Dikkate değer bir çalışmanın, bütün bu tartışmaların ve düşüncelerin nereden kaynaklandığını ortaya çıkarması gerekir. Hicri ilk asırda, birinci veya ikinci yarısında Müslümanlar neden determinizm, kader konusuyla ilgilenmişlerdir?
Hiç şüphe yok ki bu tartışmanın sebebi, Kur'an ayetleri ve Hz. Peygamber'in (s.a.a) sözleridir. Kader, özgürlük, insanin kendi kaderini kendisinin belirlemesi (self determinasyon), doğal olarak herkes için ilgi çekici konulardır. Müslümanların semavi kitabında mesele sık sık tekrar edildiği, bazı ayetlerin açıkça takdiri desteklerken, bazı ayetlerinde insanı özgür ve kendi kaderini kendisi belirleyen bir varlık olarak takdim etmesi bu konuları düşündürmüş, tartışmalara sebep olmuştur.
Oryantalistler ve onların sadık takipçileri bu tartışma ve düşüncelerin farklı bir kökeni olduğunu iddia etmişlerdir. Daha önce de belirtildiği gibi bazı Avrupalı tarihçiler, kader, determinizm, kendi kaderini kendi belirleme gibi problemlerin daha sonraki Müslüman teologlar tarafından ortaya atılmış olduğuna inanırlar. Yani onlara göre ne determinizm, ne de kendi kaderini kendi belirleme meseleleri İslam tarafından ileri sürülmüştür. Bazıları da, Eş'arî'nin insanın özgür olmadığı kaçrolünü dikkate alır ve İslam'ın bunu önerdiğini ileri sürer gibi görünüyorlar. Fakat Mutezile, akıl ve mantığa aykırı olduğu için böyle bir İslam görüşünü kabul etmiyordu. İnsanın özgürlüğü, kendi kaderini kendisinin belirlediği fikri Müslümanlar arasında ilk kez Mutezile ekolü tarafından ileri sürüldü. Fakat Mutezile bunları kendisi icat etmemişti. Diğer milletlerle, özellikle de Hıristiyanlarla oluşturulan ilişkiler sonucu bu fikirlerin farkına vardılar.
Edward Brown "Fara Edebiyatı Tarihi"nin birinci cilt, 413. sayfasında şu iddiada bulunuyor:
"Von Kremer, özgür irade meselesinin Milattan sonra yedinci yüzyılın sonlarına doğru Şam'da Ma'bed Cühenî'nin Senbuyı isimli Farisî birisinden yaptığı adaptasyonla gündeme geldiğine inanmaktadır."
412. sayfada ise:
"Von Kremer'e göre bu mefhuma (özgür iradeye) olan inanç ateist Bizans'ın etkisi altındaki Şam'da özellikle de Yahya Dimeşk ve takipçisi Theodore Ebu Gare'nin etkisiyle gelmiştir."
Görüldüğü gibi Fon Kremer'in görüşüne göre özgürlük ve kendi kaderini kendi belirleme mefhumu önce İranlılar tarafından Mo'bad Cühenî'ye geçti sonra da Hıristiyan Roma ateistlerinden faydalandı!!
Eğer bu görüş kabul edilecek olursa, tevhid, ba'su ba'del (ölümden sonraki. diriliş), hatta namaz ve oruç gibi inançların kaynağı olarak bu tür tarihi kaynaklar aranmalıdır. Yani Müslümanlar neden tevhid, ba'su ba'del mevt" namaz ,oruç gibi mevzuların üzerinde duruyorlar sorusunun cevabı; çünkü bu meselelerin arka planında Hıristiyanlık bulunmaktadır, olacaktır.
Gerçekte oryantalistler İslamî düşünce ve mefhumlar üzerinde araştırma 'yapacak ne yeterli donanıma, ne de bu konuda iyi niyete sahiptirler. İslamî kavramları analiz etmek istediklerinde, sofizm, mistisizm gibi bazı teolojik mevzularda olduğu gibi o kadar çok saçmalık üretmektedirler ki gülünç olmaktadırlar:
Edward Brown'ın "Fars Edebiyat Tarihinin"birinci cilt, 422. sayfasında, ünlü Hollandalı oryantalist, Doozi' nin "İslam Tarihi" nin Mutezile ile ilgili bölümünden bir alıntı yapılmıştır. Alıntı şöyle:
"Mutezile İslâm'ın emirleri üzerinde düşünmeye başladığında akıl yürütmeyi kullandı. Akıl yürütmeye verdikleri önem yüzünden, Peygamber'in sözleriyle çeliştiği halde Kur'an-ın mahluk olduğunu iddia ettiler.15 Kur'an için, ezeli ve yaratılmış ile değildir denemez, demişlerdir. Allah' ın ifadelerini göz önünde tutarak değerlendirirsek, Allah' ın özü değişmeyeceği için Kur'an'ın, Allah'ın özüne ait olarak değerlendirilemeyeceğini ifade etmişlerdir.16
Daha sonra da tedricen, Peygambere isnat edilen rivayet zayıflatılmış ve birçok mutezile ekolü mensubu Kuran’dan daha güzel veya Kur'an'a eş bir kitabı yazmanın imkansız olmadığını açıkça ifade etmişlerdir.
Fakat onlar Kur'an'ın, bu İlahi Kitabın İlahî vahiy ürünü olmadığını iddia edenlere karşı şiddetle muhalefet etmişlerdir17. Ayrıca Mutezilenin Allah hakkındaki görüşü de diğer katı hadisçilere (Eş'arî) göre çok daha net ve mükemmeldir. Mutezile ekolü mensupları bu dünyanın Yaratıcısının maddi bir biçimde görünebileceği düşüncesine de katılmazlar. Hazreti Peygamber'in şöyle dediği rivayet edilir:
"Bedir Savaşında dolun aya görürken Allah'ı göreceksiniz."18
Genelde Müslümanlar hadisi yüzeysel olarak tefsir etmeleri nedeniyle bu hadis, Mutezilenin, Allah'ın maddi bir biçimde görünemeyeceği düşüncesine daimi bir engel oluşturmuştur: Bu yüzden tefsir etmeye çalıştılar ve insanın Allah'ı, manevi olan keskin görüşlü gözlerle, yani akıl yürütmeyle göreceğini söylediler. Bundan başka bu Mutezile Allah'ın ateistlerin de Yaratıcısı olduğu iddiasını reddetti19.
Aslında bu hadisin uzun bir hikayesi var. Önce hadisin ravisi tarafından değiştirilmiş, sonra bu değiştirilmiş hadis skolastik din adamlarının mecazlaştırıcı eylemine konu olmuş, sonra da yukarıda açıkladığımız gibi gülünç bir şekilde üçüncü kere değiştirilmiştir. Fakat Allah’ın Cemali'nin görülebileceği çok tekrarlanan bir konudur. Şii ve Sünni rivayetlerde Allah'ı gözle görmek reddedilmiştir, diğer Kur’an’ı olgular doğrulanmıştır.
Eş'arî'nin en büyük ve affolunmaz hatası, kıyamet gününde Allah'ı müşahhas olarak görmeye inanmasıdır. Çünkü bu, akıl ve mantığa ters olduğu gibi Kur'an'ın açık ayetlerine de ters düşmektedir. Bu mesele çok uzun bir meseledir, burada bütün ayrıntılarıyla tartışamayız.
Bu, oryantalistlerin mevzuya bakış açılarını göstermek için bahsettiğim sadece bir örnektir. "Fars Edebiyat Tarihi" kitabının yazarı Edward Brown, ünlü Hollandalı oryantalistin muhteşem bulgularını hiçbir eleştiriye tabi tutmadan kabul etmiştir. Bu hareketi cahillik olarak mı yoksa bir suç olârâk mı adlandırmak gerekir bilemiyorum. İşin daha da acınacak tarafı şudur ki, bu oryantalistin takipçileri de İslamî düşünce ve mefhumlar üzerinde derin araştırmalar yapmak yerine onun düşünce ve inançlarını model olarak büyük bir hazırcılıkla kabul etmişlerdir.