Hac nedir ve kimlere farzdır hakkında geniş bilgi
Hac; belirli yer ve zamanda hac niyetiyle ihrama girip, Arafat'ta vakfe ve Beytullah'ı ziyareti kapsayan bedenî ve mâlî bir ibadettir. Farz oluşu Kitap, sünnet ve icma ile sabittir.
Mekke'deki Ka'be'nin I iz. Adem dönemine kadar uzanan bir tarihi vardır. Ancak Nuh (aleyhisselâm) tufanından sonra Ka'be'nin izi kaybolmuş ve daha sonra eski temelleri üzerine Hz. ibrahim ve oğlu İsmail tarafından inşa edilmiştir. İlk ev oluşu ibadet, hac menâsiki, tavaf, namaz ve itikâf gibi ibadetlere tahsis edilen en eski mabed oluşunu ifade eder. Nitekim Ebu Zerr (radıyaliahu anh) Hz. Peygamber'e ilk mescidin hangisi olduğunu sormuş, Allah'ın Elçisi, "Mescid-i Haram" diye cevap vermiştir. Sonra hangisi? sorusuna "Mescid-i Aksi", ikisi arasında ne kadar süre geçmiştir? sorusuna "Kırk yıl", sonra hangi mescid? sorusuna ise; "Namaz vakti nerede gelirse namazım kıl, orası mesciddir."359
buyurmuştur. Mescid-i Aksa ilk olarak Hz. Süleyman tarafından yapılmıştır. Daha sonraki inşa, yenileme şeklinde olmalıdır.
"ibrahim'in makamı" (Âi-iimrân, 3/97), duvarları yükseltirken üzerine bastığı iskele taşı olup, daha önce Ka'be'ye bitişik iken Hz. Ömer zamanında tavafa engel olmaması için doğu kısımda camk bölmeye alınmıştır. İbn Abbas'a göre, bütün harem bölgesi İbrahim makamı niteliğindedir.360
Kur'ân-ı Kerim'de şöyle buyurulur: "Oraya gitmeye gücü yetenlerin, Kabe'yi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır." (Âl-i İmrân, 3/97)
Yukarıdaki ayet inince Hz. Peygamber: "Allah size haccı farz kıldı, haccediniz." buyurdu. Birisi, "Her yıl mı?" dedi. Allah'ın Rasûlü sustu. Q sorusunu üç defa tekrarladı. Sonra Allah'ın Rasûlü şöyle buyurdu: "Eğer evet deseydim, hac her yıl üzerinize farz olur, buna da güç yetinemezdiniz.''361 Ibn Abbas'tan gelen rivayette şu ilâve vardır: "Kim birden çok hac yaparsa, bu nafile hac olur."362
Hz. Peygamber 6. Hicret yılında Hudeybiye'de Mekkeli müşrik-lerce umreden engellenince ertesi yıl zilkade ayında Kaza umresini yapmış, andaşma gereği Mekke'de üç gün kalıp geri dönmüştü. Hicretin 8. yılı, Ramazan'm son on gününde Mekke fethecülmiş, şevval ayında Huneyn ve Taif kuşatması olmuş, Allah'ın elçisi, Ci'râne'den birkaç sahabe ile ihrama girmiş ve bir umre yaparak dönmüştü. O yıl Hz. Peygamber'in görevlendirdiği Mekke valisi Attab ibn Esîd, insanlara Arap geleneğine göre hac yaptirmıştır.
Hicretin 9. yılında Hz. Ebu Bekir hac emîri tayin edilmiş ve ilk Islâmî hac yaptırılmıştır. Bundan sonra çıplak hac yapma ve müşriklerin hac yapması yasaklanmış ve Hicretin onuncu yılında da Rasûlüllah (sallallahu aleyhi ve sellem) tarafından Veda haccı yapılmıştır.
Ihramlı bulunmak, Arefe günü Arafat'ta vakfe'de bulunmak ve ziyaret tavafı yapmak, gerek farz ve gerekse nafile haccın farzlarıdır. İhrama girmek haccın şartı; vakfe ve ziyaret tavafı ise rüknüdür.
Mikat sınırları içinde oturanlar hac için ihrama bulundukları yerden, dışarıdan gelen ve âfâkî denilen hacılar ise mikat sınırında girerler.
Haccın farz olmasının şartları:
a) Müslüman olmak,
b) Ergen ve akıllı olmak,
c) Hür olmak,
d) Vakit,
e) Haccı ifaya güç yetirmek. Hacca güç yetirmek (istitâa); beden sağlığını, gerekli maddî güce sahip olmayı, yol güvenliğinin bulunmasını ve Hanefîlere göre kadın yolcunun yanında mahremi bir erkeğin bulunması şardarını kapsar.
Haccın vacipleri:
a) İhrama mikatten veya bir sakıncası yoksa daha önceden girmek,
b) Arafat'ta vakfeyi, güneşin batışına kadar uzatmak,
c) Müzdelife'de vakfe yapmak,
d) Safa ile Merve arasında yedi şavt sa'y yapmak,
e) Sa'ye Safâ'dan başlamak,
f) Mina'da, belirlenen yerlere taş atmak,
g) Hac veya umrenin sonunda ihramdan çıkmak için tıraş olmak veya saçları kısaltmak,
h) Tavafa Hacer-i Esved tarafından başlamak,
i) Tavafı sağı izleyerek yapmak,
j) Tavafı özrü olmayanın yürüyerek yapması, k) Tavaf sırasında avret yerleri örtülü olmak ve abdestli bulunmak,
1) Tavafı hatim denilen yarım hilalin dışından yapmak,
m) Dört şavü farz olan ziyaret tavafını yediye tamamlamak,
n) Her tavaftan sonra iki rekât namaz kılmak,
o) Ziyaret tavafını Kurban bayramının ilk üç gününde yapmak,
ö) Kıran ve temettü haccı yapanlar için şükür kurbanı kesmek,
p) Şeytan taşlama, kurban kesme ve tıraş olma konusunda sırayı gözetmek,
r) Mikatlerin dışından gelen hacıların veda tavafı yapması.
Haccın vaciplerinden birini terk etmek kurban cezasını gerektirir. Ancak terk edilen bu vacip yeniden yapılabilen türden olur ve iade edilirse ceza düşer. Abdestsiz yapılan tavafın, yeniden abdestü olarak yapılması, tavaf namazının sonradan kılınması, bir özürden dolayı geri kalan şeytan taşlamaları en geç bayramın dördüncü günü kaza etmek veya vekil aracılığı ile taşları attirmak gibi. Bu şekilde telafi edilince kurban cezası düşer. Ancak ihramlı olduğu halde bir gün süreyle dikişli elbise giymek veya saçlarını tıraş etmek gibi bir ihram ihlâlini telâfi ancak kurban cezası, üç gün oruç tutmak veya altı yoksula birer günlük yiyecek vermekle telâfi edilebilir. Hacı adayı bu alternatiflerden kendi durumuna uygun olan birisini tercih edebilir.
359 Müslim, mesâcid, 1; V, 150, 156, 157, 160.
360 İbn Kesîr, Muhtasar, I, 301.
361 Müslim, hac, 412; Nesâî, menâsik, 1.
362 Nesâî, menâsik, 1.