“Baskın yapan, hücum eden” manasına gelen basmacı tabiri, çarlık döneminde Ruslar tarafından Türkmenistan, Başkurdistan ve Kırım’da faaliyet gösteren kuvvetler için kullanılmıştı. 1918’de Milli Hokand Hükümeti’nin Ruslar tarafından dağıtılması üzerine Basmacı hareketi bir halk hareketine dönüştü. Bu hareketin amacı Türkistan’ı Ruslardan kurtarmaktı.
Kasım 1921’de Enver Paşa’nın Türkistan’a gelip Basmacılara katılması üzerine bölgede çatışmalar artmaya başladı. 1922’de Sovyet Rusya’nın bölgede genel bir saldırıya geçmesiyle Enver Paşa çatışmada ölmüş ve bu hareket zayıflamaya başlamıştır. 1936’da Ruslar Basmacı hareketine tamamen son vermiştir. Böylece Batı Türkistan’da SSCB’ye bağlı Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Türkmenistan Cumhuriyetleri kuruldu.
II. Dünya Savaşı sırasında Sovyet yöneticileri düşmanla işbirliği yaptıkları iddiasıyla Kırım, Karaçay, Balkar,
Ahıska, Çeçen ve İnguş Türklerini Orta Asya ve Sibirya’ya sürgün ettiler.
Zeki Velidi Togan: 1890 Türkistan doğumlu olup Basmacı harekatı içerisinde yer almıştır. Daha sonra Türkiye’ye
gelerek İstanbul Üniversitesi’nde Umumi Türk Tarihi kürsüsünü kurmuştur. Ordinaryüs ünvanı almıştır.