Birinci Dünya Savaşı Yılları
28 Temmuz 1914‘te Avusturya‘nın Sırbistan‘a savaş ilan etmesiyle başlayan I. Dünya Savaşı kısa sürede bütün Avrupa‘yı sardı. İttihat ve Terakki yönetimi bundan hemen altı gün sonra, 2 Ağustos 1914‘te Almanya ile bir dostluk ve işbirliği antlaşması imzalayarak Osmanlı İmparatorluğu‘nu savaşa katmanın önkoşullarını hazırladı. Sonunda 29 Ekim 1914‘te Osmanlılar, Almanya ve Avusturya‘nın yanında savaşa girdi.
Osmanlı İmparatorluğu‘nun savaşa katılmasını ve ordunun Alman subayların denetimine girmesini onaylamamasına karşın Mustafa Kemal askeri bir görev almak üzere yurda döndü. Şubat 1915‘te, Tekirdağ‘da kurulmakta olan 19. Tümen Komutanlığı‘na atandı. Kısa zamanda 19. Tümen‘in eksiklerini tamamlayarak görev yeri olan Gelibolu Yarımadasındaki Maydos‘a geldi. Arıburnu, Anafartalar ve Ece limanını kapsayan bölgenin komutanlığını üstlendi.
Çanakkale Boğazı‘nı ele geçirmek isteyen İngiliz ve Fransızlar 25 Nisan 1915‘te Gelibolu Yarımadası‘nın Seddülbahir ve Arıburnu bölgelerine asker çıkardılar. Düşman askerlerinin ilerleyişi Mustafa Kemal‘in çabalarıyla durdurularak kıyıya kadar geri püskürtüldü. Mustafa Kemal 1 Haziran‘da albaylığa (miralay) yükseltilerek Arıburnu Cephe Komutanlığı görevine getirildi. Ağustosta Anafartalar Cephe Grubu Komutanlığı‘na atanarak güçlü İngiliz ve Fransız donanmasının Çanakkale Boğazı‘ndan geçmesine izin vermedi.
Çanakkale Savaşları Mustafa Kemal‘in yaşamında bir dönüm noktası oldu. Ülke içinde ve dışında komutanlık yeteneğini kanıtlayarak büyük bir üne kavuşan Mustafa Kemal, Ocak 1916‘da Edirne‘deki 16. Kolordu Komutanlığı‘na getirildi. Şubat ayında kolordusu ile doğuya gönderildi ve 1 Nisan‘da tuğgeneralliğe (mirlivalığa) yükseltildi. Mustafa Kemal bu görevi sırasında Ruslar‘ın ilerleyişini durdurarak Muş ve Bitlis‘i geri aldı. 1916 sonlarında 2. Ordu komutan vekilliğine atandı. Bu ordunun kurmay başkanı olan Albay İsmet Bey (İnönü) ile ilk kez burada tanışarak arkadaş oldular.
Bu sırada İttihat ve Terakki yöneticileri yeni düşler peşindeydiler. Hicaz Kuvve-i Seferiyesi adında bir ordu kurarak komutanlığını Mustafa Kemal‘e vermek istiyorlardı. Amaçlan kutsal yerleri kurtarmaktı. Mustafa Kemal Şam‘a giderek durumu inceledikten sonra bu görevi kabul etmedi. Bunun üzerine ordunun kurulmasından cayıldı; Mustafa Kemal yeniden doğu cephesine dönerek 2. Ordu‘nun komutanlığına geçti.
Bağdat ve Irak‘ın geri alınması amacıyla Alman General Falkenhayn komutasında Yıldırım Orduları Grubu kurulmuştu. Temmuz 1917‘de Mustafa Kemal Yıldırım Orduları Grubu‘na bağlı 7. Ordu Komutanlığı‘na atandı. Ama bu görevinde, emrindeki Alman subayları kollayan, yöredeki aşiretlerle kurduğu ilişkilerde Alman çıkarlarını gözeten Falkenhayn ile anlaşamadı. Mustafa Kemal 3. Kolordu Komutanı İsmet Bey‘in de görüşlerini alarak durumu bir raporla başkomutanlığa ve Sadrazam Talat Paşa‘ya bildirdi. Raporu benimsenmeyince, görevini bırakarak İstanbul‘a geldi.
1917‘nin sonlarında Alman İmparatoru II. Wilhelm‘i ziyaret için Almanya‘ya giden Veliaht Vahideddin‘in yaveri olarak geziye katıldı. Yol boyunca düşüncelerini geleceğin padişahına aktardı. Yurda dönerken rahatsızlanarak tedavi için bir süre Viyana ve Karlsbad‘a gitti. Bu sırada Padişah Sultan Reşad ölmüş, tahta VI. Mehmed Vahideddin çıkmıştı. Vahideddin, tahta çıkmasından birkaç gün sonra Mustafa Kemal‘i İstanbul‘a çağırttı. Bu durumdan yararlanan Mustafa Kemal padişah ile birkaç kez görüştüyse de etkili olamadı. Çünkü Vahideddin kısa sürede Enver ve Talat paşaların etkisine girmişti. Sonunda Mustafa Kemal ikinci kez, Filistin‘de bulunan ve Liman von Sanders komutasındaki Yıldırım Orduları Grubu‘na bağlı 7. Ordu Komutanlığını kabul ederek Suriye‘ye gitti.
Hazırlıklarını tamamlayan İngilizler 18-19 Eylül 1918‘de üstün kuvvetleriyle bu cephede saldırıya geçtiler. Mustafa Kemal‘in emrindeki 7. Ordu ilk saldırıları durdurarak geri çekildi ve Halep‘in kuzeyinde mevzilendi. 25-26 Ekim günlerinde saldırıya geçen İngiliz ve Arap kuvvetlerini durdurarak yenilgiye uğrattı. Ancak savaş bütünüyle yitirilmiş, 30 Ekim 1918‘de Mondros Mütarekesi imzalanarak Osmanlı İmparatorluğu savaştan çekilmişti. Aynı tarihte Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı‘na atandı. Bu yeni görevi sırasında mütarekenin yoruma açık maddelerine açıklık getirilmesi için İstanbul‘a sürekli telgraf çekmekteydi. Çünkü İngilizler bu maddelerden yararlanarak İskenderun‘u işgale hazırlanıyorlardı. Mustafa Kemal bu işgale direneceğini, eğer İstanbul‘daki hükümet tersini düşünüyorsa kendisini görevden almasını bildirdi. Bu arada olası işgale ve saldırılara karşı Antep ve Maraş yöresinde halka silah dağıttı. Kasım 1918‘de Yıldırım Orduları Grubu kaldırılınca İstanbul‘a döndü.