Hititler ve Eski Anadolu
Hititler, MÖ 1700'den önce Anadolu'nun antik bölgesini ( Küçük Asya , günümüz Türkiye'si ) işgal ettiler, görünüşe göre yerli Hatti ( ve muhtemelen Hurri ) halkından bir kültür geliştirdiler ve bölgelerini genişleterek rakiplerine rakip bir imparatorluğa dönüştürdüler ve yerleşik Mısır ulusunu tehdit ettiler .
İbranice Tanah'ta ( Hıristiyan Eski Ahit olarak da bilinir ) İsrailoğullarının ve onların tanrılarının düşmanları olarak defalarca bahsedilir . Yaratılış 10'a göre, Nuh'tan doğan Ham'ın oğlu Kenan oğlu Heth'in torunlarıydılar ( Yaratılış 10: 1 - 6 ). Bu nedenle bugün bilinen adları İncil'den ve bugün 'Hatti Krallığı' olarak tanımlanan bir "Kheta Krallığı"na atıfta bulunan Mısır'ın Amarna Mektuplarından gelmektedir ( Hititlerin topraklarının bilindiği ismi ). Ancak kendi belgeleri, zamanın başkaları gibi onlardan Nesili olarak söz eder.
Bölgenin Hitit kontrolü , günümüz bilim adamları tarafından iki döneme ayrılır:
- Eski Krallık ( MÖ 1700 - 1500 )
- Hitit İmparatorluğu olarak da bilinen Yeni Krallık ( MÖ 1400 - 1200 )
Bu ikisi arasında, tarihin bu versiyonunu kabul edenler için Orta Krallık olarak bilinen bir fetret dönemi vardır . Orta Krallık'ı tanıyan bilim adamları ile tanımayanlar arasındaki fark, Eski Krallık ile Yeni Krallık arasında bir kopukluk olmamasından, yalnızca hakkında çok az şey bilinen 100 yıldan daha kısa bir 'karanlık çağ' olmasından kaynaklanmaktadır. Hitit İmparatorluğu, Kral I. Şuppiluliuma ( yaklaşık MÖ 1344 - 1322) ve oğlu II. Mursilli ( yaklaşık MÖ 1321 - 1295 ) döneminde zirveye ulaştı, ardından geriledi ve Deniz Kavimleri ve Kaska'nın tekrarlayan saldırılarından sonra ülke, Asurluların eline geçti.
Arkeoloji ve Dil
Hititler hakkında, bir zamanlar Hitit İmparatorluğu'nun başkenti Hattuşa'nın bulunduğu Boğaköy'de ( bugünkü Boğazkale, Türkiye ) kazıların başladığı MS 19. yüzyılın sonlarına kadar Mısır'dan gelen İncil referansları ve parça parça belgeler dışında çok az şey biliniyordu. . Tarihçi Christopher Scarre, Hattuşa'yı şöyle tanımlar:
Sarp hisarları ve gösterişli tapınaklarıyla kayalık araziye yayılan geniş bir kale - şehir . Sadece Anadolu'nun çoğunu değil, zaman zaman güneye, Suriye ve Levant'a kadar uzanan güçlü bir imparatorluğun merkezi haline geldi .
HATTUŞA ASLEN MÖ 2500'DE HATTİLER TARAFINDAN KURULDU VE KÜLTÜRLERİ HİTİTLERİN KÜLTÜRÜNÜN TEMELİNİ SAĞLAMIŞ OLABİLİR.
Hattuşaş aslen MÖ 2500'de Hattiler ( Anadolu'nun yerli bir kabilesi ) tarafından kurulmuştur ve kültürleri Hititlerin kültürünün temelini sağlamış olabilir. Bununla birlikte, bu çok önemli kompleks ve onu geniş imparatorluklarıyla birlikte inşa edenler, yazıları ilk olarak MS 1884'te İrlandalı misyoner William Wright ve ardından MS 1906'da Alman arkeolog Hugo Winckler tarafından keşfedilene kadar neredeyse bilinmiyordu.
MS 1912 yılına gelindiğinde, Winckler "Hitit kraliyet arşivlerinden 10.000 kil tablet çıkardı". Geçmişlerini ve işlemlerini kaydettikleri bu tabletler nispeten hızlı bir şekilde deşifre edildi. Tarihçi Erdal Yavuz, deşifre sürecini bir örnekte anlatıyor ( ancak Hitit yazısının anlaşılmasına katkıda bulunan başka bilim adamları , özellikle Archibald Sayce, sadece bir isim olsa da ) :
Viyana Üniversitesi'nde Çek profesörü olan Bedrich Hrozny, 1879 - 1952, 1916'da Hitit dilini deşifre etti. Başlangıç noktası, çivi yazısıyla yazılmış bir yazıtın üzerindeki bir ibareydi : "Nu Ninda - An Ezzateni, Vatar - Ma Ekuteni". Hitit metinlerinde birçok Babilce kelime geçtiğinden, ipucu Babilce "yemek" veya "ekmek" anlamına gelen "ninda" sözcüğüyle sağlanmıştır. Hrozny kendine basit bir soru sordu: İnsan yiyecek veya ekmekle ne yapar? Cevap, elbette, onu yerdi. Yani 'ezzateni' kelimesi yemek yeme ile ilgili olmalıdır. O halde "ninda" üzerindeki "-an" eki, doğrudan bir nesne için bir belirteç olmalıdır. Elindeki bu iki önermeyle Hrozny, Hint - Avrupa dillerinin hem söz dağarcığına hem de gramerine baktı.. Yemek fiilinin Hititçe 'ezza'ya benzediğini kaydetti - sadece İngilizce'de değil, aynı zamanda Yunanca ( edein ), Latince ( edere ) ve Almanca'da ( essen ) ve özellikle Orta Çağ Almancasında ( ezzan ). Bu doğruysa, yazıtın ikinci satırı pek sorun değildi, çünkü kolaylıkla İngilizce "su" ya da Almanca "wasser" olarak çevrilebilecek olan "vatar" sözcüğüyle başlıyordu. Hrozny tüm cümlenin “Şimdi Ekmek Ye, Su İç” şeklinde okunmasını önerdi ve bu tüm Hitit dili için doğru çıktı. Hint - Avrupa kökenliydi .
Ancak Hrozny'nin çalışması yayınlandıktan sonra, Hitit tarihini başlangıçta hem aydınlattı hem de kararttı. Hindistan'ın Aryanlar olarak bilinen Hint - Avrupalılar tarafından kuzeyden işgal edildiğine ( sözde ' Aryan İstilası' ) ve bir yerlerde bu işgalcilerin soyundan geldikleri bir anavatan olduğuna dair antik tarih bilginleri arasında uzun süredir kabul gören bir teori vardı. Hindistan'a Winckler tarafından ortaya çıkarılan metinler bu teoriyi doğruluyor gibiydi.
O dönemde Anadolu'da Hint - Avrupa dillerinin bilindiğine dair hiçbir kanıt bulunmadığından, bir tür istila olması gerektiği ve büyük olasılıkla Hindistan'ın iddia edilen işgalinin başlatıldığı aynı gizemli anavatandan olduğu varsayıldı. . Tarihçi Marc van de Mieroop bu duruma şöyle değiniyor :
Hindistan'ın kuzeyinde bir yerlerde bir Hint - Avrupa anavatanı olduğuna dair modası geçmiş bir on dokuzuncu yüzyıl fikrinin etkisi altında, bilimde büyük ilgi bir istila için kanıt bulmaya ayrıldı. Ancak bu arayış boşunadır. Hint - Avrupa dillerini konuşanların Anadolu'da her zaman bulunmadığını varsaymak için hiçbir neden yok, ne de ikinci bin yılda açıkça tanımlanabilir bir grup olacaklarını söyleyebiliriz. Ancak Anadolu'da kullanılan dilleri yazılı kaynaklar bize bildirdiğinde, bazılarının Hint - Avrupa dillerini konuştuğunu, bazılarının ise konuşmadığını gözlemleyebiliyoruz.
ESKİ HİTİT KRALLIĞI, İLK OLARAK MÖ 1700'DE HİTİT KRALI ANİTTA'NIN HATTUŞA'YI KUSSARA KRALLIĞINDAN YAĞMALAMASI İLE KANITLANIR.
Eski Krallık
Eski Hitit Krallığı ( MÖ 1700 - 1500 ) ilk olarak Hattuşa'nın MÖ 1700'de Hitit Kralı Anitta'nın komşu krallık olan Kussara'dan yağmalanmasıyla kanıtlanır. Hattuşa, MÖ 2500'den beri Hatti'nin güçlü şehri olarak varlığını sürdürüyordu ve Hititler şehri fethedip bölgeye hakim olduktan çok sonra, hala 'Hatti ülkesi' olarak anılıyordu. Şehir, Büyük Akkad Sargon'un ( MÖ 2334 - 2279 ) ve torunu Naram - Sin'in ( MÖ 2261 - 2224 ) saldırılarını püskürttü, ancak şehri yakan, lanetleyen ve yeniden inşa etmeye kalkışan herkesi lanetleyen Kral Anitta'nın eline geçti.
Ancak yıkılmasından kısa bir süre sonra, adı 'Hattuşa'lı' anlamına gelen I. Hattuşili adlı başka bir Kussara kralı tarafından yeniden inşa edildi. Hattuşili daha önce 'Kuşsaralı Adam' olarak bilindiği için, bazı bilginler Hattuşa'nın Kussara üzerindeki yeni öneminin sembolik bir ifadesi olarak şehri yeniden inşa ettikten sonra yeni adını aldığını iddia ediyorlar ( gerçi bu iddia diğer alimler tarafından itiraz edildi ). Birincil kanıtların eksikliğinden dolayı adını ne zaman ve neden aldığı tespit edilememekle birlikte Hitit krallığını I. Hattuşili'nin kurduğu açıktır.
Eski bir belge olan Telepinu Fermanı'na ( MÖ 16. yüzyıl ) göre Hattuşili, geniş bir bölgeyi fetheden büyük bir savaşçıydı. Fermandaki saltanatının bir hesabı kısmen şöyledir:
Daha sonra Hattuşili kral oldu ve oğulları, erkek kardeşleri, kayınpederleri, aile üyeleri ve askerleri birleşti. Sefere çıktığı her yerde düşman topraklarını kuvvetle kontrol etti. Toprakları birbiri ardına yok etti, güçlerini aldı ve onları denizin sınırları yaptı. Ancak seferden döndüğünde, oğullarından her biri bir ülkeye gitti ve büyük şehirler onun elinde zenginleşti. Ancak daha sonra şehzadelerin uşakları yozlaşınca malları yemeye başladılar, efendilerine karşı sürekli komplolar kurdular ve kanlarını dökmeye başladılar.
Bu pasaj, Hattuşili'nin geniş ailesinin desteğiyle birleşik bir krallık kurduğu, ancak bu gerçekleştiğinde oğullarının, kendilerine emanet ettiği bölgelerin kaynaklarını kullanarak ona isyan ettiği şeklinde yorumlanır. "Prensesin hizmetkarları" ifadesi, ya Hattuşili'nin oğulları ya da meşru yönetimlerine karşı ayaklanan bu oğulların bakanları ve danışmanları olarak yorumlanmıştır. Oğulların suikasta kurban gitmiş veya isyanın ajanı olup olmadığı, ardıllıkta onlardan bahsedilmiyor.
Hattuşili ölüm döşeğinde torunu Mursilli'yi varisi olarak seçti. Van de Mieroop, "Yeni kralın hükümdarlığı çok az biliniyor, ancak kısa ve öz kaynaklar son derece önemli iki eylemden bahsediyor: Halep ve Babil'in yıkımı . Ancak askeri operasyonlarını bir işgal takip etmedi". Mursilli, büyükbabasının aksine, diğer krallıklara topraklarını ve kaynaklarını kendi krallığına katmak için değil, yalnızca elde edilecek ganimet için baskınlar düzenlemiş görünüyor. Telepinu Fermanı onun saltanatını kaydeder:
Mursilli, Hattuşa'da kral olduğunda oğulları, erkek kardeşleri, kayınpederleri, aile üyeleri ve askerleri birleşmişti. Zorla düşman topraklarını kontrol altına aldı, güçlerini aldı ve onları denizin sınırları yaptı. Halep şehrine giderek Halep'i yerle bir etti ve Halep'ten sürgün edilenleri ve mallarını Hattuşa'ya götürdü. Daha sonra Babil'e giderek Babil'i yerle bir etti. Babil'den sürgün edilenleri ve mallarını Hattuşa'ya götürdü. Hantili sakiydi ve karısı olarak Mursilli'nin kız kardeşi Harapshili vardı. Zidanta, Hantili'ye hırsızlık yaptı ve kötü bir iş yaptılar: Mursilli'yi öldürdüler ve onun kanını döktüler.
Hantili, Mursilli'nin kayınbiraderiydi . Zidanta, Hantili'nin damadıydı. Mursilli'ye suikast düzenlemek ve başarılı oldukları tahta geçmek için komplo kurdular. Hantili daha sonra yaklaşık 30 yıl ( yaklaşık MÖ 1526 - 1496 ) kral olarak hüküm sürdü, ancak bu süre içinde çok az şey başarmış görünüyor. Hantili'nin başka hiçbir şey yapmadan krallığın tadını çıkarmasını izlemekten bıkan Zidanta, ona suikast düzenledi ve varislerini öldürdü. Zidanta daha sonra Hantili'den sonra kral oldu ve oğlu Ammuna tarafından öldürülene kadar aynı olaysız on yıl boyunca hüküm sürdü. Ammuna 20 yıl ( MÖ 1486 - 1466 ) hüküm sürdü ve bu süre içinde kendinden önceki üç kraldan daha kötü bir kral olduğunu kanıtladı.
HATTUŞİLİ'NİN YARATTIĞI GENİŞ KRALLIK, GİDEREK DAHA FAZLA BÖLGE MERKEZİ BİR YÖNETİME İSYAN ETTİKÇE PARÇALANDI.
Hattuşili'nin yarattığı geniş krallık, giderek daha fazla bölge merkezi bir yönetime isyan ettikçe parçalandı ve Ammuna isyanı durdurmak veya bölgeleri herhangi bir şekilde yatıştırmak için hiçbir şey yapmadı. Ammuna, görünüşe göre, doğal sebeplerden öldü ve yerine, tahta geçmek için Ammuna'nın en büyük iki meşru oğlunu öldüren daha küçük bir eşin oğlu olan Huzziya ( I. Huzziya olarak bilinir ) geçti.
Huzziya, MÖ 1460'ta Ammuna'nın Telepinu adlı küçük oğlu ( veya damadı ) tarafından tahttan indirilene ve onu krallıktan sürgün edene ( daha sonra öldürüldü ) kadar beş yıl boyunca kötü bir şekilde hüküm sürdü. Telepinu, krallığı eski ihtişamına kavuşturmak için elinden gelenin en iyisini yaptı, ancak bu noktada yapılacak çok az şey vardı. Hititlerin tarihini ve geçmiş ihtişamını kaydeden ve krallığın kendi zamanında geldiği üzücü durumdan yakınan Telepinu Fermanı ile ünlüdür . Telepinu, Eski Krallık'ın son kralıydı ve onun fermanından sonra Hitit tarihi, hakkında çok az şey bilinen bir 'karanlık çağ'a giriyor.
Hititlerin gerçek günlük yaşamı ve kültürü de aynı derecede gizemlidir, çünkü deşifre edilen yazıtlar esas olarak krallar ve onların seferleri ile ilgilidir. Hititlerin Akad alfabesini kullanarak ancak kendi Hint - Avrupa dillerinde yazdıkları ( ki bu, tabletlerin şifresini çözmeyi o kadar zorlaştırıyordu ki, Akad bilginleri kelimeleri okuyabiliyor ama anlayamıyordu ) ve belgeleri imzalamak için silindir mühürler kullandılar. Ve Mezopotamya'da insanların yaptığı gibi mülkiyeti işaretlemek , bazı akademisyenlere iki kültür arasında açık bir bağlantı olduğunu düşündürüyor.
Bununla birlikte, aynı zamanda, Akadca çağın ortak diliydi ve Sümer ( güney Mezopotamya ) Hatti ile ticaret yoluyla uzun süredir temas halindeydi ve bu nedenle Mezopotamya kültürünün Hatti'yi değil, Mezopotamya kültürünü etkilemiş olması daha olası görünüyor. Hititler fetih yoluyla Hatti kültürünü benimsemiştir . Hitit yaşamı ve kültürünün gün ışığına çıkan bu ayrıntıları, Hattilerinkinden biraz farklı görünmektedir. İki halk arasındaki ilişkinin kesin doğası, ancak birincil kaynakların eksikliği ve belirtildiği gibi, belgelerin halkın hikayesinden çok yöneticilerin faaliyetlerine odaklanması nedeniyle belirsizliğini koruyor.
Yeni Krallık
Hititlerin tarihi, Hitit İmparatorluğu olarak da bilinen Yeni Krallık ( MÖ 1400 - 1200 ) ile devam eder. Kendisinden önce de Hitit kralları ( I. Tudhaliya ve II. Tudhaliya gibi ) olmasına rağmen, bu tarih MÖ 1344'de gerçekte tahta geçen Kral I. Şuppiluliuma ile başlar. Tarihçi Erdal Yavuz şöyle yazıyor:
Hitit kralı Şuppiluliuma, MÖ 14. yüzyılda Orta Doğu tarihine egemen olduysa da, saltanatının tarihleri söz konusu. Başlangıçta 1380'de tahta çıktığı ve kabaca kırk yıl hüküm sürdüğü düşünülüyordu. Saltanatının ilk yıllarında Şuppiluliuma, Hitit anayurdunu sağlamlaştırdı ve Hattuşa'nın savunmasını geliştirdi. 120 hektardan fazla bir alanı çevreleyen büyük ölçüde genişletilmiş şehir surları inşa edildi. Hitit İmparatorluğu güneydoğuya doğru genişlemeye başladı ve kuzey Suriye şehirlerinin çoğu [ Şuppiluliuma'nın yönetimine ] boyun eğdi.
Şuppiluliuma'nın hükümdarlığı altında, geniş Mittani krallığı bir Hitit vasal devletine indirgendi ve Byblos gibi önemli liman şehirlerini içeren verimli Levant bölgesi Mısırlılardan alındı. Şuppiluliuma'dan firavunlar III. Amenhotep'e ve halefi Akhenaten'e yazılan mektuplar, aralarında Mitanni ile ilgili olan Amarna Mektupları'nda korunmuştur . Mısır daha önce Mittani'nin güçlü bir müttefiki olmuştu ve III. Amenhotep'un Mittani Kralı Tushratta'ya verdiği desteğin geri çekilmesi, I. Şuppiluliuma'yı bölgede istediğini yapmakta özgür bıraktı.
Şuppiluliuma yakın zamanda Suriye bölgesini fethetmiştim ve Mitanni tahtına bir rakip için desteğini açıkça belirtmiştim; Hitit ordusunun gücünden korkan Mısır, ardından Tuşratta'ya verdiği desteği geri çekti. Akhenaten hükümdarlığı altında I. Şuppiluliuma, Mısır'dan Byblos gibi krallıkları ve vasal devletleri çok az çabayla alarak imparatorluğunu genişletmeye devam etti. Akhenaten'in ölümünün ardından oğlu Tutankhamun Mısır tahtını ele geçirdi ve yükselişlerini durdurmak için general Horemheb'i Hititlerin üzerine gönderdi; Ancak bu seferler büyük ölçüde başarısız oldu çünkü Hitit ordusu Mısır ordusu gerilerken güçlendi .
Tutankhamun MÖ 1327'de aniden öldüğünde, dul eşi I. Ankhsenamun Şuppiluliuma'ya, bir hizmetçiyle evlenmeye dayanamadığı, tek başına hüküm süremediği ve üstlenecek oğlu olmadığı için oğullarından birini onunla evlenmesi için göndermesini rica ettiğini yazdı. Bu, bir Mısır kraliçesinden eşi benzeri görülmemiş bir istekti ve mesajın meşru olduğundan emin olduktan sonra I. Şuppiluliuma, oğlu Zananza'yı onunla evlenip firavun olması için Mısır'a gönderdi . Ancak Zananza, bir yabancının Mısır'da hüküm sürmesini engellemek için ( büyük olasılıkla Mısırlı general Horemheb veya vezir Ay tarafından ) öldürüldüğü için Mısır sınırlarına asla ulaşmadı. I. Şuppiluliuma, oğlunun öldürülmesinin ardından askeri seferlerini daha da doğrudan Mısır'a odakladı ve Doğu Akdeniz'in geri kalanını fethetti.
I. Şuppiluliuma , MÖ 1322'de bölgeye yayılan vebada öldü. Fetihlerinden köle olarak geri getirdiği Mısırlı esirlerin vebayı Hattuşa'ya taşıdıkları sanılmaktadır. I. Şuppiluliuma'in yerine vebadan ölen oğlu II. Arnuwanda geçti ve onun yerine küçük kardeşi II. Mursilli geçti. II. Arnuwanda, I. Şuppiluliuma tarafından kişisel olarak taht için yetiştirilmişti, oysa II. Mursilli'nin çok az deneyimi vardı ve bir çocuktan fazlası olarak görülmüyordu. MÖ 1321'de tahta çıktığında çevredeki bölgelerin krallarından hiçbiri genç hükümdarı ciddiye almadı, ancak çok geçmeden bunun bir hata olduğunu anlayacaklardı.
II. MUWATALLİ ( MÖ 1295 - 1272 ) , EN ÇOK KADEŞ SAVAŞI'NDA MISIR'IN BÜYÜK RAMESSES'İYLE KARŞILAŞMASIYLA ÜNLÜYDÜ .
II. Mursilli, babasından herkesin düşündüğünden daha fazlasını öğrenmişti ve hızla uzun süredir sorun teşkil eden kabileleri ( Kaska gibi ) fethetmeye koyuldu. Hitit İmparatorluğu'nun sınırlarını önce sağlamlaştırdı, sonra genişletti. 25 yıllık bir saltanattan sonra öldü ve tahtı, Kadeş Savaşı'nda Mısır'ın 19. Hanedanı'nın Büyük Ramesses'iyle karşılaşmasıyla ünlü olan oğlu II. Muwatalli'ye geçti.
II. Muwatalli'nin yerine sadece beş yıl hüküm süren oğlu III. Mursilli geçti.
MÖ 1237'de III. Hatusilli öldü ve yönetim oğlu IV. Tudhaliya'ya geçti. Bu sırada Asurlular güçleniyorlardı ve MÖ 1230'da, daha önce Mitanni'ye ait olan bölgenin kontrolü için Hititlerin egemenliğine meydan okudular. Nihriya Savaşı'nda, MÖ 1245'te IV. Tudhaliya'nın kuvvetleri Asur ordusuna yenildi ve bu Hitit İmparatorluğu'nun gerilemesini başlattı. Yavuz'un yazısı şöyle:
"Deniz Kavimleri" olarak bilinen [ menşei bilinmeyen bir halktan ] gelen bir yığın saldırı, MÖ 1200 dolaylarında Hitit Devleti de dahil olmak üzere Küçük Asya'nın çoğunu yok etti ve bundan sonra Hititler devletlerini bir daha asla yeniden kuramadılar.
Hitit İmparatorluğu'nun son kralı, MÖ 1210'da Hitit filosunun Kıbrıslılara karşı galip geldiği, kayıtlı tarihteki ilk deniz savaşındaki rolüyle ünlü II. Şuppiluliuma idi. Yine de zafer, II. Şuppiluliuma'nın saltanatının kuralından ziyade istisnasıydı ve Asurluların artan gücü, Deniz Kavimleri ve yeniden ayaklanan Kaska kabilesinin tekrarlanan baskınlarıyla birleşince İmparatorluk parçalanana kadar istikrarı bozdu. Hattuşa, MÖ 1190'da Kaskalar tarafından yağmalandı ve yakıldı. II. Şuppiluliuma'nin bu nişanda öldüğü düşünülüyor. Christopher Scarre'ın yazısı şöyle:
Hitit gücünün zirvesi Kral I. Şuppiluliuma'nın orduları Doğu Akdeniz'in kontrolü için Mısır ve Mitanni ile rekabet ettiğinde [ ve ] Hitit imparatorluğu MÖ 1200 civarında çökerek Toros Dağları'nın güneyinde güçlü Neo - Hitit şehir devletlerine dönüştüğünde geldi. MÖ dokuzuncu yüzyılda Asur imparatorluğu tarafından emildi.
Asurlular, Hitit imparatorluğundan kullanamadıkları ne varsa yok ederek bölgeye kendi kültür ve değerleriyle damgasını vurmuşlardır. Halk o zamana kadar Hatti veya Hitit krallarını ve onların başarılarını artık hatırlamıyor olsa da, bölge MÖ 630 yılına kadar "Hatti ülkesi" olarak biliniyordu.