Ulusötesi şirket nedir?
Ulusötesi şirket (Transnational Corporation, TNC), iki veya daha fazla ülkede ekonomik faaliyet yürüten şirkettir. Ulusötesi şirketler, ayrı olarak bir araya getirilmiş iştirakler olabileceği gibi, ana şirket genellikle belli bir ülkede yer alır ve diğer ülkelerde şubeleri olur. Ulusötesi şirketler, baskın ulusal kimliği olmayan, belirli devletlerin politikalarıyla kontrol edilemeyen, kurallarla kısıtlanamayan şirketlerdir.
Uluslarüstü şirketler
Ulusötesi şirketlere “Uluslarüstü şirketler” de denir. Ana şirketleri ve bunların yabancı bağlı şirketlerini içeren veya birleşmeyen şirketlerdir. Ana şirket, genellikle belirli bir öz sermaye payıyla, kendi ülkesi dışındaki ülkelerdeki diğer işletmelerin varlıklarını kontrol eden bir kuruluş olarak tanımlanır.
Ulusal sınırları sadece geçen değil, aşan şirketlere çokuluslu değil, ulusötesi (Multinational Corporation yani MNC yerine TNC) denilmektedir.
Ekonomik sektörlerin bütünleşmesi ve firma içi ticaretin artan önemi, ulusötesi şirketlerin (TNC) kendi başlarına ekonomiler gibi davranmasına olanak sunmuş ve coğrafi esneklik, üretim yeniliklerindeki avantajlar ve küresel pazarlama stratejilerinden yararlanmasını sağlamıştır.
Klasik örneği 1600’de kurulan Doğu Hindistan Şirketi olan bazı erken dönem ulusötesi şirketler, Avrupa sömürgeciliğinin yayılmasına bağlı olarak gelişti. 1945 sonrası dönem, bunların sayı, büyüklük ve küresel erişim açısından dramatik bir biçimde büyümesine şahit oldu. Çeşitli ülkelerde şubeleri olan büyük şirketlerin sayısı 1970’te 7000’den 2009’da 38.000’e çıktı.
Başlangıçta ulusötesi üretimin yaygınlaşması, Genel Motors, IBM, Exxon Mobil ve McDonalds gibi şirketlerle bağlantılıydı. Avrupalı ve Japon şirketlerin kısa sürede bu örnekleri izlemesiyle ulusötesi şirket olgusu küresel Kuzey’de yayıldı.
Dünyanın önde gelen 200 ulusötesi şirketinin yaklaşık %70’inin ana merkezi yalnızca üç ülkede —ABD, Almanya ve Japonya—ve %90’ınınki de gelişmiş ülkelerde bulunmaktadır:
Ulusötesi şirketler: Önemi
- Ulusötesi şirketler muazzam bir ekonomik güç ve siyasi etki ortaya koymaktadır.
- Dünya sanayi ürünlerinin yaklaşık %50’si ve dünya ticaretinin %70’inden fazlasının onlar tarafından yapılması, ekonomik önemlerini yansıtmaktadır.
Genellikle çoğu devlet, ekonomik büyüklükleri itibariyle ulusötesi şirketlerin yanında cüce kalır.
Şirket satışları ve ülkelerin gayri safi milli hasılaları arasındaki karşılaştırma temelinde, dünyanın en büyük 100 ekonomisinin 51’i şirketler ve yalnızca 49’u ülkelerdir. Bu anlamda General Motors Danimarka’ya denk gelir; Wal-Mart yaklaşık olarak Polonya ile aynı boyuttadır; Exxon Mobil, Güney Afrika’yla aynı ekonomik ağırlığa sahiptir.
Ulusötesi şirketler: Üstünlükleri
Fakat ekonomik boyut, mutlaka siyasi güç veya etkiye dönüşmez; ne de olsa devletler, ulusötesi şirketlerin hayal bile edemeyeceği, kanun yapma ve ordu besleme gibi şeyler yapabilir.
Ulusötesi şirketlere devletler karşısında stratejik avantaj kazandıran şey, iletişim vasıtalarının gelişmesiyle küresel ölçekte büyüme yoluyla ülkesel sınırlılıkları aşabilme yetenekleridir.
Ulusötesi şirketler gerçekten de, karlılığa uygun koşullar arayarak piyasaya bakarlar. Örneğin istikrarlı bir siyasal ortam, düşük vergilendirme düzeyleri (özellikle şirket vergileri), ekonomik ve mali düzenlemelerin az olduğu, ucuz veya kalifiye işçi kaynakları, zayıf sendikalar; işçi haklarının sınırlı bir biçimde korunduğu, tercihen yüksek harcanabilir gelire sahip tüketicilerin oluşturduğu piyasalar sunan devlet veya bölgelere yönelme eğilimindedir.
Bu durum, ulusötesi şirketler ve devletler arasında, devletlerin iş olanakları ve sermaye girişi sunma konusunda ulusötesi şirketlere güvendiği ve bunun karşılığında onların çıkarlarına uygun koşulları yarattığı yapısal bir bağımlılık ilişkisi yaratır.
Şirket savunucuları, onların muazzam ekonomik yararlar sağladığı ve siyasal etkilerinin çok fazla abartıldığını ileri sürmektedir. Bu açıdan ulusötesi şirketler istenen sonucu doğurdukları için başarılıdır.
Ulusötesi şirketler: Faydaları
Sağladıkları iki büyük fayda, verimlilikleri ve tüketiciye karşı yüksek duyarlılıklarıdır.
Ulusötesi şirketlerin tüketici duyarlılığı, araştırma-geliştirme ve ürün yenileme konusunda yaptıkları büyük yatırımlarda görülmektedir. Bununla birlikte eleştirenler, aşırı ekonomik güç biriktirdikleri, siyasi etkilerinin kabul edilemez düzeyde olduğu ve ticari imajlar yoluyla kamusal alanı kirleten bir marka kültürü yarattıkları ve kişisel tercihleri manipüle ettiklerini ileri sürerek ulusötesi şirketler hakkında çok daha kötümser bir imaj çizmektedir. Ulusötesi şirketler küreselleşme karşıtı hareketler tarafından şeytanlaştırılmıştır.
Kaynaklar:
¹Andrew Heywood, Küresel Siyaset, Adres yayınları (2014)
Ahmet AKIN, (E) Topçu Kurmay Albay