Afganistan'ı 20 yıl işgali altında tutuktan sonra 31 Ağustos 2021 itibarıyla bu ülkeden tamamen çekilen ABD, kendisi açısından öncelikli tehdidin artık Çin olduğunu belirtiyor.
Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği'ni ardından da Rusya Federasyonu'nu asıl hasmı olarak tanımlayan Washington'ın, son yıllarda Moskova'nın yerine Pekin'i koyması ve hazırlıklarını ve ittifaklarını buna göre şekillendirmesi dikkat çekiyor.
Peki ABD'nin hasımları olarak gördüğü Çin, Rusya ve İran, 1946'dan bu yana kendi toprakları dışındaki yerlere hangi sebeplerle ve ne sıklıkta askeri müdahalede bulundu?
Kaliforniya merkezli kar amacı gütmeyen ve ağırlıklı olarak askeri ve politik konularda çalışmalar yürüten araştırma merkezi Rand'ın, "Düşman'ın Askeri Müdahalelerini Öngörmek" başlıklı raporu, konuya ışık tutuyor.
Aralarında Çin, Rusya ve İran'ın da bulunduğu 13 ülke tarihsel süreç içerisinde ABD'nin düşmanı/hasmı kategorisinde tanımlanırken bunlar Küba, Kuzey Kore, Vietnam, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Irak, Libya ve Yugoslavya/Sırbistan olarak sıralanıyor.
Bu ülkelerin bazıları konumlandırıldıkları kategorilerden zaman içerisinde düşerken İran, Rusya ve Çin, Washington açısından 'tehlike' arz etmeye devam ediyor.
Rapora göre, Washington'ın hasımlarının askeri müdahalelerinin ABD'nin çıkarlarını etkileme potansiyeli konusundaki endişeler son on yılda hayli arttı.
Rusya'nın Ukrayna ve Suriye'deki varlığı, İran'ın Irak ve Suriye'deki faaliyetleri ve Çin'in Afrika'daki askeri faaliyetlerini genişletmesi gibi yüksek profilli müdahaleler bu endişelerin daha da artmasına neden oluyor.
Ancak tüm bu endişelere rağmen, söz konusu ülkelerin dış müdahale tutumlarıyla ilgili çok fazla bir şey bilinmiyor.
Araştırma, 1946'dan 2018'e kadar ABD'nin hasımları tarafından toplamda 165 askeri müdahalenin gerçekleştirildiğini ortaya koyuyor.
Raporda, askeri müdahalelerin en çok Soğuk Savaş döneminin sonlarına doğru yapıldığı yer alıyor.
Soğuk Savaş'tan hemen sonra bu rakam yarı yarıya azalsa da son 10 yılda yeniden bir artış trendine girildiği kaydediliyor.
Rusya
Rusya'nın askeri müdahalede bulunma konusundaki karar alma sürecinde 3 nokta öne çıkıyor.
Bu faktörler: ulusal statü kaygıları, bölgesel güç dengesi ve egemenliğe yönelik dış tehdit algıları.
Moskova'nın, SSCB döneminde kontrolü altında olan bölgelere olan ilgisinin hiç azalmadığı görülüyor. Gürcistan, Belarus ve Ukrayna'daki faaliyetleri buna örnek gösterilebilir.
Suriye, Libya ve Sudan ve Afrika'nın diğer noktalarındaki askeri aktiviteleri ise bölgesel güç dengesi kategorisinde değerlendirilebilir.
Çin
Çin'in dış askeri müdahalelerinde, Çinli karar vericilerin adımları farklılık arz etse de bu müdahaleler iki kategoriye ayrılıyor.
İki aşamada değerlendirilebilecek Çin'in askeri müdahaleleri, 1949 ile 1980 yılları arasında yoğunlaştı. Rapora göre Çin'in ilk müdahale türü, daha saldırgan ve savaş odaklı olma eğilimindeydi. Ayrıca bu müdahaleler genellikle daha büyük olmakla birlikte Çin'in kendi çevresinde yoğunlaştı. Tipik olarak düşmanı yenmeyi, caydırmayı veya Pekin'in tartışmalı bölgelerdeki kontrolünü sağlamlaştırmayı ve Çin'in komünist, devrimci ideolojisini yaymayı amaçladı.
Pekin'in ikinci tür müdahaleleri nispeten daha küçük çaplı olmakla birlikte coğrafi olarak daha dağınık olma eğiliminde ve doğası gereği savaş dışı oldu. İkinci tür müdahaleler çoğunlukla, Çin'in ekonomik çıkarlarını koruma arzusuyla gerçekleşti.
Son süreçte yaşananların Çin'i daha agresif hale getirebileceği belirtilen raporda, Pekin'in Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi bir strateji izleyebileceği öngörüsünde bulunuyor.
Çin, 1950'lerden 1970'lere kadar Kore Savaşı ve Güneydoğu Asya'da güçlü bir Vietnam'ın yükselişini önlemeye çalışmak ve bölgesel güç dengesini kendi lehine değiştirmek için çok sayıda müdahalede bulundu.
Keza Vietnam'ın SSCB ile ittifakını zayıflatmak ve Vietnam'ın Laos ve Kamboçya'yı kontrol etme kabiliyetini sınırlamak için çeşitli askeri müdahaleler gerçekleştirildi.
Pekin'in, yakın zamanda bölgesel güç dengelerini etkileme çabalarının çoğu, askeri olmayan ekonomik bir karaktere büründü.
İran'ın askeri müdahalelerinin temel faktörleri
İran'ın dış askeri müdahalelerini yönlendiren faktörlere ilişkin dört başlık ortaya koyan Rand'in raporu, ilk sıraya Tahran'ın kendisiyle kültürel veya dini bağları olan toplumları desteklemek için yaptığını koyuyor.
Bu bağlamda İran'ın Suriye'ye müdahalesinde, Alevi azınlığı desteklemek ve Irak'a müdahalesinde de Şii hükümete destek olmak amaçları bulunuyor.
İran'ın askeri müdahalelerini yönlendiren ikinci bir faktör, bölgesel güç dengesi olarak gösteriliyor. Kendini Sünni Arap rakipler ve düşmanlarla çevrili, savunmasız bir devlet olarak gören İran, güç dengesini şiddetle korumaya ve kendi lehine çevirmeye çalışıyor.
İran'ın egemenliğine ve varlığına yönelik dış tehdit algısını üçüncü sıraya koyan rapor, Tahran'ın devlet dışı aktörler olan 'partnerlerini' destekleme gereksinimini dördüncü sırada gösteriyor.
Keza dördüncü faktöre 'Yemen'de Husilere verilen destek, Irak ve Suriye'de devletin yanı sıra devlet dışı aktörlere silah yardımı' şeklinde örneklendiriliyor.
ABD'ye düşman/hasım ülkelerin askeri müdahalelerinden bazıları:
1946: Sovyetler Birliği'nin Avusturya'yı işgali.
1946: İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin Çin'e karşı savaşına Sovyetler Birliği'nin desteği.
1949: Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nun Doğu Türkistan'ı ilhakı.
1961: Çin'in Kuomintang gerilla üslerine karşı Burma'ya saldırısı
1962: Çin Hindistan savaşı
1979: Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali
1980: İran-Irak Savaşı
1982: Lübnan'daki savaşa İran'ın dolaylı müdahalesi
2008: Rusya-Gürcistan Savaşı
2014: Rusya'nın Kırım'ı ilhakı
2018: İsrail işgali altındaki Golan Tepeleri'ne İran roket saldırısı
Önemli bulgular
Raporun 'önemli bulgular' kısmında ise şu değerlendirmeler yer alıyor:
- Halihazırda genel olarak, düşman/hasım/rakip askeri müdahaleleri, sayı ve ölçekte, ABD'nin Soğuk Savaş sırasında mücadele etmek zorunda kaldığı seviyelerin oldukça altında bulunuyor.
- ABD'nin ana hasımlarla (Rusya, Çin) rekabetinin yoğunlaşması, ABD eylemlerinin yarattığı tehditlerin düşmanca algılanması veya Çin ve İran'daki iç değişiklikler de dahil olmak üzere diğer etkenler, önemli ölçüde daha agresif ve daha büyük ölçekli askeri müdahalelere doğru bir kaymaya katkıda bulunabilir.
- Jeopolitik dinamikler veya değişen ulusal çıkarlar askeri müdahale politikasını değiştirecekse, dikkate alınan üç rakip içerisinde Çin, Amerikan çıkarları için en büyük potansiyel riskini temsil ediyor.
- Çin, Rusya'dan veya diğer ABD düşmanlarından daha fazla kaynağa ve bazı alanlarda yeteneklere sahip. Ayrıca, kendi bölgesinin dışında genişleyen bir dizi stratejik çıkarları ve emelleri bulunuyor.
- Çin'in askeri müdahalelerinin sıklığının artmasına yol açabilecek birçok senaryo mevcut. Çin'in karar verme mekanizmasındaki böylesi bir değişiklik, ABD-Çin ilişkilerindeki bozulmanın hemen ardından gerçekleşebilir. Bu da Washington ve Pekin'i yoğun bir askeri rekabetin iki kutbu haline getirebilir.