Lale Devri
Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve 1718’de Avusturya ile imzalanan ve 1730’da Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Patrona Halil İsyanı ile sona eren dönemdir. Bu dönemin sultanı III. Ahmet, en büyük vizeri Nevatehirli Damat İbrahim Paşa’dır. Zevk ve sefalet dönemi olarak bilinir. Adı, o zamanlar İstanbul’da yetişen lale çiçeklerinden alınır ve şöhretlerini dünyaya yayar.
Bu dönemde ilk defa, Osmanlı İmparatorluğu Batı’dan bazı yenilikler almaya başladı.
Nedim, Lale Çağının günlük yaşamını ve İstanbul’un tasvirini aşağıdaki unutulmaz ayetler ile yaptı:
Stanbul K şehri mi?
Bir yekpare, Acem federe bir özelliktir.
Bazal numarası, benim.
Lale devri Özellikleri
Lale devri yenilikleri
Bu dönemde, Avrupa ile savaş olmadı ve barış içinde yaşama fikri ortaya çıktı. Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa’yı daha iyi tanımak için Paris ve Londra gibi şehirlere elçiler gönderdi. Bu dönemdeki diğer yenilikler ve reformlar:
• İlk matbaa 1727 yılında Sait Efendi ve İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuştur.
• Yeniçerilerden bir itfaiye departmanı kuruldu.
• İstanbul Yalova’da kâğıt ve fayans fabrikaları kuruldu.
• Yeni kütüphaneler açıldı; Doğu ve Batı eserleri çevrildi.
• Çiçek aşısı yaygınlaştı.
• Kanalizasyon ve Humbaracı ocaklarında iyileştirmeler yapılmıştır.
Mimari, resim ve minyatür sanatlar geliştirildi.
Mimari
Sultan III. Ahmet, eşsiz sanat, edebiyat ve sosyal yaşam anlayışına sahip olduğu Grand Vizier Damat İbrahim Paşa ile uyum içinde çalıştı. Sultan III. Ahmet, Topkapı Sarayı ve Yeni Câmii’de bir kütüphane, Ayasofya’da Türk sanatının başyapıtlarından biri olarak kabul edilen Sultan Ahmet Üçüncü Çeşmesi ve İstanbul’un su ihtiyacını karşılamak için Deryayi Sim adında bir su barajı inşa etti.
Üsküdar Yeni Vâlide Camii, Çorlulu Ali Paşa Medresesi, Damat İbrahim Paşa Camii ve Külliyesi, İstanbul’daki Yeni Postane önündeki çeşme, Daarül Hadis ve Sebil, Ortaköy Camii önündeki çeşme, Üsküdar Şemsi’deki Hüsrev Ağa Camii önündeki çeşme Bu dönemde Paşa ve Çubuklu Cami Eserleri yanında çeşme gibi eserler yapılmıştır.
Sâdâbâd, belki de dönemin en gözde eseri, maalesef bugüne kadar hayatta kalamadı ve bizi mahvedecek başka bir şey yok.
Patrik Hazretleri ise
Halkın büyük bir kısmı İstanbul’da zor bir durumdaydı, eyalet büyüklerinin bir kısmı rahat bir yaşam sürmek zorunda kalıyordu ve eğlenceye düşkünlüğü huzursuzluğa neden oluyordu. Patrona Halil adında bir janissary bu durumdan memnun olmayan isyancıları aldı. İsyan sonucu Damat İbrahim Paşa ve akrabaları öldürüldü. Sultan III. Ahmed emanet edildi, I. Mahmut yerini aldı.
Detaylı olarak Lale Devri Osmanlı Tarihi
Osmanlı Devleti, Osmanlı Devleti’nde 18. yüzyılın ilk yarısında, Osmanlı Devleti, Avrupa ile kültürel etkileşimin başladığı ve yeniliklerin başladığı bir dönemdi. Lale Çağı olarak adlandırılmasının nedeni, sarayı ve Avrupa’yı çevreleyen alanları ele alarak toplumsal yaşamın, mimarlığın ve sanatın dönüşümünü ve Lale’nin yenilik sembolü olarak gelmesidir.
Lale Devrinde yenilik girişimlerinin altında yatan nedenler, 17. yüzyıldan itibaren Avrupa devletlerinin fethi ve fetih politikalarından güç alan imparatorluğun başarısızlığıyla başlamış ve Avrupa devletlerine karşı savaşlarda başarılı olamamıştır. ve durgunluk dönemine girdi. Yenilgiler, Osmanlı İmparatorluğu’nun merkezi yapısını ve sosyal ve ekonomik yapısını etkiledi. Bunlara bağlı olarak ülkede isyanlar başladı. Devleti eski iktidara getirmek için, özellikle de sultanlara, birçok devlet adamı bir tedavi aramaya başladı. İlk, 17. yüzyılda Sultan Osman Genç tahtında (1618-1622), Murad IV (1623-1640) ve COD ailesinin alaycı ailesinden gelir. İsyancıların hareketlerini, devlet adamlarının bir çözüm öngördüğü otoriter bir yönetimle bastırmaktı. Bununla birlikte, ülke içindeki isyanların bastırılması ve otorite sağlanması yeterli çözümler üretmedi, çünkü onlar da diğer devletler tarafından imparatorluk sınırları dışından saldırıya uğradılar ve birçok kişiye direnecek güç bulamadılar. İmparatorluğun sınırları bir savaş alanı haline geldiğinden, idari, sosyal ve ekonomik düzeni sağlamak zordu. Bu çaresizliğe yol açan şey, imparatorluğun hala merkezi bir yönetim ve kapalı bir ekonomik sistem izlemesi ve böylece değişmeden hayatta kalmaya çalışmasıydı. Ancak, Avrupa devletlerini Osmanlı Devletine karşı, teknik ilerlemenin avantajlarıyla, Osmanlı ordularına karşı başarı elde etti ve Osmanlı topraklarını kontrol altına aldı. İmparatorluğu eski gücüne kavuşturma çabaları, yalnızca reformist sultanlara ve zamanın yöneticilerine bağlı olarak disiplinli oldukları için öldükten sonra gerçekleştirilemedi.
Osmanlı İmparatorluğunu eski gücüne getirmeye yönelik ikinci tedbirler, 18. yüzyılda Sultan III. III. Ve Avrupa’dan esinlenen Büyük Vizier Damat İbrahim Paşa’nın reform çabalarıyla geldi. Bu çabalar Lale Devri olarak anılan dönemde gerçekleşti. Dünya hakkında yeni bir anlayışa dayanan Lale Devri, 26 Ocak 1699 tarihli Karlofça Antlaşması’ndan sonra, Osmanlı İmparatorluğu’nun Avusturya ve müttefikleri ile olan savaşının ardından başladı. Bu anlaşma, Osmanlı devletinin ilk toprak kaybına neden oldu. Bu kayıpların neden olduğu zayıflamayı durdurmak ve devletin eski gücünü kazanmak için ilk bilinçli batılılaşma çabaları başlatıldı.
Lale Devrimi’nin yönetiminde olan Sultan III. Ahmed (1703-1730), önceki temanın aksine, Avrupa devletlerinde önceki kafir L’nin dışında bırakılan yenilikleri merak ederek dış temayı başlattı.
Bir yabancı devlet elçisinin bir Osmanlı Büyük Vizeri tarafından kabul edilmesi
Damat İbrahim Paşa, zamanın en büyük yardımcısıydı. Paşa, devletin 1718 Pasarofça Antlaşması ile toprak kaybının ardından gelecek zararları önlemek ve ardından Paris’e (1719) ve ardından Paris’e (1721) büyükelçi bir heyet gönderdi ve Avrupa’nın askeri gücünün kaynağını öğrenmek için. Heyetlerin görevi, Osmanlı Devleti’nde uygulanabilecek olanları ve Osmanlı Devleti’nde uygulanabilecek olanları tespit etmektir. Bu gezilerin sonucu, orduda düzenlemeler yapmak ve Osmanlı devletinde matbaa kurmaktı.
Orduda önemli düzenlemeler bırakılırken, matbaa büyük bir öneme sahipti. Matbaa kuruluşunda öncü olan ve Paris’e Damat İbrahim Paşa’dan büyükelçi olarak gönderilen Yirmisekiz’den Mehmet Sait’in oğlu Sait Çelebi. Paris’te gördüğü matbaadan esinlenerek Sait Çelebi, Grand Vizier’i Osmanlı devletinde açmaya ikna etti. 5 Temmuz 1727’de, Sait Çelebi, İbrahim Muteferrika ile birlikte, sadece Türkçe kitap basabilmeleri konusunda Şeyh İslamiyet’ten alınmış fetva ve sultandan özel bir ferman kurdu. Bu matbaada Vankulu sözlüğü tarih, coğrafya ve dil hakkında Türkçe kitaplar yayınladı. Bunlar arasında, Fransız Büyükelçiliği, Paris Büyükelçiliği döneminde Yirmisekiz Mehmet Çelebi Sefaret İsimleri,
Aslında, Osmanlı Devleti’nde matbaa, ilk kez 15. yüzyılda İspanya’dan Osmanlı İmparatorluğu’na sığınan Yahudiler tarafından kurulmuştur. İstanbul’da, özellikle İstanbul’da, ülkenin çeşitli yerlerinde basılmış, Türkçe ve Arapça dilleri diğer dillerde basılmıştır. Yahudilerin yanı sıra, Ermeni ve Yunan kökenli Osmanlılar da matbaa kurmuştu. Bu matbaalarda dini kitaplar hariç her türlü kitabı basabildiler.
Lale Devrindeki reform hareketleri, devleti eski gücüne getirecek kadar etkili olmamasına rağmen, Avrupa’nın etkisi ve Avrupalıların Osmanlı reformları üzerindeki etkisi açısından önemli bir örnekti. Bunlardan bir tanesi itfaiyenin 1720 yılında Fransız David (Osmanlı vatandaşı olduğunda gerçek bir vatandaş oldu) tarafından kurulmasıydı. Denizcilik ve denizcilik organizasyonlarında bir başka düzenleme daha yapıldı. Bu dönemde, Avrupa ile kültürel etkileşimin bir sonucu olarak, mimaride ve mobilyada Fransız etkisi vardı. Saray ve çevresi Fransız tarzına göre yapılmıştır.
Özellikle büyükelçilerin, özellikle Lale Devrinin hareketlerinde desteklenmesi rol oynadı. Avrupa’dan şairler, Flanders’tan van Mour ve alimler vardı. Karşılıklı hediyeler Avrupa devletleri ve elçilikler aracılığıyla takas edildi. Avrupa’dan hediyeler olarak, çiçekler, çeşitli bitkiler, mobilyalar, vazolar gönderildi. Ancak, tüm bu gelişmeler, her şeyin yolunda gittiği anlamına gelmiyordu. Yenilikler halk tarafından onaylanmadı ve ekonomik ve sosyal sorunların nedeni olarak görüldü. Nitekim 1730’da İran’la başlayan savaş, Pasarofça Antlaşması’ndan sonra uzun bir barış süresinin sona ermesine yol açtı. İstanbul’da, İran’la savaşta mağlup olmakla suçlanan Sultan III. Ahmed’e karşı, neşe ve keyfe giren insanların sorunlarını unutarak, Halil’in patronu Patrona’nın ayaklanmasına yol açtı. Padişah tahttan indirildiğinde, Büyük Vizier Damat İbrahim Paşa ve diğer devlet adamları öldürüldü. Bu yenilik çabasındaki en temel yanılgı, eski olan her şeyi korumak ve yeni düzenlemeler yapmaktı. Yenilik hareketleri cemaat tabanına ayrılmamıştı ve idari personel ve halk desteği yoktu.
Eğitim medreselerde yapıldı. Medreseler, kalkınmayı teşvik eden eğitim tarzından uzak, pozitif bilimlerin öğretildiği merkez olmaktan uzaklaştı ve yenilik hareketlerine karşı taasub’un merkezi oldu ve isyanlarda öncü oldu. Yenilik hareketleri cemaat tabanına ayrılmamıştı ve idari personel ve halk desteği yoktu. Eğitim medreselerde yapıldı. Medreseler, kalkınmayı teşvik eden eğitim tarzından uzak, pozitif bilimlerin öğretildiği merkez olmaktan uzaklaştı ve yenilik hareketlerine karşı taasub’un merkezi oldu ve isyanlarda öncü oldu. Yenilik hareketleri cemaat tabanına ayrılmamıştı ve idari personel ve halk desteği yoktu. Eğitim medreselerde yapıldı. Medreseler, kalkınmayı teşvik eden eğitim tarzından uzak, pozitif bilimlerin öğretildiği merkez olmaktan uzaklaştı ve yenilik hareketlerine karşı taasub’un merkezi oldu ve isyanlarda öncü oldu.
Lale Devri’nden sonra, I. I. Ahmed döneminde, baskı direktörü İbrahim Müteferrika’nın yardımıyla reform hareketlerine devam edildi. Muthtarrika’nın padişahlara verdiği mutabakat devletin iyi bir güç elde etmesinin mümkün olmasıydı. Memorandum’a göre, bu iyi yönetişim, yalnızca ülkenin ve kendisini komşularının tanınmasını sağlayacak olan Osmanlı devleti için bilimsel coğrafya bilgisi ve Batı’daki teknikler ve askeri gelişmeler ve teknikler konusunda yardımcı olacaktı. Onları eyaleti ve askeri idareyi düzenlemek. İbrahim Müteferrika’nın mutabakatı dikkate alınarak gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Bu dönemde Batıda ordunun teknik gelişmelerine, Osmanlı devletinin uygulamalarına, Osmanlı devletinin hizmetine giren Fransız Comte de Bonneval ile devam edildi. Humbaracı Ahmet Paşa olarak da bilinen De Bonneval, Avrupa’daki sisteme göre Osmanlı Ordusunda Humbaracı Ocağı’nı düzenledi.
Osmanlı Devleti’nde yenilik arayışı, 1757’deki taht III. Mustafa tarafından devam ettirildi.
Resim: III. Mustafa, festival alayından Topkapı Sarayı’na geri döndü.
Daha önceki dönemlerde Avrupa ülkeleriyle siyasi temaslar sürdürüldü. Orduya reform hareketleri getirildi. Bu konuda, Macar doğumlu Baron de Tott yardımcı oldu. Baron de Tott, Topçu Ocağı’nda Avrupa tarzında düzenlemeler yaptı. Tophane’yi yeniden düzenledi ve sultanı denizcileri eğitmeye ikna etti ve 1773’te Mühendishane-i Bahri Humayun’u (Deniz Mühendisliği Okulu) açtı. Sadece bu değil, 1773 yılında Hendesehane açıldı. Ancak, Yeniçeriler işlerinden alınma korkusuyla tüm yeniliklere karşı çıktılar ve okulu kapattılar. Gerici güçlerin tüm çabalarına rağmen, askerlik alanında çalışmalar yazılmış ve batıda yayınlanan kitaplardan çeviriler yapılmıştır. Tott dışında, adını Britannica Mustafa olarak değiştiren Scotsman Campbell, Agrega ve Topçu kıtalarının eğitiminde de önemli bir rol oynadı. 18. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin hizmetine giren yabancılar, Osmanlı Ordusunun modernleşmesinde büyük hizmetler aldı. III. Mustafa döneminde Batı’daki eserlerden yararlanmaları için kitaplar çevrilmiştir. Astronomiye ilgi gösteren III.Mustafa, Paris Bilimler Akademisi Lalende’den astronomi kitapları getirmiştir. Ancak, yenilikleri destekleyen padişah, sihir ve sihri görmezden gelmedi. Örneğin, Prusya gibi küçük bir ülkenin Prusya Kralı’nın falcılarının bilgisi ile Avrupa’nın büyük devletlerinin karşısında başarılı olması gerektiğine inanıyordu. Bu inançla Mustafa III’ün Yerköy Barış Toplantılarına gelen Rus temsilcilerinin yollarına gömülmek istediği büyülerle ilgili emir.
Prusya Kralı Fredrick, büyükelçiye, iyi bir ordunun olması, orduyu barış zamanında eğitmek ve hazineyi dolu tutmak için… üç şahinim olduğunu söyledi. Aslında, bu III.Mustafa hareketi, bazı Osmanlı padişahlarının ülkeyi nasıl yönettiğini ve irrasyonel şeyler umudunu beklediklerini gösterdi. Bu durum, Osmanlıların yenilik hareketinde yaşadığı ikilemin en iyi göstergesiydi. Avrupa, düşünce alanındaki atılım, teknik atılımlar, Osmanlı sultanları ise diğer dünyalardan umut beklemektedir. Kral Fredrick’in tavsiyesi sultan üzerinde etkiliydi. III.Mustafa ve 18. yüzyıldaki reform hareketleri, Mühendislik Okulu ve Mühendishane-i Bahri Hümayun’un açılışı, kara ve deniz kuvvetlerinin ve kalelerinin iyileştirilmesi ve Hendesehane’nin kurulması için Avrupa’ya uzmanların getirilmesiyle sınırlı kalmıştır. III.Mustafa, Sultan III.Selim’in oğlu tarafından başlatılan yenileme hareketlerinin devam etmesi üzerine kendi isteği ile sağlanacaktır.
Osmanlı Devleti’nde, 18. yüzyıldaki yenileme hareketlerinde örnek olarak görülen Rus Çar Petro (Deli Petro), Rusya’daki reform hareketleriydi. Bununla birlikte, Rusya’da farklı olan, ger yeniliklarının dine uygun olmadığı bahanesiyle, onları yok eden gerici grupların olmamasıydı. Çünkü Rusya’da Hıristiyan dine ait yenilikler, Hristiyan’ın Avrupa’dan alınmasından bu yana tepki görmedi. Ancak, Osmanlı devletindeki durum farklıydı.
Avrupa’dan Osmanlı İmparatorluğu’na ilham veren yenilikler daima teknik alanda olmuştur. Avrupa’da teknik gelişme sağlanması; kültür, sanat, edebiyat ve düşünce alanındaki yenilikleri dikkate almadılar. Çünkü Osmanlılara göre bunlar, Hıristiyan dünyasının sadakatsizlik düşünceleriydi. 18. yüzyılın padişahları, Fatih Sultan Mehmet’in fizik ve astronomi alanındaki çalışmalarını Avrupa’da kültür, sanat ve bilim alanında yenilikler alarak ünlü bilim adamlarına çekecek cesarete sahip değildi. Ancak, tüm olumsuz tepkilere rağmen, Osmanlı İmparatorluğu’nda tarih eğitimi almış ve 18. yüzyıla kadar Avrupa’daki çalışmalardan ilham alan Türk bilim insanlarının da olduğu belirtilmelidir.
- yüzyıldaki yeniliğin çabaları imparatorluğun çöküşünü önleyemedi. Özellikle 1768-1774 Rus Savaşı’ndan sonra, 1769 Kaynarca Antlaşması ile ilk kez, Müslümanların İstanbul’da kalıcı bir elçilik açarak ve elçilerle aynı imtiyazlara sahip olan Kırım’ın katledilmesi ve özerkliği Diğer Avrupa devletlerinden, Osmanlı Devleti’nin zayıflığının bir göstergesiydi. Bu anlaşmaya göre, Kırımlı Müslümanlar Osmanlı Halifesine uymayacaktı. Böylece, Osmanlı Devleti’nde, 18. yüzyıl modernleşme hareketleri ve Osmanlı Devleti’nin çöküş sahnesiydi.
- yüzyılın son döneminde III. Selim, Osmanlı İmparatorluğu’nda kesin bir biçimde hüküm sürmeye devam etti ve Nizam-i Cedid adında yeni bir yenilik dönemi başlattı.