1. Ünite 5. Bölüm: Atmosfer ve İklim
- Yerküreyi çepeçevre saran, yaşamın varlılığını ve sürekliliğini sağlayan gaz örtüsüne atmosfer ya da hava küre adı verilir.
- Atmosfer; sıcaklık özelliklerine göre yerden yükseldikçe çeşitli katmanlara ayrılır:
- Troposfer: Atmosferin yere yakın en alt katmanıdır. Kalınlığı Ekvator’da daha fazla, kutuplarda ise daha azdır. Ortalama kalınlığı 10- 16 km arasındadır. Atmosferi oluşturan gazların %75’i Troposfer’de bulunur. Bu katmanda yatay ve dikey yönde hava hareketi yaşanır. Su buharının büyük kısmı bu katmanda bulunduğu için iklim olayları bu katmanda yaşanır. Yerden yükseldikçe sıcaklık azalır.
- Stratosfer: Troposferin üzerinde yer alan 50 km’ye kadar uzanan katmandır. Sıcaklık ortalama -50⁰C civarındadır. Bu katmanda yatay hava hareketleri görülür. Güneş’ten gelen zararlı ışınları süzen ozon gazı bu katmanda yoğunlaşmış ve ozon tabakasını oluşturmuştur.
- Mezosfer: Stratosferin üzerinde yer alan yaklaşık 85 km yüksekliğe kadar uzanan katmandır. Bu katmanın üst kesimlerinde sıcaklık -90⁰C civarına düşer. Atmosfere giren gök taşları bu katmanda yanarak parçalanır.
- Termosfer: Mezosfer katmanının üzerinde yaklaşık 690 km’ye kadar uzanan katmandır. Gazların seyrek hâlde bulunduğu bu katmanda gazlar çok hızlı hareket ettiği için sıcaklık çok yüksektir. Bu katmanda yükseldikçe sıcaklık 1.000⁰C üzerine çıkar.
- Ekzosfer: Termosferin üzerinde yer alan en dış katmandır. Dış sınırı kesin olmamakla beraber yaklaşık 10.000 km yükseltiye kadar ulaştığı varsayılır. Yer çekiminin çok az olduğu bu katmanda gazlar çok seyrektir.
- Atmosfer, özelliğinden dolayı, yeryüzüne önemli etkilerde bulunur.
Bunlardan bazıları şunlardır:
• Güneşten gelen zararlı ışınların yeryüzüne ulaşmasını engeller.
• Dünyanın aşırı ısınmasını ya da soğumasını önler.
• Hava olaylarının yaşanmasını sağlar.
• Canlıların yaşayabilmesine imkân sağlar.
• Meteorların yeryüzüne büyük parçalar hâlinde düşmesini engeller.
• Işığı, sesi ve ısıyı dağıtır.
- Dar bir alanda kısa süreli olarak yaşanan atmosfer olaylarına hava durumu denir.
- Anlık hava olaylarını sürekli gözlemleyip ölçen, kaydeden, bütün ayrıntıları ile inceleyen hava olayları ile ilgili kısa süreli tahminlerde bulunan bilim dalına meteoroloji adı verilir.
- Meteoroloji biliminin elde ettiği anlık verilerin uzun yıllar ortalamasının coğrafi ortama etkilerini inceleyen bilime klimatoloji denir.
- Geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca yaşanan atmosfer olaylarının ortalama durumuna iklim adı verilir.
Sıcaklık
- Bir cismin kütlesi içinde var olan enerjiye ısı denir. Cismin sahip olduğu ısı, moleküllerin hareket etmesine neden olur. Bu hareket, enerjinin bir kısmının dalgalar hâlinde çevreye yayılmasına yol açar. Çevreye yayılan enerjiye ise sıcaklık adı verilir.
|Sıcaklık ortalamalarını etkileyen faktörler:|
|* Güneş ışınlarının geliş açısı|
|– Enlem Etkisi|
|– Günlük Hareket|
|– Yer Şekilleri|
|– Eksen Eğikliği|
|* Yükselti|
|* Kara ve Denizlerin Isınma Farkı ve Dağılımı|
|* Okyanus Akıntıları|
|* Atmosfer Nemi|
|* Rüzgarlar|
|* Bitki Örtüsü|
|* Güneşlenme Süresi|
Basınç ve Rüzgârlar:
- Yer çekiminin etkisiyle dünya yüzeyindeki katı, sıvı ve gaz hâlinde bulunan bütün maddelerin bir ağırlığı vardır. Atmosferi oluşturan gazların yeryüzüne uyguladığı ağırlığa hava basıncı denir.
- Basıncın dağılışına etki eden faktörler: Yer Çekimi, Yoğunluk, Yükselti, Sıcaklık, Dinamik Etkenler
Yüksek Basınç (Antisiklon)
• Alçalıcı hava hareketi yaşanır.
• Hava akımı merkezden çevreye doğrudur.
• Hava açıktır (bulutluluk oranı az).
• Sıcaklık farkı fazladır.
• Kış mevsiminde ayaz yaşanma ihtimali yüksektir.
Alçak Basınç (Siklon)
• Yükselici hava hareketi yaşanır.
• Hava akımı çevreden merkeze doğrudur.
• Hava kapalıdır (bulutluluk oranı fazla).
• Sıcaklık farkı azdır.
• Kış mevsiminde ayaz yaşanma ihtimali azdır.
- Yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru hareket eden yatay hava akımına rüzgâr denir.
- Rüzgârların Esiş Yönünü Etkileyen Faktörler:
– Basınç Merkezlerinin Konumu
– Dünya’nın Eksen Hareketi
– Yer Şekilleri
- Rüzgârın Hızını Etkileyen Faktörler:
– Basınç Farkı
– Dünya’nın Eksen Hareketi
– Basınç Merkezleri Arası Mesafe
– Sürtünme Etkisi
RÜZGAR ÇEŞİTLERİ
|Sürekli Rüzgarlar||Mevsimlik Rüzgarlar||Yerel Rüzgarlar||Tropikal Rüzgarlar|
|– Alize Rüzgarı||– Muson Rüzgarları||– Meltem Rüzgarları|
|– Batı Rüzgarı||– Föhn Rüzgarları|
|– Kutup Rüzgarı||– Akdeniz Havzası Rüzgarları|
Nemlilik ve Yağış:
Yeryüzünde sıvı ya da katı hâlde bulunan su kütlesinin meteorolojik faktörlerin etkisiyle gaz hâline geçmesine buharlaşma denir. Buharlaşma ile atmosfere karışan gaz hâldeki suya nem denir.
Mutlak nem: Bir metreküp hava kütlesi içerisinde ölçülen su buharının gram cinsinden miktarıdır. Mutlak nem gr/m3 birimiyle ifade edilir.
Maksimum Nem: Bir metreküp hava kütlesinin içine alabileceği toplam nemdir. Maksimum nem gr/m3 olarak ifade edilir. Bu miktara, hava kütlesinin o sıcaklıktaki neme doyma sınırı da denir.
- Hava kütlesinin sahip olduğu su buharı basıncının aynı sıcaklıktaki doymuş su buharı basıncına oranına bağıl (nispi) nem adı verilir.
- Yerde oluşan Yoğuşma: Çiğ, kırağı, kırç.
- Yağış çeşitleri: Yağmur, kar, dolu
Oluşma Biçimlerine Göre Yağışlar:
Yükselim (Konveksiyonel) Yağışları: Isınan hava kütlesi, gün içinde yukarıya doğru yükselir. Yükselen bu hava kütlesinin sıcaklığı azaldığı için belirli bir yükseltiden itibaren yoğuşma başlar. Hava kütlesi içerisindeki nem, genellikle öğleden sonra kısa süreli sağanak yağışlar şeklinde yeryüzüne geri döner Yükselim yağışları Ekvator çevresinde yıl boyunca oluşur. Ayrıca orta kuşak karaların iç kesimlerinde ilkbahar ve yaz mevsiminde görülür.
Yamaç (Orografik) Yağışları: Nemli bir hava kütlesi, bir dağın yamacı boyunca yükselmek zorunda kalır. Yamaç boyunca yükselen hava kütlesinin sıcaklığı azalır. Belirli bir yükseltiden itibaren yoğuşma başlar. Hava kütlesi içerisindeki nem, yamaç boyunca yağış şeklinde yeryüzüne geri döner. Bu tür yağışlar, denizden karaya doğru rüzgârların estiği kıyılarda, kıyı boyunca uzanan sıra dağların denize bakan yamaçlarında fazlaca görülür. Yamaç yağışları daha çok Güneydoğu Asya’da Himalaya
Dağları’nın Hint Okyanusu’na bakan güney yamaçlarında, Kuzey Amerika’da Kayalık Dağları’nın Büyük Okyanus’a bakan batı yamaçlarında görülür.
Cephe (Frontal) Yağışları: Soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaşma alanlarına cephe denir. Cephe alanında karşılaşan iki hava kütlesinden soğuk olanı cephe boyunca alçalır, sıcak olanı ise cephe boyunca yükselir. Yükselen hava kütlesinin sıcaklığı azaldığı için belirli bir yükseltiden sonra yoğuşma başlar. Hava kütlesi içerisindeki nem, cephe boyunca uzun süreli yağışlar şeklinde yeryüzüne geri döner. Cephe yağışları 60° enlemleri (İsveç, Norveç, Kanada, Sibirya bölgesi) yıl boyunca kutup rüzgârları ile batı rüzgârlarının karşılaşma alanıdır. Bu alanlarda oluşan cephe etkisiyle yıl boyu cephe yağışları oluşur. Ayrıca kış mevsiminde, orta kuşakta da cephe yağışları sıkça görülür.
YERYÜZÜNDEKİ İKLİM TİPLERİ
|Sıcak İklimler||Ilıman İklimler||Soğuk İklimler|
|* Ekvatoral||* Akdeniz||* Kutup|
|* Muson||* Okyanusal||* Tundra|
|* Savan||* Step|
|* Çöl||* Sert Karasal|
TÜRKİYE’DE İKLİMİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
|Mutlak Konumuna Bağlı Faktörler||Göreceli Konumuna Bağlı Faktörler|
|* Kuzey Yarım Kürede yer alması||* Yer Şekilleri|
– Eğim – Bakı etkisi
– Dağların kıyıya uzanış doğrultusu
|* Orta Kuşakta yer alması||* Yükselti|
|* Denize Göre Konum|
|* Çevresindeki Basınç Merkezleri ve Rüzgarlar|