

Cabir bin Hayyan (Câbir b. Hayyân) Kimdir?


Ebu Musa Cabir bin Hayyan, İslam kimyacılarının en ünlüsü, tabiat filozofu ve çok yönlü bir düşünürdür.
Onun kimya tarihindeki seçkin yerini ilk belirleyen ve kimyayı sistemli bir deneysel bilim haline getirdiğini ilk gören kişi İngiliz bilim tarihçisi E. J. Holmyard olmuştur. Bu araştırmacı, ilimler tarihinde Cabirin yalnız kimyacı değil ayrıca tabip, filozof ve astronomi bilgini sıfatlarıyla da özel bir yere sahip olduğu görüşündedir. Alman kimager E. O. Lippmann ise Cabirin kimya tarihindeki yerinin Boyle, Priestley ve Lavoisier gibi modern kimyanın kurucuları ile denk olduğunu söylemektedir. Ayrıca Cabir için, atom bombasının ilk mucidi de denilmektedir. Çünkü o maddenin en küçük parçası olan atomun parçalanmasının mümkün olduğunu bundan 1200 sene önce belirtmiştir.
.
Hakkındaki dağınık bilgilerden elde edilenlere göre babasının 725 yılında idam edildiği ve buna göre Cabirin de VIII. yüzyılın ilk çeyreğinde Tusta doğduğunu söylemek mümkündür. Hayatının büyük bir bölümünü Kufede geçiren Cabir, burada önemli düşünürlerden faydalanma imkanı bulmuş ve şehrin havası kimya araştırmaları için elverişli olduğundan burada çalışmalarına başlamıştır. Araştırmalarını gizlilik içinde sürdüren Cabir, 815 yılında Tusta ölmüştür.
Cabir sahip olduğu bütün bilgileri Hikmetin Kaynağı olarak nitelendirdiği İmam Cafer es-Sadıktan aldığını söyler. Ayrıca hocaları arasında Harbi el-Himyeriyi de anan Cabir, birçok ilmin yanı sıra Himyeri dilini de ondan öğrendiğini açıklar. Bu iki hocası dışında daha birçok hocadan faydalanan Cabir, Irak, Suriye, Mısır ve Hindistan gibi ülkelere de seyahatlere çıkmıştır.
Cabirin kaleminden çıkan veya ona nisbet edilen eserler çok geniş bir külliyat meydana getirmiştir. Bu eserlerin en eski listesine el-Fihristte rastlanmaktadır. 300 felsefe, 300 mekanik ve 500 tıp kitabı ile sanatlar ve savaş araçları üzerine 1300 risale kaleme aldığını anlatır (el-Fihrist, s. 500-503). Bu külliyat içinden genellikle birbirleriyle pek fazla irtibatı olmayan 112 kitap simya alanına aittir ve bunlarda Antikçağ Helenistik dönem simyacılarına sıkça göndermelerde bulunulur. Ayrıca külliyattan yetmiş kitap, Cabirin kimya alanındaki deneye dayanan çalışmalarının ve sistematiğinin bir ürünü olarak bilinir. Onun tabiat felsefesi hakkındaki düşünceleri, kimya ve esrarlı ilimlerle ilgili görüşleri Kütübül-Mevazin adıyla anılan 144 kitapta yer almaktadır.
Ayrıca lütfen bakınız:
- Cabir bin Hayyanın tabiat felsefesi anlayışı
Hazırlayan: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Ömer YILDIRIMın Kişisel Ders Notları. Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf Felsefeye Giriş ve 2., 3., 4. Sınıf Felsefe Tarihi Dersleri Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Felsefe Ders Kitabı