“Peterburg’da burjuva bir ailede dünyaya geldim” diye başlıyor Vasily Viladimiroviç Bartold (Rusça imla ile Bartol’d) hayat hikayesine. Babasından çocuklarına intikal eden varlık, Bartold’un tahsil hayatını ve daha sonraki araştırmalarını, bu araştırmalar için yaptığı gezilerini finanse etmeye fazlasıyla yetmiştir. 1869’da dünyaya gelen Bartold’un annesinin dedesi de Hamburg’da yaşayan Luther mezhebinden bir papaz olmasına rağmen Rusya’ya yerleşmişti. Genç Bartold, henüz çocuk yaştayken Almancayı ve Batı Avrupa’nın bazı başka ilim dillerini öğrenmişti. “Babam çok iyi bir eğitim görmemesine rağmen, - diye devam ediyor Bartold, - yine de bende bir ilim aşkı uyandırmıştı; daha çocukluk dönemimde bende tarihe karşı zayıf bir kabiliyet olduğunu hissetmiş, beni hararetle teşvik etmiş, ticaretin maddi kazanç sağlayacağını, ama bilimin verdiği zevki asla vermeyeceğini” telkin etmişti.” Bartold, liseyi bitirdikten sonra tarihçi olmaya çoktan karar vermişti; fakat tarih ve filoloji fakültesine mi, yoksa doğu dilleri bölümüne mi gideceği konusunda mütereddit kalmıştı. “Tarih ve Filoloji Fakültesi o zamanlar ağır bir dönem geçiriyordu; eski dillere karşı aşırı bir ilgi vardı ve ancak uzman kişilerin alanı haline gelmişti. Üstelik ağabeyim (ki şimdi müteveffadır) benim için canlı bir örnekti. Kendisi bu okulu bitirmekle hiç de tatmin olmuş değildi. Bu yüzden
doğu dilleri fakültesine girmeye karar verdim, ama ne fakültenin programları ne de ders veren hocalar hakkında bir bilgim vardı. O dönemde doğu tarihinin tek temsilcisi neredeyse Prof. Veselovsky idi. Bir de Orta Asya tarihi konusunda uzman Prof. Grigor’yev vardı. Rusya’ya tarihi ve coğrafi yönden daha yakın olan ülkeler, Batı Avrupa ülkelerinin tarihinden daha fazla ilgimi çekiyordu. “Daha talebe iken hocam Veselovsky’nin tavsiyesiyle “Orta Asya’da Hıristiyanlık” adlı makaleyi kaleme aldım ve bu bana bir gümüş madalya kazandırdı.” Bartold, daha sonra Rosen’in tavsiyesiyle Almanya’ya gidip bir yıl orada kalır. 1906’da Melioransky’nin ölümünden sonra üniversiteyi bitirdiğinde, yaşça kendisinden daha büyük olan Radloff’la tanışır ve aralarında kurulan ünsiyet Bartold’un bilim hayatına oldukça olumlu katkılarda bulunur. Ama onun Bilimler Akademisi nezdinde kurulan Antropoloji ve Etnografya Müzesi’nde görev alma teklifini reddeder. Bunun üzerine Radloff’un tavsiyesiyle Orta Asya’ya gönderilen arkeoloji ekibinde yer alır, fakat saha çalışmaları onun pek hoşuna gitmez, daha doğrusu kendisinin bu sahada kabiliyetsiz olduğunu düşünür. “Masa başında ve yazılı kaynaklar üzerinde çalışmaktan hoşlandığımı hissettim” diyen Bartold, yine de 1902’de araştırmalarının gereği olarak ve bölgedeki el yazması kaynaklarla tanışmak amacıyla Orta Asya’ya gider. Zaten artık Arapça, Farsça ve Türkçeyi değişik lehçeleriyle birlikte gayet iyi biliyordu. Petrograd Üniversitesi’nde doğu tarihi kürsüsüne intisap eden Bartold’un (1892) magister ve doktor unvanlarını kazanmak üzere yaptığı çalışmalar, 1900 yılında neşredilecek olan “ Moğol İstilası Döneminde Türkistan” adlı büyük eserinin temellerini teşkil edecekti.
Bartold, 1901’de profesör, 1906’da da ord. profesör oldu. 1909’da Doğu Dilleri Fakültesi sekreteri, 1910’da ve 1913’de İlimler Akademisi’ne muhabir ve tam âza seçildi. Arkasından yedi yıl boyunca, 1905-1912 yılları arasında Rus Arkeoloji Derneği’nin Doğu bölümünün sekreterliğini yaptı. Şarkiyat Derneği’nin Mir İslama (İslam Dünyası) adlı dergisini yayınladı. 1902’de Orta Asya seyahatinden başka, 1904 ve 1916’da da seyahatler gerçekleştirdi. Bu gezilerin sonuncusunda Özbek tarihçilerle birlikte at üzerinde seyahat ederken, attan düşüp yaralandı ve bir süre hastanede yattı.
“Yaptığım bilimsel çalışmalar Türkistan’da da bilimsel çevrelerce ilgiyle ve sıcak bir şekilde karşılanmıştı” diye sözlerine devam eden Bartold’un katkılarıyla Orta Asya’da bazı ilmi müesseseler kurulmuştu. Taşkent’teki Orta Asya
Üniversitesi; 1918’de teşekkül eden Radloff Şarkiyat Derneği; 1928-30 arasında faaliyet gösteren Türkoloji Merkezi; Maddi Kültür Tarihi Enstitüsü; Yaşayan Doğu Dilleri Enstitüsü.
1920, 1927 ve 1928’de yine Türkistan’a seyahatlar gerçekleştiren Bartold, bu arada 1925-27 yılları arasında Taşkent’te bazı konferanslar verdi. 1925’deki seyahati sırasında, daha sonra Özbek dostlarımın sayesinde görmeye muvaffak
olduğum 380 elyazması eserin onun sayesinde Ruslar tarafından yok edilmekten kurtulduğunu merhum Özbek tarihçi Böribay Ahmedov Tarihten Sabaklar adlı eserinde belirtmektedir. Onun doktora çalışmasının 25. yılını kutlamak için bazı makaleleri İqd ul-cumân (İnci Dizisi) adı altında Taşkent’de neşredildi. 1924’de Bakü’de de konferanslar veren Bartold, 1926’da yine bu şehirde toplanacak Milli Türkoloji Kongresi’ni hazırladı. Bu arada 1917 ve 1922’de Finlandiya’da, 1922-23’de ve 1929’da Oxford, Londra, Belçika, Hollanda, Almanya’da da konferanslar verdi. 1923’de Brüksel’de düzenlenen Tarihçiler Kongresi’ne Rus Bilimler Akademisi’ni temsilen katıldı.
1926’da İstanbul Üniversitesi’nin daveti üzerine Türkiye’ye gelen Bartold, Türk boylarının tarihi üzerine de konferanslar vermişti. Daha sonra bu eseri hem Rusça, hem de Türkçe olarak yayınlanmış ve Türkçesi değişik zamanlarda birkaç kez basılmıştır. Eser daha sonra 1935’de Almancaya, 1945’de Fransızcaya tercüme edilip yayınlandı.
Yazar, 1930 yılında Leningrad’da vefat etti ve oraya defnedildi.
BARTOLD ve ZAMANI, D. Ahsen Batur
V.V. BARTOLD ORTA ASYA, Tarih ve Uygarlık, Selenge Yayınları, İstanbul 2010