınız olaylar var mı? Şimdi elli yıl sonra yine hem politika hayatının ön saflarındasınız, hem de aramızdasınız. Bu elli yıl içinde Türkiye devletinin, Anadolu devletinin yetiştirdiği insanlar başbakanlığa, üniversite kürsülerine, yani toplum hayatımızın her kademesine geldiler. Devletin işlerini ellerine aldılar. Bir bakıma çok mutlu bir olay. Siz bu mutlu yıldönümünüzde ne düşünüyorsunuz? ĐSMET ĐNÖNÜ: Bu geçen olaylar içinde en çok hangi mesele üzerimde tesir yaptı? Bu umumi bir merak konusudur. Bende böyle bir duygu yoktur. Ben 1920'de birinci derecede politika mesuliyetine başladım. Doğrudan doğruya 30 ve memleket idaresine. Ama oraya gelinceye kadar 1908'den itibaren genç yaşta memleket meseleleri içine karışmıştık (3). Politika hayatına karışmıştık. 1914 Birinci Cihan Harbi patladığı zaman 30 yaşındaydım. Yetişmiş bir çağda sayılıyordum. Benim yaradılışımda bir özellik vardır. Daima içinde bulunduğum en son durum, en son mesele bence en önemli meseledir. Geçmiş meseleler içinde hangisinin daha çok tesirindeyim, hangisinde yaptıklarımdan ve yapmadıklarımdan dolayı ne gibi duygular içindeyim. Böyle bir suale cevap vermek tabiatım da değil. Zihnimde böyle bir şey yok benim. Evet; şimdi, bir imparatorluğun 1920'de resmen nihayete ermesi devrine eriştik. Ondan evvel 12 sene müddetle imparatorluğun nasıl içinden çürümüş, kurtulması için nasıl çabalar sarfetmek lazım, ne fedakârlıklar yapmak lâzım, bunların araştırılmasıyla bütün gayretimiz ve ömrümüz heba olmuştur. Ve ondan sonra tam olgun bir halde, 1920'de, resmen imparatorluğun sona ermiş olduğu bir vaziyette mesuliyeti ele almış olduk. O gün hâkim olan başlıca iş, aldığımız vazifenin çok önemli olduğunun tesiri altında nasıl çalışacağız, nasıl milletimiz için iyi bir neticeye ulaşmak imkânı hasıl olacak; bunun çabaları içinde başka bir düşünce zihnimizi işgal etmez durumdaydık. Şimdi o günden beri imparatorluğun resmi adıyla Milli Mücadele 1920'den 1923 yılı sonuna kadar askeri safhası ve siyasi safhası içinde neticelenmesi devridir. O devir içinde vazi31 fe duygusuyla elimizden geleni yapmaya çalıştık. O zamanlarda ve ondan sonraki devirlerde ne kadar muvaffak oldum, ne kadar muvaffak olmadım? Bu meseleyi araştırmakla hiç meşgul olmamışımdır. Bu benim dışımda olan vatan evlatlarının araştırma ve hüküm verme ödevlerine giriyor. ORSAN ÖYMEN: Paşam, 50 yıl parlamentoda kalmak, yani yarım asır gibi uzun bir süre parlamenter olarak kalmak bu dünyada da pek kimseye nasip olmamış, yani çok az kimse... ĐSMET ĐNÖNÜ: Şimdi efendim, yarım asır diye zihninizde büyütüyorsunuz. 50 sene benim için geçen hafta veya 2 ay evvelki hadiseler gibidir. * HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Çok genç hissediyorsunuz kendinizi paşam, çok gençsiniz. ĐSMET ĐNÖNÜ: Şeyden kurtulamadım ki.. Đçinde bulunduğum vaziyetin önemini hakkı ile teşhis etmek ve ona çare bulmak çabasından başka bir şey düşünmeye vakit bulamadım. ORSAN ÖYMEN: Paşam, size bu durumu kazandıran, yani bu 50 yıllık parlamenterliği kazandıran siyasi ortamın memleketimizdeki siyasi ortamın şartları mıdır, yoksa kişisel yaşantınızın da etkisi var mı bunda? ĐSMET ĐNÖNÜ: Onu biraz evvel ben söyledim. Onu ben bilmem ki, onu sizler sonra araştıracaksınız. Şimdi araştırıyorsunuz. Araştıracaksınız. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Şöyle sorabilir miyiz 32 Paşam? Muhterem hanımefendi için de beyanlarınız olmuştur. "Benim başarılarımda büyük etkileri var, yerleri var" diye. Onu tekrar eder misiniz, bize? ĐSMET ĐNÖNÜ: Şimdi efendim, 50 sene diyorsunuz. 62 senedir aslı. O zaman daha hanımla evlenmemiştik. Bu 50 sene başında evliydik. Yeni evlenmiştik (4). Mütemadiyen mücadele içinde geçen bir hayat. Bugünkü halde hal olunacak, çözülecek meselelerin izahı yok ve her birinin nasıl çözüleceğini henüz etrafı ile bilip ortaya koymuş olan insan da yok. Böyle bir çaba içinde vazifesini bilen siyaset adamının hayatı daima bir denizin kabarması ve sönmesi gibi med-cezir içinde geçer. Đnsan, hayatın güçlüklerine karşı eve geldiği zaman karısının her fedakârlığa hazır bir zihniyette olmasıyla teselliyi bulur. Benim hanımda bulduğum destek, hanımda bulduğum yardım budur. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Teşekkür ederim. ĐSMET ĐNÖNÜ: En muvaffak olduğum zamanda ne kadar memnun ise hiç muvaffak olmadığım her türlü fena ihtimallere maruz olduğum zaman da talihimin ortağıdır. Hiç şikâyeti yoktur. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Peki, bu konuda belki hanımefendi de bir şeyler söylemek ister. Siz ne düşünüyorsunuz, Mevhibe Hanım? MEVHĐBE ĐNÖNÜ: Paşa söyledi. ORSAN ÖYMEN: Paşa söyledi, size bir şey 33 kalmadı. Paşam, her politikacı bu sıfatı uzun süre devam ettirmek ister. 50 yıl, belki daha fazla. Bu konuda genç parlamenterlere tavsiyeniz var mı? ĐSMET ĐNÖNÜ: Türkiye'nin meseleleri daima tazedir. Yeni ihtiyaçlar ilk ihtiyaçlar kadar önemlidir. Bir defa bu fikri bizim politikacılarımızın benimsemesi lazım. Bizim meselelerimizin bitmiş olması... Her memleketin meseleleri bitmez. Ama bizimkiler ileri memleketlerin büyük meseleler seviyesine gelinceye kadar, bir defa kaybedilen asırları tamamlamamız lazım. Böyle bir vazife hissinin genç kuşaklara ve yeni parlamenterlere mal olmasını isterim. Bir, politikayla uğraşacak olanların, politika hayatında hizmet edebilmeleri, muvaffak olabilmeleri, yeni işler yapabilmeleri için bir tek esaslı vasfa ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaç, özellikle demokratik rejimde ve çok partili hayatta temel unsuru teşkil eder. Bu politikacının sözüne inanılır adam olması lazımdır. Politikacı olarak memleket karşısında yapacağım, yapmayacağım işleri şöyle anlıyorum; böyle anlıyorum diye söz söylediği zaman, adamın ciddi söylediği, inandığı ve sözüne güvenilerek arkasından gidilebilecek bir insan olduğu kanaati yayılmalıdır. Politikayı avutma, aldatma zannetmek onun zerresini anlamamak demektir. Politika yüksek bir sanattır. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Paşam, bu 50 yıl içinde çok başarılı gördüğünüz politikacılar oldu mu? Parlamenterler oldu mu? 34 ĐSMET ĐNÖNÜ: Beraber çalıştığım insanları, ben başbakanken yanımda bulunanları, reisicumhurken hükümetleri teşkil edenleri, bunların hepsini minnetle yadederim. Sonra çok partili hayata girdik. Karşılıklı partiler münasebetlerine ulaştık. O zaman da karşımızdakilere saygı hissi ile davranmışımdır. Karşılıklı münasebetlerde dikkatli olmaya çalışmışımdır. Benden şikâyet nihayet bitmemiştir ve bitmeyecektir de. Bitmeyecektir çünkü, esas olarak bir temel anlayışta mutabık olmalıyız. Çok çalışmaya ihtiyacımız var. Meselelerimiz önemlidir. Ve bunların çözüm yollarını araştırıp bulmak, ısrarla, iyi niyetle takip etmek lazımdır. Bu anlayışı yeni kuşakların ve politikacıların yüreklerine işlemiş bir temel unsur olarak benimsemeleri lazımdır. Muharebe esnasında ilk cumhuriyet hükümetlerinde başbakan olduktan sonra, bakanlarımla ve beraber çalıştığım insanların hepsiyle iyi geçindim. Sonradan benden ayrılıp, karşımda muhalefet partisi teşkil edenlerle dahi beraber çalıştığımız zamanlarda iyi geçindim ve kendilerine minnettar oldum. Başbakan olarak vazife aldığım zaman yanımda bulunan arkadaşlar daima bana yardımcı olmuşlardır. Kendi vazifemin hududunu iyi çizerim. Tabii olarak o sınırlar içinde iyi geçiniriz. 2. Cihan Harbi'ne başlamadan evvel reisicumhur olmuştum. 2. Cihan Harbi artık ufukta görünüyordu. Bütün memleket olarak Cihan Harbi'nin ihtimallerinden nasıl çıkacağımızı düşünmekle meşguldük. Đlk başbakanım -rahmetli 35 Atatürk bizden ayrıldıktan sonra- Celal Bayar olmuştu. Ondan sonra Dr. Refik Saydam (5) oldu. Sonra Saraçoğlu oldu (6). Recep Peker oldu (7). Hasan Saka (8) ve Şemsettin Günaltay (9) oldu. Ondan sonra çekildim. 1950'de. Bu başbakanların hepsiyle iyi çalıştım. Hepsiyle cumhurbaşkanı ve başbakan olarak geçirdiğim hayattan kendilerine minnettarım. ORSAN ÖYMEN: Paşam......... ĐSMET ĐNÖNÜ: Celal Bayar’dan, şeye kadar, Şemsettin Günaltay'a kadar, başbakanlarım bunlardı. Hepsi vazifelerini o zaman en iyi bir surette yapmaya çalıştılar. ORSAN ÖYMEN: 1950'de çekildiğinizi söylediniz. Đktidardan çekilmiştiniz. ĐSMET ĐNÖNÜ: Çekildim. ORSAN ÖYMEN: Politikadan bazen bıkan politikacılar da oluyor. Aklınıza hiç geldi mi? Hiç bıktınız mı? Çekilmeyi düşündünüz mü? ĐSMET ĐNÖNÜ: Efendim ben her devre yeni bir hayat başında gibi başlarım. Onun bezmesi yok, yeni başlaması var. ORSAN ÖYMEN: 50 yıl devamlı parlamentodasınız. Hiç seçilmemek kuşkunuz oldu mu? ĐSMET ĐNÖNÜ: Hiç umurumda değil. Usulünü koymuşuz, seçileceğiz. Seçilirsek seçildik, se-çilmezsek seçilmedik. Bunları göze almadan demokratik rejimi düşünmek de benim iddialı bir söz söylemeyeyim, benden evvelkilerin hepsinden farkım, demokratik rejimi açarız ve bu rejim 36 içinde çekilmeyi ilk günden esas olarak kabul etmek lazımdır. Bu zihniyeti yerleştiremedim. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Paşam, soruyu şöyle değiştirebilir miyiz? Bunu da genç politikacılara tavsiyeniz olarak....... ĐSMET ĐNÖNÜ: (Gülerek) Demokratik rejim başka türlü olmaz. Bir gün çekilmesi mukadder olduğunu ve lazım olduğunu anlayan bir zihniyet hâkim olursa iktidarda bulunduğu zaman elinde hudutsuz anlamda selahiyetler bulunduğu zaman onu çok ihtiyatla kullanmasını tabiyatıyla öğrenir. Evvela bunu kabul etmek lazım. Birtakım yanlış fikirler asırlardan beri zihnimize dolmuştur. Onları bir türlü temizleyemiyoruz. Đşte herkes ne anlar? Nasıl söylersen öyle öğrenir, falan tarzında birtakım yapma marifetlerle politika hayatı sürdürmeye çalışırlar. Bunlardan çok zarar görüyoruz. ORSAN ÖYMEN: 50 yıl kâh iktidarda kâh muhalefette politikada bulundunuz. Politikacı olarak muhalefette mi yoksa iktidarda mı çalışmak daha zor? ĐSMET ĐNÖNÜ: Eee, bizde muhalefette çalışmak daha zor oldu, tabii daha zor oldu. Ama ona da alışıyoruz işte. Biz kendimiz alışınca buna, yeniler de alışacaklardır. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Hocam bu Balkan Harbi'nin mesullerini bulmak için bir heyet kurulmuş; askeri heyet. Geçen gün Fahrettin Altay Paşa'dan öğrendik. Burada söyledi. Biz sizi o andan itibaren takip ediyoruz. Aşağı yukarı 55-56 37 yıl oluyor. Hayatınızın bu dönemi içinde kumandanlık var, diplomat olarak Lozan var. Başbakanlık, Dışişleri Bakanlığı, Başbakanlık, Cumhurbaşkanlığı, ana muhalefet partisi liderliği ve yeniden başbakanlık, yeniden ana muhalefet partisi liderliği var. Biraz evvel buyurdunuz ki "Ben hizmetlerim arasında tercih yapmam." Biz bir defa daha sorsak, en çok hangi hizmetinizi beğenirsiniz. Bütün bu dönemler içinde... ĐSMET ĐNÖNÜ: Efendim benim kendimin beğendiğim bir hizmet yok. Böyle bir fikir yok bende. Daima yeni bir işin başında bulunmuşum, o işi tamamlamadan ayrılmışım, ondan sonra yeni meselelerle tekrar iktidara geliyorum veya muhalefete başlıyorum. Bugünkü meseleler, geçirdiğimiz bütün meselelerden daha az önemli değil. Đstiklal mücadelesi dahil, bugünkü meseleler o meseleler kadar önemli. Bu kadar ilerlemiş bir dünya kültürü içinde "Canım geri kalmışlığın bir ehemmiyeti yoktur. Geri kalmış da olsa bir millet, ondan batmaz, ama bilmem ne tehlikesinden batar" bu kadar saçma bir fikir olur mu? Geri kalmışlık tahmin edebildiğimiz zararların en büyüğüdür, en büyüğüdür. ORSAN ÖYMEN: Türkiye'nin bugünkü sorununu bir tek cümle ile ifade etseniz bu mudur? ĐSMET ĐNÖNÜ: Ne? ORSAN ÖYMEN: Türkiye'nin sorununu bir tek cümle ile bugün ifade etseniz? ĐSMET ĐNÖNÜ: Türkiye'nin bugünkü mesele38 si Milli Mücadele'nin başında olduğu kadar önemlidir, diyorum. Nedir Milli Mücadele'nin başında olan? Memleket imar olacak, millet binbir ihtiyaç içindedir ve dış âlemde ufukta tahmin olunmaz tehlikeler vardır.. Bunların hepsi var bugün. Ve kimsenin umurunda değil. ORSAN ÖYMEN: O zaman Kurtuluş Savaşı devam ediyor. ĐSMET ĐNÖNÜ: "Kurtuluş Savaşı devam ediyor" lafı başka, "Bugünkü meseleler geçen meselelerden daha az önemli değildir" başka. Kurtuluş Savaşı devam ediyor demek, o zamanki gibi, fevkalade usullere müracaat etmek lazımdır zannedenlerin dümen suyuna girmesi demektir (10). Bugünkü usuller, demokratik usuller içinde meşgul olduğumuz meselelerin önemi Kurtuluş Savaşı'ndaki meseleler kadar önemlidir. ORSAN ÖYMEN: Evet, ben de mecazi manada sordum zaten. ĐSMET ĐNÖNÜ: Hayır, mecazisi olmaz bunun, benim ağzımdan mecazi mana çıkmaz. ORSAN ÖYMEN: Paşam, biz size soru soracaktık. Siz bizi terlettiniz. Peki bu dönem zarfında yapmak isteyip de yapamadığınız bir hizmet var mıdır? ĐSMET ĐNÖNÜ: Bugün ihtiyaç diye bilinen meselelerin hepsini, hiç olmazsa çoğunu, vakti ile görmüş, teşebbüs etmişimdir. Bir kısmını bir dereceye kadar yapmış, yapamadıklarımı bizden sonrakilere devretmişimdir. Hem eski meselelerin 39 eksikleri var, hem yeni meseleler çıkmıştır. Size en basit meseleyi söyleyim öğrenci diyoruz. Öğrenci meselesi. Öğrenci, öğrenme ihtiyacını kaybetmiştir. Nasıl şey bu? Öğrenmek isteyen kimse yok. Bu yaşa gelmişim her gün yeni bir şey öğrenirim. Okul çağında bulunan insanlar dünyanın bütün meselelerini halledecekler, bir tek meseleye ihtiyaçları yok. O da öğrenmek. Derse gitmeyecekler, boykot yapacaklar ve arkadaşları derse gideceklerse ona mani olacaklar. Nasıl şey bu? Nasıl şey bu? HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Paşam, yaptıktan sonra pişman olduğunuz işler oldu mu? ĐSMET ĐNÖNÜ: Eee, yapılmış yeni teşebbüs ettiğim işlerin hiçbirisinden pişmanlık duymamı-şımdır. Pişman olduğum hiçbir hareketim yoktur. Bunu şey anlamayın, insanlar eğer kendilerini kaybettikleri zaman hata işlemez olduklarını zannederler, sade bir insanım ben. HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Estağfurullah. ĐSMET ĐNÖNÜ: Sade bir insanım, her insanın doğru yapmak, yanlış yapmak payı nispetinde ben de aynı ölçülere tabiyim. Ama politikacı olarak, devlet işi, siyaset işi, memleket meselesi olarak ele aldığımız, teşebbüs ettiğimiz işlerin hiçbirisinden pişmanlık duymamışımdır. Aksine zaman içinde vakti ile yaptığımız yarım kalan teşebbüslerde çok isabet ettiğimi ve anlatamadığımın hicranı kalmıştır. ORSAN ÖYMEN: Paşam, bugünkü siyasi 40 kadro hakkında ne düşünüyorsunuz? Ve bugün hükümette bulunanlar aşağı yukarı sizin parlamentodaki elli yılınızı doldurmamış bulunuyorlar. ĐSMET ĐNÖNÜ: Döndük dolaştık bugünkü politikaya geldik demektir. Size başından beri söyledim. Bugün de Türkiye ilk günlerdeki kadar birinci derecede önemli sorunlar içindedir. Böyle bir vazife sorumluluğuna ihtiyacımız var. Böyle bir vazife sorumluluğunun duyurusuna ihtiyacımız var. Öyle bir vazife sorumluluğunun istediği çalışmaya, doğruluğa ihtiyacımız vardır. ORSAN ÖYMEN: Evet, bu kadronun iki genç elemanı, mesela Süleyman Demirel ve Bülent Ecevit.......... ĐSMET ĐNÖNÜ: Her gün münakaşa ediyoruz canım. Bırak her gün münakaşa ettiğimiz mevzuları. Buraya karıştırmayalım. Ayrıca burada bahis konusu yapmaya lüzum yok. ORSAN ÖYMEN: Çok teşekkür ederiz Paşam, yorduk sizi. ĐSMET ĐNÖNÜ: Bitti mi? HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Evet, bitti. ĐSMET ĐNÖNÜ: Ha, iyi. ORSAN ÖYMEN: Aslında siz bizi yordunuz. ĐSMET ĐNÖNÜ: Bir şeye benzedi mi? HÜSAMETTĐN ÇELEBĐ: Đstirham ederiz. ORSAN ÖYMEN: Bakalım sonra görüşeceğiz. Şimdi bilmiyoruz. 41 NOTLAR 1) Bu konuşma, 1970 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ellinci yılı nedeniyle, Hüsamettin Çelebi ve merhum Orsan Öymen tarafından yapılmıştır. 2) Hüsamettin Çelebi-TRT'de muhabir olarak göreve başladı. Daha sonra parlamento muhabiri oldu. Bir ara Ordu senatörü olarak Cumhurbaşkanlığı'nın kontenjanından parlamentoda bulundu. Soru soran diğer gazeteci de Orsan Öymen'dir. Orsan Öymen, çeşitli gazetelerde çalışan bir gazetecidir. Öymen de bir ara televizyonda çalışmıştır. Çeşitli programları içinde "Söz Meclisten Dışarı" en kayda değer olanıdır. 1987'de Bodrum'da öldü. 3) Đnönü, 1908'de gizli ittihat Terakki Cemiyetine üye olmuştu. 4) Đsmet Đnönü, eşi Mevhibe Đnönü ile 1916'da evlendi. Evlendikten iki gün sonra cepheye hareket etti. Đnönü'nün evlilik hayatı örnek bir aile hayatıdır. Bunun sırrını soran bir gazeteciye, inönü şu reçeteyi verir. "Bizim evde önce kim kızarsa o haklıdır." 5) Refik Saydam-Türk devlet adamı (1881-1942). Askeri tıbbiyeyi bitirdi. Mustafa Kemal ile Anadolu'ya geçenlerdendir. 25 Ocak 1939'da başbakan oldu. 2. Dünya Savaşı günlerinde Đstanbul'un iaşe durumunu düzenlemek için bu şehirde çalışmalar yaparken öldü. 6) Şükrü Saraçoğlu-Türk devlet adamı (1887-1953). istanbul'da Mektebi Mülkiye'yi, Đsviçre'de Siyasi ilimler Okulunu bitirdi. Çeşitli kabinelerde Adliye Vekili oldu. Refik Saydam'ın ölümü üzerine Başbakanlığa getirildi (1942). 1946'da Başbakanlıktan çekildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlı42 ğına seçildi. 1950 milletvekili seçimlerini kaybetti. Siyasi hayattan çekildi. 7) Recep Peker-Türk devlet adamı (1888-1950). Harbiye'yi bitirdi. 1920'de açılan Büyük Millet Meclisi'nin genel sekreterliğini yaptı. Halk Partisi'nin genel sekreteri oldu. Milli Savunma Bakanlığı, Bayındırlık Bakanlığı, Büyük Millet Meclisi Başkanlığı yaptı. 1946'da Başbakan oldu. Başbakanlığı 9 Eylül 1947'ye kadar sürdü. 8) Hasan Saka-Türk devlet adamı ve maliyeci (1886-1960). Mülkiye Mektebi'ni bitirdi. 1920'de kurulan Büyük Millet Meclisi'ne Trabzon mebusu olarak katıldı. Maliye, iktisat ve ticaret vekili oldu. 4 Eylül 1947'de ilk kez Başbakan oldu, daha sonra 1 Haziran 1948'de ikinci kabinesini kurdu. Nisan 1949'da Başbakanlıktan ayrıldı. 1950 seçimlerinde o da parlamentoya giremedi ve siyasetten çekildi. 9) Şemsettin Günaltay - Türk bilim ve siyaset adamı (1883-1961). Türkiye Cumhuriyeti'nin 14. Başbakanı olarak 1949'da göreve başladı. En önemli icraatı, çok partili devrenin ikinci seçim kanununu hazırlatması oldu. 1954 seçimlerini kaybetti. 1961'de istanbul milletvekili olarak tekrar parlamentoya döndü; aynı yıl öldü. 10)O günlerde anarşist gruplar yeni yeni teşkilatlanıyorlardı. Ve o günlerde Kurtuluş Savaşı devam ediyor diye bir sloganı kullanıyorlardı, inönü onları kastederek tepki gösteriyor. 43 ĐSMET ĐNÖNÜ, TORUNUNA 19 MAYISI ANLATIYOR (1) GÜLSÜN TOKER {BĐLGEHAN): Atatürk Samsun'a hareket etmeden önce neler yaptı? Nasıl hazırlandı? ĐNÖNÜ: Mondros Mütarekesi'nden sonra -Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918, Atatürk'ün Samsun'a hareketi 19 Mayıs 1919- arada az bir zaman var. Mütarekeden sonra Atatürk Đstanbul'a döndü. Esasen Mütarekeyi yapan hükümette Atatürk bir vazife bekliyordu. Haklı olarak bir vazife bekliyordu. Büyük muharebelerden, büyük tehlikelerden çıkmış, yapılacak çok işler olduğunu tahmin ediyordu. Bu anlayışla herkesten farklı idi. Mondros Mütarekesi iyimser bir hava ile oldu. Müracaat ettik, müzakereye başlayan Đngiliz amiral (2) çok iyi muamele etti. Ve çok iyi ümit verdi. Đlk hali ile Mondros Mütarekesi'ni bir sürgün başlangıcı zannediyorduk. Memlekete bu hava dağıldı. Bu uykudan en çabuk uyanan Atatürk olmuştur. Bir defa, esaslı farkı buradadır. Geldi, bir vazifesi yoktu. Đstanbul'da serbest bir 44 eski kumandan olarak vazife yapıyordu. Atatürk, ekimden mayısa kadar olan zaman zarfında, Đstanbul'da eski ve yeni, devlet politikasında bulunmuş olan insanların hepsi ile, hemen hepsi ile temas etmiştir. Bundan başka yabancılardan mümkün olursa resmi insanlar, komiserler ve memurlar, olmazsa gazeteciler ve sair telkincilerle, fırsat buldukça bunların hepsi ile temas ediyordu. Vaziyete, Türkiye hakkında hazırlanmış olan projelerin iç yüzüne kesin bir teşhis koymaya çalışıyordu. Mayısa kadar olan müddet, Đstanbul'da kesif bir çalışma ve araştırma zamanı olmuştur Atatürk için. Atatürk'ün bu zamanda muharebeden nasıl çıktığını bilmek lazım. Muhtelif cephelerde muharebe etmiş, kendine itimadı, nefsine itimadı son derece kuvvetli. Esasen yaradılıştan kendine itimadı var. Muharebeler büyük bir cevher olarak kendisine kesin bir itimadı nefis vermiş. Hangi milletten hangi politikacı ile konuşmuş olsa, en az eş adamların müsavi otorite ile konuşması gibi bir kendine güvenle konuşur hale gelmişti. GÜLSÜN: Atatürk'le o günlerde temasınız olur muydu? ĐNÖNÜ: Atatürk Đstanbul'da iken, daima temas ederdik. Yalnız giderken gelmiş değil. Giderken âdeta veda için gelmiş gibidir. Daima memleketin içinde bulunduğu vaziyeti, yeni ihtimalleri, bunların hepsini takip ediyorduk. Memleket tahmin olunmayacak kadar bir karışıklık içinde ve ilgisizlik içinde idi. Bununla beraber herkes 45 diplomat ve herkes çare bulur bir ukala halindeydi. Düşmandan kurtuluşun muharebe ile mümkün olabileceği ihtimali hiç kimsenin zihninde yoktu. Bu bir politika meselesi olmuştu ve herkes politikada marifetini gösterecekti. Atatürk Đstanbul'dan ayrılırken, bütün bu temaslarının sonunda Đstanbul'da bıraktığı eski ve yeni devlet adamlarının hiçbirisinde, meseleyi bütün vehameti ile sonuna kadar görebilmiş, ihata etmiş (kavramış) bir insan bulamayarak hareket etmiştir. Bundan dolayı hakikaten müteessir ve me'yus (üzgün ve ümitsiz) halde idi. Atatürk Đstanbul'da iken memleketin her tarafında parçalanmalar başlamıştı. Mesela Fransızlarla muharebe devam ediyordu. Ondan sonra Trakya'yı kurtarma cemiyeti teşekkül etmişti. Anadolu'da, Adana'dan başka Doğu'da, Trabzon ve havalisini de kurtarma cemiyeti vardı. Erzurum cemiyeti vardı. Hülasa her tarafta o havaliye teveccüh etmiş (yönelmiş) düşmanlardan herhangi birinin hırsına karşı kendini müdafaa etmek için bir çabalama hırsı vardı. Bu şartlar altında Atatürk hareket etti. Đzmir işgali gündemde. Atatürk oraya (Samsun ve havalisine) nasıl tayin ettirilir. Bütün bu siyasi here ü merc (karışıklık) içinde, taksim zamanı olduğu için hiç kimsenin otoritesi ve ümidi sağlam ve devamlı görülmüyordu. Anadolu'da, Đstanbul Hükümeti'ne eskisine ve yenisine (3) hâkim olan ilk fikir şuydu: "Türkiye'de bir karışıklık ve anarşi çıkmasın. Türkiye bir bütün halinde Đstanbul tarafından idare olunur 46 bir devlet olarak düşman karşısında bulunsun." En akıllısında arzu edilen devlet şekli buydu. Halbuki memleket parçalanmaya başlayınca her tarafta kurtarıcılar başka, teşebbüsler başka idi. Atatürk'te, resmi bir vazife deruhte etmek (üstlenmek) fikri galip olmuştu. Temaslarında buna imkân olup olmadığını daima arar halde idi. Đzmir'in işgali ve sulh muahedelerinin ümitleri kırıcı ihtimalleri, Atatürk'ten istifade fikrini eski ve yeni devlet idaresindekilere telkin ediyordu. Bu esnada Đzmir'in işgali ihtimali meydana çıkınca, Atatürk'ün vazife alması, hükümet ricalinde (devlet adamları) acele ve mübrem (kaçınılmaz) bir hal aldı. Atatürk'ü tayin ettiler. Bu kararın muhtelif safhalarını, ihtimallerini, mümkün olduğu kadar görüşmelerimizde konuşur ve anlatırdı. Hareket etmeden evvel, vazife almış olarak bana geldi. Anadolu'ya ordu müfettişi olarak gidecekti. Bir an evvel gitmek istiyor. Bana gelmesi, ben kalacağım için, benim yapabileceğim işler hakkında benimle konuşmak içindi. Kendisine mümkün olduğu kadar yardım etmek fikrim vardı. O hareket ettiği zaman henüz ben Đstanbul'da Genelkur-may'da Istihzaratı Sulhiye Komisyonu Reis sıfatı ile bazı vazifeler almıştım (4). Az çok Harbiye Nezaretinde dolaşır, görgüsü ve bilgisi olan insan halinde idim. Görüştük ve veda ettim. Hareket etti. Atatürk'ün, Samsun'a ve Anadolu'ya ayak basıncaya kadar heyecan geçirdiğine hiç şüphe yoktur. Tayininden vazgeçip tekrar Đstanbul'a av47 detini (geri dönüşünü) arzu edecek karar değişikliği olur diye endişesi vardı. Atatürk'ün tayininde galip devletlerin ve herkesin aldanmış olduğuna şüphe yoktur. Atatürk, Samsun'a çıkar çıkmaz, tebliğine başladı. Đzmir'in işgali feci surette bütün memlekette yayılmıştı. Đzmir'in işgali otomatik olarak Đzmir havalisinde mukavemet yaratmıştı. Ve her yerde müdafaa fikri uyanmıştı. Atatürk, tehlikeyi, Samsun'dan itibaren vatandaşa söylemeye başladı. Toplantıda, ordu kumandanı olarak kendisini istikbal edenlere (karşılayanlara) söyledi, camiye gitti söyledi. Söyledi ve hareket etti. Amasya'ya geldi. Sivas'a doğru süratle yürüyordu. Đstanbul Hükümeti de Atatürk'ü, "Nerededir, ne yapıyor, ne söylüyor?" diye takip etmeye başladı. Bu tarzda Samsun'a çıktıktan sonra, Erzurum'a varması süratle olmuştur. Atatürk'ün Samsun'a çıkışından Büyük Millet Meclisi kuruluncaya kadar geçen devre büyük bir devredir ve çok başarılı bir başlangıçtır. Şimdi bu safhaları bir bir anlatayım. Bir defa Şarka gitti. Şark da Đzmir işgali gibi bir Ermeni işgali tehlikesi altında idi. Halk bu tehlikenin karşısında hakikaten hem müteessir, hem de her karara hazır bir halde idi. Ordusu belli idi. Karabekir (5) orada kolordu komutanı idi. Atatürk Erzurum'da ilk olarak kumandanla anlaştı. Atatürk ile Karabekir arasında tahmin edilemeyecek yakınlık Erzurum'da hasıl oldu. Erzurum'da kısa bir zamanda bir kongre yapıldı. Kongre öncesinde Atatürk'ün vazifesine henüz nihayet vermemişlerdi 48 (6). Đtilaf devletleri (7) kıyameti koparıyorlardı. Đstanbul'da yeni türeyen devlet ricali (8) hükümdarın (padişahın) takip etmek istediği politika ile Atatürk'ün mukavemet (direnme) politikasını tamamen taban tabana zıt buluyorlardı. Nihayet vazifesine bir an evvel nihayet verdiler. Atatürk'ün Erzurum'da vazifesine nihayet verildiği zaman, bana kendisinin anlattığına göre, Karabekir bütün ordu karargâhı ile kendisini resmen ziyaret etmiş ve ordusu ile eskisi gibi emrinde olduğunu söylemiş. Bundan son derece mütahassis olmuş, son derece kuvvet kazanmış. Bunu bana böyle anlattı. Ermenistan seferinin son devrine kadar böyle devam etti. Erzurum'da olduğu gibi Sivas'ta da bütün ordu, kolordu kumandanları ile telgrafla muhabere ediyordu. Ordu içinde kendisine yakınlık ve beraberlik sağlamaya çalıştı. Bunu temin etti. Erzurum ve Sivas kongrelerini yaptı. Atatürk, Sivas Kongresi'ni, Halk Partisi kongrelerinin, kurultaylarının ilki saymıştır. Sivas Kongresi hakikaten mühim bir olaydır. Atatürk'ün buluşudur. Đlk düşündüğü konu Ermeni tehlikesi oldu. Đzmir'de nasıl bir Yunan işgali oldu ise Şark'ta da Ermeni işgali tehlikesi vardı. Bir Ermeni işgali olabilirdi. Bu tehlike mevcuttu. Halkı bu tehlikeye karşı son derece uyanık bulunduruyordu. Bunu mesele olarak ele aldı. Ve kendileri ile (Ermeniler ile) beraber memleketi müdafaa edeceğini onlara anlattı. Atatürk Sivas'ta, memleket müdafası için her tarafta uyanmış olan endişeleri, ayrı ayrı cemi49 yetler, birbirinden habersiz heyetler halinde devam eden savunmaları bir merkezde toplayıp bir idare altına sokmak için kongre yaptı. Ve muvaffak oldu. Sivas Kongresi'nden sonra Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti meydana geldi. Resmi teşekkül oldu. Atatürk Đstanbul Hükümeti ile açıktan mücadele halinde idi. Eskisi ve yenisi ile. Memleket tehlike altındadır. Her tarafta düşmanlar azgın bir haldedirler ve hiçbir insafları adalete müstenit değildir. Atatürk bu şartlar içinde Heyeti Temsiliyeyi teşkil etti. Heyeti Temsiliye ile Atatürk her yerde uyanmış olan, mesela Adana'da olduğu gibi, muharebe şeklinde devam eden mücadeleleri idare edecek bir heyeti teşkil etmiş oluyordu. Heyeti Temsiliye adı ile bütün müdafaa teşkilatını, hiçbir vasıtası yokken bir heyetin umumi sevki idaresi haline resmen sokmuş oldu. Bu esnada yaptığı işlerden birisi de Đstanbul Hükümeti'ne temas imkânı vererek Salih Paşa heyeti ile anlaşması olmuştur (9). Đstanbul'dan Salih Paşa başkanlığında bir heyet geldi. Atatürk bu heyete "memleket müdafaasının ciddi bir tehlike altında" olduğunu, memleketin parçalanma tehlikesi içinde olduğunu, parçalanmak için bütün tedbirlerin alındığını, bu ihtimale karşı hazırlık yapmak lazım olduğunu açıkça anlattı. Salih Paşa, Millet Meclisi toplanması konusunda ve kendisi ile (Atatürk ile) konuşmalarından istifade etmiş ve kani olmuş bir vaziyette ayrıldı. Nitekim ondan sonra seçim oldu. Đstanbul'da Meclisi Mebusan toplandı. 50 Demek ki ordu kumandanları ile temas etti. Şark'ta tehlikeye sahip çıktı (Ermeni tehlikesi). Onların memleket müdafaasında birleşmelerini sağladı. Sonra bütün müdafaa teşkilatını Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Teşkilatı namı altında topladı. Đstanbul Hükümeti'nin karşısına bir Heyeti Temsiliye resmi sıfatı olan seçimle hüviyet kazanmış bir insan olarak çıkarak, Đstanbul Hükümeti'ne ilk tedbirleri kabul ettirdi. Yani seçim olacak, Meclisi Mebusan toplanacak ve memleketin mukadderatı ile millet alâkadar olacaktı. GÜLSÜN TOKER (BĐLGEHAN): Yani Atatürk Samsun'a çıkarken halkın kendisinden ne istediğini çok iyi biliyordu ve bu isteklerini en iyi şekilde yaptı değil mi? ĐSMET ĐNÖNÜ: Halkın nasıl bir ihtiyaç içinde bulunduğunu, nasıl bir tehlike içinde çaresiz bulunduğunu biliyordu. Ve bu çaresizliğe kendisi çare bulmak vaadini verdiği için her tarafta kucaklanıyordu. Bu şekilde Erzurum'a kadar gitti. Orada bu vaziyeti kuvvetleştirdi. Kumandanlarla söz birliği yaptı. Sivas'ta Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti diye bütün müdafaa teşkilatlarını teşekkül olarak bir araya getirdi. Ondan sonra Millet Meclisi'ni toplamanın en doğru tedbir olacağını Đstanbul Hükümeti'ne söylemeye muvaffak oldu. Bütün bu hazırlıklar yapılmış olarak Ankara'ya geldi. Ankara'da millet tarafından inha olunmuş (seçilmiş) bir Heyeti Temsiliye ve bütün müdafaa teşkilatının bir merkezden idaresini 51 temin etti. Salih Paşa heyeti ile konuşmadan telgrafla muhabere selahiyetini bile almıştı. Her tarafla telgrafla muhabere edebiliyordu. Đstanbul'da Millet Meclisi toplandı. Meclis, milletin kaderi ile alâkadar olmaya, galip devletlerin serbestçe kendi istediklerini yapmalarına mani bir teşekkül olarak memlekette yürümeye başlayınca nihayet müttefikler, galip devletler Đstanbul'da Meclisi dağıttılar (10). NOTLAR 1) Bu program, prodüktör Zeynep Esen tarafından yapılmış, ilk kez 19 Mayıs 1973 tarihinde yayınlanmıştır. Programın adı, Đsmet ĐNÖNÜ Torununa 19 Mayısı Anlatıyor'dur. Soruları ismet Đnönü'nün torunu Gülsün Toker (Bilgehan) sormuştur. 2) Arthur Galthorpe. 3) Atatürk Samsun'a hareket etmeden önce 3 Mart 1919'da Ahmet Tevfik Paşa kabinesi düşmüş, Damat Ferit Paşa hükümeti kurulmuştur. Atatürk Samsun'a çıktığında Damat Ferit Paşa hükümeti iş başında idi. 4) inönü 1914'te Erkânı Harbiyei Umumiye 3. Şube Seferberlik ve Tahşit Müdür Muavinliği, aynı yıl 1. Harekât Şubesi Müdürlüğü, 1918'de Harbiye Nezareti Müsteşarlığı, 1919'da Şûrai Askeri Müdürlüğü yapmıştır. 5) Kâzım Karabekir: Türk kumandanı (1882-1948). 6) Atatürk Đstanbul Hükümeti'nin geri çağırma baskı52 larına dayanamayarak 8/9 Temmuz 1919 gecesi askerlikten çekildi. 7) ingiltere, Fransa. 8) O günlerde hükümetler ve bakanlar sık sık değişiyordu. 9) Padişah, Salih Paşa başkanlığında bir temsilciler kurulunun Atatürk ile görüşmesini istemişti. Salih Paşa ile Atatürk 20-22 Ekim 1919 tarihleri arasında Amasya'da buluştular. Salih Paşa (Amiral) 1864-1939 yılları arasında yaşadı. Ali Rıza Paşa Hükümetinden sonra sadrazam oldu (8 Mart 1920). Son Osmanlı Hükümeti olan Tevfik Paşa Kabinesinde de Bahriye Nazırı oldu. Bu kabinedeyken Ankara Hükümeti ile temas kurmakla görevlendirildi. Ankara'ya gitti, fakat kalmadı; istanbul'a geri döndü. 10)ingilizler, 16 Mart 1919'da Mebusan Meclisini dağıttılar. Bazı milletvekilleri Malta'ya sürüldü, bazıları Anadolu'ya kaçtı. 53 ĐSMET ĐNÖNÜ, 31 MARTI ANLATIYOR (1) Biz Genç Subaylar Balkan Seferi'nin Erken Olduğu Kanaatinde Đdik Rumeli'de bulunan 2. ve 3. Ordu, Đstanbul ihtilalini, Đstanbul'da patlayan irticai hareketi üzüntü ile haber aldılar. 3. Ordu kumandanlığı erkânı harbiyesi 2. Ordu erkânı harbiyesi ile temasa geçti. Müşterek bir kuvveti aralarında kararlaştırdılar. Büyük kuvvet 3. Ordudandı. Edirne'den hareket eden bir mürettep tümen Hareket Ordusu'nun takriben yarısını teşkil ediyordu. (2) Đstanbul'da isyan etmiş ve devletin bütün ana müesseselerine el koymuş olan askeri ihtilal komitelerine karşı bir sefer açma zaruri görülmüştü. Hareket Ordusu adı verilen Selanik ve onun efradından, Edirne'den tertibedilen ordu muntazaman sevkedilerek Đstanbul kapılarında bir yığınak yapıldı. Orduya Mahmut Şevket Paşa (3) kumanda ediyordu. Her iki ordunun tümen komutanları vardı. 2. Ordudan Şevket Turgut Paşa (4) mürettep fırkaya kumandanlık ediyordu. Bu ordular Đs54 tanbul civarında toplandıktan sonra şehri muhtelif konumlardan işgal etmeye başladılar. Đşgal eden kuvvet (31 Martta isyan edenler) büyük bir kıtayı sevki idare edecek insandan ve teşkilattan mahrum bir kalabalık halindeydi. Bununla beraber başlarında bulunan çavuşlar kendilerinin sevki idare edeceği bir muharebe tarzını çok maharetli bulmuşlardı. Beyoğlu'ndaki Taksim kışlası ve diğer askeri kışlalara kapandılar. Zaten taştan kuvvetli olarak yapılmış bu binalarda silah ve cephane hazırlığını yapmışlardı. Sonuna kadar müdafaa ettiler. Taksim kışlası ve Gümüşsüyü kışlasında muharebeler oldu. Kanlı muharebeler oldu. Çok inatçı idiler ve fedakârca çarpıştılar. Nihayet bu kışlalara top ateşi ve süngü hücumu ile zorla girildi. Müdafaa edenlerin kaçabileni kaçtı, bulunanlar yakalandılar. Başlarında bulunan ve başlıca isyan ve irticai hazırlayan, dış elemanlarla (5) temasta ve tertipte bulunan insanlarla ele geçtiler. Bir günlük muharebeden sonra Đstanbul'a, Rumeli'den gelen Hareket Ordusu tamamı ile hâkim oldu. Yeşilköy'de Hareket Ordusu karargâhı vardı. Asiler bir iki gün içinde tutulabildi. Padişahin halline karar verdiler. Yeni hükümdar seçildi. (6) Askeri kısım sefer kısmı bu surette bitmiş oldu. Meşrutiyetin ilanından sonra bir seneden beri büyük emeklerle çalışıp bir manevra tecrübesi geçirmiş olan Birinci Ordu bu hareketin sonunda tamamı ile tahrip edilmiş oldu. Bu isyanın ilk neticesi Birinci Ordunun, büyük bir kuvvetin memleket 55 sathından düşmesi oldu. Bundan sonra Hareket Ordusunun kurduğu hükümetler iş başına geldiler. Biz daha 1908 ihtilalindeyken, bütün genç subaylar, ihtilalin üstüne gitmiş olan aklı başında erkânı harp zabitleri herkes bir dış seferin, Balkan Seferi'nin çok erken olduğu kanaatinde idik. Bütün ihtilalin her safhasında herkesi, askeri ve sivilleri o zamana kadar görülmemiş bir siyasal taşkınlığın tesirine kapıldığı bir zamanda mahdut miktarda erkânı harp subayları bir dış seferin tehdidi altında bulunduğumuzu daima gözönünde tutmaya çalışırdık. NOTLAR 1) 31 Mart Olayı diye bilinen 1908 tarihindeki gerici ayaklanma. 2) ismet inönü Edirne grubunun kurmayı idi. 3) Mahmut Şevket Paşa: Türk kumandanı ve devlet adamı. 1855-1913 tarihleri arasında yaşadı. Babıâli baskınından sonra Sadrazam oldu. 1913'de bir suikastte öldürüldü. 4) Şevket Turgut Paşa; Türk kumandanı. Balkan Savaşında Trakya'da kolordu kumandanlğı yaptı. Nafia ve Harbiye Nazırlıkları yaptı. Milli Mücadeleden yana olduğu için emekliye sevkedildi. 1924'te öldü. 5) 2. Abdülhamit tahttan indirilip yerine 5. Mehmet Reşat padişahlığa getirildi. 6) 31 Mart isyanının elebaşısı Derviş Vahdettin'in bir ingiliz ajanı olduğu hakkında kesin kanaat olmasına rağmen delil bulunamadı. 56 ĐSMET ĐNÖNÜ LOZAN'I ANLATIYOR(l) TARCAN GÖNENÇ: Lozan Konferansı'nda içerde olduğu kadar dışarda da takdir edilen büyük bir diplomasi gösterdiniz. Evvelce diplomasi mesleğinde bulunmadığınıza göre böylesine diplomasi örneği ortaya koyma gücünüz nereden geliyor? Konferansta Ne Giyeceğimi Bilmiyordum ĐSMET ĐNÖNÜ: Lozan Konferansı'na gidinceye kadar askeri mesleğimde de diplomasi vazifeleri yaptım. Kurmay subaylara mahsus hudut vakaları veya muharebe esnasında, bilhassa Yemen'de bulunduğum zaman muharipler arasında temaslar gibi vesilelerle diplomatik vazifeler yapmışımdır. Diplomatların yaşayışları, düşünüşleri, özel hayatları hakkında hiçbir fikrim yoktu. Meslekten o kadar uzak bir hayat geçirmiştim ki, mesela basit bir misal söyleyeyim, diplomatların her ye57 mekte ayrı bir giyinme usulleri olduğunu zannediyordum. Bunu ilk günü otelin salonunda yemek yiyeceğimiz vakit bir mesele olarak etrafıma sordum. "Ne giyeceğiz, ne yapacağız" diye. Ben o zamana kadar çizmeden başka bir ayakkabı tanımıyordum. Sabahleyin yataktan kalkar kalkmaz ilk işim olarak çizmeyi ayağıma geçirir, ondan sonra tabii bir şekilde terlikle dolaşıyormuş gibi hazırlanırdım. Lozan'a bu bilgi ile gittim. Ondan evvel Mudanya Mütarekesi'ni idare etmiştim. Cephe kumandanı olarak generallerle beraber, o da tam bir asker hayatı idi. Generallerle temas ettim. Birbirimizin usullerini, yaşayış tarzını biliyorduk. Aramızda çok fark yoktu. Onun için güçlük çekmedim. Mütarekeden sonra Lozan'a gittiğim zaman, böyle merasim içinde geçecek bir hayat hülyası ile oraya vardım. Đlk iki gün geçer geçmez büsbütün başka şartlar içinde yeniden çalışmaya mecbur olduğumu şimşek çakmış gibi gözümde, derhal fark ettim. Muharebe meydanından çıkmış, oraya gitmiştim. Vazifemin bu kadar ehemmiyeti olduğunu bilmiyordum. Her tarafı ile birdenbire gözümde o kadar geniş bir vazife aldığım kanaati geldi ki, hemen ilk işim, ciddi olarak konferans işine başlamadan evvel Lozan Konferans heyetimizi teşkil eden büyüklü küçüklü bütün murahhas mütehassisleri etrafımda toplamak oldu.. Onlara kısaca şu hitabeyi yaptım. "Arkadaşlar," dedim, "Biz buraya büyük bir vazife için geldik. Bu vazifeye hazırlanmak için şimdiye kadar geçirdiğimiz bir tecrübe yoktur. Fakat iki üç 58 günlük temaslarımdan öyle anladım ki, ben bir muharebeden çıkmış, öteki muharebeye girmişim. Onun için çalışma programımız olarak başlarken size bir şey söyleyeyim, öyle muharebe meydanında vazife yaparken gece demeden gündüz demeden tesanüt ve dikkat içinde çalışmamız lazımdır. Gece demeden gündüz demeden ne vakit ihtiyacımız olursa arkadaşlarımdan her birini ayrı ayrı bulmaya mecburum ve davet ederim. Burada kendisi ile çalışacağımız arkadaşlarla böyle bir çalışma azmi ve disiplini içinde bu konferansa başlamamız lazımdır." Hepsi iyi telakki ettiler. Bundan sonra o şekilde çalışmaya başladım. Bir Diplomat Çok Şey Bilmelidir Diplomatlarda herkesten farklı bir yan vardır. Farklı olduğunu zannederim. Askerlikten diplomasiye başlamamın neticesi olacaktır. Ben diplomasi mesleğinde bulunan devlet memurlarının da askerler kadar, kumandanlar kadar memleket müdafaası ve emniyeti meseleleri ile zihinleri daimi olarak meşgul olmak lazım geldiğine inanmışımdır. Bir diplomattan özel hayatında, resmi hayatında, bütün temaslarında, bütün vazifelerini yaparken kendi memleketinin emniyetine, selametine ait bir unsur geçiyor mu? Onun tarafından bir mesele var mı? Bunun üzerinde vesveseli ve dikkatli olmasını isterim. 59 Diplomatların vazifesi bugün yalnız kendi mesleki unsurlarını değil, meslekleri dışında mesela ekonomide, sosyal meselelerde çok okumuş olmasını, bilgin demeyeyim ama mütehassıslar kadar çok şey bilir olmasını istemektedir. Bunun yanında ve hepsinin başında memleketini savunması, selameti ve emniyeti bakımından dışarıya başlıca bekçi ve dikkatçi olarak gönderilmiş olduğunu bilmesi lazımdır. Dikkatle çalışması memleketi için, memleketine karşı ilk borcudur. Đlk vazifesidir. Tecrübe ettim. Bütün protokol meseleleri, etiket meseleleri benim için ikinci dereceye, konferansın ikinci gününden itibaren ikinci dereceye düştü. Gece gündüz demeden çalışmak, son derece dikkatli olmak, bize mesleğin yeni zaruretleri olarak yerleşti. Konferans içinde bu zihniyetle çalışma disiplini sağlamaya çalıştım. Konferans heyetimizin nezaketine rağmen vazife hususundaki vakit vakit hatıra gelmeyecek arızalarla karşılaştığımı bilirim. Hepsine karşı tam bir askeri dikkatle ve bir kumandanın mahiyetine karşı mükellef olduğu vazifeleri ciddiyetle yapması kadar ciddiyetle vazife yapmaya çalıştım. Lozan Konferansı'nın hayatıma verdiği ilk istikametlerden birisi, diplomasi mesleğinin ehemmiyetini anlamak oldu. TARCAN GÖNENÇ: Lozan Konferansı'nda elde ettiğiniz neticeler umduklarınıza uygun düşmüş müdür? 60 Uzlaşma Esastır ĐSMET ĐNÖNÜ: Lozan Konferansı'nda elde ettiğimiz neticeler umduğumuza uygun düşmüş müdür? Bu suale daima muhatap olmuşumdur. Bu suali kendi kendime de sordum. Memleketime ve kendi nefsime karşı istediklerimizle elde ettiklerimiz arasında bir nisbet olup olmadığını daima düşünmeye çalışmışımdır. Evvela konferansların mahiyetini söyleyeyim. Đnsanlar arasında müzakere ile, alışılmış manası ile pazarlıkla bir meseleyi halletmek davalarında daima bir uzlaşma esastır. Đnsan hiçbir zaman umduğunu tam bulamaz. Fakat neticeden memnun olması lazımdır. Alınabilecek ve alınamayacak şeyleri, iki tarafın hangi noktalardan hayati noktaya kadar ısrar edebilecekleri meseleleri teşhis etmek, müzakere esnasında mümkün olduğu kadar isabet etmek lazımdır. Kendi esas davalarını müdafaa ederek onun yanında müdafaa ettiği diğer tali davaların esas davalar kadar ehemmiyetli meseleler olduğu kanaatini muhatabına verebilmesi lazımdır. Müzakere esnasında karşılıklı bulunanların hangi meseleyi ciddi tuttuğu hangi meseleleri diğer esaslı meseleleri elde etmek için, halletmek için vasıta olarak kullandığı asla hissolunmamalıdır. Müzakerecinin başlıca dikkat edeceği keyfiyet budur. Çünkü, bunu hisseden taraf için müzakerenin idaresi oyuncak kadar basit bir hale girer ve bütün müzakereler esnasında murahhasların ve devletlerin birbirine karşı tutumlarında başlıca 61 aradıkları nokta hangi noktanın, hangi meselenin meydana çıkarılmasında karşı tarafın esaslı menfaati veya tali menfaati veya gösteriş manevrası olduğunu anlayabilmesidir. Bunun üzerinde çok tecrübe ister. Tecrübesi olmayanların çok dikkatli çalışması lazımdır. Gözünü çok iyi açmalıdır. Her şeyden evvel müzakerelerden hiçbiri ehemmiyetsiz görülmemelidir. Biraz evvel söylediğim gibi Lozan Konferansı'nda baş murahhasların başkanlığında toplanan birinci komisyonlar vardı. Bunun arkasından tali komisyonlar gelir. Bunu yeni murahhaslar idare ederler. Çok değerli mütehassıslar vardır. Her mesele tali komisyonlarda hazırlanır. Büyük komisyona gelir. Bizim baş murahhaslarımız çok kuvvetli idi; karşımızdakiler de çok seçme insanlar idi. Mesela; Lord Curzon, Đngiltere heyetinin baş murahhası idi. Onun yanında bulunan murahhas, Đngiltere'nin Đstanbul'u işgalinde Đngiltere'yi temsil eden komiser idi. Đtalya'nın, Fransa'nın, Japonya'nın, bilhassa diğer Balkan devletlerinin her birinin murahhasları, Yunanistan baş murahhassı Mösyö Venizelos (2) gibi başlıca seçme insanlardan ibaretti. Onun için birinci komisyona gelecek ve alt komisyonda bulunan meselelerde mütehassıslar ayrı ayrı temas ederlerdi. Mukabillerinden meseleleri öğrenmeye, tetkik etmeye çalışırlardı. Bunların hepsinin konferans başkanı olan murahhasın zihninde, elinde ve avucunda bulunması lazımdır. Bunların her birinin -toplantıya gitmediğim halde- devam eden 62 çalışmalarının raporunu alır, bilgisini toplar ve her akşam konferansın cereyanı üzerinde bir netice çıkarmaya çalışırdım. Böyle bir usul tuttum konferansta. Alınan neticeler her konferansta, her pazarlıkta olduğu gibi daima eksik görülebilecektir. Bahusus elde edilen neticelerin yanında elde edilemeyenler de vardır. Ve meselelerin karşısında bulunan serbest insanların hangisine daha ehemmiyet verdiklerini tahmin edemezsiniz. Zaten elde edilen meseleler, elde edilemez zannedilecek kadar fevkalade güç olsa da bir neticeye bağlanıp hallolunduktan sonra birden bütün ehemmiyetlerini kaybetmiş gibi bir seviyeye düşerler. Herkes konferanstan sonra elde edilemeyen meselelerin büyüklüğünü düşünerek bir türlü muhakemeye dalar ve ancak tecrübeli ve insaflı insanlar heyeti umumiyesiyle nereden çıktığımızı ve elde edilen meselelerin büyüklüğünü, elde edilemeyenlerle mukayese edecek durumda olurlar. Bu meselede Osmanlı Đmparatorluğu'yla, Lozan Konferansı'nda esaslı bir farkımız vardı. Đmparatorluk ricaliyle Harbi Umumi'den sonra Osmanlı ricalinde hâkim olan fikir; harp sonunda Türkiye'ye vaki olan taleplerin baştan aşağıya memleketin parçalanması, ekonomik ve istiklal meselelerinde Türkiye'nin müstakil bir devlet gibi hareketine müsaade etmeyecek bütün kayıtların konması gibi tehlikeler karşısında idi. Osmanlı ricali imparatorluğun parçalanmasını kabul etmek ve öyle bir hesaba dayanmak yerine, imparatorluğun olduğu gibi muhafaza edilerek toptan zayıf 63 bir halde bulunmasını tercih eder zihniyetteydiler. Milli Mücadele'nin kuvveti ve özellikle Atatürk'ün Milli Mücadele siyaseti büsbütün başka bir mana taşırdı. O da şu idi: Biz elimizde bulunan memleket parçalarını tam istiklal ile kurtarmayı hedef ve gaye bilmeliyiz. Bu fikir bize hâkim olmuştur. Arap memleketlerinin ayrılmasını tabii görüyorduk. Đşgalimiz altında bulunmayan memleketlerin kurtarılmasının çok müşkül olacağını, tahmin ediyorduk. Mesela; muharebe esnasında, Milli Mücadele esnasında fiilen istirdat etmeye muvaffak olmadığımız yerlerden, bütün Osmanlı tarihininde ilk defa olarak Lozan Konferansı'nda yer kazandık. Mesela; Trakya'yı muharebe esnasında istirdat (geri alma) etmemiştik. Lozan Konferansı neticesinde Trakya'yı Meric'e kadar tekrar memleketimize alabilmeye muvaffak olduk. Yalnız arazi almak meselesinde Trakya bile bizim için enteresan bir misaldir. Çünkü biz Trakya hudutları Meric'e kadar Đstanbul'un ve Trakya'yı Meric'e kadar işgal etmeyi Lozan Konferansı'na gelmeden evvel esas itibariyle müttefiklere kabul ettirmiştik. Mudanya Mütarekesi olmadan evvel o müzakereye kadar müttefiklerle aramızda büyük bir buhran geçti. Göze çarpmadan geçirdik, geçirdiğimiz zaman ehemmiyetini biz de teferruatıyla tamamen bilmiyorduk. Biz Đzmir'e vardıktan sonra mütarekeye başlayıncaya kadar, müttefiklerin ve Yunanlıların harpten evvelki hudutlarına çekilmelerini şart koşmuştuk. 64 Mütareke esnasında bu esas üzerinde çalıştık. Ve esas olarak müttefiklere bunu kabul ettirdik. Yani mütareke neticesi biz orasını işgal etmediğimiz halde Yunanlılar tamamıyla Trakya'nın şimdiki hudutlarının Meriç garbine çekilmişlerdi. Yalnız müttefikler Đstanbul'da ve Çanakkale'de bulunuyorlardı. Orada bulunuşlarını geçici olarak kabul ettirmiştik. Bu şart ile mütarekeyi kabul edip muzaffer ordularımızın boğazları geçerek Đstanbul'u ve Trakya'yı elde etmesi üzerinde durduğumuzu söyledik. Bunu kabul ettirdik. Mudanya Mütarekesi başlamadan evvel ve onun esnasında sıcağı sıcağına muharebe esnasında fiilen işgal etmediğimiz bir yeri müzakere ile elde etmek fırsatı elimize geçti. Konferansta bizim konuşma tarzımız içerde ve dışarda dikkati çekmişti. Bidayette biraz diplomasi usullerine uymayacak zannolunuyordu ve bizim eski diplomatlarımız ilk tarizlerini, taşlamalarını bu şekilde bana yaparlardı. Ama sonradan konuşma tarzımız her tarafta takdir edilmeye başlandı. Bu nereden geliyordu? Đmparatorluğun asırlar boyu söz oyunlarıyla iş yapmaya alışmış sanatkâr diplomatları, bu usulleri büyük bir marifet zannederlerdi. Biz meseleleri sade şekliyle mütalaa ederek fikirlerimizi açıkça ortaya koymayı usul ittihaz etmiştik (saymıştık). Mücadelemizde Milli Mücadele'nin başından, yani Büyük Millet Meclisi kurulduğundan itibaren, -hem eski meseleleri, eski konuşma usullerini bilmediğimizden, alışamadığımızdan, hem davalarımızı ancak açık 65 olarak söyleyip müdafaa etmeyi göze aldığımızdan- böyle bir konuşma usulü tutmuştuk. Açık söylüyorduk fikirlerimizi. Yadırganıyordu. Sonra tabii bir halde müzakere ediyorduk. Bu hususta Lozan Konferansı'nda bana öğretme vazifesi gören iki misal hatırlarım. Đmparatorluğun Avrupa'da bulunan büyükelçilerinden bir vezir bana mütareke esnasında konuşma halimizden ve konferansın tehlikeye girmesi ihtimalinden samimi bir surette endişe ederek fikirlerini söyledi. Vezir, bana, bir maaş meselesini, mütareke esnasında ecnebi memlekette çalışırken alacakları kaldığını, bunun için eski devlet memuru olarak benden yardım istemeye geldiğini söyleyerek temas etmişti. Konuşma esnasında konferansın idaresi şekline sözü getirdi. Bazı tali meseleler olarak takip ettiğim noktaları hicvederek bunlar üzerinde ısrarla durduğumu ve bundan dolayı konferansın akamete uğrayacağını, bunun vahim bir tehlike olduğunu bana uzun boylu anlatmaya çalıştı. Bunları, tali meseleleri müdafaa ederken gösterdiğim bu ciddiyeti, bu tarzda mübalağa ile müşahede etmiş olan vezirin anlayış tarzına atfederek sükunetle dinledim. Diğer bir vezir, yine Osmanlı imparatorluğu'nun son günlerindeki vezirlerinden merhum Rıfat Paşa idi. Đmparatorluğun son günlerinde Hariciye Nazırı olmuştu. O zaman da, gençliğimde de çok kıymetli bir insan olduğunu işitirdim. O 66 beni Đsviçre'de bir gün ziyarete gelmişti. Konferanstan bahsederken çalışmamız ve hareket tarzımız için müsait mülahazalar (düşünceler) söylüyordu. Kendisine, fırsat bularak, konferansta kendi tecrübelerinden istifade etmek isteyerek tavsiye edecekleri usuller ve esaslar bulunup bulunmadığını sordum. Bana nezaketle ve tevazuyla cevap verdi. Dedi ki "Bizim size müzakere idaresi ve konuşma tarzı için yapacak hiçbir tavsiyemiz yoktur. Bizler, sizin konuştuğunuz gibi müzakereleri ortaya atmaya ve eşit bir tarzda münakaşa etmeye, müzakere etmeye alışmamışızdır. Bu usulleri hiç bilmeyiz. Onun için bize hiçbir şey sormadan kendi bildiğiniz, anladığınız tarzda idareyi nihayete kadar yapmanızı ve muvaffak olmanızı dilerim. Size verilebilecek hiçbir nasihatim yoktur" demiştir. Sade onu gördüm, Rıfat Paşa bizim halimizi takdir ediyor, cesaret veriyordu. Diğer birçok vezirlerle de ya görüştüm ya bana nakil ettiler, hepsi, dudaklarının ucunda hiçbir şey bilmeyen insanların acemice çalışması ve çabalaması suretinde bizim halimizi manalandırıyorlardı. TARCAN GÖNENÇ: Lozan Anlaşması'ndan neden memnun olmayanlar vardı?(3) ĐSMET ĐNÖNÜ - Lozan Konferansı için merak edilen noktalardan birisi de muahede imza edildikten sonra onun aleyhinde gerek hemen akabinde, gerekse senelerce karşı koyanların bulunduğunun merak edilmesidir. Bunu 67 bana sorarlar niçin memnun olmayanlar vardır, diye. Bir defa Lozan Konferansı imza edildikten sonra onun tatbiki meselesi müttefikler arasında bir mesele oldu. Biz hemen bir iki ay içerisinde muahedeyi tasdik ettik, müttefikler ancak iki sene zarfında muahedeyi yürürlüğe koydular. Müzakere esnasında kabul ettikleri birçok maddenin Türkiye'nin kuruluş devrinde birçok hadiseler geçireceğinden ve daha tasdik olunmadan birtakım hükümetlerin düşeceğinden ümitleri vardı. Đki sene kadar sürdü, bu esnada Cumhuriyet ilan olundu. Cumhuriyet yeni ve esaslı temeller üzerinde kuruldu. Cumhuriyet bir iki senelik büyük tepkilere, mesela; Şeyh Sait isyanı gibi silahlı mukavemetlere maruz kaldı. Bununla beraber yerleşti. Bir iki sene müttefiklerin gösterdiği tereddüt memlekette yeniden endişe yaratınca muahedenin kıymeti ilk defa anlaşılmaya başladı. Muahedeler tasdik olunduktan sonra da sözler söylenmiştir. Alamadığımız imparatorluk dışında bulunan memleketlerin büyük veya küçük bir karakoluna kadar teferruatı merak edilmiştir. Bunlar alınabilirdi, bunlar yapılabilirdi, ya da borçlardı, alacaklardı, hesaplardı, bunlar daha şöyle yapılırdı, daha böyle yapılırdı diyerek birçok mütalaalar serd edilmiştir. Muahedeler de, milletlerarası mukaveleler de özel hayatın pazarlıkları gibi daima münakaşa konusu olan meselelerdir. Bunlar üzerinde Lozan'ın kıymeti daima bahis konusu olmuştur. Bugün bile seyrek de olsa, hep Lozan'dan gelen mahsurlar diyerek söz edecek 68 insanlar bulunur. Fakat şu anlaşılmıştır ki Lozan Muahedesi imzasından itibaren elli sene geçtiği halde 2. Cihan Harbi'nin mukavelelerinden hiçbirisi ayakta bulunmadığı halde Lozan Muahedesi dün imza edilmiş gibi devletimizin politikasında esas mahiyetinde gösterdiği yeni istikametleri muhafaza etmektedir. Lozan'dan sonra "Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması yeni bir anlayışla uluslararası siyaset hayatına yerleşmiştir." Hükmünü bir kaide ve doktrin olarak bizim siyasetimizde icra etmektedir. Lozan Konferansı devam ederken, takip olunurken yalnız meseleleri değil, usulü ve şahısları itibariyle münakaşa ve tenkit konusu olmuştur. Đmza olunduktan sonra yeni bir tenkit safhasına girmiştir. O zamandan beri geçen devirde de daima sırası gelmişken Lozan'a atfen şikâyetler yapılmıştır. Sabit olan gerçek şudur ki; Lozan Konferansı elli seneden beri her gün kıymetini yenileyerek bugün bile taze hüviyetini muhafaza etmektedir. NOTLAR 1) Bu program, prodüktör Tarcan Gönenç tarafından hazırlanmıştır ve 24 Temmuz 1971'de yayınlanmıştır. 2) Mösyö Venizelos: Venizelos. Yunanlı devlet adamı. Lozan'da Yunan baş delegesi. 3) Lozan hakkında çok şey söylendi. Özellikle 1950-1960 döneminde Demokrat Partililerce çok istismar edildi. Kendisi ile ilgili bir program hazırlığı 69 nedeniyle karşılaştığım Sayın Celal Bayar'a Lozan konusunu da sormuştum. Henüz programın ve soruların provası mahiyetindeki bu görüşmemizde Sayın Celal Bayar, bana, "Lozan'da daha fazla ısrar edemezdik, zaferimizin tehlikeye girmesi ihtimali vardı," dedikten sonra ilave etti. "Bunu oraya not et. Program kaydında da öyle söyleyeceğim. Sonra unuturum, bana hatırlatın" dedi. Ama Bayar'la bu program gerçekleşemedi. Bilindiği gibi Celal Bayar Lozan'da müşavir olarak bulunuyordu. 70 ĐNÖNÜ, ELLĐNCĐ YILINDA LOZAN'I ANLATIYOR (1) Lozan'ın Ellinci Yılı Dolayısıyla Yaptığı Konuşma "Lozan Anlaşması, Türkiye için uluslararası ilişkilerde kılavuz olacak ilkeleri taşımakta ve imzasından elli yıl sonra tazeliğini korumaktadır." Đsmet ĐNÖNÜ MECDĐ SADRETTĐN SAYMAN: (2) Bugün Lozan Anlaşmasının 50. yılını kutluyoruz. Sevinçle, iftiharla. Mesuduz. Yeni çağın en renkli bir güzidesi ve o günü konuşacak en yetkili bir kişisi olarak bugün neler söylemek istersiniz ve bugünü nasıl değerlendirirsiniz? ĐSMET ĐNÖNÜ: Lozan Muahedesi güç şartlar içinde sulha varmak için esas meseleleri halleden ve birçok meselelerin zaman içinde hallini ileriye bırakan bir vesikadır. 71 Lozan Muahedesi, adli müşavirleri kabul etti. Lozan Muahedesi, kabotaj (3) meselesinde iki sene müddeti kabul etti. Lozan Muahedesi Boğazların tahkim edilmemesini kabul etti. Bunların her birisi kontrol altına bağlanmak sureti ile çok daha ağır şekilden, bugünkü bizim ihtiyacımıza her şey terk olunan meseleler halinde muahedeye girdi. Ümit ediyorlardı ki müttefikler, ihtiyaç sebebi ile birçok kabul olunmayan meseleler tarafımızdan sessiz bir surette kabul olunup geçecektir. Bir buna güveniyorlardı. Bir de Atatürk'ün davranışında büyük reformlar, büyük inkılaplar sezildiği için bunların Türk halkı tarafından nasıl telakki olunacağı, zamanın ne göstereceği, kendilerince ümitlerle dolu bir devir bekleniyordu. Bu şartlar içinde Lozan Muahedesi yapıldı. Lozan Muahedesinin eksik bıraktığı noktalar hiç zahmet vermeksizin seneler geldikçe birer birer sönüp gitti. Mesela adli müşavirler diye bir müessese vardı. Đki sene müddetle müşavirleri kabul etmiştik. Bir tek meselede bir teklif yapıp, bir halimizi tenkit edip ona çare gösterdikleri, teşebbüs yaptıkları vaki olmamıştır. Çünkü biz cumhuriyetin teessüsü ile beraber kanun olarak, davranış olarak ne arzu edilebilir, ne yapılması istenirse bunların hepsini hiç kimseye sormadan kendiliğimizden yapmış bulunuyorduk. Kabotajlar böyledir. Bir konuşmamızda Curzon (4) bana söylemişti. "Memnun değiliz" dedi. "Hiçbir şeyimizi kabul etmiyorsunuz. Hepsini reddediyorsunuz. Hepsini cebimize atıyoruz. Yarın harap bir memleketi 72 imar etmek için önümüzde diz çökeceksiniz, bizden yardım istediğiniz zaman bugün reddettiklerinizi birer birer çıkarıp önünüze koyacağız." Yanında Amerikan sefiri de vardı. "Para bir bende vardır bir de bunda vardır," diyordu. Sözüne cevap verdim. "Biz bugün bir istiklal savaşından geldik. Milli davalarımız var. Bunların hepsini halletmek mecburiyetindeyiz. Bu davaları halledelim ondan sonra ihtiyaç sebebi ile gelirsek düşündüklerinizi beğendiğiniz gibi tatbik edersiniz," dedim. Ayrıldık. (5) Ve ayrılıncaya kadar da bir defa Osmanlı Bankası'ndan bir yardım istemiştim Başbakanken. Bir tediye sıkıntısı vardı. Đki üç aylık birkaç milyonluk bir yardım lazım olmuştu. Đstediler, Osmanlı Bankası cevap verdi. "Bu bir istikrazdır, (6) Bunun şartlarını oturup konuşalım" dedi, Geldiler bana söylediler. Cevap verdim. "Meseleyi anladım, zahmet etmesinler. Hiçbir ihtiyacımız yoktur. Biz kendi meselemizi halledeceğiz" dedik. Birkaç aylık bir yardımdan da vazgeçerek kendi işimizi hallettik. Đhtiyacımızdan dolayı bir istikraz (borçlanma) yapmadık. Şimendifer yapacağız, yol yapacağız. Birçok meselelerimiz var. Onları yapmak için para istemek vaziyetine düşmedik. Böyle olunca, muahedenin eksik kalmış olan maddelerinin hepsi arzuma göre zaman içinde değişti. En son değişip düzelen "Boğazların müdafaası bütün şartları ile Türklere havale edilmiş73 tir" sözü 1936'da Birleşmiş Milletler'in kararı ile bize avdet etti. Bunlarla bitti. Lozan Muahedesi böyle zaman içinde tekemmül etmiş bir beynelmilel vesikadır. Birinci Cihan Harbi'nden sonra birçok devletler sulh muahedesi yaptılar. Yaptığımız sulh muahedesi onlardan değildir. Bizim talihimiz, Birinci Cihan Harbi'nden sonraki Đstiklal Mücadelesi'nin başlaması ve onun kesin ve muvaffak neticesi üzerine yeniden eş şartlarla sulh yapmak olmuştur. Lozan Muahedesi'nin beynelmilel vesikalar içinde bir özelliği de şudur: Birinci Cihan Harbi'nden sonra yapılan sulh muahedelerinin hiçbirisi doğru dürüst yirmi sene yaşamamıştır. Hatta Đkinci Cihan Harbi'nden sonra yapılan muahedeler bile doğru dürüst yaşamamış ve hâlâ o muahedeler tamamlanamamıştır. Lozan Muahedesi, Birinci Cihan Harbi, Türkler için Đstiklal Harbi olarak iki misli müddet devam ettikten sonra ilk senede aldığı şekli zaman içinde tamamlayarak tam bir muahede, daimi bir vesika haline gelmiş ve o halini elli senedir değiştirmeden devam ettirebilmiştir. Bu bir vesika için nadir bir talihtir. Ve bu vesikayı idame ettiren, devam ettiren memleketler için müstesna bir başarıdır (7). 74 NOTLAR 1) Bu program, daha sonra TRT'den ayrılan prodüktör Gelincik Gültekin tarafından hazırlanmış ve 24 Temmuz 1973 tarihinde televizyonda yayınlanmıştır. 2) Đsmet Đnönü'ye soruyu soran Mecdi Sadrettin Sayman, Lozan'da ikdam gazetesi adına görüşmeleri takip etmiş bir gazetecidir. 3) Kabotaj: Bir devletin kendi limanları arasında ticaret, deniz seferi yapma hakkı. 1 Temmuz 1926'da kabotaj hakkı Türk karasularında Türklere geçti. 4) Curzon-Lord, Curzon-Lloyd George (Đngiliz) kabinesinde 1916'da üye oldu. 1919-1924 arasında ingiliz Dışişleri Bakanlığı yaptı. Dışişleri Bakanı olarak Lozan Barış görüşmelerinde baş rolü oynadı. 5) inönü burada, ayrıldık derken 1950'de iktidardan ayrıldığını söylüyor. 6) Đstikraz: Borçlanma. Bir devletin borçlanması. 7) Lozan hakkında pek çok anının yazıldığı muhakkak. Ancak Atatürk'ten anılar dizisi içinde yer alan bir program için konuştuğum Lozan görüşmelerinde de bulunmuş gazeteci Ahmet Şükrü Esmer'in (Prof. Dr. merhum) anlattığı bir anıyı hiçbir yerde yayımlamadığı için buraya almak istiyorum. Ahmet Şükrü Esmer Anlatıyor: Lozan Konferansı başlamadan önce Lord Cur-zon'la ismet Paşa anlaşmışlar. Konferansın süresince gazetecilerle görüşmeyelim, gazetecilere mülakat vermeyelim. Çünkü onlar karıştırırlar görüşme bozulur, diye. 75 Bir gün Đsmet Paşa beni odasına çağırdı. Otelin salonuna pek az inerdi. Hanımı da orada idi. Beni çağırdı gittim. "Seni Lord Curzon'a mülakat yapmaya yollayacağım," dedi. Ben şaşırdım. Çünkü biliyorum ki kabul etmiyorlar. "Nasıl olacak, kabul eder mi?" dedim. "Eder, eder," dedi. "Sen git ben siyasi bir mülakat yapmayacağım hayvan derileri üzerine konuşacağım dersin," dedi. Şaşırdım ama, gittim. Sekreteri kabul etti. "Ben Türk gazetecisiyim, Lord Curzon'la mülakat yapmak istiyorum," dedim. Sekreter "Lord Curzon mülakat vermiyor," dedi. O sırada tesadüfen Lord Curzon kapıya çıktı. "Ne istiyorsun?" dedi. "Sizinle mülakat yapmak istiyorum," dedim. "Mülakat yapmıyorum," dedi. Ben "Ama ben siyasi değil hayvan derileri üzerine soru soracaktım," deyince, kabaca beni kovdu. Geldim Đsmet Paşa'ya. Beni kahkaha ile karşıladı. "Kovdu değil mi?" dedi. "Ama maksat hasıl oldu," dedi. Bana bir gazete uzattı. Bir Amerikan gazetesi idi bu. Bu Amerikan gazetesinde Lord Curzon'un bir beyanatı vardı ve şöyle diyordu. "Lozan'da biz diplomatik müzakere yapmıyoruz. Bir halı alışverişi yapıyoruz. Şark pazarında halı alışverişi yapar gibi pazarlık ediyoruz. Pazarlık Türklerin o kadar geleneği olmuştur ki kaplan derisini nasıl değiştirmez ise Türkler de pazarlık huylarını değiştirmezler." ismet Paşa, Lord Curzon'un anlaşmayı bozduğunu ve bunu öğrendiğini kendine has bir üslupla Lord Curzon'a duyurmuş oldu. 76 2. DÜNYA SAVAŞI VE ĐSMET ĐNÖNÜ Türkiye Üzerinde 1945 Kâbusu (1) METĐN TOKER: Paşam, 1945 Martında Avrupa'da harp sona ermek üzereyken Türkiye savaş ateşinden uzak kalabilmiştir. O günlerde siz Cumhurbaşkanıydınız ve Milli Şef olarak memleketin kaderine kudretle hâkimdiniz. O günler, Türkiye için, 2. Dünya Savaşından sonra, nasıl bir dış politika düşünüyordunuz? ĐSMET ĐNÖNÜ: O günler martın kaçı? METĐN TOKER: 1945 Martı. ĐSMET ĐNÖNÜ: 1945 Martı, daha Japonya düşmeden evvel, o günler Rus orduları ilerliyordu. Harbin sonu kesin olarak belli olmuştu. Sovyet Rusya'nın müttefikleri arasında itibarı en yüksek derecedeydi. Ufukta iki mesele vardı. Sovyet Rusya ilerledikçe, bütün komşularının kendisine dost olmalarını prensip olarak ilan etmişti. Ona göre memleketler birbiri arkasına Rus nüfuzuna giriyorlardı. Ancak, buna şunu da eklemek lazım: Sovyet Rusya'nın geleceği daha yüksekti. Çünkü, Japonya düşmemişti. Amerika'nın kafa77 sında Japonya harbine Sovyet Rusya'nın iştiraki hayati bir menfaat sayılıyordu. Rusvelt (2) bu fikirdeydi. Bu kadar müsait şartlar arasında biz iki ihtimal görüyorduk. Birisi, Sovyet Rusya ilerledikçe, Avrupa memleketleri karıştıkça, yeni meseleler çıkacak ve müttefikler arasında münakaşa başlayacak. Bunlar benim gördüğüm ihtimaller. Bu münakaşalar arasında bizim vaziyetimiz tekrar çok nazikleşecek. Sovyet Rusya'nın bize böyle talepler ileri süreceğinden haberimiz yoktu (3) ve ihtimal vermiyorduk. Ancak yeni meseleler çıkacak, yeni gruplaşmalar olacak, bu gruplaşmalar içinde biz, tekrar aklımızı başımıza alarak gruplar arasında vaziyet almalıyız. Harbe girmeyelim, yeni harbe tutuşmayalım. Bu kanaat bana hâkimdi. Düşündüğüm tedbir Sovyet Rusya ile ve Anglo Sakson grubuyla, karşısında bulunan gruplarla ayrı ayrı ittifak yapmak. Bu ittifak, biri ile diğeri harbe tutuştukları zaman bir tarafla beraber olmak için değil. Bu ittifakla, onlar arasında yeni bir müsademe (çatışma) çıktığı zaman tarafsız kalmayı her ikisine şimdiden taahhüt ettirmek fikrinde idim. Zihnimde bunu tasarlamıştım. Bu politikayı takip etmeye başlamıştım. Bu politikaya Sovyet Rusya ile başladım. Müzakere başarı ile ilerledi. Neticeye varmak üzere idik. METĐN TOKER: Paşam, bu politikanın bugün tarafsız diye bilinen ülkelerin tatbik ettikleri politika ile farkı ne olacaktı. ĐSMET ĐNÖNÜ: Benim düşündüğüm tarafsız78 lık politikasının, bugünkü tarafsız grupların politikaları ile benzer hiçbir tarafı yok. Ben iki tarafla müttefik olmayı, bizim tarafsızlığımız üzerinde müttefik olmayı ve onları taahhüde sokmayı tasavvur ediyordum. METĐN TOKER: Paşam, bu tasavvurun gerçekleşmesini engelleyen ne oldu. ĐSMET ĐNÖNÜ: Bu tasavvuru engelleyen, Sovyet Rusya ile başladığımız ve çok ümitli bir tarzda cereyan eden müzakerenin Mareşal Stalin (4) ve Molotof (5) Hükümeti tarafından ileri sürülen taleplerle (3) kökünden tamamen ortadan kalkması olmuştur. Bu tasavvuru engelleyen sebep, Mareşal Stalin, Mösyö Molotof Hükümeti'nin Türkiye'ye karşı hiç beklenmeyen, hiç akılda olmayan birtakım talepler ileri sürmesi oldu. METĐN TOKER: Evet. Bu tasavvur ortadan kalktı. ĐSMET ĐNÖNÜ: Müzakere bitti. Tarafsızlığı bırak, sulh içinde yaşamak bile tehlikeye düştü. Canımızla başımızla memleketimizi müdafaa etmek çabasına düştük. Bundan sonra Sovyetler durdular ve Avrupa içinde ihtilaflar başgösterdi. Ve Potsdam'da (6) bizim meseleyi müzakere ettiler. METĐN TOKER: Stalin neden böyle bir girişimde bulundu? ĐSMET ĐNÖNÜ: Hazır bir muvaffakiyet zannetti. Nasyonalist olarak, emperyalist olarak en eski Rus Đmparatorlarından beri gelen bütün 79 emelleri tahakkuk ettirmiş, geriye bir Türkiye kalmıştı. Onu da tahakkuk ettirmek hevesine düştü. Fakat talep ileri sürüldüğü zaman hafife alınmadı. Müttefik muhitler harpten kamilen yorgun çıkmış olan ve Rus itibarının en yüksek derecede bulunduğu bir zamanda Moskova'da toplanan kordiplomatikler kendi aralarında görüşürlerken, "Eyvah, bir memleket daha demir perde arkasına gitti" diyecek kadar taleplere mukavemeti güç görmüşlerdi. Ve Rusya maksadına erecek zannetmişlerdi. Bunu da ben tahmin etmiyorum. Sonradan Mösyö Harriman'ın (7) ağzından işittim. Havadisi ilk duydukları zaman "Eyvah" demişler. Đki gün sonra bizim reddimizi kesin olarak öğrendikleri zaman "Dünyada böyle bir memleket, bir millet de var mıymış?" diye şaşkına dönmüşlerdir. METĐN TOKER: Stalin bütün emellerine nail oldu. Bir Türkiye'de başarısızlığa uğradı. Bunun izahı nedir? ĐSMET ĐNÖNÜ: Bunun izahı hadiselerle birbiri arkasına meydana çıkmıştır. Tabii ilk başında bizim kesin olarak memleketimizi müdafaa etmek kararında olduğumuzun hiç kimseye tereddüt vermeyecek surette meydana çıkmasıdır. Đlk sebep budur. Demek ki bu talepleri bize kabul ettirmek için mutlaka Türkiye'yi harp ederek yenmek lazımdı. Sovyet Rusya'nın hiç muharebe etmeksizin bütün memleketleri birbiri arkasına dize getirdiği bir devrede harp ile emel temin etmek, 80 ilk fark olacaktı. Bunu göze almak istemiyorlardı. Kendi aralarında ne sebepler olduğunu tahmin etmeye çalışmak beyhudedir. Ama bu sonradan, tarihlerde bu tarzda nitelenmiştir. Bunun yanında, mahvedilmek istenen memleketin (Türkiye'nin), müttefiklerle, yani, Đngiltere'yle Amerika'yla hâlâ akten müttefik olarak bulunmalarıdır. Bunu onlara kabul ettirmek bir mesele olacaktı. Nitekim Potsdam'da Sovyet Rusya suale maruz kaldığında Mareşal Stalin, gayet sade bir surette "Türkiye bizden ittifak istedi. Biz de onun bedelini söyledik. Mesele bundan ibarettir," diye sade bir alışverişe bağlayarak çıkmak istedi işin içinden. Hakikat şudur ki, harp etmeden bu olmayacaktı. Bunu göze alacak halde değildi. Türlü sebeplerle, müttefikler, bizim böyle bir haksızlığa uğramamıza razı olmadılar. Bu ikinci sebeptir. Asıl bir sebep de sonradan anlaşıldı ki, Mareşal Stalin'in ve Mösyö Molotof'un Türkiye'ye karşı tutumları, Rus milletinin, Rus siyasilerinin vicdanında da bir haksızlık olarak görülmüştür, zannediyorum. Çünkü ondan sonra 25 sene gerginlik devam etti. Bu 25 sene zarfında, Rus sefiri M. Hizof, ben hükümette olmadığım zamanda bile, beni ikna ederek NATO'da kalmamızı tabii görerek, bunu mani saymayarak, hadiseyi unutmamız için gayret sarfetmişlerdir. Sonradan münasebetlerimizi düzeltelim politikasına tekrar girdiğimiz zaman, benim ilk geçirdiğim tereddüt, uzun müddet gergin kaldıktan sonra, tekrar Rusya ile iyi münasebet tesis etmemizin bir 81 isteksizlikle ve tehditle karşılanacağı şüphesi idi. Halbuki işittiklerim doğru çıktı. Sovyet Rusya, Türkiye ile itimada müstenit iyi münasebetler kurmak için, arzulu idi. Fırsatı ganimet bildi. Azami derecede iyi kabul gösterdi ve münasebet devrine girdik. NOTLAR 1) Bu program, Ergün Gülen tarafından hazırlandı. 1970'te yayınlandı. 2) Rusvelt-Roosevelt-Franklin Delona: Amerikalı devlet adamı. 1932'de Amerikan Başkanı oldu. 12 Nisan 1945'te öldü. 3) Savaştan hemen sonra, 26 Haziran 1945'te, Sovyetler Birliği, Türkiye ile 17 Aralık 1925'te imzalanan dostluk anlaşmasını yenilemek şartı olarak Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı istedi. Ayrıca Boğazlarda hak talebinde bulundu. Đnönü'nün başkanlığındaki hükümet, Sovyetlerin bu isteklerini 4 Ağustos 1945'te kesinlikle reddetti. 4) Stalin (1879-1953). Sovyet devlet adamı. 5) Molotof: Sovyet siyaset adamı. Đkinci Dünya Savaşı sırasında Milli Savunma Komitesi Başkan Yardımcısı idi. Stalin ile Potsdam, Tahran ve Yalta görüşmelerine katıldı. 6) Potsdam Doğu Almanya'da bir şehir. Almanya'ya karşı savaşmış üç büyük devlet temsilcisi 17 Temmuz-2 Ağustos tarihlerinde Potsdam'da toplandılar. SSCB'ni Stalin ve Molotof, ABD'ni Truman ve Byrnes, ingiltere'yi Churchill ve Eden temsil edi82 yordu. Görüşmelerde Stalin'in Boğazlar üzerinde kontrol hakkı isteği reddedildi. 7) Harriman: Amerikalı maliyeci ve siyaset adamı. Harriman, Marshall Planının gezici büyükelçisi idi. Daha sonra Amerika Başkanı Kennedy tarafından yeniden gezici büyükelçilikle görevlendirildi. 83 ĐSMET ĐNÖNÜ'NÜN CUMHURĐYETĐN 45. YIL KONUŞMASI (1) Cumhuriyetin ilanı, Milli Mücadele'nin en güç ve en kıymetli eserlerinden biridir. Birkaç gün içinde Cumhuriyetin ilanının 45. senesini kutlayacağız. Cumhuriyetin ilanı büyük milli bayram olarak her sene kutlanır. Bu sene de Cumhuriyetin ilanını en ziyade sevineceğimiz bir milli gün olarak kutlamaya tamamı ile hakkımız vardır. Siyasi partiler olarak hakkımız vardır. Ve millet fertleri bugünü bir milli bayram olarak çocukları ile ailesi ile sevinçle geçirecektir. Cumhuriyetin ilanını Milli Mücadele'nin önemli ve kıymetli neticelerinden biri olarak takdim ettim. Askeri zaferin gerçekleştirilmesinde memleket ve millet olarak en çok güçlüğü içerde ve dışardaki her türlü ileri hareketin, her türlü kurtuluşun karşısında olan zihniyetlerin çıkardığı isyanlar, çekişmeler içinde geçirdik. Memleket düşmanlarının Milli Mücadele esnasında en büyük ümidi, memleket içindeki nifak yüzünden milletin içine düşeceği zayıflıktı. Muharebe esnasında bu ümitler boşa 84 çıktı. Tecrübeli Garbi Avrupa, Batı Avrupa siyasilerinin gözünde Türk milletinin mücadelesi bitmemişti ve bugün de bitmemiş olduğunu farzedenler, ona inananlar çoktur. Cumhuriyetin ilanı aslında eski idarenin, imparatorluk idaresinin ve eski zamanlar zihniyetinin Milli Mücadele ile meydana çıkan yeni anlayış ve zihniyetle çarpışması neticesinde ilan olunmuştur. Milletin yeni ihtiyaçlarını ve ileri fikirlerini kabul etme istidadında olmayan zihniyeti tarihten gelen bir tortu, bir eser olarak biraz insaf ile ve müsamaha ile şimdi 45 sene sonra mütalaa edebiliriz. Ama o zaman bu çarpışma yapılırken milletin kaderi ile ciddi bir ilgisi olan ve yakın bir tesir taşıyan mücadele vardı. Milli Mücadele esnasında dahili isyanlar devrinde ve Đstanbul Hükümeti'nin Batı Avrupa elinde oyuncak olduğu zamanlarda Anadolu'daki harekâtı iç isyanlarla bertaraf etmek fikri nasıl var idi ise Milli Mücadele'yi bir millet harekâtı değil, siyasi askeri bir iç ihtilaf şeklinde göstermek fikri de mevcut idi. Bu fikre göre mücadele ne şekilde biterse bitsin tahmin etmedikleri zaferler tahakkuk etse bile ondan sonra eski hale avdet etmek lazımdı (kaçınılmazdı). Mukadder idi ve başka çare yoktu. Halbuki zaferden sonra Anadolu'da memleketi idareye başlamış olan bir Millet Meclisi Hükümeti idareye devam ediyordu. Milli Mücadele esnasında kabul edilmiş olan Teşkilatı Esasiye idare şekli, istikbale ait hedefler değişmeyerek idareye devam ediyordu. Eski hale avdet etmek ümidini muhafaza 85 edenlerle bu ümidin karşısında olanların mücadelesi Cumhuriyet ilanında da kendisini göstermiştir. Dış âlemde göstermiştir. Đç âlemde göstermiştir. "Ankara muharebe esnasında mecburi olarak merkez olmuştu. BMM Ankara'da milletin kaderini güçlüklere karşı deruhte etmiş ve yürütebilmişti. Fakat Đstanbul ve Ankara Hükümetleri arasındaki ayrılık kalktıktan sonra eski şekil saltanatı ile hilafeti ile Meclisleri ile ve payitahtı (başkenti) ile avdet edecek ve eski âdetler, usuller ve kanunlar devam edecektir" zannedilmiştir. Hallerin, şartların bu neticeye varması için, bütün imkânlar mevcut idi. Devlet, aynı devlet farz olunuyordu. Devletin başı yoktu. Devletin şekli belli değildi. Büyük Millet Meclisi Hükümeti adıyla seferleri yaptık. Müzakereleri yaptık. Fakat uluslararası siyaset âleminde belli olan devlet şekillerinden hiçbirinde böyle geçici bir usul ile devlet idare etmek yoktu. Onun için ister istemez, bilinen usullerden devletin şekli bağlanacaktır faraziyesinde zihinler takılınca bir büyük kısım da, ilk mevcut idare muvakkattir, mevcut Ankara idare merkezi şekli geçicidir, eski hale avdet edecektir (düşüncesi vardı). BMM Reisi GAZĐ MUSTAFA KEMAL, başlanan eserin kafi askeri ve siyasi zaferden sonra ikmal edilmesini, tamamlanmasını çok evvelden beri tasarlamış, yakın arkadaşlarıyla konuşmuş. Cumhuriyetin ilanı tabii bir netice olarak bizim aramızda kararlaşmış gibiydi. Büyük Atatürk, devletimizde tasarladığı ve zaman ile meydana 86 çıkan yeni meseleleri gördüğü zaman, onların her birini gerçekleştirmek için görünüşte de bir haklı sebebe istinat ettirmek âdetindeydi. Bu devletin şekli ve merkezi üzerindeki kararları gerçekleştirmek için Lozan Muahedesi'nin imzasından ve tasdikinden sonra yeni sebepler meydana çıkmış ve bunları Büyük Atatürk yakından dikkatle izlemiştir. Devletin adı konmamıştır. Milli Mücadele esnasında, yani askeri seferler zamanında konamazdı. Đçerde büyük nifaklar vardı. Şimdi düşmandan kurtuluş hareketini devlet şekli ve Anadolu'da bulunan insanların yeni birtakım yüksek vazifeler ve hırslar göstermesi şekline bürümemek için, gayet kuvvetli, zeminde, temelde, tabanda bulunmak lazım geliyordu. Ondan sonra hükümet teşkili, BMM'ne ait bir keyfiyetti. 28 Ekimde parti divanında, fırka içinde, imkânsız bir şekilde tereddüt ve karışıklık devam ediyordu. Şimdi muharebe bitmiş, doğru. Ama memleket harap. Ondan sonra Lozan Muahedesi yapılmış, doğru. Ama tasdik olunmamış. Biz tasdik ettik. BMM tasdik etti. Đmza eden diğer devletler tasdik etmediler ve mer'iyete girmedi. Onlar dışarda tasdik edecekler. Bir seneye yakın vakit geçirmişlerdi. "Ne olacak bakalım Türkiye'de, bunu görelim" arzusunda idiler. Bu şartlar içinde hükümet teşkil edilemez ve yürüyemez bir manzara gösteriyor. Bu nasıl olunacak? Đlk ihtiyaç, hükümet teşkilini, milli hükümetlerin tabii olduğu, tecrübe edilmiş usule rapdetmek. Yani bir devlet 87 reisi mevkiinde olanlar, hükümet boşalmasını göz önüne alarak, kimin hükümet teşkil edeceğini tahmin ederse, ona vazife vererek onun çalışabileceği arkadaşları, teklif edecek, bunu toptan BMM'nin tasvibine, kabulüne arzedecek. Böyle olmuyor, herkes her vekili ayrı ayrı seçiyor. Hükümet teşkili mümkün olmaz hale geldi. Hükümet teşkil edememek gibi, bir aciz hali, Meclisi tabiatıyla telaşa düşürdü. Halk Fırkası'na mensup olan mebusların aralarındaki toplantıda, birçok konuşmalardan sonra, fırkanın umumi reisi olan Atatürk'ün gelip vaziyeti izah etmesi ve çare bulması karara bağlandı. Rahmetli Kemalettin Sami Paşa'nın bu mahalde bir takriri kabul olunmuştu. Vatandaşlarımız ulaştığımız merhalelerin ne kadar değerli ve ileri olduğunu günlük meselelerimiz içinde fark etmiyorlar, fakat büyük inkılap günlerinde ve bayram günlerinde tarihe doğru bir baktığımız zaman, ulaştığımız mesafelerin çok büyük olduğunu insaf ile takdir etmek lazımdır. Bir Cihan Harbi daha geçirmişizdir. Đç idare T.C. idaresinde milli iradede tek dereceli seçim, demokratik rejim, insan hakları ve vatandaş hakları ve köylere kadar her yerde memleketin ileri bir millette düşünülebilen bir halk yetişmiştir. NOTLAR 1) 1968 yılında yapılan bir program. 88 ĐSMET ĐNÖNÜ BÜYÜK TAARRUZU ANLATIYOR (1) Büyük Taarruz Bir Sanat Eseridir Soruları dikkatle dinledim. 30 Ağustos planının nerede, nasıl hazırlandığı vakit vakit merak noktası oluyor. 26 Ağustosta başlayan Milli Mücadele, harp tarihinin, en kesin netice muharebesinin hazırlığı, icrası, büyük bir sanat eseridir. Tetkik edenler bu ölçü ile bunu araştırmalı, bugün için yazmalı ve gelecek zaman için bir öğrenme, anlatma konusu olarak çalışmalıdır. Neden sanat eseridir. Bunu söyleyeyim size. Birbirine müsavi (eşit) iki ordu. Takriben (yaklaşık olarak) müsavi iki ordu, karşı karşıyadır. Sayıca takriben müsavi diyorum. Tabiatıyla Yunan ordusunun bütün dünya ile geniş ve rahat münasebetleri var, her ihtiyacını, her silahı, her hazırlığı, vasıtayı kolaylıkla bulabiliyor. Biz ihtiyaç vasıtaları bakımından çok dardayız. Münasebetimiz (dünya ile) yok, ondan sonra da bütün memleket askeri işgal altında. Dünya ile temasta 89 bulunan hükümetimiz, bizim ordunun hazırlığının yapılması ve bunun icrası (tatbiki) için emek sarfetmek şöyle dursun bütün bu emeklerin, gayretlerin faydasız, hatta zararlı olduğunu samimi olarak zannediyor. Böyle bir idare altında büyük bir harp hazırlığı üstündeyiz. Bu harbin sanat olarak başlıca askeri kıymeti şu oldu: Bir, işgal ordusu bir kıtaya çıkıyor, bu kıta içinde senelerdir muharebe ediyor. Yunan ordusunu bu vesile ile size bir iki cümleyle anlatmak isterim. Yunan ordusu kıymetli bir ordudur. Ve kuvvetli bir ordudur. Her yerde ciddi olarak muharebe etmiştir. Ve her muharebeyi kazanması, kaybetmesi gibi, her kıymetli ordunun başından geçen olaylar içinden geçmiştir. Bu ordu iki seneden beri Đzmir'e çıktı, işgal sahalarını genişletti ve orda yerleşti. Anadolu içinde de yerleşti. Đstilaya teşebbüs etti. Muvaffak olamadı, geri döndü. Fakat ordu olarak, işgal ordusu olarak ehemmiyetini ve kıymetini muhafaza ediyor. Bu ordu ile meydan muharebesi verilecek. Kesin netice alınacak. Bu ordu ile siper muharebesi yapacağız. Siper muharebesi Birinci Cihan Harbi'nin çıkardığı bir muharebe usulüdür. Bunda kesin netice, yani bir ordunun ötekisini mahvetmesi neticesi hiçbir yerde alınmamıştır. Büyük askeri muharrirler (yazarlar), büyük kumandanlar siper muharebesi devrinde galip gelen ordunun öteki orduyu bir daha muharebe edemeyecek hale getirmesi için, nasıl hareket etmesi, nasıl vurması 90 lâzım geldiğini seferlerin nihayetine kadar aramakla meşgul olmuşlardır. Ve bulunmamıştır. Bu bulunmamış tılsımı biz Anadolu'da, burayı istila eden orduya karşı her suretle eksik ikmal ve yenileme imkânlarına rağmen sağlayacağız. Biz bu imkânı temin etmişizdir. Bir büyük meydan muharebesi vermişizdir, vasıtaları ile beraber sayarsak faik (üstün) bir orduya karşıdır. Kıymet itibarı ile sayarsak, kıymetli bir orduya karşıdır. Bu meydan muharebesi neticesinde bu ordu mahvedilmiştir. Böyle bir misal yoktur. Bütün Cihan Harbi'nde, iki cihan harbinde böyle bir misal yoktur. Bu eser bu kadar ciddi, bu kadar nadir (bulunmaz) bir askeri sanat eseridir. Bu savaşın hazırlığı bir sene sürdü. Bir seneye güç sığdı. Düşününüz ki Kars'ta çakılı olan eski asırların silahları öküz sırtında taşındı, buraya (Afyon'a) getirildi. Ve ne yapılıyor, ne getiriliyor düşman bilmiyor veya işitirse ehemmiyet vermiyor. Taarruza Hazırlık Bu bahsettiğimiz temmuz günleri, temmuz ayının son günleri. Artık, taarruzun icra günleri hazırlanıyor. Bir gün şafakla beraber bu silahlar patlayacak. Düşman ordusunu imha (yok etme) hareketi yürütülecek. Atatürk'ün bahsolunan toplantısı, Akşehir'de, 91 Garp Cephesi karargâhındaki toplantısı, böyle bir maksat için toplanmıştır. Atatürk son hazırlıkları görüyor. Bu günlerde silah patlama, taarruza başlama günü kararlaştırılacaktır, bunu kararlaştıracağız. Kumandanlarla görüşüyor. Akşehir'de karargâhlarla, herkesle görüşüyordu. Fevzi Paşa da yanında bulunuyordu. 1922 Temmuzunda toplanan kumandanlar toplantısında son hazırlıklar görüşülmüştür diyorum. Plan hazırlanmıştır demiyorum. Plan bir seneden beri, Sakarya Muharebesi'nin sonundan beri karar verilmiş olan planlar, onun hazırlığının son günleri icra günleridir. Đki tesir altındadır memleket: Birincisi, istiyoruz ki, ne günü taarruza başlayacağımız bilinmesin. Onun için Atatürk'ün bu seyahatleri gösterişli oluyor ve yayılmış, konuşulmuş bir şekil veriyoruz (2). Böyle gelip giderek bununla tabii bir hadise haline gelmesi arzu ediliyor. Bu gelip gidişler bu maksatla yapıldığı gibi moral üzerinde fena tesiri de vardır. Bu da ayrıca düşmanın kulağına gidiyordu. "Canım taarruz taarruz derler, yapmazlar, yapmayacaklardır, yapamayacaklardır." Dostu düşmanı isteyenler böyle bir propagandayı da yürütüyorlar. Bu nasıl olacak? Temmuz toplantısında süvari kumandanı (3) bilhassa bulunuyordu. Đlk iş silah patlamadan evvel süvari ordusunun düşman karargâhının içine ve gerisine girmesi hareketidir. Bunu hazırlamak lazımdı. Süvari kıtaatı, 92 muhtelif yerlerindeki ordugâhlarını karanlık bastıktan sonra terk ediyorlar, gece yürüyorlar, gidip birtakım ordugâhlarda gündüzlüyorlar. Ben bir defa Akşehir'de dolaşırken, bir süvari kıtasının, ikindi vakti ufak bir kıtanın yürüyüş halinde olduğunu gördüm. Çılgına dönmüştüm. Bu hareketi kim yaptı, nasıl yaptı, diye mani olmak için almadığım tedbir kalmamıştır. Hiçbir hareket yaptırtmıyordum bilhassa süvariye. 26 Ağustosu böyle bulduk. Demek ki plan yapmak için hazırlanmıyoruz, hazırlanmış planın icra safhasına gelmişizdir. O icra safhasının son günlerini hissettirmemek için böyle gösterişli ve neticesi olmayan seyahatler kanalı ile umumi anlayışı avutma ve uyutma halini takip ediyoruz. 26 Ağustos Sabah Oluyor Nihayet 26 Ağustos sabahı şafak söktü. Sabahleyin şafakla beraber muharebe meydanında idik. Tabii ilk topçu ateşleri başladı. Akşama kadar gayet kesif bir muharebe cereyan etti. Kıtaatımız her taraftan siperlerinden çıktılar, düşmana taarruz ediyorlar. Düşman, ne kadar çok kuvvetle hücum edersek edelim, son ana kadar yerinden oynamıyordu. Gayet inatçı muharebe ediyordu. Yunan ordusunun karakterlerinden birisi budur, taarruz ettiği zaman çok sert ve titiz hareket eder ve mukavemet ettiği zaman dermanını 93 sonuna kadar kullanmaya çalışır. Đyi bir ordunun meziyetlerini taşır. Đyi bir ordunun kendi arasında, birbirine karşı da farkları vardır. Ben uzun müddet Garp Cephesi Kumandanı olarak Yunan kumandanları ile tanışmış, görüşmüşümdür. Bundan evvelki başkumandanı bilirim. General Papulas'tı (4). O, Sakarya Harbi'ne kadar idare etti. Bundan sonra başkası tayin oldu.. O adamın bir ordu idaresi vardı. O kadar ünsiyet (alışkanlık, ahbaplık) hasıl olmuştu ki aramızda, muharebe ederken ne derece hâkim olacak, sert davranacak tayin edebiliyordum. Ve ricat temayülleri ne vakit gelecek, ne vakit karar verecek, tayin edebildiğimi zannediyordum. Yunan Topçusunun Susmasının Sebebini Anlayamadık 27 Ağustos günü hep muharebe meydanında bulunuyoruz. Gazi Mustafa Kemal Paşa orda, Fevzi Paşa (Çakmak) orda, ondan beş on adım uzakta bir yerde muharebeyi takip ediyorum ve başkumandanla yakından temasta bulunuyorum. Akşama kadar muharebe, netice hakkında bir fikir vermeksizin, sert ve sıkı bir surette devam etti. Bir nokta dikkatimizi celbetti (çekti). Düşman topçusunun ateşi zayıftı ve hatta bazı zamanlar kesiliyordu. Alışkın kumandanlar gözünde muharebe sevki idaresinde düşman topçusunun sesini 94 kesmesi veya zayıflaması düşman topçusunun mevzi değiştirdiği, bulunduğu yerden çıkıp başka bir yere gittiği intibaını (izlenimini) uyandırır. Bu da taarruz eden biz olduğumuza göre düşmanın ricat etmek (geri çekilme) kararı sayılabilir. Böyle bir ihtimal zihnimizde belirince taarruzu daha şiddetlendiriyoruz ve bir ricat kararı verecekse onun muntazam (düzenli) cereyan etmemesi, o esnada bozgun haline gelmesi için her gayreti sarfetmeye, sarfettirmeye çalışıyoruz. Fakat bu intizarımız (beklentimiz) tahakkuk etmeden düşman topçusu vakit vakit susuyor, ateş'etmiyor, piyadesini bırakmıştır, ateş altında eziyoruz ama, çekilmiyordu. Düşman çekilmiyor. Ne olabilir? Bir aralık Fevzi Paşa şöyle yanımda duruyor, onun yanına gittim. Ne anlıyorsun? dedim. Nedir bu hal, ne ifade ediyor bu anlayamadım bir şey dedim? Fevzi Paşa muharebe meydanı, muharebe manzaralarını bilen bir mütahassıstır. Hülasa (özetle) biz anlayamadık bunu; diğer kumandanlar, hepimiz. Bu iş gece basıncaya kadar, karanlık basıncaya kadar böyle devam etti. Biz muharebe meydanını görmez hale gelip de yakın bir örtü altına çekildiğimiz zaman, muharebe esnasında, henüz bir netice almamıştık. Bir saat mi, iki saat mi geçti geçmedi, ordu kumandanından cepheden haberler gelmeye başladı. Düşman çekiliyordu. Tahminler, düşmanın çekildiği merkezinde idi. Hareketlerden, mukavemetten hissettikleri bu. Ona göre aldıkları tertipleri söylüyorlardı, cephe kumandanına. Sabaha kadar harekâtı böyle takip 95 ettik. Ertesi günü ricat belli oldu. Mevzileri gece karanlıkta esas itibarı ile bırakmışlar, yeni mevzilere intikal etmişler, daha etmek üzereler. Perakendeler kalmış. Böyle bir vaziyette şafak söktü. Bu sözü unutmayın manzarayı bu tarzda gördüm. Neden böyle olduğunu General Trikopis'le (5) ben konuştum. Ona bugünkü muharebe meydanının bu safhalarını sordum; sebeplerini anlattı bana. Sizi biraz merakta bırakayım, sonra anlatırım. Ertesi günü içeriye girdik biz. Cephe kumandanı olarak ilk hamle muvaffak olmuş haldedir. Düşman ne haldedir, ne kadar hırpalanmıştır, bunu bilmiyoruz. Bundan sonra ne karar vermiştir, bunu bilmiyoruz. Ziyafet Sofrasını Dağıttım Ne ise, ertesi gün şehre (Afyonkarahisar) girdiğimiz zaman halk çok sevinmişti. Kumandanlara el çabukluğu ile büyük bir ziyafet tertiplemişlerdi. Büyük bir salonda bütün kumandanları yemeğe çağırmışlardı. Ben de girdim. Bazı kumandanları gördüm. Birçoklarını bekliyorlardı. Sordum, ne oluyor dedim? Davet yaptık dediler. Bir yemek yiyeceğiz beraber. Muharebe içindeyiz, daha meçhuliyet (bilinmezlik) içindeyiz. Benim görüşüme göre tamamen meçhuliyet içindeyiz. Her şey olmuş bitmiş gibi kendinden geçmiş bir hava. Birdenbire sinirlerimin altüst olma96 sını ne isterim ne de söylerim ortada. Dedim ki orada daveti tertipleyenlere ve kumandanlara: "Düşman nerde? Ne karar verdi? Anlayamadım ben. Siz burda toplanmışsınız yemek zevki yapacaksınız, nasıl şey bu?" dedim. "Gidin kıtalarınızın başına, düşmanı görelim." "Doğru" dediler. Hepsi yemek yemeden çıktılar, bir soğuk su dökülmüş gibi davet sofrası dağıldı ama, darılmadılar bana. Beraber ordan çıktık. (Bu sözleri Đnönü bir yandan gülerek anlatır.) Savaşın Akışı Muharebe devam ediyor. Muharebenin esası böyle bir televizyon konuşmasında anlatılacak hududu ile şu: Düşman üç grup, üç ordu diyebilirsiniz. Eskişehir'de bir ordu var. Afyonkarahisar, Dumlupınar orda bir ordu var. Bir de ortada bir ordu var, ikisinin arasında. Bütün mesele bu ordular birbirine faydalı bir yardımda bulunmaksızın bu üç gruptan birini büyük kuvvetle ezmek, ondan sonra öteki, ortadaki ordu nereye giderse ezilmiş bir orduyu kurtarmaya çalışacak ve bir şey yapamadan o da bunun altında ezilecek, o günün özü bu. Bunu da konuştuk Trikopis'le. Şimdi anlatayım. Uşak'ta General Trikopis'le konuşurken, "Niçin topçu ateşini kestiniz?" dedim. "Topçular geride, kumandanların hepsi ilerde, tepeler üzerinde kablo ile kendi tarassutları (gözet97 lemeleri) ile kumanda ediyorlar. Hepsini ateş altına, aldınız" dedi. "Görüyorsunuz bataryalar kumandansız kaldı. Topçuların topları donmuş, ateş edemiyorlar. Böyle saatler geçti" dediler. "Ben topçu zabitiyim (subayıyım), kumandada dikkat edilecek başlıca felaket budur, böyle düşünürdüm. Ama siz de topçu subayıymışsınız" dedi bana. Bu ortadaki grup Afyon'un şimalinde (kuzeyinde) ikinci ordunun yaptığı taarruzla hepsi o tarafa gitmiş. Erkenden kalkıp iki gün yürümüş, oradan gelen taarruzu defetmek için de bir gün yürümüş, ondan sonra tehlikenin nerede olduğu anlaşılmış. Parça parça gelirken hepsi parça parça ezilmiş, zayiat vermiş. Ricata (geri çekilmeye) mecbur olmuştur. Ne kadar zayiat (kayıp) vermiş ne olmuş bilmiyoruz tabii. Bu darbe devam ediyor. Bu darbe devam etti, nihayet bir yerde tekrar sıkıştırdılar. Nasıl sıkışıyorlar? Taarruz ettiler Afyon'un şimalindeki ikinci ordu bölgesinden taarruz ettiler. Bilhassa Orgeneral Salih Omurtak'ın (6) fırkası (tümeni) taarruz etmişti. Onu karşısında düşman ordusunun grubunun, ortada bulunan grubun, ortada bulunan ordusunun mevzileri, hepsini zaptedince (kuşatınca) taarruz ordan oluyor diye bütün ordu bu taarruz eden kuvvetin üzerine hücum etmiş, akşama kadar uğraşmışlar iki gün. Bunu atmışlar, mağlup etmişler. Seviniyorlar büyük zafer kazandılar diye. Bir fırka taarruz etti, büyük kuvvetlere taarruz ettiğini biliyor almış hepsini ileri çektikten sonra adım 98 adım çekerek ikindiye kadar çekiliyor. Yanlış bir istikamete iki gün gitmiş, düzeltip gelmek için iki gün sürüyor bu üç dört gün içinde iki misli kuvvet karşısında kalan Afyonkarahisar ve etrafındaki ordu tamamı ile ezilmiş bir hale geliyor. Öteki şimdi uğraşıyor. Biz burdan taarruza devam ettik. Salih Omurtak'ın fırkası ortadan taarruz etti. Anlaşıldı düşman yeni istikametlerde toplanmaya çalışıyor. O buradan girdi süvari kolordusunun arkasında düşmanın tekrar önüne geçti. Şimdi ayın takriben 30'u günleri oluyor. Beşinci günü bunlar bir yerde tekrar küme oldular, orada bozuldular tekrar adalar tepe bölgesine ricat ettiler. Çalköy'de bir öküz arabası üzerinde, ben, Erkânı Harbiye Umumiye Reisi Fevzi Paşa bir de Başkumandan Mustafa Kemal Paşa ile öküz arabası üzerinde toplandık, oturduk. Ne yapacaktık. Ben Garp Cephesi Kumandanı olarak düşmanın bu vaziyette nasıl kurtulacağını, ne tertip alması lazım geldiğini zihnimde şöyle tasavvur ediyordum (tasarlıyordum): "Düşman Eskişehir'e çekilecek. Eskişehir'deki ordunun hiç burnu kanamamıştır. Sağ salim duruyor. Süratle Eskişehir'e çekilince, ki kolay çekilir, iki üç gün içinde çekilir ve sarsılmamış bir ordunun gerisine giderek iki üç gün istirahat eder. Bozulmuş bir ordu eğer iyi bir ordu ise iki üç gün istirahatten sonra tekrar muharebe edecek hale gelir." Düşmanın benim tahmin ettiğim gibi Eskişehir üzerine çekilmediği anlaşılmıştı. Bakiyeler Đzmir'e doğru kıtaatı zorlayıp gitmeye çalışıyorlar99 dı. Nasıl bir hareket hattı takip edeceğiz? Eskişehir duruyor düşman o tarafa gidiyor. Nasıl takip edeceğiz? Ben Afyon etrafında muharebeyi kazanmış olan bütün kıtaatı bölünmeden, yani birinci ve ikinci orduların bölünmeden Đzmir üzerine yürümeleri fikrinde idim. Eskişehir'dekini bırakalım, Eskişehir'i zayıf kuvvetle karşı karşıya bırakalım, bütün kuvvetle Đzmir üzerine gidelim. Bir defa Đzmir üzerine niçin gidelim. Çünkü Eskişehir üzerine çekilmenin Eskişehir'de bulunmanın bir tek askeri hedefi olabilir, Đzmir'e Yunanistan'dan yeni kuvvetler gelir, bu giden kuvvetlerle orda birleşir, yakın bir cephede denizden de yardım ederek Đzmir şehrini müdafaa etmeye çalışır. Böyle bir manzara hasıl olur. Çok uğraşmaya mecbur oluruz. Onun için bütün kuvvetle Đzmir üzerine gidelim. Bir defa bunun birini halledelim, esas davayı halledelim. Şimdi biz o davayı hallederken, Yunanistan'dan çıkacak kuvvetleri de püskürtür Đzmir'e gidersek, o zamana kalmadan galip ihtimal Eskişehir'deki ordu başlarının derdine düşüp emin bir yerden Yunanistan'a gitmeye çalışacaklar. Böyle yapmazlarsa, hatta taarruz ederlerse memleket içinde buna karşı tertip almak mümkündür, kolaydır, derinliğine bulunuyorum, bunu ben her yerde karşılarım. Ben bu fikirde bulundum. Genelkurmay Başkanımız Fevzi Paşa "Mağlup olup çekilen düşman çok hırpalanmıştır, mukavemeti (direnci) kalmamıştır. Onu bütün kuvvetle takip etmeye artık lüzum yok, şimal (kuzey) kısmını kurtarmak için kuvvetin 100 ikiye ayrılması, bir kısmının Eskişehir'e Bursa tarafındaki kuvvetler aleyhine teveccüh etmesi (yönlendirilmesi). Diğer kısmının izmir'e takip etmesi doğru olacağı" fikrinde bulundular. Atatürk, ikimizi de dinledikten sonra benim fikrimi kabul etti. "Đsmet Paşa'nın dediğini, Garp Cephesi Kumandanının teklifini kabul edelim ona göre hareket edelim" dedi. Ve konferans bitti. Düşündüğüm gibi tertibi devam ettirdim. Öyle yaptım. Bütün kuvvetle Đzmir üzerine gittim. Hakikaten dediğim gibi, Đzmir'e gittiğimiz zaman, Yunanistan'dan bazı yeni kıtaat iskeleye çıkmış ve çıkan Yunan askeri tekrar koşarak gemilerine binmişler. Öyle bir panik havası, memleketin her tarafına yayılmış me'yusiyet (ümitsizlik) havası vardı ki, yakmaktan, canlarını dışarı atmaktan başka bir şey düşünemiyorlardı. Eskişehir'de kalanlar, süratle Bursa'ya, orda da duramadılar bir an evvel ada.lar iskelelerinden Yunanistan'a gitmeye çalıştılar. Ama bu nihayet düşman üzerine yapılan bir tahmin, onu değerlendirme meselesidir. Bu meseleyi General Trikopis'le konuştum (7) "Niçin Eskişehir üzerine çekilmediniz?" dedim. "Ben böyle tahmin ediyordum sizi." "Emir aldım" dedi. "Nerden aldın?" dedim. "Đzmir üzerine çekilmeye emir aldım" dedi. "Ama muharebe meydanında idin, Đzmir üzerine çekilmenin âdeta imkânsız bir hale geldiğini görüyordun. Nasıl yaptın?" dedim. 101 Münakaşayı uzatmadı, "Emir aldım" dedi. "Kesin emir aldım Đzmir üzerine ricat edin diye, onun için öyle hareket ettim. Kesin emir vardı" dedi. Đki tarafını böyle öğrenmiş olduk. Đzmir'e yangınlar içinde gittik. Bu yangınlar esnasında Banaz'da bir esir kafilesi getirdiler bana. Bir defa Banaz'dan evvel Uşak'ı söyleyeyim. Banaz hikâyesinden evvel Uşak hikâyesini. Uşak'ta General Trikopis ve orada bulunan ordu kumandanı General Diyenis ile bir iki fırka kumandanını daha bizim tümen kumandanımız Kâzım Orbay arkasına takmış bana getirmişti (8). Uşak'ta karargâha aldım. Onları yanımda misafir ettim. Gayet yorgun bir halde idiler. General Trikopis su içemiyordu. Dudakları şişmiş. Geçirdiği bütün ıstıraplar yüzünden okunuyordu âdeta. Yarı sürüklenir gibi dolaşıyordu. Ne ise biraz dinlendirdik onları. Sonra kendilerini aldım başkumandana götürdüm. Takdim ettim. Başkumandan da iyi "muamele etti onlara. Orada beraber Trikopis'le görüşürken demin anlattığım meseleleri sordum. "Niçin Eskişehir üzerine çekilmediniz? Niçin topçunuz ateş kesti?" Sonra başka bir şey sordum: "Niçin Akşehir'e doğru bir taarruz yapmadın aramızdan." Anlattı, niçin bir hareket yapmadığını. Şöyle dedi: "Süvari arkamıza düşmüştü. Karmakarışık oldu, çok telaş yarattı. Kıpırdayamıyorduk." Sonra bu ortadaki kumandan, bir fırkanın taarruzuna karşı bütün kuvvetiyle oraya gitmişti. 102 "Niye gelmedi sana yardıma?" dedim. Muharebe esnasında cephenin kumandasını Trikopis'e vermişler. Onun için başkumandan muharebeye müdahale edemiyor, uzakta kalmış Trikopis kumanda ediyor. "Niye bunu almadın yanına?" dedim. "Kesin muharebe sizin cephenizde oluyor?" "Anlatamadım" dedi. "Neyi anlatamadın?" "Sor buna" dedi. O burda idi. Kendisi duruyor (2. Ordu Kumandanı Diyenis). Sonra ona döndüm. "Başkumandan sizi yanına çağırmış niçin gitmediniz?" dedim. "Kaybettim bütün mevzilerimi" dedi. "Ben gidecek halde değildim. Hepsini kaybettim, hepsini istirdat edip (geri verip). Ondan sonra vazifemi yapmaya çalıştım" dedi. "Đlerisi benim halledeceğim mesele değil" dedi. Sesimi çıkarmadım öğrenmek için. "Harp hatırası olarak birbirimizle konuşuyoruz," dedim. Böyle ayrıldık. Trikopis'le Eskişehir üzerine çekilme, Đzmir üzerine çekilme, yalnız kalma, yardım görmeme, bütün bu meseleleri görüşmüş olduk. Banaz'da bir vakaya rasgeldim. Bir ufak Yunan kıtasını esir olarak getirmişlerdi. Başlarında genç bir efendi duruyordu, fırka kumandanı imiş dediler. Onu takdim ettiler bana. Karanlık loş bir hava idi. Đyi de görmüyorduk birbirimizi. Sonra bir aralık tercümanına sordu. Zannediyorum, 103 "Bu kumandan kim?" dedi. Cephe kumandanı olduğumu naklettiler ona. Hemen vaziyet aldı. "Ne emredersiniz?" diye sordu. Yangınları gösterdim. Görünüyordu. "Niçin yapıyorsunuz bunu" dedim. "Var mı muharebede köylünün damını yakmak? Niçin yapıyorsunuz bunu?" dedim. "Sizi mahkemeye, divanı harbe bile vermeyi düşünüyorum. Niçin yaptırıyorsunuz böyle." Vaziyet alarak, "Söz geçmiyor" dedi. "Asker tamamı ile anarşi halindedir. Ordu artık bizi dinlemez haldedir. Söz geçiremiyoruz. Onun için kusurumuz yok bizim." Bu mahalde özür diledi. Sonra bıraktım. Yer yer, halk hiddet göstermek istiyordu. Her gittiğimiz yerde kesin emir veriyorduk, ricat eden ordulara, perakende kalmış şurada burada efradına kötü muamele etmesinler diye. Onlarla meşgul olarak bir an evvel izmir'e gelmek istiyoruz. Nihayet Đzmir'de Belkahve'ye çıktık. Đtilaf donanması Đzmir'de. Daha Đzmir'de yangın başlamamış. Orada biraz durduktan sonra şehre girdik. Şehre girdikten birkaç saat sonra, akşama doğru yangın başladı. Đzmir'de de Atatürk'le Đzmir konsolosu görüştü. Đngiltere'nin izmir konsolosu, Türkçe de biliyordu. Bazı şeylerden şikâyet ettiğini zannediyorum. Atatürk gereken cevabı verdi. Tekrar toplandık. Đngilizler Đzmir tahliye olunmuş olunmamış, hiç aldırmazlar. Böyle dururuz. Bi104 zimle meşgul olmalarını Đtilaf devletlerine hatırlatmak lazım. Böyle bir politikaya karar verdik. Bu politikanın tatbik şekli şu: Çanakkale'de ve Đstanbul'da itilaf devletleri orduları var. Bunların üzerine yürümek lazım. Đzmir'i işgal ettikten, memleketi Yunan ordusundan temizledikten sonra Çanakkale'ye ve Đstanbul'a doğru hareket hazırlığına başladık. Başladık ve derhal karşılığını gördük. "Muharebe mi etmek istiyorsunuz?" dediler. Onu Đzmir'de karşılayıp sordular. "Siz Đngiltere ile harp halinde misiniz?" diye. Donanma kumandanından bir zabit geldi Atatürk'e mektup verdi. Kumandan, Atatürk'e soruyordu. "Türk ordusunun Büyük Millet Meclisi başkumandanı olarak Đngiltere ile harp halinde misiniz?" Cevap verdi Atatürk: "Biz Đngiltere ile harp halinde değiliz." Đngiltere ile aramızda sulh olmamıştır. Sulh yoktur. Harp halinde değiliz. Ondan sonra ayrıldık. Bilmediğimiz şey bu esnada Londra'da Đngiltere kendisinin harbe girmesi için dominyonları ile (sömürgeleri) ciddi bir münakaşa içinde istişare (görüşme) halinde bulunduğudur. Biz ondan sonra Đtilaf devletlerini bizimle meşgul olmaya icbar (mecbur) etmek için Çanakkale'ye ve Đstanbul'a hareket etmek kararı verdik. Kesin olarak emir verdik. Taarruza uğrarsanız Đstanbul'daki ve Çanakkale'deki Đngiliz kıtaatı tarafından, karakollarından taarruza uğrarsanız hiçbir yerde ateş etmek yok. Ateşle cevap vermek yok. 105 Çok üstün kuvvetle gideceksiniz, sizi karşılayacak olanlar her taraftan taşmış gelmiş kuvvetler karşısında muharebe etmek değil konuşmak mecburiyetini duyacaklar. Mesele bu. Bunu tatbik edeceksiniz diye emir verdik. Đlk temaslar olduğu zaman mütareke teklifi geldi. Onu kabul ettik. Mütareke için vazife bana verildi (9). Cephe kumandanlığım fiilen burada bitti. Mütareke esnasında da cephe kumandanı idim. Mütareke bittikten sonra Hariciye Vekili oldum (Dışişleri Bakanı). Sivil politika hayatına giriş, o giriştir. 30 Ağustos 1922, 1914'te başlayan Birinci Cihan Harbi'nin sonudur. Biz bu harple Birinci Cihan Harbi'ni ve onun sulhunu, Lozan Sulhunu yaptık. Bu harp sonunda yapılan muahedelerden (anlaşma) hiçbirisi yaşamıyor. Bunların hepsi 1939'da başlayan Đkinci Cihan Harbi'nde yeni bir safhaya girdi. Hepsi tersine döndü. Ve hepsi tekrar tersinin tersine döndü. Biz 30 Ağustos 1922 ile Đkinci Cihan Harbi'nden de selametle çıktık. Demek ki Birinci Cihan Harbi'nin ve Đkinci Cihan Harbi'nin imtihanlarından kurtulmuş olan bir kesin askeri zaferin bayramını yapıyorsunuz. Sözüm bundan ibarettir. 106 NOTLAR 1) Bu program, Ünlen Demiralp tarafından 1971'de hazırlanmış ve aynı yıl yayınlanmıştır. Bugün TRT'de ancak ses bandı bulunabilmiştir. Sorulan soru bantta yer almamaktadır. 2) Büyük Taarruz'un başlayacağı günlerde Atatürk'ün Ankara'da bir çay partisi vereceği haberi gazetelerde yer aldı. 3) Süvari Kumandanı Fahrettin Altay Paşa. 4) Papulas için inönü Savaşları'nın dipnotuna bakınız. 5) General Trikopis için Đnönü Savaşları'nın dipnotuna bakınız 6) Salih Omurtak: Türk kumandanı (istanbul 1889-Ankara 1959). Harp Akademisini bitirdi (1910). Erkânı Harbiye Reisliğinde çalıştı. 1911-1913'de Yemen'de bulundu. Brestlitovski barış görüşmelerine delege olarak katıldı (1917). Çeşitli görevlerde bulunduktan sonra 1920'de Ankara'ya görevli olarak geldi, fakat bir daha geri dönmedi. 1921'de 61. Tümen Kumandanlığına getirildi. Büyük Taarruza miralay olarak katıldı. 1927'de general oldu. 1944'te Genelkurmay Đkinci Başkanı, 1946'da Genelkurmay Başkanı oldu. 1950'de emekliye ayrıldı. (7) General Trikopis, savaş sırasında başkomutanlığa tayin edildiğini bilmiyor. Aynı olayı Trikopis'le ismet Paşa'nın konuşmasında hazır bulunan Fahrettin Altay şöyle anlatıyor: "inönü, niçin Eskişehir'e çekilmedin? dedi. - Emir aldım. Dumlupınar'a çekilmeye kumandanımdan emir aldım. Çekilmek istedim ama emir aldım, inönü: - Sen değiştirebilirdin emri. Başkumandan sen oldun. 107 - Hayır ben başkumandan olmadım. Başkumandan Hacı Anesti'dir. Böyle bir emir almadım. - Bak emirler var, bu emirleri almadın mı? işte yazıyor. Đnönü emirleri gösterdi. 'Demek sen başkumandanlık emrini esir olduktan sonra alıyorsun.' Trikopis: 'Başkumandan olduğumdan haberim yok.' Emir tesadüfen imha edilen bir motorlu konvoyda bulunuyormuş ve Türk kuvvetlerinin eline böylece Trikopis'in başkomutanlık emri geçmiş." (Fahrettin Altay konuşmalarından. NAZMĐ KAL) 8) Kâzım Orbay: Türk generali (Đzmir 1886-Ankara 1964). Đzmir Hamidiye Đlkokulu ve Đzmir idadisi'nden sonra istanbul Beşiktaş Askeri Rüştiyesi'ni bitirdi. Harp Akademisi'ni bitirerek Erkânı Harbiye yüzbaşısı oldu (1907). Almanya'da topçu okulu ve ağır makineli kurslarına katıldı. Hareket Ordusu Öncü Bölük Kumandanlığına ve Yıldız Mürettep Tümen Kurmaylığına getirildi. Balkan Savaşı'na ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Çeşitli görevlerden sonra 1920'de Erzurum Şark Cephesi Kurmay Başkanı, Ankara Milli Müdafaa Ordu Dairesi Başkanı (1921) oldu. 3. Kafkas Tümeni Kumandanlığı yaptı. Kurtuluş Savaşı'nın hemen her cephesinde görev aldı. 1935'te orgeneral oldu. 1944'te Genelkurmay Başkanı (Fevzi Çakmak'tan sonra) oldu. 1946'da istifa etti. 1960'da Temsilciler Meclisi Başkanı, 1961'de senatör oldu. 9) Mudanya Mütarekesi. 108 ĐSMET ĐNÖNÜ ELLĐNCĐ YILDA CUMHURĐYETĐ ANLATIYOR (1) Cumhuriyet Fikri Olgun Bir Hale Gelmişti NAZMĐ KAL: Sayın Đnönü, 28 Ekim 1923 gecesi yapılan toplantı izlenimlerinizi anlatır mısınız? ĐSMET ĐNÖNÜ: 28 akşamı Atatürk'ün yanında ufak bir toplantı halinde bulunduk. Atatürk ertesi gün cumhuriyetin ilan olunacağını söyledi. Atatürk ertesi günü cumhuriyetin ilan olunacağını bildirdikten sonra herkes ayrıldı. Cumhuriyet 28 Ekim akşamına kadar ve Lozan Muahedesi'nin başarı ile imzasından sonra umumi olarak herkesin zihninde oluşmuş bir halde idi. Cumhuriyetin aleyhinde bulunanlar zayıf bir ümitle yalnız Büyük Millet Meclisi Hükümeti devam ediyor, şeklini kurtarmaya çalışıyorlardı. Bir tek ümit uzatılmasında, sürüklenmesindeydi. Atatürk bunu önlemek için kesin karar vermişti. NAZMĐ KAL: Bütün davetliler gittikten sonra Atatürk ile başbaşa kaldınız. O gece neler konuştunuz. Atatürk'ün ertesi gün için kuşkuları var mıydı? 109 ĐSMET ĐNÖNÜ: Onları kısaca selamladıktan sonra biz bize kaldık. Hiçbir konuşma olmadan diz dize oturduk. Ertesi günü çıkarılacak kanunu yazdık. O söyledi ben yazdım. Atatürk bunu ertesi günü nasıl çıkaracaktı? Kesin kararlı idi. Mutlaka çıkaracaktı. Neticeden kuşkuları yoktu. Dediğim gibi cumhuriyet esasen umumi vicdanda olgun bir hale gelmişti. Yalnız usul oyunları ile Büyük Millet Meclisi Hükümeti vaziyetinin sürüklenmesine ümit bağlayanlar vardı. Bu oyunla olabilirdi. Bu oyunu önlemek lazımdı. Kuşkusu bundan ibaretti Atatürk'ün. Oturduk süratle kanunu çıkardık. Ve ertesi günü olacak safhayı bir iki kelime ile aramızda geçirdikten sonra kanunu müzakereyi bekledik. Cumhuriyetin ilanı esasen umumi vicdanda olgun bir hale geldikten sonra bir emrivakinin kanunla kararlaştırılması şeklinde bir muamele idi. Bu kolaylığa gelmiştir ve ancak bir oyunla tehir olunabilirdi. Buna mani olmak lazımdı. Atatürk buna hazırdı. NAZMĐ KAL: Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk başbakanı olarak gerçekleştirmeyi düşündüğünüz önemli kararlarınızı söyler misiniz? Geleceksiniz Diz Çökeceksiniz ĐSMET ĐNÖNÜ: Ben başvekil olduğum zaman 110 Lozan Muahedesi'nin iç yüzü ve bütün tesirleri üzerimde taze idi (2). Đstiklal Harbi esasında Đngilizlerle olmuştu. O tertibin başında Đngilizler bulunuyordu. Lozan Muahedesi'nin sulh ile neticelenmesi de yine başlıca amil Đngilizlerin gayreti ile olmuştur. Diğer devletler kapitülasyonlar gibi, Düyunu Umumiye gibi, hülasa istedikleri gibi Türkiye'ye müdahale etmek ve Türkiye'yi sömürmek bahsinde Đngiliz inadına güvenerek onun perdesi arkasında daha çok ısrarlı ve inatçı idiler. Sulh esasında Đngiliz gayreti ile olmuştur. Başvekil oldum. Hatırımdan çıkarmam ben Lord Cur-zon'un sözünü (3). Lord Curzon ve Amerika murahhası ile beraber üçümüz konuşurken Lord Curzon, "Muahededen memnun ayrılmıyoruz" dedi. "Harap bir memleket alıyorsunuz. Bu memleketi imar etmeyecek misiniz? Bunu neyle, nasıl yapacaksınız? Geleceksiniz diz çökeceksiniz, para isteyeceksiniz, reddettiklerinizin hepsini cebimden çıkarıp size göstereceğim" dedi. Bunu hiçbir zaman unutmam. Cevap verdim. Bizim burada istediklerimiz, takip ettiğimiz, müstakil bir devlet olarak, medeni bir devlet olarak, onun bütün şartlarını sağlamaktır. Bunu temin edelim sulh olsun ondan sonra sizin dediğiniz şartlar hasıl olur gelirsem size, istediğinizi yaparsınız, diye cevap verdim. Ve Đkinci Cihan Harbi çıkıp Türkiye'ye tamamı ile muhtaç bir vaziyet hasıl oluncaya kadar yardım bahsi yalnız akıl vermeye mühhasır (yönelik) kalmış, para hususunda hiçbir açılma, ko111 laylık gösterilmemiştir. Bu zihnimdedir. Dışarıdan yapılan hiçbir para yardımı yoktur. Denk Bütçe Đkincisi, Lozan Muahedesi birtakım takıntılarla beraber çıktı. Bunların hepsi hafif görünür, fakat, güvendikleri bunlar yapılmayacaktır. Türkiye, içinden birçok keşmekeşlere girecektir, bu karışıklıklar içinde hiçbir şey yapabileceği düşünülmeden tayin edilmiş olan adalet müşavirleri, yok kabotaj hakkının ancak iki sene sürmesi, hülasa kapitülasyonlara ait diğer meseleler fiilen kendi kendine sürüklenip giderek eski rejim iade olunabilir. Bu ümit sonuna kadar onlarda yaşadı. Ama bu benim zihnimde daima bir görüntü olarak, tehlike olarak belirir, yaşar, taze bir halde durur ve ben onunla idareye geçerim. Asıl zihnimde kesin olarak verdiğim karar mutlaka esaslı ihtiyaçlara dair bir şey yapmak lazım. Bütçemiz nasıl olacak? Bütün mesele maliyeye bağlanıyor. Ben zihnimde ilk günden itibaren kararlıydım. Bütçem zayıf olacak. Ne kadar zayıf olursa olsun ondan biraz daha zayıf hale getirip bir miktarını yatırım olarak ayırmak ve zaman ile memleketin ilerlemesini bu yatırım ile sağlamak, ağır tecrübelerin ilhamı olarak düşman içinde, düşman karşısında en ağır baskılar altında edinilmiş bir kanaatti bende. Onun için mutlaka esaslı ihtiyaçlara para 112 ayırmak lazımdı; bu esaslı ihtiyaçların başında memleketin şimendifer ihtiyacı gelir. Buna devam etmek lazımdır. Mesela demiryolu bizim zihnimizde olgun bir ihtiyaç halindeydi. Paraya ihtiyacı vardı. Mutlaka bunu yabancı yapardı. Halbuki biz mutlaka bunu millileştirmek kararı ile çıkmış ve mutlaka yeni yollar yapmak kararı içindeydik. Keza endüstrileşmede, mutlaka bir adım atmak lazımdı. Bu meseleleri yapabilecek bir yatırım usulünü bulacağım ve onları tatbik etmeye başlayacağım. Osmanlı Bankası'ndan Borç Đstedim Bu kanaat bana hâkim olarak başbakanlığa başladım. Ve bu kanaatte isabet ettiğimi hadiselerle birer birer kendim tecrübe ettim, anladım. Mesela; bir misal olarak söyleyim, başbakanlığım esnasında bir sene Osmanlı Bankası'ndan o sene içinde iade edilmek üzere borç para almak istemiştik. Osmanlı Bankası baş üstünde diye cevap verdi. Yalnız bu dediğiniz bir istikrazdır (4). Đstikrazı görüşelim dedi. Bu cevabı bana getirdikleri zaman meseleyi başından sonuna kadar, geleceğini, bunun sonunun nereye varacağını anladım. Hazır para ihtiyacı içinde bulunacağız, bu hiçbir zaman bitmeyecektir ve her bitişte nihayet birkaç sene içinde Lozan'dan, Milli Mücadeleden eser kalmayan bir idare husule ge113 lecektir. Bu endişe bana hâkim olmuştur. Osmanlı Bankası'ndan bu cevabı aldıktan sonra teşekkür ettim. Đhtiyacım zail oldu (giderildi) istemiyorum dedim. Lozan Muahedesi'nin zamana bırakılan takıntıları vardı, onlardan kurtulmak lazımdı. Bunların hepsine ümit bağlanmıştır. Muahedeyi yapanlar, içerde mutlaka huzursuzluk olacak, mutlaka ihtiyaç artacak, yardıma ihtiyacı olacak. Bu yardımı ödetiriz. Böyle bir plan karşısında kalacağımı bildiğim için hep muayyen istikametlerde nasıl tedbirli bulunacağımı biliyordum. Ve asıl çarenin de mutlaka kalkınma olacağını, esaslı ihtiyaçları devletin kendi eliyle yapmasından başka çare olmadığını, olmayacağını bilerek bir idare tarzı takip ettim. Đkinci Cihan Harbi'ne kadar Lozan'ın bütün takıntıları bitmişti. Hatta memleket her türlü askeri kayıttan, tehditten uzak olarak Boğazlar üzerinde bütün müdafaa hakkını almıştı. Đkinci Cihan Harbi'ne böyle girmek mümkün oldu. Demek ki başbakan olduğum zaman, memleketin, cumhuriyetin dışardan, dışarıya karşı maruz olacağı tehlikeleri daima bilen, göz önünde tutan bir insan olarak çalıştım ve neticeleri bu suretle almak mümkün oldu. Ondan sonra büyük hata "ismet Paşa Lozan kafası ile idare ediyor, halbuki dünya değişti, bilmem ne oldu" diyerek gelişigüzel mali politika ile her türlü gedik açılmıştır. Asıl hata burda olmuştur. O kadar böyle olmuştur ki, hatta 114 Đkinci Cihan Harbi'nden çıkışımızın bile yine büyük bir çaba mahsulü olduğu gözden kaçabilmiştir. Biz tabiatı ile Osmanlı Đmparatorluğu'ndan bir gram altın almadık. Biz 1950'de iktidarı bıraktığımız zaman Merkez Bankası'nın elinde Türkiye'nin hiçbir zaman görmediği miktarda bir altın hazinesi vardı. Öyle bıraktık; her şey değişti (Şimdi serbest zamandır istediğimizi yapacağız devri girdikten sonra bugün bir gram kendi malımız olarak altın yoktur) (5). Lozan Muahedesi'nin neticeleri, sıkıntıları, o zaman içinde yenilecek büyük güçlükler olduğu gibi, ondan sonra için Türkiye'nin geçmişte nasıl sıkıntılarla adım adım çöküntüye gittiğini canlı olarak yaşamak hiç unutmayacağım bir ders olarak bugün de üzerimde tesirini yapar. NAZMĐ KAL: Sizin de ön saflarda görev aldığınız ve kurduğunuz Türkiye Cumhuriyeti elli yaşına bastı. Ellinci yılda neler hissediyorsunuz? ĐSMET ĐNÖNÜ: Cumhuriyetin ilanı büyük bir rejim değişikliğidir. Tabii eski rejimin taraftarları mutlak vardır. Çaba sarfetmişlerdir, uzun emek sarfetmişlerdir. Cumhuriyetin imparatorluk idaresinden esaslı farkı yalnız hükümet teşkili değil, memleketin idaresi şekli değil, memleket idaresinin, merkezinin de Ankara'ya gelmesidir. Onun için esaslı ümit Ankara'nın idare merkezi olmaktan kurtulması, Đstanbul hükümetleri için ümit olarak beslenebilirdi. Ellinci yıldönümü, esaslı bir noktada, başka cumhuriyet ilanları ile ayrılır. Diğer memleketler115 de cumhuriyet ilanları ilk heyecan fırtınası geçtikten sonra, kısa bir zaman sonra restorasyonlarla cumhuriyetten evvelki rejimin iadesi teşebbüsleri ile karşı karşıya kalmıştır. Bizim cumhuriyet elli seneyi buldu, hiçbir ciddi restorasyon teşebbüsü, tasavvuru veya hazırlığı karşısında bulunmadı. Bu bakımdan cumhuriyet sağlam bir temele oturmuş sayılır. Cumhuriyetin ellinci yılını bugünkü sükûnetle idrak etmek rejimin sağlamlığı bakımından teminat verici, huzur verici bir işaret sayılabilir. Bu bakımdan rahatlık vardır, atisi için (gelecek için) emniyet vardır. Yalnız ellinci seneyi o şartlar içinde idrak ediyoruz ki (erişiyoruz ki) artık her fikir gerek yazı ile gerek sözle çok partili siyasi hayatta söylenebilecek devreye geldik. Burada muhtelif cereyanlar zaman zaman söylenir mi? Söylenme daha ileri teşebbüslere varır mı? Bu yüzden memleketin huzuru ve idaresi temelinden sarsılır mı? Bu endişeleri idare edenler kafalarında bir ihtimal olarak bulundurmaları lazımdır. NOTLAR 1) Bu konuşma, Đsmet inönü'nün son televizyon konuşmasıdır, ilk kez 29 Ekim 1973'te yayınlanan bu program, daha sonra gerek tarafımdan, gerek arkadaşlarım tarafından hazırlanan Đsmet inönü'yü anma programlarında bazı bölümleriyle ekrana gelmiştir. 116 2) Lozan Konferansı (24 Temmuz 1923) ile Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) arasında sadece üç ay var. 3) Lord Curzon, Đngiltere temsilcisi. 4) Đstikraz: Devlet borçlanması. 5) Bu cümledeki bugün ifadesi 1960'ı anlatmaktadır. Yanlış anlaşılmaya meydan verecek bu kelime için Đnönü konuşmadan sonra beni ikaz etmiş ve yayından çıkarılmıştır. Çekim öncesi, yapımcılardan bilgi alırdı. Yeni bir teknoloji olan çekim tekniği hakkında her şeyi sorardı. Onun için öğrenmenin yaşı yoktu. Đsmet Đnönü zamanı ve zamanın kullanılmasını, uygarlığın bir göstergesi olarak kabul ederdi. Đsmet Paşa'nın randevusuna bir dakika bile geç kaldığını gören olmamıştır Đsmet Đnönü Lozan Konferansını Mecdi Sadrettin Sayman'a anlatıyor. Đsmet Đnönü damadı Metin Toker'e 2. Dünya Savaşını anlatıyor. . -.-, :'.-.. Bir çekim sırasında TRT fotoğrafçısı Şemsettin Salmanlı ışık değerini ölçüyor. Đsmet inönü, devlet ciddiyetinin bir simgesi olarak basının kendisine yönelttiği soruların yazılı olmasını isterdi ve iyice inceledikten sonra cevaplandırırdı. Đsmet Đnönü Pembe Köşkün bahçesinde torunu Gülsün Toker'e (Bilgehan) 19 Mayısı anlatıyor. ĐSMET ĐNÖNÜ VE NAZMĐ KAL Đsmet inönü'nün bana imzaladığı bu resmi meslek hayatımın en büyük onuru olarak saklıyorum.
© Copyright 2021 Paperzz