Kelime Tanıma Nedir?
Kelime tanıma, okunan kelimeleri tereddüt etmeden izole haliyle ya da cümle/paragraf bağlamında tanıma becerisidir. Çocuklar okumayı öğrenirken harfleri ya da harflerin kombinasyonunu ve sesleri veya seslerin neyi temsil ettiğini anlamalıdırlar. Bazı harfler birden fazla sesi temsil edebilirler. Mesela Ankara ve Antalya ‘ daki n sesi ya da kalem ve kitap daki k sesleri. Bunlar okumayı daha zor hale getiren öğrenmeyi sağlayan bazı istisnalardır. Bununla birlikte Türkçe kelimelerin birçoğu düzenli yazılışa sahiptir. Yabancı kelimeleri okumaya başlamak için birkaç yardımcı strateji vardır. Akıcı okuma ve kavramayı geliştirmede en önemli faktörler sözcükleri seslendirme ve çözümlemedir. Sözcük çözümleme için ne kadar çok pratik yapılırsa o kadar akıcı okuma olur.
Sözcüğü Seslendirme
Kelimenin ilk harfi, ilk 2 harfi veya karışımı olacak şekilde sunarak çocuğun bilmediği bir sözcüğe ilgi göstermesini sağlayın. Gerekirse ortadaki ve sondaki harfleri seslendirin. Eğer çocuğunuz baştaki ve sondaki kelimeleri doğru, ortadaki sesleri yanlış telaffuz ediyorsa , o sesleri izole ürettirin; bu size o sesi üretmede ne zorluk oluyor gösterir. Sözcüğü seslendirdikten sonra, çocuğa sesleri birleştirip kelimeyi söylemeye çalışın. Eğer sözcük anlamlıysa ondan da isteyin. Uzun süre mücadele etmesine izin vermeyin. Eğer çocuğunuz kelimeyi anlamlandıramadıysa ya da çözümleyemediyse ; sesleri çözümlemeyi gözden geçirin, sözcüğü kendiniz ve onunla beraber tekrar söyleyin ve devam edin.
Görsel İpuçları Kullanma
Çocuğun çözümlediği kelimeyi anlamlandırıp anlamlandıramadığını anlamak için resme bakmasını sağlayın. Örneğin çocuğunuz ‘karga’ yerine ‘kavga’ diye okuyorsa ona resme bakmasını ve cümle içinde hangisinin daha anlamlı olduğunu düşünmesini isteyin.
Kelime Parçalarını Aramak
Çocuğa ‘sakar’ ve ‘kar’ da olduğu gibi ya da ‘sarı’ ve ‘arı’ da olduğu gibi iki kelime içindeki benzer parçaları aratın. Çocuğa yaygın önekleri (a-, e-, dis-, in-…) ve son ekleri (-fobi, -nomi, ecek/-acak, dı/di…) tanıması için yardım edin, ve sonra sözcükteki tek parçayı tek başına okuyun. Örneğin ‘gelecektim’ sözcüğünü ‘gel-ecek-tim’ gibi. Sonra, çocuğa kelimenin mantıklı olup olmadığını anlamak için tekrar cümleyi okutturun.
Ses Bilimi Kurallarını Uygulama
Ses bilimi kuralları kelimeyi çözümleye kesinlikle yardım edecektir. İstisnalar var ancak kurallar çözümlemeye yardım eder.
- İki ünsüz ses arasındaki ünlü ses genelde kısa ünlü olarak söylenir. Örneğin ; bak, sır, sen. İstisna : bir, kek.
- iki ya da daha fazla ünsüz ses arasındaki iki ünlü ses ise ilk ünlü sesin daha uzun hali şeklinde söylenir. Örneğin; şair, naif, muamele, muayene, nihai. İstisna : Sait,
- Sonu –e ile biten tek heceli sözcüklerin ilk ünlü sesleri uzun ünlü olarak söylenir. TÜRKÇE ÖRNEK
- Eğer /r/ sesini bir ünlü ses izlerse, ünlü sesi uzun ya da kısa söyleme durumu olmaz.
Heceleri Tanımlama
Heceleri tanıma sözcüğü tanımlaya yardım eder. Çocuğa her bir heceyi sanki tek bir kelime gibi çözdürün ve heceleri bir araya getirin. İlk hecenin tanınması sıklıkla tüm kelimeyi tanımayı tetikler. Sözcükleri hecelere bölmek için kurallar şunlardır:
- İki ünsüz ses bir sözcüğün ortasında bulunuyorsa iki ünsüz arasından ayırın. Bu ayırma kapalı heceler oluşturur ve aradaki ünlü ses kısadır. Örneğin ; defter = def + ter.
- Tek bir ünsüz ses iki ünlü ses arasına gldiğinde ise ; sözcüğü ünsüz sesten önce ayırın. Bu şekilde ünlü ses ile biten hece açık hece oluşturur. Açık heceler ise uzun ünlü sese sahiptir. Örneğin ; kağıt= ka +ğıt. Eğer bu kural işe yaramazsa sözcüğü ünsüz sesten sonra ayırın, böylece ünlü ses kısa olacaktır. TÜRKÇE ÖRNEK
- Ön ekler ve sonekler heceler oluşturur.
- Ünsüz ve –le ile biten kelimeler bir hece yapar.
Kelimeleri Bağla
Çocuğa bildiği ve bilmediği kelimeleri karşılaştırın, bildiği sözcüğün bilmediği sözcüğün içinde olup olmadığına karar vermesini sağlayın. Örneğin; kap ve kapalı. Bilinmeyen kelimenin anlamlı olup olmadığını anlamak için bilinen kelimeyi kullanın, eğer anlamlı ise, kelimenin içeriğini anlamak için iki kelime yeterince yakın olabilir.
Tekrar Okuma
Çocuğun sözcüğün mantıklı olup olmadığını anlaması için sözcüğü tekrar okuyun. Eğer anlamlı değilse anlamlı olabilecek bir sözcük düşünmesini sağlayın.
Okumaya Devam Edin
Çocuğun bilmediği kelimelerin ötesine geçmesini sağlayın ve sözcüğü tanımasına yardımcı olacak ipuçlarına bakın. Bir sözcük ; bağlamını anlamaya yardımcı olacak farklı ipuçlarıyla başka cümlede gösterilebilir.
Çocuğunuzu çözümleme için önceki adımlara yönlendirin. Bir sözcüğü yanlış okuduğunda kendini düzeltmesi için yardımcı olun. Her zaman olumlu tepkiler verin ve denemesi için övgülerde bulunun. Çocuğunuzun bir kelimeyi çözümlemesi için uzun süre mücadele etmesine izin vermeyin. Hayal kırıklığına uğramasından kaçınmaya yardım etmek için sözcüğü çözümleyin ve devam edin.