

Dil Oyunları
Bir dil oyunu, yazılı ya da sözlü olarak ifade edilen sözcükleri içeren
bir etkinliktir. Sözcükler, bu etkinlik içerisinde bir yere sahiptir ve
gönderme yaptıkları işaret ettikleri, şeylere bu sayede işaret eder. Dil
oyunlarının nasıl bir işleve sahip olduğunu görebilmek için Wittgenstein karmaşık olanlardansa daha basit, daha ilksel
dil oyunlarına bakmamızı salık verir:
Dil bir inşacı, A, ile bir yardımcı, B, arasındaki iletişime yardımcı olma amacına
hizmet etsin. A yapı taşları ile (bir şey) inşa ediyor: Bloklar, direkler, levhalar ve kirişler
var. B yapı taşlarını iletmeli ve bunu Anın ihtiyaç duyduğu sıraya göre yapmalı.
Bu amaçla blok, direk, levha, kiriş sözcüklerinden ibaret bir dil kullanırlar. A onları anar; - B şöyle bir çağrıda getirmeyi öğrendiği yapı taşını getirir. -
Bunu tam ilksel dil olarak kabul edin (Philosophical Investigations, 2).
Bu dil oyunundaki sözcüklerin her biri, bir nesneye karşılık gelen bir ad olarak
kabul edilebilir. Bu haliyle ele alınan bir dil oyunu, Tractatustaki dil anlayışıyla
uyumlu görünmektedir. Ancak tüm dil oyunları böyle değildir.
Şimdi bir başka dil oyunu örneği alalım:
Birini alışverişe gönderiyorum. Üzerinde beş kırmızı elma yazılı bir pusulayı ona
veriyorum. O, bu pusulayı dükkân sahibine veriyor ve üzerinde elmalar yazan
çekmeceyi açıyor; sonra bir tabloda kırmızı sözcüğüne bakıyor ve onun karşısında
bulunan renk örneğini buluyor; sonra sayal sayıların bir serisini ki onları ezbere bildiğini varsayıyorum beşe kadar söylüyor ve her bir sayı için renk örneği ile aynı
renkteki bir elmayı çekmeceden alıyor. İşte bu ve benzeri yollarla sözcüklerle işlem
yaparız (Philosophical Investigations, 1).
Bu örnekte elma sözcüğü, bir önceki örneğe benzer bir biçimde bir nesneye
karşılık gelen bir ad gibi durmaktadır. Kırmızı söz konusu olduğunda bunu söylemek
o kadar da kolay değildir. Peki ya beş için? Bu son ikisi de adlar ise hangi
nesnelerin adlarıdırlar?
Ama beş sözcüğünün anlamı nedir? Burada böyle bir soru tartışma konusu değildir,
sadece beş sözcüğünü nasıl kullandığımız söz konusudur (Philosophical
Investigations, 1).
Görüldüğü gibi burada Wittgenstein, bizi beş sözcüğünü bir ad olarak almak
ve elma sözcüğündeki gibi bir nesneye eşlemek konusunda uyarmaktadır. Sözcüğü
kullanırken ve elmaları sayarken sorunlu hiçbir şeyle karşılaşmayız.
Ancak sayıyı bir nesne olarak düşünmeye başladığımızda sorunlar çıkmaya başlar. Bu
nesne nasıl bir nesnedir? Nerededir? Ben onu nasıl bilirim? Wittgensteinın bu uyarı
sı biraz önce felsefe ile ilgili söyledikleri ile uyum içerisindedir.
Wittgensteinın yaptığı sözcükleri metafiziksel kullanımlarından gündelik kullanımlarına geri getirmektir. Bu işlem sırasında bir açıklama yapılmamaktadır. Sadece mevcut durum tasvir edilmektedir. Wittgenstein,
hâlihazırda bildiğimizi sadece
düzenlemektedir.
Gerçi bu örnekte olduğu gibi, içimizden bir ses Acaba gerçekten sayı nedir?
diye sormaktadır ama Wittgensteina göre bu kışkırtıcı sese kulak vererek kazanabileceğimiz bir şey yoktur. Genel bir anlam kuramı peşinde koşmak, sözcüklerin
işlevini anlamamaktan kaynaklanmaktadır. Wittgenstein, sözcükleri bir alet çantasındaki farklı aletlerle ya da bir lokomotifteki farklı kumanda kollarıyla kıyaslar
(Philosophical Investigations 10-13). Benzerliklerine rağmen nasıl aletlerin her biri
farklı işlevlere sahipse sözcükler de öyledir. Aslolan bu işlevleridir. Genel açıklamalara,
genel anlam kuramlarına yönelmek bizi yanılsamalara sürükler. Dilin türdeş
bir yapısının olduğunu ve dilin tamamını kuşatacak bir açıklamanın verileceğini düşünmek, bu tür yanılsamaların önde gelen iki örneğidir. Wittgensteinın
kendisi de Tractatusta bu yanılsamaları yaşamıştır; ancak, artık bizi bu yanılsamalara
karşı uyarmaktadır.
Dil yaşayan, gelişen, değişen bir şeydir. Sayılamaz çoklukta farklı cümle biçimleri
vardır ve kullanıcılar yaratıcı bir biçimde bunlara yenilerini eklemektedirler.
Türdeş bir yapıya sahip bir dil tahayyül etmek ve onun tamamını kuşatan bir kuram
geliştirmeye çalışmak dilin dinamizmini ıskalamaktadır. Dilin nasıl olduğunu
değil, nasıl olması gerektiğini ön plana almaktır ki bu yol, çıkmaz bir sokaktan başka
bir yere bizi götüremez.
Hazırlayan: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Ömer YILDIRIM'ın Kişisel Ders Notları. Atatürk Üniversitesi
Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf "Felsefeye Giriş" ve 2., 3., 4. Sınıf "Felsefe
Tarihi" Dersleri
Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Felsefe Ders Kitabı

