Francis Fukuyama tarihten hâlâ anlamıyor
Francis Fukuyama, Kimlik diye
(pek kimse fark etmese de) göze batacak kadar sıkıcı isimli bir kitap
yayımladı. 1992’de Tarihin Sonu ve Son İnsan kitapları çıktığında
durum çok farklıydı.
Fukuyama neredeyse meşhurdu. 1989’da ABD Başkanı George HW Bush’un
Dışişleri Bakanlığı’nda bakan yardımcısıyken “Tarihin sonu mu?” isimli bir
makale yayımlamıştı.
ABD’nin Soğuk Savaş’ta Stalinist Rusya’ya karşı zaferinin liberal
kapitalizmin komünizme karşı kati zaferine işaret ettiğini tartışıyordu. Dolayısıyla
bu, tarihin sonuydu.
Fukuyama, büyük filozof G.W.F. Hegel’i takip ederek, tarihi rakip
ideolojiler arasında bir mücadele olarak anlıyordu. Ona göre komünizm,
kapitalizme meydan okuyabilecek son ilerici fikirler kümesiydi. Ancak, bir kere
kaybetmişti, tarih artık bitmişti.
Fukuyama ABD Başkanı Ronald Reagan ve İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher
tarafından ortaya konan kapitalist zafer gösterisinin sözcüsü olarak
görülüyordu.
Bu asla tamamen adil değildi. Ünlü bir pasajında Fukuyama, “Tarihin sonu çok üzücü bir zaman olacak”,
“ekonomik hesaplamalar, teknik problemlerin, doğaya ilişkin endişelerin bitmek
bilmeyen çözümlenişi ve karmaşık tüketici taleplerinin tatmin edilmesi”
diyerek derin düşüncelere dalıyordu.
Ancak kitapta argümanını detaylandırmaya başladığı yerde, devrimci Karl
Marx çoktan önemini yitirmiş olarak ele alınıyordu.
1992’de Manchester’da Fukuyama ile kitabı üzerine bir tartışma yaptık. 200
dinleyici arasında kimse onu desteklemeye hazırlanmamıştı, onu isteksizce şunu
demeye zorladılar: “Sanırım tarih
Manchester’da henüz sona ermemiş”.
Aradan geçen on yıllarda tarih her yerde inatla hayatta olduğunu kanıtladı.
Ve Fukuyama, Marx hakkındaki nağmesini değiştirdi. 1989’da şöyle yazıyordu: “Kuşkusuz, sınıf sorunu Batı’da gerçekten
başarılı bir şekilde çözülmüştür”, “Modern Amerika’nın eşitlikçiliği, Marx
tarafından tahayyül edilen sınıfsız toplumun asli kazanımını temsil
etmektedir”.
Sınıfa dönüş
2016 civarı Fukuyama fikirlerinden şüpheye düşmeye başladı. Donald Trump’ın
seçiminde, Financial Times gazetesine
şöyle yazdı: “Sayısız endüstrileşmiş ve
gelişmekte olan pazar ekonomisinde toplumsal sınıf, tek ve en önemli toplumsal
yarılma hâline gelmiş gibi görünüyor.”
New Statesman’a son kitabını tanıtmak
için verdiği bir röportajda daha da ileri gitti:
“Bu kavşakta, Karl Marx’ın
söylediği belli şeyler doğru çıkıyor gibime geliyor” dedi ve ekledi: “Aşırı üretim krizlerinden söz etmişti…
işçilerin yoksullaşacağından ve yetersiz talep olacağından”.
Ancak Fukuyama hâlâ orijinal makalesinin temel çerçevesine sadık kalıyor.
Tarihin, Hegel’in “tanınma mücadelesi” dediği şey tarafından ilerletildiğini
savunuyor. Bu, sadece ideolojik mücadelede değil aynı zamanda günümüzün kimlik
politikalarında karşılığını buluyor.
Hegel’i pek çok yönden yanlış anlıyor olmasına rağmen Fukuyama, fikirleri
belirleyici olarak görme konusunda onunla aynı hataya düşüyor.
Marx, bu bakış açısının fikirlerle iç içe geçmiş olan, toplumların ekonomik
ilişkilerin yapısı ve üretken teknolojiler tarafından nasıl şekillendirildiğini
hesaba katmakta başarısız olduğunu söylemişti.
Fukuyama politikayı yüzeysel bir şekilde ideolojik değişimler ve iktidar
mücadeleleri olarak görüyor. 1989’da Marx’ı görmezden gelmeye zorunlu
hissetmişti çünkü –yanlış bir biçimde- meşruiyetini onun fikirlerinden aldığını
iddia eden rejimler çökmüştü.
Aradan geçen otuz yıl Marx’ın sınıf sömürüsü ve döngüsel krizlerle
tanımlanan bir ekonomik sistem olarak kapitalizm eleştirisinin devam eden önemi
konusunda acı bir ders verdi.
Ancak Fukuyama geriden geliyor, Marx’ın küçük parçalarını hiç değişmeyen
bir teorik çerçeveye basitçe teyelliyor.
Bir zamanlar destek verdiği neoliberalizmden kaynaklanan acı çekme
biçimlerinin bazı insanları, örneğin mültecileri suçlama yönünde
cesaretlendirdiğini, yeterli bir şekilde kabul etmeden kimlik politikalarına
odaklanıyor.
Mevcut tarihi anlamak isteyenlerin Marx ile başlamaları çok daha iyi olur.
Alex Callinicos