Fonksiyonel bozukluk kavramı tıp ve psikiyatride uzun bir geçmişe sahiptir ve bu durumların anlaşılması ve teşhisi zaman içinde önemli ölçüde gelişmiştir.
Tarihsel olarak, işlevsel bozukluklar genellikle “kafada” olarak reddedilirdi çünkü fiziksel bir neden tespit edilemezdi. Hastaların bazen semptomlarını uydurdukları ya da kötü niyetli oldukları düşünülüyordu. Ancak zaman içinde, bunların önemli sıkıntı ve bozulmaya neden olan gerçek ve ciddi durumlar olduğu anlaşılmıştır.
Geçmişte birçok işlevsel bozukluk “histeri” olarak sınıflandırılıyordu; bu terim olumsuz çağrışımları ve özgüllük eksikliği nedeniyle terk edilmiştir. “Somatoform bozukluklar” terimi de kullanılmıştır, ancak bu terim büyük ölçüde yerini, tıbbi bir açıklamanın yokluğundan ziyade bu durumlarla ilişkili sıkıntı ve işlev bozukluğunu vurgulayan “somatik semptom bozuklukları” terimine bırakmıştır.
İşlevsel bozukluk, bedensel bir sürecin normal işlevini bozan, ancak vücudun her parçasının muayene, diseksiyon ve hatta mikroskop altında tamamen normal göründüğü tıbbi bir durumu ifade eder. Başka bir deyişle, semptomlar belirli bir yapısal nedene dayandırılamaz. Fonksiyonel bozukluklar, fiziksel bir hastalık, yaralanma veya çevresel nedenlerle açıklanamayan durumlardır.
Fonksiyonel bozukluklar genellikle sinir sistemi tarafından kontrol edilen vücut fonksiyonlarıyla ilgilidir. Fonksiyonel bozukluklara örnek olarak irritabl bağırsak sendromu, fibromiyalji ve gerilim tipi baş ağrıları verilebilir.
Bu durumlar gerçektir ve önemli ölçüde bozulma ve sıkıntıya neden olur, ancak tanımlanabilir bir nedeni olmadığı için teşhis ve tedavi edilmeleri zor olabilir ve fonksiyonel bozukluğu olan hastalar genellikle sağlık hizmeti sağlayıcıları ve halk tarafından şüpheyle karşılanır.
Fonksiyonel bozuklukların kesin nedenleri tam olarak anlaşılamamıştır, ancak fiziksel, psikolojik ve sosyal sorunların bir kombinasyonuyla ilişkili olduklarına inanılmaktadır. Katkıda bulunabilecek faktörler şunları içerir:
Genetik ve çevresel etkiler: Bazı insanlar genetik olarak fonksiyonel bozukluklar geliştirmeye yatkın olabilir ve stres gibi belirli çevresel faktörler semptomların başlamasını tetikleyebilir.
Değişen ağrı algısı: Fonksiyonel bozukluğu olan bazı kişiler, beynin ağrı sinyallerini işleme biçimindeki farklılıklar nedeniyle ağrıyı diğerlerinden daha şiddetli algılayabilir.
Psikolojik faktörler: Stres, anksiyete ve depresyon fonksiyonel bozukluğu olan kişilerde yaygındır, ancak bunların bozuklukların nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu belirsizdir.
Uyumsuz başa çıkma stratejileri: Kaçınma veya inkar gibi stresle başa çıkmanın belirli yolları, fonksiyonel bozuklukların gelişmesine veya kötüleşmesine katkıda bulunabilir.
Fonksiyonel bozuklukların tedavisi genellikle semptomları yönetmek için ilaç, durumla başa çıkmaya yardımcı olmak için bilişsel-davranışçı terapi ve stres yönetimi ve düzenli egzersiz gibi yaşam tarzı değişikliklerini içerebilen multidisipliner bir yaklaşım içerir.
Fonksiyonel bozuklukların teşhisi tipik olarak bir dışlama sürecidir. Doktorlar semptomlara neden olabilecek fiziksel hastalıkları ekarte etmek için çeşitli testler yapacaktır. Böyle bir neden bulunamazsa ve semptomlar önemli bir sıkıntıya veya bozulmaya neden olacak kadar şiddetliyse, fonksiyonel bozukluk tanısı konulabilir.
Fiziksel bir açıklamanın bulunmamasının semptomların gerçek olmadığı veya “kafada olduğu” anlamına gelmediğini unutmamak önemlidir. Aksine, semptomların fiziksel bir hastalıktan kaynaklanmadığı anlamına gelir. Fonksiyonel bozuklukların beyin ve vücudun nasıl iletişim kurduğuyla ilgili sorunlarla ilgili olduğuna inanılmaktadır, ancak bu koşullar hakkında çok şey bilinmemektedir.
Belirli fonksiyonel bozukluklar için tanı kriterleri değişiklik göstermektedir. Örneğin, irritabl bağırsak sendromu (IBS) teşhisi tipik olarak semptomların en az altı aydır mevcut olmasını ve aşağıdakilerden iki veya daha fazlasıyla ilişkili olarak son üç ay içinde haftada en az bir gün karın ağrısı içermesini gerektirir: dışkılama ile ilgili ağrı, dışkı sıklığında değişiklik ve/veya dışkı şeklinde (görünümünde) değişiklik.
Son yıllarda, fonksiyonel bozukluklar için bu durumları basitçe dışlayarak tanı koymak yerine daha pozitif tanı kriterlerine doğru bir yönelim olmuştur. Bu yaklaşım, fonksiyonel bozuklukların tanımlanabilen karakteristik özelliklere sahip olduğunu ve pozitif bir teşhisin daha etkili ve zamanında tedaviye yol açabileceğini kabul etmektedir.
Bu ilerlemelere rağmen, fonksiyonel bozukluklar yeterince anlaşılamamıştır ve bu durumları daha iyi anlamak ve daha etkili tedaviler geliştirmek için araştırmalar devam etmektedir.