Dağ - Mountain
Bir dağ , Dünya'nın kabuğunun yükseltilmiş bir kısmıdır ve genellikle dik kenarları önemli ölçüde açıktaki ana kayayı gösterir. Bir dağ , sınırlı bir zirve alanına sahip olması bakımından bir platodan farklıdır ve bir tepeden daha büyüktür , tipik olarak çevreleyen arazinin en az 300 metre (1000 fit) üzerinde yükselir. Birkaç dağ izole zirvelerdir , ancak çoğu dağ sıralarında görülür .
Dağlar, on milyonlarca yıla kadar zaman ölçeklerinde hareket eden tektonik kuvvetler , erozyon veya volkanizma yoluyla oluşur . Dağ birikte bina sonra, dağlar yavaş yavaş hareketiyle tesviye edilir ayrışma yoluyla, toprak kayması ve diğer formları kütle hareketi ve içinden erozyon yoluyla nehirler ve buzullar .
Dağlardaki yüksek rakımlar , benzer enlemdeki deniz seviyesinden daha soğuk iklimler üretir . Bu soğuk iklimler , dağların ekosistemlerini güçlü bir şekilde etkiler : farklı yüksekliklerde farklı bitkiler ve hayvanlar bulunur. Daha az misafirperver arazi ve iklim nedeniyle dağlar, tarım için daha az, madencilik ve tomrukçuluk gibi kaynak çıkarma ve dağcılık ve kayak gibi rekreasyon için daha çok kullanılmaktadır .
Dünyanın en yüksek dağı olan Everest Dağı içinde Himalayalar arasında Asya zirvesi yukarıda 8850 m (29.035 ft), ortalama deniz seviyesinden . Bilinen en yüksek dağ Güneş Sistemi'ndeki herhangi gezegende olan Olympus Mons 21171 m (69.459 ft) de Mars'ta.
Tanım
Bir dağın evrensel olarak kabul edilmiş bir tanımı yoktur. Bir dağı tanımlamak için yükseklik, hacim, rölyef, diklik, aralık ve süreklilik kriterler olarak kullanılmıştır. In Oxford İngilizce Sözlük bir dağ olarak tanımlanır "Toprak yüzeyinin doğal bir yükselti çevreleyen seviyesinden aniden aşağı yukarı yükselen ve nispeten bitişik yükselmesine, etkileyici veya dikkate değer bir yükseklik elde."
Bir yeryüzü biçiminin dağ olarak adlandırılıp adlandırılmayacağı yerel kullanıma bağlı olabilir. ABD , Oklahoma , Lawton dışındaki Scott Dağı , üssünden en yüksek noktasına sadece 251 m (823 ft) uzaklıktadır. Whittow'un Fiziksel Coğrafya Sözlüğü, "Bazı yetkililer 600 metrenin (2,000 ft) üzerindeki yükseklikleri dağlar, altındakiler ise tepeler olarak adlandırılır."
Birleşik Krallık ve İrlanda Cumhuriyeti'nde, bir dağ genellikle en az 2.000 fit (610 m) yükseklikte herhangi bir zirve olarak tanımlanır ve bu, resmi Birleşik Krallık hükümetinin erişim amacıyla bir dağın 2.000 fit (610 m) veya daha yüksek. Ek olarak, bazı tanımlar , dağın çevredeki arazinin 300 metre (980 ft) üzerinde yükselmesi gibi bir topografik belirginlik gerekliliğini de içerir . Bir zamanlar ABD Coğrafi İsimler Kurulu bir dağı 300 m veya daha uzun olarak tanımladı, ancak 1970'lerden beri bu tanımı terk etti. Bu yükseklikten daha düşük herhangi bir benzer yer şekli tepe olarak kabul edildi. Ancak bugün, Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırması (USGS), bu terimlerin ABD'de teknik tanımlara sahip olmadığı sonucuna varmaktadır.
- En az 2.500 m (8.200 ft) yükseklik;
- 2 dereceden fazla eğimle en az 1.500 m (4.900 ft) yükseklik;
- 5 dereceden fazla eğimle en az 1.000 m (3.300 ft) yükseklik;
- 7 km (4,3 mil) içinde 300 m (980 ft) yükseklik aralığı ile en az 300 m (980 ft) yükseklik.
Bu tanımlara göre dağlar, Avrasya'nın% 33'ünü, Güney Amerika'nın% 19'unu, Kuzey Amerika'nın% 24'ünü ve Afrika'nın% 14'ünü kapsamaktadır. Bir bütün olarak, Dünya'nın kara kütlesinin% 24'ü dağlıktır.
Jeoloji
Üç ana dağ türü vardır: volkanik , kıvrımlı ve blok . Üç tür de levha tektoniğinden oluşur : Dünya'nın kabuğunun bazı kısımları hareket ettiğinde, buruştuğunda ve daldığında. Basınç kuvvetleri, izostatik yükselme ve magmatik maddenin girmesi, yüzey kayasını yukarı doğru zorlayarak çevredeki özelliklerden daha yüksek bir arazi şekli oluşturur. Özelliğin yüksekliği onu bir tepe veya daha yüksek ve dik ise bir dağ yapar. Büyük dağlar, tektonik plaka sınırlarını ve aktiviteyi gösteren uzun doğrusal yaylarda meydana gelme eğilimindedir.
Volkanlar
Volkanlar, bir plaka başka bir plakanın altına veya bir okyanus ortası sırtı veya sıcak noktaya itildiğinde oluşur . Yaklaşık 100 km derinlikte, levhanın üzerindeki kayalarda (su eklenmesinden dolayı) erime meydana gelir ve yüzeye ulaşan magma oluşturur. Magma yüzeye ulaştığında, genellikle bir kalkan yanardağı veya bir stratovolkan gibi bir volkanik dağ oluşturur . Volkan örnekleri arasında Japonya'daki Fuji Dağı ve Filipinler'deki Pinatubo Dağı sayılabilir . Bir dağ oluşturmak için magmanın yüzeye ulaşması gerekmez: Yerin altında katılaşan magma , ABD'deki Navajo Dağı gibi kubbe dağları oluşturabilir .
Dağları katla
Kıvrımlı dağlar, iki levha çarpıştığında meydana gelir: bindirme fayları boyunca kısalma meydana gelir ve kabuk aşırı kalınlaşır. Daha az yoğun kıtasal kabuk , altındaki daha yoğun manto kayaları üzerinde "yüzdüğünden", tepeler, platolar veya dağlar oluşturmak için yukarı doğru zorlanan herhangi bir kabuk malzemesinin ağırlığı , mantonun aşağıya doğru zorlanan çok daha büyük bir hacmin kaldırma kuvveti ile dengelenmelidir . Bu nedenle, kıta kabuğu, alçakta yatan alanlara kıyasla dağların altında normalde çok daha kalındır. Kaya, simetrik veya asimetrik olarak katlanabilir . Yukarı kıvrımlar antiklinaldir ve aşağı katlar senklinaldir : asimetrik kıvrımlarda yaslanmış ve devrik kıvrımlar da olabilir. Balkan Dağları ve Jura Dağları kat dağlar örnekleridir.
Dağları engelle
Blok dağlara kabuktaki faylar neden olur : kayaların birbirini geçtiği bir düzlem. Bir fayın bir tarafındaki kayalar diğerine göre yükseldiğinde, bir dağ oluşturabilir. Yükseltilmiş bloklar, blok dağlar veya horstlardır . Araya giren düşen bloklara graben adı verilir : bunlar küçük olabilir veya geniş yarık vadi sistemleri oluşturabilir. Bu manzara biçimi Doğu Afrika , Vosges ve Ren vadisi ile Batı Kuzey Amerika Havzası ve Menzil Bölgesi'nde görülebilir . Bu alanlar genellikle bölgesel stres genişlediğinde ve kabuk inceldiğinde ortaya çıkar.
Erozyon
Yükselme sırasında ve sonrasında dağlar , yükselen alanı kademeli olarak aşındıran erozyon etkenlerine (su, rüzgar, buz ve yerçekimi) maruz kalır . Erozyon, dağların yüzeyinin, dağları oluşturan kayalardan daha genç olmasına neden olur. Buzul süreçleri , piramidal tepeler , bıçak kenarı aresteler ve göller içerebilen çanak şeklindeki sirkler gibi karakteristik yer şekillerini üretir . Catskills gibi yayla dağları, yükselen bir platonun erozyonundan oluşur.
İklim
Dağlardaki iklim, radyasyon ve konveksiyon arasındaki etkileşim nedeniyle yüksek rakımlarda daha soğuk hale gelir . Görünür spektrumdaki güneş ışığı yere çarpar ve onu ısıtır. Zemin daha sonra yüzeydeki havayı ısıtır. Eğer ışıma alan zeminden ısı transferi tek yol olduğu, sera etkisi atmosferdeki gazların yaklaşık 333 K (60 ° C, 140 ° F) zemin tutmak ve sıcaklık yüksekliği ile katlanarak bozunurdu.
Bununla birlikte, hava sıcak olduğunda genişleme eğilimindedir ve bu da yoğunluğunu düşürür. Bu nedenle, sıcak hava yükselme ve ısıyı yukarı doğru aktarma eğilimindedir. Bu konveksiyon sürecidir . Belirli bir yükseklikte bulunan bir hava parseli çevresi ile aynı yoğunluğa sahip olduğunda konveksiyon dengeye gelir. Hava, zayıf bir ısı iletkenidir, bu nedenle bir paket hava ısı alışverişi olmadan yükselip alçalacaktır. Bu, karakteristik bir basınç-sıcaklık bağımlılığı olan adyabatik bir süreç olarak bilinir . Basınç düştükçe sıcaklık düşer. Yükselmeyle birlikte sıcaklığın düşme hızı adyabatik atlanma oranı olarak bilinir ve bu hız , kilometre başına yaklaşık 9,8 ° C (veya 1000 fit başına 5,4 ° F (3,0 ° C)).
Atmosferdeki su varlığının konveksiyon sürecini zorlaştırdığına dikkat edin. Su buharı gizli buharlaşma ısısı içerir . Hava yükselip soğudukça, sonunda doymuş hale gelir ve su buharı miktarını tutamaz. Su buharı yoğunlaşır ( bulutlar oluşturur ) ve ısıyı serbest bırakır, bu da kuru adyabatik atlama hızından nemli adyabatik atlama hızına (kilometre başına 5,5 ° C veya 1000 fit başına 3 ° F (1,7 ° C)) geçiş oranını değiştirir . gerçek atlanma oranı rakıma ve konuma göre değişebilir.
Bu nedenle, bir dağda 100 metre yukarı çıkmak kabaca 80 kilometre (45 mil veya 0.75 ° enlem ) en yakın direğe doğru ilerlemeye eşdeğerdir . Okyanuslara yakınlık (Arktik Okyanusu gibi) gibi yerel faktörler iklimi büyük ölçüde değiştirebileceğinden, bu ilişki yalnızca yaklaşıktır. İrtifa arttıkça, ana yağış şekli kar olur ve rüzgarlar artar.
Bir yükseklikte iklimin ekoloji üzerindeki etkisi, büyük ölçüde , 1947'de Leslie Holdridge tarafından açıklandığı gibi , yağış miktarı ve biyo- sıcaklık kombinasyonuyla elde edilebilir . Biyotemperature ortalama sıcaklıktır; 0 ° C'nin (32 ° F) altındaki tüm sıcaklıklar 0 ° C olarak kabul edilir. Sıcaklık 0 ° C'nin altına düştüğünde bitkiler uykuda olduğundan tam sıcaklık önemsizdir. Kalıcı kar yağışlı dağların zirveleri, 1,5 ° C'nin (34,7 ° F) altında bir biyo-sıcaklığa sahip olabilir.
Ekoloji
Dağlardaki soğuk iklim, dağlarda yaşayan bitki ve hayvanları etkiler. Belirli bir bitki ve hayvan grubu, nispeten dar bir iklime adapte olma eğilimindedir. Bu nedenle, ekosistemler, kabaca sabit iklimin yükselti bantları boyunca uzanma eğilimindedir. Buna rakımsal bölgeleme denir . Kuru iklime sahip bölgelerde, dağların daha yüksek yağışa ve daha düşük sıcaklıklara sahip olma eğilimi, bölgelemeyi artıran farklı koşullar da sağlar.
Yükseklik bölgelerinde bulunan bazı bitkiler ve hayvanlar, belirli bir bölgenin üstündeki ve altındaki koşullar elverişsiz olacağı ve bu nedenle hareketlerini veya dağılmalarını kısıtlayacağı için izole olma eğilimindedir . Bu izole ekolojik sistemler gökyüzü adaları olarak bilinir .
İrtifa bölgeleri tipik bir modeli izleme eğilimindedir. En yüksek rakımlarda ağaçlar büyüyemez ve ne olursa olsun hayat ne olursa olsun tundrayı andıran alp tipi olacaktır . Sadece aşağıdaki ağaçlıktan , tek bulabilir Subalpin ormanlarını needleleaf soğuk dayanabilir ağaçlar, kuru şartlarda. Bunun altında dağ ormanları büyür. Dünyanın ılıman kesimlerinde, bu ormanlar iğne yapraklı ağaçlar olma eğilimindeyken, tropik bölgelerde, yağmur ormanlarında büyüyen geniş yapraklı ağaçlar olabilirler .
Dağlar ve insanlar
Kalıcı olarak tolere edilebilen en yüksek yükseklik 5,950 metredir (19,520 ft). Çok yüksek rakımlarda, azalan atmosferik basınç, solunum için daha az oksijenin mevcut olduğu ve güneş radyasyonuna ( UV ) karşı daha az koruma olduğu anlamına gelir . 8.000 metrenin (26.000 ft) üzerinde, insan yaşamını desteklemek için yeterli oksijen yoktur. Burası " ölüm bölgesi " olarak bilinir . Everest Dağı ve K2'nin zirveleri ölüm bölgesinde.
Dağ toplumları ve ekonomileri
Sert hava koşulları ve tarıma uygun az düz zemin nedeniyle dağlar genellikle insan yerleşimi için alçak arazilere göre daha az tercih edilir . Dünya'nın kara alanının% 7'si 2.500 metrenin (8.200 ft) üzerindeyken, bu rakımın üzerinde yalnızca 140 milyon insan yaşıyor ve 3.000 metrenin (9.800 ft) üzerinde yalnızca 20-30 milyon insan yaşıyor. Dağ sakinlerinin yaklaşık yarısı And Dağları , Orta Asya ve Afrika'da yaşıyor .
Altyapıya sınırlı erişimle, 4.000 metrenin (13.000 ft) üzerinde yalnızca bir avuç insan topluluğu bulunmaktadır. Birçoğu küçüktür ve çoğunlukla tarım, madencilik ve turizm gibi endüstrilere dayanan, oldukça uzmanlaşmış ekonomilere sahiptir. Böyle özelleşmiş bir kasabanın bir örneği , bir altın madeni kasabası olan La Rinconada, ve 5.100 metrede (16.700 ft) en yüksek insan yerleşimi. Bir karşı örnek, çok çeşitli hizmet ve üretim ekonomisine ve yaklaşık 1 milyonluk bir nüfusa sahip olan 4.150 metre (13.620 ft) yükseklikteki El Alto , Bolivya'dır .
Geleneksel dağ toplumları, daha düşük rakımlara göre daha yüksek mahsul kıtlığı riski ile tarıma dayanır . Mineraller genellikle dağlarda bulunur ve madencilik , bazı dağlık toplumların ekonomisinin önemli bir bileşenidir. Daha yakın zamanlarda turizm , milli parklar veya kayak merkezleri gibi turistik yerler etrafında yoğun bir gelişme ile dağ topluluklarını desteklemektedir . Dağ insanlarının yaklaşık% 80'i yoksulluk sınırının altında yaşıyor.
Dünyadaki nehirlerin çoğu dağ kaynaklarından beslenir ve kar, alt kullanıcılar için bir depolama mekanizması görevi görür. İnsanlığın yarısından fazlası su için dağlara bağımlı.
Dağcılık
Dağcılık veya dağcılık olan spor , hobi veya meslek yürüyüş, kayak ve tırmanma dağlar. Dağcılık, tırmanılmamış büyük dağların en yüksek noktasına ulaşma girişimleri olarak başlarken, dağın farklı yönlerini ele alan ve üç alandan oluşan uzmanlıklara ayrıldı: seçilen rotanın bitip bitmediğine bağlı olarak kaya zanaat, kar aracı ve kayak. kaya , kar veya buz . Tümü, güvenliği sağlamak için deneyim, atletik yetenek ve arazi teknik bilgisi gerektirir.
Kutsal yerler olarak dağlar
Dağlar genellikle dinlerde ve felsefi inançlarda önemli bir rol oynar . Örneğin , tanrıların evi olarak kabul edilen Olimpos Dağı gibi Yunanistan'da bir dizi kutsal dağ vardır . Japon kültüründe, Fuji Dağı'nın 3,776,24 m (12,389 ft) yanardağı da her yıl yükselen on binlerce Japon ile kutsal kabul edilir. Çin'in Tibet Özerk Bölgesi'ndeki Kailash Dağı , dört dinde kutsal kabul edilir: Hinduizm , Bon , Budizm ve Jainizm . In İrlanda , hac 952 metre (3123 ft) oluşur Brandon Dağı tarafından İrlandalı Katolikler . Himalaya zirve Nanda Devi ilişkili Hint tanrıçalarla Nanda ve Sunanda; 1983 yılından beri dağcılara yasaklanmıştır. Ağrı Dağı , Nuh'un Gemisi'nin iniş yeri olduğuna inanılan kutsal bir dağdır .
Üstünlük belirten ifadeler
Dağların yükseklikleri tipik olarak deniz seviyesinin üzerinde ölçülür . Bu ölçüyü kullanan Everest Dağı , 8.848 metre (29.029 ft) ile dünyanın en yüksek dağıdır. Deniz seviyesinden yüksekliği 7.200 metreden (23.622 ft) yüksek olan en az 100 dağ vardır ve bunların tümü Orta ve Güney Asya'da bulunmaktadır. Deniz seviyesinden en yüksek dağlar genellikle çevredeki arazinin en yüksekleri değildir. Çevreleyen üssün kesin bir tanımı yoktur, ancak Denali , Kilimanjaro Dağı ve Nanga Parbat , bu önlemle karadaki en yüksek dağ için olası adaylardır. Dağ adalarının tabanları deniz seviyesinin altındadır ve bu göz önüne alındığında, Mauna Kea (deniz seviyesinden 4.207 m (13.802 ft) yukarıda), Pasifik Okyanusu tabanından yaklaşık 10.203 m (33.474 ft) yükselen dünyanın en yüksek dağı ve yanardağıdır .
En yüksek dağlar genellikle en hacimli değildir. Mauna Loa (4,169 m veya 13,678 ft), taban alanı (yaklaşık 2.000 mil kare veya 5.200 km 2 ) ve hacim (yaklaşık 18.000 cu mi veya 75.000 km 3 ) açısından dünyadaki en büyük dağdır . Kilimanjaro Dağı , hem temel alan (245 sq mi veya 635 km 2 ) hem de hacim (1,150 cu mi veya 4,793 km 3 ) açısından en büyük kalkan içermeyen yanardağdır . Mount Logan , temel alandaki en büyük volkanik olmayan dağdır (120 sq mi veya 311 km 2 ).
Deniz seviyesinin üzerindeki en yüksek dağlar, aynı zamanda Dünya'nın merkezinden en uzak zirveleri olan dağlar değildir, çünkü Dünya'nın şekli küresel değildir. Ekvatora daha yakın olan deniz seviyesi, Dünya'nın merkezinden birkaç mil daha uzaktadır. Zirvesine Chimborazo , Ekvator 'güney zirvesi rağmen ler yüksek dağı, genellikle, Dünya'nın merkezinden en uzak nokta olarak kabul edilir Peru ler yüksek dağı,' Huascarán , başka rakip olduğunu. Her ikisinin de deniz seviyesinden yüksekliği Everest'ten 2 kilometreden (6,600 ft) daha azdır.
Ayrıca bakınız
- Sıradağların listesi
- Öneme göre zirvelerin listesi
- Kayak alanları ve tatil yerlerinin listesi
- Dağların listeleri
- Dağ kulübesi - Dağlarda bulunan, genellikle sadece yürüyerek ulaşılabilen bina
Referanslar
|Wikimedia Commons ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur Dağları .|