Fosatti’nin Gözünden Ayasofya
1837’de Rus Çarlığı'nın görevlisi olarak İstanbul’a gelen İsviçreli mimar Gaspare Trajano Fossati, başta Ayasofya’nın restorasyonu olmak üzere birçok yapıda görev aldı. Türkiye âşığı mimar, Ayasofya’nın tamiri esnasında hazırladığı çizimlerle “Ayasofya ve İstanbul” isimli eşsiz bir albüm de hazırladı. Ayasofya’nın güzelliğini sergileyen eşsiz çizimler, aradan geçen 166 yıla rağmen büyülemeye devam ediyor.
1809 yılında Güney İsviçre’nin İtalyanca konuşulan Ticino kantonundaki Morcote’de dünyaya gelen Fossati’nin ailesinde pek çok mimar ve ressam bulunuyordu. Milano’daki Brera Akademisi’nde mimarlık öğrenimi gören Fossati, 1837’de Rus Çarlığı adına İstanbul’a gelerek Neo-Rönesans veya Neoklasik üslupta muhteşem bir elçilik sarayı inşa etti. Beyoğlu’nda, İstiklal Caddesi’nin denize bakan kenarında yer alan bu yapı, hâlâ Rus Konsolosluğu binası olarak kullanılmaya devam ediyor. İsviçreli mimar, saray inşaatıyla uğraştığı yıllarda başka siparişler de aldı. 1841-1843 yılları arasında Galata’daki Bankalar Caddesi’nin yanında yer alan San Pietro Kilisesi’ni yeniden inşa etti. 1845’te kardeşiyle birlikte Beyoğlu’nda bir mülk satın alan Fossati, 1846’da Darülfünun binasının yapımıyla görevlendirildi. Heybetli kitlesiyle İstanbul’un Marmara’ya hâkim bir yerinde, Ayasofya’nın tam önünde yükselen bu muhteşem binanın inşası uzun yıllar sürdü. Bir eğitim kurumu olarak inşa edilen yapı, ilk Meclis-i Mebusan’a ev sahipliği yapacaktı.
İsviçreli mimarın İstanbul’da üstlendiği en önemli iş ise kuşkusuz Ayasofya’nın restorasyonuydu. Bu işi Batılı bir mimarın yapmasını uygun gören Sultan Abdülmecid, Fossati’yi Ayasofya’nın restorasyonuyla görevlendirdi. İlk başta 26 bin keselik harcama gerektireceği tahmin edilen ve “basit bir tamir” olarak düşünülen Ayasofya restorasyonu, zamanla çok daha büyük bir projeye dönüşecekti.
Ayasofya’yı ayakta tutabilmek için galerilerdeki 12 sütunu düzelten Fossati, bu çalışmalarda kubbedeki büyük çatlakları doldurup, bu kısmı destekleyici önlemler aldı.
Çalışmaların 13 Temmuz 1849’da tamamlandığı Ayasofya,Ramazan ayının ilk cuma günü (27 Temmuz 1849) büyük bir törenle açıldı. Ayasofya’nın iç ve dış görünüşleriyle çevresini gösteren bir resim albümü de hazırlayan Fossati, bu eseri Sultan Abdülmecid’den sağladığı olanaklarla 1852’de Londra’da bastırdı. İçinde renkli 25 çizim bulunan eser, üstünde padişahın tuğrası olmak üzere sultanın yardımlarıyla meydana getirildiğini bildiren çok süslü bir başlık sayfası ile yayımlandı.
Kırım Savaşı yıllarında İstanbul’da askerî binalar, hastaneler ve karakol gibi binalar da yapan Fossati, 1858’de memleketine döndü. 1862’de Milano’ya yerleşen, son yıllarında kardeşiyle birlikte İtalyan uyruğuna geçen Fossati, Morcote’de Türkiye’den getirilmiş eşyalar ile döşenmiş evinde 5 Eylül 1883’te öldü ve orada toprağa verildi.