Yeni Gelime
Be sene sren ve alti kapsamli rapor (working paper) ile birok devlet ve dier menfaat sahiplerinin de katkilarini ieren bir sreten sonra Yatirim Uyumazliklarinin zm iin Uluslararasi Merkez'in ("ICSID"), tahkim ("Tahkim Kurallari") ve uzlatirma kurallarinda ("Uzlatirma Kurallari") deiiklikler yapilmi ve arabuluculuk ("Arabuluculuk Kurallari") ve vakia tespitine ("Vakia Tespiti Kurallari") ilikin yeni ve baimsiz kurallar getirilmitir (birlikte "Kurallar"). Deiiklikler, ICSID'e taraf devletlerin ounluu tarafindan 21 Mart 2022 tarihinde onaylanmi ve yakin zamanda, 1 Temmuz 2022 tarihinde, yrrle girmitir. Bu deiiklikler ile ICSID, usullerini basitletirerek yargilamanin zaman ve giderler aisindan verimliliini artirmayi ve daha fazla effaflik salamayi amalamaktadir. Bu deiiklikler ICSID tarihindeki drdnc ve en kapsamli deiikliklerdir. nceki deiiklik 1984, 2003 ve 2006 yillarinda yapilmitir.
Kurallar'daki Deiiklikler
ICSID tarihindeki en kapsamli deiiklikler balica (i) yargilamanin verimliliini, (ii) nc kii finansmanini, (iii) yargilama giderlerini, (iv) hakem heyetinin teekkln ve hakemlerin reddini, (v) effaflii, (vi) geici hukuki koruma tedbirlerini, (vii) ICSID Ek Hizmet Kurallari'na eriimin geniletilmesini, (viii) uzlatirmayi, (ix) arabuluculuu ve (x) vakia tespiti srecini ilgilendirmektedir.
Yargilamanin Verimliliini Artirmaya Ynelik Deiiklikler
ICSID Kurum Kurallari ve Tahkim Kurallari'ndaki birtakim deiiklikler yargilamanin verimliliini hedef almaktadir. Bu balamda, bazi deiiklikler var olan hkmleri gelitirmekte veya nemli lde deitirmekteyken dier birtakim deiiklikler yine bu amaca hizmet eden tamamen yeni kurallar getirmektedir.
- Tahkim Kurallari Madde 4, 'yeil tahkim' akimi ile uyumlu olarak, tahkim yargilamasinda temel belge sunma yntemini deitirmekte olup bu kapsamda farkli bir ekilde sunulmasini gerektiren zel sebeplerin varlii diinda belgelerin kural olarak elektronik olarak sunulmasi gerekmektedir. Bu, nceki uygulama olan belgelerin fiziksel sunulmasindan farkli bir yntem getirmekte ve bylece belgelerin teslim masraflarini ve fiziksel teslim iin harcanacak zamani bertaraf ederek belge sunumunun zaman ve giderler aisindan verimliliini artirmaktadir.
- Yargilamanin ilk aamalarini hizlandirmayi hedefleyen bir dier deiiklik ise ICSID Kurum Kurallari Madde 2'dir. Bu hkm uyarinca, nceki uygulamadan farkli olarak tahkim talebinde yatirima, yatirimin mlkiyetine ve kontrolne ilikin aiklamalara yer verilmesi gerekmektedir. Ayrica, ICSID Kurum Kurallari Madde 3 taraflarin yargilamanin ilk aamalarinin hizlandirilmasina yardimci olmak iin tahkim talebinde yer verebilecekleri birtakim (zorunlu olmayan) ek bilgilere ilikin neriler getirmektedir. nerilen ek bilgiler taraflarin: (i) hakem sayisi ve atanma yntemine, (ii) yargilama diline, (iii) seri tahkimin kullanilmasina ilikin anlama ve nerileri ile (iv) eer tahkim talebini sunan taraf bir tzel kii ise, tzel kiinin sahibi olan veya kontroln elinde bulunduran gerek ve tzel kiilerin isimleridir.
- Bir dier pratik ve faydali yenilik olan Tahkim Kurallari Madde 31 uyarinca zaman ve giderler aisindan verimli bir yargilama yrtmek amaciyla ekimesiz vakialari belirlemek, uyumazliin konusunu netletirmek ve ekimeli konulari sinirlamak iin hakem heyeti tarafindan bir veya birden fazla dava ynetim toplantisi yapilmasi gerekmektedir.
- Tahkim Kurallari'nda bir dier nemli yenilik seri tahkim hkmleridir. Bu hkmler ancak taraflarin rizasi ile uygulanabilir. Tahkim Kurallari Madde 75 uyarinca taraflar Genel Sekreter'i birlikte yazili bir ekilde bilgilendirerek seri tahkime rizalarini gsterebilirler. Kararin durumadan sonra 120 gn ierisinde verilmesini ngren daha kisa sreler ve sayfa sinirlamasi da barindiran basitletirilmi dilekeler gibi dzenlemelerle seri tahkim hkmlerinin yargilama sresini yariya kadar drmesi beklenmektedir. Bununla birlikte belirtmek gerekir ki, Tahkim Kurallari Madde 86 uyarinca taraflar yargilamanin her aamasinda seri tahkimin uygulanmasindan vazgeebileceklerdir.
- Tahkim Kurallari Madde 41, taraflardan birinin bir talebin aika dayanaktan yoksun olduuna ilikin itirazinin aslinda yalnizca iddianin zne ilikin olmadiini, ayni zamanda ICSID ve hakem heyetinin yetkisi ile de ilgili olabileceini aiklia kavuturmaktadir.
- Bunlara ek olarak, Tahkim Kurallari Madde 42, uygulamada zaten mevcut olup daha nce dzenlenmemi bir usul olan yargilamanin blnmesine (bifurcation) aika izin vermektedir. Tahkim Kurallari Madde 42 ayni zamanda hakem heyetinin yargilamanin blnmesi karari verirken dikkate almasi gereken kriterlerin sinirlayici olmayan bir listesini de vermektedir. Deiiklikler hakem heyetinin yargilamanin blnmesine, taraflarin talebi olmasa bile, re'sen karar verebileceini de teyit etmektedir.
- Tamamen yeni eklenen bir dier hkm davalarin birletirilmesi ve koordinasyonuna izin veren Tahkim Kurallari Madde 46'dir. nemle belirtmek gerekir ki hem davalarin birletirilmesi hem de koordinasyonu taraflarin rizasini gerektirir. Davalarin birletirilmesi, birden fazla tahkimin her ynyle birletirildii ve bunun sonucunda birletirilen tahkimler iin tek hakem kararinin verildii bir sretir. Koordinasyon ise bundan farkli olarak birden fazla tahkimin yalnizca bazi kisimlarinin birlikte yrtld, tahkimlerin birbirinden ayri kaldii ve sonu olarak bu tahkimlerin her biri iin ayri karar verilen bir yntemdir.
- nceki versiyon ile karilatirildiinda Tahkim Kurallari masraf ve zaman bakimindan yargilamanin verimliliini artirmak amaciyla genel olarak daha siki sreler ngrmektedir. Ayrica, deiiklikler ile zel olarak hakem heyetinin uymasi gereken sreler de getirilmitir. rnein Tahkim Kurallari Madde 58 uyarinca hakem heyetinin (i) tm iddialarin aika temelden yoksun olduuna karar verilmesi durumunda 60 gn ierisinde, (ii) ilk itirazlarla ilgili kararlarda 180 gn ierisinde ve (iii) dier durumlarda son beyanlardan sonra 240 gn ierisinde nihai kararini vermesi gerekmektedir. Ayrica, kararlarin yorumlanmasi, dzeltilmesi ve iptali usulne ilikin Tahkim Kurallari Madde 72, hakem heyetinin kararini yargilamadaki son dilekeden itibaren 120 gn ierisinde vermesini ngrmektedir.
- Tahkim Kurallari Madde 39 taraflar aksini kararlatirmi olmadika uzman atanmasi konusunda hakem heyetine aika yetki vermektedir. Bu dzenleme, Tahkim Kurallari'nin hakem heyetine sadece gerek grld halde taraflardan uzman airmalarini isteme yetkisi veren nceki versiyonundan farklidir. Tahkim Kurallari Madde 39 ayni zamanda hakem heyetinin uzman atarken taraflarin bu konudaki grn alacaini da belirtmektedir. Ayrica taraflarin hakem heyetince atanmi uzmana, ihtiyaci olan tm bilgi, belge ve delilleri salamasi gerekmektedir.
Üçüncü Kişi Finansmanı (Third-Party Funding)
Getiimiz on yil ierisinde tahkimde nc kii finansmaninin kullanimi fark edilir lde artmitir. nc kii finansmani, tahkime taraf olmayan bir kiinin tahkimin taraflarindan birine genelde nceden anlailan bir bedel kariliinda tahkim cret ve masraflarini karilamak iin finansman saladii bir finansman srecidir. nc kii finansmaninin kullaniminin yayginlamasi ile birlikte kurum kurallari da bu dorultuda tadil edilmektedir. Kurallar'daki deiikliklerin tasarisi srecinde en tartimali konulardan biri nc kii finansmani olmutur. Zira birtakim taraf devletler bu uygulamanin tamamen yasaklanmasini talep etmilerdir. Buna ramen Tahkim Kurallari, daha kati ifa artlari ngrmek suretiyle, nc kii finansmanina halen imkn tanimaktadir.
- Tahkim Kurallari Madde 14 erevesinde nc kii finansmanina bavuran tarafin; finansman salayan nc kiinin ismi ve adresini yazili olarak ifa etmesi gerekmektedir. Bu ifa bildiriminin tahkim talebi ile birlikte veya eer nc kii finansmanina ilikin anlama sonraki bir aamada yapilmi ise sz konusu anlamanin yapildii anda derhal yapilmasi gerekmektedir. Ayrica, fon salayici bir tzel kii ise, sz konusu tzel kiinin kontroln elinde bulunduranlarin da isimlerinin ifa edilmesi gerekmektedir. nc kii finansmaninin kapsami geni tutulmutur ve kar amaci gtmeyen anlamalari da iine almaktadir.
- nemle belirtmek gerekir ki deiiklikler hakem heyetine; finansman anlamasi ve fon salayici ile ilgili ek bilgi talep etme yetkisi vermektedir. Bylece hakem heyetine olasi ikar atimalarina kari yeterli korumayi salama imkni verilmektedir.
Yargilama Giderleri
- Deiiklikler ile tamamen yargilama giderlerine zg bir blm oluturulmutur. Bu kapsamda nemli bir yenilik yargilama giderlerine ilikin verilen tm kararlarin gerekeli olmasi gerektiini dzenleyen Tahkim Kurallari Madde 52'dir.
- Ayrica, Tahkim Kurallari Madde 52'nin bir dier nemli tarafi, ilk defa, hakem heyetine yargilama giderlerine ilikin karar verirken gz nnde tutmasi gereken kriterlerin sinirlayici olmayan bir listesini salamasidir. Bu bakimdan, davanin karmaiklii, talep edilen yargilama giderlerinin makull ve taraflarin yargilama boyunca sergiledikleri tutum ile yargilamanin sonucu dahil ancak bunlarla sinirli olmamak zere tm ilgili artlarin dikkate alinmasi gerekmektedir. Belirtmek gerekir ki, artik hakem heyeti, gerekli grd takdirde, yargilama giderlerine ilikin ara karar verebilmektedir. Ayrica, bir iddianin aika temelden yoksun bulunarak reddedilmi olmasi durumu hari olmak zere, yargilama giderlerinin tamamen kaybeden tarafa ykletilmesi zorunluluu bulunmamaktadir.
- Ek olarak, Tahkim Kurallari Madde 53, yargilama giderleri iin teminata ilikin tamamen yeni bir dzenlemedir. Taraflardan birinin talebi zerine hakem heyeti, asil dava veya kari davadaki davacinin yargilama giderleri iin teminat yatirmasina karar verebilmektedir. Ayrica, hakem heyetinin bu karari verirken deerlendirebilecei kriterlerin sinirlayici olmayan bir listesi de dzenlemede yer almaktadir. Belirtmek gerekir ki yargilama giderlerine ilikin teminat yatirilmasi kararina uyulmamasi durumunda yargilama hakem heyeti tarafindan askiya alinabilecek ve aski halinin 90 gn devam etmesi durumunda hakem heyeti taraflarin da grlerini aldiktan sonra yargilamayi sonlandirabilecektir.
Hakem Heyetinin Teekkl ve Hakemlerin Reddi
- Tahkim Kurallari Madde 15, hakem heyetinin teekklne ilikin bir yntem ngrmekte ve bu sreci kolaylatirmaktadir. Bu erevede, taraflar, davanin ailmasindan itibaren 45 gn ierisinde hakem sayisi ve atanma usul konularinda anlaamazlarsa hakem heyeti hakemden oluacak ve Devletler ve Dier Devletlerin Vatandalari Arasindaki Yatirim Uyumazliklarinin zmlenmesi Hakkinda Szleme Madde 37(2)(b) uyarinca taraflardan her biri bir hakem atayacak ve taraflarin anlamasina gre, hakem heyetine bakanlik edecek olan nc hakem atanacaktir.
- Bir dier nemli deiiklik hakemlerin reddi ile ilgilidir ve deiiklik uyarinca Tahkim Kurallari Madde 22 ve 23 hakemlerin reddi iin daha kisa sreler ngrmektedir. Bu kapsamda hakemin reddinin ya hakem heyetinin teekklnden ya da ret sebebinin hakemi reddeden tarafa renilmesinden ya da sz konusu tarafin bu sebebi bilmesi gerekmesinden itibaren - hangisi sonra ise - 21 gn iinde yapilmasi gerekmektedir. Ayrica, ret talebine konu olmayan hakemlerin veya ICSID dari Konseyi Bakani'nin hakemin reddi hakkinda karar verecei hususu aiklia kavuturulmutur.
Şeffaflık
- Tahkim yargilamasinda effaflii konu alan nc kii finansmani ile ilgili dzenlemelere ek olarak Tahkim Kurallari, X. Blm'deki deiiklikler de belgelerin yayimlanmasi ile effaflii artirmayi hedeflemektedir. Bu erevede, Tahkim Kurallari Madde 62 uyarinca tm nihai karar ve iptal kararlari taraflarin rizasi ile tamamen veya anonimletirilmi ekilde yayimlanacaktir. Tahkim Kurallari'nin nceki versiyonuna gre nemli bir deiiklik taraflarin bir belgenin yayimlanmasina, gnderilmesinden itibaren 60 gn iinde yazili olarak itiraz etmezlerse, riza gstermi sayilacak olmalaridir. Ayrica, taraflarin gerekli redaksiyonlar zerinde anlamaya varmalarina ynelik sre de daha aik bir ekilde belirlenmitir. Belirtmek gerekir ki, nceki uygulama ile paralel olarak, taraflar bir belgenin tamaminin yayimlanmasina riza gstermedii durumda, belgelerden alintilanan paralarin yayimlanmasi mmkndr. Ayrica, Tahkim Kurallari Madde 63 ve 64 ara kararlar, kararlar ve yargilamada sunulan belgelerin yayimlanmasina dair art ve usulleri dzenlemektedir.
- Deiiklikler ile birlikte, Tahkim Kurallari Madde 65 taraflardan birinin itiraz etmedii durumda durumalarin aik olmasi dorultusunda bir karine getirmektedir. Bu, yargilamanin effaflii bakimindan son derece nemli bir gelimedir. nemle belirtmek gerekir ki durumanin aik olmasi durumunda hakem heyeti gizli ve korunan bilgilerin ifa edilmemesini salamak adina gerekli nlemleri alacaktir.
- Ayrica, effaflik bakimindan bir baka gelime olan Tahkim Kurallari Madde 67, uyumazlia taraf olmayan katilimcilarin yargilamaya katilmasina izin verilirken hakem heyeti tarafindan deerlendirilecek sinirlayici olmayan kriterleri geniletmektedir. Uyumazlia taraf olmayan katilimci, taraflardan farkli bir baki aisi sunarak hakem heyetinin uyumazlik hakkinda karar vermesine yardimci olduundan yargilamada nemli bir rol oynayabilir. Yapilan deiikliklerle, hakem heyetinin uyumazlia taraf olmayan katilimcilarin yazili gr sunup sunmayacaina karar verirken, bu kiilerin kimlii, faaliyetleri, organizasyonu ve sahiplii ile kendisine herhangi bir yardim salanip salanmayacaini da gz nnde bulundurmasi ngrlmtr. Bu, uyumazlia taraf olmayan katilimcilarin yargilamaya katilimi aisindan effaflii daha da artirmaktadir.
Geici Hukuki Koruma Tedbirleri
- Geici hukuki koruma tedbirlerine ilikin bir dzenleme olan Tahkim Kurallari Madde 47 ile, hakem heyetinin taraflardan birinin talebi zerine veya re'sen ilgili tm artlari deerlendirerek, taraflardan biri aisindan mevcut veya yakin bir zarari nlemek veya yargilamanin salikli ileyiine halel gelmemesini salamak iin ya da mevcut artlari korumak veya geri getirmek ya da nemli delilleri korumak iin geici hukuki koruma tedbirine karar verebilecei aika dzenlenmitir. Daha da nemlisi, deiikliklerle birlikte geici hukuki koruma tedbirlerine ilikin usul de daha aik bir ekilde belirlenmitir.
ICSID Ek Hizmet Kurallari'na ilikin Deiiklikler
ICSID Ek Hizmet Kurallari her zaman ICSID'in, normalde kapsami taraf devletler ile taraf devlet vatandalari arasindaki uyumazliklar ile sinirli olan, uzman hizmetinin kapsamini geniletmeyi amalamitir. nceden, ICSID Ek Hizmet Kurallari'nin kapsami ya sz konusu devletin bir taraf devlet ya da yatirimcinin bir taraf devlet vatandai olduu durum ile sinirliydi. Bu deiiklikler ile birlikte ICSID Ek Hizmet Kurallari'nin kapsami (i) hem ev sahibi devletin hem de yatirimcinin devletinin taraf devlet olmadii durumlarda uygulanabilir hale getirilerek ve (ii) daha nce kapsamda olmayan ve en iyi bilinen rnei Avrupa Birlii olan blgesel ekonomik btnleme rgtleri tarafindan da eriilebilir hale getirilerek daha da geniletilmitir. Bylece, artik ICSID Ek Hizmet Kurallari durumda uygulanabilir haldedir: (i) taraflardan birinin ya taraf devlet ya da taraf devlet vatandai olmasi durumunda, (ii) taraflardan ikisinin de bir taraf devlet veya taraf devlet vatandai olmadii hallerde, (iii) bir blgesel ekonomik btnleme rgtnn uyumazliin tarafi olmasi durumunda. Doal olarak, taraflarin ikisinin de bir taraf devlet ile taraf devlet vatandai olmalari durumunda ICSID Ek Hizmet Kurallari deil Kurallar'in geriye kalani uygulanir. Belirtmek gerekir ki sz konusu uyumazliin bir tarafta bir devlet veya blgesel ekonomik btnleme rgtnn; dier tarafta ise yatirimcinin yer aldii bir yatirimdan kaynaklanmasi gerekmektedir.
Uzlatirma Kurallari
Tahkim Kurallari'na ek olarak ICSID nezdinde uzlatirmaya ilikin mevcut kurallar da nemli lde deitirilmitir. zetlemek gerekirse, bu deiiklikler gizlilii artirmayi ve sreci batan aai kolaylatirmayi hedeflemektedir. Yeni deiiklikler ile birlikte Uzlatirma Kurallari Madde 10, uzlatirma srecinin gizliliini artirma yolunda bir adim atarak taraflarin sre boyunca taraflarca ifade edilen grlere, yapilan beyanlara, itiraflara, uzlatirma tekliflerine veya alinan pozisyonlara ya da komisyon tarafindan verilen rapor, talimat, karar ve nerilere dier srelerde dayanmalarini nlemektedir. Yukarida nc kii finansmani iin aiklanan bilgi ifa etme ykmllkleri uzlatirma sreci bakimindan da geerlidir.
Arabuluculuk Kurallari
Deiiklikler ile birlikte tamamen yeni ve baimsiz Arabuluculuk Kurallari getirilmitir. Bu erevede Arabuluculuk Kurallari; ya mevcut yazili bir anlamaya dayanarak ya da kari tarafa arabuluculua gitmeyi teklif ederek ICSID nezdinde arabuluculuk sreci balatabilen taraflara gizli bir sre sunmaktadir. Arabulucu, taraflara uyumazliklarini dostane bir ekilde zmeleri konusunda yardimci olacaktir fakat arabuluculuk sreci balayici deildir ve arabulucular taraflari balayan kararlar verme yetkisine sahip deildir.
Vakia Tespiti Kurallari
Vakia tespiti usul daha nce de ICSID Ek Hizmet Kurallari kapsaminda vardi fakat deiiklikler ile birlikte Vakia Tespiti Kurallari, kendi balarina veya Tahkim Kurallari ile birlikte kullanilmak zere ayri bir kurallar btn haline getirilmitir. Vakia Tespiti Kurallari'nin amaci uyumazlia ilikin vakialarin, rnein yatirimin, tarafsiz bir deerlendirmesini yapmaktir.
Bu erevede, taraflar eer ICSID nezdinde vakia tespiti usul balatmak istiyorlarsa Genel Sekreter'e birlikte yazili bir talep sunabilirler. Vakia Tespiti Kurallari Madde 3 taraflarin Vakia Tespiti Kurallari'ni kendi ihtiyalari dorultusunda nemli lde deitirmelerine aika izin vermektedir. Taraflarca aksi kararlatirilmadika vakia tespiti usul de uzlama gibi gizlidir, yani taraflar sonradan bu usulde ortaya ikan eylere dayanamazlar.
Sonuc
Kurallar ile getirilen kapsamli deiiklikler birok devlet ve menfaat sahiplerinin katkilarini ieren iddiali bir alimanin rndr. Deiiklikler zellikle yargilama sresi ve giderlerini drme ve effaflii artirma konularina odaklanmaktadir. ICSID nmzdeki aylarda Kurallar'a ve uygulamalarina ilikin bir rehber yayimlayacaini duyurmutur. Bu rehberin yeni hkmlerden bazilarinin uygulamasi bakimindan yol gsterici olmasi beklenmektedir. Her halkarda zaman ile ekillenen uygulama bu deiikliklerin amacina ulaip ulamadiini gsterecektir.