Doğduğu yıl ve memleketi hakkında kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Bazı kaynaklarda doğumu hakkında 1525-1530 yılları aralığı zikredilir. Kahveye düşkün olduğu için kendisine “Tiryâkî” lakabı konmuştur.
Enderun’da yetiştikten sonra, Sultan Üçüncü Murad’ın şehzâdeliği zamanında, yardımcı olarak Manisa’ya gönderilir ve şehzadenin baş muhasipliğini yapar. Sultan Üçüncü Murad Han, Osmanlı tahtına çıkınca başkente gelerek sarayda rikabdar olur. Birçok yabancı dil bildiğinden, bu zamandan sonra genelde eyaletlerde görevlendirilmiştir.
Osmanlı uclarından ilk görev yeri olan İzvornik sancakbeyliğine tâyin edilir. Bu vazifedeyken Mekemorya, Kanar ve Meçud kalelerini fetheder. Bu kalelerin alınmasıyla Paşa’nın ilk fetih hareketleri başlamış olur. 1583’te Göle, 1587’de Pojega sancakbeyi olur. Kısa bir süre sonra beylerbeylikle Zigetvar’a gönderilir. En uzun süre görev yaptığı yer Zigetvar Valiliği’dir. Bu görevinde yaklaşık 20 yıl kalmıştır.
Hasan Paşa 1594’de Bosna valiliğine tayin edilmiş ve sonra kendisine Kanije valiliği de verilmiştir. 1595 yılı Ekim ayında vukû bulan Vaç Seferine katılır. 1597’de ikinci kez Bosna Valiliği görevini, “Macarları iyi tanımasından ötürü” Macaristan Genel Valiliği ile birlikte sürdürmüştür. Bu görevindeyken emekliliğe ayrılmıştır. Emeklilik döneminde çiftliğinde yaşarken, yeni fetholunan Eğri ve Kanije şehirlerini içine alan sınır eyaletine (Kanije Kalesi’ne) beylerbeyi olarak atanır.
1600 yılında Kanije Kalesi fethedilerek beylerbeylik hâline getirilir ve idâresi, Tiryâkî Hasan Paşa’ya verilir. Ertesi sene kale kuşatılır ve uzun süren kuşatma, haçlı birliklerince başarısızlıkla sonuçlanır. Hasan Paşa, Kanije Zaferinden sonra, 1601 yılında Bosna, 1602 de Budin, 1603’te Rumeli beylerbeyliğine tâyin edilir. Celâli isyanlarının bastırılmasında, Kuyucu Murad Paşayla birlikte hareket eder. 1608 yılında tekrar Budin Beylerbeyliğine tâyin edilen Hasan Paşa, 1611 yılında bu vazifedeyken vefât eder.
Osmanlı Avusturya savaşları sırasında Eflak ve Boğdan cephesinde bulunan Hasan Paşa, Osmanlı birliklerinin yenilmesi üzerine yalnız kalmış, tek başına düşmana taarruz etmek istemişse de atının dizginlerine yapışan kethüdası; “Devletlü, siz tedbirli bir vezirsiniz. Tek başınıza düşmana nasıl karşı çıkarsınız? Sizin vücûdunuz bu millete lâzımdır!” diyerek kendisini bırakmamıştır. Bu durum, Hasan Paşa’nın anlatılan kahramanlıklarından sâdece biridir.
Hasan Paşa; kahramanlığı, zekâsı, askerî kurnazlığı ve vazifeye bağlılığıyla tanınmıştır. İlme büyük değer verip âlimleri sever ve himâye ederdi. Kıvrak zekasına hayran olmamak mümkün değildir. Nitekim Kanije muhasarasında ve diğer kumanda ettiği savaşlarda psikolojik harbi en ince noktalarına kadar kullanarak düşmanlarını şaşırtmış, onları akıl oyunlarıyla yıpratmıştır. Hasan Paşa’nın uyguladığı psikolojik harbi ve imanlı askerlerimizin gücünü gözler önüne seren, Devlet-i Ali’nin kaderinde önemli role sahip olan bu efsane direnişi sizlere aktarmaya çalışacağız…
KANİJE EFSANESİ
Tiryâkî Hasan Paşa, 1600 senesinde görevlendirildiği Kanije’de eşsiz bir müdaafanın arefesinde beklemektedir. Üzerine gelen düşmanın hazırlıklarını başından beri casusları vasıtasıyla tâkip eden Hasan Paşa, gecesini gündüzüne katarak Kanije’nin noksanlarını tamamlar.
İhtiyâca yetecek erzak ve mühimmatı te’min eder. Harplerde güngörmüş beş bin ila dokuz bin askeriyle (bu iki sayı aralığı kaynaklarda çok sık geçmektedir) düşmanı beklemeye başlar.
Nihayet Haçlı ordusunun başkomutanı Ferdinand, Avusturyalılardan başka; Fransız, İspanya, İtalya, Macar, Papalık, Malta şövalyelerinden meydana gelen yüz bin kişilik ordusu ve 47 adet ağır muhasara topuyla Kanije’ye gelir. Kaleye asıl hücumdan önce, Osmanlı’nın gücünü öğrenmek için 5000 kişilik bir keşif kolu çıkarır. Ömrünü harplerde geçiren Tiryâki Hasan Paşa, düşmanın niyetini anladığından, askerlerine sâdece tüfekle karşılık vermelerini emreder ve top kullandırmaz. Düşmanın, kalede top ve mühimmat olduğunu öğrenmelerini istemez. Öncü komutanın verdiği rapor üzerine başkomutan Ferdinand, 9-10 Eylül 1601 gecesi muhasarayı başlatır.
Günde ortlama 1500 gülle atılarak kale dövülmeye başlanır. Açılan gedikleri doldurmak mümkün olmadığı için yorgan ve battaniyeler sıkıştırılır ve önlerine ince bir taş şerit dizilir. Haçlı birlikleri sadece tüfek ateşiyle oyalanır. Bu sayede kalenin top atamayacağını sanan Ferdinand, ordugâhını kalenin top menziline kurar. Hatta kale kapıları bile ilk haftalar kapatılmamıştır. Haçlıların büyük bir hücum yaptıkları esnada kalenin toplarını ateşlemesiyle düşmana ağır zayiat verdirilir. Bu zayiat, kuşatmanın ilk günlerinde ölenlerle birlikte 18.000 civarındadır. Ayrıca Haçlı Kumandanlarından Papa sekizinci Glement’in yeğeni Aldobrandini de öldürülmüştür. Bu haber, Osmanlı mücâhidlerini çok sevindirir. Kaleye ulaşmak için kurdurulan köprüleri Hasan Paşa önce yaktırmış, sonraki köprüleri de kanca taktırıp çektirerek üzerindekilerle birlikte nehre yıkıp boğdurmuştur.
Aldatıldığını anlayan Ferdinand, ordugâhını geri çekerek bütün toplarını uygun yerlere dizip şiddetli bir muhasara başlatır. Kritik giden muhasara sebebiyle Sadrâzam Yemişçi Hasan Paşa’ya haber ulaştırmak ve destek kuvvet almak için bir haberci gönderilir. Düşmanın ortasından geçen Karapençe Osman, Belgrad yakınlarında bulunan Sadrâzam’a mektubu ulaştırır. Vaziyeti bütün açıklığıyla öğrenen Sadrâzam, Kanije’ye geleceğini bildirir…
Fakat yarı yolda, İstolni-Belgrad’ın düştüğünü öğrenen Sadrazam, kaledekilerin kılıçtan geçirildiğini ve çocuklara dahi işkence edildiğini duyar. Bu sebeple oraya gitmeyi tercih ettiğini bildiren ikinci bir mektubu Kanije’ye yollar.
Tiryâki Hasan Paşa, bu ikinci mektubu gizli tuttuğu gibi tam aksine, ordu-yu hümâyûn’nun yetişmek üzere olduğunu bildiren, kendisinin yazdığı bir mektubu, askerlerine alenen okutur. Savaşan gâzîlerin, moralleri yükselir.Fakat işin daha da kötüsü, barut bitmek üzeredir.
Beşinci bölük çavuşlarından Uzun Ahmed barut problemini çözer.
Ahmed Çavuş, üç gün içinde, gerekli barutu askerle üretir. Söğüt ağacının kavı ile ince kum kullanılarak yapılan idarelik barut toplara sürülür. Artık daha hızlı patlayan kale topları, gün batana dek susmak bilmez. O günden sonra İstolni-Belgrad’ı zapteden Arşidük Mathias’ın (Başka bir kaynağa göre Philippe Emmanuel) kumandasındaki 20.000 kişilik Avusturya ordusu da Kanije muhasarasına katılır. Bu katılımlarla tekrar güçlenen haçlılar, Hasan Paşa’ya teslim olmalarını teklif ettilerse de kendilerine top atışıyla karşılık verilir.
Ancak kalenin durumu ciddi ve nâziktir. Arşidük Ferdinand her ne pahasına olursa olsun kış esnasında bile kaleyi muhasara edip almaya çalışır. Bunun için askeri barındıracak siperler ve yer altı mahfelleri yaptırır. Üstelik burçlara ilk çıkacak askere 10 köy, Hasan Paşa’yı öldürene ise 40 köy vermeyi vaat etmiştir. Muhtelif tahrip ve işgal vasıtalarıyla hücum ederek kaleyi delik deşik eder fakat bir türlü düşürmeye muvaffak olamaz. Bu sırada kale müdafii şehitlerden ve yaralılardan arta kalan dört bin gazi kadardır. Muhasaranın devam ettiği günlerde Tiryâki Hasan Paşa’nın içoğlanlarından aslen Macar olan iki kilercinin kaçması, kale halkını ıztıraba düşürür. Nitekim kaçan Macarlar kalenin içler acısı durumunu arşidüke bildirmiştir.
Hasan Paşa ise kaledekilere: “Hiç telâş etmeyin, onların hesabı görülür!” diye teselli verir ve bir kaç tutsak yakalanmasını emreder. Paşa, yakalanıp getirilen tutsaklara; “Kralınıza iki adamımı gönderdim, buluştu mu?” diye sorar. Onlar da adamların kralla buluştuğunu ve kralı her yönüyle perişan hâle gelmiş kale üzerine yürünmesi için teşvik ettiğini söylerler. Bunun üzerine Hasan Paşa bunların da başlarının kesilmesini emrederek, Kara Ömer Bey’e teslim eder. Ömer Bey de güya paşasından habersiz olarak bu tutsaklara; “Ben sizdenim, evvelki esirleri dahi ben kurtardım. O iki oğlanı Paşa, kendisi bilerek gönderdi. Bundan maksadı, kalenin kötü durumundan bahisle kralı kışkırtmaya teşvik içindir. Kalede bir yıllık zahire ve barut vardır ve Zigetvar’da olan kuvvetler de yardıma gelmek üzeredir” dedikten sonra kum dolu çuvalları barut çuvalı olarak gösterip, ellerine birer miktâr beyaz ekmek vererek salıverir.
Salıverilen esirlerden ve yine Hasan Paşa’nın gizlice ordugâha bıraktırdığı mektuplardan iki içoğlanın casus olduğuna kanâat getiren Ferdinand, bunları îdâm ettirdikten sonra başlarını kalede bulunanlara göstererek; “Bak a Hasan Paşa, al içoğlanların başını! Serdâra gönderdiğin mektubun dahi elimize geçti ve ahvâl bilindi…” deyince, duruma vâkıf olan gazilerimiz Allah’a hamd ederler.
Arşidük Ferdinand kaleyi ele geçirmek için yeni plânlar yaparken kış da bütün şiddetiyle bastırmıştır. Tiryâki Hasan Paşa artık serdârın gelmeyeceğine kanâat getirerek Kış şartlarından istifâde ile Ferdinand’ın kuvvetlerine son darbeyi vurmak ister. Kara Ömer Bey’e, üç yüz kişi vererek donmuş olan Berk suyunu geçirip düşman üzerine baskın yaptıran Hasan Paşa, Öte yandan kaledeki topları da hep birlikte ateşleterek düşman ordugâhını alt üst eder.
Tüm topların ateşlenmesi aslında şu manaya gelmektedir: Sadrazamın gelişi ile selamlama top atışıyla yapılır ve bu Hasan Paşa tarafından barutun bitmesi pahasına hile olarak kullanılmıştır. Birbirine giren düşman kuvvetleri, her şeyi bırakıp kaçmaya başlarlar. Hasan Paşa beş yüz kişilik diğer bir hücum kuvvetiyle baskına devam eder. Düşman ordugâhından elde ettiği barut, top ve sâireyi hızlıca kaleye almayı ihmâl etmez. Kısa zamanda 20.000’e yakın düşman öldürülür. Paşa, kalede altı yüz kişi bırakıp bizzat çıkarak düşman siperlerini zabt eder, kırk yedi topu da mevzisinde ele geçirir.
Haçlılar, Hasan Paşa’nın yanında pek az bir kuvvetin bulunduğunu görüp takip olunmadıklarını anlayınca, kaleden uzakta bir yerde bulunan Arşidük Ferdinand’ın da teşvikiyle büyük bir kuvvetle dışarıda metriste bulunan Hasan Paşa’nın üzerine saldırırlar.
Ancak Hasan Paşa, düşmandan aldığı topları çoktan atışa hazır hâle getirmiştir… Topları ters yöne çevirip ateşleyerek Arşidük’ün alaylarını perişan eder. Atlıları kaçabildiyse de yayaları kırılır. Bu saldırıdaki düşman zayiatı ise 30.000’i bulur. Daha sonra Ferdinand’ın karargâhına kadar yaklaşan Hasan Paşa, uzaktan top atışı ile Arşidük’ün otağını parçalar. Askerini göğüs goğüse harbe sokmak istemeyen Hasan Paşa, fazla zâyiât vermek istemez ve Avusturya kuvvetlerini çember altına almak için ateş hattı oluşturur. Kaçış yolunun kesileceğini anlayan Arşidük Ferdinand ise, büyük bir dehşete düşerek yüz kadar adamıyla kaçmaya başlar. Bunu gören düşman ordusunda umûmî bir panik baş gösterir. Arşidük’ün karargâhı, bütün eşyası, hazîneleri meydanda kalır. Hasan Paşa üç bin kişilik bir kuvveti, düşman karargâhını fethe gönderir ve düşmanı tamamen temizlemedikçe katiyen ganimete el uzatmamalarını sıkı sıkıya tembih eder…
Tiryâki Hasan Paşa, karargâhın düşmandan tamamen temizlendiğini haber alınca, Arşidük’ün otağına doğru gider. Otağın içerisinde etrafı altın ve gümüş parmaklıklı, başları mücevherli ve direklerinin başı elmaslı bir taht vardır. Tahtın iki tarafında kadife örtülü, sırma saçaklı on iki koltuk bulunuyordur.
Arşidük’ün otağına girince bunları gören Hasan Paşa iki rek’at şükür namazı kılar ve duâ eder. Otağ harici alınan ganimetin listesi şu şekildedir:
47 büyük top, 14.000 tüfek, 60.000 çadır, 15.000 kazma kürek, binlerce erzak ve onların getirildiği araçlar…
Hasan Paşa, üç ay kadar süren Kanije muhasarası neticesinde elde ettiği harp levâzımatını, iki ayda ancak kaleye nakleder. Muhasara esnasında mühim hizmeti görülen Kara Ömer Bey’e, kendi dirliği olan Peçuy sancağını verir.
Sultan Üçüncü Mehmed Han (1596-1603), Avusturya ve müttefiklerinin bozgunuyla neticelenen bu zafer haberine çok sevinir. İstanbul’da şenlikler yapılmasını emreder.
Tiryâki Hasan Paşa’ya vezir rütbesi verilip, haslar, murassa kılıç, muhteşem şekilde donatılmış üç hilâlli sancak ve bir de hatt-ı hümâyun gönderir.
Pâdişâh, hatt-ı hümâyununda Hasan Paşayı; “Berhudar olasın, sana vezâret verdim ve seninle mahsur olan asker kullarım ki, mânen oğullarımdır, yüzleri ak ola. Makbûl-i hümâyunum olmuştur. Cümleyi Hak Teâlâ hazretlerine ısmarladım” diyerek metheder.
Pâdişâhın fermânını okuyan Hasan Paşa ağlar. Sebebini soranlara:
“Kanije Müdafaası gibi küçük hizmetlere de vezirlik verilmeye, pâdişâh mektubu yazılmaya başlandı. Bizim gençliğimizde böyle küçük hizmetlere vezirlik verilmez, pâdişâh mektubu yazılmazdı. Biz ne idik, neye kaldık diye ağlıyorum!” cevabını vererek cümle âleme tevazu dersi vermiştir. Allah şanlı Müslüman kumandanımızı ve daha nicelerini tarihin sayfalarında unutmamayı, onları örnek almayı bizlere nasip eylesin…
Abdullah Şak / Gençdoku 52. Sayısı (Eylül2013 / Zilkâde 1434)
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir
Captcha
*
© 2014 Sosyal Doku Vakfı