Ben bu sözün arkasındayım, bu şekilde öğrendim ve bu bilginin doğruluğunun arkasındayım sözleri gezegenlikten çıkartılan Plüto hakkındaki tartışmaları yeniden başlattı.
Güneş Sisteminde en son keşfedilen gezegen olarak bilinen Plütonun gezegen unvanının elinden alınması bilim dünyasını ikiye böldü. Son olarak NASA yöneticisi Jim Bridenstineın, NASA yöneticisi Plütoyu bir kez daha gezegen ilan etti diye yazabilirsiniz. Ben bu sözün arkasındayım, bu şekilde öğrendim ve bu bilginin doğruluğunun arkasındayım sözleri Plüto konusundaki tartışmaları yeniden gündeme getirdi.
İ
stanbul Aydın Üniversitesi Gök Bilimleri Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Orhan Gölbaşı, Plüto için tanımlanan cüce gezegen kavramını ve Güneş Sisteminin gizemli üyesinin keşif hikâyesini anlattı.
Sistemin en geç keşfedilen gezegeniydi
Plütonun Güneş Sistemimizde son keşfedilen gezegen olduğunu belirten Gölbaşı, 1781 yılına kadar Güneş Sistemimizde altı gezegenin olduğu biliniyordu. Bunlar Güneşe olan uzaklıklarına göre şöyle sıralanıyordu: Merkür, Venüs, Yer, Mars, Jüpiter ve Satürn. Bu durum, 1781de William Herschelin kendi yaptığı teleskopla Uranüs gezegenini keşfetmesine kadar sürdü. Uranüs teleskopla keşfedilen tek gezegen oldu. Daha sonra 1843 yılında İngiliz astronom John Couch Adams, Uranüsün yörüngesindeki düzensizliklerin bir başka gökcisminin tedirginlik etkisinden kaynaklanabileceği düşüncesiyle yaptığı hesaplamalarla sekizinci gezegenin olası yörüngesini buldu. 1845-46 yıllarında, Adamstan habersiz olarak Fransız matematikçi Urbain Le Verrier de benzer hesaplamaları yapmıştı. Bu çalışmaya duyarsız kalmayan Berlin Gözlemevi müdürü Johan Gottfried Galle, teleskopunu Le Verrierin belirttiği yöne doğrulttu ve aranılan gezegeni hesaplanandan çok az farklı bir yerde buldu. İlk kez matematiksel bir yöntemle keşfedilen bu yeni gezegene Neptün adı verildi. Buradan hareketle 9. gezegenin olası konumu matematiksel yolla hesaplanmaya çalışıldı. Ancak Plüto bu etkiyi oluşturabilecek kadar kütleli değildi. Plüto gökyüzünün tamamının tarandığı fotoğraf plaklarının incelenmesi sonunda Clyde W. Tombaugh tarafından, 18 Şubat 1930da, 23 ve 29 Ocak 1930 tarihlerinde çekilen fotoğraflarda Plütoyu buldu ifadelerini kullandı.
Gezegenin ismi için bir yarışma düzenlendi. Uzun tartışmalar sonunda yeni gezegene, 11 yaşındaki Oxfordlu öğrenci Venetia Burney tarafından önerilen Plüto (yeraltı tanrısı) adı verildi. Bu isim aslında dondurucu ve karanlık gezegen için son derece uygundu. Plütonun ilk iki harfi Percival Lowellın adının ve soyadının baş harflerini, son iki harfi de Tomboughun adının ilk iki harfini taşıyordu. Böylece, hem mitolojik kökenli oluşu hem de bulan kişileri anımsatması bakımından, gezegen adlandırma geleneğine de çok uygundu.
Erisin keşfi Plütonun gezegenliğine şüphe düşürdü
Prof. Dr. Gölbaşı Plütonun hikâyesine, Keşfinden sonra, gözlemevleri Plüto üzerine araştırmalarını sürdürdüler. Plütonun hafif uzamış, armutsu bir görüntüsünü daha dikkatli inceleyen James W. Christy (Naval Gözlemevi), 22 Haziran 1978de Plütonun yalnız olmadığını ve bir uydusu olduğunu keşfetti. Uyduya ölüleri Yunan ölüm Tanrısı Hadese (Plüto) taşıyan kayıkçı Charonun adı verildi. Keşfinden sonra geçen süreçte hep göz önünde olmasına karşın, Plütonun bir uydusunun olduğu 48 yıl boyunca fark edilememişti. Bu durum, Güneş Sisteminde yeni bir gökcisminin keşfedilmesinin aslında ne kadar zor olduğunun da bir kanıtıydı. Yeni uydunun keşfiyle, Plütonun büyüklüğü de kesin olarak belirlenmişti. Plütonun çapı 2 bin 274 km, Charonunki ise bin 212 km. idi. Bir başka ilginç ayrıntı da şuydu: Sistemin kütle merkezi, Plüto ile Charon arasındaki uzay boşluğuna düşüyordu. Oysa Güneş Sistemimizde, gezegen ile uydusunun oluşturduğu ortak kütle merkezinin ana gezegen üzerine düşmediği başka bir örnek yoktu. 2005te Eris keşfedildi. Eris, Plütodan daha büyük bir Kuiper Kuşağı cismi (KBO) olarak dikkat çekti. Eğer Plüton bir gezegen ise diğer KBOlar gibi, Eris de gezegen sınıfına sokulmalıydı. Bu durumda, bir cisme gezegen denmesi için, objektif ve bilimsel dayanak ne olmalıydı? sözleriyle devam etti.
IAU Plütonun kaderini belirlemek için toplandı
İstanbul Aydın Üniversitesi Gök Bilimleri Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Orhan Gölbaşı, Sonunda Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) duruma el koydu. IAU, astronomi terminolojisinde yetkili tek kurum olarak, yeni bir gezegen tanımını 14-25 Ağustos 2006 tarihleri arasında Pragda yapılan 26. Genel Kurul Toplantısında masaya yatırdı. IAU Başkanı Ron Ekers, toplantıdan 2 yıl önce, katılımcıların bu konuda bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi için bir Gezegen Tanımlama Komitesi kurmuştu. Gezegen Tanımlama Komitesi, Güneş Sisteminde bulunan gezegen ve diğer gökcisimlerinin üç sınıfa ayrılmasını öneriyordu: Gezegen: Güneş etrafında bir yörüngede dolanan kendi kütle çekimi altında, hidrostatik denge halinde ve hemen hemen küresel bir şekle sahip olan ve yörüngesinin yakın komşuluğunu temizlemiş olan bir gökcismidir. Cüce gezegen: Güneş etrafında bir yörüngede dolanan, kendi kütle çekimi altında, hidrostatik denge halinde ve hemen hemen küresel bir şekle sahip olan ancak yörüngesinin yakın komşuluğunu temizlememiş olan ve kendisi bir gezegenin uydusu olmayan gökcismidir. Güneş Sisteminin Küçük Nesneleri: Güneş etrafında yörüngede dolanan ve yukarıdaki tanımlara girmeyen diğer gökcisimlerinin tümü. Dolanma dönemleri 200 yıldan daha uzun küçük cisimlerin tümü, Ceres, Plüton ve Eris dâhil, cüce gezegenler sınıfına giriyorlardı ifadelerini kullandı.
Gezegenliği elinden alındı, cüce gezegenlerin ilki kabul edildi
Plütonun asıl olarak zayıf kütle çekiminden dolayı gezegenlik sıfatını kaybettiğini anlatan Gölbaşı, Sonunda, IAU Genel Kurulunun 24 Ağustos 2006 tarihinde yapılan kapanış oturumunda yeni gezegen tanımlaması konusundaki öneriler oylandı. Cüce gezegen Dwarf planet tanımının kullanılması kabul edildi. Plütonun cüce gezegen olarak tanımlanması ve bu yeni türün prototipi sayılması, 237 evet, 157 hayır ve 30 çekimser oyla kabul edildi. Bu tanımla gelen yeniliğe göre, gezegenler civarlarını yakın komşuluklarında bulunan gökcisimlerinden temizleyecek kadar kütleli olmalıydı. Jüpiter, Satürn, Neptün ve Uranüs gibi gezegenler de, temiz yörüngelere sahip uydularıyla bir aile oluşturur. Oluşan sistemde, uydular birbirleriyle çarpışma riski olmadan kararlı yörüngelerde dolanırlar. İşte bu dinamik etki gezegen belirlemede en etkin faktörlerden biri sayıldı ve Plütonun küme düşmesine neden oldu. Böylece, masalsı bir keşif sonunda uzun süre gökbilimcilerin ilgi odağı olan Plütonun bir alt kümeye düşmesi, oy çokluğuyla da olsa kesinleşmiş oldu. Plüto, Amerikalılar tarafından keşfedilen ilk gezegen olması bakımından onlar için önemliydi. NASA Başkanının açıklamalarında bu unvanı kaybetmiş olmanın üzüntüsü öne çıkmış olabilir şeklinde konuştu.
İSTANBUL/İHA
(FOTOĞRAF)