1-7 Mart tarihleri arası Deprem Haftası.
Deprem ülkesi Türkiye'de hemen her felaketin ardından depremler bir süre konuşuluyor, tartışılıyor, sonrasında yine sorun bir köşede öylece unutuluyor.
Resmi verilere göre 50 binden fazla insanın hayatını kaybettiği, 11 kenti etkileyen 6 Şubat Depremleri meseleyi bir süreliğine gündeme getirmişti.
Şimdi ise Türkiye yerel seçimlere giderken başta büyük Marmara Depremi'ni bekleyen İstanbul olmak üzere mevzu sandık öncesi yeniden siyasetin dilinde, vaatlerinde...
Independent Türkçe, Deprem Haftası boyunca ve sonrasında odağına İstanbul'u alan röportaj serileriyle meseleyi ele alıyor, asıl mevzunun deprem olduğunu hatırlatıyor.
Sadece deprem uzmanlarıyla değil konunun iktisadi, sosyolojik, tarihi, mimari, şehirleşme ve afet yönetimi gibi boyutlarını da sorgulayıp mikrofonu Türkiye ve dünyanın önde gelen uzmanlarına uzatıyor.
İstanbul'un ne kadar zamanı kaldı?
Ne yapılmalıydı, ne yapılması gerekiyor?
Ekonomik anlamda Türkiye nasıl bir tehlike ile karşı karşıya?
Türkiye'nin şehirleşmesinde en çok öne çıkan sorunlar ne?
Kentsel dönüşüm çözüm mü değil mi?
İstanbul için gerçek bir seferberlik ilan edilmeli mi?
Soru çok, uzmanlara göre ise zaman Türkiye'nin ve İstanbul'un aleyhine işliyor.
20 gün boyunca sürecek "Oldu&Olacak"1 röportaj serisinin ilk konuğu Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan jeofizikçi ve deprem bilimci Tom Parsons.
Parsons, 1999 Gölcük Depremi sonrası Profesör Aykut Barka ile birlikte Marmara'daki fayları inceleyen isimlerden biriydi.
"Daha önce oldu yine olacak"
İstanbul'da büyük bir deprem için ne kadar zaman kaldığını ve bunu nasıl bilimsel olarak doğruluyorsunuz?
Evet, bunu nicel olarak belirlemek çok zor. Dolayısıyla zor bir soru bu... Bizim bir teorimiz son büyük depremden bu yana geçen süre, bir sonrakinin daha olası hale gelmesini sağlar. İstanbul'a yakın ana Marmara fayı 1509'da ve tekrar 1766'da kırıldı, bu da 257 yıllık bir aralıktır. Şimdi, 1766 şokundan bu yana 258 yıl geçti. Ayrıca, 1999'daki İzmit depreminin ana Marmara fayının doğu segmentine stres eklediğini hesapladık. Ancak vurgulanmalıdır ki; depremlerin dünya çapında çok düzensiz bir tekrarlanma süreci vardır. Her bir fay kayması olduğunda, kayaçları daha önce hiç temas etmedikleri kayaçlarla temas ettirir. Bu nedenle, sürtünmenin miktarını ve kayma direncinin miktarını değiştirir. Ve bu da zamanlamanın sonuç olarak düzensiz olacağı anlamına gelir. Bu yüzden bir sonraki depremin ne zaman olacağı konusundaki cevaplarımızı bir olasılık olarak ifade ediyoruz. Çünkü bu belirsizliğimizin bir ifadesidir. Son olaydan bu yana uzun bir zaman geçti ve bir stres artışı gördük, ancak tam olarak ne zaman olacağını söylemek zor. Daha önce oldu, bu yüzden maalesef yine olacak.
"2046'ya kadar yüzde 47 oranında yıkıcı bir deprem olabilir"
Geçtiğimiz aylarda jeofizik Profesörü Naci Görür ile konuştum. Bana sizin çalışmanıza atfen tam olarak şöyle dedi: "Bu fay yaklaşık 250 senede bir oluşturuyor o büyüklükte bir depremi. 1766'nın üzerine 250 koyarsan aşağı yukarı 2016'lara filan geliyor" Size sorayım, elbette depremlerin ne zaman olacağını bilemiyoruz ama paleosismolojik veriler üzerinden sanırım bir tahmin yürütebiliyoruz. O halde burada söz konusu 2016 tarihinin üzerine artı kaç yıl eklenmesi gerekiyor?
2016 ve 2046 arasındaki 30 yıllık bir olasılığı hesapladık, yaklaşık yüzde 47'lik bir oran. Bu, yeni bir bilgi alımını içeren bir güncelleme. Böylece, 2016'da yeni bilgiler temel alınarak hesaplamaları güncelledik. Özellikle de depremlerin nasıl meydana geldiği ve görebileceğimiz çeşitli kırılmalar konusunda... Genellikle belirli bölümlerin her zaman aynı şekilde kırılacağını varsaymıştık. Ancak dünyanın çeşitli yerlerinde daha fazla deprem gözlemledikçe, fayların farklı segmentlerinin birleşerek hiç beklemediğimiz türde depremler oluşturabileceğini görüyoruz. Ve bu fikirleri 2016'da dahil ettik ve bu yüzden 2016'dan sonraki 30 yıllık aralık için yaklaşık yüzde 47 gibi revize bir rakamımız var.
"Hesaplamalara göre İstanbul en az 7 ile sallanacak"
İstanbul'da meydana gelebilecek depremlere ve aktif fay hatlarına dair bir değişiklik var mı? En olası senaryo fayın Silivri'den İstanbul'a olan bölgesi kırılacağı buna ilaveten Marmara Adaları segmentinin de etkileneceği mi? Kaç büyüklüğünde bir deprem bekliyor İstanbul?
Tam olarak söylemek zor. Türkiye'de tutulan tarihî kayıtlardan gördüğümüz şey, bu segment boyunca 1509 ve 1766'da meydana gelen depremlerin boyunu belirleyebildik. Ve bu ikisi de, hesaplamalarımıza göre 7 ila 7.2 büyüklüğünde oldu. Bu bir tahmin, ancak fay uzunluğuna dayanarak, ne kadar hasar verdiğimiz ve uzaklığa göre yapılan tahmin.
İstanbul'da 7'den büyük bir deprem olasılığı masada değil diyenler var. Bu tartışmalar hakkında ne düşünüyorsunuz?
Türk ve Alman bilim insanları tarafından mükemmel çalışmalar yapıldı ve Marmara Denizi'nin merkezi bölgesinde fayın yavaşça kaydığı veya kaydığı belirlenen alanlar tespit edildi. Bu da demektir ki, sürekli kayarak stres birikimi daha az olur çünkü fay her zaman kayarak tepki verebilir. Ancak bu yüzde 100 değil, yani hala o fayın kilitlenmiş olduğu kısımlar var ve o merkezi bölümde birden fazla 5 büyüklüğünde deprem meydana geliyor. Bu, tüm Marmara Denizi boyunca bir kırılma engeli temsil edebilir ve tarihsel kayıtlarda bunu destekleyen kanıtlar var. 1509 depremine baktığımızda, nerede olduğunu belirledik, o kayma bölümünün doğusunda oturuyor ve Marmara Denizi'nin sonuna kadar uzanıyor. 1766'da, Marmara Denizi'nin doğu tarafında aynı bölgede bir kırılma yaşadık. Görünüşe göre bu kırılma, tanımlanan sürünme alanının hemen yakınında durdu ve bunun Mayıs 1766'da meydana geldiğini, Ağustos 1766'da da batı tarafında bir kırılma meydana geldiğini gördük, bu da sürünme bölgesinden hemen önce durdu. Yani küçük bir örneğe dayanarak, dünya genelindeki çoğu bölgeye kıyasla mükemmel bir örneğe dayanarak, görünüşe göre tekrar tarihsel verilere sahibiz ve ne bekleyeceğimizi düşündüren... Ve bu kırılmaların uzunlukları ve neden olduğu hasar miktarı, her iki tarafta da 7 ve 7.2 büyüklüğünde kırılmalarla uyumludur. Ve bu sürünen bölümden stresin geçmiş olması mümkündür. Bu sadece kısmen kayan bir bölüm olduğu için, bu iki deprem arasındaki üç aylık aralık göz önüne alındığında, belki biraz stresin oradan geçtiği düşünülebilir, ancak bu sadece bir hipotezdir. Bunu söyleyemem. Bunu modellemedim veya kanıtlanmadı.
Depremin büyüklüğü tartışmaları
Bu nedenle, depremin 6.5'ten büyük olmayacağını söylemek, kimi deprem bilimcilerin iddia ettiği gibi yanlış bir değerlendirme olarak kabul edilebilir o halde?
Yüzde 100 kesin olarak yanlış olduklarını söyleyemem. Daha büyük olaylara işaret eden sağlam tarihsel kanıtlarımız olduğunu düşünüyorum. Bu, yüzyıllar önce gerçekleştiği için ve binalara
verilen hasarın yaşlarından dolayı farklı olabileceği düşünüldüğünde zordur. Oldukça fazla belirsizlik var. Ancak kırılma uzunlukları da bir 7 büyüklüğünde depremle uyumludur.
"Kısa sürede aynı konumda aynı kırılma olası değil ama başka kısım kırılabilir"
Paleosismolojik verilere göre 1766 Marmara Denizi'nin doğusunda meydana gelen depremde fay üç ay arayla 7'den büyük depremler meydana getirmiş. Soru şu: Gelecekte aynı fayda üç ay içinde, üç hafta içinde, üç gün içinde ya da üç saat içinde benzer yıkıcılıkta depreme şahit olabilir mi İstanbul?
Tam olarak aynı konumda aynı kırılma muhtemelen olası değildir ancak fayın bir kısmının kırılması mümkündür. Yani sığ derinlikteyse ve ardından daha derin veya yan yana başka bir kısım kırılabilir. Yani bir depremi düşündüğümüzde, bir fayın yüzeyindeki bir alanın tamamıdır. Bazen bir alanın çok kaygan olduğu ve kaygan olmayan alanların olduğu ve bu bir sonraki depremi çok uzak olmayan bir yerde tetikleyebilir. 1999'da İzmit'te olduğu gibi örneğin. Yan yana kırılmalar vardı, ancak tam olarak yeniden kırılmadı.
O halde bir segment kırıldığında bitişik segmentte bir deprem olduğunda eskiden kırılan segment bir daha yani yeniden kırılır mı?
Evet, bu olabilir.
"Sadece fayı bilmek yetmez"
Siz jeofizik uzmanısınız ama şunu sormak zorundayım. Yıkıcı depremlerden kaçınmak için altyapı, zemin mi daha önemlid yoksa üst yapı ve bina inşası mı?
Şubat ayındaki depremde aynı bölgelerde kaliteli yapılarda çok değişken hasarın olduğunu ve birçok yaşamın kaybedildiğini gördük. Bu nedenle en mantıklı yaklaşım sadece kırılmayı bilmenin yeterli olmadığı. Titreşim tehlikesi, bu depremlerden biri sırasında meydana gelecek sarsıntının değişen yer koşullarını tahmin etmektir. Anladığım kadarıyla İstanbul için birçok çalışma yapılmış. Hangi tür zemin kalitesi, beklendiği gibi sallanmanın şiddeti ve bunun her bir binaya etkileri açısından bu şeylerin ne tür bir ortamda bulunduğu konusunda daha fazla... Bu yüzden bu tür genel bir açıklama yapmak ve bir türün diğerinden daha iyi olacağını söylemek zor. Zira fazlasıyla konuma özel. Sadece fay hattından ne kadar uzak olduğu değil aynı zamanda inşaat tarzı da, beklenen sallantıya yanıtı da mühim. Her binanın kendi yerleşim frekansı vardır ve bu binaya çarpan frekansa bağlı olarak, daha büyük veya daha küçük bir etkisi olabilir.
"Mikrobölgeleme pahalı bir iş ancak evrensel değil"
ABD'deki mikrobölgeleme çalışmaları hakkında neler biliyorsunuz? Bunu şu yüzden soruyorum. Mikrobölgeleme Türkiye'de ya yanlış anlaşılıyor ya ihmal edilliyor. Dilerseniz hızlı bir örnek vereyim. Sadece bir ilçede bile kuralına uygun mikrobölgeleme çalışması için milyonlarca dolarlık bir bütçe ayrılması gerekirken bu işin Türkiye'de 20 bin Türk Lirasına, yani yaklaşık 645 dolara yapıldığını söyleyen deprem bilimciler var. ABD'de bu iş mali anlamda nasıl yürütülüyor?
Bizim, tüm Amerika Birleşik Devletleri'ni kapsayan daha geniş bir tahminimiz var. Ve bu yüzden bu mikrozonlama değil ancak kırılabilecek fayların tüm koleksiyonuna ve kırılma hızlarına dayalı olarak bir bölgesel sallantı büyüklüğü beklentisi veriyor. Çoğu mikrobölgeleme çalışması, bu yapının planını yapan mimarlar veya mühendisler tarafından yapılır. Aslında toprakların titremeye tepkisini tahmin etmek için çok dikkatli toprak örneklemesi yapacaklar ve ayrıca su içeriğini bilecekler. Bunca faktör var. Bu yüzden bu pahalı yapıyor. Ancak genellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde, bunu bireysel bir projede mimarlar ve mühendisler yapar. Ve bir kamu işi projesi, bir baraj veya benzeri bir şey diyelim ki sadece o küçük bir alana bile büyük bir çaba harcar. Ancak evrensel değildir. Gerçekten proje bazındadır.
Muhtemel bir İstanbul depreminde olası can kaybı hakkında konuşmanız mümkün mü? Deprem senaryolarında riskli 100 bin binanın bulunduğu söyleniyor. Bu konu hakkında ne
düşünüyorsunuz?
İstanbul'daki nüfus yoğunluğu ve fay hatlarına yakınlığı göz önüne alındığında bu gerçekten çok korkutucu bir olasılık aslında. Son 20 yıl ve daha fazlası boyunca endişelendiğim bir şey. Sanırım bunun örnekleri son zamanlarda yine bu son Şubat ayında gerçekten trajik sonuçlar ortaya çıktı. Umarım en azından İstanbul genelinde, eğer olmasa bile bina tespitleri yapılabilir, yeniden düzenlemeler yapılabilir. Çünkü her büyük şehir bu sorunu yaşıyor ve kesinlikle burada, California'da da aynı tür şeylerle karşılaşıyoruz. Ama İstanbul'daki binaların çoğu eski ve ne kadar iyi desteklendiğini bilmiyoruz, hangi tür temelleri olduğunu, beklenen tepkiyi ne olduğunu. Ancak en azından zamanında tanımlanabilecek şeylerin, yeniden düzenlenebilecek şeylerin olmasını umarım.
"Biri San Andreas fayının 100 kilometre uzağına ev yapmak isterse kurallarına uygun olmalı"
San Andreas Fay Hattı yaklaşık olarak bin 200 kilometre uzunluğunda. Kaliforniya için tehdit. Siz, yani Amerikan bilim topluluğu depremlerle mücadele için neler yapıyorsunuz? Sadece bilimsel dünya değil, aynı zamanda yerel ve merkezi yetkililer ne yapıyor? Nasıl yasalarınız var? Mesela California özelinde ne gibi önlemler alınıyor?
California'da düzenli olarak büyük depremlerin ne zaman ve nerede olacağına dair tahminlerimizi güncelliyoruz. Yani takımlar kuruyoruz ve mümkün olduğunca elde edebildiğimiz tüm verileri alıp bir depremin ne kadar olası olduğunu çözmeye çalışıyoruz. Yani bir veya daha büyük bir deprem üretebileceğini düşündüğümüz her olası fayı tanımlıyoruz. Ve sonra tüm bu sistemi bir araya getiriyoruz ve çeşitli büyüklüklerde depremler üretmek için farklı fayların birleştiği binlerce hatta milyonlarca farklı deprem kırılmasını simüle ediyoruz.
fazla oku
Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
Tüm eyalet genelinde depremlerin büyüklüğüne göre depremlerin hızını çözüyoruz. Bu bilgiyi kullanarak tehlike haritası oluşturulabilir. Çünkü her bir kırılmanın sıklığını, ne sıklıkla gerçekleşeceğini biliyoruz. Her birinin beklenen sallantısını hesaplayabilir ve sonra hepsini bir araya getiririz. Haritadaki herhangi bir yerde, beklenen 50 yıllık bir tahmini olabilir. Depremlerin neden olduğu bir ivmeyi deneyimlemesi ve bu bilgi, sonra bina kodlarında kullanılır. Yani biri, diyelim ki San Andreas Fayı'na 100 kilometre veya 50 kilometre uzaklıkta bir bina inşa etmek istiyorsa, oradaki beklenen sallantıyı dikkate almalı ve binayı o seviyeye dayanıklı hale getirmelidir. Yani bu bina kodlarında zorunludur.
ABD'deki akademesi bilimsel çalışmaları için muhatap bulabiliyor mu? Çünkü bu Türkiye'de büyük bir sorun gibi görünüyor.
Ben ABD Jeolojik Araştırmaları Kurumu'nda çalışıyorum, bu bir devlet kurumu. Ancak faylar ve kırılma olasılıklarıyla ilgili mümkün olduğunca her şeyi bilmek istediğimiz için akademik uzmanlarla çok yakın çalışıyoruz. Ve bu yüzden uzmanları, örneğin paleosismoloji veya güçlü sarsıntıyı modellemede olanları getiriyoruz. Hatta, yararlı bilgileri olan mühendislik firmalarını, özel grupları bile getiriyoruz. Yani evet, elimize geçebildiğince elimizdeki en iyi bilim ilkesini bir araya getirmeye çalışıyoruz.
"Tehdit oluşturan binaları hala tanımlama şansınız var"
Son soru... Dışarıdan bakıldığında, muhtemelen bir ABD'li için Şili ve Türkiye politikaları, sistemleri bakımından benzer ülkeler. Ancak bu benzer ülkelerde depremler meydana geldiğinde sonuçlar biraz farklı görünüyor. Bence bu gerçek tehlikeleri düşünmek ve bunları değerlendirmek ve kitaba uymak, yasalara uymakla ilgili değil mi?
Evet, her ülkenin kendi yaklaşımı vardır. Bazen olabilir. 1960 yılında Şili belki de dünyada gerçekleşen en büyük depreme sahipti ve bu elbette onların bundan sonraki yaklaşımını etkilemiş olmalı. Ne yazık ki, Türkiye son 20 veya 30 yılda çok yıkıcı depremler gördü ve bunlar çok sayıda maalesef insan kaybına ve hasara neden oldu. Şimdiye kadar İstanbul doğrudan etkilenmedi. Bu durumun orada nasıl görüldüğü konusunda bir fark yaratıp yaratmadığını bilmiyorum. Umarım Şubat'tan sonra bir şeyler değişir. Çünkü şimdi tam zamanı. Şimdi güçlendirme yapma ve tehdit oluşturan binaları tanımlama şansınız var, çünkü bu tekrar olacak, bunda şüphe yok.
1 İlk bölümü 6 Şubat Depremleri'nin 1. yıl dönümünde yayınlanan "Oldu&Olacak" belgeselinin ikinci bölümü 7 Mart'ta Independent Türkçe'nin YouTube hesabından yayınlanacak.
© The Independentturkish