Rafael Sadi Tel Aviv'den yazdı...
Elimden geldiğince sizlere Yahudi bayramları hakkında kısa konu başlıkları vermek istiyorum. Toplumların birbirlerini tanımaları açısından sadece yararı olabilir. Bazı okurlarım buna algı operasyonu da diyebilirler, bana casus gözü ile bakanlara da “öyle olsun” demekten başka çare bulamıyorum. Bunlar hep birbirimizi yeterince tanımamaktan ileri gelen sorunlardır.
"SUKOT" YANİ ÇARDAKLAR BAYRAMI
Mısır esareti kurtuluşundan sonra çöllerde açlıkta yaşayan İsrailoğullarını anımsamak için kutlanan Sukot, (Çardaklar Bayramı) Tişri ayının 15. gününde başlar. Bayram 8 gün sürer, ilk iki gün ve son iki gün Yomtov, diğer günler Hol ha Moed (iş yapılmasına izin verilen günler) olarak kabul edilir.
Sukot'tan hemen sonraki 8. gün (diasporada 9. gün) Şemini Atzeret adını alır. Bugün de Yomtov olarak kutlanır. İkinci günün adı aynı zamanda Simha Tora'dır (Tora'nın sevinci) İsrail'de "Şemini Atzeret" ve "Simha Tora" aynı günde kutlanır.
Meraklılar, metnin tamamını buradan bulabilir.1
Anlatmak istediğim ise, çocukluğumun geçtiği Galata, Kasımpaşa, Şişhane üçgenindeki "Bayram" günleri idi. Çocuklar için oldukça neşeli geçerdi bu bayram, okullar tam 8 gün kapalıydı. Eh İstanbul’daki Yahudi okulunda okuyorsanız, 8 tam gün okul yoktu. Hoş, Fransız okullarındaki Yahudi çocuklar ise en şanslı talebelerdi. Müslüman, Hristyan ve de Yahudi bayramlarında tatildeydiler. Ne zaman okula giderlerdi acaba?
Gelenekler çerçevesinde Sukot (Çardaklar) bayramlarında tahta ve bezlerden yapılmış çardaklar okutup yemek yenmesi gerekir. Birçoğumuzun evlerinde bahçe olmadığı için çardaklar sadece sinagoglarda tesis edilir ve sinagog cemaatinin getirdikleri yemekler dualar okunduktan sonra hep birlikte yenirdi. Yemek derken, üzüm (Çardak varsa üzüm olmalıydı) börekler, peynir ekmek (Peynir varsa salam ve sucuk olmaz. Et ve süt ürünleri aynı sofrada yer alamaz) ve Allah ne verdiyse; ha birde yumurta daima vardır; haşlanmış olarak...(Doyursun diye sanırım)
Bizim gidebildiğimiz sinagoglar; Neve Şalom (Kuledibinde) Apollon (Kuledibinde), orada Syka var mıydı, pek hatırlamıyorum. Zülfaris Sinagogu (Karaköy) rahmetli babam bu sinagogun müdavimiydi, hatta adını aldığım büyük babamın geleneksel vasiyetini devam ettirerek, Kippur günüde TEVA’ya davet edildiğinde (Teva- Tevrat okunan kürsü) adet olduğu üzere herkes bir miktar bağış yapar. Babamın bağışı da kendine göre gelenekseldi ve “Sukka” için gerekli üzüm, ekmek vs. yiyecekleri bağışlardı.
DUALAR İLE BİRLİKTE İKİ KADEH RAKI İÇİLİR
Her gece çardakta yemek yemek gerekmesine rağmen her gece gidemezdik. Eh bizim aile o kadar da dindar değildi. Bir keresinde ailece maalesef artık mevcut olmayan yıkılmış olan bir sinagoga götürdü bizi babam. Adeta yazlık bir sinagogdu. Unkapanı Sinagogu. Haliç’in sahilinde bir yalıcık gibi duran ayaklarınızı, güvertesinden salarsanız suya değecek olan bir daha da böylesi bir sinagog göremediğim ve bu sinagogun ne resimlerini nede filmini çekemediğim için hayıflanır dururum. Babamın tanıdığı olan sinagogun Ganay’ı (Yöneticisi) Bay Jak Kastoryano idi soyadı, yanılmıyorsam ve kendisi buzdolapçıydı. Babama, sinagogun Sukot gecesine mümkün olduğu kadar misafir getirmesi ricasında bulunmuştu. Babam da ne kadar akraba varsa hepsini sinagoga getirmişti. Dün gibi hatırlıyorum. Minha ve Arvit dualarını müteakiben (Akşam duaları Yahudilikte 3 vakit dua vardır: Sabah, ikindi ve akşam) sinagogun terasında kurulan çardak ve sofralarda duası okunmuş üzümler ve bin bir çeşit yemekler anlatılan fıkralar ve sohbetler ile buzlu rakılarla beraber tüketilmişti. Yahudilikte alkol yasağı yoktur. Bu nedenle dualar ile birlikte ifrata kaçmamak şartı ile bir iki kadeh rakı afiyetle götürülür.
Ha bir de Sukot bayramını simgeleyen 4 çeşit ürün vardır ve bu ürünler her Yahudinin bu bayramda bulundurması ve duasını okuması gerekir.
Etrog
Bir çeşit narenciye, Bereket sembolüdür.
Lulav
Hurma yapraklarının filizlerinden yapılır ve cetvel gibi düz olmalıdır. Yaşamımızın düzgün olması gerektiğini simgeler.
Adas
Mercimek. Asla yemeksiz kalmamamızı simgeliyor.
Arava söğüt ağacı yaprakları
Bunlar benim izahatlarım olsa da pek takmayın. "Sevivon" adlı dini web sitesi ise şöyle açıklıyor:
1. Etrog'un güzel bir kokusu ve güzel bir tadı vardır. Hem iyi hareketlerde bulunan hem de Tora bilgisi olan kişiyi simgeler.
2. Hadas'ın (Mersin ağacı) güzel kokusu vardır, ancak yenemez. Bu da, Tora bilgisi eksik ama iyi hareketlerde bulunan kişiyi sembolize eder.
3. Lulav (Hurma ağacı) yenebilir ancak kokusu yoktur. Aynı şekilde bu da, Tora bilgisi olup iyi hareketlerde bulunmayan kişiyi simgeler.
4. Arava'nın (Söğüt ağacı) ise ne kokusu ne de tadı vardır. Bu da ne Tora bilgisine sahip ne de iyi hareketlerde bulunmayan kişiyi simgeler.
Bu dini sembollerinde maaliyetleri az değil. Yani bu ürünleri kutsamış olan ve onay vermiş olan Hahamların ünlerine gore fiyatlar farklılık gösterebiliyor. İsrail gazetesi Ynet’in yaptığı araştırmaya göre fiyatlar 75 şekel ile 2500 şekel arasında oynuyor. 1 şekel eşittir 1 TL.
Bu arada üzülerek belirtmek isterim ki, nette yaptığım araştırmada Unkapanı Sinagogu'nun bir resmine rastlayamadım. Sadece aşağıdaki bilgiye rastladım:
"Cibali’de Abdülezel Paşa caddesi üzerinde idi. 1698 de Avram Paşa tarafından yaptırılan bu Sinagog h.1252 (8 Nisan 1837)de II. Mahmut’un fermanı ile tamirine izin verilmiş ve önemli bir onarım geçirmiştir. 1931’de tekrar tamir edilen bina 1968’de bir yangın geçirmiş. 1976’da bir daha onarılmıştır. 18 Temmuz 1985’de ise Haliç ve çevresini düzenleme projesi ile yıkılmıştır. Dört ahşap sütunun taşıdığı çatısı ile Osmanlı mimari unsurları bu binada kullanılmıştı. Teva ortada idi, etrafında ise ikişer sıralı oturma sıraları vardı."
Rafael Sadi / Tel Aviv
Odatv.com
Kaynak:
1- http://www.sevivon.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2668&Itemid=203#Content
http://www.uslanmam.com/turk-kulturu/693398-unkapani-sinagogu.html
Birleşmiş Milletler kapsamında...