Hipofiz, hipofiz fossa veya sella turcica adı verilen bir alanda beynin tabanına (burun arkasında) bağlı küçük bir bezdir . Hipofiz, vücuttaki hormonların çoğunun salgılanmasını kontrol ettiği için genellikle “ana bez” olarak adlandırılır. Normal bir hipofiz bezi 1 gramdan daha hafiftir ve yaklaşık olarak bir barbunya fasulyesi büyüklüğünde ve şeklindedir.
Hipofizin işlevi, bir ev termostatının işleviyle karşılaştırılabilir. Termostat, sürekli olarak evin sıcaklığını ölçer ve sabit, rahat bir sıcaklığı korumak için ısıtıcıyı açıp kapatması için sinyaller gönderir. Hipofiz, vücut fonksiyonlarını sürekli olarak izler ve fonksiyonlarını izlemek ve uygun ortamı korumak için uzak organlara ve bezlere sinyaller gönderir. Bir vücut için ideal “termostat” ayarı, aktivite düzeyi, cinsiyet, vücut kompozisyonu vb. dahil olmak üzere birçok faktöre bağlıdır.
Hipofiz, aşağıdakileri kontrol etmekten ve koordine etmekten sorumludur:
- Büyüme ve gelişme
- Organ fonksiyonu (böbrekler, göğüsler ve rahim)
- Bez fonksiyonu (tiroid, gonadlar ve adrenal bezler)
Hipofiz Anatomisi ve Fonksiyonları
Hipofiz farklı bölümlere ayrılır: ön hipofiz bezi ve arka hipofiz bezi . Her parça benzersiz hücreler içerir ve belirli kontrol görevlerinden sorumlu olan farklı hormonları salgılar. Ön hipofiz, farinks ile aynı dokudan oluşur . Arka hipofiz, beynin bir kesesinden oluşur ve aslında hipofiz bezine bağlı olan ve işlevini kontrol eden beynin bir bölgesi olan hipotalamusun bir uzantısıdır . Hipotalamus ve hipofiz birlikte nöroendokrin sistemi oluşturur .
Ön hipofiz, hipofiz bezi boyutunun yaklaşık yüzde 80’ini oluşturur ve ön lob ve ara bölgeden oluşur. Ön lob, kan dolaşımına salınan sinyal hormonlarının çoğunu üretmekten sorumludur. Arka hipofiz bezi yaşamın çok erken dönemlerinde gelişir ve kendi başına hormon üretmez. Bununla birlikte, hipotalamustan kaynaklanan beyin hücrelerinin ( nöronlar ) sinir uçlarını içerir . Bu nöronlar , hipofiz sapından arka hipofize taşınan vazopressin ve oksitosin hormonlarını üretir . Daha sonra kan dolaşımına salınmak üzere saklanırlar.
Hipofiz ve hipotalamus, vücudun günlük işlevlerini düzenlemek için birlikte çalışır ve büyüme, gelişme ve üremede önemli bir rol oynar. Hipotalamus, ön hipofizden diğer hormonların salgılanmasını kontrol eden iki tip hormon (hormon salgılayan ve inhibe eden hormon) salgılar. Hipofiz bezi, diğer organların aktivitelerini sonuç olarak kontrol eden birkaç sinyal hormonu salgılayarak temel işlevlerini yerine getirir.
Hipofiz aşağıdaki hormonları üretir:
- Adrenokortikotropik hormon(ACTH) – ACTH, adrenal bezleri kortizol ve aldosteron gibi hormonları serbest bırakmak için tetikler. Bu hormonlar karbonhidrat/protein metabolizmasını ve su/sodyum dengesini düzenler.
- Büyüme hormonu(GH) – Bu, metabolizmayı ve büyümeyi düzenleyen başlıca hormondur.
- Luteinize edici hormon(LH) ve Folikül uyarıcı hormon (FSH) — Bu hormonlar seks hormonlarının (östrojen ve testosteron) üretimini kontrol eder ve kadınlarda menstrüasyonun düzenlenmesinde önemlidir.
- Melanosit uyarıcı hormon(MSH) — MSH, derideki melanositler aracılığıyla koyu renkli bir pigment olan melanin üretimini düzenler. Artan melanin üretimi, cildin pigmentasyonuna veya bronzlaşmasına neden olur. Aşırı MSH üretimine neden olan bazı durumlar cildin koyulaşmasına neden olabilir.
- Prolaktin(PRL) – Bu hormon anne sütünün salgılanmasını uyarır.
- Tiroid uyarıcı hormon(TSH) – TSH, tiroid hormonlarını serbest bırakmak için tiroid bezini uyarır. Tiroid hormonları bazal metabolizma hızını kontrol ederve büyüme ve olgunlaşmada önemli rol oynar. Tiroid hormonları vücuttaki hemen hemen her organı etkiler.
- Vazopressin/Antidiüretik hormon(ADH) – Bu hormon su tutulmasını destekler.
Hipofiz Adenomları
Hipofiz adenomları gliomlar , meningiomlar ve schwannomlardan sonra dördüncü en sık görülen intrakraniyal tümördür . Hipofiz adenomlarının büyük çoğunluğu iyi huyludur ve nispeten yavaş büyür. Adenomlar, hipofiz bezini etkileyen açık ara en yaygın hastalıktır. Bu tümörler, çocuklarda da teşhis edilebilmesine rağmen, en sık 30’lu veya 40’lı yaşlardaki insanları etkiler. Bu tümörlerin çoğu başarıyla tedavi edilebilir. Hipofiz tümörleri boyut ve davranış olarak değişebilir. Hormon üreten tümörlere fonksiyonel adenom, üretmeyen tümörlere ise nonfonksiyonel adenom denir.
Belirtiler
10 milimetreden küçük tümörlere mikroadenom denir ve sıklıkla ön hipofiz hormonları salgılar. Bu daha küçük, fonksiyonel adenomlar genellikle daha erken tespit edilir çünkü artan hormon seviyeleri vücutta anormal değişikliklere neden olur. Hipofiz adenomlarının yaklaşık yüzde 50’si 5 milimetreden küçük olduklarında teşhis edilir. 10 milimetreden (bir kuruş büyüklüğünde) büyük adenomlara makroadenom denir ve genellikle hormon salgılamazlar. Bu tümörler sıklıkla, yakındaki beyin veya kraniyal sinir yapılarını sıkıştırarak “kitle etkisi” ile semptomlar ürettikleri için keşfedilir.
Hipofiz tümörünün kitle etkisi dışındaki semptomları genellikle endokrin fonksiyon bozukluğundan kaynaklanır. Örneğin, bu işlev bozukluğu, akromegali (devlik) gibi büyüme hormonlarının aşırı üretimine veya hipotiroidizmde olduğu gibi tiroid hormonunun yetersiz üretimine neden olabilir. Hormonal dengesizlikler doğurganlığı, adet dönemlerini, sıcağa ve soğuğa toleransı ve ayrıca cildi ve vücudu başka şekillerde etkileyebilir.
Hipofiz bezinin kafatası içindeki stratejik konumu nedeniyle, hipofiz tümörleri büyüdükçe önemli beyin yapılarını sıkıştırabilir. En yaygın durum, kademeli görme kaybına yol açan optik sinirlerin sıkışmasını içerir. Bu görme kaybı genellikle her iki tarafta da çevresel görüşün bozulmasıyla başlar.
Aşağıdaki semptomlardan üç veya daha fazlasının varlığı bir hipofiz tümörüne işaret edebilir:
- Görme sorunları (bulanık veya çift görme, göz kapağı düşüklüğü)
- Alın bölgesinde baş ağrıları
- Mide bulantısı ya da kusma
- Bozulmuş koku alma duyusu
- cinsel işlev bozukluğu
- Depresyon
- yorgunluk
- kısırlık
- Büyüme sorunları
- osteoporoz
- Açıklanamayan kilo alımı
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Kolay morarma
- Ağrıyan eklemler
- Karpal tünel Sendromu
- bozulmuş menstrüasyon
- erken menopoz
- Kas Güçsüzlüğü
- Galaktore (doğum veya bebeğin emzirilmesi ile ilişkili olmayan spontan anne sütü akışı)
Teşhis
Bir hipofiz tümöründen şüphelenildiğinde, bir doktor, periferik görme kaybı gibi görme alanı eksikliklerini tespit etmek için görme testinin yanı sıra fizik muayene yapacaktır. Tanıyı doğrulamak için kan ve idrarın hormon testi ve beynin görüntüleme çalışmaları kullanılır. En doğru tanısal görüntüleme testi, kontrast madde ile veya kontrast madde olmadan yapılan manyetik rezonans görüntülemedir (MRI).
tedavi
Erken müdahale, bir hipofiz tümörü ve yan etkilerinin tedavisi veya kontrolü için en iyi şansı sağlar. Hipofiz tümörleri için kullanılan üç tip tedavi vardır: tümörün cerrahi olarak çıkarılması, tümör hücrelerini öldürmek için yüksek doz röntgen kullanan radyasyon tedavisi ve tümörü küçültmek veya yok etmek için ilaç tedavisi.
Ameliyat
Transsfenoidal yaklaşım cerrah tercih hangisi mikrocerrahi veya endoskopik yaklaşım kullanılarak burun boşluğu aracılığıyla tümör erişim gerektirir. Cerrahi genellikle bilgisayar rehberliği ile birleştirilir ve minimal invaziv bir yaklaşıma izin verilir. Transsfenoidal cerrahi, prolaktinomalar hariç, küçük “fonksiyonel” adenomlarda ve çoğu makroadenomda her zaman tercih edilen prosedürdür . Prolaktinomalarda (prolaktin hormonu salgılayan mikroadenomlar veya makroadenomlar), spesifik bir dopamin agonisti ilacının kullanımıgenellikle tedaviye iyi yanıt vermeyen tümörler için ayrılmış cerrahi ile tavsiye edilir. Transsfenoidal cerrahi, minimal invaziv özelliği, az yan etkisi ve hızlı hasta iyileşmesi nedeniyle genellikle çok iyi tolere edilir. Hastalar genellikle ameliyattan iki ila üç gün sonra hastaneden ayrılabilirler.
Transkraniyal yaklaşım veya kraniyotomi , daha az sıklıkla kullanılır ve transsfenoidal yolla güvenli bir şekilde çıkarılamayan özellikle büyük ve invaziv tümörler için ayrılmıştır.
Radyasyon tedavisi
Radyasyon tedavisi, anormal hipofiz tümör hücrelerini öldürmek için yüksek enerjili x ışınları kullanır. Radyasyon, tümör büyümesini durdurmada son derece etkilidir ve zamanla tümörün küçülmesine neden olur. Radyasyon tedavisi, tümör ilaç veya ameliyatla etkili bir şekilde tedavi edilemiyorsa bir seçenek olabilir.
Önerilen üç tür radyasyon vardır:
Standart Dış Işın Radyoterapi
Standart harici ışın radyoterapisi, foton adı verilen bir radyasyon biçimi kullanır. Bu fotonlar, doğrusal bir hızlandırıcı kullanılarak üretilir. Tedavi genellikle fraksiyonlar halinde, bir tedavi veya günde bir “fraksiyon”, dört ila beş hafta boyunca haftada beş gün verilir.
Proton Işın Tedavisi
Proton ışını tedavisi, proton adı verilen farklı bir radyasyon türü kullanır. Proton tedavisi genellikle daha yüksek dozlarda radyoaktivite verme kabiliyeti ile foton tedavisinden daha hedefli olabilir. Daha yüksek radyasyon dozları, daha iyi bir tümör kontrolü şansı taşır, aynı zamanda çevreleyen normal beyin dokusunda daha yüksek bir yaralanma riski taşır.
Stereotaktik Radyocerrahi
Stereotaktik radyocerrahi ( Gamma Knife , Novalis BrainLab ve CyberKnife ) standart harici ışın radyoterapisini radyasyonu birçok farklı porttan odaklayan bir teknikle birleştirir. Bu tedavi, hipofize bitişik dokulara daha az zarar verme eğilimindedir ve daha az seansta uygulanabilir.
İlaç Tedavisi
Prolaktinomalar klinik olarak en sık görülen salgılayan hipofiz adenomudur. Genel olarak, tıbbi tedavi ilk tedavi yöntemidir. Tıbbi tedavi ile hastaların yaklaşık yüzde 80’inde dopamin agonist tedavisi ile prolaktin seviyeleri normale döndürülür. En sık kullanılan ajanlar bromokriptin veya kabergolindir . Tümörün boyutu, hastaların çoğunda değişen derecelerde küçülecek ve sıklıkla görmede iyileşme, baş ağrılarının çözülmesi ve kadınlarda adet görme ve doğurganlığın düzelmesi ile sonuçlanacaktır.
Kabergolin şu anda iki ilaç arasında en yaygın kullanılanıdır, daha az yan etkiye sahiptir ve genellikle haftada sadece iki kez bir doz programı gerektirir. Bromokriptin günde bir doz rejimi gerektirir ve genellikle mide-bağırsak rahatsızlığı, mide bulantısı ve çok hızlı kalkma ile baş dönmesi gibi yan etkilere sahiptir. Kabergolinin bromokriptin tedavisine dirençli hastalarda da etkili olduğu gösterilmiştir.
Mikroadenomlu hastalarda, dopamin agonist tedavisi genellikle ilk olarak birkaç aylık bir süre için denenir. Tümörler ilaç tedavisine yanıt vermezse ameliyat düşünülür. Genel olarak tavsiye, ilaç tedavisinin başlamasından sonraki altı ila 12 ay içinde yapılmasıdır.
Diğer fonksiyonel adenomların tedavisinde kullanılan ilaçlar şunları içerir:
Büyüme hormonu salgılayan tümörler (Akromegali/Gigantism)
- Okreotid( Sandostatin )
- Lanreotid( Somatulin Deposu )
- Kabergolin ve/veya bromokriptin
- Pegvisomant( Somavert )
ACTH salgılayan tümörler (Cushing sendromu/hastalığı)
- Ketokonazol( Nizoral )
- Mitotan( Lisodren )
- Metirapon( Metopirone )
- Mifepriston( Korlym )