Genç Werther’in Sevinçleri (1775)
Çevirmen: Naz İ. Güler
Johann Wolfgang von Goethe’nin gençlik kaygısı ve intihar üzerine yazmış olduğu mektuplardan oluşan kısa öyküsü Genç Werther’in Acıları 1774’te yayımlandıktan sonra şok dalgalarına neden oldu. Yayımlanmasından kısa bir süre sonra “Werther Fever” (Werther Ateşi) Avrupa’da fırtınalar kopardı. Bir dizi Werther ürününün ortaya çıkmasına ek olarak -baskı, porselen ve hatta parfüm- genç erkekler yeni genç hoşnutsuzluk ve nihilist taşkınlık kahramanları Werther’i taklit etmeye başladı. Onun sarı pantolonu ve mavi ceketi kılığında giyinmeye, melankolik bir biçimde ormanlarda dolaşmaya ve ne yazık ki Werther gibi kendi hayatlarını sonlandıracak kadar ileri gitmeye başladılar. Kitabın basımını takiben ilk birkaç hafta içinde, çok sayıda intihar olayı kaydedildi, hayattan ayrılanların bir kısmı kitabın kopyalarına sarılmış halde bulundu. Ahlaki bir panik doğdu ve kitap patolojik bir niteliğe büründü: bazıları Goethe’nin masalını sadece Weltschmerz’in -yani dünya ile neredeyse hiç tercüme edilmeyen bir acı ya da yorgunluk; ya da Søren Kierkegaard’ın “ölüme kadar hastalık” dediği şey – iyi hazırlanmış bir ifadesi olarak değil, aynı zamanda bunun sebebi olarak görüyordu. Daha sonraları ise Werther Etkisi (Werther-Effekt) terimi daha genel olarak taklit intiharları (copycat suicides) fenomenine gönderme yapmak için ortaya çıkmıştır.
Kitap ayrıca, Heinrich von Kleist’in Der Neue (glücklichere)Werther[1] (1811) eserinden, Thomas Mann’ın Lotte in Weimar (Weimar’da Lotte) (1939) eserine kadar uzanan şiirler, operalar, romanlar ve yorumlar içeren muazzam bir edebi eser yelpazesine sahip yayıncılık sektörüne ilham verdi. İngiliz roman yazarı William Thackeray bile, Werther “iç çekti, çimdikledi ve dolandı,” | Tutkusu ise kaynatılıp kabardı, | Aptal beynini patlatıncaya kadar, | Bundan artık rahatsız da değildi,” diye parodi içeren bir şiir yazdı. Şiirde; Werther’in vücudunu görmüş olan karşılıksız aşkı Charlotte, ekmek ve tereyağından oluşan akşam yemeğini hazırlamaktan başka bir şey yapmadan devam ediyor.
Edebi dünyadaki bu Werther takıntısının amblemi olan Genç Werther’in Sevinçleri, Goethe’nin romanından sadece bir yıl sonra Alman kitapçı Friedrich Nicolai tarafından yayınlandı. Kitap, iki figür arasındaki bir konuşmayı tasvir ediyor: Werther’in baştan çıkardığı gençliği temsil eden Hans ve Werther’in Weltschmerz (varoluş acısı) modasından bıkmış, mantıklı yetişkinleri temsil eden Martin. Hans, Goethe’nin romanının gücünü, metnin açılış satırlarında izah ediyor: “Şeytan kitabı ele geçirdi Genç Werther’in Acıları… Tüm damarlarınızın şişmesine ve beyninizde şimşekler çakmasına sebep olarak, iliğinize işliyor.” Martin umut vaadinde bulunarak, bu şeytanla yapılan özel anlaşmayı Hans’ın feshetmesi için onu ikna etmeye çabalıyor. Bu noktada, diyalog kopuyor ve Nicolai’nin, romanın parodisini yazdığı kısım başlıyor.
Nicolai, Werther’in tabancasını mermi ile değil, “kanla dolu bir mesane, bu akşam Lotte ile akşam yemeği için yemem beklenen bir tavuktan kan” ile doldurur. “Mermi” Werther’in kafasına isabet ettiğinde, tavuk mesanesi, dramatik ölümünü belirtmek için patlar. Werther hayatta kalır, yaşayacak başka günleri de vardır artık. Bir Hollywood filminin sonunda olması gerektiği gibi, Lotte ve Werther evliliğe doğru yol alır ve bir ev satın alırlar. Güçlüklere rağmen (evlerinin yanına bir tema parkı inşa eden varlıklı komşuları dâhil olmak üzere) toplumla bütünleşip başarılı olurlar ve sonsuza dek mutlu yaşarlar. Nicolai’nin hikâyesi, pastoral bir mutluluğa olan inancının tamamen kurtarıcı güce sahip olduğu parodi ve ahlakçılık arasında gidip gelmektedir:
“Yaklaşık on altı yıl sonra, sıkı çalışmaları ve tasarruflu olmaları onları zenginleştirmişti. Werther şimdi meşakkatli çalışmalarından vazgeçebildi ve bu yüzden yüksek karaağaçlar ve eski meşe ağaçlarıyla kaplı bir tepenin kenarında konumlandırılmış küçük bir mülk satın aldı. Sadece küçük bir evi vardı, ama bereketli tarlalar ve evi çevreleyen bir bahçe vardı; bu bahçede yüksek ağaçların altında, kayanın içine doğru yirmi adım derinliğinde kesilmiş bir kuyu vardı, tıpkı Werther’in sevdiği gibi. Burada oturdu ve bir kez daha kendi yetiştirdiği bir lahana başını masada servis eden bir adamın basit, zararsız hazzını yeniden yaşadı ve aynı anda sadece lahananın kendisinin değil, tüm iyi günlerin, onu ektiği güzel sabahın, suladığı güzel akşamların keyfine vardı ve süregelen büyümesinden tümüyle zevk aldı. Lahana tarlalarında Lotte, saygın taşra masasını dolduran sebze ve kökleri yetiştirdi. Meyve bahçesi Werther’in sorumluluğuydu ve çocuklar lale ve açık renkli anemon çiçekleriyle dolu çiçek tarhları diktiler.”
Yine de, bu edebi mesele burada bitmiyor. Nicolai’ın parodisine karşılık, 1775 yılında Goethe de küçük bir şiir yazdı. Şiirde Nicolai, Werther’in mezarının yanında durur ve üzerine dışkısını yapar:
“Tutamayacak gibi oturdu
Mezarda ve küçük bir öbek bıraktı
Tehlikesiz bir şekilde niyet ettiği pisliği
davranış tarzını çok hafifletti
Ve düşünceye dalarak kendi kendine dedi ki:
“Zavallı adam! Bir hayat harcandı!
Üzgünüm öldü.
Keşke böyle altına etmeyi öğrenseydi
Bugün hayatta olurdu!”
Goethe’nin arkadaşı Schiller de misilleme yapmaktan geri kalmadı. 1797 yılında Nicolai’yi kendisine sunulan yemeği yiyemeyen, soyut düşünceyi kavrayamayan bir leylek olarak tasvir eden bir şiir yayınladı. Anlaşmazlık çok uzun sürdü. Goethe, Nicolai’e, Faust eserinde “Proktophantasmist” olarak küçük bir rol vermek dâhil olmak üzere başka saldırılar da kaleme aldı. Proktophantasmist, Goethe’nin Yunanca proktus (anüs) ve neologism (hayalet) sözcüklerinin birleşimiyle oluşturduğu yeni bir sözcüktür. (Hikâyede Nicolai ruhani görüntülerden korkmaya başlar ve sırtına sülükler uygulayarak kendini iyileştirmeye çalışır). Goethe’nin yanıtları belki de sadece trajedi ya da komedi değil, ikisinin birleşimi konusunda usta olduğunu kanıtlıyordu. Yıllar sonra Charlie Chaplin’in görüşüne göre, “Yaşam, yakın çekimde görüldüğü zaman bir trajedi, ancak uzun dönemde çekilen bir komedidir”.
Bu Makalenin / [ The Joys of Young Werther (1775) ] orijinali The Public Domain Review’a aittir. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 lisansıyla korunmaktadır.
Editör: Melis Fettahoğlu Hallier
[1] Yeni (mutlu) Werther