Marks’a göre, “katı
olan her şey buharlaşıyor”du. Maddenin gaz halinin, katı halinden bir hayli
farklı davrandığı malum. Katı halde atomlar sımsıkı istiflenmiştir, gaz halinde
ise gelişigüzel hareket edip dururlar.
Normalde katı halden gaz haline geçerken madde, genellikle
ara bir halden, sıvı halden geçer. Marks’ın bu ara hali neden atladığını
anlamak zor değil, sıralı sekili iş yapmak, uslu uslu sırasını beklemek dönemin ruhuna aykırıydı.
Marks haklı mıydı, sahiden katı olan her şey buharlaştı mı?
Pek sayılmaz. Endüstri devrimi insanları fabrikalara istifledi mesela.
Fabrikalar kaskatıydı, hâlâ öyleler. Ama sosyolojinin ve iktisadın baktığı
çerçeveden bakacak olursak, evet, toplumlar katı halden gaz haline geçmiş gibi
görünüyor. Atomize oldular, gelişigüzel
hareket eden ve kendilerine birey denen özneler ortaya çıktı. Bu sayede,
modernleşmiş toplumların hangi etkiye nasıl cevap verecekleri, ne kadar
ısıtılırlarsa basınçlarının ne kadar artacağı veya ne kadar sıkıştırılırlarsa
ne kadar ısınacakları tahmin edilebilir oldu. Piyasaya ne kadar para sürülürse
fiyatların nasıl seyredeceği de…
Drucker’ın 90’ların başlarında yaptığı bir tespit şöyle
başlar: “Ulus-devletin belirli bir gerçekliği olduğu sürece, Keynes’in
ekonomiye uyguladığı kusursuz gaz
teorisi işler gibi görünüyordu.” Bu cümlenin ardından Drucker’ın sıraladıkları,
iktisatçı geçinenlerin yüzlerini kızartacak bir gözlemler serisidir ama şimdi
konumuz bu değil. Anlıyoruz ki Keynes ekonominin kusursuz gaz gibi işlediğini
varsaymış, bu varsayım da işe yaramış. Marks’ın kastettiği tam böyle bir şey
olmasa da, en azından bazı alanlarda buharlaşmanın vuku bulduğunu teslim
edebiliriz o halde.
***
Şimdilerde galiba gaz
halindeki her şey sıvılaşıyor. Sıvıların davranışı katıların ve
gazlarınkinden büsbütün farklıdır. Mesela vizkozite diye bir kavram girer
devreye, başka birçok şeyin yanı sıra. Sıvının molekülleri birbirine tutunurlar
bir nevi. Sonra sıvılar, bir yandan gördükleri basıncı, hiç kayba uğratmadan
başka yerlere aktarırlar. Filan. Dolayısıyla ne katıları anlamak için işe
yarayan denklemler, ne de gazların davranışını açıklayan teknikler, sıvıları
anlamak için kâfi gelmez.
Öyle kaskatı, sınırları besbelli, bütün molekülleri birlikte
davranan bir ABD, kaskatı bir Kuzey Irak, kaskatı bir AKP filan yok.
Gelişigüzel davranan, her biri kendi telinden çalan Amerikalılar, Kürtler,
Türkler de yok. Bulunduğu kabın şeklini alan, her fırsatta akan, akarken
molekülleri birbirine bir biçimde tutunan, dış dünyayla temas halindeki
yüzeylerini küçültmeye çalışan, bu yüzden damla formunda damlayan, ayrık ayrık
yoğunlaşan özneler, aktörler var.
Galiba akışkanlar mekaniğini öğrenmeye başlasak iyi olacak.
Cemalettin N. TAŞCI