KONUYA İLİŞKİN KURAMSAL ÇERÇEVE
3. Sağlık hizmeti: Hizmet planlama, klinik etkililik, klinik yönetim, etkililik, araştırma ve değerlendirme yapma şeklindedir
1.3. HALK SAĞLIĞI SOSYAL HİZMETİ
1.3.4. Halk Sağlığı Sosyal Hizmetinin Uygulama Alanı ve Çerçevesi
Young (1985), halk sağlığı alanında çalışan sosyal hizmet uzmanlarının rol ve görevlerini anne ve çocuk sağlığı üzerinden bir örnekle şu şekilde açıklamaya çalışmıştır: Verilen sağlık hizmeti; Akut bakım, uzun süreli bakım ve üçüncül korumadır. Amaçlar; Hasta bakımı, eğitim ve araştırmayı kapsamaktadır. Sosyal hizmetin rolü; Klinik uygulama, eğitim ve araştırmadır. Sosyal hizmet uzmanlarının seviyeleri; İdari, denetleyici ve/veya planlayıcı olarak belirlenebilir. İletişim bağlantıları; Sosyal hizmet, diğer profesyoneller ve kurumlar arasında bağlantı kurar.
Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, tüm bu rolleri yerine getirirken; sosyal hizmet etik ve değerlerini, sosyal adaleti, insan haklarını, öncelikle dezavantajlı gruplar üzerine yoğunlaşmayı, kültürel bağlamı, ırk ve etnik yapıya hassasiyeti göz önünde bulundurarak uygulama gerçekleştirir (Sable ve ark., 2012).
Halk sağlığı sosyal hizmeti, uygulamalarında, sosyal adaleti sağlamak ve sağlıktaki eşitsizlikleri gidermek amacıyla dezavantajlı gruplar başta olmak üzere tüm halkın sağlık ve refahını arttırmayı amaçlar (Sable ve ark., 2012). Halk sağlığı sosyal hizmet uygulaması, bölgeden bölgeye veya ülkelerin sağlık politikalarına göre değişkenlik göstermekle birlikte; anne ve çocuk sağlığı (Arthur ve ark., 2013; Fişek, 1983), ergen sağlığı (Hall ve Rounds, 2013), yaşlı sağlığı (Jurkowski, 2013b), göçmen sağlığı (Congress, 2013b), engelli sağlığı (Saleeby ve Jurkowski, 2013a), kronik hastalıklar (Saleeby ve Jurkowski, 2013b), madde bağımlılığı (Ely ve ark., 2013), bulaşıcı hastalıklar (Cederbaum ve Keefe, 2013), küresel sağlık (Karki ve ark., 2013), ruh sağlığı (Hogue ve Jurkowski, 2013), evde sağlık (Önder, Anuk, Kahramanca ve Yıldırım, 2015), kırsal sağlık (Saunders ve Saunders, 2013) ve mahalle bazlı sağlık (Keefe, 2013b) alanlarının tümünü kapsamaktadır. Halk sağlığı sosyal hizmetinin uygulama kapsamında olan bu başlıkların her birine bakacak olursak;
Anne ve çocuk sağlığı: Halk sağlığı sosyal hizmetinin, köklerini aldığı (Sable ve ark., 2012) anne ve çocuk sağlığında, evrensel ölçütler; anne ölümleri (annenin gebelik, doğum ve doğum sonrası ölümü), bebek ölümleri (yaşamının ilk yılı ölen çocuk sayısı) ve çocuk ölümleridir (5 yaş altındaki çocuk ölümleri) (Arthur ve ark., 2013). Uzun süredir küresel bir halk sağlığı sorunu olarak ele alınan (Arthur ve ark., 2013) anne ve çocuk sağlığı, bu evrensel ölçütleri iyileştirmeye çalışan halk sağlığının uygulamalı bir bilim dalıdır (Fişek, 1983). Çocuğun ve kadının yüksek yararının ve sağlığının korunmasının amaçlandığı bu uygulama alanında anne ve çocuk sağlığını etkileyen kültürel, sosyal, biyolojik, kimyasal ve fiziki çevre etkenleri belirlenerek ortadan kaldırılmaya çalışılır (Oral, 2015; Öztürk, 2011). Anne ve çocuk sağlığı alanında, halk sağlığı sosyal hizmetinin genel misyonu, annelerin, çocukların ve ailelerin psikososyal işlevselliğini arttırmaktır (Morton, 1985).
Anne ve çocuk sağlığı, halk sağlığı ve sosyal hizmet için bir kavuşma noktasıdır.
Örneğin, Jane Addams, Julia Lathrop ve Grace Abbot başlarda sosyal eylem ve politika oluşturma için halk sağlığı yöntemlerini kullanmışlardır. Sanitasyon uygulamaları, bulaşıcı hastalıkların kontrolü, tıp eğitimindeki gelişmeler, sosyal ve sağlık politikalarındaki geçişler bebek ölüm oranlarını düşürmüştür. 1880’de 1000’de 288 olan bebek ölüm oranları 1900’lü yıllarda 1000’de 100’e düşmüştür. Sağlığın bütüncül (biyopsikososyal) bakışı, anne ve çocukların ihtiyaçlarının ifade edilmesi için içerisinde halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının olduğu disiplinler arası bir takım çalışmasını gerektirmektedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, anne ve çocuk sağlığında halk sağlığının mikro, mezzo ve makro düzeylerinde birincil önlemeye odaklanarak rol alırlar.
Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının ana çocuk sağlığındaki rolleri; sağlık eğitimcisi, politika geliştirici, araştırmacı, savunuculuk, danışmanlık, toplum örgütleyici ve doğrudan hizmet sağlayıcı şeklindedir (Arthur ve ark., 2013).
Ergen (Adolesan) sağlığı: Ergenlik, sağlıklı gelişim için önemli bir geçiş dönemidir. Bu dönem boyunca, genç sadece kimliğini belirlemekle kalmaz, şimdiki ve gelecekteki sağlık durumunu etkileyen davranış kalıplarını belirlemiş olur. Ergenlik döneminde meydana gelen birçok sağlık durumu yetişkinlikte kronik sağlık sorunu (obezite, tip 2 diyabet vb.) haline gelebilmektedir. Bu yüzden, halk sağlığı müdahaleleri açısından ergenlik, sadece ergenlerin karşı karşıya kaldıkları sağlık sorunlarının ifade edilmesi değil aynı zamanda ergenlerin yetişkinliklerinde sorun olacak hastalık ve sakatlıkların başlamasını önlemek için bir fırsat dönemidir. Ergenlik yaşamın sağlıklı bir evresi olmasına rağmen, obezite, kontrolsüz gebelik, cinsel yolla bulaşan hastalıklar, zorbalık, şiddet, ruhsal sağlık sorunları (depresyon, anksiyete, yeme bozuklukları, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, intihar, şizofreni, yıkıcı davranış bozuklukları vb.) madde kullanımı (alkol, tütün ve uyuşturucu) ve motorlu araç yaralanmalarını içeren birtakım sağlık sorunlarının başlamasına, zirveye çıkmasına veya yükselmesine neden olmaktadır. Bunlara ek olarak otizm, teknoloji bağımlılığı, sosyal medya günümüzde ergenleri ve ergen sağlığını ciddi olarak tehdit eden yeni gelişmelerdir (Hall ve Rounds, 2013).
Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları ergen sağlığı konusunda, sorunları sağlıktaki eşitsizliklerle karakterize ederek, risk altında olan kişiler için kültürel açıdan uyumlu ve kanıta dayalı müdahaleler tasarlamalı ve uygulamalıdır. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları ergen sağlığı konusunda toplum ve politika düzeylerinde program ve müdahaleler geliştirmek, sunmak ve değerlendirmek için koruyucu, önleyici, kanıta dayalı, sistemler kullanır. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, ergen sağlığı ile ilgili sorunların çözümünde toplum ile sağlık hizmetleri arasında köprü görevi görürler (Hall ve Rounds, 2013; Morton, 1985).
Türkiye’de 2007 yılında 245 öğrenci ile yapılan bir araştırmada, gençlerin %25,4’ünde sigara, %10,6’sında alkol ve %2,5’inde uyuşturucu gibi riskli sağlık davranışı olduğu tespit edilmiştir (Şimşek, Koruk, ve Altındağ, 2007). Ergen sağlığını mevsimlik tarım işçileri üzerinde ele alan Şimşek ve Kırmızıtoprak (2013), ergen ve gençlerin sağlıklı yaşam davranışı kazanmalarında akran eğitimi kullanılmasını önermektedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, bu tür eğitim yöntemleri ile ergenlerin sağlıklı davranış kazanmaları konusunda çaba harcamalıdır.
Yaşlı sağlığı ve bakımı: 2010 yılı ABD nüfus sayımına göre yaklaşık 38 milyon insan 65 ve üzeri yaştadır. Bu sayının 2030 yılında tahmini olarak 72 milyona ulaşması beklenmektedir. Benzer şekilde, bu artış küresel çapta görülmektedir. Dolayısıyla, insanların yaşam süreleri uzadıkça, daha iyi eğitimli ve sağlıklı yaşlıların artışını göreceğiz. Bu demografik değişiklik elbette ki beraberinde birtakım yeni ihtiyaçları ve yeni yapılanmaları getirecektir (Jurkowski, 2013).
Yaşlı bireylerin sağlıklı ve aktif kalmalarını sağlamak lüks değil gerekliliktir. Bu kapsamda, yaşlı sağlığının geliştirilmesi ve güçlendirilmesi için ilk yapılması gereken ihtiyaç tespitinin yapılmasıdır. Bu amaca uygun plan, program ve politikalar harekete geçirilmelidir. Ayrıca, çevre koşullarının yaşlılara göre düzenlenmesi, sosyal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi, yaşlı sağlığı için sektörler arası koordinasyon sağlanması gerekmektedir (Baran ve Bahar-Özvarış, 2012). Tüm bu gereklilikler, halk sağlığı yaklaşımında herkese ayrım gözetmeksizin sağlık hizmeti sunmak esas olduğundan halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarını yakından ilgilendirmektedir.
Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, yaşlı sağlığı alanında hizmet verirken halk sağlığının temel işlevleri olan değerlendirme (gözlem yapma, erken teşhis vb.), politika geliştirme (yasa ve mevzuatın güçlendirilmesi vb.) ve güvence (iş birliği, sağlık eğitimi vb.) (Goldsteen ve ark., 2015; Seltzer, 2011) başlıklarına tabi kalarak müdahaleler gerçekleştirirler.
Göçmen sağlığı: Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları herkes için sağlığı geliştirmeyi amaçlamanın yanı sıra dil bariyerleri, kültürel farklılıklar, sağlığa erişim ve yoksulluk gibi nedenlerden dolayı son zamanlarda daha çok risk altında olan göçmen sağlığına yoğunlaşma eğilimindedirler. NASW tarafından belirlenen ve hiçbir etnik köken, ırk, göç statüsü vb. ayrımcılıklar yapmadan tüm insanlar için hizmet sunma (NASW, 2008)10 ilkesi, tüm alanlarda olduğu gibi göçmen sağlığında çalışan halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının da temel çıkış noktasıdır. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarından beklenen; göçmen sağlığı ile ilgili eşitsizliklerin ortadan kaldırılması, göçmen grupların hastalıklardan korunmasının sağlanması ve göçmen sağlığının iyileştirilmesi hususunda stratejiler geliştirilmesidir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, bu tür hizmetleri yerine getirirken çeşitli etnik gruplar arasındaki farklılıkları (dil vb.), göçmenlerin sağlık sunucularına karşı olan tutumlarını, göçmenlerin sağlık ve hastalık hakkındaki kültürel inançlarını (Örneğin batıda hastalıklar bakteri, virüs, kötü yeme alışkanlığı birtakım fiziksel nedenlere bağlanırken doğuda veya göçmenlerin geldiği birtakım ülkelerde
10(https://www.socialworkers.org/pubs/code/code.asp, Erişim 14 Kasım 2016)
hastalıkların ruhsal ya da doğaüstü dengenin bozulması ile gerçekleştiğine inanılmaktadır), göçmenlerin önleme ve sağlık hizmetlerin erişmedeki bilgi eksikliklerini göz önünde bulundurmalıdır (Congress, 2013b).
Engelli sağlığı: Sosyal hizmet uzmanları ve halk sağlığı profesyonelleri tarafından yapılan savunuculuk çabaları, engelli bireylerin topluma katılımının sağlanması ile sonuçlanır. Engelli olan ama aktif olarak sosyal hayata katılan kişilerin sayısının artmasıyla birlikte halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının engellilerle ilgili halk sağlığındaki rolü artmıştır. Teorik temeli, metodolojik ve analitik süreci, liderlik ve iletişimi, politika ve savunuculuğu, değer ve etikleri kapsayan uygulama süreçleri, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları tarafından engelli sağlığı alanında yerine getirilir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, engellilere yönelik sağlık ve sosyal sorunların tanımlanması, sorunların gözlemlenmesi, risklerin tespit edilmesi, var olan hizmetlerin etkililiğinin değerlendirilmesi, sağlık hizmetlerine ulaşılabilirliğin sağlanması, engelli sağlığını geliştirecek politika, yasa ve düzenlemelerin güçlendirilmesi, daha iyi sağlık şartları için araştırma yapılması, engelli bireylerin sağlığının geliştirilmesi için işbirlikleri kurulması, liderlik, savunuculuk, toplum organizasyonu gibi görev ve hizmetleri yerine getirirler (Saleeby ve Jurkowski, 2013a).
Kronik sağlık sorunları: Son yıllarda yaşanan sosyal, politik ve demografik gelişmeler;
astım, kanser, diyabet, kalp hastalıkları, HIV/AIDS, obezite, solunum hastalıkları, felç gibi hastalıkları kapsayan kronik sağlık sorunu olan kişilere yönelik uygulama yapma konusunda halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarına yeni fırsatlar sunmaktadır. Kötü beslenme, fiziksel aktivite azlığı, tütün ve alkol kullanımı gibi nedenler kronik hastalıkları tetiklediğinden halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının odağında sadece bu kronik hastalıkların doğasının anlaşılması değil aynı zamanda bu soruna karşı önleyici halk sağlığı stratejilerinin geliştirilmesi ve uygulanması olmalıdır (Saleeby ve Jurkowski, 2013b).
Madde bağımlılığı: Amerikan Ulusal Alkol ve Uyuşturucu Enstitüsü sağlık bakım sisteminde maddeyi kötüye kullanma tedavisinin yıllık 600 milyar doları geçtiğini tahmin etmektedir. Bu rakamın 181 milyar dolarının yasadışı maddelere; 139 milyar dolarının ise tütüne harcandığı tahmin edilmektedir. Halk sağlığını tehdit eden madde bağımlılığı, sayısız hedef grubunu etkilemekte ve aile içi şiddet/cinsel saldırı, ruh hastalıkları, gay ve lezbiyen cinsel saldırıları, alkol ve uyuşturucu kaynaklı fiziksel hastalıklar, aile işlev bozuklukları, çocuk istismarı, iş kaybı, okul başarısında düşüş gibi sağlık sorunlarını beraberinde getirmektedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, bu sorunun ekonomi ve
halk sağlığı üzerine olan etkilerini görerek koruyucu ve önleyici çalışmalar yapmaktadırlar (Ely ve ark., 2013).
Bulaşıcı hastalıklar: Bir önceki yüzyılda ortaya çıkan ve insanları tehdit eden birçok bulaşıcı hastalık ortadan kaldırılmış olmasına rağmen günümüzde bulaşıcı hastalıklar halk sağlığı için halen ciddi bir tehdit oluşturmaktadır (Telfair, 2013). Halk sağlığı sosyal hizmeti sağlık sorunlarının çözülmesinde epidemiyolojik bir yaklaşım sergileyen ve bulaşıcı hastalıklarla mücadelede birey ve ailesine yönelik psikososyal destekler geliştiren bir rol üstlenmektedir. HIV/AIDS, günümüzde halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının dünya genelinde yoğun olarak üzerinde durduğu bulaşıcı hastalıktır.
HIV/AIDS başta eşcinseller, damar yolu ile uyuşturucu kullananlar, seks işçileri olmak üzere her ırk, yaş, etnik, din, sosyoekonomik sınıftan kişiler arasında yayılmıştır. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, HIV’in bulaştığı ve henüz bulaşmadığı kişilere eğitim, sağlık hizmetleri sunumu, danışmanlık gibi hizmetlerle HIV’in önlenmesinde çok önemli bir rol oynarlar. Yapılacak hizmetler, risk azaltma stratejileri, birincil ve ikincil koruma, ilaç ve uyum için yardım, bakım koordinasyonu, yönetim ve danışmanlık gibi hizmetleri içerir (Cederbaum ve Keefe, 2013). Tuncay (2007), konuya farklı bir açıdan yaklaşarak HIV/AIDS ile ilgili şu ayrıntıyı ele almaktadır: “Tinsellik (Spirituality), insanların hayatlarında anlam ve amaç bulmalarına yardımcı olan önemli bir işlevdir…HIV/AIDS'le başa çıkma yöntemlerinden biri olarak tanımlanan tinsellik, bu türde bir hayatı tehdit eden hastalıkları olan bireylerin refahında ve hastalık sürecine adaptasyonunda güç sağlayan bir kaynak olarak ele alınmaktadır.” (s. 10). Bu kapsamda, HIV/AIDS vakalarına psikososyal destek sağlayacak halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının bu ayrıntıyı göz ardı etmemeleri gerekmektedir.
Global sağlık: Bir disiplin olarak sosyal hizmet mesleği, nasıl ki yerel sınırlardan ulusal sınırlara ve ulusal sınırlardan evrensel sınırlara taşıyorsa halk sağlığı sosyal hizmeti de bu özelliğe sahip bir uygulama alanıdır. Çünkü halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, her an kaynağı yurt dışı olan küresel bir sağlık sorunu ile karşı karşıya kalabilirler. Örneğin dünya üzerinde halen var olan sıtma, tüberküloz ve HIV / AIDS gibi sorunlar, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları için küresel çaplı bir mücadele örneğidir. Global sağlık sorunları ele alınırken halk sağlığı sosyal hizmetinin tüm müdahale biçimlerinde olduğu gibi halk sağlığının temel üç işlevi olan değerlendirme (gözlem yapma, erken teşhis vb.), politika geliştirme (yasa ve mevzuatın güçlendirilmesi vb.) ve güvence (iş birliği, sağlık eğitimi vb.) işlevleri esas alınarak stratejiler geliştirilir (Karki ve ark., 2013).
Ruh sağlığı: Ruh hastalıkları birey ve toplumların sağlık ve refahlarında önemli bir role sahiptir (Hogue ve Jurkowski, 2013). 2011 yılı dünya ruh sağlığı gününde Birleşmiş Milletlerin Dönem Genel Sekreteri Ban Ki Moon “Ruh sağlığı olmadan hiçbir sağlık olmaz” sözünü ifade etmiştir (United Nations World Health Organization [UNWHO], 2011)11. Ruh sağlığı hastalıkları bulaşıcı olmayan; anksiyete, bipolar, yeme, depresyon ve intihar gibi bozuklukları kapsayan önlenebilir hastalıklardır. Her yaştan, cinsiyetten, gelirden, ırktan ve dinden insanı etkileyebilecek ruh sağlığı hastalıkları ölümlerin ve çeşitli hastalıkların nedeni olarak tanımlanmaktadır (Hogue ve Jurkowski, 2013).
Örneğin, Türkiye’de 2008 yılında 270 kadın ile yapılan bir çalışmada, majör depresif bozukluk %7,3 ve travma sonrası stres bozukluğu %3,6 olarak saptanmıştır. Yine aynı çalışmada, birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında, topluma odaklı ruhsal sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi bir ihtiyaç olarak tespit edilmiştir (Şimşek, Ak, Altındağ ve Güneş, 2008). Bu tür ihtiyaçlar halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları tarafından ele alınmalıdır. Bu kapsamda, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının ruh sağlığı alanında, halk sağlığının temel işlevleri olan değerlendirme, politika geliştirme ve güvence işlevleri doğrultusunda görev ve sorumluluk almaları beklenir (Hogue ve Jurkowski, 2013). Ruh sağlığı alanında çalışan sosyal hizmet uzmanlarının rol ve sorumluluklarını psikiyatrik sosyal hizmet kapsamında ele alan Oral ve Tuncay (2012), değerlendirme ve kişinin almış olduğu tanı doğrultusunda danışmanlık yapmayı, müracaatçı bağlamında savunuculuğu, eğitimi, ruhsal risk taramasını ve araştırmaları, hizmet içi eğitimi, toplum bilinçlendirmesini, koruyucu ve önleyici hizmetleri ve taburculuğu sosyal hizmet uzmanlarının temel rol ve sorumlulukları olarak görmektedir.
Kırsal alan sağlığı: Kırsal sağlık uygulamaları ile kentsel sağlık uygulamalarını ayrı ele almak gerekmektedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanlarının, kırsal sağlık uygulamalarını anlayabilmeleri için kırsal sağlık ve kırsallık kavramını anlamaları, kent ve kır sağlığı eşitsizliklerini karşılaştırılmalı olarak değerlendirmeleri, sağlık ve koruyucu sağlık hizmetlerine erişimde oluşan engelleri belirlemeleri ve kırsal topluluklarda araştırma yapmanın zorluklarını göz önünde bulundurmaları gerekmektedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, halk sağlığı temel işlevleri olan değerlendirme, politika geliştirme ve güvence bileşenleri aracılığıyla mikro, mezzo ve makro müdahale becerilerini kullanarak kırsal topluluklara hizmet sağlayabilirler. Kırsal alanlardaki sağlık durumlarının değerlendirilmesi, gözlemlenmesi ve tanımlanması değerlendirme işlevidir.
Toplanan veriler üzerinden politikalar geliştirmek için stratejiler oluşturmak politika
11(http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39981&Cr=health&Cr1#.WCyN6fmLTIU, Erişim. 13 Kasım 2016)
geliştirme işlevidir. Bu şekilde kırsal alanlar için yenilikçi birtakım stratejilerin geliştirilmesine olanak sağlanır. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, mikro becerilerini kullanarak, sağlık ihtiyaçlarını tespit etmek için kırsal yerleşkelerdeki hanelerde bağlantı kurar. Burada öncelikle dezavantajlı konumda olan çocuk, yaşlı, engelli ve yoksul kişilerin ihtiyaç tespitinin yapılmasına odaklanılır. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, kırsal kesimdeki insanları sağlık sorunları hakkında eğitmeli ve bilgilendirmelidir. Son olarak, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, toplum örgütlemesi becerilenini kullanarak toplumda var olan sağlık sorunlarının mücadelesi için çeşitli toplum iş birlikleri kurmalıdır (Saunders, 1987; Saunders ve Saunders, 2013).
Kent/mahalle sağlığı: İyi işlevli bir mahalle; insanların birbirini bildiği, hizmetlere erişebildiği ve güvende hissettiği bir mahalledir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, bu bilinçle, yaklaşık yüz yıldır mahalle bazlı sağlık sitemi geliştirmenin öncüsü olmuşlardır.
Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, şehir veya kırsal alanda çalışmaya bakmaksızın mahallelerde sağlığın ve refahın geliştirilmesi için değişimin öncüsü olmalıdır. Mahalle izleme çalışmaları, ücretsiz aşı çalışmaları, okul sonrası boş zaman değerlendirme çalışmaları için mikro, mezzo ve makro müdahale becerileri kullanılmalıdır. Suç oranları fazla, sağlık sonuçları kötü ve mahalleli olma tercihi zayıf olan mahalleler, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları için hedef mahallelerdir. Bu tür mahallelerde genelde istihdam olanakları zayıf, hizmet eksiklikleri fazladır. Dolayısıyla bu tür mahallelerin standartlarının yükseltilmesi gerekmektedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, bu standartların sağlanması için halk sağlığının üç temel işlevi olan değerlendirme, politika geliştirme ve güvence işlevlerinden yararlanır. Halk sağlığı sosyal hizmetinin; “sağlığı etkileyen sosyal sorunların tanımlanması, değerlendirilmesi, ölçülmesi ve izlenmesi,” “kültürel, toplum ve aile odaklı kaliteli hizmet sunumu” ve “sağlık ve refahı geliştiren birinci basamak önleyici stratejilerin oluşturulması” standartları (Practice Standards Committee, 2005), mahalle bazlı çalışmalarda kolaylıkla yerine getirilebilir (Keefe, 2013b). Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, mahalleleri güvenli ve çekici hale getirebilmek, sosyal ve ekonomik zorlukları belirleyerek aşırı kilo ve obezite, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı vb. sorunlar ile mücadele edebilmek için halk politikalarının oluşturulmasına katkıda bulunabilir ve savunuculuk yapabilirler (Sable ve ark., 2012).
18.104.22.168. Uygulama Düzeyi ve Bileşenleri
Halk sağlığı sosyal hizmet uygulamasının önemli bileşenleri birincil, ikincil ve üçüncül önlemedir. Halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları her üç düzeyde bulunmasına rağmen
temel amaç birincil önleme yaparak hastalıkların oluşmadan önlenmesidir. Önleme odaklı yaklaşım, kaliteli sağlığın geliştirilmesi ve kaynakların adil dağıtılması halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları için çok yönlü bir yaklaşım gerektirmektedir (Arthur ve ark., 2013; Mendel, 2013; Watkins, 1985). Bu çok yönlü yaklaşımı, göçmen sağlığına ilişkin bir örnek üzerinden ele alabiliriz. Şöyle ki; birincil müdahale kapsamında, göç veren ülkelerde genelde sağlık beslenme düzeyi düşük olduğundan bu tür ülkelerden gelenlere doğru ve sağlıklı beslenme eğitimi yapılabilir. İkincil müdahale kapsamında, obezitenin neden olduğu diyabet riski taşıyan göçmenlere beslenme konusunda erken tarama ve erken danışmanlık hizmetleri verilebilir. Üçüncül müdahale kapsamında ise, çeşitli dilleri konuşabilen ve çeşitli kültürleri anlayabilen sosyal hizmet uzmanlarının ve sağlık personelinin göçmenlerin tedavisinde istihdam edilmesi sağlanabilir (Congress, 2013b).
Öte yandan, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, mikro, mezzo ve makro müdahale düzeylerinde rol alırlar.
Mikro veya doğrudan uygulama düzeyinde, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, klinik sosyal hizmet becerilerini kullanarak halk sağlığı müdahaleleri uygularlar. Mezzo düzeyde veya doğrudan olmayan düzeyde, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları halk sağlığı programlarını geliştirir, uygular ve yönetir. Makro düzeyde, halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, halk sağlığı müdahaleleri geliştirmek için psikososyal ve kültürel sorunların çözümü konusunda bilgileri ile katkıda bulunurlar (Sable ve ark., 2012).
Uygulama bileşenlerini (birincil, ikincil ve üçüncül önleme) ve uygulama düzeylerini (mikro, mezzo ve makro) bir arada alarak kesiştikleri noktaları görmek halk sağlığı sosyal hizmet uygulamasının daha anlaşılır olması için anlamlı olacaktır. Bu kapsamda, Şekil 3’te bir halk sağlığı sorunu olan HIV üzerinden halk sağlığı sosyal hizmetinin uygulama bileşenleri ile mikro, mezzo ve makro düzey yapısı bir arada gösterilmeye çalışılmıştır.
Gerek uygulama bileşenlerinde gerek uygulama düzeylerinde halk sağlığı sosyal hizmet uzmanları, tanımlanmış belirli standartlara ihtiyaç duymaktadırlar. Bu standartların belirlenmesi maalesef 100 yıllık bir geçmişi olan bir meslek için yakın zamanda sağlanabilmiştir.
ÖNLEME BİLEŞENLERİ
MÜDAHALE TÜRLERİ
BİRİNCİL İKİNCİL ÜÇÜNCÜL
UYGULAMA DÜZEYLERİ
Kondom dağıtımı ve cinsel eğitim
Danışmanlık ve test etme
HAART (Highly Active Anti-Retroviral
Therapy) için
sistematik danışmanlık modunu güçlendirme
MİKRO
Toplum temelli iğne değişimi ve kondom dağıtım programları
HIV’li kişiler için toplum temelli programlar
Yerel unsurların çabaları için program koordinasyonu
MEZZO
Birincil önleme programlarının fonlanması ve kurulması için savunuculuk
HIV’in tedavisi ve erken tanısı için daha iyi politikaların oluşturulması ve savunuculuk
Fon programları için savunuculuk
MAKRO
DEĞERLER BİLGİLER BECERİLER
Kaynak: (Sable ve ark. 2012).
Şekil 3. Uygulama Bileşenleri İle Uygulama Düzeylerinin Kesişmesi