|Kati Outinen ve Matti Pellonpää|
Ama yazımızın konusunu Godard değil, iki Finli adam oluşturduğu için, biz Baker'in bu sözleri Aki Kaurismäki için söylediğini varsayacağız. Zaten Godard ile Kaurismäki arasında da pek önemli farklar yok. Yalnızca Godard'ın daha çok burjuvaların öykülerini anlattığını söyleyebiliriz. Bunun da nedenini şöyle açıklar Godard: "Tanımadığım bir dekor içinde film yapamayacağım gibi, tanımadığım bir ortamı anlatmama da olanak yok. Burjuva öyküleri anlatan filmler yapmakla işe başlamamın nedeni de, burjuva kökenli olmamdır." [1]
Yani burjuva hayranı bir züppe olduğundan değil, en iyi onları tanıdığı için burjuvaların öykülerini anlatmaya yönelir Godard. Bir başka söyleşisinde de şöyle der: "İnsanları birbirine karıştırmamalı. Birbirinden ayırmalı. Birinin çıkıp da farklı şeyleri, farklı ortamları birbirine karıştırmaya hakkı yoktur, karıştırmaya kalkacak olursa o 'biri' çok zor biri oluverir." [2]
Sonrasında, "İşçiler mi?" diye sorar Godard, "Onlardan söz etmeyi çok isterim, ama ben onları yeteri kadar tanımıyorum" der. Fakat daha can alıcı bir soru daha sorar: "Peki, işçileri tanıyanlar, onlar hakkında film yapmak için ne bekliyor?" [3]
İşte Aki Kaurismäki, daha ilk uzun metraj filminde -bir rivayete göre Hitchcock'un asla sinemaya uyarlanamaz dediği- Dostoyevski'nin 'Suç ve Ceza'sını çekmeye cesaret ederek, sinemaya 'onlar' hakkında film yapmak için girdiğini gösterir.
|Aki Kaurismäki|
Üstelik Kaurismäki'nin bunu Finlandiya'dan, yani bizim dünya üzerinde insan haklarına en saygı duyulan, işsizlere para ödeyecek kadar sosyal bir devletin ve üst düzey refahın olduğu bir yer olarak bildiğimiz topraklardan yapması onu daha değerli kılar. Ve belki de Kaurismäki için ironi burada başlar.
Çektiği hemen her filmle ülkesinin tüm imajını yerle bir eder. Bir cennetten değil, cennetteki gölgeler'den bahseder bize. Gölgede kalmış insanlardan ve hayatlardan bahseder.
Başka bir deyişle, Marx'ın o ünlü "Anlatılan senin hikayendir" deyişini filmlerine uyarlar. Hikayesini anlattığı insanları ezen, dışlayan ve bir kenara atan toplumun değerlerini de çoğu zaman sertçe, kendine özgü bir kara mizahla eleştirir. Filmlerinde çok az diyalog geçer, bunun yerine hemen her sahnede sözleri duruma cuk oturan şarkıları kullanır. (Hatta açık konuşalım: Film ayağına resmen bize sevdiği şarkıları dinlettirir!)
Ve bu sahnelerin çoğunda Nietzsche'yi kıskandıracak bıyıklarıyla, yağlı uzun saçlarıyla ve ağzından neredeyse hiç düşürmediği sigarasıyla başlı başına bir karizmayla tanıştırır bizi: Matti Pellonpää.
Pellonpää bir kaybedendir; ama hakiki bir kaybeden. Üye olduğu bir kulübü falan yoktur. Hobi olarak değil bir yaşam biçimi olarak kaybeder. Altında pahalı bir motoru da yoktur, en fazla hurda bir arabası vardır. Ya da her gün başka bir kadınla da yatmaz. Ama her filminde mutlaka bir kadına aşık olur. Dahası, canlandırdığı karakterler aslında bir bakıma onun kendi hayatıdır. Evsiz yurtsuz, lokantalarda yatarak sürdürdüğü kendi bohem hayatı.
|Matti Pellonpää ve Kati Outinen|
Varjoja paratiisissa (1986)
|Matti Pellonpää ve Turo Pajala|
Ariel (1988)
|Leningrad Cowboys Go America (1989)|
|Matti Pellonpää ve Mato Valtonen|
Pidä huivista kiinni, Tatjana (1994)
Pellonpää'nın en sağlam karakterlerinden biri de Kaurismäki'nin Henri Murger'ın Bohem Hayatından Sahneler adlı romanından uyarladığı Boheemielämää (1992) filmindeki Rodolfo karakteridir. Rodolfo, Paris'te kaçak olarak yaşayan Arnavut bir ressamdır ve filmin adından da anlaşılacağı gibi iflah olmaz bir bohemdir. Fakat hikayenin yürüyebilmesi için arkadaş olabileceği kafa dengi bir bohem daha bulması gerekmektedir. Bunun için bir lokantada oturmuş verdiği siparişin gelmesini beklerken, tesadüfe bakın ki içeriye hiç basılmayan kitapların yazarı Marcel Marx girer ve Rodolfo'nun masasına oturur.
|André Wilms ve Matti Pellonpää|
Boheemielämää (1992)
Bu sahnede biraz durursak kısa bir çözümleme yapabiliriz. Örneğin Kaurismäki'nin Marcel'e Marx soyadını vermesiyle daha bilinen bir 'Marx' olan 'Karl'ın bohemlere olan önyargısı üzerinden bir okuma yapılabilir. Balığını paylaşan Pellonpää aracılığıyla Kaurismäki pekala bize şunu diyor olabilir: Evet, bazı insanlar hayatlarındaki maddi zorluklarla başa çıkamayabilirler. Hatta ellerine üç beş kuruş para geçtiğinde bunu beceriksizce savurabilirler ya da bir yankesiciye de kaptırabilirler. Fakat bu, onların devrim düşmanı falan olduğunu göstermez. Bilakis, cebinde meteliği yokken üstelik hiç tanımadığı bir adama tabağındaki balığı paylaşma cömertliğini gösteren bir adam sizin dostunuzdur. Üstelik bu adam bir de Matti Pellonpää'ysa zaten dostunuzdur.
Dostumuz Matti Pellonpää, henüz 44 yaşındayken 13 Temmuz 1995 günü geçirdiği bir kalp kriziyle hayatını kaybetti. Kim bilir, belki en azından filmlerinde bu kadar çok sigara içmeseydi, hala yaşıyor olabilirdi. Ve belki de yaşasaydı, Kaurismäki'nin -Altyazı dergisinin de Temmuz/Ağustos sayısında harika afişini kapak yaptığı- son filmi Le Havre (2011)'da kitaplarının basılmamasından olsa gerek yazmayı bırakıp ayakkabı boyacılığına başlayan eski dostu Marcel Marx'ın yanında görecektik onu.
|Night on Earth (1991)|
Pellonpää ayrıca, Jim Jarmusch'un -müziklerini Tom Waits'in yaptığı- Night on Earth (1991) filminde de rol alarak uluslararası tanınırlığını artırır. Ama o her şeyden önce Aki Kaurismäki'nin baş kaybedenidir.
|Mies vailla menneisyyttä (2002)|
Dipnotlar:
[1] Jean-Luc Godard, Godard Godard'ı Anlatıyor, Metis Yayınları, 2008, s. 92
[2] a.g.e., s. 74
[3] a.g.e., s. 74
Onur Özgen (Mesele Dergisi, Eylül 2012, 69. sayı)