AHMET TOKSOY
Hesap Uzman Yrd.
1 — GİRİŞ :
Bağımsız olmayan işçilerin özel hukuku olarak tanımlanabilen iş hukuku; işçi işveren Devlet ilişkisini düzenleyen ve Devletin iş yaşamına müdahalesini belirleyen bir hukuk dalıdır. Vergi hukuku ile de yakın bir ilişkisi olan iş hukuku ferdi (== bireysel) ve kollektif (= toplu) iş hukuku olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır.
Bireysel iş hukuku, işçilerin tek tek işverenle olan hizmet ilişkisinin konusunu oluşturan karşılıklı hak ve borçlarım, hukuki ilişkilerini yani hizmet sözleşmesi olarak nitelendirilen alam düzenler. Toplu iş hukuku ise, işçi ve işveren mesleki birliklerini yani sendika ve federasyonları içine alır; buna sendika hukuku da denmektedir. Sendika hukukunun görevi, işçilerin çalışma koşullarım toplu iş sözleşmeleri ile düzenlemektir.
Bu çalışmamızda genel olarak bireysel iş hukuku iş Kanunu hükümleri çerçevesinde ele alınacak, iş Kanununun Vergi Hukuku ile ilişkisi belli noktalar açısından irdelenecektir.
II — FERDİ İŞ HUKUKU :
a — İş Hukukunu Düzenleyen Mevzuat :
iş hukuku ile ilgili olarak ilk önce 3008 sayılı iş Kanunu çıkarılmış olup, halen 25.8.1971 tarih ve 1475 Sayılı iş Kanunu yürürlükte bulunmaktadır. Çalışanlar hakkındaki bu genel kanundan başka yürürlükte olan diğer iş kanunları ise, 20.4.1967 tarih ve 854" Sayılı Deniş iş Kanunu, 13.6.1952 tarih ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun (= Basın iş Kanunu)'dur. Buna göre deniz işlerinde ve basın mesleğinde çalışanlar 1475 sayılı kanuna değil, kendi iş kanunlarına tabidirler.
Bu kanunlardan ayrı olarak Borçlar Kanununun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri (Md. 313-354) de mevcut olup, bu hükümler, iş Kanunu'nda hüküm bulunmayan hallerde kural olarak uygulanır.
Diğer taraftan, iş hukuku alanında uluslararası anlaşmalarında önemli bir yeri vardır.
iş hukukunun uygulanması ve denetlenmesi ile görevli olan resmi kuruluş, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığıdır.
b — İş Kanununun Uygulama Alanı ve İstisnaları :
1475 Sayılı iş Kanunu, 5. maddesinde belirtilmiş istisnalar dışında kalan bütün işyerlerinde, bu iş yerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine ve işçilerine faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır (iş Kanunu Md. 2). Bu nedenle, iş kanunu kapsamına giren bir işyeri kurulduğu, devrolduğu veya çalışmasına son verildiği takdirde, durum işyerinin bulunduğu Bölge Çalışma Müdürlüğü'ne bildirilmelidir.
iş Kanununun kapsamı dışında kalan işler Kanunun 5. maddesinde ayrıntılı olarak sayılmıştır. Buna göre;
— Deniz ve hava taşıma işlerinde,
— Tarım işlerinde (Orman tali yolları dahil),
— Bir ailenin üyeleri veya hısımları arasında dışarıdan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı yerlerde,
— Ev hizmetlerinde,
— 507 Sayılı Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Kanununun 2. maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde,
— Aile ekonomisi hududu içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işlerinde,
— Konutların kapıcılık hizmetlerinde,
— Sporcular hakkında,
— Yardım Sevenler Derneği merkez ve taşra atölyelerinde çalışanlar hakkında.
— Rehabilite edilenler hakkında, iş kanunu hükümleri uygulanmayacaktır.
Ancak, anılan maddeye göre;
— Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri,
— Havacılığın bütün. tesislerinde yürütülen işler,
— Tarım sanatları ile tarım aletleri makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler,
— Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri,
— Halkın faydalanmasına açık veya iş yerlerinin müştemilatı durumunda olan park ve bahçe işleri,
— Kaloriferli konut kapıcıları ile çalışmasını aynı işverene veya aynı konuta hasreden konut kapıcıları,
— Deniş iş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işlerinden sayılmayan ...