GÜNÜMÜZ ANLAYIŞINDA MEVLEVÎLİK VE MEVLEVÎ AYİNLERİ
BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE
Tasavvufi Düşüncede İnanç - Müzik İlişkisi ve Kozmolojik Unsurlar
Tasavvufi düşüncede ön plana çıkan inanç ve müzik ilişkisinin köklerini Pisagor'a (M.Ö. 575 - 495) kadar uzanan süreçte yaşanmış etkileşimlerle açıklamak mümkündür. Bu doğrultuda yaşanan etkileşimlerin kozmolojik ve felsefi boyutunun kaynağı, Anadolu'da çeşitli şekillerde gelişim gösteren farklı inançlar, Ortaçağ İslam düşünürlerine sirayet eden düşünce akımları ve Anadolu'nun kültür mozaiğinin etkileri olarak açıklanabilir.
Antik Yunan düşüncesinin, doğu dinlerinin, Yeni Eflatunculuğun, Hristiyanlığın ve Gnostisizmin izlerine rastlayabileceğimiz (Nicholson, 1998: 701) bu mozaikte, İslamiyet öncesi ilişki kurulan Şamanizm, Budizm, Zerdüşlük, Maniheizm, Mazdeizme ait felsefelerin de yoğun etkisi bulunur (Güray, 2012: 43).
İnanç ve kültür mozaiğine yönelik söz konusu etkileşimler, XIII. yüzyılda Anadolu'ya göç eden mutasavvıfların eserlerinde ve Türk müziğinin kaynakları olan edvarlarda ön plana çıkmıştır. Bu noktada yaşanan etkileşimleri bu eserlerde ortaya koyan en bariz yaklaşımlardan biri, Pisagor ve takipçileri tarafından müziğin matematiksel bir yapıya sahip olması konusunun, nihai gerçekliğin doğasıyla ilgili bir ipucu olarak değerlendirilmesidir (Stangroom, 2013: 9).
Diğer bir taraftan Pisagor ve takipçileri bu yaklaşımı, sayısal ve oransal hesaplamaların devrede olduğu bir "hakikat projesi" (Baysal, 2015: 1350) olarak da nitelendirmiştir. Bu doğrultuda Pisagor düşüncesinde kozmosla müzik arasındaki ilişki, "kozmostaki düzen ve uyumun bir yansımasıdır musiki" (Çetinkaya, 1995: 50) şeklinde tanımlanmış ve bu ilişki müzikle evrenin işleyişi arasında uyum ve ahenkle bağlantılı bir noktada ele alınmıştır.
Pisagor öğretisi ve Antik Yunan felsefesinin İslam dünyasıyla etkileşime girmesinde pek çok faktörün rol oynadığını söylemek mümkündür. Bu noktada İslam dünyasında felsefi düşüncenin yayılmasına yönelik Suriye ve dolaylarında yaşayan Hristiyan Süryanilerin etkisi söz konusu olduğu gibi, Mısır'da kurulan İskenderiye şehri de (Toku, 2000: 203) önemli rol oynamıştır.
Yine Suriye ve Mezopotamya'da kurulmuş olan pek çok felsefe okulunda Antik Yunan felsefesinin öğretilmesi bu öğretilerin İslam dünyasına yayılmasına sebebiyet vermiştir (Toku, 2000: 203). Bu öğretileri İslâm dünyasında yansıtan ilk filozoflardan olan El-Kindî'yi Yalçın Çetinkaya (1995: 63) "Neo-Pisagorcu (Pythagorasçı) tabiatfılozofu" olarak tanımlamıştır.
Bu doğrultuda El-Kindî gibi İhvân- ı Safâ'yı da aynı kategoride değerlendiren Çetinkaya, Farabi'yi Aristo'nun felsefi çizgisini takip eden bir filozof olarak tanımlamıştır (Çetinkaya, 1995: 68). Bu kanal vasıtasıyla Türk-İslam düşünce geleneğine yansıyan kozmolojik unsurların inanç ve müzik ilişkisine olan etkilerinden birisi, müziğin, gök ve toprak arasındaki bir ahenk olduğu düşüncesidir (Çetinkaya, 1995: 90).
Gezegenlerin hareketleri ve çıkardığı seslerden bahsedilmesi ve kâinattaki uyumun müzikle ilişkilendirilmesi, bu öğretiler içerisinde inanç ve müzik ilişkisinin kozmolojik boyutunu etkilemiş düşünceler olarak ön plana çıkar. Konuyla ilişkili dikkat çeken önemli noktalardan bir diğeri ise bu kozmolojik unsurların yüzyıllar boyunca müzikle doğrudan ilişkili teori kitapları olan edvarlarda yer alması ve işlenmesidir.
Bu doğrultuda ortaya koyulan ses sistemi bilgisi, çalgı bilgisi, müziğin ve makamların insanlar üzerine olan tesirleri gibi konular müzik ve inanç birlikteliği ve bu birlikteliğin kozmolojik boyutuyla ilişkilendirilmiştir. Anlaşılacağı üzere felsefi ve kozmolojik altyapı ile müzik kültürü ve müzik teorisi iç içe gelişim göstermiştir. Bir arada değerlendirilen bu teorik ve felsefi yapıyı Cenk Güray (2011: 126), "müzik kuramının iki unsuru yani ses malzemesi ve organizasyon yapıları ile bu yapıların taşıdığıfelsefı ve dini simgeler" olarak açıklamıştır.
Not: Toplumu bilgilendirmek adına önemli bir eserden iktibas yapılmıştır (Hazırlayan Fulya Soylu Bağçeci