EDİMSEL DAVRANIŞ SONUÇLARININ İŞLEVLERİ, FONKSİYONLARI (GELİŞİM PSİKOLOJİSİ, ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ İLE İLGİLİ KONU ANLATIMLAR) (EĞİTİM BİLİMLERİ)
Çocuğun davranışının sonuçlar, gösterdiği davranışı doğrudan etkilemektedir. Sonuçların sistematik uyarlamasıyla, davranış değiştirilir. Yani artırılır, azaltılır, başlatılır ya da söndürülür.
Davranışın ilerde olma olasılığını, göreceli olarak davranışı anında izleyen çevresel değişkenler (uyaranlar) etkilemektedir. Davranışın sonuçları (izleyen olaylar) iki biçimden birine göre gerçekleşir:
1. Çevreyi yeni uyaran sunma ya da ekleme.
2. Çevrede var olan uyarana son verme ya da ortamdan geri çekme. Davranışın sonuçları edimsel davranış üzerinde etkili ise, davranışın ileride oluşum sıklığını artırabilir ya da davranışın oluşum sıklığını azaltabilir.
1. Çevreye Yeni Uyaran Ekleme
Bebeğin el ve kollarını hareket ettirmesiyle, beşikte asılı nesnelere dokunması, asılı nesnelerin sallanma ve ses çıkarmasına neden olur. Çevreye nesnelerin sallanması ve ses çıkması şeklinde yeni uyaranlar eklenmiştir.
Nesnelerin sallanması ve çıkan sesler, bebeğin beşikte asılı nesneye yönelik dokunma eylemlerinin ileride olma olasılığlını artırmaya hizmet ederse, nesnelerin sallanma ve ses çıkartmaları pekiştireç ve bu sürece edimsel pekiştirme denilmektedir.
Nesnelerin sallanması ve çıkan sesler, bebeğin beşikte asılı nesneye yönelik dokunma eylemlerinin ileride olma olasılığını azaltmaya hizmet ederse, nesnelerin sallanması ve çıkan seslere cezalandırıcı uyaran bu sürece de birinci tür ceza denilmektedir.
Davranışın oluşumundan sonra, çevreye yeni uyaranın eklenmesinin davranış uzerindeki etkisi, davranışın ileride oluşumunu arttırıcı ya da azaltıcı şekilde olmaktadır.
2. Çevredeki Uyaranların Oluşumlarını Engelleme
Davranışla ilgili sonuçlar, çevrede bulunan uyaran olaylarının oluşumuna son verme ya da uyaranları geri çekme şeklinde olabilir.
Beşikte asılı nesnelerin sallanması ve çıkan sesin pekiştireç olduğunu varsayalım. Yani, çıkan ses ve hareketlerin bebeğin nesnelere dokunmaya yönelik el kol hareketlerini artırdığını varsayalım. Nesnelerin sallanması ve çıkan sesin dokunmaya yönelik el hareketlerinin sonucunda değilde, otomatik olarak oluşturulduğunu farz edelim.
Bebeğin el kol hareketleri sırasında, elin asılı nesnelere dokunmasıyla, nesneler sallanmasın ve ses kesilsin. Yani, davranışın önceden olmuş olan sonucunu oluşumu engellensin. Bu durumda, nesnelerin sallanma ve ses çıkarmasına bebeğin dokunmaya yönelik el kol hareketlerine son verdiğinde, sallantılara yönelen el hareketleri azalırsa bu sürece ceza denilmektedir.
Davranışın sonuçları olan çevredeki pekiştirici uyaran olaylarının oluşumlarının engellenmesi, davranışın oluşum sıklığını azaltır. Bu sürece ikinci tür ceza denilmektedir. Davranışı sürdüren pekiştireçlere son verme sonucunda, davranışın sıklığında azalma olması sürecine ikinci tür ceza denilmektedir.
Şimdi de el hareketlerinin sonucunda ortaya çıkan nesnelere dokunma acı versin ve çıkan sesde rahatsız edici olsun, yani itici ya da (bilgi yelpazesi. com) cezalandırıcı olsun. Asılı nesnelerin sallanması ve ses çıkarmasını engelleyecek şekilde el hareketleri olur. Dokunma ve rahatsız edici sesin ortaya çıkmasını engelleyen el hareketlerinde artış olur. Buna göre, acı veren ya da hoş olamayan durumların ortaya çıkmasını engelleyen davranışların sıklığında artış olmasına olumsuz pekiştirme denilmektedir.
Bu durumda, dokunma ve ses üretmeye son veren el hareketleri itici uyaran olduğunda, bir şeye doknmadan uzak durma pekiştireçtir. Çünkü bu tür davranışların sıklığında artış vardı.
Davranışla ilgili sonuçların iki işlevi vardır:
1. İşlem olarak, davranışa uyaran eklenir ya da çekilir.
2. Etki olarak, davranışın ileride oluşum sıklığı artar ya da azalır.

