Bunun arkasından kendisine geniş yetki verilen Mustafa Kemal Paşa, karargâhıyla birlikte 16 Mayısta İstanbul'dan yola çıkmış ve 19 Mayısta Samsun'a varmıştır.
Mustafa Kemal Paşanın, Samsun'a yola çıkarken Cevat ve Fevzi Paşalara gizli maksadını açıklaması
Jaschke'ye göre, Mustafa Kemal'in Vahidettin'le son görüşme tarihi kesin olarak belli değildir. Padişah, 16 Mayıs selâmlığında, diğer asker büyükleri arasında, Mustafa Kemal'i de kabul etmiş ve Damat Ferit'in aracılığı üzerine ikisi arasındaki görüşme ise, 15 Mayıs günü olmuştur. Bu günün sabahı Mustafa Kemal, Erkân-ı Harbiyeye gitmiştir. Erkân-ı Harbiye Reisliğinde, Cevat (Çobanlı) ve Fevzi Paşalar aynı günün sabahında, daha sonra (20 Mayıs 1948, Akın) Fevzi Paşanın anlattığına göre, Anadolu'da bir ''Millî İdare'' kurulması konusu üzerine konuşurlarken gelip bu görüşmeye katılan Mustafa Kemal Paşa ''Ben zaten bunun için Anadolu'ya gidiyorum'' demiş ve her üç kumandan bu hususta anlaşmışlar. Millî Mukavemet teşkilâtını ilk önce düşünen kimdir?
Daha Anadolu'ya geçmeden, Mustafa Kemal Paşanın İstanbul'da Ali Fuat Cebesoy ve Kâzım Karabekir paşalarla buluşarak Anadolu'da bir millî mukavemet kurulması için bazı esaslar üzerinde görüştükleri ve Doğu Anadolu'da bir ''Millî Hükûmet'' kurmak suretiyle Batı tehlikesinin kaldırılarak vatanın kurtarılması konuları üzerinde düşünce birliğine vardıkları anlaşılmaktadır. Profesör Jäschke, ''Millî hedefleri ilk önce kimin görmüş olduğu meselesi üzerinde tartışmanın lüzumsuz olduğunu ve Mustafa Kemal'in arkadaşlarının hizmetlerini küçültmenin haksızlık olacağını'' ileri sürmekte ve ''düşünmekle yapmak arasındaki büyük farkı'' haklı olarak belirtmektedir. Diğer taraftan, yazar, Mustafa Kemal'in, İstanbul'dan uzaklaştırılmak için Anadolu'ya gönderildiği fikrini kabul etmemekte ve o vakit, kendisinden korkulmuş olsaydı, onu tevkif etmek için gizli İngiliz polisine bir işaret yeterdi demektedir. Samsun'a hareketinden önce, tevkifhanede Fethi Beyi ziyaret eden Mustafa Kemal'in arkadaşına, ''hükûmet ve sarayın kendi hakkında gaflete ve İngilizlerin de habersiz olduklarını ve üç günlük yolculuk sonunda her istediğini yapabileceğini'' söylemiştir.
Beklemediği yetkiyle Anadolu'ya gönderilmesinden Mustafa Kemal'in kalbi ümitlerle dolu olarak sevinç içinde, yola çıktığı muhakkaktır.
Jµaschke, yola çıktıktan sonra, Mustafa Kemal'in tevkifi için arkasından bir torpito gönderilmiş olmasını pek muhtemel görmemekte ve o vakit ''işgal altındaki Samsun'da'' kolayca bunun yapılabileceğini düşünmektedir.
Müttefikler Mustafa Kemal Paşayı Anadolu'ya göndermekle aldandıklarının farkına, Fevzi Paşaya göre, ancak üç hafta sonra, varabilmişlerdir.
5. ÂSİ MUSTAFA KEMAL'LE MÜCADELE Samsun'a çıkan Mustafa Kemal'in dayandığı kuvvet
Samsun'a çıkan Mustafa Kemal, maddî kuvvetten ziyade, fikir kuvvetine ve karanlıklar içinde aydınlığa doğru yol arayan Türk gençliğine dayanıyordu. Millet, yorgundu ve ruh çöküntüsü içinde idi. Onun için, o vakit, İtilâf devletlerine karşı, açıktan açığa düşmanlık göstermemek ve padişah ve halifeye bağlı kalmak gerekiyordu. Bunu kavrayan Mustafa Kemal, Yunanlılar üzerine zafer kazanıncaya kadar, ''hilâfet ve saltanatı düşmanların elinden kurtarmak için'' mücadele ettiği inancını bozmamaya dikkat etmiştir. Bununla beraber, Büyük Millet Meclisinin 25 Eylül 1920 günkü gizli oturumunda Vahidettin'in hiyanetini açıklamıştı. İngilizlere karşı da, 16 Mart 1920 İstanbul baskınına kadar, açıkça düşmanlıktan çekindi. İngiliz haber subayları; 1919 yılında, Anadolu'da serbestçe dolaşıyorlardı. Doğuda Yarbay Rawlinson ve Eskişehir'de General Solly-Flood gibi İngiliz yüksek subaylarından, millî maksatların yürütülmesi için faydalanmayı da ihmal etmemiştir. İngilizlerin, ilk zamanlarda Mustafa Kemal hakkındaki
düşünceleri
İngilizler, Mustafa Kemal'i, önceleri ''bir İttihatçı'' yahut en az, ''İttihatçılık fikirlerini'' benimseyen birisi olarak görüyorlar ve birçok ittihatçı da kendisiyle işbirliği yaptıklarını kabul ediyorlardı. Harbord komisyonunun ''Türklerin sınırı geçerek Ermenileri öldüreceklerine delâlet edecek birşey görmediklerini'' söylemesi, İngilizleri şaşırtmıştı. Lord Curzon, bunu duyunca ''ben katliâm ihtimallerine karşı daima şüpheli davranmıştım'' demekten kendini hükümetine tavsiye temişti. Rawlinsonda, Tiflis'e ''Müslüman ahali, insanlık adına Ermenilerin hâkimiyeti altında bulundurulmamalıdır'' diye telgraf çekiyordu. İngilizlerin Mustafa Kemal'den şüphelenmeye başlamaları
Mustafa Kemal'e verilen vazifeyi Damat Ferit ve İngilizler tasvip etmiş oldukları için, aldandıklarını anlayınca da, önceleri ihtiyatlı davranmak zorunda kalmışlardır. Kafkasya'dan İstanbul'a dönen General Milne, 19 Mayısta, Mustafa Kemal'in ''Büyük karargâhı''nın vazifelerini anlamak ister. 28 Mayısta da yapılan büyük ve heyecanlı mitinglerden sonra Amiral Calthorpe da, Sıvas'taki Ermeni muhacirlarının tehlikeli durumundan kaygılanarak şikâyette bulunur. Milne'nin 6 Haziran isteğiyle, Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa, Mustafa Kemal'den, İstanbul'a dönmesi ricasında bulunur. Amiral Calthorpe da, 17 Haziran ve 2 Temmuz'da, Hariciye'ye Vekâlet eden Safa Beyden ''Sıvas ve Konya bölgelerinde ciddî tahrikler ve Müttefiklerin menfaatlerine aykırı hareketler yapan ve çeteler kurduran ''Mustafa Kemal ve Cemal Paşaların, hemen geri çağırılmalarını, arkasından da, Mustafa Kemal Paşanın Erzurum'a gittiği anlaşılınca, ''Mustafa Kemal'in kanun dışı'' muamelesi görmesini Osmanlı hükümetinden talep eder. Rawlinson da, İngiliz kumandanlığına Karabekir'in, mütareke gereğince silâh teslim etmekten kaçındığını bildirir. Bunun üzerine General Milne, 2 Ağustosta, ''Mustafa Kemal'in tevkifi için hiçbir şey yapılmadığı''ndan şikâyette bulunur. Amiral Calthorpe da, İstanbul'dan ayrılmadan evvel (5 Ağustos) Ryan vasıtasıyla ''İttihatçılara karşı şiddetle hareket edilmesini'' Damat Ferit'ten istediğini hükümetine bildirir. Osmanlı hükümetinin, İngiliz baskısı altında Mustafa
Kemal'e karşı aldığı tedbirler
O sıralarda, Damat Ferit Paris'te idi. Safa Bey de, İngiliz komiserinin 17 Haziran notasını cevapsız bırakmıştı. Diğer taraftan Dahiliye Nazırı Ali Kemal, ertesi günü, Paris'teki Osmanlı heyetinin çalışmalarına engel olmamak mülahazasiyle, milli mukavemeti ve 23 Haziran'da, Calthorpe'un isteğiyle azledilmiş olan Mustafa Kemal'le münasebette bulunmayı yasak etmişti. Kendi başına almış olduğu bu tedbirlerden kabinenin milliyetçi üyeleri, bilhassa Ahmet Ferit (Tek) Bey, Ali Kemal'i çekilmeye zorlamışlardır. Hürriyet ve İtilaf Partisi de, kabineyi tutmamaya başladı.
Ali Kemal'den sonra, Mustafa Kemal'le mücadeleye girişen Elazığ Valisi Ali Galip olmuştur. 25 Mayıs'ta, Vahidettin tarafından kabul olunan Ali Galip, Sivas'tan geçerken oradaki Hürriyet ve İtilafçıları, Mustafa Kemal'in ileriden gönderdiği İbrahim Tali (Öngören) ve Sivas Valisi Reşit Paşa'ya karşı kışkırtmaya ve hakkında kovuşturma yapılmakta olan Mustafa Kemal'in yakalanarak İstanbul'a gönderilmesi gerektiğini yaymaya çalışıyordu.
27 Haziran'da Mustafa Kemal'in Sivas'a gelişi Ali Galip'i susturur. Mustafa Kemal Paşa'nın, İstanbul hükümeti tarafından
azledilmesine, ordudan istifa etmekle cevap vermesi
Damat Ferit ve Vahidettin'e göre milli hareketin manası
Mustafa Kemal'i yola getirmek için Damat Ferit'in,
8 Temmuz'da, İstanbul hükümetince azlinden sonra Mustafa Kemal Paşa, kendiliğinden ordudan çekilir. Bu suretle, Dahiliye Vekili Adil Bey'in 29 ve Harbiye Nazırı Nazım Paşa'nın 30 Temmuz'da Mustafa Kemal'in yakalanması için verdikleri emir ve ''Fahri Padişah Yaverliği'' unvanının kaldırılması hakkındaki 9 Ağustos tarihli irade havaya sallanan bir kılıç gibi boşa gitmiştir. Damat Ferit, Harbiye Nezareti'nden, tevkif emrini çıkartmak için, beş gün uğraşmak zorunda kaldığını söylemişti. Paris'ten dönüşünde, kendi deyişine göre Anadolu'yu ''karışıklık'' içinde bulmuş, bundan fazla olarak 21 Temmuz'da kurduğu 3'üncü kabine de, partisince iyi karşılanmamıştı. Durumunun gittikçe zayıflaması, onu Mustafa Kemal'le anlaşma yoluna girmeye zorluyordu. O, hâlâ milli harekete, İzmir işgalinden galeyana gelen milli duyguyu istismara kalkışan ''haris ve gayrı memnun birkaç taşkın genç''in eseri olarak kabıyordu. Vahiddettin de, hiçbir kuvvete dayanamayan bu adamların bağırıp çağırmalarını ''blöf'' olarak vasıflandırıyordu. Padişaha çekilen telgrafların yerine verilmemesinden, Sivas Kongresi kararıyla, Anadolu ile hükümet arasındaki posta ve telgraf irtibatı kesilmiş, bir yandan da, Anadolu'nun her yerinden Damat Ferit'i çekilmeye zorlayan telgraflar yağdırılmıştı. Bu durumda ne yapacağını şaşıran Damat Ferit, evvela, Mustafa Kemal'e karşı asker yollamayı düşünmüş. Bu tedbir, iç harbe yol açar düşüncesiyle yüksek komiserlerce iyi karşılanmayınca bizzat kendisi gidip Mustafa Kemal'le konuşmayı, yahut Hadi Paşa'yı onun yanına yollamayı düşünür. Milliyetçileri tenkil ve İstanbul'u tehlikeden kurtarmak için Eskişehir'e iki bin kişilik bir kuvvet göndermek istemesi de, General Milne'ce ''kanun ve asayişi'' düzeltecek yeter bir tedbir olarak karşılanmamıştır.
Tam bir aciz içinde kalan Damat Ferit, 1 Ekim'de istifa zorunda kalmıştı. Vahidettin, bu istifayı istemeyerek kabul etmiştir. Milli hareketin ilk günlerinde İngiliz politikası
İlk zamanlarda, İngiliz politikası henüz yolunu bulamamış bir haldedir. Calthorpe, 27 Temmuz tarihli raporunda şöyle yazmaktadır: ''birkaç hafta öncesine kadar, İngiliz subayları büyük nüfuz sahibi idiler. Artık, bunları geri almak gerektiğini sanıyorum. Hep milliyetçiler geleceğinden bu günlerde büyük tehalük gösterilen seçimlerin yapılması iyi bir şey olmayacaktır. Fakat, milli hareketi durdurmak için açıkça harekete geçmek, Türk içişlerine karışmak olacaktır ki, bu da Wilson prensiplerine ve Türk anayasasına aykırıdır. Biz, meclisin İstanbul'da toplanmasına mani olsak bile içeride toplanmasını ve ihtimal, Anadolu'da bir müstakil hükümet kurmalarını önlemek elimizde değildir...''
Bu raporuyla İngiliz Yüksek Komiseri'nin ileriyi, ne büyük bir isabetle gördüğünde şüphe yoktur. Fakat İngiliz Dışişleri Bakanlığı, bu rapora hiç kulak asmamış ve bunun mantıki sonuçlarına uymaya yanaşmamıştır. Binbaşı Noel'in Kürt işlerini karıştırması, Türklerce İngiliz hiyaneti için bir delil olarak ele alındı. Ona, 10 Temmuz 1919'da, İngiliz Sefareti'nce ''Türklere karşı entrika''dan ve Mustafa Kemal'e karşı bulunmaktan kaçınması tenbih edilmiş olmasına rağmen, İngiliz tefsirine göre ''kötü bir tesadüf'' bu İngiliz binbaşısını, eylül başlarında, Damat Ferit'in kongreyi dağıtmak üzere, Sivas'a vali tayin ettiği Ali Galip'le Malatya'da buluşturmuştur. İngilizlerin Türk işlerine karışmalarının ikinci misali Damat Ferit'in Eskişehir'e yolladığı subay ve memurlara, oradaki İngiliz Generali Solly-Flood'ın yardım etmesi olmuştur. Lord Curzon, 18 Ağustos'ta, İttihat ve Terakki'ye veya mensuplarına karşı zor kullanılmaması için talimat verdiğinden General Milne yetkileri hakkında bazı tereddütler meydana çıkmıştı. Bu General, 17 Eylül'de İngiliz dışişlerinden ''Türk sivil makamlarını desteklemeye yetkili miyim, değil miyim'' diye soruyordu. Aynı zamanda aşağıdaki üç amacın, birden yapılmasının güçlüğünü de açıklıyordu: 1. Kanuni hükümeti desteklemek, 2. Devamlı olarak mütareke şartlarını kuvvetlendirmeye devam etmek, 3. Tarafsız ve hareketsiz kalmak ve milliyetçilerin gittikçe artan isteklerine karşı durabilmek.
General, en nihayet, 26 Ekim'de Londra'dan şu talimatı alıyordu: ''Anadolu demiryolu boyunca sivil Türk idaresini desteklemek için kuvvet kullanılmamalıdır. Bu kuvvetlerin orada kalmaları, milliyetçilerle açıktan açığa muhasamayı davet etmek tehlikesini doğuracaksa bütün bu kuvvetler geri alınmalıdır.'' İngiliz Harbiye Nezareti'nin tarafsızlığı korumakta ne kadar titiz davrandığını göstermek için iki misali hatırlatmak isteriz: Anadolu'da, Yunan işgal bölgesinde bırakılan ağır toplarla cephanelerin İngilizler tarafından İstanbul'a taşınması kararını, barış konferansındaki Yunan heyeti, 14 Ekim'de protesto etmiş idi. Barış konferansının karar veya düşünceleri bilinmediği için Mustafa Kemal ile işleri konuşmanın caiz olamayacağı bilindiği halde İngiliz Yüksek Komiserliği'nde Mustafa Kemal ile geçici bir ''tarafsızlık anlaşması'' üzerinde temasta bulunulması da gözönünde tutulmuştur. Bilhassa Amiral de Robeck, İngiliz Yüksek Komiserliği'nin, milliyetçiler aleyhinde bir politika güder görünmesinden kaçınmaya çalışmıştır. Bununla beraber, Amiral ''Bizim başlıca düşmanımız olan Mustafa Kemal gibi bir adama güvenmek, emniyetimiz için ağır bir tehlike'' olurdu, demekten de kendini alıkoymamıştı (11 Aralık 1919). Venizelos, 20 Ekim 1919'da, ''Mustafa Kemal hareketinin bastırılması mutlaka lazımdır'' diyor, General Milne de, 26 Aralık'ta, ''Mustafa Kemal hareketinin bastırılması şüphesiz lüzumludur, iğnelemek politikası hiç de tavsiye edilmez'' mütalaasında bulunuyordu.
İngiliz Yüksek Komiserliği Türk milli hareketi karşısında tarafsız davranmaya çalışıyor
Amiral de Robeck, 10 Kasım 1919'da Londra'ya yazdığı raporunda ''Mondros Mütarekesi müzakerelerinde Türk delegeleri, İstanbul'un işgal edilmesini kabul etmemişlerdi. Biz de, teknik bakımından İstanbul'u işgal etmiş değiliz. Mütareke şartlarına göre işgal ettiğimizi ilan etmek için gerçek bir sebep de yoktur ortada'' dedikten sonra, artık şimdi durumuna hakim olabilmek için İstanbul'u işgal etmenin zaruretini belirtiyordu. Amiral de Robeck ve İstanbul'un işgali
Lord Curzon ve Churchill'e göre İstanbul işgalinin sebepleri
Profesör Jaschke'ye göre, bu işgalin sebepleri, Harbiye Nazırı Cemal (Mersinli) ve Genelkurmay Başkanı Cevat (Çobanlı) paşaların açıkça itaatsizlik etmeleri idi. Bu kumandanlar, General Milne'nin, 3 Kasım 1919'da, İzmir cephesindeki milli kuvvetlerin 3 km. geri alınmaları için verdiği emri yerine getirmedikten başka kendiliklerinden bazı Türk birliklerinin yerlerini de değiştirmişlerdi. Bu haller, İngiliz kumandanının sabrını tüketmiş ve kanını başına sıçratmıştı. Bunun için, üç itilaf komiseri adına, Fransız Yüksek Komiseri DeFrance, 20 Ocak 1920'de ''47 saat içinde, her iki Osmanlı generalinin vazifelerinden uzaklaştırılmalarını'' isteyen bir notayı Babıali'ye verir. Bu davranış, Amiral de Robeck'in 6 Şubat 1920'de, ''Türk içişlerine karışmamak politikası''ndan vazgeçilmesi için yaptığı teklifin ilk müspet işaretleri idi. Londra'da da Osmanlı padişahının Konya'da mı, yoksa Bursa'da mı oturmasının daha uygun olacağı üzerinde tartışmalar yapılır ve Lord Curzon'un ısrarıyla en nihayet İstanbul'da kalmasına karar verilirken, Osmanlı Mebuslar Meclisi de, müstakil bir Türkiye'nin kabul edebileceği en son şartları tespit eden ''Milli Misak''ı kabul etmişti. 26/27 Ocak 1920'de İtilaf kontrolündeki Akbaş silah deposuna yapılan başarılı baskından sonra Milne, ''askeri durumunu kuvvetlendirmek'' lüzumunu duymuştur. İngiliz takviye kuvvetleri Şubat 1920 sonunda yetişmişlerdi. Curzon, 10 Mart 1920, Lordlar kamarasında, ''İstanbul'da işlerin İtilaf devletlerinin sabırlarını tüketecek bir dereceyi bulduğunu, her yerde zulüm ve katliamlar işlendiğini'' söylemiş. Churchill de, daha sonra ''İstanbul'da yakın bir ayaklanma ile karşı karşıya gelmiştik, ürkütücü katliamlar da beklenebilirdi. Bu durumda müttefikler, birlikte harekete geçmek zorunda kalmışlardır'' demiştir. Türkleri ''cezalandırmak'' maksadıyla girişilen İstanbul işgalini tasvip etmeyen Franchet d'Esperey'e, Milne ''hükümetimden aldığı emre göre İstanbul'da yapılacak hareketler için hiçbir kimseden emir alamayacağım'' diyordu. Bu İngiliz baskınında Türk 10'uncu Kafkas Tümeni'nden altı er şehit düşmüş, birçok milliyetçi, hatta Rauf (Orbay), Kara Vasıf, Faik (Kaltakkıran) ve Numan gibi milliyetçi bazı mebuslar da Meclis'te yakalanarak tevkif olunmuşlardır. İstanbul işgali üzerine yorumlar, işgalin sonuçları
İngiliz Komiserliği'nce Maliye uzmanı M. Graves bu tevkiflerin ''verdikleri netice itibarıyla gayet haklı olduklarını, çünkü işgalin sonuna kadar başkentte hiç ciddi ayaklanma tehlikesi çıkmadığını'' iddia eder. Halide Edip Adıvar'ın fikri şudur: ''Biz, General Milne'e müteşekkir olmalıyız. Çünkü İstanbul'da aldığı şiddetli tedbirler, milli hareket prestijinin artmasına son derece yardım etmiş oldu''. Birçok milliyetçi, bu arada Halide Edip, İsmet Bey ve Fevzi Paşa Ankara'ya sığınmaya muvaffak olurlar. Vaktinde haber verilmediği için Erzurum'da kalan İngiliz Yarbayı Rawlinson, Mustafa Kemal'in elinde kıymetli bir rehine olarak kalmış ve daha sonra, Malta mevkufları karşılığı olarak serbest bırakılmıştı. İşgalin, milli hareket için bir faydası da, Anadolu'da demiryolu üzerindeki İngiliz askerlerinin geri alınması olmuştur. İzmit civarındaki çarpışmalar, Milne'i, birliklerini, Haziran 1920'de daha dar bir bölgeye, Tuzal-Kilye(!) çizisine kadar geri almaya zorlamıştır. Bununla beraber, bir yıl sonra İtilaf devletleri, Türk-Yunan Savaşı karşısında tarafsızlıklarını açıklayınca (13 Mayıs 1921) Derince'nin iki mil doğusuna kadar milliyetçilerin ilerlemeleri üzerine anlaşma yapıldı (Temmuz başları).
Mustafa Kemal'e karşı giriştikleri mücadelede
Yukarıda adı geçen Graves, Mustafa Kemal'e karşı girişilen mücadelenin bilançosunu şu suretle özetlemektedir: ''Biz Mustafa Kemal'e ve Türkiye'deki en canlı unsurlara karşı biçare Vahidettin'i ve Damat Ferit'i desteklemekle paramızı kötü bir ata koymuştuk. Fakat ne de olsa, sonuna kadar tuttuğumuz yolda devam etmek meziyetini göstermiştik... Aynı zamanda, himaye ettiğimiz bütün Hristiyanları sonunda bırakmış, memleketteki eski imtiyazlı durumumuzu ve büyük harpten, bilhassa Türkiye harbindeki zaferlerden beklediklerimizi elden kaçırmıştık.'' Dördüncü Damat Ferit kabinesinin zihniyeti ve davranışı
Damat Ferit'in Milli Harekete karşı giriştiği son mücadele
Yüksek komiserlerin ''Milli hareketi resmen takbih etmek'' için Babıali'yi sıkıştırmalarının sonucu, Damat Ferit'in, yeniden iktidara getirilmesi olmuştur. Millet Meclisi İkinci Başkanı Hüseyin Kazım Bey'in bir itirazına Vahidettin şu cevabı verir: ''Ben istersem Rum Patriği'ni de, Ermeni Patriği'ni de getiririm, Haham Başı'yı da getiririm''. 5 Nisan 1920'de kurulan 4'üncü Damat Ferit kabinesinde Adliye Nazırı Bosnalı Ali Rüştü Bey'in Yunan ordusunun muvaffakiyeti için dua edilmesini ve Maarif Nazırı Rum Beyoğlu Fahreddin Bey'in mektep kitaplarından ''Türk'' kelimesinin yerine ''Osmanlı'' sözünün konmasını emretmeleri, bu kabinenin zihniyetini aydınlatan olaylardır. Damat Ferit, ''Asiler''e karşı fetvanın, İngilizlerin ısrarıyla çıkarıldığını iddia etmiştir. Ahmet Reşit Bey ise, bu marifetin, onun ahmaklığı eseri olduğunu açıklamıştır. Her tarafa dağıtılan beyannamelerde, İngilizler, ''şeriat hamisi'' olarak gösterilmiştir. Eylül 1919 başlarında milli harekete karşı mücadeleye atılan Çerkez Ahmet Anzavur'a, Vahidettin, 11 Nisan'da (1920) paşa unvanı tevcih etmiştir. Fetvaya ve kendi beyannamesine (11 Nisan 1920) dayanan Damat Ferit, Mustafa Kemal'e karşı son darbeyi indirmeye geçmişti. Anayasaya aykırı olarak ''Kuvayı Milliye'' kurmak töhmetiyle İstanbul'da bir Divan-ı Harp, Mustafa Kemal'i idama mahkum etmiş ve hüküm 24 Mayıs 1920'de, padişah tarafından tasdik olunmuştur. Fransız Başvekili Briand ise, 25 Haziran 1920'de, Fransız Meclisi'nde Musatfa Kemal'den ve Kuvayı Milliye'den ''Bizde bunlara, yurtsever insanlar denir'' şeklinde bahsetmiştir.
Mustafa Kemal, Damat Ferit'in darbesine, 2 numaralı ''Hiyanet-i Vataniye'' Kanunu'na dayanarak 3 Temmuz 1920'de, Damat Ferit'i idama mahkum etmekle karşılık vermiş ve Ankara Müftüsü tarafından bir karşı fetva çıkartmıştı. Damat Ferit'in kendi eliyle sancak verdiği ''Kuvayı İnzibatiye'', General Milne'in de tahmin ettiği gibi, ilk çarpışmada, milliyetçilere geçmişlerdir. Memlekette yer yer çıkartılan ayaklanmalar da, zamanla söndürüldü.
Vahidettin'le eniştesi Damat Ferit'in, en büyük hayal kırıklığı dış politika alanında olmuştur. Topladıkları bir 'Büyük Meşveret Meclisi'' 22 Temmuz 1920'de Barış Antlaşması'nın imza edilmesini kabul etmiştir. Damat Ferit'in iktidardan çekilmesi
Mebuslar Meclisi, 11 Nisan 1920'de kapatılmış olduğu için antlaşma tasdik edilmemişti. Müttefikler bilhassa Yunanlılar arasında da anlaşmazlık artmıştı. Bu şartlar altında, Damat Ferit'e, dostları İngilizler, artık çekilmesi tavsiyesinde bulunmuşlardır. Son 5'inci Damat Ferit kabinesi, 31 Temmuz 1920'de, nasihat yoluyla, anadolu'da milli hareketi durdurmak kararını vermişti. İkinci İnönü zaferinden sonra da Vahidettin, artık Mustafa Kemal'e asi gözüyle bakmamaktadır. Fakat, padişah, Büyük Millet Meclisi'ni tanımak için kendisine yapılan teklifi kabul etmek cesaretini göstermemişti. Mustafa Kemal'e karşı verilen idam hükmünü kaldırmak kararını da verememiştir. Vahidettin, Bu hareketleriyle, bir İngiliz harp gemisiyle kaçmaktan başka bir şey yapamaz bir hale gelmiştir.
6. 16 MART 1921 MOSKOVA ANTLAŞMASI
TARİHÇESİ ÜZERİNE Profesör Jaschke'ye göre Türk-Rus dostluğunun kuruluşu uzun müddet yarı karanlık içinde kalmıştır. Rus kaynaklarının yardımıyla bu durum, ancak bir parça aydınlatılmış bulunmaktadır. Yeni İngiliz, Rus, Türk kaynaklarının yardımıyla bu problemi aşağıda bir özeti verildiği gibi çerçevelemeye çalışmıştır. Kafkasya'da İtilaf politikası
Kemalizmin, İttihat ve Terakki politikasının bir devamı olmadığı, en iyi Kafkasya'da görülür. Bu yanlış anlayışla, İngiliz haber alma servisi, ''Enver Paşa'yı, Şuşa'da (29 Temmuz 1919), Kemal'le sıkı temas halinde, yahut Bakü'de (10 Ocak 1920) iş başında sanıyordu. Halbuki, İngilizlerin, İttihatçılık aleyhindeki Sivas Kongresi yemininden (6 Eylül 1919) ve Anadolu'ya girerse Enver'in tevkif ettirileceğinden bilgileri vardı. Diğer taraftan, İngilizler Enver'in başını getirecek olana 35 bin İngiliz birası vadetmişlerdi. 1918'de Osmanlı hükümetinin Azerbaycan'a yaptığı silahlı yardımı gözönünde tutan İngilizler, Mustafa Kemal'in de, Azerbaycan ve Dağıstan'da bazı hareketlerde bulunmasından endişe edebilirlerdi. 1919 yılı sonlarında, İngilizler, Mustafa Kemal'in Bolşeviklerle teması ve ''Türklerle Bolşeviklerin işbirliği'' hakkında bazı haberler alınınca Denikin kuvvetlerinin yenilmesinden sonra, bu iki yıkıcı kuvvetin (!) birleşmesini önlemek üzere, Kafkasya'da kuvvetli bir perde, bir set kurulmasını zaruri görmüşlerdir. Fakat, bu işte de, İtilaf devletleri, Bolşevik aleyhtarı kuvvetlere yardım probleminde olduğu gibi, mütereddit ve ayrı ayrı davranmışlardır. Bu arada, General Thomson, 10 Mayıs 1919'da, biraz acele olarak, ''İngilizlerin yerine İtalyan birliklerinin geleceği'' yolunda Azerbaycan hükümetine teminat vermişti. Ermeni Başvekili Hatisyan'ın, ''Ermenistan aleyhindeki hareketlerini kontrol için Erzurum'a kuvvetli bir askeri heyet'' gönderilmesi için yaptığı teklif dikkate alınmamış ve bunun yerine oraya Rawlinson'la birkaç er gönderilmiştir.
Londra Konferansı'nda Kafkasya meselesi
1919 yılı Aralık ayında başlayan ve 1920 Ocak ayında devam eden Türk barış antlaşması için müttefikler arası hazırlık konuşmalarında, Batum'un, Danzig gibi serbest bir şehir haline getirilmesinde ve Lazistan'ın Gürcülere verilmesinde anlaşmaya varılmıştır. Damat Ferit ise, Bolşevikliği, şeyhülislamlık fetvalarıyla, Türkiye'den uzakta tutmaya çalışıyordu. Azerbaycan ise, konferans tarafından, 12 Ocak 1920'de fiilen tanınmasından mennundu ve içinde bulunduğu güç durumdan, İngiliz himayesinde İran'la birleşmek suretiyle çıkmaya çalışıyordu. Sir Percy Cox de, Tahran'dan yazdığı bir raporda, bu birleşmenin ''her iki Azerbaycan'ı birleştirmek politikasını güden Turancılığa'' nihayet vereceği ve ''Güney Hazer Denizi'nin İran ve Büyük Britanya kontrolüne girmesine'' yardım edeceğini bildiriyordu (11 Ocak 1920). Paris'teki İran heyeti ise, daima İran'ın bir parçası olan ''Azerbaycan ve Ermenistan eyaletleri''nin İran'a geri verilmesini Mart 1919'da istemişti.