GELENEKSEL DEĞERLERİMİZ/ Brit Mila - Pidyon Aben - Vijola - Neder
Doğuşu binlerce yıl önceye dayanan birçok geleneğimiz bugün de varlığını sürdürüyor. Brit Mila, Pidyon Aben, Vijola ve Neder bunların arasında önemli bir yer tutuyor
Önceki yazıda dinsel geleneklerimiz kapsamında önemli yerleri olan oruç günlerinin anlamlarına, neden ve amaçlarına yer verdik. Bu hafta da geleneklerimizle ilgili ufak tefek ipuçları vermeyi sürdüreceğiz; Brit Mila, Pidyon Aben ve Vijoladan gibi gelenekleri tanıtacağız.
Brit Mila için, Tanrı ile atamız Avraam Avinu arasındaki bir paktın, bir anlaşmanın, sonucu diyebiliriz. Her Yahudi bu anlaşmanın devamını sağlamak ve de çocuklarına açıklamakla yükümlüdür. Avraam Avinu, Brit Mila olan ilk Yahudidir.
...Avram 99 yaşındaydı. Tanrı Avrama göründü ve ona Ben her şeye kadir Tanrıyım dedi. Antlaşmamı seninle aramda yapacağım ve seni (sayıca) çok, çok arttıracağım.
Bana gelince - işte seninle antlaşmam: Birçok ulusun babası olacaksın. Ve artık Avram diye çağrılmayacaksın. İsmin Avraam olacak. Seni çok, ama çok verimli kılacağım ve seni uluslar haline getireceğim... Seninle ve ardından gelecek çocuklarınla aramdaki antlaşmayı, nesiller boyu, ebedi bir antlaşma olarak yerine getireceğim; hem senin Tanrın olacağım, hem de ardından gelecek çocuklarının...
Tanrı daha sonra Avraama:Sana gelince - antlaşmamı korumalısın dedi. Hem sen, hem de nesiller boyunca ardından gelen çocukların. Antlaşmam şudur: İçinizdeki her erkeği sünnet edeceksiniz... (Tora Türkçe- Bereşit sah.109, 111, 113) Pidyon Aben ise, ailenin, daha doğrusu, anne-babanın ilk doğan erkek çocuğuyla, yani Bohoruyla ilgili dini bir gerekliliktir. Dinimize göre, yeni doğan, ilk ayını doldurana kadar Koanimlere aittir. Bu, Toranın bir emridir:
Ve Tanrı Aaron Akoene şöyle dedi: İnsan veya hayvan, Tanrıya sunulan her beden sahibinden ilk doğan senin olacaktır. Ancak, insanın ilk doğanı, fidye verilerek senden geri alınacaktır. Bir aylıktan itibaren, senin biçtiğin kıymete göre beş şekeli gümüş olarak fidye verdireceksin(Bamidbar- 18:15-16)
Koen soyadlı bir ebeveynin katılımıyla, Pidyon Aben için, geleneksel dini bir tören gerçekleştirilir. Pidyon sözcüğünün İbranicedeki anlamı fidyedir. Çocukluğumdan, gençliğimden anımsadığım birkaç Pidyon Aben töreni, genelde evlerde yapılırdı. Anne ve babanın ailesi, yakın akrabalarla dostların katıldığı, şimdilerde nostaljik diyebileceğim oldukça duygulu törenlerdi. Odaya, kucağında bebekle Bay Koen girerdi...
Bazı törenlerde, bir sehpa üzerinde, içinde bir, iki altın obje ya da para bulunan bir tepsi gördüğümü hatırlıyorum. Ama genelde o tepside gümüş kaşıklar bulunurdu. Bu kaşıklar bebeği anneye verecek olan Bay Koene ödenecek fidyeyi temsil ediyordu. Genç anneyi gelin gibi giydirirler ve geleneksel dualar okunurdu. Sonra Koen, bu özel günün anlam ve önemini belirten bir konuşma yapar ve anneye bebeği işaret ederek sorardı: Bu bebek senin ilk çocuğun mu?... Bunu takiben, tepsideki gümüşleri alır, bebeği de annesine teslim ederdi. Tabii ki bu seremoninin, bu şekilde açıklanabilecek sembolik bir anlamı var, çocukları için, her ebeveyn tüm fedakârlığı yapar, varını yoğunu feda edebilir
Doğal olarak, her zaman olduğu gibi, bu dini törenden sonra ortam şenlenir, bir ailevi ya da sosyal eğlenceye dönüşürdü. Çoğu ev yapımı börek ve kurabiyeler, türlü, türlü şekerlemeler, pastalar yenir, vişne şurubu ya da limonata içilirdi. Tabii içecekler de ev yapımıydı... Şunu da belirtmeden geçemeyeceğim; çünkü örf ve adetlerin bir yansıması olarak düşünüyorum. O gün kesinlikle kahve ikramı yapılmazdı. Belki de daha hüzünlü bir ortamı çağrıştırdığı için olsa gerek...
Pidyon Aben olayını anlatırken geçmiş zaman kipini kullandığım dikkatinizden kaçmamıştır. Ben anılarımdaki, belki de çoğu geçmişte kalmış kutlamalardan bir kesit, bir tablo vermeye çalıştım. Günümüzde de elbet ev ortamında yapılanlar vardır. Fakat şimdilerde, gerek Brit-Mila, gerek Pidyon Aben törenlerinin genellikle bir sinagogda ya da düğünü anımsatan bir ortamda gerçekleştiğini görüyoruz. Bildiğiniz gibi, Koenler ve Leviler Pidyondan muaf olduklarından benim kişisel bir deneyimim yok...
İlk doğan erkek evlada Bohor denildiği gibi ilk doğan kıza da Bohora denir. Bu kelime bir sıfat olmakla birlikte, bazen özel isim olarak ta kullanılır. Bu sıfatı daha çok, saf, kolayca kandırılabilen ya da olur, olmaz her şeye inanan bir kişiden söz ederken kullanırız. Bohor olma, bohorluk yapma!, yani, aptal olma, hemencecik her şeye inanma anlamında uyarılar yaptığımız olur. Burada, Yitzhak Avinunun ilk oğlu Esava bir gönderme yapıldığı söylenir. Esav, kardeşi Yaakova Behorot hakkını satmıştı, hem de bir kase mercimek çorbasına...
Çocuklar büyüdüler. Esav usta bir avcı, bir kır adamı oldu. Yaakov ise çadırlarda oturan kusursuz biriydi. Yitshak (daha çok) Esavı severdi; çünkü (onun getirdiği) av etini yemekten hoşlanırdı. Rivka ise (daha çok) Yaakovu severdi.
(Bir gün) Yaakov yemek pişirmekteyken Esav yorgun bir şekilde kırdan geldi. Esav Yaakova Şu kıpkırmızı şeyden bana biraz yuttur! Çok bitkinim! dedi. (Ona bu sebeple Edom adı verilmişti).
Yaakov Önce bana Behorluk hakkını gün gibi sat dedi.
Esav Nerdeyse öleceğim! dedi. Behorluk hakkının bana ne yararı var ki?
Yaakov Hemen şimdi bana yemin et dedi.
(Esav) Yemin etti ve Behorluk hakkını Yaakova sattı. Yaakov bunun ardından Esava ekmek ve mercimek yemeği verdi. (Esav) Yedi, içti sonra da kalkıp gitti. Esav böylece Behorluk hakkını küçümsemiş oldu. (Tora Türkçe- Bereşit sah.185,187)
Vijola töreni, yeni doğan kız çocuklarına isim takma törenidir. Bunun Pidyon Abenden farklı bir uygulaması var. Öyle ki, yalnızca ilk doğan kız çocuğu için değil, her yeni doğan kız bebek için de yapılır bu tören. Vijola da dini bir gelenektir. Bebeğin doğumunu izleyen birinci sekiz günlük süreden itibaren, bebek 40 günlük olmadan bu tören gerçekleştirilir. Rav çocuğu kutsar ve neşeli bir kutlama yapılır.
Gene dinsel bir gelenekten, Tora da belirtilen bir Mitsva, Nederden (adak) bahsetmek istiyorum. Yaşamımızda oldukça önemli bir yeri olan bu kavramla, ya da yerine getirilmemiş Nederle ilgili, Torada ciddi uyarılar var. Eğer herhangi bir Nederde bulunmazsan, bu günah değildir. Fakat özgür iradenle Tanrıya yapmış olduğun bir Neder sözü dudaklarından çıkmışsa, bu Adağı tamamlayacaksın... (Devarim 23:22-23) (Bamidbar 30:3)
Bilgelerimiz şöyle der: Sözlerin ağzının içinde kaldığı sürece, sen onların efendisisin. Sözleri telaffuz ettiğin an, onların kölesi olursun. Yerine getiremeyeceğin vaatlerde bulunma! Bazı beklenmedik ciddi olaylar kişiyi Nederini gerçekleştiremez durumda bırakırsa ne olabilir? Çözüm için yetkili birine danışılması önerilmektedir.