Hipofiz Bezi
Hipofiz bezi hormonları vücut için çok önem arz eden hormonlardır. Hipofiz bezi, hormonal düzenlemenin merkezidir. Hipofiz bezi:
- Oval şekillidir
- Gri kırmızı renktedir
- 0,5 gram ağırlığındadır
- Bir sapla beynin hipotalamus bölümüne bağlanmıştır
Hipofiz bezi yapı ve fonksiyon bakımından iki bölüme ayrılmıştır. Her iki bölümden farklı farklı hormonlar salgılanır. Bu bölümler:
- Ön lob
- Arka lob diye isimlendirilir.
Ön lobdan salgılanan hormonlar şunlardır:
- STH (büyüme hormonu)
- GTH
- FSH
- LH
- LTH
- ACTH
- TSH
- MSH
Arka lobdan salgılanan hormonlar şunlardır:
- Oksitosin hormonu
- ADH
Hipofiz Bezi Hormonları
Hipofiz Bezi Ön Lob Hormonları
Ön lob hipofiz bezinin en büyük bölümü olup tüm bezin %75 ini oluşturur. Hipofiz bezi ön lobunda sinir lifleri yoktur. Bu nedenle ön lobdan sentezlenen ve salınan hormonların denetimi sinirsel değildir. Denetimleri hipotalamus salgıları ile olur.
STH (Somatotropin Hormon)
Bu hormona büyüme hormonu da denir. Bu hormonun etkileri şunlardır:
- Çocuklarda ve ergenlik döneminde doku kütlesini arttırarak büyümeyi hızlandırır.
- Hücre çoğalmasını sağlar.
- Protein sentezini arttırır.
- Kan şekerini yükseltir.
- Yağ depolarını kullandırırken karbonhidrat depolarını korur.
- Uzun kemiklerde bulunan epifiz plakalarının devamlılığını sağlar.
Büyüme döneminde bir kişide STH hormonu salgısının bozuklukları şunlara sebep olur:
- Büyüme dönemindeki bir kişide STH salgısı yetersiz olursa epifiz plakaları erken kapanır. Bunun sonucunda zeka geriliği olmayan cücelik meydana gelir.
- Büyüme döneminde aşırı salgılanırsa devlik denilen patalojik durum ortaya çıkar.
- Ergenlik döneminden sonra tekrar salgılanmaya başlarsa; ellerde, ayaklarda çenede, burunda, dil, karaciğer, böbrek gibi yumuşak dokularda anormal büyüme meydana gelir.
GTH (Gonadotropik Hormon)
Ergenlik döneminde ve sonrasında hipofiz ön lobundan salgılanır. Erkek ve kadında cinsiyet bezlerinin ve organlarının üreme fonksiyonlarını kazanmasını sağlar. Bu hormonun salgılanmasında sinirsel uyarıların yanında ruhsal etmenler de önemlidir. Çok salgılanması durumunda ruhsal hastalıklar ortaya çıkabilir.
Bu hormon biyolojik etkilerine göre üç gruba ayrılır:
- FSH: Bu hormon etkisini gonadlar üzerinde gösterir. Kadınlarda ovaryumlardaki foliküllerin ve ovumun gelişimini sağlar. Ostrojen hormonun salgılanmasını uyarır. Ergenlik döneminde rahimin büyüme ve gelişmesini sağlar. Erkelerde ise testesteron salgılanmasını ve sperma hücresinin gelişmesini sağlar.
- LH: Hedef dokusu FSH ile aynıdır. Kadınlarda ovulasyonu ve progesteron hormonun salınımını erkeklerde ise testesteron hormonun salgılanmasını uyarıcı ve denetleyici rol oynar.
- LTH: Bu hormona prolaktin hormonu da denir. Meme bezlerinin gelişmesini, süt yapımı ve sütün salgılanmasını sağlar. Prolaktin hormonu gebelik ve emzirme dönemlerinde daha fazla salgılanır.
ACTH
Böbrek üstü bezlerinin korteks bölümünden salgılanan hormonların salgılanmasını kontrol eder. Bu hormonun yetersiz salgılanması sonucu böbrek üstü korteks hormonları azalır, fazla salgılanması ise salgı miktarını arttırır. Böbrek üstü korteks bölümünde salgılanan hormonlar şunlardır:
- Kortizol
- Androjen
- Aldesteron
TSH
Tiroid bezinin çalışmasını ve tiroksin hormonun salgılanmasını denetler. Ayrıca tiroid bezinde iyot tutulmasında ve tiroid bezinde salgılanan hormonun kana verilmesinde rol oynar.
MSH
Derinin dermis ve epidermis tabakaları arasında bulunan pigment içeren melanosit hücrelerini uyarır. Bu hücreler cildin rengi üzerinde etkiye sahip olan hücrelerdir.
Hipofiz Bezi Arka Lob Hormonları
Hipotalamustaki sinir çekirdeklerinde üretilen hormonlar küçük keseciklerin içinde hipofizin arka lobuna taşınır. Burada depo edilir. Gerektiğinde kılcal damarlar aracılığıyla kana verilir. Bu nedenle arka lob hormon yapan değil, hipotalamusta üretilen hormonları kana veren bölümdür. Bu hormonlar:
- Oksitosin hormonu
- ADH
Oksitosin Hormonu
Hipotalamusun özelleşmiş hücreleri tarafından üretilir. Hipofiz arka lobunda depolanır ve gerektiğinde kana verilir. Bu hormonun etkileri:
- Doğum sırasında salgılamayı arttırarak uterus düz kaslarının kasılmasını sağlayarak doğumu kolaylaştırır.
- Doğumdan sonra uterusun kasılmasını devam ettirerek doğum sonu kanamalarını azaltır.
- Uterusun küçülerek eski halini almasını sağlar.
- Süt bezlerini etkileyerek süt miktarını arttırır.
- Meme bezlerinin çevresindeki düz kasların kasılmasını sağlayarak süt kanallarının açılmasını sağlar.
- Sütün kanalcıklardan ilerlemesini kolaylaştırır.
- Emme sırasında bebeğin süt alabilmesini sağlar.
ADH
Hipofiz bezi hormonları arasında bulunan bu hormonun temel görevi vücudun sıvı dengesini düzenlemek ve kan basıncını kontrol etmektir. Diğer etkileri şunlardır:
- Kan plazmasının hacminin azalması sonucunda ADH salgılanması artar.
- Böbrekte suyun geri emilimini etkileyerek süzülen suyun vücutta tutulmasını sağlar.
- İdrar miktarını azaltır.
- İdrarın yoğunluğunu arttırır.
- ADH yetersiz salgılanırsa suyun büyük bir kısmı emilmediği için idrar olarak atılır. Bu durumda şekersiz şeker hastalığı denilen durum ortaya çıkar.