İLKÇAĞ UYGARLIĞI
ÇİN UYGARLIĞI
1) Uygarlık, Sarı ve Gökırmak çevresinde gelişmiştir.
2) Merkezi Devlet Kuzey Çindeki derebeyliklerin Çou Hanedanı tarafından birleştirilmesi sonucu kurulmuştur.
3) Ülke toprakları feodal beylikler arasında paylaştırılmıştır. Bu feodal beyler içerisinde en güçlü olanı ülkede egemenliğini ele geçirerek merkezi birliği sağlamıştır. Bu durum Çin siyasi tarihinde hanedanların öne çıkmasına neden olmuştur.
4) Çin uygarlığı teknik buluşlarıyla tanınır. Bunlar kağıt, matbaa, ipekli dokumacılık, pusula ve barut. Çinliler bu buluşlarıyla dünya kültürüne ve ekonomisine katkıda bulunmuşlardır. Çin porselen ürünleri ve ipekli dokumaları dünyada aranan önemli eşyalardan olmuştur.
5) Hun ve Tibet saldırılarına karşı Çin seddini yapmışlardır.
6) Çin'de yetişen Konfiçyüs ile Lou–Çe siyasi fikirleriyle tanınırlar. Konfiçyüs önemli bir felsefecidir. Çin'de eşitilği, adaleti ve iyiliği savunmuştur.
HİNT UYGARLIĞI
1) İlk uygarlık İndus nehri dolaylarında doğmuştur.
2) M.Ö. 1200'lerde Hindistan'a gelen ari kavimler egemenliklerini kurmak için Kast Sistemi denilen bir tabakalaşma hareketini gerçekleştirmişlerdir. Bu tabakalaşmada aşağıdaki sınıflar ortaya çıkmıştır.
1- Brahmanlar: rahipler
2- Kşatriyalar: Asiller ve askerler
3- Vaysiyallar: Tüccarlar, sanatkarlar ve çiftçiler
4- Südralar: Köleler
3) Kast grupları içerisinde birinden diğerine geçiş yasaktır. Kast sistemi ilk çağda Hindistan'da merkezi devletin kuruluşunu engelleyen en önemli nedendir. Diğer etkenler ise farklı diller, inanışlar kültürleri ve coğrafi koşulların olumsuzluğudur.
4) Hindistan'ın en eski dini Veda dinidir. Brahman rahiplerin bu dine katkıları sonucu Brahmanizm denilen inanış ortaya çıktı. Brahmanizm Kast sisteminin çelişkilerine uygundur. Daha sonraları Kast'a tepki olarak Budizm denilen din ortaya çıktı. Ancak Brahmanların engellemeleri üzerine Budizm daha çok Hindistan dışındaki Doğu ve Güneydoğu Asya ülkelerinde benimsenmiştir.
MISIR UYGARLIĞI
1) Uygarlık Nil deltası ile Nil nehri çevresinde gelişmiştir.
2) Mısır uygarlığı daha çok Mısır'da yaşayanlarca geliştirilmiştir.
3) Şehir devletlerinin birleşmesiyle ilk merkezi devlet kurulabilmiştir. Bu devlet dünya tarihindeki ilk merkezi devlettir.
4) Devletin başında firavun adı verilen krallar bulunurdu. Firavunlar tanrı kraldı. Yetkileri sınırsızdı. Bu nedenle devletin siyasi yapısı teoraktik monarşi idi.
5) Firavunlar ülkeyi "nom" adı verilen vilayetlere bölerek yönetmişlerdir ve buralara valiler atamışlardır. Amaç merkezi otoriteyi sağlamaktı.
6) Ekonomi tarıma dayanmıştır. Vergiler tarım ürünlerinden oluşmuştur.
7) Ülke yönetiminde firavuna, vezir, asiller, rahipler, askerler ve katipler yardımcı olmuştur.
8) Köylüler ile köleler, asillerin, rahiplerin ve askerlerin topraklarında çalışmışlardır. Şehirliler ise ticaret ve sanatla uğraşmışlardır.
9) Mısır'da yaşayanlar birden çok tanrıya inanmışlardır. En büyük tanrı güneş tanrısı idi. Ölümden sonra hayatın devamına inanmışlardır. Bu inanış şekli mumyacılıkta, eczacılıkta, tıpta, mimaride, resimde ve heykelcilikte önemli gelişmeleri sağlamıştır.
Not: Tıp biliminin temel bilgileri Mısırda ortaya konmuştur.
10) Aritmetikde, Geometride ve astrolojide önemli çalışmalar gerçekleştirmişlerdir.
11) Hiyeroglif denilen yazının yanısıra hiyeratik ve demotik denilen yazı türlerini geliştirildi.
12) Firavun IV. Amenofis zamanında "Aton" adı verilen bir din ortaya çıkmıştır. Tek tanrılı bir dine benzeyen bu inanış, isyanlar nedeniyle Mısır'da yaygınlaşmıştır.
13) Kuzey Suriye'nin verimli topraklarını almak için Hititliler Kadeş Savaşını yapmışlardır. (M. Ö. 1280) Tarihin ilk büyük meydan savaşı sayılan bu savaşta taraflar birbirlerine kesin üstünlük sağlayamamıştır. Daha sonra taraflar Kadeş Antlaşmasını yapmışlardır. (M. Ö.1295) Bu antlaşma tarihin ilk yazılı antlaşmasıdır.
MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI
SÜMERLER
1) Konuştukları dilin filolojik yapısı ile bıraktıkları eserler Sümerlerin Orta Asya kökenli olduğunu ortaya koymuştur.
2) Güney Mezopotamya'ya yerleşen Sümerler sulama kanalları ve barajlar yaparak yaşadıkları toprağı tarıma elverişli hale getirmişlerdir.
3) Tarihdeki ilk şehir devletlerini (siteleri) kurmuşlardır.
4) Sümer kralları rahip kral özelliğini göstermişlerdir.
5) Sümerler, Mezopotamya uygarlığının kurucusu olmuşlardır. Başlıca buluşları şunlardır; Yazı, tekerlek, 60 tabanlı sayı sistemi, çemberin 360° oluşu, tarihdeki ilk güneş ve ay takvimleri, yıldızların burçlara ayrılması. Tarihin ilk yazılı destanları olan Gılgamış ve Yaradılış destanlarını yazmışlar, damga ve silindir şeklindeki mühürleri ve çömlekçi çarkını icat etmişlerdir.
6) Urgakina, rahiplerin sömürüsüne karşı tarihin ilk ihtilalini gerçekleştirdi ve bunun sonrasında tarihin ilk yazılı kanunlarını yaptı. Bu kanunlarda özel mülkiyeti koruyucu hükümlere yer verdi.
7) Ziggurat adı verilen tapınaklar yaparak, bunları okul, depo ve rasathane olarak kullanmışlardır.
8) Ekonomik yaşam tarıma dayanmıştır. İhtiyaç duydukları madenleri almak içinde dış ticaret yönelmişlerdir.
9) Öldükten sonra yaşamın devamına inanmadıklarından mezarlara eşya koymamışlardır.
10) Bir süre Akadların egemenliğinde yaşadılar. Egemenliklerini yeniden kazandıkları bu dönemde de Elamların saldırısıyla karşılaştılar ve bağımsızlıklarını kaybettiler.
AKADLAR
1) Sami kökenli kavimlerdendir. Tarihin bilinen ilk düzenli ordusunu kurarak Mezopotamya'da üstünlük sağladılar.
2) Mezopotamya dışında toprak kazanarak tarihin ilk imparatorluğunu kurdular. Ancak bu imparatorluk kısa sürede dağıldı. Başlıca nedenleri, merkezi otoritenin tam olarak geliştirilememesi, iç isyanlar ve dış saldırılar.
3) İran üzerinden gelen kavimlerin saldırısıyla Akad devleti yıkıldı.
4) Akad dili Mezopotamya'nın yaygın bir kültür dili olmuştur.
BABİLLİLER
1) Sami kökenli kavimlerdendir.
2) En etkili oldukları dönem Hamurrabi dönemidir. Kral Hamurrabi iktidarını kurduğu orduya ve yaptığı yasalara dayandırmıştır. Böylece tarihin bilinen ilk monarşik idaresini kurdu.
3) Hamurrabi Mezopotamya'daki yasaları toplayarak konularına göre sistemli hale getirdi. Ayrıca yasalarında kısasa kısas özelliğine yer verdi.
4) Hamurrabi'den sonraki süreçte devlet zayıfladı. Hititler bu devlete son verdi.
5) Babilliler, Hititlerin yıkılmasından sonra Asur egemenliğine girdiler. Medlerle ittifak yaparak Asur devletini yıktılar. İkinci kez devlet kurdular. Mezopotamya'nın en son devleti olan II. Babilé Persler son vermiştir.
ASURLULAR
1. Mezopotamya'nın Asur şehrinde yaşamışlardır. İlk zamanlarda ticarete önem vermişlerdir. Bu süreçte Anadolu'da koloniler kurmuşlardır.
Kolonilerden en önemlisi Kayseri Kültepe'de kurulmuş olan Kaneş idi.
Not: Kaneş'te (Kültepe) yapılan araştırmalar sonucu Anadolu'daki ilk yazılı belgeler bulunmuştur. Bu durum Anadolu'ya yazıyı Asurluların getirdiğini göstermiştir.
2. Hititlerin yıkılmasından sonra Ön Asya'da güçlü bir devlet olarak ortaya çıkmışlardır. Doğu ve G.D.Anadoluyu, Suriye'yi, Filistin'i ve Mezopotamya'yı egemenliklerine almışlardır. Bu yerlerden ağır vergiler almışlardır.
3. Çok tanrılı bir dinsel yaşayışları vardır. Asur kralları tanrı kral olduklarını topluma kabul ettirmişlerdir.
4. Kültürel çalışmalara önem vermişlerdir. Mezopotamya'nın Ninova şehrinde tarihin bilinen ilk kütüphanesini kurdular.
5. Med–Babil ittifakı Asur devletine son vermiştir.
ELAMLAR
1. İran'ın güney batısı ile Mezopotamya'nın doğusunda kalan dağlık bölgede yaşamışlardır. Tarımsal topraklara sahip olmak için Sümer ülkesini istila etmişlerdir.
2. Elamların egemenliğine Asurlular son vermiştir.
İRAN UYGARLIKLARI
MEDLER
1. İran'ın batısı ile G.D. Anadolu arasında kalan dağlık ve yaylalık bölgede yaşamışlardır. Bölgenin koşulları gereği hayvancılıkla geçinmişlerdir.
2. Babillilerle ittifak yapıp Asur devletini yıktılar. Böylece Mezopotamya'da toprak kazandılar.
3. Anadolu'ya egemen olmak için Lidyalılarla savaştılar. Savaşlar sonunda Kızılırmağı sınır yaptılar.
4. Medlerin bağımsızlığına Persler isyan ederek son vermişlerdir.
PERSLER
1. Medleri yıkarak tarih sahnesine çıktılar. Mezopotamya'daki II. Babil devletine son verdiler. Batı Anadolu'daki Lidya devletine ve İyon şehir devletlerini egemenliklerine aldılar.
2. Kafkasya'daki İskitleri yenilgiye uğrattılar.
3. Ege denizi ile Karadeniz arasında yapılan Boğazlar ticaretini ele geçirmek için Yunanistan'daki Atina devletiyle savaştılar. Başarılı olamadılar. Bu savaşlardan biri olan Maraton savaşını kaybettiler.
4. Perslerin egemenlik alanı doğuda Maveraün-nehir'den ve Hindistan'dan başlayarak Trakya'ya ve Mısır'a kadar genişlemiştir. Bu toprakları kolay yönete-bilmek için "Satraplık" denilen vilayetler kurmuşlar ve buralara valiler atamışlardır. Ayrıca güçlü ordular kurmuşlardır. Bunların yanı sıra tarihin ilk düzenli posta teşkilatını ve ilk istihbarat teşkilatını kurdular.
5. İmparatorluğu kapsayan ticaret yollarına önem verdiler. Ayrıca imparatorlukta sadece Pers parasının geçerli olmasına önem vermişlerdir.
6. Zerdüşt dinine inanmışlardır. Bu dinde cennet ve cehennem anlayışları bulunmaktaydı. Ateş kutsal sayılmıştır. Persler önceleri çok tanrılı dine sahiptiler.
7. Pers devletine Makedonya kralı Büyük İskender düzenlediği Asya seferinde son vermiştir.
DOĞU AKDENİZDE KURULAN DİĞER UYGARLIKLAR
İBRANİLER
1. Sami kavimlerindendir. Hz. Davut döneminde Filistin'deki Kudüs şehrini kurarak devletlerinin temelini atmış oldular.
2. Hz. Süleyman zamanında ticarete önem vererek zenginleşmişlerdir. Daha sonra devlet iç çatışmalarla İsrail ve Yahudi devleti olarak ikiye ayrılmıştır. Bunlar da dış saldırılarla yıkılmıştır.
3. Tarihin ilk tek tanrılı dini olan "Musevilik" İbranilere aittir. İbraniler bu dinin yalnızca kendi kavimlerine gönderildiğini söylemişler ve kendilerinin üstün olduğunu belirtmişlerdir. Bu durum Museviliğin, Hristiyanlık ve İslamiyet gibi yaygın bir din olmasını önlemiştir.
FENİKELİLER
1. Sami kavimlerindendir. Bugünkü Lübnan'ın dağlık kıyı kesiminde yaşamışlardır. Bu bölgeden Suriye kıyılarına doğru yayılan Fenikeliler şehir devletleri kurdular. Yaşadıkları bölgenin tarıma ve hayvancılığa elverişli olmaması nedeniyle balıkçılığa ve denizciliğe yönelmişler ve Akdeniz kıyılarında koloniler kurmuşlardır.
2. Fenikeliler ürettikleri zeytin yağı, kereste, boya ve camdan oluşan ürünleri Akdeniz'in diğer bölgelerine satmışlardır.
3. Fenikeliler Sümer çivi yazısı ile Mısır Hiyeroglif yazısını örnek alarak tarihin ilk alfabesini icat ettiler.
Not: Fenike alfabesini İyonlar ve Yunanlılar kullanmıştır. Daha sonra Romalılar Yunanlılardan aldıkları alfabeyi Latin alfabesine dönüştürmüşlerdir.
4. Mısır ve Mezopotamya ile ilgili teknik gelişmeleri ticari faaliyetler yoluyla Akdeniz'in diğer kavimlerine tanıtmışlardır.
5. Fenike koloni hareketi zamanla İyon ve Yunan koloni hareketi karşısında gerilemiştir. Çünkü İyonlar ve Yunanlılar kolonileri yeni bir vatan kabul etmişler ve bu doğrultuda etkili politikalar izlemişlerdir.
ANADOLU UYGARLIKLARI
Yaplan arkeolojik araştırmalar Anadoluda tarih öncesi dönemlerin yaşandığını göstermiştir. Başlıca örnekler şunlardır:
√ Yontma Taş Çağıyla ilgili buluntular, Antalya Karain ve Beldibi mağaralarında çıkarılmıştr.
√ Cilalı Taş Çağıyla ilgili buluntular. Konya, Çatalhöyük, Diyarbakır Çayönü ve Burdur Hacılar yerleşmelerinde elde edilmiştir.
√ Kalkolitik dönem ile ilgili buluntular. Denizli, Çivril, Beycesultan yerleşmeleri ile Burdur Hacılarda görülmüştür.