Serinleten Tat: Dondurma
Yaz sıcaklarının çekilmez ve bunaltıcı olduğu günlerdeyiz. Gencinden yaşlısına vazgeçilmez bir tat olan dondurmanın tarihine göz atalım.
1. Yahçal
İnsanoğlu tarihten bu yana bunaltıcı sıcaklara çözümler ararken kar ve buzu; bal, kaymak, süt gibi tatlandırıcılarla beraber sıkıştırıyordu. Yahçal adı verilen buzhane olarak kullanılan depolarda istiflenen bu karışımlarla sıcak yaz günlerini çekilir hale getirmeye çalışıyordu. Günümüz dondurma formatına pek benzemese de dondurmaya en yakın yiyecek buydu ve bunu en iyi uygulayan Perslerdi.
2. Dondurmaya En Yakın Format
Günümüzde yediğimiz dondurmalara en yakın olanı ise 17. yüzyılda İtalya'da üretilmeye başladı. Süt, kaymak, bal ve eldeki meyve özlerinin buz ve kar ile çırpılarak karışımıyla oluşturuluyordu. Sonra buz dolu bir fıçının içinde donması bekleniyordu.
3. Avrupa'da Dondurma
Avrupa'da dondurmanın yükselişi 17. yüzyıla denk düşer. İtalya'da süt, krema ve meyve karışımlarıyla kalitesi artan dondurma, Fransa'nın imparatorluk sarayına ve asillerin konaklarına girer. Yumurta sarısını bu karışıma ekleyen Fransızlar bir tarz oluşturur. 1700'lerde de Türkçe ismiyle ''Dondurma Yapma Sanatı'' olan 84 sayfalık bir el yazması kitaba rastlıyoruz.
4. Yazılı Kaynaklarda Dondurma
1844 tarihli ilk basılı Türkçe yemek kitaı olan Melceü't-Tabbahin'de dondurmaya rastlamıyoruz ama dondurma kutusundan bahsedilir. 1857 tarihli Ali Eşref Dede'nin ''Yemek Risalesi''nde süt ve süzme aşure dondurmalarının yapımı anlatılmaktadır. Cemile ve Münire Sultan'ın düğün merasimlerinde verilen yemeklerde dondurma tabağı, kaşığı ve dondurma kutusu için çokça para harcandığı rivayet edilir. 1882'de ise Ayşe Fahriye'nin ''Ev Kadını'' kitabında dondurma tariflerine çokça rastlanır.
5. Osmanlı'da Dondurma
Osmanlı'da saraya ve zengin muhite buz sağlama işi önemli bir kol idi. Uludağ'da kar çukurlarında bekletilen kar günlük olarak Mudanya limanından İstanbul'a getiriliyordu. Hatta bu işe öyle önem veriliyordu ki padişahların bu teknelerin daha hızlı ulaşması için teknelere bindikleri rivayet edilmektedir. Yıldız Sarayı'nda Ayan ve Mebusan Meclisi üyelerine verilen ziyafeterde tatlı olarak kaymaklı baklava ve fıstıklı dondurma ikram edilir.
6. Dondurmada çığır açan ABD
Dondurmanın gerek kalori olarak gerek tüketim olarak gelişimini arttırdığı ülke olan ABD'de, ilk dondurmacı 1774'te Philippe Lenzi adlı İngiliz şekerci tarafından New York'ta açıldı. 1821 yılında New York'ta 'dondurma bahçeleri' ortaya çıktı ve dondurma bir fenomen halini aldı.
7. Türkiye'deki fenomen; Maraş Dondurması
Ahir Dağı’nın eşsiz flora ve faunası, K.Maraşlı dondurma ustalarının en önemli kılavuzu olur. 150 yıllık K.Maraş Dondurması serüvenini başlatan Yaşar Ailesi’nin ilk ustası Osman Ağa’nın ilham kaynağı da doğal zenginlikleriyle Ahir Dağı’dır. Ahir Dağı’ndan bin bir emekle getirilen kara, bin bir emekle toplanan meyvelerin özleri karıştırılır. Dünyada haklı üne sahip K.Maraş Dondurması’nın ilk adımlarıdır Osman Ağa’nın Karsambaç’ı ve bugün hala Dünya'da ve Türkiye'de vazgeçilmezler arasındadır.
DİĞERLERİ
Fatih Sultan Mehmet’in Sanata Kazandırdıkları
Osmanlı padişahları içinde sanata yakınlığı ile de bilinen Fatih, tahta kaldığı süre boyunca yalnız fetihleri ile değil sanata ve sanatçıya verdiği değerler ile de çok konuşuldu. İstanbul’u fethettikten sonra imar çalışmalarıyla birlikte pek çok alimi ve sanatkarı İstanbul’da bir araya getirmeye çalıştı ve Topkapı Sarayı çok önemli resim faaliyetlerine zemin hazırladı. Yerleşik bir nakkaşhane kurduran II. Mehmet, artık düzenli ve seri resimlerin ortaya çıkmasını sağladı. Bu nakkaşhaneden çıkan eserler geleneksel ikonografik yaklaşımlarım dışında içinde yenilikleri barındıran örnekleri oluşturdu. Fatih’in en büyük başarısı portre resimlemeciliğine Batı anlayışını kazandırmış olmasıdır. Açık fikirli bir kişi olduğu için Batı resmine ilgi göstererek sarayında Gentile Bellini, Constanza da Ferrera gibi ünlü İtalyan sanatçıları ağırladı. Bellini bu arada Fatih Sultan Mehmet’in büyük ün kazanan portresini, Avrupa’ya dağıtılmak üzere Fatih’in madalyonlarını meydana getirdi. Onun Batı resmine olan bu yakınlığı baş ressamı Sinan Bey’i de etkiledi ve onu üçüncü boyut üzerine araştırmalara yönlendirdi. Fatih Sultan Mehmet’in Batı resmine olan ilgisi sadece kendi döneminde değil, kendinden sonra tahta geçen oğlu II. Bayezid döneminde de etkisini sürdürdü. Öyle ki oğlu II. Bayezid sanata uzak duran özellikle portre resimlemeciliğinden hoşlanmayan, babasının portrelerini sokakta satarak elden çıkaran bir kişi olsa da Fatih’in izlerini silemedi. Artık Türk resim sanatında üçüncü boyut denemeleri ve ışık-gölge çalışmaları başladı.
Mısır Piramitlerinin Bilinmeyen Yönleri
İ.Ö 3000 yılına dayanan tarihi geçmişi ile Mısır, ulaştıkları medeniyetle bugün bile bizi etkilemeye devam ediyor. İlkçağ medeniyetlerine göre tıp, geometri, sanat, astronomi ve din gibi pek çok alanda ileri bir seviyede olan Mısır inşa ettikleri piramitleri ile bu durumu bize kanıtlıyor. Peki ‘piramit’ adı nereden geliyor? Osmanlı kaynaklarında piramitler, ‘Yusuf Ambarları’ olarak isimlendirilmektedir. Bunun nedeni Yusuf peygamber Firavun’un emri ile devletin mali işlerinden sorumlu tutulduğu zaman, Mısır’ın bolluk döneminde devasa boyutlarda ambarlar inşa ettirdi ve tüm hububatı bu ambarlarda saklayarak kıtlık döneminde halkın açlıktan kırılmasını önledi. Buradan yola çıkarak tarihte Yusuf Ambarı olarak anılırken bugün yabancıların literatüründen öğrendiğimiz piramit adıyla tanımlıyoruz. Yabancı sömürgeciler tarafından verilen piramit, sfenks, obelisk gibi pek çok tabir sanki tarihte de böyleymiş gibi kabul edilmiştir; oysa ki o topraklarda İngilizler 1 asır Osmanlı ise 4 asır kalmıştır. İnsan eliyle inşa edilen piramitlerin yapımına gelecek olursak, bir mühendislik harikasına şahit oluruz. Mısır’ın en meşhur piramitleri olan Gize piramitlerinin (Keops, Kefren, Mikerinos) her birinin köşesi bir diğerine tutturularak çizildiğinde ortaya pürüzsüz bir çizgi çıkacağı gibi güneşin hareketleri ile de büyük bir bağlantısı vardır. Güneş ışınlarının piramitlerin içinde oluşturduğu atmosfer ile hiçbir cesedin içeride çürümesi, ekmeğin küflenmesi ve hububatın güvelenmesi mümkün değildir. Bu dünyanın 7 harikasından biri olan piramitler peki nasıl inşa edildi? Bugünün teknolojisinden uzak olan Mısır, insan gücünü kullandı. 1926 yılında Gize Piramitlerinin yakınında bulunan bir işçi mezarlığındaki cesetler incelendiğinde neredeyse tüm sorularımız cevaplandı. Bu nekropoldeki cesetlerin her birinin iskelet sistemlerinin bozuk olduğu ve hemen hemen hepsinin 40 yaşına dahi gelemeden öldükleri anlaşıldı. Kölelerin Mısır’da hiçbir değerinin olmadığı, 15 yaşına gelen birçok çocuğun bu zorlu şartlar altında sadece mercimek lapasıyla beslenerek çalıştığı ve bu uğurda öldüğü ortadadır.
Tarihe Yön Veren Müslüman Filozoflar
Önce çevresine baktı insan, sonra gökyüzüne. Anlamaya çalıştı her şeyi. Var olanların kaynağı neydi, neydi tüm evrenin var olma nedeni? En temelde bu gayretle ortaya çıktı felsefe. Düşünmek bu yoldaki ilk adımdı. Uçsuz bucaksız okyanus kıyısında atılan ilk adım gibi küçük, ama ona temas etmek adına bir o kadar da mühim. İlk adımı kim attı bilinmez, ancak Antik Yunan’da verdi ilk olgun meyvelerini felsefe. Aristolar, Platonlar, Sokratesler ve niceleri. Dünyanın geleceğine nizam vermek adına ürettiler fikirlerini. Demokrasi, aristokrasi, teokrasi…. Bir etki alanı içerisinde ilerledi felsefe. Antik Yunan’dan esen bu rüzgar kendine zemin kuran ve dünyaya tesir etmeye başlayan İslam medeniyetiyle tanıştı. Bu tanışma oldukça mühimdi. Çünkü bu bütünleşme tarihe yön verecek Müslüman filozofların ortaya çıkmasına zemin hazırladı.
5 Maddede Batı’nın Yüzünü Döndüğü Srebrenitsa Katliamı
İkinci Dünya Savaşı ardından Balkanlarda yeni bir otorite olarak kendini gösteren Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti, ilk başkanı Josip Biroz Tito’nun 1980 yılındaki vefatı üzerine gerilemeye başladı. Siyasi istikrasızlığın ve ekonomik sıkıntıların baş göstermesiyle birlikte ülke içerisinde özellikle Sırplar ile Hırvatlarca yükselen milliyetçilik olgusu Yugoslavya’nın parçalanmasına ve ciddi çatışmaların doğmasına neden oldu. Müslüman nüfusun hakim olduğu Bosna bölgesinin referandumla aldığı karar üzerine bağımsız bir devlet kurma düşüncesi, Hırvatlar ve Sırplar tarafından olumlu karşılanmadı ve gizli anlaşmaların yapılmasının ardından Bosna Savaşı patlak verdi. Kanlı savaş 1992-1995 yılları arasında devam etti. Faşist güruhun sınır tanımadan giriştiği vahşet sonucu yüzbinlerce Müslüman Boşnak hayatını kaybetti, bu sayıdan çok daha fazlası Boşnak ise yerinden yurdundan oldu. Sırpların insanlıktan asıl çıktığı olay ise Birleşmiş Milletler’in sözde koruması altında bulunan Srebrenitsa’da 11 Temmuz 1995 tarihinde gerçekleşti. Kadın, çocuk, yaşlı ayırt etmeden etnik temizlik amacıyla girişilen bu vahşetin ardından savaş Dayton Antlaşmasıyla son buldu.
Rus Tarihçiliğinin Saptırdığı Hadise: Basmacı Hareketi
Güce hakim olanın ürettiği taraflı ve politik tarih anlayışın uluslararası alandaki en belirgin örneklerinden biri de “Basmacı Harekatı” olarak anılan ve Türkistan’da cereyan eden istiklal hareketidir. Türkmenistan, Başkırdistan ve Kırım’da gerilla tarzı faaliyet gösteren ve kendilerini “Vatan Müdafacıları”, “İslam Müdafaacıları” ve “Türkistan Azaldığının Askerleri” adlarıyla tanımlayan “Korbaşılar” Ruslar’dan bağımsız bir yönetim kurma hedefindeydi. Tarih yazıcılığının azizliğine uğrayan bu önemli harekatı ve tarih literatüründe oluşturulan kasıtlı yanlış algıyı sizler için yazdık.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun