Pandemi devirlerinde maliye siyaseti hayat kurtarmak ve kişileri korumak için anahtardır. Hükümetler ne gerekiyorsa yapmak zorundalar. Gelgelelim hükümetler harcamaların karşılığı olarak “makbuzları” sakladığından emin olmalıdırlar.
IMF “Mali Monitör” isimli blogunda, siyaset yapıcıların kimlere ve nasıl acil cankurtaran hatları sunması gerektiğini anlatıyor: hayat kurtarmak; kişileri iş ve gelir kaybından; şirketleri gereksiz iflaslardan korumak; ve büyümeyi tekrar başlatmak.
Şimdiye kadar, memleketler salgını ve iktisada verdiği zararı denetim altına almak için yaklaşık 8 trilyon dolar meblağında mali tedbirler aldı.
Global olarak sağlanan acil durum destekleri arasında daha yüksek harcamalar ve vazgeçilen gelirler (3.3 trilyon dolar), kamu dalı kredileri ve özkaynak enjeksiyonları (1.8 trilyon dolar) ve garantiler (2.7 trilyon dolar) bulunmakta. G20, yekun 7 trilyon dolarlık tedbirlerle ön plana çıkıyor. Mali destek başkaca, vergi sistemi içindeki aşamalı vergilendirme ve işsizlik yardımları üzere gelir ve tüketimi dengeleyen özellikleri kullanarak da sağlanabilir. (Aşağıdaki grafikte Türkiye’nin G20 içinde sağladığı desteklerin oransal olarak ne kadar küçük kaldığı da başkaca not edilmeli. Mart bütçe sonuçlarına bir kere daha bakarak bunun nedenlerini kavramak mümkün)
Yolun kuralları
Devletlerin izlemesi gereken üç yol gösterici unsur vardır:
1. Temel mal ve hizmetlere ve makul bir ömür standardına erişim sağlamak için hane halklarına destek hedefleyin. Kalıcı hasarları önlemek için, işten çıkarmaları ve iflasları sınırlamak üzere münâsib işletmelere destek hedefleyin.
2. Kaynakları muvakkat ve verimli bir halde dağıtın ve maliyetleri çok yıllı mali raporlara yansıtın. Hükümetler, müdahale ölçeği ile orantılı yeterli yönetişim prensiplerini güçlendirmelidir. Örneğin, gerçek muhasebe; malumatların sık, devranında ve eksiksiz ifşası; ve ex-post kıymetlendirme ve hesap verebilirlik için prosedürlerin kabulü kesinlikle muayyen olmalı. Elhasıl, siyaset yapıcılar ne gerekiyorsa yapmalı, lakin yapılanların mali olarak izlenmesi ve rapor edilmesinden de emin olmalıdır.
3. Verilen desteklerin yarattığı mali risklerin kıymetlendirilmesi, izlenmesi ve açıklanması değerli zira tüm önlemlerin açıklar ve borçlar üzerinde anında tesiri olmayacaktır. Örneğin, işletme kredileri için uzatılmış devlet garantilerinin hiçbir ön maliyeti olmayabilir, fakat işletmeler gelecekte yükümlülüklerini bölgesine getiremezlerse sorun haline dönüşecektir.
Global olarak hayat kurtaran fiiller
Hayat kurtarmak için hükümetler, gerektiği kadar ek sıhhat ve acil durum hizmetlerini finanse etmelidir. Lakin bu tabi nispeten sıkıntı.
Birincisi, hudutlu sıhhat hizmeti kapasitesine sahip devletler kaynakları gereğince eşit dağıtamayabilirler.
İkincisi, gelişmekte olan birçok pazarda ve gelişmekte olan iktisatta borçlanma kısıtlamaları, toplumsal himaye harcamalarını ve hayati kamu hizmetlerini (ulaşım, güç, iletişim) korurken, harcamaları sıhhat bölümüne kaydırmayı gerektirmektedir.
Son olarak, global uyum, cihanşümul olarak düşük maliyetli bir aşı ve ilacın elde edilmesine yardımcı olacaktır. Hudutlu sıhhat kapasitesine sahip memleketlere yönlenecek tıbbi kaynaklar, imtiyazlı acil durum finansmanı ve yardımlar da dahil olmak üzere destekler gerekmektedir. Fon liderimizin son konuşmasında söylediği üzere, IMF, düşük gelirli gelişmekte olan devletlere odaklanarak üye devletlere yardımcı olmak için 1 trilyon dolarlık kredi verme kapasitesini tatbike hazırdır.
Gayeleri mali önlemlerle geçim kaynaklarını koruyun
Virüsün – örtülü mektepler, restoranlar, alışveriş merkezleri, ofisler ve fabrikalarla – yayılmasını yavaşlatmak için uygulanmakta olan gerekli toplumsal aralık kaçınılmaz olarak ekonomik maliyetler taşır. Kişiler ve işletmeler ayakta kalabilmek için büyük, vaktinde, süreksiz ve hedeflenmiş mali desteğe muhtaçlık duyarlar.
Devletlerin kurumsal ve finansal kapasitesi, tasarım ve tedbirlerin çeşidi ile birlikte sunabilecekleri destek hatlarının boyutunu etkileyecektir:
Gelişmiş ekonomiler, güçlü vergi-fayda sistemleri göz önüne alındığında kişileri ve firmaları desteklemek için harcama, vergi ve likidite cephesinde çok çeşitli araçlara güvenebilir. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya’da, tedbirler özgür meslek sahipleri dahil geniş işsizlik ödeneği; bordro vergisi ertelemesi; ve küçük ve orta ölçekli işletmelere fiyat sübvansiyonlarını kapsamakta.
Birçok personel, küçük işletme ve hür meslek sahibi teşebbüsçü fatura ödemek, borç ödemeleri yapmak ve kişileri bordroda tutmak için savaş eder. Onlara yardımcı olmak için, birkaç Avrupa memleketi, makul fiyatlı krediler yahut garantiler üzere likidite imkanları sundu. Fransa ve Japonya, güzel durumda olmayan, kendi kendini tecrit eden yahut hanede kalmaları ve mektep kapanışları sırasında evlatlara bakmaları gereken insanlara devlet tarafından finanse edilen fiyatlı hastalık ve aile müsaadesi sağlamakta.
Gelişmekte olan ekonomiler umumiyetle bütçede karşılık verebilecek daha az meydana daha çokça sahiptir. Bu memleket öbeği şokla karşı zıdda kalıyor: salgın, mal ve hizmetleri için yurtdışından gelen talepteki düşüş, emtia fiyatlarının düşmesi, kapital kaçışı ve finansal piyasalarda daha yüksek borçlanma maliyetleri. Başkaca, nispeten daha az gelişmiş vergi-fayda sistemleri vardır.
Bu durumlarda, Hindistan ve Kenya üzere devletlerde, tanımlama sistemleri ve dijital teknolojilerin yardımıyla yapılan nakit aktarımları yahut Bangladeş üzere birebir besin ve ilaç sağlanması muhtemel seçeneklerdir. Çin, ulaşım, turizm ve konaklama hizmetleri de dahil olmak üzere en çok etkilenen kişi ve firmalar için muvakkat vergi indirimi sunmaktadır. Tam ve vaktinde katma paha vergisi iadeleri, işletmelere çok gereksinim duydukları nakde erişim sağlayabilir.
Geniş tabanlı mali uyaranla güzelleşmeyi kolaylaştırın
Pandemi azaldıkça ve Büyük Kilitlenme sona erdiğinde, global olarak koordine edilmiş, geniş tabanlı bir mali uyaran güzelleşmeyi teşvik etmek için tesirli bir araç haline gelebilir. Uyum, siyaset hareketlerinin aktifliğini arttırır. Ama, tıpkı devirde, başta finansman kapasiteleri olmak üzere memleketler arasındaki ilgili farklılıklara hürmet göstermek zorundadır.
Salgın ve ilgili Büyük Kilitlenme 2008’deki global mali buhranda kaydedilenlerin ötesinde borç ve açıkların artmasına neden oldu. Pandemi azaldıkça ve iktisat 2021’de düzeldikçe, kamu borç orantılarının yeni – daha yüksek – seviyelerde istikrar kazanması beklenmektedir. Yerküre Ekonomik Görünümü’ndeki olumsuz senaryo gerçekleşecek olsaydı, borç seviyeleri daha da yüksek ve borç dinamikleri daha olumsuz olurdu.
Son güzelleşmenin zamanlamasını ve koşullarını öngörecek kadar malumatımız yok. Gelgelelim acil durumlarda, siyaset yapıcılar için teklifimiz hala birebir: “ne gerekiyorsa yapın, lakin yapılanların hesaplarını sakladığınızdan emin olun.”