487. Bu ek de yalnız şekil ifade eden bir ektir. Tasarlama kiplerinden biri olan şart şeklini meydana getirir. Hareketin şart şeklinde tasarlandığını, şart olarak düşünüldüğünü anlatmak için fiil kök ve gövdelerine şart eki eklenir.
Şart şekli en tipik bir tasarlama kipidir. Bu kipte fiil şarta bağlandığı için hiçbir hüküm ifade etmez; hiçbir dilek, istek, temenni, zorlama anlatmaz. Yalnız isteksiz, dileksiz mücerret bir tasarlama ifade eder. Şart şeklinin hiçbir hüküm taşımayan bu karakteri ile bütün fiil kipleri içinde çok farklı bir durumu vardır. İleride cümle bahsinde de göreceğimiz gibi, bütün fiil çekimleri müstakil cümle yapabildikleri hâlde şart şekli şart fonksiyonu ile hükümlü müstakil bir cümle değil, ancak hüküm taşımayan bağlı bir cümle kurabilmektedir.
488. Bugün şart eki -sa, -se şeklindedir ve çekim görülen geçmiş zamanda olduğu gibi ikinci tipteki şahıs ekleri ile yapılır. Bu çekim şöyledir:
al-sa-m
al-sa-n
al-sa
al-sa-q
al-sa-nız
al-sa-lar
gitme-se-m
gitme-se-n
gitme-se
gitme-se-k
gitme-se-niz
gitme-se-ler
Türkçede şart eki aslında -sar, -ser şeklinde idi. Eski Türkçede uzun zaman bu -sar, -ser kullanılmış, sonra devrenin sonlarında r’si düşerek ek -sa, -se şekline geçmiştir. Ek Batı Türkçesine bu -sa, -se şekli ile geçmiş ve Batı Türkçesinde hep bu şekilde kullanıla gelmiştir.
Türkçede şart çekiminde büyük bir değişiklik olmuştur. Eski Türkçede şart şekli de görülen geçmiş zaman dışındaki diğer fiil kipleri gibi şahıs zamirleri ile yapılırdı: qoy-sar-men, qoy-sa-sen gibi. Batı Türkçesine gelince bu çekim değişmiş ve şart şekli çekim bakımından görülen geçmiş zaman sırasına geçerek ikinci tipteki şahıs eklerini almağa başlamıştır. Eski Anadolu Türkçesinde şart çekimini şöyle görüyoruz: ol-sa-m, ol-sa-ñ, ol-sa, ol-sa-vuz, ol-sa-ñuz, ol-sa-lar. Demek ki Batı Türkçesinin bu ilk devrinde yalnız çokluk birinci şahısta birinci tipteki şahıs eki kullanılmıştır. Eski Anadolu Türkçesinden sonra bu -vuz, -vüz de yerini -q, -k’ye bırakmış, böylece çekim tamamıyla görülen geçmiş zaman çekimine benzemiştir. Osmanlıcada bugünkünden farklı olarak tabiî önceleri ikinci şahıs eklerindeki sağır kef’le, çokluk ikinci şahıs ekinin yuvarlak vokali vardı: bil-se-ñ, gelse-ñüz misallerinde olduğu gibi. Sonradan sağır kef’ler atılıp vokal uyumuna bağlanarak bugünkü şekiller ortaya çıkmıştır.
489. Şart şekli de Türkçede başlangıçtan beri daima çekimli fiil hüviyetinde bulunan ve isim gibi kullanılmamış olan, kullanılamayan bir fiil şeklidir.
490. Şart şekli bazen istek için de kullanılır. Bu kullanışta şart değil, temenni ifadesi bulunur. Şart şekli bu temenni ifadesi ile hükümlü bir fiil çekimi durumuna girerek müstakil cümle fiili olarak kullanılabilir: yarın bâri hava güzel olsa! misalinde olduğu gibi. Fakat bu temenni fonksiyonunun da aslında şarta dayandığını, şartın dilek hâline gelmesinden ibaret bulunduğunu unutmamak lâzımdır. gelsene (gel-se-n-e)!, otursana (otur-sa-n-a)!, çalışsanıza (çalış-sa-nız-a)! gibi hitaplı şart şekillerinde ise şartın şart ifadesi hiç bulunmaz. Yalnız ikinci şahıslarda kullanılan ekleşmiş hitap edatlı bu şekiller istekle emir arası bir ifade taşırlar.
491. Şart eki de bir şekil olarak müsbet fiillerde vurguyu daima üzerine çeker.
İstek eki
492. Bu ek de yalnız şekil ifade eden bir ektir. Tasarlama kiplerinden biri olan istek şeklini meydana getirir. Tasarlanan hareketin istendiğini gösterir, istek şeklinde bir tasarlama ifade eder, dilek bildirir.
493. Batı Türkçesinde istek eki -a, -e’dir. Bu a-, -e Eski Türkçedeki gelecek zaman eki -ġa, -ge (-ġay, -gey)’den gelmiştir. Eski Türkçedeki gelecek zaman ekinin ġ ve g’si Batı Türkçesine geçerken düşmüş, böylece -a, -e istek eki ortaya çıkmıştır. Zaten gelecek zamanda bir istek ifadesi vardır. Onun için Batı Türkçesine geçerken ekin şekille birlikte böyle bir fonksiyon değiştirmesi de güç olmamıştır. -ġa, -ge’den -a, -e’ye geçişi Eski Türkçeden Batı Türkçesine geçiş devri metinlerinde yan yana kullanılan -ġa, -ge’li ve -a, -e’li misallerde açıkça görüyoruz. Yukarıda gelecek zaman bahsinde de söylediğimiz gibi Eski Anadolu Türkçesindeki bolayki (bolay kim) misalinde de eski -ġay, -gey şeklinin devamı vardır. «ola ki, olur ki, belki» mânâsına geldiğine göre bu misaldeki -ay da istek ifadesi taşımaktadır. Esasen ayni misalin bola ki şekli de vardı.
İstek çekiminde de normal olarak birinci tipteki şahıs ekleri kullanılır. Bu çekim Eski Anadolu Türkçesinde gel-e-m, gel-e-sin, gel-e, gel-e-vüz, gel-e-siz, gel-e-ler; açma-y-a-m, açma-y-a-sın, açma-y-a, açma-y-a-vuz, açma-y-a-sız, açma-y-a-lar şeklinde idi. Yani teklik birinci şahsında ikinci tipteki şahıs eki, öteki şahıslarında birinci tipteki şahıs ekleri kullanılırdı. Eski Anadolu Türkçesinden sonra Osmanlıcada çokluk birinci şahıs kullanıştan düşmüş, diğer şahıslar önceleri aynen, sonradan da ikinci şahıs eklerinin değişikliği ile devam etmiş, böylece çekim Osmanlıcanın sonlarına gel-e-m, gel-e-siñ, gel-e, —, gel-e-siñiz, gel-e-ler şeklinde ulaşmıştır. Osmanlıcanın sonlarında ise teklik birinci şahsın da kullanıştan düştüğünü görüyoruz. Böylece Türkiye Türkçesine çekimin yalnız ikinci ve üçüncü şahısları geçmiştir. Bugün bu çekim normal olarak şöyledir:
—
sar-a-sın
sar-a
—
sar-a-sınız
sar-a-lar
—
verme-y-e-sin
verme-y-e
—
verme-y-e-siniz
verme-y-e-ler
Gerek Osmanlıcada, gerek Türkiye Türkçesinde kullanıştan düşmüş olan birinci şahısların yerlerinin boş kaldığı zannedilmemelidir. Batı Türkçesinde başlangıçtan bugüne kadar istek fonksiyonu için altı şahıs da var ola gelmiştir. Yalnız birinci şahıslar asıl istek şekillerini kaybetmiş ve yerlerini istek fonksiyonunda başka bir çekim şekline bırakmışlardır. Bu çekim şekli emirdir. Gerçekten emir birinci şahıs ekleri Osmanlıca ve Türkiye Türkçesinde istek birinci şahısları için kullanılmış, böylece emir ve istek şekilleri karışmıştır. Önce Osmanlıcanın başlarında emir çokluk birinci şahsı, sonra Osmanlıcanın sonlarında emir teklik birinci şahsı istek kipine geçmiştir. Onun içindir ki emir birinci şahısları emirden çok istek ifade ederler ve bu yüzdendir ki emir birinci şahıs ekleri öteden beri istek eki zannedilmişlerdir. Demek ki istek kipi emir ve istek şekillerinin karışması ile şu şekli almıştır:
otur-ayım gülme-y-eyim
otur-a-sın gülme-y-e-sin
otur-a gülme-y-e
otur-alım gülme-y-elim
otur-a-sınız gülme-y-e-siniz
otur-a-lar gülme-y-e-ler
Fakat hemen ilâve edelim ki bu da bugün artık nazarî bir çekim durumundadır. Çünkü ikinci, üçüncü şahıslar da bugün çok az kullanılmakta ve yerlerine umumiyetle emir, bazen de şart şekli kullanılmaktadır. Böylece bugün istek fonksiyonu için istek şeklinin yerini emir şekli almış gibidir. Emir şekli söyleyiş edasına göre emir veya istek olarak her iki kipin de yerini tutmaktadır. Bilhassa üçüncü şahıslarda istek eki pek az kullanılmakta, bu böyle biline gibi cümlelerde çok nadir olarak geçmekte, ortadan kalkmak üzere bulunmaktadır. İkinci şahıslar ise oldukça kullanılmakta, fakat yine de emir şekli ona tercih edilmektedir. Edebî dildeki bu silinişine karşılık ağızlarda, bilhassa Azeri sahasındaki ağızlarda istek eki bugün de bütün şahıslarda canlılığını muhafaza etmektedir. Bunlarda çokluk birinci şahıs yap-a-q, gid-e-kşeklinde -q, -k eki ile kullanılır ve yaşıyan normal istek çekimi şöyledir:
dur-a-m
dur-a-sın
dur-a
dur-a-q (h)
dur-a-sınız
dur-a-lar
gel-e-m
gel-e-sin
gel-e
gel-e-k
gel-e-siniz
gel-e-ler
İstek çekiminin birinci şahsındaki -ayım, -eyim ekini emir eki yerine -a-y-ım, -e-y-im şeklinde -a, -e istek eki ile -ım, -im şahıs eki olarak kabul etmek de akla gelebilir. Fakat hem ortada bir -ayım, -eyim emir eki olması, hem de istek çokluk birinci şahsındaki -alım, -elim’in emir eki olduğunun açıkça görülmesi istek teklik birinci şahsındaki ekin de aslında emir eki olduğunda ve parçalanamıyacağında şüphe bırakmamaktadır.
494. -a, -e istek eki de y tesiriyle vokalle biten fiillerin a, e vokalini değiştirmektedir: bekliyesin (bekleyesin), görünmüyesin (görünmeyesin) misallerindeki gibi. Fakat bu değişikliği de yazıya geçirmeğe lüzum yoktur.
495. İstek eki de bir şekil eki olarak vurguludur. Müsbet fiillerde vurguyu üzerine çeker.
Gereklik eki
496. Bu ek de yalnız şekil ifade eden bir ektir. Tasarlama kiplerinden biri olan gereklik şeklini meydana getirir. Tasarlanan hareketin gerekliliğini gösterir; gerekli olan, gereklik şekline bürünen bir tasarlama ifade eder.
497. Gereklik eki Türkçede sonradan ortaya çıkmış yeni bir ektir. Bu ek bugün -malı, -meli şeklindedir.
-malı, -meli eki Eski Anadolu Türkçesinin sonlarında teşekküle başlamış, şekil eki olarak Osmanlıca içinde kullanış sahasına çıkmıştır. -ma,-me fiilden isim yapma eki ile -lı, -li sıfat ekinin birleşmesinden türemiş olduğu anlaşılmaktadır. Ekin başlangıçta -malu, -melü şeklinde olması da bunu göstermektedir. Bu ek Eski Anadolu Türkçesinin sonlarında ortaya çıkmış, fakat ilk zamanlarda bir partisip eki şeklinde fiil isimleri yapmak için kullanılmıştır: gör-melü göz «görülecek göz», öl-melü oğul «ölesi oğul» misallerinde olduğu gibi. Ekin gereklik kipi için kullanılan fiil eki durumuna geçmesi Osmanlıca içinde olmuştur. Osmanlıcada da bir müddet eki -malu, -melü şeklinde yuvarlak vokalli görüyoruz. Sonradan son vokali düzleşerek bugünkü -malı, -meli şekline geçmiştir. Gereklik eki şekline geçtikten sonra -malı, -meli’nin partisip kullanışı Osmanlı sahasında çok azalmış, bugün ancak ağlamalı olmaq gibi nadir misallerde kalmıştır. Buna karşılık Azeri sahasında ekin partisip kullanışı oldukça geniştir: öğmeli gözel «övülecek güzel», yaşamalı yer «yaşanacak yer» misallerinde olduğu gibi. Fakat Azeri sahasında da gereklik eki şeklinde kullanışı yok denecek kadar azdır.
Gereklik çekiminde de birinci tipteki şahıs ekleri kullanılır. Bu çekim bugün şöyledir:
yaz-malı-y-ım
yaz-malı-sın
yaz-malı
yaz-malı-y-ız
yaz-malı-sınız
yaz-malı-lar
sevme-meli-y-im
sevme-meli-sin
sevme-meli
sevme-meli-y-iz
sevme-meli-siniz
sevme-meli-ler
Tabiî, Osmanlıcada farklı olarak ikinci şahısların yaz-malı-sıñ, sevme-meli-siñiz gibi sağır kef’li şekilleri olmuştur.
498. -malı, -meli gereklik ekinin bulunmadığı eski devirlerde gereklik ifadesi için gerek kelimesinden faydalanılırdı. gerek kelimesi istek veya şart şekli ile birlikte kullanılır, böylece gereklik ifade edilirdi: Eski Anadolu Türkçesindeki gelse gerek «gelmeli», aşa gerek «aşmalı», açsam gerek «açmalıyım», yazam gerek «yazmalıyım» misallerinde olduğu gibi. Bu kullanışı Osmanlıcada da görmek mümkündür.
499. Bir şekil eki olarak -malı, -meli de müsbet fiillerde vurguyu kendi üzerine çeker. Bu vurgu ekin son hecesi üzerinde bulunur.
Şekil ve zaman ekleri ve isim fiili
500. İşte Türkçedeki şekil ve zaman ekleri ve bu eklerle yapılan dokuz fiil kipi bunlardır. Türkçedeki bütün fiil kök ve gövdeleri çeşitli çekim fonksiyonları için bu ekleri alır, bu kiplere girerler. Yalnız bir fiil vardır ki bu fiil bütün şekil ve zaman eklerini değil, ancak bir kısım şekil ve zaman eklerini alabilir; bu fiilin bütün kipleri değil, ancak bazı kipleri vardır. Bu fiil eskiden cevherî fiil, cevher fiili denilen, bugün isim fiili veya ana yardımcı fiil diyebileceğimiz i- fiilidir. Belirli çekim şekilleri ile vazife görerek bir yandan birleşik fiil çekimlerinin temelini kuran, öte yandan bütün isim ve isim şekillerini fiil kalıbına sokarak, onları fiilleştirerek isim cümlelerini ortaya çıkaran bu fiilin Türkçede mühim bir yeri, çok hususî bir durumu vardır. Onun için bu fiili burada ayrıca ele alacak ve belirli çekim şekilleri ile oynadığı büyük rolleri yakından göreceğiz.
İsim fiili
501. Bütün isim ve fiil şekillerinin sonuna gelerek onlardan birleşik fiiller yaptığı için ana yardımcı fiil, isimleri fiilleştirdiği için de isim fiili dediğimiz i- fiilinin tek başına kök olarak kesin ve belirli bir mânâsı yoktur. Onun için imek şeklinde fiil ismi de kullanılmaz. Ayni şekilde başka hiçbir yapım ekini de almaz, hiçbir isim veya fiil gövdesi meydana getirmez. Yalnız kök olarak belirli çekim şekilleri içinde ortaya çıkar. Yalnız yanına, geldiği isim veya fiil şekli ile birlikte açık bir mânâ kazanır, belirli bir vazife görür. Bu durumdaki mânâ ve vazifesinden anlaşılıyor ki i- filinin ol- fiiline çok yakın bir mânâsı vardır.
i- fiilinin dört çekim şekli, dört kipi vardır. Bunlar şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve şart şekilleridir. Bunlardan şimdiki zaman şekli kelimeler hâlinde ortaya çıkan bir çekim değil, ekleşmiş bulunan, eklerden ibaret olan, böylece birleştiği isimlerle birlikte ortaya çıkabilen bir çekimdir. Diğer üçü ise kelimeler hâlinde tam bir çekim şekli olarak görünebilen, fakat kökünü kaybederek her an ekleşmeğe elverişli bulunan kiplerdir.
Şimdiki zaman
502. i- fiilinin şimdiki zamanına geniş zaman da demek mümkündür. Zaten ekleşme geniş zaman üzerinden olmuş, bu ekler geniş zaman çekiminin artıkları olarak kalmıştır. Fakat bugün esas itibariyle şimdiki zamanı ifade etmekte, geniş zaman ifadeleri şimdiki zaman çekiminde bulunan geniş zaman fonksiyonundan ibaret kalmaktadır. Bu ekler birleştikleri ismin şimdiki zamanda fiil hâlinde ortaya çıktığını, çıkmakta devam ettiğini; ismin şimdiki zamanda olmakta bulunduğunu bildirir, haber verirler. Onun için bu eklere eskiden haber ekleri (edat-ı haber «haber edatı») denirdi. Şimdi de bildirme ekleri adı verilmektedir.
İsim fiilinin şimdiki zamanını karşılayan bu ekler bugün şöyledir:
Görülüyor ki bu eklerin teklik, çokluk birinci, ikinci şahısları birinci tipteki şahıs eklerinin aynidir. Demek ki isim fiilinin geniş zaman kipi ekleşirken fiil kökü ile şekil ve zaman eki düşmüş geriye şahıs ekleri kalmıştır. Fakat bu şahıs ekleri düşen kök ve şekil ve zaman ekinin mânâ ve fonksiyonunu üzerine almışlar, böylece yapı bakımından ayni kalmakla beraber, fonksiyon bakımından asıl şahıs eklerinden farklı bir hüviyet kazanmışlardır. Bu eklerin isim ve isim şekillerine gelerek onları fiilleştirmeleri bugün şöyledir:
yorġun-um
yorġun-sun
yorġun-dur
yorġun-uz
yorġun-sunuz
yorġun-durlar
evde-y-im
evde-sin
evde-dir
evde-y-iz
evde-siniz
evde-dir-ler
Yalnız, teklik ve çokluk üçüncü şahıslar fiil çekimlerinde üçüncü şahıs ekinin bulunmamasına paralel olarak bazen kullanılmazlar: hava güzel, çocuqlar üzgün misallerinde olduğu gibi. Fiil çekimlerinde şahıs eki yalnız şahıs eki olduğu, şekil ve zaman eki şahıs da ifade ettiği için üçüncü şahıslar daima eksizdir. Burada ise isim fiilinin üçüncü şahısları olarak bu ekler şahıstan başka kök, şekil ve zaman eki yerini de tutmaktadırlar. Onun için her zaman değil, bazen kullanılmazlar. Çokluk üçüncü şahısta bazen de yalnız çokluk eki kullanılır: çocuqlar üzgünler, annemler evdeler misallerinde olduğu gibi. Bazen de çokluk eki asıl ekten önce getirilir: ev-delerdir misalinde olduğu gibi.
503. i fiili Eski Türkçede er- şeklinde idi. Normal bir yardımcı fiil olan ve bütün kipleri bulunan er- fiilinin Batı Türkçesine geçerken r’si düşmüş, e-i değişmesi ile vokali de değişerek i- şekli ortaya çıkmıştır. Öte yandan fiilin çekim sahası da daralmış ve i- fiili Batı Türkçesinin başından beri dört çekim şekli içinde kullanıla gelmiştir. er- fiili Eski Türkçede aslında, geniş zamanı ile yardımcı fiil olarak, bildirici fiil olarak şöyle vazife görürdü:
men erür men «benim»
sen erür sen «sensin»
ol erür ol «odur»
biz erür biz (miz) «biziz»
siz erür siz «sizsiniz»
olar erür-ler (olar) «onlardırlar»
Fakat daha, Eski Türkçede iken ekleşme olmuş ve bazen erür düşerek men men «benim», sen sen «sensin», ol ol «odur» gibi şekiller kullanılmağa başlamıştır. Batı Türkçesine gelince er- i- olduğu için ortada erür gibi bir geniş zaman şekli de kalmamış, böylece ekleşme kesinleşerek yalnız ekleşmiş şekiller hakim olmuş, şahıs zamirleri de tamamıyla şahıs eklerine çevrilerek bildirme ekleri ortaya çıkmıştır. Yalnız, bildirme eklerinin birinci, ikinci şahısları er- fiilinin geniş zamanının ekleşmesinden doğmuştur. Üçüncü şahıslar ise başka bir fiilden gelirler. Bu fiil tur- > dur- fiilidir. Eski Türkçede ana yardımcı fiil önce yalnız er- idi, üçüncü şahıslarda da er- kullanılırdı. Sonradan buna tur- yardımcı fiili de katılmıştır. İşte Eski Türkçede üçüncü şahısların tıırur, tururlar yardımcı fiili ayni fonksiyonla Batı Türkçesine de geçmiş ve bildirme üçüncü şahıslarının temelini teşkil etmiştir. Tabiî bu fiil t-d değişmesi ile Batı Türkçesine durur, dururlar şeklinde geçmiştir. Üçüncü şahıslarda da ekleşme Eski Anadolu Türkçesinde başlamış, fakat bu ekleşme Osmanlıcanın sonlarına kadar tamamlanamamış, böylece durur, dururlar fiilleri ekleşmiş şekillerinin yanında karışık olarak uzun zaman kullanılmıştır.
Birinci, ikinci şahıslarda bildirme eklerinin Batı Türkçesindeki gelişme seyri tabiî, asılları olan şahıs eklerindeki gibi olmuştur. Yani Eski Anadolu Türkçesinde bildirme ekleri şöyle idi:
Teklik 1. şahıs: van, -ven; -vanın, -venin; -vam, -vem
-am, -em
2. şahıs: -sın, -sin
3. şahıs: -dur, -dür (durur)
Çokluk 1. şahıs: -vuz, -vüz
-uz, -üz
2. şahıs: -sız, -siz
3. şahıs: -durlar, dürler (dururlar)
Demek ki Batı Türkçesinde başlangıçta üçüncü şahıs bildirme ekleri daima yuvarlak vokalli ve d’li olmuştur: ağaç-dur, gice-dür misallerinde olduğu gibi. Bu şekil Osmanlıcada da uzun müddet devam etmiş ve ancak Osmanlıcanın sonlarında vokal ve konsonant uyumlarına bağlanmıştır. Bu arada, Eski Anadolu Türkçesinde ve Osmanlıcada üçüncü şahısların ekleşmemiş oldukları zaman daima durur, dururlar şeklinde kaldıklarını; dürür, dürürler şekline geçmediklerini; eski metinleri okurken bunları vokal uyumuna uydurmanın doğru olmadığını belirtmeliyiz. Birinci, ikinci şahısların gelişmesi ise tabiî, şahıs ekleri ile bir olmuş, böylece yukarıya aldığımız bugünkü şekiller ortaya çıkmıştır.
504. Şahıs ekleri gibi bildirme ekleri de vurgusuzdurlar ve vurguyu kendilerinden önceki heceye atarlar.
Görülen geçmiş zaman
505. İsim fiilinin var olan kiplerinden biri görülen geçmiş zamandır. Bu şekil için i- fiiline diğer fiillerden farksız olarak görülen geçmiş zaman eki eklenir. Yani isim fiilinin görülen geçmiş zamanı bugün şöyledir:
i-di-m
i-di-n
i-di
i-di-k
i-di-niz
i-di-ler
Bu çekimin eklerle ilgili gelişme seyri tabiî diğer fiillerin görülen geçmiş zamanından farksızdır. Burada dikkat edilecek şey kökün durumudur. Bu çekimde de diğerlerindeki gibi i- kökü Batı Türkçesinin başından beri düşme, böylece çekim de ekleşme temayülü gösterir. Eski Anadolu Türkçesinde normal olarak umumiyetle i- muhafaza edilmektedir. Fakat bilhassa vezin icabı olarak daha o devirde iken bu i-‘nin düşürüldüğünü de görüyoruz; içinde-di, Çinde-düm, kişi-dük misallerinde olduğu gibi. Yalnız, dediğimiz gibi, o devir için i-‘nin düşürülmemesi normaldir. Onun için metinlere çok dikkat etmek, vezin zarureti yoksa fiili ekleştirmemeğe, bu hususta imlânın şaşırtıcı taraflarına kapılmamağa çalışmak lâzımdır. Çünkü eskiden bu çekimler çok defa i-‘si işaretlenmeden ek imlâsı ile yazılırdı. Yoksa içinde-di gibi bugün bile tam ekleşme olmayan ve içinde-y-di şeklinde kullanılan misaller Eski Anadolu Türkçesi için normal olamaz. Ekleşme Osmanlıcada gittikçe fazlalaşmış, nihayet bugünkü şeklini bulmuştur. Bugün konsonantla biten isimlerden sonra umumiyetle düşürülmektedir: güzel-di, qış-tı misallerinde olduğu gibi. Fakat güzel idi, qış idi, yoq idik kullanışları da yadırganmaz. Vokallerden sonra ise ekleşme hiçbir zaman tam olmamakta, ya fiil kökü olduğu gibi muhafaza edilmekte veya düşen vokal ortada bir y bırakmaktadır: hasla idi, köylü idi, hasta-y-dı, köylü-y-dü misallerinde olduğu gibi. Ağızlarda ise i- düşürülmediği hâlde fiilin vokal uyumuna uydurulduğu görülür: var ıdı, çocuğ udu misallerinde olduğu gibi.
Öğrenilen geçmiş zaman
506. İsim fiilinin var olan bir kipi de budur. Çekimi tabiî diğer fiillerdeki gibidir. Bugün bu çekim şöyledir:
i-miş-im
i-miş-sin
i-miş
i-miş-iz
i-miş-siniz
i-miş-ler
Bu çekimin de eklerle ilgili gelişme seyri diğer fiillerdekinden farksızdır. Kök düşmesi ise bugün tamamıyla görülen geçmiş zamandaki gibidir. Eskiden kök vokalini görülen geçmiş zamandan daha çok muhafaza etmiş, Eski Anadolu Türkçesi ile Osmanlıcanın başlarında hemen hemen hiç düşürmemiştir.
Şart
507. İsim fiilinin var olan dördüncü kipi şart şeklidir. Çekimi tabiî diğer fiillerden farksızdır. Bugün bu çekim şöyledir:
i-se-m
i-se-n
i-se
i-se-k
i-se-niz
i-se-ler
Bu çekimin de eklerle ilgili gelişmesi diğer fiillerdeki gibi, kök düşmesi durumu da görülen geçmiş zamandaki gibidir.
İsim fiilinin menfisi
508. İşte isim fiilinin var olan dört çekimi bunlardır. i- fiilinin ime-şeklinde menfisi olmadığı için bu dört çekimin menfileri diğer fiillerden başka bir şekilde yapılır. Bunun için değil < degül menfi edatından faydalanılır. Menfilik ifade eden bu edat isim fiilinin takıldığı ismin sonuna getirilir, edattan sonra isim fiilinin müsbet şekilleri ilâve edilir: güzel değildir, değil-di, değilmiş, değilse misallerinde olduğu gibi. değil edatı Eski Anadolu Türkçesinde degül şeklinde idi. Menfi şekildeki kök düşmesi de tıpkı müsbet şekildeki gibidir.
Eski Türkçede er- fiilinin diğer kipleri gibi tabiî, menfi çekimleri de vardı. Bu arada geniş zamanının menfisi er-mez şeklinde idi. Bu şekil sonra diğer şivelere de geçmiş ve isim fiilinin menfisinde değil yerine birçok şiveler i-mes (i-mez) şeklini kullana gelmiştir. Batı Türkçesi bu bakımdan değil tarafındadır. Yalnız, Eski Anadolu Türkçesinde ve Osmanlıcanın başlarında tek tük i-mez (i-mes) şekli ile de karşılaşırız. Fakat bu her hâlde bazen Doğu Türkçesinin tesirinde kalan şairlerin naklettikleri kelimelerden olup Batı Türkçesi içinde yaşamamıştır.
509. Yukarıdan beri gördüğümüz bütün bu şekilleri ile isimleri fiilleştiren, bir ismin faile isnadı için kullanılan isim fiili, ekleri ve kelimeleri ile fiil çekimlerinin sonlarına getirilerek fiilleri destekleyen yardımcı fiil olarak da kullanılır. Aslında getirildiği fiil şekilleri de onun önünde isimden başka bir şey değildiler. Fakat zamanla bu ifade kaybolmuş ve isim fiilinin ek ve kelimeleri ikinci bir çekim unsuru olarak fiil çekimine katılmışlardır. İşte Türkçede fiillerin birleşik çekimleri bu şekilde meydana gelmiştir.
Fiillerin birleşik çekimleri
510. Bildirme ve tasarlama kipleri ile bildirilen ve tasarlanan hareketlerin görülen geçmiş zamanda, öğrenilen geçmiş zamanda veya şart şeklinde ortaya çıktığını veya çıkacağını ifade etmek için birleşik çekimlere baş vurulur. Birleşik çekim iki çekimli fiilin bir araya gelmesinden, birlikte kullanılmasından ibarettir. Birleştirilen iki çekimden biri bir şekil ve zamanı, diğeri de başka bir şekil ve zamanı karşılayarak birbirine bağlanan iki şekil ve zamanı birlikte ifade ederler. Bunun için tabiî, çekimli fiillerden birinin fiil kökünün belirli bir mânâ taşımaması, böylece birleşen iki çekimin tek bir fiil kökü etrafında toplanması lâzımdır. Şu hâlde birleşik çekimde ortaya çıkan çekimli şeklin mânâsına fiillerden biri hem kökü ile, hem şekil ve zaman eki ile; diğeri ise yalnız şekil ve zaman eki ile iştirak eder. Kök mânâsı başka fiilin mânâsını değiştirecek şekilde belirli olmayan, başlı başına bir ifadeye sahip bulunmayan fiil ise isim fiilidir. Bu ana yardımcı fiilin bir çekim şekli başka bir fiilin bir çekim şekli ile birleşerek ona iki şekil ve zamanı karşılayan birleşik bir çekim ifadesi verir. İsim fiilinin var olan çekimleri ise sayılıdır. Şu hâlde birleşik çekimlerin sayısı da ancak bu ana yardımcı fiilin çekim sayısı kadardır. İsim fiilinin görülen geçmiş zamanı, öğrenilen geçmiş zamanı ve şartı var olduğuna göre demek ki birleşik çekimin de görülen geçmiş zamanı, öğrenilen geçmiş zamanı ve şartı olmalıdır. Gerçekten birleşik çekimin görülen, öğrenilen geçmiş zamanlar ve şart olmak üzere üç şekli vardır. Birleşik çekimde çekim birden fazla şekil ve zaman bildirdiği için tabiî, bu görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve şart normal basit geçmiş zamanlardan ve şarttan farklıdır. Bu birleşik çekim geçmiş zamanları ve şartı fiil kök ve gövdelerinin değil, fiil kiplerinin geçmiş zamanları ve şartıdır. Birleşik çekimin geçmiş zamanlarını basit geçmiş zamanlardan ayırmak üzere bunlar için ayrı isimler kullanıyor, fakat bu isimlerde de görülen—öğrenilen esasına dayanıyoruz. Birleşik çekimin görülen geçmiş zamanına hikâye, öğrenilen geçmiş zamanına rivayet adını veriyoruz. Şart şekline ise basit kipte olduğu gibi yine şart diyoruz. Şu hâlde birleşik çekimler hikâye, rivayet ve şart şekilleridir.
Türkçede birleşik çekimde asıl fiil önce, ana yardımcı fiil sonra gelir. Birleşik çekimi tam olarak adlandırırken de önce asıl fiil kipini, sonra yardımcı fiil kipini söylüyoruz: şimdiki zamanın hikâyesi, gelecek zamanın rivayeti, geniş zamanın şartı gibi.
Birleşik çekimde yardımcı fiilin önündeki asıl fiil kipi şüphesiz bir çeşit isim durumuna düşmektedir. Böylece, isim olarak hiçbir zaman kullanılmayan, daima fiil hüviyetini muhafaza eden kipler bile ı- fiilinin önünde aslında isim muamelesi görmektedirler. Fakat i- fiilinin kök mânâsının belirsizliği, müstakil olmaması, ana yardımcı hüviyeti bu kipleri isim durumundan çıkararak fiil mânâ ve hüviyetine kavuşturmaktadır. Yani aslında birleşik çekim faile bir fiil isminin i- fiili vasıtası ile isnadından ibarettir. Fakat bu mânâ kaybolmuş ve birinci unsur fiil hüviyetine bürünerek fiillerinbirleşik çekimi ortaya çıkmıştır. Böylece birleşik çekim bir fiilin arka arkaya iki çekim kalıbına dökülmüş şeklinden ibaret olmuştur. Yardımcı fiilin kökü düşerek eki asıl fiil kipine eklenince birleşik çekim mânâ bakımından olduğu gibi şekil bakımından da tam birleşik çekim manzarası almış ve bir fiile arka arkaya iki çekim eki getiriliyor gibi bir durum ortaya çıkmıştır. Zaten asıl birleşik çekim de yardımcı kökün düşmesi ile ortaya çıkan bu iki ekli çekimdir. Bu ekleşme olmadığı zaman ortada bir birleşik fiil çekimi vardır. Ekleşme olunca ortaya bir fiil birleşik çekimi çıkar. Meselâ bilmiş idim bir birleşik fiil çekimi, bilmiştim ise bir fiil birleşik çekimidir. Türkçede başlangıçta tabiî, birleşik fiil çekimi vardı. er- devrinde bu birleşik fiil hüviyeti daha açıktı: bilmiş erdim misalinde olduğu gibi. Ana yardımcı fiil kökü zayıfladıkça fiil birleşik çekimine gidilmiş, sonunda tam birleşik çekim ortaya çıkmıştır.
Birleşik fiilden birleşik çekime geçilirken ekleşme, yani yardımcı fiil kökünün düşmesi er-‘in i- olduğu zamandan başlamıştır. Demek ki Batı Türkçesinin başından beri ekleşme ile karşılaşırız. Fakat bugün bile bu ekleşme tamamlanmış değildir. Böyle olduğu hâlde Eski Anadolu Türkçesinde bugünkünden aşırı bir ekleşmenin bazı örneklerini görmemiz biraz tuhaftır. Her hâlde vezin zaruretlerinin yanında bazı aldatıcı imlâ şekillerini de hesaba katmak lâzımdır. Batı Türkçesinde, şüphe yok ki ekleşme zamanla ilerlemiş ve sonunda bugünkü duruma gelmiştir. Ekleşmenin az olduğu devirlerde bugünkünden aşırı misallerin bulunması pek normal görünmüyor.
Aslında birleşik fiile dayandığı için birleşik çekimde şahıs eklerini normal olarak yardımcı fiil alır. Asıl fiil bir çeşit partisip şeklinde yalnız kip eki ile yardımcı fiilin başına gelir. Fakat eskiden bunun aksine, şahıs eklerinin yardımcı fiile eklenmeyip asıl fiile getirildiği de olmuştur. Bu istisnalar çekimli bir fiilin parantez cümlesi hâlinde yardımcı fiille nakledilmesinden de doğmuş olabilir.
Birleşik çekim hakkında verdiğimiz bu umumî bilgilerden sonra şimdi bu çekimin kiplerini gözden geçirebiliriz:
Hikâye
511. Birleşik çekimin hikâye şekli asıl fiil kipinin gösterdiği hareketin görülen geçmiş zamanda cereyan etmiş olduğunu bildirir. Bu çekim konuşanın geçmiş zamanda gördüğü hareketleri hikâye etmek için, anlatmak için kullanacağı fiil şeklidir. Asıl fiilin kipleri ile i- fiilinin görülen geçmiş zamanının veya ekleşmiş şeklinin birleşmesi ile ortaya çıkar. Emir dışındaki bütün kiplerin hikâye şekli vardır.
512. Geniş zamanın hikâyesi bugün yapar-dı-m, yapar-dı-n, yapar-dı, gezer-di-k, gezer-di-niz, gezerler-di şeklindedir. Menfi şekilde de çekim aynidir: bilmez-di-m, tutmazlar-dı gibi. Görülüyor ki yalnız çokluk üçüncü şahısta şahıs eki asıl fiilden sonra gelmektedir. Bu eskiden beri böyle olmakla beraber bilhassa ağızlarda ağlar-dı-lar, çekmez-di-ler gibi kullanışlar da görülür.
513. Şimdiki zamanın hikâyesi bugün biliyor-du-m, biliyor-du-n, biliyor-du, bilmiyor-du-q, bilmiyor-du-nuz, bilmiyorlar-dı şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın bilhassa ağızlarda oturuyor-du-lar, veriyor-du-lar şeklinde kullanıldığı da görülür.
514. Görülen geçmiş zamanın hikâyesi bugün açtı-y-dı-m, açtı-y-dı-n, açtı-y-dı, görmedi-y-di-k, görmedi-y-di-niz, görmedi-y-di-ler şeklindedir. Görülüyor ki sonu vokalle biten ekten sonra gelince isim fiili tam olarak ekleşmemekte ve i- kökü düştüğü hâlde iki fiil arasındaki yardımcı ses (dedi-y-idim gibi şekillerdeki y) saklanmaktadır. Bu kipin ayni zamanda açtı-m-dı, açtı-n-dı, açtı-y-dı, açtı-q-tı, açtı-nız-dı, açtı-lar-dı şekli de kullanılmaktadır. Görülen geçmiş zamanın hikâyesi eskiden bu şekilde yapılırdı. Yani şahıs eklerini asıl fiil alır, arkasından gelen yardımcı fiil şahıssız olarak idi şeklinde bulunurdu: Eski Anadolu Türkçesindeki vardum idi, añdum idi, uzatdum idi, düştüñ idi, işitdük idi, ağlaşdılar idi misallerinde olduğu gibi. Görülen geçmiş zaman çekiminin sonuna idi getirmek suretiyle yapılan bu şekilde her hâlde görülen geçmiş zaman kipinin daima çekimli fiil hüviyetinde bulunması, görülen geçmiş zaman ekinin partisip eki olarak kullanılmağa elverişli olmaması rol oynamıştır. İşte bu eski şekil zamanımıza kadar sürüp gelmiştir. Bu arada son zamanlarda bu birleşik çekim de diğer birleşik çekimlere uydurulmuş, böylece yardımcı fiili çekilen bugünkü şekil ortaya çıkmıştır. Fakat bu yeni şeklin yanında, dediğimiz gibi, eski şekil de yaşamaktadır.
515. Öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi bugün yapmış-tı-m, yapmıs-tı-n, yapmış-tı, içmemiş-ti-k, içmemiş-ti-niz, içmemiş-ler-di şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın bilhassa ağızlarda içmişti-ler şekli de vardır.
516. Gelecek zamanın hikâyesi bugün atacaq-tı-m, atacaq-tı-n, atacaq-tı, sevmeyecek-ti-k, sevmeyecek-ti-niz, sevmeyeceklerdi şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın bilhassa ağızlarda sevecek-ti-ler şekli de vardır.
517. Emir şeklinin hikâyesi yoktur. Çünkü emir hitap kipidir. Doğrudan doğruya ve söyleniş anında ortaya çıkar. Geçmişte cereyan etmesi, hikâye hâlinde bildirilmesi bahis konusu olamaz. baqındı, durun-du gibi şekillerin emir hikâyesi değil, hitaplı emir olduğunu yukarıda emir bahsinde söylemiştik. Bununla beraber Eski Anadolu Türkçesinde bilsün idi gibi misallerle de karşılaşıyoruz.
518. Şartın hikâyesi bugün olsa-y-dı-m, olsa-y-dı-n, ol-sa-y-dı, verse-y-di-k, verse-y-di-niz, verse-y-di-ler (verseler-di) şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın her iki şekli de ayni derecede kullanılmaktadır. İstek hikâyesinin de bazen şart hikâyesi mânâsını taşıdığını burada kaydetmeliyiz.
519. İstek şeklinin hikâyesi bugün tuta-y-dı-m, tu-ta-y-dı-n, tuta-y-dı, bile-y-di-k, bile-y-di-niz, bile-y-di-ler şeklindedir. Fakat istek hikâyesi diğer birleşik çekimler kadar kullanılmamakta, bunun yerine çok defa şartın hikâyesi kullanılmaktadır. Burada tabiî, şart ekinin istek, temenni fonksiyonundan faydalanılmaktadır. Buna karşılık istek hikâyesinin de bazen şart hikâyesi mânâsı ile kullanıldığını belirtmeliyiz.
520. Gereklik şeklinin hikâyesi bugün yapmalı-y-dı-m, yapmalı-y-dı-n, yapmalı-y-dı, gitmeli-y-di-k, gitmeli-y-di-niz, gitme-li-y-di-ler (gitmeli-ler-di) şeklindedir. Çokluk üçüncü şahısta daha çok birinci şekil kullanılmakla beraber ikinci şekil de işlek bulunmaktadır.
Rivayet
521. Bu şekil asıl fiil kiplerine i- fiilinin öğrenilen geçmiş zamanının getirilmesi ile yapılan birleşik çekimdir. Bu çekim i- fiilinin öğrenilen geçmiş zamanı ile yapılmakla beraber i- fiilinin öğrenilen geçmiş zamanı burada zaman ifade etmez. i-miş (-miş) şeklinin burada vazifesi zaman bildirmek değil, bir nakil, bir anlatma, bir sonradan farkına varış ifade etmektir. Öğrenilen geçmiş zaman bir cephesi ile anlatılan geçmiş zamandır, naklî mazidir. İşte -mıs, -miş eki burada öğrenilen geçmiş zamanın sadece anlatma, başkasından nakil ve sonradan farkına varma fonksiyonu ile vazife görür. Zaman eki değil, anlatma eki, nakil eki durumunda bulunur. Asıl fiil kipinin gösterdiği hareketi rivayet eder. Bu birleşik çekime rivayet adının verilmesi de bundandır. Demek ki rivayet bir zaman kipi değil, bir şekil kipidir. Hikâye ise yukarıda gördüğümüz gibi ayni zamanda bir zaman kipidir, hikâye etmekle birlikte zaman da ifade eder. Rivayet ve hikâye şekillerinin zamanından bahsederken tabiî, birleşik çekim üzerinde duruyoruz. Yoksa hikâye veya rivayeti yapılan asıl fiil kiplerinin zaman ifadesi asıl fiilin zamanı olarak her iki şekilde de bulunur. Bizim söylemek istediğimiz şey birleşik çekim olarak hikâyede zaman ifadesinin bulunduğu, rivayette bulunmadığıdır.
522. Geniş zamanın rivayetiyapar-mış-ım, acır-mış-sın, olur-muş, gider-miş-iz, götürür-müş-sünüz, bilirler-miş şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın nadir olarak ağızlarda bilir-miş-ler şekli de vardır.
523. Şimdiki zamanın rivayeti bugün duymuyor-muş-um, duymuyor-muş-sun, duymuyor-muş, geziyor-muş-uz, geziyor-muş-sunuz, geziyorlar-mış şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın nadir olarak, bilhassa ağızlarda geziyor-muş-lar şekli de görülebilir.
524. Görülen geçmiş zamanın rivayeti yoktur. Çünkü görülen şey başkasından nakledilmez, rivayet edilmez.
525. Öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti bugün normal olarak tutmuş-muş-um, tutmuş-muş-sun, tutmuş-muş, gelmiş-miş-iz, gelmiş-miş-siniz, gelmişler-miş şeklindedir. Fakat -mış, -miş ekinin arka arkaya söylenmesi kulağa hoş gelmediği için bu çekimde i- fiili bugün bile çok defa ekleşmeden kullanılır: tutmuş imiş, yapmış imişiz misallerinde olduğu gibi. Birçok defa da cümle tertibi değiştirilerek bu çekimin kullanılmasından kaçınılmaktadır.
526. Gelecek zamanın rivayeti bugün susacaq-mış-ım, susacaq-mış-sın, susacaq-mış, diyecek-miş-iz, diyecek-miş-siniz, diyecek-ler-miş şeklindedir. Çokluk üçüncü şahsın diyecek-miş-ler şekli de görülebilir.
527. Emir şeklinin rivayeti de yoktur. Çünkü bir hitap kipi olan emir rivayet edilmez. Yalnız üçüncü şahıs emirler benimsenmeden tekrarlanır ve başkasına anlatılırken parantez içi sözü şekline sokularak sonlarına rivayet eki eklenebilir: nadir kullanılan gelsin-miş, gitsinler-miş misallerinde olduğu gibi.
528. Şart şeklinin rivayeti bugün bulunsa-y-mış-ım, bıılunsa-y-mış-sın, bulunsa-y-mış, bilse-y-miş-iz, bilse-y-miş-siniz, bilseler-miş şeklindedir. Çokluk üçüncü şahısta bilse-y-miş-ler şekli de kullanılmaktadır. Bu çekimde bugün birçok defa i- kökü muhafaza edilir: olsa imişim misalinde olduğu gibi. Şartın rivayeti mânâsına bazen de istek rivayetinin kullanıldığı görülür.
529. İstek şeklinin rivayeti bugün baqa-y-mış-ım, baqa-y-mış-sın, baqa-y-mış, gide-y-miş-iz, gide-y-miş-siniz, gide-y-mişler şeklindedir. İstek rivayeti ifadesi için bazen de şart rivayeti kullanılır. Buna karşılık istek rivayeti de şart rivayeti mânâsında kullanılabilir.
530. Gereklik şeklinin rivayeti bugün yazmadı-y-mış-ım, yazmalı-y-mış-sın, yazmalı-y-mış, çekmeli-y-miş-iz, çekmeli-y-miş-siniz, çekmeli-y-miş-ler şeklindedir. Çokluk üçüncü şahıs çekmeli-ler-miş şeklinde de kullanılır.
Şart
531. Birleşik çekimin şart kipi asıl fiil kiplerinin karşıladığı hareketi şart şeklinde ifade eder. Bu kip asıl fiil kiplerine ; yardımcı fiilinin şart şeklini getirmek suretiyle yapılır.
532. Geniş zamanın şartı bugün çalışır-sa-m, çalışır-sa-n, çalışır-sa, güler-se-k, vermez-se-niz, vermez-ler-se şeklindedir. Çokluk üçüncü şahısta vermez-se-ler şekli de görülebilir.
533. Şimdiki zamanın şartı bugün satıyor-sa-m, sa-tıyor-sa-n, satıyor-sa, içiyor-sa-q, içiyor-sa-nız, içiyor-lar-sa şeklindedir.
534. Görülen geçmiş zamanın şartı bugün sor-du-y-sa-m, sordu-y-sa-n, sordu-y-sa, verdi-y-se-k, verdi-y-se-niz, verdi-ler-se şeklindedir, çokluk üçüncü şahsın verdi-y-se-ler şekli de kullanılmaktadır. Görülen geçmiş zamanın hikâyesinde olduğu gibi bu çekimde de büyük bir değişiklik olmuştur. Eski Anadolu Türkçesinde bu çekimi qıldum ise, dök-düñ ise, oldı-y-ise, itdük ise, olduñuz ise, kesdiler ise şeklinde görürüz. Bu eski şekil bugüne kadar kullanıla gelmiş olup, son zamanlarda diğer kiplere uyularak yapılan yeni çekimin yanında hâlâ yaşamaktadır.
535. Öğrenilen geçmiş zamanın şartı bugün oqumuş-sa-m, oqumuş-sa-n, oqumuş-sa, geçmiş-se-k, geçmiş-se-niz, geçmiş-ler-se şeklindedir. Çokluk üçüncü şahısta geçmiş-se-ler şekli de görülebilir.
536. Gelecek zamanın şartı bugün yapacaq-sa-m, yapacaq-sa-n, yapacaq-sa, gidecek-se-q, gidecek-se-niz, gıdecekler-se şeklindedir.
537. Emir şeklinin şartı da yoktur.
538. Şart şeklinin de şartı yoktur. Çünkü üst üste iki şart lüzumsuzdur.
539. İstek şeklinin de şartı yoktur.
540. Gereklik şeklinin şartı ise çok nadir kullanılır. Bugün çalışmalı-y-sa-m, çalışmalı-y-sa-n, çalışmalı-y-sa, gitmeli-y-sek, git-meli-y-se-niz, gitmeliler-se şeklindedir. Fakat dediğimiz gibi bu şekil çok nadir kullanılmakta ve gereklik şartı gitmeliysem yerine gitmem lâzımsa gibi şekillerle karşılanmaktadır.
Birleşik çekimde dikkati çeken noktalar
541. İşte birleşik çekimin kipleri olan hikâye, rivayet ve şart şekilleri bunlardır. i- yardımcı fiilinin görülen geçmiş zamanı, öğrenilen geçmiş zamanı ve şartı ile yapılan bu çekimlerde, dediğimiz gibi, bugün, i- kökü umumiyetle düşürülmüş ve yardımcı fiil ekleşmiş bulunmaktadır. Umumiyetle diyoruz. Çünkü bu iş bugün bile tamamlanmış değildir. i- fiili bugün isimlerin sonunda nasıl kullanılıyorsa fiillerin sonunda da ayni şekilde kullanılmaktadır. Yani konsonantla biten isimlerde olduğu gibi konsonantla biten fiillerde de umumiyetle ekleşmiş şekilde kullanılmaktadır: bitkin-di, ev-miş, açıq-sa; gelir-di, geliyor-muş, gelecek-se misallerinde olduğu gibi. Vokalle biten fiillerde ise vokalle biten isimlerde olduğu gibi yine umumiyetle ekleşmekle beraber y yardımcı sesini de muhafaza etmektedir: yolda-y-dı, avcı-y-mış, yeni-y-se; görse-y-di, görmeli-y-miş, gördü-y-se misallerinde olduğu gibi. Fakat bunların yanında isimlerde olsun, fiillerde olsun ;fiilinin ekleşmeden kullanıldığı da bol bol görülür: bitkin idi, ev imiş, açık ise, yolda idi, avcı imiş, yeni ise; gelir idi, geliyor imiş, gelecek ise, görse idi, görmeli imiş, gördü ise misallerinde olduğu gibi. Yalnız, bugün ekleşme temayülünün hakim olduğu, daha çok ekli şekillerin kullanıldığı unutulmamalıdır. Ekli şekillerin tercihi bilhassa fiillerde çok kuvvetlidir. Birleşik, çekim icabı olarak hikâye, rivayet ve şart şekillerinde hemen hemen daima ekli kullanış görülmekte, iki kelimelik çekim bugün adeta yadırganmakta, ancak yardımcı fiili belirtmek, onun üzerine basmak icap edince i-kökü söylenmektedir.
Bu karışıklık Batı Türkçesinin başından beri devam ede gelmiştir. Çünkü ekleşme er-‘in i- olması ile başlamış, fakat bugün bile tamamlanamamıştır. Ekleşmenin Batı Türkçesi içinde zamanla kuvvetlendiği muhakkaktır. Eskiye doğru gidildikçe i- kökünün daha çok muhafaza edildiği görülür. Eski Anadolu Türkçesinde i- kökü umumiyetle yerinde durmakta, çok az düşürülmektedir. Böyle olduğu hâlde Eski Anadolu Türkçesinde ekleşmenin bugün bile görmediğimiz aşırı örnekleri ile karşılaşırız: içinde-di, kişi-dük şeklindeki isim; saçdı-dı, bilse-düm, qaçsa-dı, erişmeye-di, bile-düm şeklindeki fiil misallerinde olduğu gibi. Bu ve buna benzer örneklerin vezin gibi dış zaruretlerle veya haploloji yolu ile ortaya çıkmış istisnalar olduğunu söyleyebiliriz. Eski Anadolu Türkçesinde irmez-di, diler-se-ñ, virür-miş gibi normal ekleşmeler bile muhakkak ki bugünkünden çok azdı. Eski Anadolu Türkçesi normal olarak i-‘leri muhafaza etmiş, sonradan Osmanlıcada bu i-‘ler yavaş yavaş düşürüle düşürüle bugünkü duruma ulaşılmıştır.
542. Birleşik çekimlerde dikkati çeken bir nokta da çokluk üçüncü şahıslarda çokluk ekinin umumiyetle yardımcı fiilden önce, asıl fiilden sonra getirilmesidir. İsimlerde ise bunun aksi olmakta ve çokluk eki umumiyetle yardımcı fiilin sonuna eklenmektedir. İsimlerin sonunda i- fiilinin fiilliğini hissetmeğe daha çok ihtiyaç bulunduğu için bu tabiîdir. Birleşik çekimde asıl fiil kipi böyle bir belirtmeye lüzum bırakmaz. Yalnız, bugün birleşik çekim ekleşmiş şekilde kullanılmıyor ve i- muhafaza ediliyorsa çokluk eki daha çok yardımcı fiilin sonuna getirilmektedir: gelse idiler, gelmiş imişler, gelmiş iseler misallerinde olduğu gibi. Eskiden ise çokluk eki bu durumda da yardımcı fiilin önüne geçirilirdi: gelseler idi, gelmişler imiş, gelmişler ise misallerinde olduğu gibi.
543. Çekimlerde de belirttiğimiz gibi görülen geçmiş zamanın hikâyesi ile görülen geçmiş zamanın şartı eskiden şahıs ekleri asıl fiilden sonra gelecek şekilde çekilirlerdi. Sonradan bu çekimlerin de şahıs eklerini yardımcı fiilin sonuna getiren şekilleri ortaya çıkmış, eski tarzdaki çekim azalmıştır. Bu, Osmanlı sahasında böyle olmuş, fakat Azeri sahasında şahıs eklerini yardımcı fiilin önüne getirmek diğer çekimlere de geçmiştir. Azeri sahasındaki ağızlarda bugün birleşik çekimlerin yaparamsa, görmüşemse, gideceğirnse, gideceksenmiş, qızarsanmıs gibi kullanışlarını görürüz.
544. Birleşik çekimlerin vurgusuna gelince, hikâye, rivayet ve şart ekleri daima vurgusuzdur. Müsbet birleşik çekimlerde vurgu daima asıl fiilin eki üzerinde bulunur. Menfi şekillerde tabiî, vurgu menfi ekinin önüne geçer. i- kökü kullanılınca da vurgu yine asıl fiilin eki üzerinde bulunur. i- fiili isimlerden sonra gelince de vurgu durumu aynidir. Yani vurgu i- kökünün veya eklerinin önüne, ismin son hecesine alınır.
545. i- fiilinin birleşik çekim olarak yalnız şart şekli vardır. Bu şart da görülen ve öğrenilen geçmiş zamanlarının şartıdır: idi-y-se-m (idi ise-m), imiş-se-m (imis-i-sem) gibi. Ağızlarda ise-y-di, ise-y-miş gibi şartın hikâyesi, şartın rivayeti şekilleri de kullanılır.
Katmerli birleşik çekim
546. Katmerli birleşik çekim asıl fiil kipine i- fiilinin iki şeklinin arka arkaya getirilmesi ile ortaya çıkan çekimdir. Birleşik çekimde asıl fiil kipine i- fiilinin bir şekli getirilmektedir. Katmerli birleşik çekim ise buna i- fiilinin bir şekli daha eklenmek suretiyle yapılır. Yani katmerli çekim birleşik çekimlerin yeni bir birleşik çekimidir. Bugün, birleşik çekimlerden şartın katmerli çekimi yoktur, yalnız hikâye ve rivayetin vardır. Katmerli çekimin ise hikâye ve rivayet şekli yok, yalnız şart şekli vardır. Şu hâlde katmerli birleşik çekim hikâyenin şartı ile rivayetin sartı’ndan ibarettir: gelecektiysen, geliyormuşsa gibi.
Bugün katmerli çekimde de yardımcı fiil, misallerde de görüldüğü gibi, ekleşme temayülünde olmakla beraber, üç çekim ekinin arka arkaya gelmesi gibi bir durum pek normal bulunmadığı için bu çekimde i- kökünün çok defa muhafaza edildiği görülür: gelecek idi-y-sen, geliyor imiş-se misallerinde olduğu gibi. Böylece katmerli çekim asıl fiil kiplerine i- fiilinin idi-y-se, imiş-se birleşik çekimlerinin getirilmesi ile yapılmış görünüyor. i- kökünün geliyor imiş ise misalinde olduğu gibi son ekin önünde de bazen saklandığı görülebilir. Fakat bu kullanış fazla tutulmamakta ve sondaki i- umumiyetle düşürülmektedir.
Katmerli çekimin şekilleri şunlardır:
Hikâyenin şartı
547. Geniş zaman hikâyesinin şartıgelir-di-y-se-m (gelir idi-y-se-m) …… şeklindedir. Çok kullanılmamakta, bunun yerine umumiyetle gelse-y-dim şekli kullanılmaktadır.
548. Şimdiki zaman hikâyesinin şartıgeliyor-du-y-sa-rn (geliyor idi-y-se-m) …… şeklindedir.
549. Görülen geçmiş zaman hikâyesinin şartıgeldi idi-y-se-m …… şeklindedir. geldi-y-di-y-se-m şekli kulağa hoş gelmediği için pek kullanılmaz. geldi-m idi-y-se şekli de kullanılır.
550. Öğrenilen geçmiş zaman hikâyesinin şartıgelmiş-ti-y-se-m (gelmiş idi-y-sem) …… şeklindedir.
551. Gelecek zaman hikâyesinin şartıgelecek-ti-y-se-m (gelecek idi-y-se-m) …… şeklindedir.
555. Bütün bu katmerli şart şekillerinde şahıs eki bazen şart ekinin önüne alınır: gelir-di-m-se, geliyor-du-m-sa, geldi idi-m-se, gelmiş-ti-m-se, gelecek-ti-m-se, gelmeli-y-di-m-se misallerinde olduğu gibi. Bu kullanış bilhassa ağızlarda çok görülür.
Rivayetin şartı
556. Geniş zaman rivayetinin şartıgelir-miş-se-m (gelir imiş-se-m) …… şeklindedir.
557. Şimdiki zaman rivayetinin şartıgeliyor-muş-sa-m (geliyor imiş-se-m) …… şeklindedir.
558. Öğrenilen geçmiş zaman rivayetinin şartıgelmiş-miş-se-m (gelmiş imiş-se-m) …… şeklindedir.
559. Gelecek zaman rivayetinin şartıgelecek-miş-se-m (gelecek imiş-se-m) …… şeklindedir.
563. i- fiilinin birleşik çekim olarak yalnız şart şekli bulunduğu ve bazen görülen hikâye ve rivayeti de şart hikâye ve rivayeti olduğu için katmerli birleşik çekimi yoktur. Buna karşılık i- fiilinin eskiden hikâye şeklinde katmerli birleşik çekiminin mevcut olmuş bulunduğunu görüyoruz. Eski Anadolu Türkçesinde gördüğümüz yoq-mış-sa-y-idi (yoq imiş ise idi), degülmisseydi, (degül imiş ise idi), anda-mıs-sa-du-m (anda imiş ise idüm) gibi misallerde bu katmerli hikâye şekli vardır. Bununla ilgili olarak Eski Anadolu Türkçesinde hikâye şeklinde dördüzlü katmerli çekim olduğu görülür: diler-mis-se-y-idüñ (diler imiş ise idüñ), bulınur-mıs-sa-y-idi (bulı-nur imiş ise idi) gibi. Sonradan bu şekiller kaybolmuş ve bugün gördüğümüz şart şeklindeki üçüzlü katmerli şekiller kalmıştır. Onlar da çok az kullanılır.
Kuvvetlendirme ve ihtimal
564. İsim fiilin üç şekli ile yapılan hikâye, rivayet ve şart birleşik çekimleri yanında onun ek hâlindeki şimdiki zamanının bir eki ile yapılan fiil çekimini de dördüncü birleşik çekim olarak alabiliriz. Gerçekten isim fiilinin ek hâlindeki şimdiki zamanının teklik üçüncü şahsındaki -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür eki fiil çekimlerine de katılmakta, böylece onları arka arkaya iki çekim eki almış bir birleşik çekim durumuna sokmaktadır. Yukarıda belirttiğimiz gibi isim fiilinin ek hâlinde bulunan şimdiki zamanı esas itibariyle isimlere eklenerek onları fiilleştirmekte kullanılır. Fakat şimdi işaret ettiğimiz gibi bu eklerden birinin fiil çekimlerine de karıştığı ve fiil kiplerine birleşik çekim eki gibi ikinci bir mânâ kattığı görülür. Gerçi kattığı bu mânâ her zaman hikâye, rivayet ve şart şekillerindeki kadar belirli değildir. Gerçi bu ek fiil kiplerinin bütün şahıslarına değil, çeşitli kiplerin bir kısım şahıslarına getirilir. Fakat fiil çekiminin yapısında ve mânâsında tuttuğu yer bu eki de birleşik çekim yapan bir ek saymak gerektiğinî gösterecek durumdadır. Eskiden yalnız isimlerle kullanıldığını, bugün de tam bir birleşik çekim eki durumuna geçmemiş olduğunu unutmuyoruz. Fakat son zamanlardaki kullanışı bu eki de bir birleşik çekim eki sayabilecek bir gelişme göstermektedir. Onun için biz bu eki alan fiil çekimlerini de bir birleşik çekim sayıyor, şimdiye kadar fiillerde kuvvetlendirme eki diye geçen bu ekle yapılan şekillerin isim fiilinin şimdiki zamanı ile kurulan birleşik çekimden başka bir şey olmadığını belirtmek istiyoruz.
-dur, -dür eki aslında isimlere getirilen bir ek olarak önce partisiplerin sonunda kullanılmış, fiil çekimlerine oradan atlamıştır. Bunda önce partisip eki iken sonradan fiil çekim eki durumuna da geçen; hem fiil çekim eki, hem partisip eki olan eklerin rolü olmuş; -dur, -dür eki fiil çekimlerine bu yoldan geçmiştir. Zaten hikâye, rivayet ve şart şekillerinde de i- fiilinin önündeki asıl fiil kiplerinin aslında isim durumunda olduklarını görmüştük. İşte durur < turur’dan gelen -dur, -dür ekinin önündeki fiil şekilleri de aslında bu şekilde isim sayılmış, isim durumunda bulunmuş; sonradan çekimli fiil hâline geçince -dur, -dür de fiil çekimine karışmıştır.
Aslında üçüncü şahıs bildirme eki olduğu için bu ek tabiî önce fiil çekimlerinin yalnız üçüncü şahıslarında kullanılmıştır. Fakat sonradan diğer şahıslara da atlayarak son zamanlarda kullanış sahasını bir hayli genişletmiş, böylece fiillerde üçüncü şahıs ifadesini kaybederek fiillerin şimdiki zaman birleşik çekimini yapan bir ek durumuna gelmiştir.
Ekin şimdiki zaman, kuvvetlendirme ve ihtimal olarak üç fonksiyonu vardır. Çok defa bu üç fonksiyonu birbirine karışmış bulunur. Asıl fonksiyonu olan şimdiki zaman ifadesi bugün pek belirmemekte, kipleri şimdiki zamana naklederken de bilhassa kuvvetlendirme ve ihtimal ifadesini ortaya koymakta, böylece bu birleşik çekimi zaman çekiminden çok, şekil çekimi hâline sokmaktadır. Onun için bu birleşik çekime kuvvetlendirme ve ihtimal adını veriyoruz. Bununla beraber şimdiki zaman birleşik çekimi de denebilir.
565. Bugün -dır, -dir, -dur, -dür; -tır, -tir, -tur, -tür eki şu çekimlerin şu şahıslarında kullanılmaktadır:
Geniş zamanın teklik ve çokluk birinci, ikinci şahıslarında: bilirim-dir, bilirsin-dir, biliriz-dir, bilirsiniz-dir misallerinde olduğu gibi.
Şimdiki zamanın teklik ve çokluk bütün şahıslarında: biliyorum-dur, biliyorsun-dur, biliyor-dur, biliyoruz-dur, biliyorsunuz-dur, biliyorlar-dır misallerinde olduğu gibi.
Görülen geçmiş zaman kipine bu ek getirilmez.
Öğrenilen geçmiş zamanın bütün şahıslarında: bilmişim-dir, bilmişsin-dir, bilmiş-tir, bilmişiz-dir, bilmişsiniz-dir, bilmişler-dir misallerinde olduğu gibi.
Gelecek zamanın teklik ve çokluk ikinci, üçüncü şahıslarında: bile-ceksin-dir, bilecek-tir, bileceksiniz-dr, bilecekler-dir misallerinde olduğu gibi. Çok nadir olarak çokluk birinci şahısta da kullanılabilir: bileceğiz-dir misalinde olduğu gibi.
Emir çekimine bu ek getirilmez.
Şart çekimine de bu ek getirilmez.
İstek kipinin teklik ve çokluk ikinci şahıslarında: bilesin-dir, bilesiniz-dir misallerinde olduğu gibi.
Gereklik kipinin teklik ve çokluk bütün şahıslarında: bilmeliyim-dir, bilmelisin-dir, bilmeli-dir, bilmeliyiz-dir, bilmelisiniz-dir, bilmeliler-dir (bilmeli-dirler) misallerinde olduğu gibi. Çokluk üçüncü şahısta normali bil-meliler-dir şekli olmakla beraber bu az kullanılmakta, umumiyetle bilmeli-dir-ler şekli hakim bulunmaktadır.
İsim fiilinin yalnız şimdiki zamanına, bu zamanın da teklik ve çokluk birinci, ikinci şahıslarına kuvvetlendirme ve ihtimal eki getirilebilir: öyleyim-dir, öylesin-dir, öyleyiz-dir, öylesiniz-dir misallerinde olduğu gibi.
Kuvvetlendirme ve ihtimal eki birleşik çekimlere getirilmez, yani katmerli çekim yapmaz.
566. Bu ek vurgusuzdur ve eklendiği şekillerin vurgu durumunu değiştirmez.
567. Böylece, buraya kadar asıl fiil çekim eklerini ve bu eklerle yapılan fiil çekimini etraflı bir şekilde gözden geçirmiş olduk. Şimdi de fiil işletme eklerini ve bu eklerle yapılan fiil şekillerini görelim.
Soru eki
568. Soru eki isim bahsinde de gördüğümüz gibi her çeşit kelimenin soru şeklini yapan umumî bir işletme ekidir. İsim cinsinden bütün kelimeler, edatlar, fiiller soru şekline hep bu ek ile sokulurlar. Soru eki isimleri ve edatları daima fiillere bağlar, fiillerle münasebete geçirir. Fillerin ise başlı başına, fiil çerçevesi içinde soru şeklini yapar.
Edat menşeli olup sonradan ekleşmiş bulunan, gelişme seyrini isim bahsinde gördüğümüz soru eki fiil çekimlerinin büyük bir kısmında çekimin ortasına, şekil ve zaman eki ile şahıs ekinin arasına girer. Bir kısmında ise en sonda bulunur. Bu, fiil çekimlerinin partisip menşeli olmaları ile ilgilidir. Partisip menseli olmayanlarda soru eki en sona gelir.
Bugün -mı, -mi, -mu -mü şeklinde vokal uyumuna bağlı olan soru eki birinci tipteki şahıs eklerini alan fiil çekimlerinde, yani geniş zaman, şimdiki zaman, öğrenilen geçmiş zaman, gelecek zaman, gereklik kiplerinde çokluk üçüncü şahıs dışındaki şahıslarda şekil ve zaman ekinden sonra, şahıs ekinden önce getirilir: bilir mi-y-im, biliyor mu-sun, bilmiş mi-y-iz, bilecek mi-siniz, bilmeli mi-y-im misallerinde olduğu gibi. Çokluk üçüncü şahıslarda ise soru eki şahıs ekinden sonra gelir: bilirler mi, biliyorlar mı, bilmişler mi, bilecekler mi, bilmeliler mi misallerinde olduğu gibi. Birinci, ikinci tipteki şahıs eklerini karışık olarak alan istek kipi ile ikinci tipteki şahıs eklerini alan görülen geçmiş zaman ve şart kiplerinde ve emir kipinde soru eki bütün şahıslarda en sona, şahıs eklerinden sonra getirilir: bildim mi, bildiler mi, bilsen mi, bilse mi, bileyim mi, bilin mi, bilesin mi, Eski Anadolu Türkçesi ile ağızlardaki bilem mi misallerinde olduğu gibi. Yalnız, istek kipinde soru şeklinin çok az kullanıldığını, bunun yerini çok defa başka ifadelerin aldığını belirtmeliyiz: bilesiniz mi, yerine bilesiniz değil mi gibi.
Soru ekinin kullanılışı Batı Türkçesinin Osmanlı sahasında eskiden beri böyle olmuş, buna karşılık Azeri sahasında sonradan başka bir şekil almıştır. Bugün Azeri sahasında soru eki bütün fiil çekimlerinde daima en sona, şahıs eklerinin sonuna getirilmektedir: gelerem mi, gelmişem mi misallerinde olduğu gibi.
569. Soru eki tabiî, fiillerde de vurgusuzdur ve vurguyu kendisinden önceki heceye atar.