Almanyadaki durum, bana şimdi oldukça basit [sayfa 12] görünüyor. Bismarckın, küçük-Alman burjuva programını,9 Prusya ordusu ile birlikte ve böylesine dev bir başarıyla uygulamaya başladığı andan itibaren, Almanya, bu yönde, öyle kesin bir biçimde ilerlemektedir ki, hoşumuza gitse de, gitmese de, başkaları gibi biz de bu fait accompliyi [oldu bittiyi -ç.] kabul etmek zorundayız. Sorunun ulusal yanı açısından, Bismarck, belki de küçük-Alman imparatorluğunu burjuvazinin istediği sınırlarla, yani güney-batı Almanyayı kapsayacak biçimde kurmak zorunda kalacak: Main sınırı ile ihtiyari Güney Alman ayrı konfederasyonu hakkındaki sözler, sanırım, yalnızca Fransızlar için söylenmiştir, ve bu arada Prusyalılar, Stuttgarta yürümektedirler.
Siyasal açıdan Bismarck, burjuvaziye dayanmak zorunda kalacaktır, çünkü prenslere karşı, onlara gereksinmesi vardır, şimdilik Bismarckın saygınlığı ve ordunun durumu yeterli düzeyde olduğundan, bu durum belki hemen doğmayacak. Ama parlamentodan, merkezî hükümet gücü için gerekli koşulları elde etmek ister istemez, burjuvaziye ödün vermek zorunda kalacak. Ve olayların doğal akışı, onu ya da onun ardıllarını, tekrar tekrar burjuvaziye başvurmak zorunda bırakacak. Bu demektir ki bugün için Bismarck, mutlaka vermesi gerekenden daha fazla ödün vermese de, gene giderek daha çok burjuvaca bir yöne doğru itilecektir.
Bütün bunların iyi yanı da, durumun basitleştirilmiş olması ve küçük başkentlerdekî isyanların önlenmesi ve siyasal gelişmenin hızlanmasıyla, gelecekteki bir devrimin kolaylaştırılmış olmasıdır. Ensonu, bir Alman parlamentosu, bir Prusya yasama meclisinden oldukça farklı bir şeydi. Hareket, küçük devletlerle ilgili olan her şeyi silip geçecek, en berbat ayrımcı etkiler yokolacak ve siyasal [sayfa 13] partiler, sonunda yöresel olmaktan çıkıp ulusal partiler haline geleceklerdir,10
Kuşkusuz, işimiz geçen yılın (1866) olaylarıyla [sayfa 14] basitleşmiştir, ama aynı zamanda da daha çok zorlaşmıştır. Birleşmemiş, ya da en azından gerçekten işbirliği yapmayan birkaç düzine düşman, bu birkaç düzinenin gücünü kendi ellerinde toplamış bir tek düşmana göre daha kolay yenilir. Eğer Prusya kendini sağlamlaştırırsa, hiç bir yabancı güç ve hatta yaklaşan Fransız devriminin13 doğuracağı bir devrim bile onu yıkamayacaktır. O, ancak Alman proletaryası, (sayıca ve bilinççe) iktidarı alacak kadar olgunlaşınca düşecektir. Ama bunun için birkaç kuşak beklemek gerek.14
Kuşkusuz, Bavyera-Württemberg ayrı haklara sahip oldukça ve Thuringia haritası, bugünkü acıklı görünümü arzettikçe, toplumu devrimcileştiremezsiniz. Öte yandan, Prusya var olmaktan çıkmalı ve kendi kendini yöneten eyaletlere bölünmelidir ki, özgül prusyacılığın Almanya üzerindeki bu ağır egemenliği kalksın.22
Bizim Alman koşullarımızda, cumhuriyeti amaç olarak benimsemek olanaksızdır. Adamlarımız ajitasyon faaliyetlerinde, durmadan şu suçlama ile karşılaşarak köşeye sıkışacaklardır: siz zor kullanacaksınız. ... Küçük devletlere karşı tavır almak gereksizdir. Prusyanın oyununu oynuyor olacağız ve bu, hem amaçsız, hem de başarısız olacaktır. ... Partide, bu soruna yersiz ve kapanmış bir sorun [sayfa 17] gözü ile bakılmaktadır. Küçük devletler, düzinelerce aynı derecede gereksiz öteki kuruluşlar gibi, varlıklarını sürdürürler ve bunların tümü, dayandıkları temel sallanmaya başladığında kendiliklerinden yok olacaklardır.23
Bugünün modern ordusu karşısında silahsız bir halk, önemsiz bir güçtür.26
Bununla, yalnızca bununla tarım emekçilerini kazanabiliriz; bu onların dikkatini, gelecekteki işlerinin, bugünkü haşmetli lordlarının malikânelerinin ortaklaşa ekimi olacağı gerçeğine çekmenin en iyi yoludur.29
Ama diye ekliyordu, nesnel olarak uygulanabilir olmalı, mutlaka mevcut hükümet için uygulanabilir değil. Daha da ileri gidiyorum, (bunun gibi) kapitalist üretimin yıkılmasına yolaçacak biçimde düzenlenen sosyalist önlemler öne sürdüğümüzde, bunlar nesnel olarak uygulanabilir, ama bu hükümet için olanaksız önlemler olmalıdır. ... Bu öneri hiç bir junker ya da burjuva hükümetince uygulanmayacaktır. Doğu eyaletlerinin tarım proletaryasına, junker ve müstecir sömürüsünü sona erdirmenin yolunu göstermek; bunu gerçekleştirmenin aracını onların eline vermek; köleleştirilmeleri ye alıklaştırılmaları Prusyanın temeli olan alayları doğuran insanların bizzat kendisini harekete geçirmek; kısacası, Prusyayı içerden temelden yıkmak bunu yapamayacaklardır kuşkusuz. Bu, büyük mülkler var oldukça, her koşul altında kabul etmemiz gereken bir öneridir. ... Yalnızca bununla Prusyayı yıkabiliriz ve bu öneriyi halka ne kadar çabuk anlatırsak o kadar iyi olur.31
Bir Avrupa savaşına, bir talihsizlik gözü ile bakıyorum. Bu sefer, her halk, kendi varoluşu için savaşacağından, savaş, çok ciddi olacak ve uzun yıllar sürecek bir şovenizm yangını yaratacaktır. Zaferin eşiğinde olan Rusyadaki devrimcilerin bütün çalışmaları boşa gidecek ve mahvolacaktır. Almanyada, kendi partimiz, bir şovenizm dalgası altında ezilecek ve parçalanacaktır, ve Fransada da durum böyle olacaktır.33
Şu kadarı kesindir: savaş, hareketimizi bütün Avrupada geriletecek ve bazı ülkelerde tümüyle yıkacaktır. Şovenizmi ve ulusal kini şiddetlendirecektir. Bütün belirsizlikler arasında, yalnızca bir şey kesindir savaştan sonra, tekrar baştan başlamak zorunda olacağız, ama bugünkünden bile daha uygun bir temel üzerinde.34
BİR
ZOR TEORİSİ
ÜÇ
ZOR TEORİSİ
(SONUÇ)
DÖRT
TARİHTE ZORUN ROLÜ
I. 1848 ULUSAL DEVLETLER ÖNERMESİ
İTALYA, ALMANYA, POLONYA, MACARİSTAN
II. LOUİS NAPOLÉONUN FETİH SİYASETİ
TAZMİNAT KARŞILIĞI OLAN ULUS İTALYA
III. ALMANYADA DURUM BİRLİK (1) DEVRİMLE,
(2) AVUSTURYANIN EGEMENLİĞİNDE
(3) PRUSYANIN EGEMENLİĞİNDE
IV. ORDUNUN YENİDEN DÜZENLENMESİ - ÇATIŞMA
V. SAVAŞ, 1864 VE 1866 - DEVRİMCİ ARAÇLAR VI. FRANSA-PRUSYA SAVAŞI _ İMPARATORLUK
VII. GÜCÜNÜN DORUĞUNDA BİSMARCK - KULTURKAMPF
Hat te je ein Mensch son Pech
Wie der Bürgermeister Tschech
Dass er diesen dicken Mann
Auf zwei Schritt nicht treffen kann!
<Kimsenin böyle kötü talihi var mı;
Bizim zavallı Bürgermeister Tschech gibi,
Şişkoya iki adımdan ateş etti.
Gene de kurşunu boşa gitti!>
Ama bunların hepsi kısa bir süre sonra değişecekti. Şubat Devrimini, Viyanada Mart Günleri ve Berlinde 18 Mart Devrimi izlemişti. Burjuvazi, hiç bir gerçek savaşıma girişmek zorunda kalmadan zafer kazanmıştı; ortaya çıkmış olan ciddî çatışmaları hiç de istememişti. Çünkü, daha yakın zamana kadar (özellikle Renanyada) sosyalizm ve komünizm ile cilveleşmiş olan burjuvazi, şimdi, birdenbire, yalnızca birkaç sanayi işçisi değil, bir işçi sınıfı, yarı uykuda olsa da, yavaş yavaş uyanan ve bir proletarya biçiminde gelişen, özündeki nitelikler gereği devrimci bir işçi sınıfı doğurduğunu keşfetti. Ve, her yerde burjuvazi için zaferler kazanmış olan bu proletarya, artık, özellikle Fransada, tüm burjuva düzenin varlığının devamı ile bağdaşmaz nitelikte istekler öne sürmekteydi. 23 Haziran 1848de, iki sınıf arasındaki ilk korkunç savaşım, Pariste patlak verdi. Dört günlük çatışmadan sonra proletarya yenildi. Bu dönemden sonra, Avrupanın her yerindeki burjuvazi yığını, irticaın safına geçti ve işçilerin yardımıyla henüz devirmiş olduğu, bürokratlarla, asillerle ve papazlarla, toplumun düşmanlarına, o aynı işçilere karşı savaşmak üzere birleşti.
Prusyada, burjuvazi, kendi seçilmiş temsilcilerini, zor günlerinde terketti ve seçilmiş meclisin, kasım 1848de [sayfa 79] hükümetçe dağıtılmasını açık ya da gizli bir sevinçle selâmladı.46 Prusyada şimdi on yıldır hüküm süren junker-bürokrat hükümet, çaresiz, anayasal bir biçimde yönetmek zorundaydı. Ama o, Prusyada bile o güne dek görülmemiş olan, herkesten çok burjuvaziye acı çektiren bir basit hilekârlıklar ve baskı sistemi aracılığıyla bunun öcünü aldı.47 Ama, burjuvazi, tövbekar olmuştu, onların yumruklarını ve tekmelerini eski devrimci emelleri için bir ceza olarak uysalca kabul etti, ve yavaş yavaş, sonradan oldukça açık olarak ilan ettiği biçimde düşünmeyi öğrendi: Biz, ne de olsa, köpeğiz yalnızca.
BİSMARCK ÖZGÜN OLMAYAN SİYASET
Ondan sonra, saltanat naipliği sorunu geldi. Man-teuffel, krala bağlılığını göstermek için, tahtın varisi, William Tin çevresini pek çok casusla kuşatmıştı, şimdi Puttkamerin, Sozial-Demokratın yazıişleri müdürlüğü dairelerini gözetlemek için kullandığı sayıda casusla.48 William, naip olur olmaz, doğal ki, Manteuffel, bir veda tekmesi yedi ve Yeni Dönem başladı.49 Bu yalnızca bir dekor değişikliğiydi. Naip Prens, mültefit bir tavırla, burjuvaların, liberal olmasına izin vermeye tenezzül etti. Burjuvazi, bu izni, büyük bir hoşnutlukla kullandı, ama artık iktidarı yönettiği ve Prusya devletinin onun çaldığı havaya göre oynayacağı düşüncesiyle kendini aldattı. Oysa, yetkili çevrelerde egemen olan görüş, hiç de bu değildi. Ordunun yeniden düzenlenmesi, liberal burjuvazinin, Yeni Dönem için ödediği fiyat olacaktı. Bununla, hükümet, yalnızca, zorunlu askerliğin 1816ya kadar alışılagelen ölçüde uygulanması isteminde bulunuyordu. Liberal muhalefet açısından, onlar, buna karşı, Prusyanın liderliği ve Prusyanın Alman alınyazısı hakkındaki kendi konuşmaları ile çelişmeyecek, hiç ama hiç bir şey söyleyemiyorlardı. Ancak, liberal muhalefet, askerî [sayfa 80] hizmetin, azamî yasal süresinin iki yıl olmasını, bir kabul koşulu olacak öne sürdü. Bu, kendi içinde oldukça mantıkî bir istemdi. Ama bunun zorla elde edilip edilmeyeceği ve ülkenin her yerindeki liberal burjuvazinin, bu koşul uğruna savaşmak için, kanıyla ve malıyla sonuna kadar gitmeye hazır olup olmadığı, kuşkulu idi, Hükümet üç yıl üzerinde, Yasama Meclisi iki yıl üzerinde direndi. Çatışma50 patlak verdi. Ve ordunun yeniden düzenlenmesi konusundaki anlaşmazlıkla birlikte, iç politika için bile, dış politika tekrar belirleyici hale geldi.
Prusyanın Kırım ve İtalya savaşındaki davranışlarıyla saygınlığının son kırıntılarını da nasıl yitirdiğini görmüştük. Bu acınacak siyaset, ordunun zayıf durumu dolayısıyla, kısmen bağışlanabilirdi. 1848den önce malikânelerin izni olmaksızın, yeni vergiler koymak ya da yeni borç almak olanaksız olduğundan ve hükümet bu amaç için onları toplamak istemediğinden, bu başıboş tamahkârlığın sonunda, tümüyle bozulmuş olan Ordu için hiç bir zaman yeterince para bulunmuyordu. Frederich William IIIün getirdiği tükürük, cila ve resmigeçit rejimi, gerisini tamamladı. Bu resmi geçit ordusunun Danimarka savaş meydanlarında ne kadar çaresiz kaldığı, Kont Walderseenın anılarından okunabilir. 1850 seferberliği, tam bir fiyasko idi. Her şey noksandı ve mevcut olanlar, çoğunlukla işe yaramazdı.51 Bütün bunlar, Yasama Meclisleri, para için oy verince değişti. Ordu, eski geleneksel programından çekip çıkarıldı, resmigeçit alanı taliminin yerini büyük ölçüde sahra hizmeti aldı. Ama, öteki Büyük Güçler, özellikle, şimdi tehlikenin belirdiği ülkenin ta kendisi olan Fransa, silahlı güçlerini büyük ölçüde artırırlarken, ordunun gücü, 1820 düzeyinde aynen kaldı. Ve bu, Prusyada zorunlu askerliğin varlığına karşın oldu. Her Prusyalı kâğıt üzerinde askerdi ve nüfus, 1817de 10½ milyondan, 1858de 17¾ milyona yükseldiği halde, ordu, askere alınması mümkün olanların üçte-birinden fazlasını [sayfa 81] çağıracak ve eğitecek güce sahip değildi. Hükümet, şimdi, ordunun, hemen hemen, nüfusun 1817den bu yana artışına uygun bir düzeye getirilmesini istemekteydi. Ama, durmadan hükümetin Almanyanın başında durması, yabancı güçler karşısında onun durumunu koruması, uluslar arasındaki saygınlığını yeniden kurması istemiyle, aynı liberal milletvekilleri, tartıştılar, çekiştiler ve iki yıllık askerlik hizmeti temeli dışında hiç yardım yapmamaya karar verdiler. Onların bu çok inat ettikleri amaca ulaşmaya yetecek güçleri var mıydı? Halk ve hatta burjuvazi, onları desteklemeye ve savaşmaya hazır mıydı?
Tam tersine, burjuvazi, milletvekilleri ile Bismarck arasındaki söz düellolarını alkışladı. Ama, gerçekte, bilinçsizce de olsa, aslında Prusya Yasama Meclisindeki çoğunluğa karşı yöneltilmiş olan bir hareket örgütledi. Holstein anayasasının Danimarka tarafından ihlâli, Schleswigdeki, zorla Danimarkalılaştırma çabaları, çoğu Alman yurttaşını çılgına döndürdü.52 Büyük Güçlerce tehdit edilmeye alışmışlardı, ama küçük Danimarka tarafından tekmelenmek, kaldıramayacakları bir şeydi. Özellikle küçük devletlerin burjuvazisinden destek alan, Nationalverein53 (Ulusal Toplum) kurulmuştu. Ve Nationalverein, baştan ayağa liberal olmasına karşın, her şeyden önce, eğer mümkünse liberal bir Prusya, ama zorunlu olunursa herhangi bir çeşit Prusya egemenliğinde olmak üzere, Prusya önderliğinde ulusal birleşmenin sağlanmasını istiyordu.
Nationalvereinin her şeyden çok istediği, en ensonu biraz ilerleme kaydedilmesi, dünya pazarında, Almanların ikinci sınıf yurttaş biçimindeki kötü durumunun sona erdirilmesi, Danimarkanın küçülmesi, Büyük Güçlerin, Schleswig-Holsteinda kararlılıkla karşılanmasıydı. Ve Prus-yanın önderliği istemi, artık, ta 1850ye kadar taşıdığı tüm belirsizlikten ve hayalcilikten kurtulmuştu. Şimdi herkes biliyordu ki, bu istem, Avusturyanın Almanyadan atılması, [sayfa 82] küçük devlet egemenliğinin sona ermesi demektir ve bu iki hedeften hiç birine, iç savaş ve Almanyanın bölünmesi olmaksızın ulaşılamazdı. Ama artık halk, iç savaştan korkmuyordu ve Almanyanın bölünmesi, Avusturya gümrük duvarının mantıkî sonucundan başka bir şey değildi. Alman sanayii ve ticareti öylesine gelişmiş, dünya pazarına yayılan Alman iş kuruluşları öylesine çoğalmıştı ki, içte, küçük devletler, dışta ise haklardan ve himayeden yoksunluk, artık hoşgörülemezdi. Ve Alman burjuvazisinin şimdiye kadar sahip olduğu bu en güçlü siyasal örgüt, gerçekte, onlara güvenmediğini ifade ederken, Berlindeki milletvekilleri, askerî hizmetin uzunluğu üzerine çekişiyorlardı!
Bismarck dış politikaya aktif olarak karışmaya başladığında, durum buydu.
Bismarck, serüvenci Fransız Taht iddiacısının, Prus-yalı Junker Uşağı (Krautjunker) ve Alman askerî okul öğrencisi haline dönüştüğü, Louis-Napoléondur. Louis-Napo-léon gibi Bismarck da, büyük bir pratik anlayışa ve müthiş bir kurnazlığa sahip bir kişi, başka koşullarda New York Borsasında Vanderbiltsler ve Jay Gouldslarla rekabet edebilecek olan, doğuştan usta bir işadamıydı ve gerçekten de özel işlerini büyük başarıyla yürütmüştü. Ama, bu pratik işlerin yüksek kavrayışı, çoğu kez, buna uygun bir görüş darlığı ile bağlantılıdır, ve Bismarck, Fransız öncelinden, işte bu yönden üstündü. Çünkü, sonuncusu, ne de olsa serserilik yıllarında, kendi bulup çıkardığı (bu serserilik yıllarının damgasını taşıyan), napolyoncu fikirlere54 sahipti, oysa göreceğimiz gibi Bismarck, özgün bir siyasal fikrin hayalini bile ortaya koymamıştır hiç bir zaman, ve yalnızca, diğer insanların tamamlanmamış görüşlerini derlemede ve kendi amaçları için kullanmada başarılıdır. Ama bu dargörüşlülük onun en büyük şansıydı. O olmasaydı, tarihin tümüne, özellikle Prusya açısından hiç bir zaman bakamayacaktı ve eğer katı Prusyalı görüşlerinde, günışığının sızabileceği [sayfa 83] herhangi bir çatlak olsaydı, tüm görevinde başarısızlığa uğrayacak ve ihtişamı son bulacaktı. Gerçekten de, kendi dışındaki güçlerin ona verdiği özel görevi, kendi bildiği yoldan, tamamlar tamamlamaz, şaşırıp kaldı. Mantık! fikirlerden kesinlikle yoksun olması ve kendi yarattığı tarihsel durumu kavramadaki yeteneksizliği sonunda, hangi perendeleri atmaya sürüklendiğini göreceğiz.
Eğer Louis-Napoléon, kendi şüpheli geçmişinden, araçların seçiminde fazla vicdanlı olmamayı öğrenmişse, Bismarck da, Prusya politikası tarihinden, özellikle, sözde büyük seçicinin [ortaçağlarda Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğunda, imparatorun seçilmesine katılma hakkı olan prensin -ç.] (Frederick-William) ve Frederick IInin tarihinden, daha da az vicdanlı olmayı öğrendi, ve anayurdun geleneklerine bağlı kalmanın insana güven veren bilinci ile böyle olabildi. İş konusundaki becerikliliği, ona, gerekirse junker eğilimlerini denetim altına almayı öğretti. Artık gerekli görülmeyince de, bunlar, tekrar, kabaca ön plana geçtiler; bu, kuşkusuz düşüş belirtisiydi. Onun siyasal yöntemleri, Subay Birliklerinin genç bir üyesininkine benziyordu. Yasama Meclisinde, Prusya anayasasına saldırırken, subay toplantılarında münasebetsiz çıkmazlardan kurtulmak için kullanılan tümceleri ve yöntemleri kullanmakta duraksamadı. Diplomasiye getirdiği bütün yenilikler, askerî okul geleneklerinden alınmıştı. Ancak, Louis-Napoléon, örneğin, başlamış olanı sonuna kadar götürmesi için Mornynin sözcüğün tam anlamıyla zor kullanmak zorunda kaldığı, 1851deki coup détat sırasında, ya da kararsızlığı yüzünden, durumunun tamamen sarsıldığı 1870 savaşı öngününde olduğu gibi, böylesine kritik anlarda, kendine güvenini yitirdiği halde, Bismarck için, bu türden bir şey, onun hiç başına gelmedi denilebilir. İradesi onu hiç terketmedi. Hatta, durum öyleydi ki, çoğu kez bu irade, birdenbire açık vahşete dönüşüyordu. Ve başarılarının sırrı, her şeyden önce buydu. [sayfa 84] Almanyadaki bütün egemen sınıflar, junkerler de, burjuvalar da, enerjinin bütün izlerini öylesine yitirmişlerdi ki, yüreksizlik, eğitilmiş Almanyanın öylesine geleneği olmuştu ki, aralarında hâlâ irade sahibi olan bir adam, böylelikle, onlar için en büyük kişi ve kendilerine hükmeden bir zalim oluyordu; öyle ki, kendilerinin daha iyi niteliklerine ve kararlarına karşın, onun çaldığı havaya göre oynuyorlardı. Eğitilmemiş Almanya, henüz bu aşamaya ulaşmamıştı, işçi sınıfı, Bismarckın kuvvetli iradesinin bile kıramayacağı bir ifade gücüne sahip olduğunu göstermişti. Bizim eski marktan gelme junkerimizin önünde parlak bir mevki bulunmaktaydı, yeter ki, fırsatı yakalayacak cesarete ve zekâya sahip olabilsin. Louis-Napoléon, burjuvazinin parlamentosunu feshedip ama kârlarını artırarak, tam bu yolla, burjuvazinin mabudu haline gelmemiş miydi? Ve Bismarck da, burjuvazinin öylesine hayran kaldığı iş konusundaki aynı becerikliliğe sahip değil miydi? Nasıl Napoléon, Fouldunun ardından gittiyse, o da, Bleichröderinin ardından gitmemiş miydi? 1864te, Almanyada, burjuvazinin Prusya parlamentosundaki, askerî hizmetin süresi üzerinde çekişen temsilcileri ile, ne pahasına olursa olsun ulusal hareket, askerin mutlaka gerekli olduğu bir hareket isteyen, parlamento dışında, Nationalverein içindeki burjuvazi arasında bir çelişki 1851de, Fransada, cumhurbaşkanının yetkilerini denetim altında tutmak isteyen Yasama Meclisindeki burjuvazi ile, düzen ve güçlü hükümet, ne pahasına olursa olsun düzen isteyen, dışardaki burjuvazi arasındaki çelişkiye, Louis-Napoléonun parlamentodaki gevezeleri dağıtarak ve burjuvaziye barış ve huzur sağlayarak çözdüğü çelişkiye benzer bir çelişki yok muydu? Almanyadaki durum, cesur bir kalkışma için daha uygun değil miydi? Yeniden düzenleme planı, hazırlanmış olarak burjuvaziden gelmemiş miydi ve kendileri, onların planını uygulayacak, Avusturyayı Almanyadan atacak ve küçük [sayfa 85] devletleri, Prusya egemenliği altında birleştirecek enerjik bir Prusya devlet adamı için bağırıp çağırarak, velvele etmiyorlar mıydı? Ve eğer, Prusya anayasası birkaç darbe yerse, ve Yasama Meclisi içinde ve dışındaki ideologlar, hakettikleri biçimde bir yana itilirlerse, Louis-Napoléonun yaptığı gibi, genel oya dayanılamaz mıydı? Genel oyun getirilmesinden daha demokratik ne olabilirdi? Louis-Napoléon uygun biçimde kullanılırsa bunun tamamen zararsız olduğunu göstermedi mi? Ve, tam bu genel oy, burjuvazi ele avuca sığmaz olursa, geniş yığınlara seslenmek, canlanan toplumsal hareketle cilveleşmek için bir araç sağlamadı mı?
Bismarck fırsatı yakaladı. Yapılması gereken şey, Louis-Napoléonun coup détatsını yinelemek, Alman burjuvazisine, gerçek gücün kimde olduğunu mümkün olan en sert biçimde anlatmak, onların liberal hayallerini en şiddetli tarzda dağıtmak, ama Prusyanın emellerine uygun düşen ulusal istemlerini gerçekleştirmekti. Schleswig-Holstein, hareket için ilk bahaneyi sağladı. Dış politikasının temelleri atılmıştı, Rus Çarı (Aleksandr II), Bismarckın 1863te asi Polonyalıları bastırma savaşımındaki hizmetleri sayesinde kazanılmıştı.55 Louis-Napoléon da yatıştırılmıştı ve Bismarckın planlarına, gizlice boyuneğmesini değilse de, ilgisizliğini, pek sevdiği ulusallık ilkesine dayanarak bağışlatabilirdi. Palmerston, İngiltere başbakanıydı, ama, yalnızca kendi kendini rezil etsin diye, çelimsiz Lord Russellı dışişlerine atamıştı. Ancak Avusturya, Almanyada üstünlük sağlamak için Prusya ile rekabet ediyordu ve Prusyanın bu sorunda onu altetmesine dayanamazdı, özellikle 1850 ve 1851de, Schleswig-Holsteinda, kendini, Prusyanınkinden bile daha alçakça bir şekilde, Çar Nikolanın uşağı durumuna düşürdüğü için.56 Dolayısıyla, durum görülmedik bir biçimde uygundu. Avusturya, Prusyaya ne kadar içerlerse içerlesin, [sayfa 86] Danimarka Kralı Frederick VII öldüğü zaman Fransa ve Rusyanın üstü kapalı onayı ile Danimarkaya karşı birlikte yürümekten başka çaresi yoktu. Avrupa tarafsız kaldığı sürece, ki böyle oldu, sonuç önceden belli idi. Düklükler fethedildiler ve barış antlaşmasında teslim alındılar.57
Prusyanın bu savaştaki ikincil amacı, 1850den beri yeni ilkeler üzerinde eğitilmiş olan ve 1860da kuvvetlendirilip, yeniden düzenlenmiş olan ordusunu denemekti. Ordu, en değişik savaş koşullarında, bütün beklenenlerin üstündeydi. Lyngby ve Jutland savaşları, hem iğnecikli tüfeğin ağızdan dolma silaha üstünlüğünü, hem de, bunun nasıl kullanılacağının anlaşıldığını gösterdi, çünkü bir siper ardına mevzilenmiş 80 Prusyalı, hızlı ateşleriyle, kendilerinin üç katından fazla sayıda Danimarkalıyı kaçırtabildiler. Prusyalılar, ayrıca, Avusturyalıların, İtalyan savaşlarından ve Fransızların savaş yöntemlerinden, yalnızca bir tek ders çıkarttıklarını gördüler, yani ateş etmenin hiç bir yararı yoktur; gerçek asker, düşmana süngü ile hücum etmelidir. Buna gereken önem verildi ve, gerçekten de, yeni silahlar karşısında, bundan daha çok hoşa gidecek bir düşman taktiği düşünülemezdi. Bunu, mümkün olan ilk fırsatta Avusturyalılara göstermek için, barış sırasında, Düklükler, Avusturya ve Prusyanın ortak egemenliğine verildi, bu şekilde, birbiri ardından çatışma doğurmak zorunda olan, tamamen geçici bir durum yaratıldı ve böylece Bismarck, Avusturyaya ağır yumruğunu indirmek için, bu çatışmaların herhangi birinden yararlanmakta serbest kaldı. Lehte bir durumdan, Herr von Sybelin dediği gibi, insafsızca ve sonuna kadar yararlanmak şeklindeki Prusya geleneğine uygun olarak, Almanları, Danimarka baskısından kurtarma bahanesiyle, 200.000 Kuzey Schleswigli Danimarkalının, Almanyaya ilhakı, ancak doğal sayılabilirdi. Bütün bunlardan sonra, elleri boş kalan kişi, küçük devletlerin ve Alman burjuvazisinin desteklediği Schleswig-Holstein adayı, Augustenburg [sayfa 87] Dükü oldu.
Böylece, Bismarck, Düklükler sorununda, Alman burjuvazisinin isteklerini, onun iradesine aykırı olarak gerçekleştirmişti. Danimarkalıları kovmuş, yabancı Güçlere meydan okumuş, ve bunlar parmaklarını bile kımıldatmamışlardı. Ama Düklükler kurtarılır kurtarılmaz, bunlara fethedilmiş arazi işlemi yapılmış; istekleri sorulmamış; ve geçici olarak, Avusturya ve Prusya arasında keyfî bir biçimde bölüşülmüşlerdi. Prusya tekrar bir Büyük Güç olmuştu ve artık Avrupa vagonunun beşinci tekerleği değildi. Burjuvazinin ulusal emellerinin gerçekleştirilmesi işi yolundaydı, ama seçilen yöntem, liberal burjuva yöntem değildi. Bu nedenle, Prusya askerî çatışması devam etti ve hatta daha da çözülmez hale geldi. Bu yüzden, Bismarckın, büyük dramının ikinci perdesi başlamak zorundaydı.
Danimarka savaşı, ulusal emellerin bir kısmını gerçekleştirmişti. Schleswig-Holstein kurtarılmıştı. Büyük Güçlerin, Almanyanın Danimarka tarafından aşağılanmasına mühürlerini bastıkları Varşova ve Londra protokolları58 yırtılmış ve suratlarına fırlatılmış ve onlar hiç bir şey yapmamışlardı. Avusturya ve Prusya, bir kez daha birleşmişlerdi; askerleri, birlikte zafer kazanmışlardı, ve artık hiç bir hükümdar, Alman topraklarının hiç bir parçasını tekrar ihlâl etmeyi aklına getirmiyordu, Louis-Napoléonun o güne kadar, başka yerlerdeki uğraşıları yüzünden İtalyan Devrimi, Polonya ayaklanması, Danimarka karışıklığı ve ensonu, Meksika seferi59 yüzünden arka plana itilmiş olan, Renle ilgili planlarının gerçekleşmesi için şimdi hiç umut yoktu. Bu yüzden, dışarda, dünya durumu, tam bir tutucu Prusya devlet adamının istediği gibiydi. Ama 1871e kadar Bismarck, asla tutucu olmadı ve, o dönemde de, pek az tutucu oldu, ve Alman burjuvazisi hiç bir şekilde tatmin edilmiş değildi.
Alman burjuvazisi, alışılmış çelişkiye düşmeye devam [sayfa 88] etti: bir yandan, tam siyasal iktidar istiyordu, yani parlamentonun liberal çoğunluğu arasından seçilecek bir kabine; ve böyle bir kabine, yeni nüfuzu kesinlikle kabul edilmezden önce, tahtın temsil ettiği eski sistemle, on yıllık bir savaşıma girişmek zorundaydı; bu, on yıl sürecek bir iç zayıflık demekti. Öte yandan pratikte, ancak zorla, yani ancak gerçek diktatörlükle gerçekleşebilecek olan, Almanyanın devrimci yoldan dönüşümünü istiyordu. Ve 1848den bu yana, burjuvazi, bütün belirleyici anlarda, tekrar tekrar gösterdi ki, bırakın ikisini, bu amaçlardan birini ya da ötekini bile elde etmek için gerekli olan enerjinin en ufak bir parçasına ve kararlılığa sahip değildir. Siyasette yalnızca iki belirleyici güç vardır. Devletin örgütlü gücü ordu, ve halk yığınlarının örgütlenmemiş, ilkel gücü. Burjuvazi, yığınlara nasıl seslenileceğini 1848de ebediyen unutmuştu. Onlardan, mutlakiyetten korktuğundan daha fazla korkuyordu. Ordu hiç bir şekilde onun emrinde değildi. Ama kesinlikle Bismarckın emrindeydi.
Hâlâ şiddetle süren, Anayasa üzerine anlaşmazlıkla, Bismarck, burjuvazinin, parlamentarist istemlerine karşı bütün gücüyle savaştı. Ama onların ulusal istemlerinin gerçekleşmesini büyük bir ihtirasla istiyordu, çünkü bunlar, Prusya politikasının en gizli ve en derinden duyulan emelleriyle uyuşuyordu. Eğer, burjuvazinin formüle ettiği şekliyle, Almanyanın birleştirilmesini gerçekleştirerek, bir kez daha burjuvazinin isteklerini onun iradesine aykırı olarak yerine getirebilirse, o zaman, anlaşmazlık kendi kendine ortadan kalkacak ve Bismarck, örnek aldığı Louis-Napoléon gibi, burjuvazinin mabutu olacaktı.
Burjuvazi onun amacını saptadı; Louis-Napoléon yolu gösterdi; ancak gerçek uygulama, Bismarckın kendi eseriydi.
Eğer, Prusya, Almanyada üstünlük sağlayacaksa, yalnızca Avusturyayı Alman Konfederasyonundan60 zorla atmak değil, aynı zamanda, küçük devletlere boyun eğdirmek [sayfa 89] de gerekliydi. Almanların, Almanlara karşı verdiği, böyle canlı ve neşeli bir savaş,61 her zaman, Prusyanın topraklarını genişletmekte kullandığı ana yöntemlerden biri olmuştu. Hiç bir yürekli Prusyalı, böyle bir şeyden çekinmezdi. İkinci ana yöntem, yani Almanyaya karşı yabancı güçlerle bir ittifak da, ciddi kuşkulara yolaçamazdı. Rusyanın duygusal Çarı Aleksandr, Prusyanın avucunun içindeydi. Louis-Napoléon, Prusyanın Almanyadaki Piedmontvari görevine hiç itiraz etmemişti ve Bismarckla bir pazarlık yapmaya oldukça istekli görünüyordu. Eğer gereksinmesi olan şeyleri, tazminat biçiminde, barışçı yollarla alabilecekse, bu yolu yeğlerdi. Ne de olsa, Renin Sol Yakasının tümünü bir kerede almak zorunda değildi. Eğer, orayı Prusyanın kaydettiği her ilerleme karşılığında parça parça, hatta her seferinde ince bir şerit olarak alabiliyorsa, bu, daha az dikkati çekmiş olacak, ama gene de, amacına ulaşmasını mümkün kılacaktı. Rende, bir mil kare, Fransız şovenistlerinin gözünde, Nice ve Savoyun tümünden daha değerliydi. Bu yüzden Louis-Napoléonla görüşmelere başlandı ve Prusyanın genişlemesi ve Kuzey Alman Konfederasyonunun62 kurulması konusunda onun onayı alındı Louis-Napoléona, Rendeki toprak parçalarının, buna karşılık olarak sunulduğuna hiç kuşku yok. Bismarck, Govene ile olan görüşmelerinde, Ren havalisine ait, Bavyera ve Hessee değinmişti. Bunu sonradan yadsıdığı doğrudur, ama bir diplomat, özellikle bir Prusyalı diplomat, insanın, gerçekleri hangi sınırlar içinde zorlamaya hakkı olduğu, ya da hatta zorlamak zorunda olduğu konusunda, kendine özgü fikirlere sahiptir. Ne de olsa, gerçek, kadın gibidir ve bir junkerin düşüncesine göre, bu zorlamadan gerçekten de pek hoşlanmaktadır.63 Louis-Napoléon, bir miktar tazminat vaadedilmedikçe, Prusyanın genişlemesine razı olacak kadar aptal değildir. Bleichröder, kısa süre sonra, faizsiz para verecekti! Ama, Napoléon, Prusyalı dostlarını yeterince [sayfa 90] tanımıyordu ve sonunda aldatıldı. Kısacası Bismarck, ondan emin olunca, kalbe inecek bıçağa ortam hazırlamak için, İtalya ile bir ittifak kurdu.
Birçok ülkedeki darkafalılar, bu tümceye pek gücenirler. Oldukça yanlış bir şey. À la guerre comme à la guerre. Bu yalnızca gösterir ki, Bismarck, 1866 Alman iç savaşını64 gerçekte olduğu gibi, yani bir devrim olarak kabul etmiş ve onu devrimci yollarla yürütmeye hazırlanmıştı. Ve yaptığı bu oldu. Federal Diyete karşı davranışı devrimci idi. Federal mercilerin anayasal kararlarına kendisi boyuneğeceği yerde, onları, Federal Anayasayı ihlâl etmekle suçladı tam bir oyun, Konfederasyonu feshetti, devrimci genel oy temeline dayanarak seçilmiş olan Reichstagın yardımıyla yeni bir anayasa ilan etti ve ensonu, Federal Diyeti Frankfurttan kovdu.65 Macaristan Devrimine katılmış olan General Klapkanın ve aynı şeyi yapmış olan öteki subayların komuta ettiği ve Macaristan kaçakları ve savaş tutsaklarından oluşmuş, şimdi kendi meşru hükümdarlarına karşı savaş verecek olan bir Macar lejyonunu, Yukarı Silezyaya gönderdi. Bohemyanın fethinden sonra Bismarck, Şanlı Bohemya krallığının sakinlerine hitaben, meşruiyet geleneklerine karşı gerçek bir hakaret olan bir bildiri yayınladı.66 Yapılan barışla, Prusyaya, üç meşru Alman Prensliğinin ve bir Özgür Kentin topraklarını sağladı ve en az kral kadar Tanrının inayeti ile hüküm süren prenslerin kovulması, onun hıristiyan ve meşruiyetçi vicdanını hiç de rahatsız etmedi.67 Kısacası, bu, devrimci araçlarla yürütülen esaslı bir devrimdi. Kuşkusuz, bunun için onu suçlayacak olan en son kişi biziz. Tam tersine, biz, onu yeterince devrimci olmadığı için, tepeden inme bir Prusya devrimcisi olduğu için, ancak yarım bir devrim yapabileceği bir durumda, tam bir devrime başladığı için, bir kez ilhak yoluna girdikten sonra, dört değersiz küçük devletle yetindiği için suçluyoruz. [sayfa 91]
ALSAS-LORENİN İLHAKI HAKEM RUSYA
Ama, şimdi, Küçük-Napoléon yavaşça sokularak hakkını istiyordu. Savaş bütün şiddetiyle devam ederken, Rende istediği bölgeyi alabilirdi, çünkü, yalnızca ülke değil, kaleler de erkek nüfustan yoksun kalmıştı. O, her iki tarafın da gücünü tüketecek, uzun, berabere bir savaş umarak boşa vaktini harcadı, ama bunun yerine, Avusturyaya sekiz günde boyuneğdirilince, şiddetli bir şok geçirdi. Başlangıçta Mainzin yanısıra Bismarckın General Govonea olası tazminat olarak sözettiği toprakları, Ren havalisine ait Bavye-rayı ve Ren havalisine ait Hesseni talep etti. Ama artık Bismarck, istese de onları verecek durumda değildi. Savaşın dev başarıları, ona yeni sorumluluklar yüklüyordu, Prusya, Almanyanın bekçisi ve koruyucusu rolünü tam benimsediği bir anda, Orta Renin anahtarı, Mainzi yabancı bir güçle takasa razı olamazdı. Bismarck, talebi reddetti. Louis-Napoléon her kalıba girmeye hazırdı. Şimdi, yalnızca, Luxemburg, Landau, Saarlouis ve Saarbrücken kömür madeni bölgesini istiyordu. Ama Bismarck, ötekiler gibi, bunları da verecek durumda değildi. Hele Prusya topraklan sözkonusu olduğu için, hiç veremeyecekti. Louis-Napoléon, zamanında, Prusyalılar Bohemyada bağlanıp kaldıkları sırada, neden kendisi almamıştı buraları? Kısacası, Fransaya tazminat olarak bir şey gelmedi. Bismarck, bunun, sonradan Fransa ile savaş anlamına geldiğini biliyordu, ama onun istediği de işte buydu.
Prusya, barış görüşmelerinde, lehte olan durumundan, talihi yaver gittiği zamanlarda yapmayı âdet edindiği kadar insafsızca yararlanmadı. Hem de haklı nedenlerle. Saksonya, ve Hessen-Darmstadt, yeni Kuzey Alman Konfederasyonuna dahil edilmişlerdi ve bu yüzden onlara yumuşak davranmak gerekti. Bavyera, Württemberg ve Badene nezaket göstermek gerekirdi, çünkü Bismarck, onlarla gizli [sayfa 92] savunma antlaşmaları imzalamak zorundaydı. Ve Avusturya sözkonusu olursa, Bismarck, Avusturyayı Almanya ve İtalyaya bağlayan geleneksel bağları yokederek, ona yardımcı olmamış mıydı? Onun uzun zamandır kavuşmaya çalıştığı duruma ulaşmasına, bağımsız bir Büyük Güç haline gelmesine yardım etmemiş miydi aslında? Onları Bohemyada yendiği zaman, Avusturyalıların çıkarlarının nerede yattığını, kendilerinden daha iyi bildiğini göstermemiş miydi? Eğer gereken şekilde davranılırsa, Avusturya, coğrafî durumun, iki ülkenin karşılıklı bağlantısının, Prusya tarafından birleştirilmiş bir Almanyayı, onun doğal ve zorunlu müttefiki yaptığını anlamaya başlamayacak mıydı?
İşte böylece, Prusya, varlığında ilk kez, bir alicenaplık havasına bürünmek olanağını buldu: uskumru yakalamak için çaça balığı kullanıyordu.
Bohemya savaş meydanlarında yenilmiş olan yalnızca Avusturya değil, ayrıca da Alman burjuvazisi idi, Bismarck onlara neyin gerekli olduğunu onlardan daha iyi bildiğini göstermişti. Yasama Meclisindeki anlaşmazlığın devam ettirilmesi artık sözkonusu değildi. Burjuvazinin liberal istemleri uzun bir süre için buzdolabına konmuştu, ama ulusal istemleri, her gün gitgide daha fazla gerçekleştiriliyordu. Bismarck, ulusal programlarını, onları hayrete düşüren bir hız ve kesinlikle uyguladı. Ve in corpore vili (kendi değersiz kişiliklerinde) gevşeklikleri, ataletleri ve bunun sonucu olarak kendi öz programlarını uygulamadaki yetersizlikleri konusunda onları ikna ettikten sonra, onlara karşı bir alicenaplık örtüsüne büründü ve anayasayı ihlâli konusunda affı için, tamamen zararsız hale gelmiş Yasama Meclisine başvurdu. Artık zararsız olan ilericiler, gözleri yaşararak, bu öneriyi kabul ettiler.68
Buna karşın, burjuvaziye, kendisinin de Königgrätzda yenilgiye uğradığı anımsatılıyordu.69
Kuzey Alman Konfederasyonunun Anayasası, çatışma [sayfa 93] sırasında aslına uygun olarak yorumlanan, Prusya Anayasası70 örneğine dayandırılmıştı. Vergilerini ödemeyi reddetmek, suç sayılmıştı, Federal Şansölye ve bakanları, hiç bir parlamenter çoğunluğa bağlı olmadan, Prusya Kralı tarafından atanıyordu. Anayasal anlaşmazlığın Sonucunda sağlanmış olan, ordunun parlamentodan bağımsızlığı, Reichstaga ilişkin olarak da korunmuştu. Ama Reichstag üyeleri, genel oyla seçildikleri yüksek düşüncesiyle kendilerini avutabilirlerdi. Bu gerçeği, onlara, hem de hoş olmayan bir biçimde aralarında oturan iki sosyalistin (August Bebel ve Wilhelm Liebknechtin) varlığı da anımsatıyordu. Sosyalist milletvekilleri, proletaryanın temsilcileri, parlamentoda, şimdiye dek, ilk kez görünüyorlardı. Bu, bir felâket belirtisiydi.
Bütün bunlar başlangıçta önemsizdi, önemli olan, yeni ulusal birlikten, hiç olmazsa Kuzeyinkinden, burjuvazinin çıkarları için yararlanmak ve onu genişletmek ve bu yolla, Güney Alman burjuvazisini Federasyona çekmekti. Federal anayasa, iktisadî yönden en çok önem taşıyan konuları, tek tek devletlerin yetki alanından çıkarıp, Federasyona devretti genel yurttaşlık hakkı, ve bütün federal bölgede hareket özgürlüğü, yerleşme hakları, sanayie ilişkin yasalar, ticaret tarifeleri, gemicilik, para basma, ölçü ve ayar, demiryolları, su geçitleri, posta ve telgraf, patentler, bankalar, bir bütün olarak dış politika, konsolosluklar, dışarda ticaretin himayesi, sağlık kontrolü, ceza yasası, hukuki usuller vb.. Şimdi, bütün bu sorunlar, hızla, genel olarak liberal yasaların kapsamına alınmıştı. Ve böylece, en sonunda, Kleinstaatereinin en göze batan pürüzleri ayıklanıp atıldı: bir yandan kapitalizmin gelişmesine, öte yandan Prusyanın emellerine esas engelleri teşkil eden pürüzler. Ama bu, şovenist burjuvazinin ilan ettiği gibi, hiç de dünya ölçüsünde bir başarı değildi, Fransız Devriminin yetmiş yıl kadar önce getirdiği ve bütün diğer uygar devletlerin [sayfa 94] çok önceden benimsedikleri şeyin, geç, çok geç kalmış ve eksik bir taklidi idi. Bununla övünecekleri yerde, iyi eğitilmiş Almanyanın, bu bakımdan, en sonuncu olmasından utanmaları gerekirdi.
Bismarck, bütün Kuzey Alman Konfederasyonu dönemi boyunca, iktisadî sorunlarda, burjuvaziye çok yakın olmuştu, ve parlamenter güçlere ilişkin sorunlarda bile demir yumruğu, ancak bir kadife eldiven içinde göstermişti. Bu, onun en iyi dönemiydi; bazı durumlarda, insan, onun, özgül Prusyalı sınırlılığından, tarihte, ordulardan ve onlara dayanan diplomatik hilelerden daha kuvvetli başka güçler olduğunu anlama yeteneksizliğinden, kuşkuya düşebilirdi.
Bismarck, yalnızca Avusturya ile yapılan barışın, Fransa ile savaş anlamına geldiğini bilmekle kalmıyor, bunu gerçekten de istiyordu. Bu savaş, Prusya-Alman İmparatorluğunu, Alman burjuvazisinin ona verdiği bu görevi tamamlamak için bir araç olacaktı.40 Gümrük Birliği Parlamentosunu,71 yavaş yavaş bir Reichstaga dönüştürme ve böylelikle, Güney Alman devletlerini gitgide daha fazla Konfederasyona çekme çabaları, Güney Alman milletvekillerinin kesin kararıyla karşılaştı: Yetki genişlemesine hayır! Savaş meydanlarında, henüz yenilmiş olan hükümetlerin tavırları da bundan daha olumlu değildi. Ancak, Prusyanın yalnız onlardan daha güçlü değil, ayrıca onları himaye edebilecek kadar güçlü olduğunun yeniden açıkça gösterilmesi, yani ancak yeni bir genel Alman savaşı, onların çabucak teslim olmasını sağlayabilirdi. Üstelik, Main72 ayırım hattı, [sayfa 95] Bismarckın ve Louis-Napoléonun üzerinde önceden gizlice anlaşmış olmalarına karşın, gene de, sonuncusu tarafından Prusyalılara zorla kabul ettirilmiş görünüyordu; bu yüzden, Güney Almanya ile birleşilmesi, Fransızlara verilen, üzerinde resmen ittifaka varılmış, Almanyayı bölünmüş tutma hakkının bir ihlâli idi, bir başka deyişle, bir savaş nedeniydi.
Bu arada, Louis-Napoléon, Alman sınırında, Sadowa için tazminat yerine geçecek bazı toprak parçaları bulup bulamayacağını araştırmak durumundaydı. Kuzey Alman Konfederasyonu kurulduğu zaman, Luxemburg buna dahil edilmemişti, Grand Dükün şahsında, Hollanda ile kurulan bağ dışında, bağımsız bir devletti şimdi. Nitelik ve görünüş olarak, en azından Alsas kadar, Fransızdı ve Fransaya karşı, kesin olarak nefret edilen Prusyalılara gösterilenden çok daha fazla bir eğilim gösteriyordu.
Luxemburg, Almanyanın siyasal düşkünlüğünün, (malaise) ortaçağlardan beri, Fransız-Alman sınırında oturan halka neler yaptığının en çarpıcı örneğidir. Luxem-burgun, 1866ya kadar ismen Almanyaya ait olması, bunu daha da çarpıcı yapmaktadır. Luxemburg, 1830a kadar, Alman ve Fransız, iki yandan oluşmuştu, ama Alman yarı, kısa sürede, üstün Fransız kültürüne boyuneğdi. Luxemburg imparatorları,73 dil ve eğitim bakımından Fransızdı. Hollanda ve Belçika gibi, Luxemburg da, 1440ta, Burgundian ülkeleriyle birleşmesinden bu yana, Almanya ile yalnızca ismen bir birlik içinde kaldı, ve 1815teki Alman Konfederasyonu üyeliği, bu durumda hiç bir değişiklik yapmadı. 1830dan sonra, Fransız kesim ve Alman kesiminin önemli bir parçası, Belçikaya geçti. Ama geri kalan Alman-Luxemburgunda her şey Fransız kaldı. Mahkemeler, yetkili kurumlar, Yasama Meclisi, bütün işlerini Fransızca olarak yürütüyorlardı; bütün kamuya ait ve özel belgeler, ticarî kayıtlar, Fransızca yazılıyordu, bütün ortaöğretim, Fransızca idi. Eğitim [sayfa 96] görmüş kişilerin dili, Fransızca idi ve öyle kaldı, kuşkusuz Alman dilinin ses değişikliklerinin ağırlığı altında inleyen ve gıcırdayan bir Fransızca. Kısacası, Luxemburgda iki dil konuşuluyordu, popüler bir Ren-Frank lehçesi ve Fransızca, ama Soylu-Alman dili, bir yabancı dil olarak kaldı. Başkentte yerleşmiş Prusya garnizonu, işleri iyileştirmekten çok, daha da kötüleştirdi. Bu, Almanya için, yeterince utanç vericidir, ama gerçektir. Ayrıca, Luxemburgun bu gönüllü Fransızlaşması, Alsas ve Alman Lorenindeki, benzer gelişmelere de ışık tutmaktadır.
Hollanda Kralı, bağımsız Luxemburg Dükü, William IIIün, hazır paraya büyük gereksinmesi vardı ve Louis-Napoléonun düklüğü satın alma önerilerine oldukça yumuşak davranıyordu. Luxemburglular, Fransa ile birleşmeyi kayıtsız şartsız destekliyorlardı. Bunun kanıtı, 1870 savaşındaki tutumlarıydı. Uluslararası yasalar açısından, Prusyanın hiç bir itiraz hakkı yoktu. Çünkü, Luxemburgun Almanyadan ihracını, bizzat kendisi sağlamıştı. Birlikleri, başkentte, bir Alman Federal kalesinin Federal Garnizonu sıfatıyla yerleşmişti. Luxemburg bir federal kale olmaktan çıkar çıkmaz, Prusya askerlerinin artık orada kalma hakları ortadan kalktı. Öyleyse, neden ülkelerine dönmediler? Neden, Bismarck ilhakı kabul edemedi?
Yalnızca onu bağlayan çelişkiler artık açığa çıktığından. 1866dan önce, Almanya, yalnızca, yabancı güçlerle paylaşılması gereken, Prusyanın ilhak edeceği bir toprak idi, 1866dan sonra Almanya, yabancı sataşmalarından korunması gereken bir Prusya protectorateı oldu. Gerçekten de Almanyanın büyük parçaları Prusya çıkarlarına uyularak, yenî yaratılmış sözde-Almanyaya dahil edilmemişti. Ama, Alman ulusunun kendi toprakları üzerindeki hakkı, şimdi, Prusya tahtına, eski Konfederasyonun bu parçalarının, yabancı devletlerle birleştirilmesini engellemek ve gelecekte bunların yeni Prusya-Alman devletine katılma olanaklarını [sayfa 97] açık tutmak görevini yüklüyordu. işte bunun için İtalya, Tirol sınırında birdenbire durdu.74 İşte bunun için, Luxemburg, Louis-Napoléona teslim edilemezdi. Gerçekten devrimci olan bir hükümet bunu tamamen açık bir biçimde ilan edebilirdi. Ama, Almanyayı, Metternichin coğrafî kavramlarından75 biri haline dönüştürmeyi sonunda başarmış olan, krala bağlı bir Prusya devrimcisi yapamazdı bunu. Bismarck, uluslararası yasalar açısından haksız bir duruma düşmüştü, ve bundan kendini, ancak, o pek sevdiği, uluslararası yasanın subay sofrası yorumuyla kurtarabilirdi.
Bütün bu yaptığı işler fazla önemsenmediyse, bu, yalnızca, Louis-Napoléonun 1867 ilkyazında geniş çaplı bir savaşa hazır olmaktan çok uzak olmasındandır. Londra Konferansında bir anlaşmaya ulaşıldı. Prusyalılar Luxem-burgu boşalttı; kale silahtan arındırıldı, düklüğün tarafsız olduğu ilan edildi.76 Savaş bir kez daha ertelenmişti.
Ama Louis-Napoléon, bununla yetinemezdi. Prusya gücünün yayılması, buna karşılık Rende bir tazminat alması koşuluyla, oldukça kabul edilebilir bir şeydir onun için. Çok azla yetinebilirdi, daha da azını almaya hazırdı, ama hiç bir şey almamıştı, tamamıyla aldatılmıştı. Oysa, Fransada bir bonapartçı monarşinin varlığı, ancak, eğer sınırları yavaş yavaş Rene doğru genişlerse ve gerçekte olmasa da, hiç olmazsa görünüşte, Fransa, Avrupanın hakemi olarak kalırsa, mümkün olabilirdi. Sınırların genişlemesi, bir belâya çatıp kalmıştı; hakemlik konumu şimdiden tehlikedeydi. Bonapartçı basın, Sadowanın intikamı alınsın diye bağırıyordu. Eğer Louis-Napoléon tahtını kurtarmak istiyorsa, rolüne sadık kalmalı ve bütün büyük hizmetlerine karşın, ikna yoluyla elde edemediğini, zorla elde etmeliydi.
Böylece, her iki tarafta da, hem askerî, hem tik açıdan, hararetli hazırlıklar başladı. Ve gerçekten de, şu diplomatik gelişmeler doğdu: [sayfa 98]
İspanya, taht için bir aday arıyordu, Mart 1869da, Berlindeki Fransız elçisi, Benedetti, tahtın, Prens Leopold von Hohenzollerne teklif edileceğine ilişkin bir söylenti duydu. Paristen, daha fazla soruşturma yapması için emir geldi. Dışişleri bakan yardımcısı Von Thile, Prusya hükümetinin bu konuda hiç bir şey bilmediğine ilişkin, onuru üzerine ona güvence verdi. Benedetti, Parise bir ziyaretinde, imparatorun görüşünü öğrendi, bu aday seçimi, özünde, ulusal değildir, ülke bunu destekleyemez; bu engellenmelidir.
Bu arada, bütün bunlar, Louis-Napoléonun kavrayışını hızla yitirdiğini ortaya koydu, çünkü, gerçekten de, bir Prusya prensinin İspanya tahtında bulunmasından bunun yaratacağı dertlerden, Prusyanın ispanyanın içişlerine karışmasından, hatta belki bir savaştan, küçük Prusya donanması için bir yenilgiden, her halde, Avrupa önünde, çok gülünç duruma düşmüş bir Prusyadan, başka hangi durum, Sadowanın intikamı için daha doyurucu olurdu? Ama Louis-Napoléon, artık, böyle bir manzara seyretmek lüksünü tanıyamazdı kendisine. Saygınlığı o kadar düşmüştü ki, geleneksel tutumu benimsemek zorunda olduğunu hissetti, yani İspanya tahtında bir Alman prensinin bulunması, Fransanın iki taraftan tehdit edildiği anlamına gelecekti ve bu yüzden, hoşgörülemezdi 1830dan beri çocukça ve savunulması olanaksız hale gelmiş bir tutumdu bu.
Böylece Benedetti, (11 Mayıs 1869da) daha fazla bilgi almak ve Fransanın tutumunu ona açıkça anlatmak için Bismarckı ziyaret etti. Bismarcktan kesin hiç bir şey öğrenemedi; ama Bismarck, Benedettiden öğrenmek istediği şeyi, yani Leopoldun aday olarak gösterilmesinin, Fransa ile derhal savaş anlamına geldiğini, kesinlikle öğrendi. Böylece, Bismarck, işine geldiği zaman savaşın patlamasına yol açabilecek bir duruma ulaştı.
Bekleneceği gibi, Leopoldun adaylığı Temmuz 1870te tekrar sözkonusu oldu ve Louis-Napoléonun engelleme [sayfa 99] çabalarına karşın, doğrudan doğruya savaşa yolaçtı. Yalnızca bir tuzağa düşmekle kalmayıp, kendi tahtının da tehlikede olduğunu anlamıştı, üniformaların son düğmesine kadar her şeyin hazır olduğuna ilişkin ona güvence veren bonapartçı danışmanlarının dürüstlüğüne pek az güveniyordu, yöneticilik yeteneklerine ise daha da az. Ama, kendi geçmişinin mantıki sonuçları onu yıkıma sürükledi ve kendi duraksamaları, sonunu hızlandırmaktan başka bir işe yaramadı.
Öte yandan Bismarck, yalnız askeri anlamda hazırlanmış olmakla kalmayıp, bu sefer, gerçekten de, halkı arkasına almıştı; bu halk, her iki tarafın da söylediği bütün diplomatik yalanlar altında yatan bir tek basit gerçeği kavramıştı: bu, yalnızca Ren uğruna değil, ulusal varlıkları uğruna verilen bir savaştır. 1815ten bu yana, ilk kez, yedek subaylar ve Landwehr (anayurt yedekleri) tekrar, hoşnutlukla ve heyecanla sancakları altında toplandılar. Bütün bunların nasıl olduğu, ya da, Bismarckın, kendiliğinden, ikibin yıllık ulusal mirasın hangi küçük bölgesini Louis-Napoléona vaadettiği ya da vaadetmediği artık önemli değildi. Gerekli olan şey, yabancı güçlere, Almanyanın içişlerine karışamayacaklarını, Almanyanın, Alman topraklarından feragat ederek, Louis-Napoléonun sallanan tahtını desteklemek zorunda olmadığını kesinlikle göstermekti. Ve bu yükselen ulusal dalga karşısında, bütün sınıfsal ayrılıklar, Güney Alman hükümdarlarını canlandıracak yeni bir Ren Konfederasyonu konusundaki bütün emeller, sürülen prenslerin yerlerine iadesi için yapılan çabalar, eridi gitti.
Her iki taraf da ittifaklar kurmaya çalışıyordu. Louis-Napoléon, Avusturya ve Danimarkanın sağlam ve İtalyanın oldukça güvenilir desteğine sahipti. Bismarck, Rusyayı kendi yanına almıştı. Ama, Avusturya, her zamanki gibi, hazırlıklı değildi ve 2 eylülden önce etkin bir, biçimde işe karışamadı, ve zaten, o tarihte Louis-Napoléon Almanların eline düşmüş, ve Rusya, eğer o Prusyaya saldırırsa, Rusyanın da kendisine [sayfa 100] saldıracağı konusunda Avusturyayı uyarmıştı. Ama, Louis-Napoléonun ikiyüzlü politikası, esas İtalyada ettiğini buldu. O, hem İtalyanın ulusal birliğini geliştirmeye, hem de, aynı zamanda Papayı bundan korumaya çalışmıştı. Romada, şimdi kendi ülkesinde gereksinme duyduğu halde, asker bulunduruyor, ve İtalyayı, Romaya saygı göstermeye ve Papayı bağımsız bir hükümdar olarak tanımaya zorlamadan da kuvvetlerini çekemiyordu. Bütün bunlar, İtalyanın ona destek olmasını engelledi. Ve ensonu, Danimarka, Rusyadan pasif kalma emri almıştı.
Ama, Alman ordusunun Spichern ve Wörthden, Sedana77 indirdiği hızlı darbeler, savaşın belli bir bölgenin dışına yayılmaması için girişilen bütün diplomatik alışverişlerden daha belirleyici oldu. Louis-Napoléonun askerleri her savaşta yenildiler ve sonunda bunların dörtte-üç kadarı, savaş tutsağı olarak Almanyaya gönderildi. Bu, yeterli bir cesaretle çarpışmış olan askerlerin değil, askeri liderlerin ve hükümetin kabahati idi. Ama Louis-Napoléon gibi, bir sokak serserisi güruhunun yardımıyla bir imparatorluk kurarsanız, ve bu imparatorluk, onsekiz yıl boyunca, Fransa bu güruhun sömürüsüne terkedilerek ayakta tutulursa, ve eğer devletin bütün önemli mevkileri gene bu güruhun üyelerince ve bütün alt mevkiler de bunların çanak yalayıcılarınca işgal edilmişse, o zaman, zor günlerinizde terkedilmek istemiyorsanız, bir ölüm-kalım savaşına girişmemelisiniz. Beş haftadan az bir süre içinde, imparatorluğun, bütün Avrupa darkafalılarının o kadar uzun süre hayran kaldıkları yapısı, tümüyle çöktü. 4 Eylül Devrimi78 yalnızca geri kalan süprüntüyü temizledi ve bir küçük Alman İmparatorluğu kurmak üzere savaşa girmiş olan Bismarck, güzel bir sabah uyanınca, kendisini, bir Fransız Cumhuriyetinin kurucusu olarak buldu.
Bismarckın bildirilerine göre, savaş, Fransız halkına karşı değil, Louis-Napoléona karşı verilmişti. Onun [sayfa 101] devrilmesiyle, savaş için ileri sürülen bütün mazeret ortadan kalktı. 4 Eylülde kurulan ve diğer yönleriyle pek saf olmayan hükümet, bu hayale inanıyordu ve Bismarck, birdenbire Prusyalı junker yüzünü gösterince çok şaşırdı.
Dünyada Prusyalı junkerlerden daha fazla Fransız-düşmanı olan kimse yoktur. Çünkü bunlar, eskiden yalnız vergiden bağışık oldukları halde, 1806dan 1813e kadar, kendi gerilikleri sonucu, Fransanın onlara yükleyebildiği ceza yüzünden çok zarar görmüş olmakla kalmamışlardı, daha da beteri, allahsız Fransızlar iğrenç devrimleriyle, halkın başını döndürmüş, Prusyada bile eski junker egemenliği azçok son bulmuştu; zavallı junkerler, eski durumlarından elde kalan pek az şeyi korumak için, yıllarca şiddetli bir savaşım vermek zorunda bırakılmışlardı, ve bunların çoğu, daha şimdiden, kılıksız, asalak aristokrasi derekesine düşürülmüşlerdi. Bunun için, Fransadan intikam alınmalıydı ve işte, ordudaki junker subaylar, Bismarckın kışkırtması ile bunu yaptılar. Fransanın, Prusyadan zorla aldığı savaş vergilerine ait listeler hazırlanıyor, her bakanlığın ne kadar ödemek zorunda bırakılacağı buna göre hesaplanıyordu doğal ki, Fransanın en büyük zenginlikleri hesaba katılarak. Yiyecek, yem, ayakkabı, göze çarpan bir insafsızlıkla toplanıyordu. Ardennesdeki kentlerden birinin valisi, istenenleri teslim edemeyeceğini bildirince, fazla ses çıkarmadan 25 değnek yedi. Paris hükümeti bununla ilgili bütün kanıtları yayınladı. Yakından inceledikleri kanısını verecek kadar, tamamen 1813 Prusya Landsturm kararının79 ilkelerine uygun hareket eden Francs-Tireurler,80 yakalandıklarında, acımasızca hemen kurşuna diziliyorlardı. Çalar saatlerin Almanyaya gönderilmesine ilişkin söylentiler de doğruydu; Kölnische Zeitung81 da bu konuda yayın yapmıştı: Ama, Prusya kayıtlarına göre bu saatler çalınmamış, Paris yakınlarında, sahiplerinin kaçmış olduğu evlerde bulunmuş ve dolayısıyla, sahip çıkılmayan mal olarak [sayfa 102] sınıflandırılıp, anayurttaki sevdiklerine armağan olmak üzere elkonulmuştu. Böylece, Bismarckın önderliği altında junkerler, askerlerin ve subayların büyük bir bölümünün yolsuzluklara bulaşmamış davranışlarına karşın, junkerlerin adî kindar davranışlarından doğal olarak bütün orduyu sorumlu tutan Fransızların üstünde, savaşın özellikle Prusyalı niteliğinin izinin kalması için, ne gerekiyorsa yaptılar.
Ama gene de, aynı junkerler, Fransız halkına olan saygılarını tarihte duyulmamış bir biçimde göstereceklerdir. Parisi kurtarmak için girişilen bütün çabalar başarısızlığa uğrayınca, bütün Fransız orduları geri püskürtülünce, Bourbakinin Alman ulaştırma hatlarına karşı giriştiği son büyük saldırı geri püskürtülünce, Avrupa diplomasisi onu kendi kaderine terkedince, işte o zaman, açlıktan ölen Paris, sonunda, teslim oldu.82 Ve, allahsızların yuvasına muzafferane yürümek ve Parisli elebaşılardan tam bir öç almak, 1814te, Rus Aleksandrın, 1815te ise Wellingtonun onlardan esirgediği, bu tam öcü almak düşüncesiyle, junkerlerin kalpleri daha hızlı çarpmaya başladı. Şimdi, Devrimin kalbi ve beşiği olan yeri, doya doya cezalandırabilirlerdi.
Paris teslim oldu. 200 milyonluk tazminat ödedi, istihkâmları Prusyalılara teslim edildi. Garnizon silahını bıraktı ve sahra toplarını teslim etti. Kentin duvarlarını koruyan topun kundağı ve arabası alınmıştı. Devlete ait olan bütün savunma silahları, teker teker teslim edildi. Ama, Parisin gerçek savunucularına, Ulusal Muhafıza, silahlı Paris halkına dokunulmadı, çünkü kimsenin aklına, onların silahlarını, tüfeklerini ve toplarını almak gelmedi.41 Ve utkun Alman ordusunun, silahlı Paris halkı önünde saygıyla durduğunu,83 bütün dünyaya göstermek için, galipler, Parise girmediler. Bir genel park olan Champs-Elyseesyi, Parisli [sayfa 103] nöbetçilerin koruması, gözetimi ve kuşatması altında, üç gün için işgal etmekle yetindiler. Bir tek Alman askeri bile, Paris Belediye Dairesine ayak basmadı. Hiç biri bulvarlarda yürümedi ve sanat yapıtlarını hayranlıkla seyretmek üzere Louvrea girebilen iki asker ise, bunun için izin almak zorunda kalmışlardı, çünkü bu, teslim koşullarına aykırıydı. Fransa yenilmişti, Paris açtı, ama halkı, şanlı geçmişlerinin sonucu olarak, en azından kendileri için bu saygıyı sağlamışlardı, öyle ki, hiç bir galip onlara silahlarını bırakmalarını öneremiyordu; kimse, onları evlerine girecek ya da bir zafer resmi geçidi ile birçok devrimlere savaş alanı olmuş caddelere, saygısızlık edecek cüreti bulamıyordu kendinde. Sanki, türedi imparator, William I, Parisin yaşayan devrimcilerine şapkasını kaldırıyormuş gibiydi, tıpkı ağabeyinin, Berlinde, 1848 Mart savaşımlarında ölen savaşçılara yaptığı gibi ve sanki bütün Alman ordusu, silahlarıyla, onun arkasında selam duruyor gibiydi.
Ama bu, Bismarckın vermek zorunda kaldığı tek ödündü. Barış yapabilecek bir Fransız hükümetinin bulunmadığı özürü altında bu söz, 4 Eylülde ne kadar yanlış ve ne kadar doğru ise, 28 Ocakta da o kadar yanlış ve doğrudur başarısından, tam bir Prusyalı tutumuyla, sonuna kadar yararlandı ve ancak, Fransanın tam yenilgisinden sonra, barış görüşmelerine hazır olduğunu ilan etti. Barış Antlaşması sırasında da, uygun durumdan aynı eski Prusya tarzında insafsızca yararlanıldı. 5 milyar franklık işitilmemiş bir miktar, savaş tazminatı olarak gaspedilmekle kalmadı, Metz ve Strasburgla birlikte, iki eyalet, Alsas ve Loren Fransadan alındı ve Almanyaya dahil edildi.84 Bu ilhaklarla Bismarck, ilk kez, başkalarınca belirlenen bir programı, kendi bildiği şekilde uygulayan biri olarak değil de, kendi beyninin ürünlerini eyleme dönüştüren bağımsız bir politikacı olarak ortaya çıktı. Ve bu yüzden de, ilk büyük falsosunu yaptı. [sayfa 104]
Fransızlar, Alsası, esas olarak Otuz Yıl savaşlarında zaptetmişlerdi. Bununla, Richelieu, Henry IVün sözünden ayrılıyordu: İspanyol dili İspanyollara, Alman dili Almanlara ait olabilir, ama nerede Fransızca konuşuluyorsa orası bana aittir; ve böylece, doğal Ren sınırı ilkesini, Eski Gaulun bu tarihsel sınırını esas alıyordu. Bu saçma bir şeydi, ama, Franche-Comtéyi kapsadığı gibi, ayrıca Fransızca konuşan Loreni ve Belçika bölgelerini de içine alan İmparatorluk, Almanca konuşan bölgeleri ilhak ettiği için, Fransaya kabahat bulacak durumda değildi. Ve eğer Louis XIV, barış döneminde, kentteki bir Fransız yanlısı partinin yardımıyla Strasburgu ilhak etmişse,85 Prusyanın buna öfkelenmeye gerçekte hiç hakkı yoktu, çünkü 1796da, kentteki herhangi bir Prusya yanlısı parti tarafından çağrılmadan, Özgür Nuremberg İmparatorluk Kentini işgal etmeye çalışıp, başaramadığı zaman, kendisi de tamamen aynı şeye kalkışmıştı.42
1735deki Viyana Barışının bir sonucu olarak, Loren, Avusturya tarafından Fransaya verilmiş ve sonunda, [sayfa 105] 1766da tümüyle Fransanın eline geçmişti.87 Yüzyıllar boyunca ancak ismen Alman imparatorluğuna ait olmuştu; dükleri, her yönü ile Fransızdı ve hemen hemen her zaman, anlaşmalarla Fransaya bağlanmışlardı.
Fransız Devrimine kadar, Vosgesde, kendilerini Alman imparatorluğu karşısında bağımsız prensler kabul eden, ama Fransız hükümranlığını tanıyan yöneticilere sahip, bazı küçük prenslikler bulunuyordu. Bu ikili durum onların lehine idi. Ve eğer Alman imparatorluğu, bağımsız beyefendileri hesap vermeye çağıracak yerde, bu durumu hoşgörüyorsa, Fransa, hükümdarlığına dayanarak, kovulan prenslere karşı bu bölgelerin sakinlerini himayesi altına aldığı zaman, bundan yakınma hakkına da sahip değildi.
Fransız Devrimine kadar, bu Alman bölgesi, genel olarak, hemen hiç Fransızlaştırılmamıştı. En azından Al-sasta, okullarda kullanılan dil ve bütün iç sorunlar için resmi dil, Almanca idi. Fransız hükümeti, uzun yıllar süren yıkıcı savaşlardan sonra, 18. yüzyılın başlangıcından bu yana, topraklarında düşman görmemiş olan bu Alman eyaletlerini koruyordu. Sürekli iç çatışmalarla sarsılan imparatorluk, gerçekten, Alsaslıları anayurda dönmeye ikna edecek bir durumda değildi. Halk, her halde, barış ve huzur içinde yaşıyordu. Herkes yerini biliyordu, ve böylece, en etkili darkafalılar, Tanrının anlaşılmaz hikmetine boyun eğdiler. Ne de olsa, onların alınyazısı tek değildi dünyada; Holstein halkı da, yabancı, yani Danimarka işgali altındaydı.
Sonra Fransız Devrimi oldu. Alsas ve Lorenin Alman-yadan ummaya asla cesaret edemeyecekleri şeyi, Fransa sundu onlara. Feodal zincirler kırılmıştı. Köle emeği harcamak zorunda bırakılan bağımlı köylü, artık özgür bir insan, çoğu durumda, kendi çiftliğinin ve topraklarının özgür sahibi olmuştu. Kentlerde, asilzade egemenliği ve lonca ayrıcalıkları kalktı. Aristokrasi sürüldü. Küçük prenslerin ağırlık sahibi olduğu bölgelerde köylüler, komşularım örnek [sayfa 106] aldılar, prensleri, bölgesel yetkilileri, asilleri kovdular ve kendilerini özgür Fransız yurttaşı ilan ettiler. Ve Fransanın hiç bir yerinde, halk, Almanca konuşan bölgelerdeki kadar büyük bir heyecanla devrimin etrafına toplanmadı. Ve İmparatorluk, devrime savaş açınca, Almanlar, hâlâ, kendi zincirlerini uysalca taşımakla kalmayıp, eski köleliğin Fransızlara ve yeni devrilmiş feodal beylerin Alsas köylülerine zorla kabul ettirilmesi için, kendilerinin kullanılmasına izin verince, işte o zaman, Alsas ve Loren halkı kendini Alman saymaktan vazgeçti. Artık Almanlardan nefret etmeyi ve onları küçümsemeyi öğrendiler ve Marseillaise, Strasburgda yazıldı ve bestelendi ve ilk kez Alsas halkı tarafından söylendi. Alman-Fransızlar, <dillerine ve geçmişlerine karşın> yüzlerce savaş alanında, omuzomuza, birlikte devrim için savaştıkları, ulusal Fransızlarla bir ulus olarak ilerlediler.
Büyük Devrim, Dunkirk çevresindeki Flemish bölgelerinde, Brötanyanın Keltleri arasında, Korsikanın İtalyan-ları arasında, aynı mucizeyi yaratmamış mıydı? Ve biz, bunun, Almanların da başına gelmesinden yakınıyorsak, bunu mümkün kılan bütün geçmişimizi unuttuk mu? Devrimde yalnızca pasif bir rol oynayan, Renin Sol Yakasının tümünün, 1814te Almanlar buraya tekrar girdiklerinde, görünüş bakımından Fransız olduğunu ve 1848e kadar, bu yılın devrimi, Almanları, Renanyalıların gözünde tekrar eski saygınlığına kavuşturuncaya kadar, Fransız kaldığını unuttuk mu? Heinein aşırı Fransız ve hatta bonapartizm yandaşlığının, yalnızca Renin solundaki halkın genel görünümünün bir yansıması olduğunu unuttuk mu?
1814te, müttefik kuvvetler, Fransayı istilâ ettiklerinde, esas, Alsas ve Alman Lorende, en kuvvetli düşmanlık ve en şiddetli direnişle karşılaştılar, çünkü, işte bu bölgelerdeki halk, tekrar Alman olmaya zorlanma tehlikesinden korkuyordu. Ve bu, o zamanlar, Almancanın orada konuşulan [sayfa 107] hemen hemen tek dil olmasına karşın böyleydi. Ama, Fransadan ayrılma tehlikesi geçtikten ve Romantik Alman Şovenlerinin ilhak zorlamaları bastırıldıktan sonra, Fransa ile dil bakımından daha çok kaynaşmanın gereği anlaşıldı ve o zamandan beri de, okullar Fransızlaştırıldı, Luxemburglular da aynı şeyi gönüllü olarak yaptılar. Gene de değişim çok yavaş öldü. İşçiler ve köylüler Almanca konuşurken, ancak burjuvazinin bugünkü kuşağı gerçekten Fransızlaştı. Durum, kabaca, Luxemburgdakine benzemektedir. (Vaızların kısmî istisnasıyla) edebî Almancanın yerini Fransızca aldı, ama popüler Alman lehçesi, ancak dil bölgesi sınırlarında temelini yitirmişti ve konuşma dili olarak Almanyanın çoğu kesiminde olduğundan fazla kullanılıyordu.
İşte, bütün Alman sorunlarının beraberinde taşıdığı, şovence romantizmin canlanmasından güç alan Bis-marckın ve Prusyalı junkerlerin tekrar Almanlaştırmak istedikleri bölge, burasıydı. Marseillaisein beşiği, Stras-burgu Almanlaştırmaya çalışmak, Garibaldinin beşiği Nicei Fransızlaştırmak kadar aptalca bir işti. Ama, Louis-Napoléon, hiç olmazsa, Nicein geleneklerine uyarak, ilhak sorunu üzerine bir plebisit yapılmasına izin vermişti; ve manevra başarılı olmuştu. Ama, Prusyalıların, çok haklı nedenlerle, böyle devrimci önlemlerden iğrenmeleri gerçeği bir yana çünkü hiç bir zaman, hiç bir yerde, halkın çoğunluğu, Prusyaya ilhak edilmek istememişti çok iyi biliyorlardı ki, halk, Fransızca konuşan Fransızlardan daha çok Fransa yandaşıdır. Ve böylece, darbe, zor kullanılarak, uygulanıverdi. Bu, Fransız Devrimine karşı bir öç alma hareketiydi. Tamamen devrim sayesinde Fransa ile birleşmiş olan topraklardan biri, çekilip alındı.
Ama ilhak, gene de askerî bir amacı da gerçekleştirdi. Almanya, Metz ve Strasburgu ele geçirmekle, muazzam bir gücü olan bir savunma hattına sahip oldu. Belçika ve İsviçre tarafsız kaldıkları sürece, büyük kuvvetlerle [sayfa 108] girişilecek bir Fransız saldırısı, Metz ve Vosges arasındaki küçük bölgeden başka bir yerde başlatılamazdı ve bunu karşılamak üzere, Coblenz, Metz, Strasburg ve Mainz, dört köşesinde dört müstahkem kente sahip, dünyadaki alanların en büyüğünü ve en güçlüsünü oluşturuyorlardı. Ama Lombardyde bulunan Avusturyanınki gibi,88 bu dörtgenin de yarısı düşman toprakları içerisinde uzanıyor ve yerel nüfusu bastırmak için müstahkem mevki görevi görüyordu. Üstelik savunma zincirini tamamlamak için, bunları, Almanca konuşan bölgelerin ötesine doğru genişletmek ve bir milyonun dörtte-biri kadar Fransız halkını ilhak etmek gerekiyordu.
Böylece, ilhakın tek mazereti büyük stratejik üstünlük oluyordu. Ama bu kazanç, Almanların bu ilhakla kendi kendilerine verdikleri zararla, hiç bir şekilde karşılaştırılabilir mi ki?
Prusyalı junkerler, kaba kuvveti temel ilke edindiğini, açıkça ve içtenlikle ilan etmekle, genç Alman imparatorluğunun uğradığı büyük manevî zarara gözlerini kapamışlardı. Tam tersine, zorla bastırılan isteksiz kullar, artan Prusya gücünün bir kanıtı olarak gerekliydi onlara, ve genellikle, başka türde uyruğa hiç sahip olmamışlardı.
Ama junkerlerin bile, ilhakın siyasal sonuçlarını görmesi gerekirdi. Ve bunlar oldukça açıktı. İlhakın resmen onaylanmasından önce, Marx, Enternasyonalin bir bildirisinde, bütün dünyaya şunu ilan etmişti: Alsas ve Lorenin ilhakı, Rusyayı Avrupanın hakemi yapar.89 Ve sosyal-demokratlar, bunu Reichstag kürsüsünden öylesine sık yinelemişlerdi ki, sonunda Bismarckın kendisi, 6 Şubat 1888de, Reichstagda yaptığı bir konuşmada savaşın ve barışın hakemi, her şeye kadir çarın önünde korkudan yaltaklanarak bu sözün doğruluğunu gösterdi.
Çünkü her şey apaçıktı. En koyu yurtsever iki Fransız eyaletinin ele geçirilmesiyle, Fransızlar, onlara bu [sayfa 109] eyaletleri geri alma umudu verecek herhangi bir gücün kollarına doğrudan itilmişti ve Fransa ebedî bir düşmana dönüştürülmüştü. Bu konuda, Alman darkafalılarının değerli ve vicdanlı temsilcisi olan Bismarck, Fransızların, yalnızca Alsas ve Loren üzerindeki hukuki haklarından değil, manevi haklarından da vazgeçmelerini ve devrimci Fransanın bu iki bölümü, aslında hiç bir şekilde ilişki kurmak istemedikleri, eski anayurtlarına geri döndüler diye sevinmelerini istiyordu. Ama, ne yazık ki Fransızlar bunu yapmayacaklardı, tıpkı Almanların Napoléon savaşları sırasında, bu bölgedeki halk, o zamanlar, Almanyaya dönmek için hiç bir güçlü istek duymazken, Renin Sol Yakası üzerindeki manevi haklarından vazgeçmemeleri gibi. Alsas ve Loren halkı, Fransaya dönmek istedikleri sürece, Fransa bu bölgelerin geri dönmesini sağlamaya çalışmalıdır ve çalışacaktır, ve bunu yapmak için gereken araçları, müttefikler de dahil, bulmaya uğraşacaktır. Ve Almanyaya karşı doğal müttefiki Rusyadır.
Eğer, Batı Avrupadaki en büyük ve en kuvvetli iki ulus, birbirlerini, karşılıklı nefretleri ile nötralize ederlerse, aralarında, onları birbirlerine karşı savaşa kışkırtan ebedî bir çekişme konusu varsa, o zaman bu durumdan yararlanan tek ülke, bunun sonucu olarak elleri daha da serbest hale gelen Rusyadır; o Rusya ki, Fransanın şartsız desteğine ne kadar çok güvenebilirse, yayılma emellerine Almanya o kadar az karşılık verebilir. Ve Fransayı, Rusya ile ittifak kurmak için yalvarır hale ve eğer Rusya, yitirdiği eyaletler konusunda onu desteklerse, ona Konstantinopolu teslim etmeyi kabul eder duruma getiren, Bismarck değil midir? Ve eğer buna karşın barış, onyedi yıl boyunca korunduysa, bunun nedeni, hem Rusyada, hem de Fransada uygulanan, iyi eğitim görmüş yıllık askerin tümüyle toplanmasını sağlamak için onaltı, ya da hatta en son değişik haliyle, yirmibeş yıl gerektiren, bir zorunlu askerlik sisteminden [sayfa 110] başka ne olabilir? Ve şimdi, ilhak, bütün Avrupa siyasetine onyedi yıl boyunca damgasını vurduğuna göre, şu anda da, bütün kıtayı savaş tehdidi altında tutan bunalımın temel nedeni değil midir? Bu tek gerçeği kaldırın, barış sağlanır.
Alman aksanı ile Fransızca konuşan Alsas burjuvası, gerçek bir Fransızdan daha çok bir Fransız görünüşüne sahip olan, Goetheyi küçümseyen ve Racine hakkında saçma sapan konuşan, ama gene de, kendini gizli-Almanlığından dolayı vicdan azabı çekmekten kurtaramayan ve salt bu nedenle, Fransa ve Almanya arasında aracı bile olmayacak kadar, Alman olan her şeye karşı duyduğu nefretle övünen, bu melez soytarı bu Alsas burjuvası, ister bir Mulhouse fabrikatörü, ister bir Paris gazetecisi olsun, rezil bir heriftir elbette.
Ama onu böyle yapan şey nedir? Son üçyüzyılın Alman tarihi değil de nedir? Ve son zamanlara kadar, Alman asıllarını yadsıyan, yeni yurtlarının milliyetini alabilmek için gerçekten kendilerine eziyet eden ve bunun sonucu olarak, aynı şeyi, hemen hemen, içinde bulundukları koşullar yüzünden yapmak zorunda kalmış olan, Alsas yurttaşlarından daha da gülünç bir duruma düşen, yurtdışındaki hemen bütün Almanlar, özellikle işadamları, gerçek Alsaslılar değiller miydi? Örneğin İngilterede, 1815 ile 1840 arasında, bütün göçmen Alman tüccarları, İngilizleşmişlerdi, kendi aralarında bile yalnızca İngilizce konuşurlardı; bugün bile, Manchester Borsasında, örneğin, gerçek İngiliz sayılabilmek için servetlerinin yarısını vermeye hazır, her türden, eski Alman darkafalılarını görebilirsiniz. Bu, ancak, 1848den beri değişmiştir. 1870ten bu yana ise, Alman yedek teğmenleri bile İngiltereyi ziyaret ediyorlar ve Berlin, temsilcilerini gönderiyor. Bunun sonucu olarak, eski köleliğin yerini, şimdi, Prusya küstahlığı aldı, öyle ki, bu, biz Almanları, yurtdışında gene gülünç duruma sokuyor.
Alsasın Almanya ile birleşmesi, 1871den bu yana, [sayfa 111] Alsas halkı için, belki de, daha kabul edilebilir hale gelmiş midir acaba? Tam tersine. Komşuları Fransada bir Cumhuriyet varken, onlar, bir diktatörlük altındalardı. Her şeye karışan, bilgiçlik taslağı, Prusya Landrat sistemi getirilmişti, bununla karşılaştırıldığında, kesinlikle yasayla düzenlenen o çok nefret edilen Fransız valilik sistemi bile, kusursuz görünüyordu. Basın, toplantı ve örgütlenme özgürlüğünün son kalıntıları da çabucak temizlendi. İnatçı kent meclisleri dağıtıldı ve onların yerine belediye başkanı olarak Alman bürokratları getirildi. Öte yandan, şöhretliler, yani tamamen Fransızlaşmış olan aristokratlar ve burjuvazi pohpohlandı, ve bunlar hiç bir şekilde Alman-yanlısı olmayan, ama gene de Alman dilini konuşan ve bir uzlaşma politikasının seslenebileceği tek unsur olan köylüleri ve işçileri sömürürlerken himaye gördüler. Ve bütün bunların sonucu ne oldu? Yalnızca Şubat 1887de, bütün Almanya, gözünün korkutulmasına boyuneğip Bismarck Kartelline,90 Reichstagda çoğunluk sağladığı zaman, Alsas ve Loren, her yönüyle Fransayı destekleyenlere oy verdi ve Almanyaya karşı en ufak sempatisi olduğundan kuşkulandığı herkesi reddetti.
O halde, eğer Alsas halkı böyleyse, buna kızmaya hakkımız var mı? Hiç bir şekilde. İlhaka karşı çıkışları, yadsınamayan, ama açıklanması gereken tarihsel bir gerçektir. Ve bununla ilgili olarak kendimize sormalıyız: Alsasta böyle bir tutum yaratmak için, Almanyanın işlemek zorunda olduğu tarihsel günahlar, ne kadar çok ve ne kadar büyüktü kimbilir? Ve eğer onyedi yıllık Almanlaştırma çabalarından sonra, Alsas halkı, hep birlikte Eksik olsun bizden bu! diye bağırıyorsa, bizim yeni Alman İmparatorluğumuz, dış dünyanın gözüne acaba nasıl görünüyordur? İki başarılı seferin, ve onyedi yıllık Bismarck diktatörlüğünün, üç yüzyıllık yüzkızartıcı bir tarihin etkilerini silmeye yeteceği konusunda kendimizi aldatmaya hakkımız var mı? [sayfa 112]
KORUYUCU TARİFELER VE TARIMCI-BURJUVA
İTTİFAKI - SÖMÜRGELER SOSYALİST YASALAR
SENDİKALARIN BASTIRILMASI TOPLUMSAL REFORM
ALSAS-LOREN NEDENİYLE MİLİTARİZM
JUNKERLER KENDİNİ GÖSTERİYOR
Bismarck, amacına ulaşmıştı. Onun yeni Alman-Prusya monarşisi, Versaillesda, Louis XIVün, lüks resmi salonunda açıkça ilan edilmişti,91 Fransa, savunmasız, ayaklarının dibinde yatıyordu. Bismarckın dokunmaya cesaret edemediği, direnen. Paris, Thiers tarafından kışkırtılarak Komün ayaklanmasına girişti ve sonra, geri dönen savaş tutsaklarınca, sabık imparatorun ordusunun erlerince boyun eğdirildi. Avrupanın bütün darkafalıları, Bismarcka huşu içinde bakıyorlardı, tıpkı onun, ellilerde, kendi örneği, Louis-Napoléona baktığı gibi. Rusyanın yardımıyla, Almanya, Avrupanın en güçlü devleti olmuştu ve Almanyada bütün güç, diktatör Bismarckın elinde idi. Şimdi sorun şuydu: Bismarck bu güçle, ne yapacak? O zamana kadar, burjuva yöntemler yerine bonapartçı yöntemler kullanarak, burjuvazinin birleştirme planlarım uyguladıysa da, artık, bu sorun hemen hemen çözümlenmişti. Şimdi, kendi planlarını yapması, ve kendisinin ne gibi fikirler yaratabileceğini göstermesi gerekiyordu. Ve bunlar, yeni İmparatorluğun iç kuruluşu sırasında ortaya çıkacaklardı.
Alman toplumu, büyük toprak sahipleri, köylüler, burjuvazi, küçük-burjuvazi ve işçilerden oluşmuştur.
Toprak mülkiyeti, birkaç nüfuzlu kişinin (özellikle Silesiada) ve sayıları Elbenin doğusundaki eski Prusya eyaletlerinde en çok olan, bir sürü ortaboy toprak sahibinin elinde toplanmıştır. Bütün toprak sahibi sınıfa, aşağı yukarı egemen olanlar, işte bu Prusyalı junkerlerdir. Toprakları, kâhyaların yönetiminde işleninceye kadar, kendileri de çiftçidir ve çoğu kez, içki fabrikalarına ve şeker pancarı [sayfa 113] fabrikalarına sahiptirler. Topraklar, genellikle, ilk evlat olma hakkına dayanılarak, aileye miras kalmıştır. Küçük oğlanlar orduya ya da devlet memurluğuna girerler, öyle ki, bu küçük toprak sahibi aristokrasisi, daha da küçük bir subaylar ve memurlar aristokrasisine, yüksek rütbeli subay ve memur burjuvaların çoğunun asil statüsünü elde etmesi ile durmadan çoğalan bir aristokrasiye bağlanır. Bütün bu aristokratik bağlantının alt düzeylerinde, doğal olarak, kalabalık bir asalak aristokrasi, borç, şüpheli işler, dilencilik ve siyasal casuslukla geçinen aristokratik bir lumpen-proletarya bulunur.
Bütün bunlar, Prusya junker sınıfını oluştururlar ve bu sınıf, eski Prusya devletinin ana kalelerinden biridir. Ama junker sınıfın toprak sahibi çekirdeği oldukça zayıf bir durumdadır. Toplumsal durumlarına uygun yaşama zorunluluğu, her geçen gün daha pahalıya malolmaktadır; askerlik ya da devlet memurluğu sınavlarını geçene kadar küçük oğlanlara destek olmak, evlenene kadar kızlara bakmak, bütün bunlar, para demektir, ve bunlar bütün öteki sorunlardan önde geldiğine göre, gelirin yetmemesine, borca girilmesine, hatta ipotek yoluna başvurulmasına şaşmamak gerekir. Kısacası, bütün junker sınıfı, her zaman malî felâket uçurumunun kenarındadır; her talihsizlik, ister savaş, ister ürünün iyi olmayışı, ister bir ticaret bunalımı olsun, onları felâketle karşı karşıya getirir, ve bu yüzden, bir yüzyıldan beri, yıkımdan, ancak çeşitli türden devlet yardımı ile kurtulmuş olmaları ve aslında, yalnızca devlet yardımı ile varlıklarını sürdürmeleri bir raslantı değildir. Oldukça yapay bir şekilde yaşatılan bu sınıf yokolmaya mahkûmdur. Hiç bir devlet yardımı onu ebediyen yaşatamaz. Ama onunla, eski Prusya devleti de yok olacaktır.
Köylüler çok aktif bir siyasal unsur değildir. Eğer köylü, kendi toprağına sahipse, eski komünal marktan ya da ortak otlaktan yoksun kalan ve bundan başka davarını [sayfa 114] otlatacağı hiç bir yeri olmayan küçük çiftçinin karşılaştığı uygun olmayan üretim koşulları yüzünden, durumu gitgide kötüleşir. Eğer bir kiracı-çiftçi ise, durumu daha da kötüdür. Doğal ekonominin (yani, üretilenle geçinilen ekonominin) egemenliğini öngören küçük çiftlik, para ekonomisi ile yıkılır. Küçük çiftçinin borçluluğunun, ipotek sahiplerince geniş ölçüde mülksüzleştirilmesinin, topraktan tümüyle atılmamak için ev sanayiine yönelmesinin nedeni budur. Siyasal açıdan, köylüler, ya ilgisiz ya da gericidirler. Renanyada, Prusyaya duyulan eski nefretten dolayı, ultramontanedırlar (sağ-kanat katolik). Diğer yerlerde bölgeci ya da protestan-muhafazakârdırlar. Dinsel duygular, bu sınıf için toplumsal ve siyasal çıkarların bir ifadesi olarak hâlâ kullanılabilir.
Burjuvaziyi zaten incelemiş bulunuyoruz. 1848den bu yana, görülmemiş bir iktisadi yükseliş yaşamıştı. Almanya, 1847 ticaret bunalımını izleyen o dönemde okyanuslarda buharlı gemi ulaşımının başlaması, demiryollarının çok yayılması, Avustralya ve Kaliforniyada altın bulunmasının yolaçtığı dev genişlemede, gitgide artan bir paya sahipti. Bismarckın devrimini başlatan, burjuvazinin, küçük devletlerin ticarete koyduğu engelleri ortadan kaldırmak ve dünya pazarında rakiplerininkine eş bir yer edinmek çabalarıdır. Şimdi, Almanyaya akan Fransız milyarlarıyla, burjuvazi için yeni bir ateşli sınaî faaliyet dönemi açılıyordu, bu dönemde, Almanya, bir Alman ulusal iktisadî patlamasına uğrayarak, ilk kez, büyük bir sanayi ulusu olarak kendini gösterdi.92 Burjuvazi şimdiden, iktisaden en güçlü sınıftı ve hükümet, onun iktisadî çıkarlarına uymak zorundaydı. 1848 devrimi, devlete, görünüşte, burjuvazinin siyasal egemenliğini kurabileceği ve genişletebileceği anayasal bir biçim vermişti. Buna karşın, burjuvazi, gerçek siyasal güç sahibi olmaktan hâlâ çok uzaktı. Altmışların anayasal anlaşmazlığında, Bismarcka karşı başarılı olamamışlardı. Almanyanın yukardan devrimcileştirilmesinin sonunda, [sayfa 115] anlaşmazlığın ortadan kalkması, burjuvaziye daha çok öğretti ki, yürütme gücü, onlara ancak pek dolaylı olarak bağlıdır, bakanları ne atayabilir, ne kovabilirler, ne de orduyu denetleyebilirler. Bunlara ek olarak, enerjik bir yürütme gücü karşısında korkak ve iradesizdiler, ama junkerler de böyleydi; burjuvazinin özürü daha çoktu, çünkü devrimci sınaî işçi sınıfı ile dolaysız iktisadî çatışma içindeydiler. Ancak, kesin olan şey, junkerleri, giderek iktisadî açıdan yıkmak zorunda oldukları ve mülk sahibi sınıfların içinde, bir gelecek umudu taşıyan, tek kesimi oluşturdukları idi.
Küçük-burjuvazi, ilk olarak, Almanyanın kökü çok eskilerde olan geriliğinden dolayı, Batı Avrupanın geri kalan kısımlarına göre, en çok Almanyadaki hüküm süren ortaçağ esnafının kalıntılarından; ikinci olarak, servetleri tükenmiş burjuvalardan; üçüncü olarak da, önceden mülksüzken küçük tüccar haline gelen unsurlardan oluşmaktadır. Geniş-ölçekli sanayiin yayılması ile, bütün küçük-burjuvazinin yaşamı, istikrarlı görünüşünü tümüyle yitirdi, iş değiştirmeleri, dönemsel iflaslar, bir kural halini aldı. Alman darkafalılığının kaymak tabakasını oluşturan ve önceden çok istikrarlı olan bu sınıf, eski hoşnutluğundan, pasifliğinden, dindarlığından, uysallığından, saygınlığından çıkıp, genel bir dağılma ve Tanrının ona çizdiği yazgıdan hoşnutsuz olma durumuna düştü. Zanaatçıların kalıntıları, eski lonca ayrıcalıklarının yeniden kurulmasını istediler; diğerlerinden bir kesim, hafifçe demokrat ve görünüş olarak ilerici93 oldu, bir diğer kesim de sosyal-demokratlara yaklaştı, bunların bazıları gerçekten işçi hareketine katıldılar,
Ensonu işçiler. Tarım emekçileri, en azından Doğu Almanyadakiler, hâlâ yarı-serflik sisteminde yaşıyorlardı ve dolayısıyla siyasal açıdan hesaba katılma durumunda değillerdi. Öte yandan, sosyal-demokratlar, kentteki işçi sınıfı arasında, hızlı ilerlemeler kaydettiler ve büyük-ölçekli sanayiin, halk yığınlarını proleterleştirmesi ölçüsünde, [sayfa 116] büyüdüler ve bunun sonucu olarak da, kapitalistlerle işçiler arasındaki sınıf çelişkilerini şiddetlendirdiler. Sosyal-demokrat işçiler, hâlâ, birbirine düşman iki partiye bölünmüşlerse de,94 aralarındaki temel ayrılık, Marxın Kapitalinin yayınlanmasından bu yana, genel olarak ortadan kalkmıştı. Daha katı lasalcı tutumlar, bunların devletten yardım alan bir Kooperatif Üreticiler Birliğine ilişkin tek istekle uğraşmaları, giderek zayıfladı ve lasalcılar, bonapartçı bir devlet-sosyalist işçi partisinin çekirdeği olamayacaklarını gitgide daha çok belli ettiler. Buna ilişkin olarak, bazı liderlerin verdikleri zarar, yığınların sağduyusu sayesinde giderildi. Hemen hemen tamamen salt kişisel sorunlar yüzünden iki sosyal-demokrat parçanın geciken birleşmesinin, çok kısa bir süre içinde gerçekleşeceği kesindi. Ama bölünme varken bile ve ona karşın hareket, burjuvaziyi korkutacak ve hâlâ kendinden bağımsız olan hükümete karşı giriştiği savaşta, ona engel olacak kadar güçlüydü. Ne de olsa, Alman burjuvazisi, 1848den beri Kızıl Şeytanı başından kovamamıştı.
Bu sınıf yapısı, parlamentodaki ve diyetlerdeki partilerin temeli idi. Büyük toprak sahipleri ve köylülüğün bir kesimi, muhafazakârlar95 yığınını meydana getiriyordu. Sanayi burjuvazisi, burjuva liberalizminin sağ-kanadını, ulusal liberalleri96 oluştururken, burjuvazinin ve işçi sınıfının bir kesimince desteklenen küçük-burjuvazi de, burjuva liberalizminin sol-kanadını, daha küçük olan demokratik ya da sözde İlerici Partiyi oluşturuyordu. Ensonu, işçiler, kendi bağımsız partilerini, küçük-burjuvaziden gelenlerin de katıldığı, Sosyal-Demokrat Partiyi kurmuşlardı.
Bismarckın mevkiine ve onun geçmişine sahip bir kimsenin, eğer durum hakkında birazcık kavrayışa sahipse, junkerlere, bu halleriyle, yaşayabilecek bir sınıf gözü ile bakmamak gerektiği, bütün mülk sahibi sınıflar içinde, yalnızca burjuvazinin bir gelecek umudu taşıdığı (eğer işçi [sayfa 117] sınıfını bir yana bırakırsak; onun tarihsel görevini kavramasını, Bismarcktan beklemiyoruz) ve bu yüzden, yeni imparatorluğunun, modern bir burjuva devletine dönüşmesi koşullarını ne kadar hazırlarsa, o kadar sağlam kurulacağı sonucuna varması gerekir. Ondan, o günkü koşullarda başarması olanaksız olan şeyleri beklemeyelim. Reichstagın kesin güç sahibi olacağı, (İngiliz Avam Kamarası gibi), bir parlamenter hükümete derhal geçmek, o zaman ne mümkündü, ne de kendi başına öğütlenebilirdi, Bismarckın parlamenter biçimler aracılığıyla uygulanan diktatörlüğü, ona hâlâ gerekli görünmek zorundaydı. Biz, Bismarcka, şimdilik bu diktatörlüğü sürdürdüğü için saldırmıyoruz. Yalnızca, uygulanma amacını araştırıyoruz. Ve kuşkusuz İngiliz anayasasına uygun koşulların hazırlanması, yeni bir imparatorluk için, sağlam bir temel ve barış içinde gelişme olasılıklarını elde tutmanın tek yolu idi. Junker sınıfının büyük bir kısmı kaçınılmaz sonlarına terkedilirse, geri kalandan ve yeni unsurlardan, burjuvazinin süslü bir tacından başka bir şey olmayacak olan yeni bir bağımsız büyük toprak sahipleri sınıfı, burjuvazinin, iktidarının doruğundayken, ona devletin temsilî görevlerini ve böylece en kârlı mevkileri ve çok büyük bir nüfuzu bırakmak zorunda kalacağı bir sınıf oluşabilirdi.
Burjuvaziye, hiç bir zaman verilmemesine zaten olanak olmayan (en azından, mülk sahibi sınıflar açısından, sorun böyle görünmekteydi), siyasal ayrıcalıkları vermekle, ve bunları giderek ve küçük ve sık olmayan dozlarda vermekle, yeni imparatorluk, siyasal yönden ondan çok ilerde olan, Batı Avrupanın diğer devletlerine yetişebilir, ensonu hem feodalizmin son kalıntılarını, hem de bürokrasiye hâlâ çok şiddetli nüfuz eden geleneksel darkafalılığı silkip atabilir ve hepsinden önemlisi, hiç de genç olmayan kurucuları, babalarının yanına yollandıkları zaman, kendi ayakları üstünde durabilirdi. [sayfa 118]
Bu, pek de zor olmayacaktı. Ne junkerler, ne de burjuvazi, orta derecede bir enerjiye bile sahip değillerdi. Junkerler, devletin, bu Don Kişotların şaşmaz muhalefetine karşın, tam onların yararına çalıştığı son altmış yıl boyunca, bu gerçeği tutarlı bir biçimde kanıtlamışlardı. Bütün tarihi ile yumuşakbaşlı olan burjuvazi de, hâlâ, anayasal çatışmanın yaralarını taşıyordu; o zamandan beri, Bismarckın başarıları, onların direnme gücünü daha da yıpratmış ve ilerleyen işçi sınıfı tehlikesinin getirdiği korku geri kalanı tamamlamıştı. Bu koşullar altında, burjuvazinin ulusal emellerini gerçekleştiren bir kişi, onların şimdi çok mütevazı olan siyasal istemlerini, kendi seçtiği bir hızla yerine getirmekte pek az zorlukla karşılaşacaktı. Ama beklenen sonuç konusunda, açık olmak zorundaydı.
Mülk sahibi sınıflar açısından, tek mantıksal siyaset buydu, işçi sınıfı açısından, sürekli bir burjuva üstünlüğü kurmakta artık çok geç kalındığı bir gerçekti. Geniş-ölçekli sanayi ve onunla birlikte burjuvazi ve proletarya, Almanyada öyle bir zamanda gelişti ki, hemen hemen burjuvaziyle aynı anda, proletarya da, bağımsız olarak siyasal sahnede görünebildi ve bunun sonucu olarak iki sınıf arasındaki savaşım, burjuvazi, ne tam, ne de ağırbasan bir siyasal güç sahibi olmadan başladı.
Ama, Almanyada, burjuvazinin, güvenli ve sağlam kurulmuş egemenliği için vakit çok geç olsa da, 1870te, böyle bir egemenliği amaçlamak, bir bütün olarak mülk sahibi sınıfların çıkarlarına uyan, en iyi siyasetti. Çünkü ancak bu yolla, yasamayı ve yönetimi hâlâ etkileyen, çürüyen feodalizm zamanından gelen birçok kalıntının yok edilmesi mümkün olabilirdi. Ancak bu yolla, Büyük Fransız Devriminin bütün sonuçlarını Almanyaya getirmek, Almanyanın bütün modası geçmiş durumuna son vermek, bilinçli olarak ve kesinlikle çağdaş gelişme yolunu tutmak ve Almanyanın siyasal durumunu sınaî durumuna uydurmak [sayfa 119] mümkün olabilirdi. O zaman, burjuvazi ile proletarya arasındaki, kaçınılmaz kavga patlak verince, bu kavga hiç olmazsa, herkesin, sorunun ne olduğunu görebileceği normal koşullarda verilecekti, 1848de Almanyada gördüğümüz şaşkınlık, belirsizlik, birbirine karşıt çıkarlar ve karışıklık içinde değil. Ancak bu kez, bütün karışıklık, burjuvazinin tarafında olacaktır. Proletarya, ne istediğini bilmektedir artık.
Almanyanın 1871deki durumunda, Bismarck gibi bir adam, gerçekten de, farklı sınıflar arasında bir orta yol izlemeye çalışan bir siyaset yürütmeye zorlanmıştı. Ve bu açıdan, ona kabahat bulunamaz. Ama, bu siyasetin amacı neydi? diye sormalıyız. Eğer, uygulandığı tempoya bakmaksızın, bilinçli ve kararlı bir şekilde burjuva yönetiminin sonal kuruluşuna doğru yöneltilmişse, mülk sahibi sınıflar açısından bu mümkün olduğu takdirde, tarihsel gelişimle uyumlu olacaktır. Ama eğer, eski Prusya devletinin sürdürülmesine, adım adım bütün Almanyanın Prusyalılaştırılmasına doğru yöneltilmişse, sonunda başarısızlığa mahkumdur. Yalnızca, Bismarckın egemenliğini sürdürmeyi amaçlıyorsa, o zaman, bu bonapartçılıktır ve her bonapartçılık nasıl sonuçlanırsa, öyle sonuçlanmak zorundadır.
İmparatorluk anayasası, ilk görevdi. Bunun için, bir yandan Kuzey Alman Konfederasyonu anayasası, öte yandan da Güney Alman devletleri97 ile imzalanan antlaşmalara dayanılabilirdi. Bismarckın anayasa işine başlarken yararlanacağı güçler, bir yandan Bundesratda (Federal Meclis)98 temsil edilen prenslikler, öte yandan, Reichstagda temsil edilen halktı. Prensliklerin hakları, Kuzey Alman anayasasında ve antlaşmalarda belirlenmişti. Öte yandan halk, siyasal iktidardaki payında büyük bir genişlemeye hak kazanmıştı. Yabancı müdahalesinden bağımsızlığı ve birliği varlığından sözedilebildiği ölçüde savaş meydanlarında kazanmışlardı. Bu yüzden, halkın, bu bağımsızlığın ne için kullanılacağına, bu birleşmenin ayrıntıda nasıl uygulanacağına, [sayfa 120] nasıl ziyan edilmeyeceğine ilişkin karar vermeye hakkı vardı. Ve halk, Kuzey Alman anayasasının ve antlaşmaların meşruluğunu tanısa bile, bu, onların, siyasal iktidarda yeni anayasa altında, eskisinde olduğundan daha büyük bir pay elde etmelerine engel değildi. Reichstag, pratikte bu yeni birliği ifade eden tek organdı. Reichstagın yetkileri ne kadar fazla olursa, tek tek devletlerinkiyle karşılaştırıldığında, imparatorluk anayasası o kadar özgür olacaktı, yeni imparatorluk ne kadar sağlam bütünlenecekse, Bavyeralı, Saksonyalı, Prusyalı, Alman olarak o kadar çok kaynaşmalıydı.
Bütün bunlar, burnunun ucundan ötesini görebilen herhangi biri için apaçık şeylerdir. Ama Bismarckın görüşü, hiç de bu değildi. Tam tersine, savaştan sonra başlayan yurtsever histeriden, tamamen, Reichstagdaki çoğunluğu, yalnızca halkın haklarında herhangi bir genişleme yapılmasını değil, bu hakların açık bir biçimde ifade edilmesini bile reddetmeye ve imparatorluk anayasasına, yalnızca Kuzey Alman anayasasında ve antlaşmalarda bulunan hukuki ilkelerin, halkın belirli haklarının ve özgürlüklerinin anayasa kapsamına alınmasını sağlamak için gösterdikleri bütün çabalar yenilgiye uğradı, Katolik Merkez Partisinin (Zentrum) Prusya anayasasından basın, dernek kurma ve toplantı özgürlüğünü ve kilisenin bağımsızlığını güvence altına alan bir maddenin alınmasını önermesi de, aynı şekilde sonuçlandı. Böylece Prusya anayasası bütün sınırlılığına karşın, imparatorluk anayasasından daha liberaldi. Vergiler, her yıl oylanmıyor, yasayla bir kerede saptanıyordu, öyle ki, Reichstagın onları reddetmesi olanaksız hale geliyordu. Almanya dışındaki dünyaya anlaşılmaz gelen, halkın temsilcileri kâğıt üzerinde harcamaları veto etmek hakkına sahipken, hükümetin nakit olarak para toplamaya devam etmesi şeklindeki Prusya doktrini, böylece, bütün Almanyaya uygulandı. Reichstag, en önemli güçlerinden yoksun bırakılmış [sayfa 121] ve Prusya Yasama Meclisinin 1849 ve 1850 anayasa değişikliklerinden, Manteuffelin99 anayasayı ihlâllerinden anayasal çatışma ve Sadowadan sonra içine düştüğü utanç verici duruma düşmüştü. Ama Bundesrat eski Federal Diyetin ismen sahip olduğu bütün haklara sahipti ve bunları gerçekten kullanmaktaydı, çünkü Federal Diyetin elini-kolunu bağlayan zincirlerden kurtulmuştu. Bundesrat, yalnızca, Reichstaga ek olarak, yasamada belirleyici bir söz hakkına sahip olmakla kalmayıp, ayrıca en yüksek idarî merci oluyordu, çünkü, yasaların uygulamasına ait kuralları belirliyor, ayrıca imparatorluk yasalarının uygulanmasındaki kusurlara ilişkin, yani başka ülkelerde ancak yeni yasa ile giderilebilecek kusurlara ilişkin sorunlar üzerine karar verme yetkisine sahip bulunuyordu. (Bakınız: Madde 7, bent 3, bu madde kasdî bir anayasal tuzağa çok benzemektedir.)100
Sonuç olarak, Bismarck, esas desteği, ulusun birliğini temsil eden Reichstagda değil, ayırımcı bölünmeyi temsil eden Bundesratda aradı. Ulusallığın şampiyonu gibi görünen Bismarck, ulusun ya da onun temsilcilerinin başına geçecek cesarete sahip değildi; demokrasi, ona hizmet etmek zorundaydı, ulusa değil. Halka dayanacağı yerde, perde ardında, elaltından yürütülen dolaşık işlerine, Bundesratda, diplomasi, havuç ve değnek yolu ile, serkeş de olsa, bir çoğunluk toparlama yeteneğine güvendi. Böylece ortaya çıkmış olan, yaklaşımındaki basitlik ve görünüşündeki adilik, şimdiye kadar tanıdığımız adamın kişiliğine tam olarak uyuyor. Ama gene de, büyük başarılarının, onu, hiç olmazsa bir an için, kendi düzeyinin üstüne çıkartmış olmaması şaşırtıcıdır.
Durum öyleydi ki, imparatorluk anayasasının tümü, bir tek sağlam temele dayanıyordu: imparatorluk şansölyesine. Bundesrat, şansölye dışında, yürütme yetkisi olan sorumlu herhangi bir kişinin varlığını olanaksız kılacak ve böylece sorumlu bir İmparatorluk Bakanlar Kurulunu kabul [sayfa 122] edilemez hale sokacak bir duruma getirilmeliydi. Gerçekte, sorumlu bir bakanlık eliyle imparatorluğun yönetimine bir düzen verme yolundaki bütün çabalar, bunun Bundesratın haklarına sataşma olacağı iddiasıyla, aşılmaz bir direnişle karşılaştı. Kısa süre sonra anlaşıldığı gibi, anayasa, Bismarck için ısmarlama yapılmıştı. Bu, Reichstagdaki partilerin, ayrı devletlerin ve Bundesratın dengesi üzerine kurulmuş olan onun kişisel yönetimi yolunda atılmış bir adımdı bonapartçılık yolunda bir ileri adım.
Genel olarak, Bavyera ve Württemberge verilmiş bir-iki ayrıcalık dışında, yeni imparatorluk yasasının geri bir adım olduğu söylenemez. Ama, hakkında söylenebilecek en iyi söz de budur. Burjuvazinin iktisadî gereksinmelerine esas olarak yanıt verilmişti, ama anayasal çatışma sırasında var olan engeller, onun siyasal emellerinin karşısında dikilmişti, doğal ki, siyasal emelleri kaldığı kadarıyla.
Kaldığı kadarıyla diyoruz. Çünkü, yadsınamaz ki, ulusal liberallerin elinde, bu emeller önemli ölçüde azaldı ve her zaman azalmaya devam etti. Bu beyler, Bismarcktan onların işbirliğini kolaylaştırmasını istemek şöyle dursun, mümkün olan her yerde, ve çoğu kez mümkün olmayan ya da mümkün olamayacak olan her yerde, onun istediğini yapmasına ses çıkarmamaya hazır olduklarını göstermekle meşguldüler. Onları horgördüğü için, kimse Bismarcka kabahat bulamaz ama onun junkerleri, daha iyi ya da daha cesaretliler miydi ki?
Ulusal birliğin kurulması gereken bundan sonraki alana, para konusuna, 1873-75 Banka ve Para Yasaları ile elatıldı. Altın paranın getirilmesi önemli bir adımdı. Ama bu, yarım-gönülle ve duraksamalı bir biçimde getirilmişti, ve bugün bile iyice sağlam bir biçimde yerleşmemiştir. Benimsenen para sistemi ondalık alt-bölümleri olan, şimdi mark adı verilen, talerin üçte-biri otuzların sonuna doğru Soetbeer tarafından önerilmişti. Gerçek para birimi, 20 marklık [sayfa 123] altın idi. Bu, değerinde çok ufak bir değişiklikle, İngiliz altın lirası, 25 franklık altın ile ya da 5 dolarlık Amerikan altını ile, paritede, değiştirilebilir ve böylece, dünya piyasasındaki üç büyük para sisteminden biriyle bağı kurulabilirdi. Gene de, ticaret ve döviz hesaplarını gereksiz yere zorlaştıran, ayrı bir para sistemi yaratmak yoluna gidildi, imparatorluk hazine senetlerine ve bankalara ilişkin yasalar küçük devletlerin ve onların bankalarının kâğıt para dolandırıcılıklarını kısıtladı ve bu yasalar büyük 1873 iflasından sonra çıkartıldıklarından, Almanyanın bu konulardaki deneyimsizliğine yaraşır bir sakınma damgası taşıyorlardı. Burada da, burjuvazinin iktisadî çıkarları, bütün olarak hesaba katılmıştı.
Ensonu, birleşmiş bir hukuk düzeni için görüşmeler yapılıyordu. Güneyli devletlerin, imparatorluk yetkilerinin medeni hukuk alanına kadar genişlemesine karşı gösterdikleri direnç altedilmişti. Ancak ceza yasası, medenî ve cezai usuller, ticaret ve iflas yasası ve adliyenin örgütlenmesi, aynı temel üzerinde düzenlenmişken, medeni yasa hâlâ hazırlanma süreci içindeydi. Küçük devletlere ait, çeşitli, resmi ve bağımsız hukuki kuralların ortadan kaldırılması, başlıbaşına ilerici burjuva gelişiminin acil bir gereğiydi ve gerçek içeriklerinden çok, bu ortadan kaldırma, yeni yasaların esas meziyetlerini oluşturur.
İngiliz hukuku, eski Alman özgürlüğünün çoğuna, ortaçağlardan sonra da sahip olan; 17. yüzyılın iki devrimi sırasında, henüz başlarken bastırıldığı için, polis devletini yaşamamış olan ve medeni hakların ikiyüz yıllık kesintisiz gelişimi ile en yüksek noktasına varan bir tarihe sahiptir. Fransız hukuku, feodalizmi ve mutlakiyetin keyfi polis kuvvetlerini tamamen tasfiye ettikten sonra, yeni kurulan modern toplumun iktisadî gereksinmelerini, Napoléon tarafından ilan edilen klasik hukukun adli ve hukuki kurallarının diliyle ifade eden büyük Devrime dayanmaktadır. Bunlarla [sayfa 124] karşılaştırıldığında, bizim Alman hukukumuzun tarihsel temeli nedir? Daha çok dışardan zorlanan ve hâlâ da tamamlanmış olmaktan çok uzak olan, ortaçağların yüzyıllar süren, pasif yokolma sürecinden; hâlâ yeni bir vücut arayan feodal junkerin ve lonca zanaatçısının hayaletlerinin dolaştığı iktisadî bakımda geri bir toplumdan; 1848de prensliklerin çarpıtılmış adaletinin ortadan kaldırılmasına karşın, hâlâ her gün, keyfî polis despotluğundan darbe üstüne darbe yiyen bir hukuk sisteminden başka bir şey değildir bu temel. Alman imparatorluğunun yeni yasa kitaplarının babaları, kötülerin de en kötüsü olan bu okuldan mezun olmuşlardı ve yapıtlarının kalitesi de aynı derecede kötü idi. Adli yanı bir tarafa, bu yasalarda siyasal özgürlük oldukça kötüdür. Vekiller Mahkemesinin,101 burjuvaziye ve küçük-burjuvaziye, işçi sınıfını bastırmak için gerekli araçları sağlamasına karşın, devlet, gene de, bir burjuva muhalefetin canlanması tehlikesine karşı, jüri tarafından yargılanmayı sınırlayarak, kendini mümkün olduğu kadar korumaktadır. Ceza yasasının siyasal fıkraları, çoğu kez,, bir belirsizlik ve esneklik taşımaktadır. Sanki, bunlar mevcut Yargıtaya göre, ya da Yargıtay bunlara göre özel olarak düzenlenmiş gibidir. Yeni yasalar, eski Prusya Yasasına göre ilerleme demektir.102Bundan kimsenin kuşkusu yok. Bugün Stöckerin kendisi bile, o yasa kadar dehşet verici bir şey kotarmak istese, başaramazdı, hatta sünnet edilmesine izin verse bile!103 Ama o zamana kadar Fransız hukuku altında yaşamış olan eyaletler, klasik aslı ile solmuş kopyası arasındaki farkı çok iyi görebiliyorlardı. Programlarının, ulusal liberaller tarafından terkedilmesidir ki, geriye doğru bu ilk adımları, devlet otoritesinin, insan hakları pahasına güçlendirilmesini mümkün kılmıştı.
İmparatorluk Basın Yasasına henüz değinmedik. Ceza yasası, yasanın esası açısından, sorunu çözümlemişti zaten. Bu yüzden bu yasayla getirilen gerçek ilerleme, yalnızca, [sayfa 125] bütün imparatorluk için, aynı resmi kuralların konması, şurada burada hâlâ görülen, damga resimleri ve para depozitolarının kaldırılması oldu.
Prusya, örnek devlet olarak yaptığı ünü korusun diye, sözde, yerel kendi kendini yönetim getirildi. Bu ise, eski durum elden geldiğince korunurken, feodalizmin en çok karşı çıkılan kalıntılarının tasfiye edilmesi demekti. Yeni bölgesel örgütlenmenin104 amacı buydu. Junkerlerin malikâne polis kuvvetleri çağdışı olmuştu. Bunlar, feodal bir ayrıcalık olduklarından, teorik olarak, kaldırılmışlardı. Ama özleri, büyük malikânelere dayanan malikâne bölgesinin kurulmasıyla korunmuştu; bu bölgelerde, ya toprak sahibinin kendisi, malikânenin kâhyası sıfatıyla, topluluğun belediye başkanının yetkilerine sahipti, ya da en azından kâhyayı atıyordu. Bundan başka, geri kalan bölgelerdeki bütün polis yetkisi ve yargı hakkı, bir bölge valisine verilmişti, bu vali hiç kuşkusuz, hemen her yerde, bir büyük toprak sahibi idi. Toprak sahipleri, ayrıca kırsal (yani malikâne-dışı) bölgeleri de denetlemekteydiler. Kişilerin feodal ayrıcalıkları ellerinden alınmıştı, ama bu ayrıcalıklara bağlı olan mutlak egemenlik, bütün sınıfa devredilmişti. İngilteredeki büyük toprak sahipleri de buna benzer bir biçimde, kendilerini sulh yargıçları, ve kırsal yönetimi, polisi ve alt-mahkemeleri denetleyen kişiler haline dönüştürdüler ve böylece, eski feodal temele dayanarak elde edilemeyecek olan bütün önemli iktidar mevkilerine, yeni, modernleştirilmiş unvanlar altında, sürekli olarak sahip olmayı başardılar. Ancak, İngiliz ve Alman yerel kendi kendini yönetimleri arasındaki tek benzerlik budur. Seçilmiş yerel memurların görevlerinin parlamentoda onanması gerektiğini ya da merkezi hükümet için daha makbul kişilerle değiştirilebilmelerini; Prusya Landrätenin, bölgesel hükümetlerin ve eyalet valisinin yetkileriyle donatılmış hükümet memurlarının atanması gerektiğini; merkezî hükümetin, Alman Bölgesel [sayfa 126] Hükümet Yasasında belirtildiği gibi, her düzeydeki yerel hükümet sorunlarına karışma yetkilerinin saklı tutulması gerektiğini ve hepsinden öte, yurttaşlara gerekli yasal süreci tanımama yetkisinin, İngilizce konuşulan ya da İngiliz yasalarının egemen olduğu topraklarda hiç bilinmeyen, ama, Bölgesel Hükümet Yasasının her sayfasında tanınan bu yetkinin var olması gerektiğini önermeye cesaret edebilecek bir İngiliz başbakanını görmek isterdim doğrusu. Ve Almanyada hem bölgesel yönetimler, hem de eyalet diyetleri, hâlâ, eski feodal biçimde, üç kesimin büyük toprak sahipleri, kentler ve kır komünleri temsilcilerinden oluşurken, İngilterede aşırı-muhafazakâr bir hükümet, bütün illerin yönetimini, hemen hemen genel oy ile seçilen makamlara devreden bir yasa getirmektedir.105
Altı Doğu Eyaletine ait Bölgesel Hükümet Yasası (1871), Bismarckın, Prusyanın Almanya içinde erimesine izin vermeye hiç niyeti olmadığının, tam tersine, bu eyaletleri, eski Prusyacılığın daha da sağlam kaleleri haline getirmeye kararlı olduğunun ilk belirtisi idi. Junkerler, yeni adlar altında mevkilerini ellerinde tutarlarken, Almanyanın köleleri, bu bölgelerin tarım işçileri, hizmet işçileri ve ücretli işçiler, eski fiilî, serflik durumlarında kaldılar, yalnızca iki kamu görevine kabul edildiler asker olarak hizmet etmek ve Reichstag seçimlerinde, junkerlere oy depoluğu yapmak. Bismarckın, devrimci Sosyalist Partiye, bu vesile ile yaptığı yardım son derece değerlidir ve en büyük şükrana lâyıktır.
Ama, onların feodal ayrıcalıklarını yalnızca modernleşmiş bir biçimde uzatmak için, tümüyle kendi çıkarlarına uygun olarak düzenlenmiş olan Bölgesel Hükümet Yasasına karşı çıkan ve şımarık çocuklar gibi tepinen junkerlerin aptallığına ne demeli? Lordlar Kamarası, ya da daha doğrusu Junkerler Kamarası, önce, zaten bir yıldan beri ertelenmiş olan yasayı bir yana attı ve ancak yirmidört yeni Lord [sayfa 127] yaratıldıktan sonra kabul etti. Prusya junkerleri, İngiliz toprak sahiplerinin gerçekte yaptıkları gibi, yaşamında tarihsel bir role sahip, büyük, bağımsız bir partiye temel oluşturacak yetenekte olmayan, basit, kalınkafalı, iflah olmaz gericiler olduklarını, bir kez daha kanıtladılar. Böylece kavrayıştan tümüyle yoksun olduklarını gösterdiler. Bismarck, yalnızca, onların kişilikten de aynı ölçüde yoksun olduklarını gösterdi ve akıllıca uygulanan biraz baskı, onları sans phrase Bismarck yanlısı bir parti haline dönüştürdü.
Kulturkampfın106 amacı buydu. Prusya-Alman İmpa-ratorluğu yaratma planının uygulanmasının, buna bir tepki olarak, bütün Prusya-karşıtı unsurların, önceki ayırımcılığa dayanan, bir tek parti halinde birleşmelerine yolaçması kaçınılmazdı. Bu karmakarışık unsurlar, Ultramontanism107 bayrağı altında birleştiler. Bir yandan karşı birçok katolik arasında bile görülen Papanın yanılmazlığına ilişkin yeni dogmaya, sağduyunun isyanı, öte yandan da papalık devletlerinin yıkımı ve Romadaki Papanın108 sözde hapsedilmesi katolikliğin bütün militan güçlerini daha da sıkı bir birliğe itti. Böylece, özel Katolik Merkez Partisi (Zentrum) 1870 Eylülünde, savaş sırasında, Prusya Diyetinde daha o zaman ortaya çıkmıştı. İlk Alman Reichstagında 57 milletvekili vardı, ama her seçimde büyüyerek, yüzden fazla milletvekiline sahip oldu. Son derece farklı unsurlardan oluşmuştu. Prusyadaki esas tabanı, kendilerine hâlâ zorla Prusyalı olmuş (Musspreussen) gözü ile bakan, Renanyalı küçük köylülerdi. Ek olarak, Münster ve Paderbornun West-phalian piskoposluk bölgelerinin katolik toprak sahipleri ve köylülerinden ve Katolik Silezyalılardan destek aldılar. Diğer esas güç kaynakları ise, Güney Alman Katolikleri, özellikle Bavyeralılardı. Ancak, Zentrum, gücünü katolik dininden çok, halkın çoğunluğunun, şimdi Almanya üzerinde egemenlik isteyen, özgül Prusyacılığa karşı düşmanlığını dile getirmesi gerçeğinden alıyordu. Bu düşmanlık, özellikle [sayfa 128] katolik bölgelerinde belirgindi; bunun yanısıra da şimdi Almanya dışında bırakılmış olan Avusturyaya karşı bir sempati vardı. Halkın benimsediği bu iki çizgiye uygun olarak, Zentrum kesinlikle ayrımcı ve fedaralist idi.
Zentrumun özünde Prusya-karşıtı olan niteliği, (sosyal-demokratlar gibi, genel ve ulusal nedenlerle değil de) yerel nedenlerle Prusya-karşıtı olan diğer küçük Reichstag gruplarınca da derhal onaylandı. Yalnızca katolik Polonyalılar ve Alsaslılar değil, protestan Hanoverliler de Zentrumun yakın müttefikleri oldular.109 Ve burjuva-liberal hizipler, sözde Ultramontaneların gerçek niteliğini asla anlamamış olsalar da, Zentrumu anayurtsuz ve imparatorluk-karşıtı bir parti olmakla suçladıkları zaman, gerçek durumu sezdiklerini ortaya koydular.
[Elyazmalan burada kesiliyor.] [sayfa 129]
1 Bu alıntı, Engelsin, Tarihte Zorun Rolü için hazırladığı giriş taslağındandır. Almanca basım, s. 7.
2 Neue Zeit, XIV, cilt 1, s. 676-687. 708-718, 740-747, 772-781, 810-818.
3 Die Rolle der Gewalt in der Geschichte, Bücherei des Marxis-mus-Leninismus, cilt 61, Dietz Verlag, Berlin 1964.
4 Bkz: Anti-Dühring, Kısıra 2, bölüm 2-4. [Elinizdeki kitapta 1-3. bölümler.]
5 Deutsche Bankın son müdürü, Georg v. Siemens, 1866da, Schleswig-Holstein sorununu bile yalnızca iktisadi nedenler açısından tartışmıştı: Bkz: H. Böhme. Deutschlands Weg zur Grossmacht, Köln-Berlin 1966, s. 205.
6 Aynı yapıt, s. 14-45.
7 Halk tarafından seçilen Reiehstagdan geçen yasalar, üyeleri imparatorluğun ortak hükümetleri tarafından atanan ve bünyesindeki Prusya delegeleri, oylamayla yenilemeyen Bundesratın onayına ve yürütmesine tâbiydi. Ordu özel olarak Reichstagta yetkisi dışında tutulmuştu ve ordu giderleri, yedi yıllık bir dönem için oylanıyordu (Septennat).
8 Marxtan Engelse, 7 Temmuz 1866, Marx-Engels, Werke, XXXI, s. 233.
9 Yani, Habsburg İmparatorluğunun Almanca konuşan eyaletleri dışında, Almanyanın Prusya hegemonyasında birleştirilmesi.
10 Engelsten Marxa, 25 Temmuz 1866, Marx-Engels, Werke, XXXI, s. 240-241.
11 Aynı yapıt, s. 241.
12 Bkz: Engelsten Marxa, 22 Mayıs 1868, Marxtan Engelse 29 Temmuz 1868, Engelsten Marxa 3 Mart 1869. adı geçen yapıt, XXXII. s. 90. 128, 271. Ayrıca bkz: R. P. Morgan, The German Social Democrats and the First International 1864-1872, Bölüm 1.
13 Louis-Napoleon rejiminin devrimci yoldan yıkılacağı inançla umulmaktaydı.
14 Liebknechtten Engelse, 11 Aralık 1867, Wilhelm Liebknecht: Briefwechsel mit Karl Marx u. Friedrich Engels, The Hague 1963, s. 82.
15 Bu yasa, 1878de imparatora yapılan bir suikastten sonra çıkartıldı. Partinin bütün yayınları kapatıldı ve genel siyasal faaliyeti yasaklandı. Çok başarılı illegal faaliyetlerle, bu yasaya karşı konuldu.
16 Bkz: örneğin, G. Lichtheim, Marxism, Londra, 1961, kısım 5.
17 Engelsten Bebele, 28 Ekim 1885, August Bebel: Briefwechsel mitü Friedrich Engels, The Hague 1965, s. 242.
18 Engelsten Bebele, 13 Eylül 1886, aynı yapıt, s. 286.
19 Bebelden Engelse, 12 Ekim 1886, adı geçen yapıt, s. 295. özellikle Bebelin iddiasını dayandırdığı kanıtların bir kısmım kapsayan 10. nota bakınız.
20 Engelsten Bebele, 23 Ekim 1886. aynı yapıt, s. 298.
21 Bkz: P. Anderson, The Background of anti-English Feeling in Germany 1890-1902, Washington 1939, s. 66-68, 128-130.
22 August Bebelden alıntı, adı geçen yapıt, s. 425, n° 6.
23 Bebelden Engelse, 12 Temmuz 1891, aynı yapıt, s. 425. 1891de kabul edilen Erfurt Programından, çoğu kez tam bir marksist program olarak sözedilir. Oysa, yukarda görüldüğü üzere, Engels, bu programı, yarı-lasalcı Gotha programından sonra büyük bir ilerleme olarak görmekle birlikte, önemli bazı eleştirilerini saklı tutmaktaydı.
24 Bkz: Sir Henry Howardın Münih raporu, 21 Ağustos 1866, V. Valentin, Bismarcks Reichsgründung im Urteil englischer Diplomatenden alıntı, Amsterdam 1938, s. 337.
25 Parti önderleri, Rosa Luxemburgun istemi olan siyasal kitle grevi silahını kullanmayı reddetmişlerdi. Bkz: P. Netti, Rosa Luxemburg, O.U.P. 1966.
26 Engelsten Bebele, 11 Aralık 1884, August Bebel, adı geçen yapıt, s. 204.
27 Engels, aynı mektupta kendinden böyle sözediyor, adı geçen yapıt, s. 205.
28 Engelsten Bebele, 28 Ekim 1885, aynı yapıt, s. 239.
29 Engelsten Bebele, 11/12 Aralık 1884, aynı yapıt, s. 205.
30 Bebelden Engelse, 7 Aralık 1885, aynı yapıt, s. 248.
31 Engelsten Bebele, 20 Ocak 1886, aynı yapıt, s. 252.
32 Bkz: Engelsten Richard Fischere, 8 Mart 1895, elde kalan bir nüsha, şimdi, International Review of Social History, XII, 1967, kısım 2de basılmıştır.
33 Engelsten Bebele, 22 Aralık 1882. August Bebel, adı geçen yapıt, s. 143.
34 Engelsten Bebele, 13 Eylül 1886, aynı yapıt, s. 236.
35 Dördüncü bölümün son kesimi için hazırlanan taslakta. Almanca basım, s. 118.
36 Kırım Savaşı, kişinin, her yeni sahnede kim, kimi aldatıyor? diye sormak zorunda kalacağı, büyük bir yanlışlıklar komedisiydi. Ama komedi hesapsız zenginliklere maloldu ve bir milyon kişinin yaşamına son verdi. Savaş, Avusturya, Danubian Prensliklerinin üzerine yürümeden hemen önce başlamıştı. Rusya, bu durum karşısında kuvvetlerini geri çekti. Bunun sonucu olarak da, Avusturya kaldığı sürece Rusyanın Türkiye sınırında bir savaş, olanaksız hale geldi. Ama bu, şuurda girişilen bir savaşta, Avusturyanın ittifakını sağlamak için, savaşın, ciddî olarak, Polonyayı yeniden kurmak ve Rusyanın batı sınırını hemen ve her zaman için geri itmek amacıyla verilmesi esastı. Hâlâ toprakları üzerinden Rusyanın bütün ithalâtı geçen Prusya, böylece işe karışmaya zorlanacaktı. O zaman, Rusya, hem karadan, hem nehirden kuşatılacak ve kısa zamanda yenilecekti. Ama müttefiklerin niyeti bu değildi. Tam tersine. Ciddi bir savaşa girişme tehlikesinden kurtulduklarına pek memnun olmuşlardı. Palmerston, savaş alanını, Ruslara pek uygun gelen Kırıma kaydırmayı önerdi ve Louis-Napoléon, bu projeye katılmaktan yalnızca büyük bir mutluluk duydu. Kırımdaki savaş, ancak sahte bir savaş olabilirdi ve böylece, savaşa katılan önemli bütün ülkeler tatmin ediliyorlardı. Ama Çar Nikola gerçek bir savaş vermeyi kafasına koymuştu ve sahte bir savaşa uygun olan arazinin, gerçek bir savaş için uygun olmayacağı gerçeğine önem vermedi. Rusyanın savunma üstünlüğü olan, geçit vermez ve kıt kaynaklı, nüfusu az topraklarının genişliği, her Rus saldırısı ile, Kırımda her yerdekinden fazla bir biçimde, Rusya aleyhine sonuçlara yolaçtı. Saldırganların mezarı olabilecek Güney Rusya stepleri, Nikolanın sonuncuları karakışta olmak üzere, birbiri ardısıra zalim ve aptal bir ilgisizlik ile Sivastapol üzerine sürdüğü Rus ordularına mezar oldu. Ve hemen hemen hiç teçhizatı olmayan, pek az erzaka sahip, aceleyle toplanmış son bölükler, yürüyüş sırasında güçlerinin üçte-ikisini yitirince (koca taburlar karda yokolup gitmişlerdi) ve geri kalanlar düşmanı Rusyadan atamaz durumda kalınca, işte o zaman, kibirli, boş kafalı Nikola feci biçimde çöktü ve kendini zehirledi. Böyle olunca da, savaş bir kez daha sahte bir savaş haline dönüştü ve kısa bir süre sonra barış yapıldı.
37 Marx ve ben, Renanyadaki halkın genel görünümünün bu olduğunu, birkaç vesile ile yerinde saptamak olanağını bulmuştuk. Sol Yakadaki sanayiciler, bana birçok şeylerin yanısıra. Fransız gümrük tarifeleri altında işlerisin nasıl yürüyeceğini sorarlardı.
38 1842de, Rheinische Zeitung, Prusya egemenliği sorununu bu açıdan tartıştı, 1843 yazında, Ostendde Gervinus, bana, Prusyanın Al-manyanın lideri olması gerektiğini, ama bunun gerçekleşmesi için üç koşulun gerektiğini söyledi: Prusya bir anayasaya sahip olmalı, basın özgürlüğünü kurmalı ve ulusal bir dış politika izlemeli.
39 Kulturkampf döneminde (yani 1870lerde) Renanyadaki fabrikatörler bana, diğer yönlerden uygun olduğu halde, eğitimleri yetersiz olan işçileri terfi ettiremediklerinden yakındılar. Bu durum, katolik bölgeler için özellikle geçerliydi.
40 Avusturya savaşından önce, demogojik Alman siyaseti yüzünden ona çatan bu devletlerden birinin başbakanına yanıt olarak Bismarck şöyle dedi: Hiç bir söze kulak asmadan, Avusturyayı Almanyadan atacağım ve Konfederasyonu yıkacağım. Ve sanımyor musunuz ki, devletler bunu yalnızca seyredecek ve hiç bir şey yapmayacaklar?, Hiç bir şekilde, hiç hir şey yapmayacaksınız. O zaman, Almanların sonu ne olacak? Onları Parise götüreceğim ve orada birleştireceğim. (İlgili bakanın Avusturya savaşından önce, Pariste verdiği ve savaş sırasında Paris muhabiri Mrs. Crawford tarafından, Manchester Guardianda. yayınlanan demeçten.)
41 Bunlar Ulusal Muhafızın malı idi, devletin değil. Ve bu yüzden, Prusyalılara teslim edilmemişlerdi. Thiersin, Mart 1871de, Paris halkından çalınmasını emrettiği silahlar, işte bu silahlardır ve bunun sonucu olarak Komünün kurulmasına yolaçan ayaklanma başlamıştır.
42 Louis XIV, onun Chambers de Reunionu,86 barış zamanında, kendisine ait olmayan Alman topraklarını ele geçirdi diye saldırıya uğruyordu. Prusyanın en kötü düşmanları bile, ona, buna benzer bir ithamda bulunamazlardı. Tam tersine, 1795te, İmparatorluk Anayasasını doğrudan ihlâl ederek, Fransa ile ayrı bir barış yaptıktan ve küçük, aynı ölçüde isyankâr komşularını, birinci Kuzey Alman Konfederasyonunun sınır çizgisinin arkasında, kendi çevresine topladıktan sonra, Franconiada ilhaklara girişebilmek için, Güney Alman Malikânelerinin Avusturyayla ittifak halinde savaşa devam edenler yalnız bunlardı çaresiz durumlanndan yararlanmıştı. (O zamanlar Prusyaya ait olan) Ansbach ve Bayreuthda Louis XIVün kurdukları örnek alınarak Yeniden Birleşme Odaları kurdular ve birtakım komşu bölgeler üzerinde istemler ileri sürdüler. Bu istemlerle karşılaştırırsak Louisnin meşru bahaneleri kesin olarak inandırıcı gelir insana. Ve Almanlar yenilip geri çekilince ve Fransızlar Franconiaya yürüyünce, Prusyalı kurtarıcılar, kentin ta duvarlarına kadar dış mahalleler dahil olmak üzere Nuremberg bölgesini işgal ettiler ve korkudan titreyen Nuremberg sakinlerine zorla bir antlaşma imzalattılar (2 Eylül 1796), buna göre, kent, Prusya egemenliğini bir koşulla kabul ediyordu Yahudilerin kentin sınırlan içine girmesine asla izin verilmeyecekti. Çok kısa süre sonra, Arşidük Charles tekrar ilerledi, Fransızları 3 ve 4 Eylül 1796da Würzburg yakınlarında yendi ve bunun sonucu olarak da, Alman uğraşı ile, Nuremberglileri etkilemek isteyen Prusyanın çabaları boşa gitti.
1 Karl Marx, Kapital, Birinci Cilt, Sol Yayınları, Ankara 1978, s. 599 600. 30.
2 Landwehr. Milis. 38.
3 Prusya Genelkurmayı bunu zaten çok iyi bilmektedir. Genel-kurmaydan Yüzbaşı Bay Max Jähns, bilimsel bir konferansta; Savaşın temeli esas olarak, genel olarak halkların ekonomik yaşam biçimidir. demiştir. (Kölnische Zeitung, 20 Nisan 1876, s. 3) [Engelsin notu.] 41.
4 50 kilogramlık Alman centneri, yani metrik centnerin yarısı. - 42.
5 Deniz savaşında kullanılmak üzere, modern sanayiin son ürününün, kendiliğinden hareketli torpilin yetkinleştirilmesi, bu durumun ortaya çıkmasına neden olacak gibi görünüyor: bu en küçük torpido botunun en güçlü zırhlı savaş gemisinden daha üstün olması demektir. (Bu satırların 1878de yazıldığı unutulmamalıdır.) [Engelsin notu.] 43.
8 Viyana Kongresi Eylül 1814-Haziran 1915 döneminde toplandı ve napolyoncu karışıklıktan sonra yeni bir Avrupa haritası çizdi. 59.
7 Federal Diyet (Bundestag), Viyana Kongresinin (8 Haziran 1815) kararına göre kurulan ve feodal-mutlakiyetçi Alman devletlerinin bir birliği olan. Alman Konfederasyonunun merkezi organı. Toplantılarını Frankfurtta yapıyordu. Bundestag Alman hükümetlerinin gerici siyasetlerinin uygulanması için bir araçtı. 1848 1849da, diyet, Konfederasyonun dağılması üzerine çalışmaz oldu ve 1850de, Alman Konfederasyonu yeniden kurulduğunda, tekrar faaliyete geçti. 1866 Avusturya-Prusya savaşı sırasında bütünüyle ortadan kalktı. 61.
8 Bu, Ekim 1850 Varşova konferansında kararlaştırılmış ve Kasım 1850 Olmütz Antlaşmasıyla yürürlüğe konmuştur. 61.
9 1848in resmen kabul edilen anayasası, aslında, Habsburg imparatorluğunda 1850de iptal edilmiş ve anayasal biçimler bile ortadan kalkmıştır. 61.
10 Bazı gerici Alman tarihçileri, 1848i das Tolle Jahr [çılgın yıl -ç.] diye tanımlamaktadır. Bu ifade, Ludwig Bechsteinin 1509 Erfurt ayaklanmalarını anlatan bir romanın başlığından alınmıştır. 61.
11 <> işaretler arasındaki kısımlar, Tarihte Zorun Rolünün Karl Marx and Frederich Engels, Selected Works, v. 3, Progress Publishers, Moscow 1970te yer alan İngilizce çevirisine uygun olarak eklenmiştir. 61.
12 Bu kurallar, yurttaşlara daimî bir ev hakkı sağlıyordu ve eski yoksulları koruma yasaları ile ilgiliydi. 62.
13 Prusya taleri, Prusyada, 1750den 1857ye kadar geçerliydi; altın taler, Özgür Bremen Kentinde bir para birimiydi: yeni üçte-iki taler, bir Kuzey Alman gümüş parasıydı, Mark Banco, uluslararası ticarette kullanılan bir gümüş para idi; 20 gulden parçası. Güney Alman devletlerinde 1776dan beri kullanılan para birimi idi. 63.
14 Ekim 1817 Wartburg Festivali, Alman birliği lehine ilk gösterilerdendir. Esas olarak, siyasal gerçekleri kavrayışları bir bakıma sınırlı olan, üniversite öğrencileri ve profesörleri tarafından düzenlenmiştir. 64.
15 Bu sözler şu şarkıdan alınmıştır; Jugend-Muth und Kraft, E. Hinkel, Deutsche Volkslieder, Mainz 1849. 64.
16 Hohenstaufen hanedanı dönemi (1130-1254), ortaçağ Alman İmparatorluğunun en parlak dönemi sayılıyordu. 64.
17 Mayıs 1832 Hambach Festivali, Güney Alman liberal ve radikallerince düzenlenmiş, anayasal özgürlük ve ulusal birlik lehinde bir gösteriydi. Daha önceki Wartburg Festivaline göre, daha temsili nitelikteydi ve daha üstün bir siyasal olgunluğu yansıtıyordu. 64.
18 1841de Hoffman von Fallersleben tarafından yazılan Lied der Deutschenden. 65.
19 Otuz Yıl Savaşı (1618-48), protestanlarla katolikler arasındaki savaşımdan doğan bir Avrupa savaşıdır. Savaşın esas alanı Almanya idi. Almanya yağmadan büyük zarar gördü ve savaşan tarafların ilhak isteklerine hedef oldu. Savaş, Almanyanın siyasal bölünmesini derinleştiren, Westphalian barışının imzalanmasıyla, 1648de sona erdi. 65.
20 İmparatorluk Vekiller Komitesi, Alman İmparatorluğuna katılan devletlerin temsilcilerinden oluşan bir kuruldu. 1801de, Reichstag tarafından seçilmişti. (1801de, Ren Almanyasındaki toprak sorunlarının, napolyoncu Fransanın çıkarlarına uygun olarak düzenlenmesi için gizli bir antlaşma imzalayan) Fransa ve Rusya temsilcilerinin baskısı üzerine, Komite, uzun tartışmalardan sonra, 25 Şubat 1803te, 112 Alman devletinin dağıtılması ve bunların topraklarının büyük bir kısmının, Bavyera, Württemburg, Baden ve Prusyaya verilmesi yolunda bir karar aldı. 65.
2117. yüzyıldan beri, Regensburg, İmparatorluk Diyetinin düzenli toplantı yeriydi. 1802-03 diyetinde, Alman prensleri, genel yeniden örgütlenme içinde kendi varlıklarını koruyabilmek için, Napoléon ve Aleksandr ile isteyerek işbirliği yaptılar. 65.
22 Mehrer des Reichs Kutsal Roma imparatorlarının resmi unvanlarının bir kısmıydı. 67.
23 Kırım Savaşından sonra Fransa ve Rusya arasında doğan yakın anlayış, Mart 1859 gizli antlaşması ile en yüksek noktasına ulaştı. Rusya, Avusturyaya karşı bir Fransız-Sardinya savaşında yansızlık vaadederken, Fransa, Paris Antlaşmasının Karadenizle ilgili maddelerinin değiştirilmesini sağlamaya yönelik Rus çabalarına destek olacaktı. 68.
24 Louis-Napoléon, 1848 anayasasını ihlâl ederek, kendini Fransanın ömür boyu cumhurbaşkanı ilan etti. 68.
25 Karbonari, 19. yüzyılın birinci yarısında, İtalyan gizli örgütünün adı; Fransız Devriminin geleneklerini yaşatmış ve İtalyanın birleştirilmesine ortam hazırlamıştır. 68.
26 Popülarite peşinde koşan Louis-Napoléon, çeşitli muhalefet partilerinin, özellikle İtalyan Karbonarinin güvenini kazanmaya çalışmıştı; 1832de, Turgau Kantonunda İsviçre uyruğuna geçti; 30 Ekim 1836da iki topçu alayının desteğiyle, Strasbourgda bir ayaklanmaya kalkıştı; 1848de, İngilterede, İngiliz polisinin sivil yedeklerinden Geçici Polis Memuru olarak, çartist gösterilerinin ezilmesine yardım etti. 68.
27 Napoléon III, Büyük Devlet emelleri uğruna, 19. yüzyılın ulusların kaderlerini tayin hareketlerinden yararlanmakta uzmanlaşmıştı, Bkz; Marxın çalışması Herr Vogt, Marx, Engels, Werke, c. 14. 68.
28 Şubat 1801 Luneville Antlaşması, Belçika, Luxemburg ve Renin Sol Yakasının Fransaya ilhakını onaylamıştı. 69.
29 Paris Barış Kongresi Fransa, Britanya, Avusturya, Rusya, Sardunya, Prusya ve Türkiye temsilcilerinin Paristeki toplantısı. 30 Mart 1856da, Kırım Savaşına (1853-56) son veren, Paris Barış Antlaşmasının imzalanmasıyla sonuçlandı. 69.
30 Bu barış, Birinci Koalisyon savaşı sırasında, Prusya ile tek taraflı olarak imzalanmıştı. Prusyanın, 1859da, Fransaya karşı Avusturyaya yardım etmeyi şartsız olarak reddetmesi, Almanyada genellikle kötü bir etki yapmıştı. 71.
31 Prusya Dışişleri Bakanı von Schleinitz, Prusyanın Fransa ve Piedmontun Avusturyaya karşı savaşları sırasındaki dış politikasını, 1859da böyle tanımlamıştı. Bu siyaset, yansızlık ilan etmeyi reddedip gene de savaşa katılmaktan ibaretti. 71.
32 1852de Pereire kardeşler tarafından kurulan banka. Hisse senedi spekülasyonu ve sınaî yatırımlarda uzmanlaşmıştı. Napoléon III rejimi ile sıkı bağları olmasına karşın, 1867da iflâs etti, 71.
33 1806da kurulan Ren Konfederasyonu, Avusturya ve Prusya dışındaki Alman devletlerini Napoléon Iin uydu devletleri olarak örgütlemişti. 1813de dağıldı. 71.
34 Francis IInin, Ağustos 1806da, imparatorluk tacından feragati. Kutsal Roma İmparatorluğunun dağılmasını noktaladı. 73.
35 Esas olarak Fransız sınırları yakınında bulunan, Alman Konfederasyonu kalelerinden sözediliyor. Bu kalelerdeki garnizonlar, Konfederasyona dahil daha büyük devletlerin askerlerinden, çoğunlukla Avusturyalı ve Prusyalı askerlerden oluşmuştu. 74.
36 Schwarzenberg hükümeti ve onun ardılları tarafından alınan önlemler Maria Theresa ve Joseph Ilnin kilise-devlet ilişkilerine ait çalışmalarının bozulması sonucunu verdi ve 1855 Concordatı ile en yüksek noktasına vardı. 74.
37 Bismarck, Frankfurt davetini geri çevirmeye kralı razı etmek için çok uğraşmak zorunda kalmıştı. 75.
38 Bismarckın siyaseti için Realpolitik deyimi kullanılır ve bunun, dikkatli bir hesaplamaya dayandığına inanılırdı. 75.
39 Frederich IInin, Aralık 1740da, o zamanlar Avusturyanın elinde olan Silezyaya saldırısı kastediliyor. 75.
40 Prusya, vakıfken mülke dönüştürülmüş Münster piskoposluk bölgesini ve diğer Batı Alman topraklarını aldı. 75.
41 14 Ekim 1806da, Fransızlar, iki Prusya ordusunu, Jenada ve Auerstadtda altettiler ve Prusya devletini tümüyle yenilgiye uğrattılar. Prusyanın 1805-1806daki dolambaçlı ve başarısız politikasının İngilizce kısa ve yeni bir özeti için bkz: F. M. H. Markham, Napoléon and the Awakening of Europe, London 1954, s. 82-86. 75.
42 Zollverenin sonal biçimine 1834te ulaşıldı. Başarısı, Almanyada, Avusturyanınkine karşılık, Prusya etkisinin güçlenmesine çok yardımcı oldu. 76.
43 Landwehr, 1813te, Scharnhorst tarafından yaratılmıştı. Bu, normal hizmetlerini yapmış daha yaşlı kişilerden oluşan bir yedek güç idi. 78.
44 Kantonalist Liberal. Engels, Almanyanın, İsviçre modelinde, kendi kendini yöneten kantonlardan oluşmuş, federatif bir devlet haline dönüşmesini savunan liberallerle alay ederek, bu deyimi kullanır. 78.
45 Her iki şarkı da, Historische Volkslieder der Zeit von 1756 bis 1871, c. II, s. 63te basılmıştır. 79.
46 Kasım-Aralık 1848de, Prusyadaki darbe ve bu darbeyi izleyen gericilik dönemi kastedilmektedir. 80.
47 Engels, Kont Brandenburg (18484850) ve Otto v. Manteuffel (1850-1858) hükümetlerine atıfta bulunuyor. 80.
48 Robert Puttkamer, 1881den 1888e kadar, Prusya içişleri bakanı sıfatıyla, Anti-Sosyalist Yasaların uygulamasından sorumluydu. 80.
49 William, Frederick William IVün iyileşmez deliliği yüzünden naip oldu (Ekim 1858). Manteuffel hükümetinin görevine son verdi. Bunun sonucu olarak liberal muhalefet arasında doğan iyimser hayaller, burjuva basınında Yeni Dönem deyimine yolaçtı. 80.
50 Der Konflikt Alman tarih kayıtlarında, Şubat 1860ta Prusya Avam Kamarasındaki liberal çoğunluğun, Savaş Bakanı von Roonun getirdiği, ordunun yeniden düzenlenmesi önerilerini koşulsuz olarak kabul etmeyi reddetmesinden doğan anayasal anlaşmazlık için kullanılan deyimdir. Bu durum, 1866da seçilen Yasama Meclisinin, Bismarckın Tazminat Yasasını kabul etmesine kadar sürdü. 81.
51 1850 güzünde Hessede girişilen küçük askerî hareket, Prusya teçhizatının ve taktiklerinin yetersizliğini ve modası geçmişliğini ortaya koydu. 81.
52 Bu yöndeki Danimarka çabaları, Kasım 1863te, Schleswigin tümüyle Danimarkaya ilhakının ilanı ile, en yüksek noktasına ulaştı. 82.
53 Eylül 1859da Nationalvereinin kurulmasında, o yılın başlarında, İtalyanın birleştirilmesine doğru büyük bir adım teşkil eden olaylar ve özellikle îtalyan Ulusal Toplumunun kurulması esin kaynağı olmuştur/ Nationalvereinin politikasının temeli, Prusya hükümetini, gerçek anayasacılığı kabul etmesi ve Almanyanın birleştirilmesinde inisiyatifi ele alması için özendirmekti. Dolaysız devrimci harekete karşıydı. 82.
54 * Louis-Napoléonun, 1839da, Pariste basılan kitabı, Des Idées Napoléoniennes imâ edilmektedir. 83.
55 Burada, asi Polonyalılara karşı ortak hareket sağlayan Şubat 1863, Alvensleben itilâfnamesine atıfta bulunulmaktadır. İtilâfnamenin uzak görüşlü bir devlet adamlığı değil de, bir acemilik olduğuna ilişkin daha yeni bir görüş için, bakınız, W. N. Medlicott, Bismarck and Modern Germany, London 1965, s. 35-36. 86.
56 1848-1851 döneminde, Avusturya, Schleswig-Holstein sorununda, sürekli olarak Danimarka yanlısı bir rol oynadı. 86.
57 Danimarka Kralı Frederick VIInin ölümünden sonra, 16 Ocak 1864te, Avusturya ve Prusya, Danimarka hükümetine bir ültimatom göndererek, Schleswigin kesinlikle Danimarkaya ilhakını ilan eden 1863 anayasasının geçersiz sayılmasını istediler. Danimarka bunu reddedince, Avusturya ve Prusya, Temmuz 1864te, ortak askerî harekete giriştiler ve Danimarkayı yendiler. Çatışma sırasında, Fransa ve Rusya, Avusturya ve Prusyaya karşı hayırhah bir yansızlık içinde kaldı. 30 Ekim 1864te, Viyanada imzalanan barış antlaşmasına göre, düklüklerin toprakları, Almanların çoğunlukta olduğu bölgeler dahil, Avusturya ve Prusyanın ortak malı ilan edilmişti. 1866 Avusturya-Prusya savaşından sonra, bunların tümü Prusyanın eline geçti. 87.
58 Prusya ve Danimarka temsilcilerince imzalanan Varşova Pro-tokolü (15 Haziran 1851) ve Rusya, Avusturya, Fransa, Prusya ve İsveçin, Danimarka ile imzaladıkları 8 Mayıs 1852 Londra Protokolü, Schleswig ve Holstein düklükleri de dahil olmak üzere, Danimarka hükümdarlığının topraklarının bölünmezliğini sağlıyordu. 88.
59 Amerikan İç Savaşından yararlanan Napoléon III, 1861de, Meksika hükümetine karşı silahlı bir müdahalede bulundu. 1864te Avusturyalı Francis Josephin kardeşi Maximilian yönetiminde bir Meksika imparatorluğu kuruldu. Kısa bir süre sonra, Fransız askerleri Meksikalılara yenildiler, ve iç savaşın bitiminden sonra bu işten vazgeçmek zorunda kalındı. Maximilian, yandaşlarını terketmeyi reddetti ve 1867de idam edildi. 88.
60 8 Haziran 1815te, Viyana Kongresi ile kurulan Alman Konfede-rasyonu, feodal-mutlakiyetçi Alman devletlerinin birliği idi ve Alman-yanın siyasal ve iktisadî bölünmüşlüğüne resmi bir biçim vermişti. Konfederasyon, 1866 Avusturya-Prusya savaşı sırasında dağıldı ve bunun yerine Kuzey Alman Konfederasyonu kuruldu. 89.
61 1853te gerici Alman tarihçisi, Heinrich Leo tarafından icat edilen, ve sonraki yıllarda da aynı militarist ve şoven anlamda kullanılan Almanca tümcecik şöyledir; frischer, fröhlicher Krieg.. -90.
62 Kuzey ve Merkezi Almanyadaki 19 devleti ve üç özgür kenti içine alan Kuzey Alman Konfederasyonu, 1867de, Bismarckın önerisi üzerine, Prusya önderliğinde kuruldu. Konfederasyonun kurulması, Almanyanın Prusya önderliğinde birleştirilmesinde önemli bir adımdı. Ocak 1871de, Alman İmparatorluğunun kurulması ile, Konfederasyon ortadan kalktı. 90.
63 Govoneın raporları 1873te yayınlandı ve Reichstagda olay yarattı. Bismarck bunların gerçek olduğunu, hiddetle reddetti, ama Bismarckın Alman milliyetçisi duygularına doktrinerce inananlar dışında, bütün çağdaş tarihçiler bu raporların doğruluğunda birleşiyorlar. Bkz: E. Eyck, Bismarck, Leben un Werk, Zürich, 1941-1944, II, s. 218-221; O. Pflanze, Bismarck and the Development of Germany, s. 294-295. 90.
64 Bütün Alman devletleri, 1866da, Avusturya-Prusya savaşına katılmışlardı. Mecklenburg, Oldenburg ve diğer birkaç Kuzey Alman devleti, Prusyanın yanını tutarken, büyük çoğunluk Avusturyadan yana çıktı. 91.
651866 ilkyazında, Avusturya, Prusyayı, Schleswig ve Holstein düklüklerinin ortak yönetimine ait antlaşmayı bozdu diye, federal diyete şikâyet etti; Bismarck, Avusturyanın direnmesiyle savaş kararı alan diyetin istediğini yapmadı. Savaş sırasında, diyet, Prusya başarıları karşısında, Frankfurttan Augsburga taşındı ve 24 Ağustos 1866da dağıldı. .91.
66 Bismarckın, 1866 yazında, Habsburg İmparatorluğundaki devrimci güçleri teşviki için, bkz: Pflanze, adı geçen yapıt, s. 301-308. 91.
67 Hanover, Hesse-Kassel, Nassau ve Frankfurtun Prusyaya ilhakı, 1866da çıkartılan bir yasayla kararlaştırıldı. 91.
68 Liberal muhalifler (İlericiler) Avusturya-Prusya savaşının hâlâ ilerlediği bir dönemde yapılan seçimleri esas olarak kaybettiler. Tazminat yasası, Avam Meclisinde, 3 Eylül 1866da, 75e karşı, 230 oyla kabul edildi. Buna göre, hükümet, anayasal çatışma sırasında, resmi onay olmaksızın yaptığı harcamalardan sorumlu tutulmayacaktı. 93.
69 Alman kitaplarında, 3 Temmuz 1866da yapılan, belirleyici nitelikteki Sadowa savaşından, Königgrötz savaşı olarak sözedilir. 93.
70 Kuzey Alman Konfederasyonu Anayasası, 17 Nisan 1867de, konfederasyonun yetkili Reichstagınca onanmıştı ve Prusyanın konfederasyondaki fiilî üstünlüğünü sağlamlaştırıyordu. Prusya kralı, Konfede-rasyonun başkanı ve federal silahlı kuvvetlerin başkomutanı ilan edildi; ayrıca, dış politikadan da o sorumlu idi. Konfederasyonun genel oyla seçilen, Reichstagının yasama yetkisi çok sınırlı idi: onun kabul ettiği yasalar, ancak, gerici Federal Konseyden geçtikten ve başkan tarafından imzalandıktan sonra geçerli oluyordu. Federal anayasa, daha sonraları, Alman İmparatorluğu anayasasının temeli oldu.
1850 anayasası ile, Prusya esas olarak toprak sahiplerinin temsilcilerinden oluşan bir üst meclise sahip olmaya devam etti, Landtagın yetkileri ise çok kısıtlanmıştı bütün yasama inisiyatifi elinden alınmıştı. Bakanlar, kral tarafından atanıyor ve ona karşı sorumlu oluyorlardı. Hükümet, ihanet olaylarının yargılaması için özel mahkemeler kurma hakkına sahipti. 1850 anayasası, 1871de Alman İmparatorluğunun kurulmasından sonra bile, Prusyada yürürlükte kaldı, 94.
711866 savaşından sonra, Zollverein yeniden örgütlendi ve bunun yüksek organı olarak bir Zoll-parlamentosu kuruldu. Bismarck, bu parlamentonun yetkisini yavaş yavaş artırarak, Güney Alman devletleriyle daha yakın bir birliğe ulaşmayı umuyordu. 1867 ve 1868de, bu devletlerdeki Prusya-karşıtı partilerin seçimlerde başarı kazanması üzerine umutları kırıldı. 95.
72 Alman kitaplarında, Kuzey Alman Konfederasyonu ile Güney Alman devletleri arasındaki sınıra, Mainlinie denmektedir. - 95.
73 Luxemburg hükümdarlığının başları, kısa aralıklarla, 1310dan 1437ye kadar, Kutsal Roma imparatorları seçildiler. 96.
74 Prusya, 1866da, hem Tirolün, hem Venedikin terkedilmesi şeklindeki İtalyan istemlerini kabul etmeyi reddetti. 98.
75 Avusturya Şansölyesi Metternich, 6 Ağustos 1847de, Paris Elçisi Kont Apponyiye çektiği telgrafta, İtalya coğrafi bir kavramdır. deyimini kullanmıştı. Bunu, daha sonraları, Almanyayada uyguladı. 98.
76 Londra Konferansı, Mayıs 1867de, İngiliz dışişleri bakanının başkanlığında yapıldı. Luxemburgun yansızlığı, toplantıda temsil edilen ülkelerce, yani Avusturya, Rusya, Prusya, Fransa, İtalya, Büyük Britanya, Hollanda, Belçika ve Luxemburg tarafından güvence altına alındı. 98.
77 Spichern (Loren) ve Wörth (Alsas) savaşlarında, Prusya askerleri, 6 Ağustos 1870te, Fransızları yenilgiye uğrattılar. Sedan bölgesindeki, Fransa-Prusya savaşının en büyük savaşlarından biri, 2 Eylül 1870de, Fransız ordusunun teslim olması ile sonuçlandı. 101.
78 Napoléonun Sedanda yenildiği haberi, 4 Eylül 1870de, Pariste bir ayaklanmaya yolaçtı. Ayaklanma sırasında, cumhuriyet ilan edildi ve Paris garnizonu kumandanı Trochunun başkanlığında, bir Ulusal Direniş Hükümeti kuruldu. 101.
79 Franc-Tireurs, 1870-71 Fransa-Prusya savaşı sırasında, Prusyalılara karşı, aktif olarak savaşıma katılan Fransız gerillalarına verilen addır. 102.
80 Nisan 1813 kararı, Napoléon hatlarının gerisinde gerilla faaliyeti yürütecek, üniformasız gönüllü taburların örgütlenmesini sağlıyordu. 102.
81 Kölnische Zeitung (Köln Gazetesi). 1802de Kölnde çıkmaya başlayan günlük Alman gazetesi. 1848-49 devrimi sırasında ve onu izleyen gericilik döneminde, gazete, Prusya liberal burjuvazisinin korkak ve hilekâr siyasetini yansıttı; 19. yüzyılın sonlarında, Ulusal Liberal Parti ile bağlantısı vardı. 102.
82 Ulusal Direniş Hükümeti bir ateşkes anlaşması imzaladı ve 28 Ocak 1871de Parisin teslimini kabul etti. 103.
83 19 Martta, ayaklanan Berlin halkı, Prusya Kralı Frederick William IVü balkona çıkmaya ve 18 Mart 1848 halk ayaklanmasında ölenlerin cesetleri karşısında selâm durmaya zorladı. 103.
84 26 Şubat 1871de bir önbarış imzalandı ve kesin Frankfurt Barışı, 10 Mayıs 1871de yapıldı. 104.
85 Louis XIV, 1681de, Piskopos Fürstenbergin başkanlığındaki Katolik Partinin aktif işbirliği ile, Strassburgu ilhak etti. 105.
86 Yeniden Birleşme Odaları, 1679 ve 1680de Louis XIV tarafından kurulmuştu. Görevleri, Fransanın komşu devletlere ait topraklar üzerindeki isteklerine tarihsel ve hukuksal gerekçeler hazırlamaktı. Sonra da Fransız askerleri buraları işgal ediyorlardı. 105.
87 1735 antlaşması toprakları çeşitli şekillerde, yeniden dağıtıyor ve Loren Dükü Francis, Medicilerden olan yöneticilerini kaybetmiş bulunan Tuscanye, yenik Polonya kralı Stanislas Leszinsky, ölümü halinde düklüğün Fransaya geçmesi koşuluyla Lorene naklediliyordu bu, 1766da gerçekleşti. 106.
88 Engels, Mantua, Verona, Legnano ve Peschieranın oluşturduğu müstahkem dörtgene atıfta bulunuyor. 109.
89 Bkz- Marx, Engels, Werke XVII, s. 271-279. 109.
90 Kartell, 1887 seçimlerini, Fransanın açacağı bir öçalma savaşı tehlikesini kasten ve geniş ölçüde abartan bir kampanya ile kazanmış olan, özgür muhafazakârlar ve ulusal liberallerden oluşmuştu. 112.
91 Engels, 18 Ocak 1871de, Versailles şatosunda, Prusya Kralı William Iin Alman İmparatoru ilan edilmesini kastediyor. 113.
92 1873 malî bunalımı, Fransız milyarlarının teşvik ettiği ve Alman tarihinde Gründerzeit olarak bilinen ateşli spekülasyon ve sağlam olmayan yatırım dönemine son verdi. 115.
93 1866da anayasayı ihlâl ettiği için Bismarcka kefil olmayı reddeden azınlık liberalleri, İlerici Parti adını kullanmaya devam ettiler. 1884te, Deutschfreisinnige Parteiyi oluşturmak üzere, ulusal liberallerin sol-kanadı ile birleştiler. 116.
94 Bu iki parti, 1863te, Lassalle tarafından kurulan ve gücünün çoğunu Berlinli işçilerden alan Allgemeine Deutsche Arbeiterverein ile 1869da Eisenach kongresinde kurulan, esas olarak Saksonyaya dayanan, liderleri Bebel ve Liebknecht, Marx, Engels ve Uluslararası İşçi Birliği ile yakın ilişki içinde bulunan Sozial-demokratische Arbeiterpartei idi. 117.
95 Muhafazakâr Parti, 1848de, junkerlerin çıkarlarını Prusya Ulusal Meclisinde temsil etmek üzere kuruldu. Feodal ayrıcalıklar ve monarşik mutlakiyet uğrunda, inatla savaşım verdi, ve Bismarckın Almanyada Prusyanın egemenliğini sağlamak için kullandığı geleneksel olmayan taktiklere karşı çıktı. 117.
96 Prusya Avam Kamarasındaki liberal muhalefetin çoğunluğu, 1866da Bismarckın Tazminat Yasasını kabul etti, ve bundan böyle de, hem Reichstagda, hem de Prusya Yasama Meclisinde, Ulusal Liberaller adı altında, bismarkçı çoğunluğun gövdesini oluşturdu. Yalnızca sol-kanat, Eduard Laskerin önderliğinde, gerçekten anayasal bir hükümet uğruna savaşıma benzer bir şey yürüttü. 117.
97 Kasım 1870te imzalanan ve, Güney Alman devletlerine. Kuzey Alman Konfederasyonunun üye devletlerine tanınandan çok daha fazla bir özerklik sağlayan antlaşmalara atıf yapılıyor. Bu antlaşmaların koşulları, Nisan 1871 Alman İmparatorluğu Anayasasına dahil edilmişti. Bavyera, barış zamanında askerî örgütlenmesinde özerklik elde etti. 120.
98 Bundesrat, Kuzey Alman Konfederasyonu anayasasının ve Alman İmparatorluğunun sağladığı ikinci meclisti. Üyeleri, birleşik hükümetlerce atanıyordu. Prusya hükümetinin temsilcileri oylama ile etkisiz kılınamıyordu. Halk tarafından seçilen Reichstagda oylanan bütün yasalar, ayrıca yasaların uygulanması ile de sorumlu olan Bundersratta onaylanmak zorundaydı. 120.
99 Engels, Prusya anayasasının Otto von Manteuffelin başbakanlığı sırasında (1850-1858) sürekli olarak ihlâlini ima ederek, Manteuffelei terimini kullanır. 122.
100 Bismarck yönetimi altındaki anayasal durumun, yeni bir İngilizce özeti içia bkz: Medlicott, adı geçen yapıt, 93-94, 122.
101 Vekiller Mahkemesi (Schöffengerichte) 1848de bazı Alman devletlerinde, 1871de ise Alman İmparatorluğunda uygulandı. Bu mahkemeler, yargıç ve iki vekilinden oluşuyordu. Jürilerden farklı olarak, hem suç sorununu hem de cezayı kararlaştınyorlardı. Hükümleri temyiz edilebiliyordu. Vekiller en az otuz yaşında olmak ve ikamet ve mülkiyete ilişkin koşullara uymak zorundaydılar. 125.
102 1794te uygulamaya konan Prusya yasası, bütün Prusya eyaletlerinde adli yönetimi, kesin, feodal kuralların ayrımı temeli üzerinde birleştirdi. 125.
103 Adolf Stöcker (1835-1909), 19. yüzyılın son on yıllarında oldukça etkinlik kazanan, gerici, geçmişe-dönük Völkish ideolojinin, en önemli savunucularından biridir. 1878de, seçim programının ana maddelerinden biri Yahudi düşmanlığı olan Hıristiyan Sosyal Partiyi kurdu. Bkz: George L. Mosse, The Crises of German Ideology, London 1966, s. 126-145. 125.
1041872 Prusya idari reformu kastediliyor. Kırsal bölgelerdeki feodal toprak mülkiyetini kaldırdı ve yerel kendi kendini yönetimin bazı unsurlarını getirdi. Gerçekte ise, junker toprak sahipleri çevredeki güçlerini korudular, seçimle ya da atamayla gelinen mevkilerin çoğunu ellerinde tuttular ya da kendi adamları aracılığıyla denetim altına aldılar. 126.
105 Salisburyun ikinci yönetimi sırasında yasalaşan ve Engels, bu elyazmasını yazdığı sırada, parlamentoda beklemekte olan 1888 tarihli İl Meclisi Yasasına atıfta bulunmaktadır. 127.
106 Ulusal liberaller, 1870 yıllarında Bismarck ile Katolik Kilisesi arasındaki çatışma için bu terimi kullanırlardı. Terimin kendisi bile, Bismarckın, dikkatleri, temel politikalarından uzaklaştırmak için bu çatışmayı bir araç olarak kullanmakta ne denli başarılı olduğunun ölçüsüdür. 128.
107 Bu terim, genellikle Katolik Kilisesi içinde, laik devletin yetkilerine karşı, papalığın istemlerini savunan güçler için kullanılmaktadır. 128.
108 Fransız garnizonunun Romadan çekilmesinden sonra, Eylül 1870te, İtalyan ordusu kenti işgal etti. Ekimde yapılan bir referandum, büyük çoğunluğun İtalyan Ulusal Devleti ile kaynaşma yanlısı olduğunu gösterdi. Papa, ilhaktan sorumlu olan herkesi aforoz etti ve kendisinin Vatikanda tutuklu olduğunu ilan etti. Papalık ile İtalya arasındaki anlaşmazlık, 1929da Pius XI ile Mussolini arasında imzalanan antlaşmaya kadar sürdü. 128.
109 Polonyalıların, Alsaslıların ve Prusya-karşıtı Hanoverlilerin temsilcileri Reichstagda, Bismarck hükümetine tutarlı bir biçimde karşı çıkan ayrı partiler oluşturmuşlardı. 129
IV. ORDUNUN YENİDEN DÜZENLENMESİ - ÇATIŞMA
V. SAVAŞ, 1864 VE 1866 - DEVRİMCİ ARAÇLAR
VI. FRANSA-PRUSYA SAVAŞI _ İMPARATORLUK
VII. GÜCÜNÜN DORUĞUNDA BİSMARCK - KULTURKAMPF