Muvaffak DURANLI
*
Doç. Dr., Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, m_duranlı@hotmail.com
10
lardan biri Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’dir. Bu adın sıkça anılmasının nedenleri ara-
sında, Rusya’da yapılan bütün masal çalışmalarında A. N. Afanasyev’in birincil kaynak ola-
rak kullanılmış olması yatmaktadır. Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’i bu derecede önemli
kılan unsur, onun Rus masallarının derlenmesi çalışmalarında öncü bir ad olmasının yanı
sıra Rusya’da masal dışında da halk edebiyatının diğer türlerini sistematik olarak incelemiş
ve yayınlamış olmasıdır. Makalemizde Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’in (1826- 1871)
genel hatlarıyla hayatı ve onun masal derleme, inceleme alanındaki çalışmalardaki önemine
değinilmeye çalışılacaktır.
Bu makaleyi hazırlarken “Kaynakça”yı oldukça sınırlı tutmaya çalıştığımı söylemek
zorundayım. Zira neredeyse masal incelemesi üzerine yazılmış Rusça çalışmaların hepsinde
Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’in adı geçmektedir. Fakat çalışmaların içeriğinde
Afanasyev’in masal yayını alanında ilk olması ve onun kaynakları zikredilmektedir. Bu ne-
denle makalede kaynak olarak kullandığımız çalışmalar, Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’i
pek çok yönüyle inceleyen, onu sadece övmekle veya zikretmekle yetinmeyen kaynaklardır.
Rus dilbilimcisi Boris Andreyeviç Uspenskiy, A. N. Afanasyev’i Alman Grimm kardeş-
lere denk görmektedir. Ona göre, “Aleksey Nikolayeviç Afanasyev, haklı olarak “Rus
Grimm’i” olarak adlandırılmaktadır. Gerçekten de onun Rus halk masalları külliyatı, Grimm
kardeşlerin Alman masal külliyatına çok benzemektedir. Daha da önemlisi, Grimm kardeşle-
rin yayınından sonra dünya masal literatüründe Afanasyev’in külliyatı gibi bir külliyat yer
almamıştır”.
1
diği (derlediği değil) malzemenin tamamının yayınlanmadığı, bir kısmının daha arşivlerde
düzenlenmeyi beklediği sıklıkla Rus araştırmacılar tarafından belirtilmektedir.
“Rus Grimm”i adlandırması diğer bilim adamları tarafından da kabul edilmiştir. Ayrıca
Afanasyev’in Grimm kardeşlerin Rusya’daki takipçileri arasında yer aldığı da dile getirilmiş-
tir. Örneğin Yuri Sokolov, “Grimmlerin görüşleri… Rus bilim adamları F. İ. Buslaev, A. N.
Afanasyev ve O. F. Miller tarafından XIX. yüzyıl ortalarındaki çalışmalarında geliştirilmiş-
tir”
diyerek, Grimm kardeşlerin Rusya’daki takipçilerinin “Mitolojik Ekolü”n geliştirilmesi-
ne katkıda bulunduklarını söyler.
Aleksandr Afanasyev’in kendisi de çalışmalarının Grimm kardeşlerinin çalışmalarına
benzetilmesinden ve onların Rusya’daki takipçileri arasında olmaktan hoşnut olmalıdır. Zira
A. N. Afanasyev, masalların 1873 yılında yapılan birinci yayının birinci fasikülüne yazdığı
önsözde Almanya’daki çalışmalara ve özellikle Grimm kardeşlere olan hayranlığını açıkça
belirtmektedir. A. N. Afanasyev, Grimm kardeşlerin emeğini duyduğu saygıyı ve masalların
halk edebiyatı içindeki önemini şu sözlerle dile getirmektedir. “Halk edebiyatının çeşitli
anıtları (şarkılar, atasözleri, deyimler, dualar, alkışlar ve bilmeceler) arasında masallar en
seçkin yeri almaktadır. Halk edebiyatının bütün diğer anıtlarıyla içerik ve yapı bakımından
B. A. Uspenskiy, “Zavetnıe Skazki A. N. Afanasyeva”, İzbrannıe Trudı, c. 2, Moskova, 1994, s.
2
Y. Sokolov, “Folklor”, Literaturnaya Entsiklopediya, 1939, c. II, Moskova, s. 778.
11
ginçlik içermektedir. Edebiyat tarihi, filoloji ve etnografi için zengin bir materyal olan halk
masallarının önemli görevi, uzun zaman önce Alman bilim adamlarının en yeteneklileri
tarafından fark edilmiş ve ortaya konulmuştur. Onlar sadece halk masal ve efsanelerini top-
lamakla kalmamışlar, aynı zamanda diğer halklarda aynı konuda yayınlanmış olan her şeyi
güzel çevirileri ile Alman edebiyatına kazandırmışlardır… Elbette, Almanya’da olduğu gibi,
halk edebiyatı anıtlarına böyle ciddi bir dikkat başka bir yerde gösterilmemiştir, bu açıdan
Alman bilim adamlarının yararlılığı gerçekten de büyüktür, halkın yararı için ortaya koy-
dukları bu soylu çalışma bizlere de yararlı bir örnek oluşturduğu için sevinmek gerekir”.
3
Çalışmaları ile Grimm kardeşlere benzetilen Aleksandr Afanasyev, ne yazık ki döne-
min Rusya’sında yönetim tarafından saygı görmemiştir. Üstelik masal çalışmalarının yanı
sıra yürüttüğü diğer siyasi eğilimli yayıncılık faaliyetleri yüzünden zor bir hayat yaşamak
zorunda kalan A. N. Afanasyev en verimli olacağı bir yaşta hastalanıp ölmüştür.
Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev, yaşadığı kısa hayatın (1826- 1871) bir bölümünü
kendisi kaleme almıştır. Yazdığı bu biyografinin giriş cümlelerinde neden bunu yazmaya
gerek gördüğünü A. N. Afanasyev şu sözlerle açıklar, “Soylu bir insanın yazdıkları, eğer
onun çocukluğunu, gençliğini ve yaşlılığını kuşatan zamanın, içinde olduğu toplumun ka-
rakteristik çizgilerini yansıtırsa oldukça ilginç olabilir”.
4
1826 yılında Boguçar kazasında (Voronej vilayetinin) doğan araştırmacı, hayatının ilk
vilayetin Bobrov kazasına taşınır. On bir yaşına kadar bu şehirde eğitim gören A. N.
Afanasyev, okuma ve yazmayı kaza lisesi öğretmenlerinin birinin evinde öğrenir, sonra ise
eğitimine buradaki iki rahibin yanında devam eder. Rahiplerin yanındaki bu eğitim, daha
çok dini içerikli olmakla birlikte aynı zamanda katı bir disipline de sahiptir.
Bu eğitimin yararsızlığını anlayan Aleksandr Afanasyev’in babası, çocuğunu bu tür bir
eğitimden alır ve bundan sonrası yine bir öğretmenin gözetiminde devam eder. 1837 yılında
on bir yaşındaki A. N. Afanasyev, Voronej Vilayeti Gimnazyumu’nda eğitimine devam eder
ve bu dönemi için gerçek bir eğitim olur. 1844 yılında Moskova Üniversitesi Hukuk Fakülte-
sine giren Afanasyev, okulu bitirdikten sonra Kasım 1849’da Dış İşleri Bakanlığı Moskova
Birinci Arşivi’nde çalışmaya başlar”.
5
ya’sındaki sıradan bir insanın yaşantısından pek de farklı değildir. Tek farklılık, onun baba-
A. N. Afanasyev, “Predislovie k 1- mu vıpusku pervogo izdaniya Narodnıh russkih skazok”,
T. F. Puhova, “A. N. Afanasyev i Voronejskiy Folklor”, Nasledie A. N. Afanasyeva i problemı
T. F. Puhova,
12
nin olmasıdır.
Gerçekte A. N. Afanasyev’in yeri Dış İşleri Bakanlığı’nın Arşivi olmamalıydı. Onun
üniversite ile bağlantısı, bilimsel çalışma disiplini Afanasyev’e farklı bir kariyer sağlayabilir-
di, fakat Aleksandr Afanasyev’in muhalif tavrı onun üniversitede çalışmasına engel olmuştu.
Üniversiteyi bitirdikten bir yıl sonra A. N. Afanasyev, “Gosudarstvennoe hozyaystvo
Pri Petre Velikom” (Büyük Petro Döneminde Devlet Ekonomisi) adlı bir makale yayınladı.
Bu makale, Moskova Üniversitesi Hukuk Fakültesi hocalarının dikkatini çekmiş ve A. N.
Afanasyev’e Rus Yasama Tarihi Bölümünde “XVI- XVII. Yüzyıllar Rusya’sında Ceza Huku-
kunun Gelişiminin Devlet Yapısına Etkisi” dersini okutma görevi verilmişti. Bu dönem üni-
versitesinde devletin kontrolü hat safhaya ulaştığı için bu dersin Moskova Üniversitesini
teftiş eden Halk eğitim bakanı kont Sergey Uvarov’un denetiminde okutulma kararı ise bi-
lim üzerinde oluşturulan baskının kanıtı niteliğindeydi.
6
Afanasyev’i oldukça tedirgin etmiş, Konta karşı çıkışları ise ne yazık ki üniversite kapılarının
yüzüne kapanmasına neden olmuştu.
“Üniversite hocası olma umudunu yitiren A. N. Afanasyev. Moskova Ticari Bilimler
Akademisi’nde yasama hocası olmak için başarısız bir girişimde bulundu, daha sonra da Rus
tarihi ve Rus edebiyatı dersini vermek üzere Ennes pansiyonuna girdi… 1849 yılında
Konstantin Kavelin’in desteği ile Dış İşleri Bakanlığı Moskova Birinci Arşivi’nde göreve baş-
ladı ve 1855 yılında Devlet yazışmalarının onaylanması komisyonunun başkanlık görevine
getirildi, 1862 yılına dek bu görevde kaldı. Arşivdeki bu on üç yıllık süre A. N. Afanasyev
için en verimli ve şanslı dönemdi. Kazandığı para ailesini geçindirmesine yetiyor, bilimsel
çalışmaları, Moskova’daki kültür ve bilim çalışanlarıyla aktif iletişim kurması için ona ol-
dukça serbest zaman veriyordu”.
7
Mark Konstantinoviç Azadovskiy, K. D. Kavelin’in Afanasyev’in Moskova Üniversite-
alanında çalışmakla sınırlı kalmadığını aynı zamanda halk kültürünün çeşitli alanlarına da
ilgi duyduğunu belirtmektedir. Ona göre, hocasının bu ilgisi Aleksandr Afanasyev’e de yan-
sımıştır. Kavelin ve Afanasyev arasındaki dostluk zaman içinde Konstantin Kavelin’in
Afanasyev’in hayatının her alanında koruyucu rolü üstlenmesine dönüşmüştür.
8
Sobraniyu Russkih Narodnıh Poslovits i Pritçey” adlı makalesi de K. D. Kavelin’in desteğiyle
“Arhiv İstoriko- Yuridiçeskiy Svedeniy” (Moskova, 1850) adlı yayının ilk cildinde yayınla-
nır.
L. G. Barag- N. V. Novikov, “A. N. Afanasyev i ego sobranie narodnıh skazok”, Narodnıe
L. G. Barag- N. V. Novikov, agm
M. K. Azadovskiy, İstoriya Russkoy Folkloristiki
9
M. K. Azadovskiy, age
13
rek tarih, yasama, edebiyat gerekse birincil ilgi alanı olan halk inançları üzerine çalışmaları-
na hız vermesini sağladığı söylenebilinir.
Bu dönemde başta Moskova ve Peterburg olmak üzere farklı alanlardaki yazılara say-
faları ayırmış pek çok derginin çıktığı bilinmektedir. Afanasyev’ın yazılarına yer veren der-
giler arasında “Sovremennik”, “Oteçestvennıe Zapiski”, “Russkiy Vestnik”, “Biblioteka Dlya
Çteniya”, “Knijnıy Vestnik”, “Filologiçeskie Zapiski”, “Russkaya Reç”, “Bibliografiçeskie
Zapiski” ilk sırada yer almaktadır. Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev, bu dergiler dışında
“Vremennik obşçestva istorii i drevnostey rossiyskih, arhiv istoriko- yuridiçeskih svedeniy o
Rossii, izd. Kalaçeva”, “İzvestiya akademi nauk po otdeleniyu russkogo yazıka i slovestnosti”,
“Çteniya v obşçestve istorii i drevnostey rossiyskh, drevnosti arheologiçeskogo obşçestva”
gibi yayınlarda da pek çok makalesini yayınlamıştır.
10
Aleksandr N. Afanasyev’in bakanlıktaki görevi onun bilimsel çalışmaları için uygun
olarak yayıncılık yapması mümkün değildi. O da “… N. M. Şçepkin ile birlikte
“Bibliografiçeskie Zapiski” adlı derginin yayınına girişti. Dergi 1858’de (24 sayı), 1859 ve
1861 yılları arasında (yılda yirmi sayı olmak üzere), oldukça küçük bir tirajla yayınlandı…
Resmi olarak yayıncı N. M. Şçepkin (1860’a kadar) gözükse de gerçek yayıncı Aleksandr
Afanasyev’di”.
11
Aleksandr Afanasyev’in hem kendi dergisinde hem de diğer dergilerde çıkan, çoğun-
muhalif hareketi Dekabristlerle iletişim kurmasına yardımcı oldu. Dekabrist hareketin Mos-
kova bölgesindeki başkanlığını yurt dışında bulunan ünlü yazar A. İ. Herzen yapmaktaydı.
Aleksandr Afanasyev’in yayın organı bu dönemde pek çok Dekabristin yazılarına da yer
verdi. Onun dergisine sürekli yazanlardan biri sürgündeki Dekabrist İ. D. Yakuşkin’in oğlu
Yevgeniy İvanoviç Yakuşkin’di. Bu dergi ve onda muhalif bir grubun yazılarının yayınlan-
ması elbette yönetim tarafından da ciddi bir dikkatle izleniyordu.
12
rumu’nun ilgisini çekti ve bu kurumun üyeliğine seçildi. “Kurum, Afanasyev’e masal mater-
yallerini yayınlanması görevini verdi. Coğrafya Kurumu’nun Arşivinden yayınlanması için
75 metin verildi. Geri kalan materyaller diğer kaynaklardan toplandı. Afanasyev’in kendisi
Voronej bölgesinden ondan fazla masal derlememişti… O Voronejli arkadaşlarının kayıtla-
rından da yararlandı. P. V. Kireevskiy’den sonra P. İ. Yakuşkin’in de kayıtlarını aldı. Sonun-
da atasözlerinin yayını üzerine yoğunlaşan V. İ. Dal de ona pek çok masal verdi”.
13
L. G. Barag- N. V. Novikov, “A. N. Afanasyev i ego sobranie narodnıh skazok”, Narodnıe
L. G. Barag- N. V. Novikov,
L. G. Barag- N. G. Novikov, agm
V. Y. Propp, Russkaya Skazka
14
tarihtir.
14
Elbette Coğrafya Kurumu’nun böyle bir çalışma için A. N. Afanasyev’i seçmiş olması-
V. Propp, bu nedeni ve Kurum’un bu görevi A. N. Afanasyev’e vermesini şu şekilde
açıklamaktadır. Afanasyev’de bir külliyat oluşturma fikri gerçekte 1851 yılında belirmiştir.
O, 14 Ağustos 1851 yılında devamlı yazı gönderdiği dergilerden biri olan “Oteçestvennıe
Zapiski”nin redaktörü A. A. Kraevskiy’e bu düşüncesini açıklamıştır. Masal metinleri ve
onların incelenme yazılarının dergide yer alıp alamayacağını sormuştur. Afanasyev, A. A.
Kraevskiy’den olumlu bir cevap alsa da zaman içinde bir derginin böyle bir çalışma için ye-
terli olmayacağını düşünmüş ve bu düşüncesini ileri bir tarihe bırakmıştır. Afanasyev’in
masal yayınına girişme isteğinin Coğrafya Kurumu tarafından bilinmesi ve ayrıca bu zaman
kadar masal olmasa da halk edebiyatının diğer türleri ve mitoloji üzerine çalışmaları Coğraf-
ya Kurumu’nun ilgi alanında olmuştur.
15
gerçek bir derlemeci değil, iyi bir yayıncı olarak gördüğünü belirtmektedir. Ona göre, “Ma-
salların ilk olarak yayınlanmasının en büyük temsilcisi V. İ. Dal olmuştur. Dal bilinçli bir
şekilde halk masallarını işlemiş ve onları yayınlamıştır. O iki kitap çıkarmıştır… Bu çalışma-
lar folkloristler tarafından ilgi görmemiş ve sanatsal bakış açısından çok zayıf bulunmuştur.
Bunun yanı sıra Dal’in elinde çok fazla masal derlemesi vardır. Biz, Dal’in Afanasyev’e ken-
disinin ve diğer kişilerin derlediği binlerce masal metnini verdiğini biliyoruz”.
16
olduğunu defalarca belirtmiştir.
A. N. Afanasyev “Narodnıe Russkie Skazki”nin ilk yayınının dördüncü fasikülüne
yazdığı önsözde “Sonuç olarak belirtmeliyim ki, V. İ. Dal’in derlediği bazı masallar çok il-
ginçtir, ne yazık ki onlar içeriğindeki yapı nedeniyle yayınlanamaz. Bu tür masalların kah-
ramanları daha çok rahipler ve ırgatlardır” diyerek, Dal’in verdiği bütün malzemeyi kulla-
namadığını, ama bir kısım malzemeyi de yayın için düzelttiğini belirtmiştir.
17
Nikolayeviç Afanasyev tarafından incelenerek yazıya aktarılmış ve artık yayın aşamasına
gelinmiştir.
Rus Halk Masallarının ilk yayını 1855- 1863 yılları arasında sekiz fasikül olarak çık-
mıştır, bu fasiküllerden ilk üç fasikül Afanasyev hayattayken üç kez, dördüncü fasikül ise iki
kez yayınlanmıştır.
18
V. Y. Propp, “Predislovie”, Russkie Narodnıe Skazki A. N. Afanasyeva, Moskova, 1957, s. 23.
V. Y. Propp, “Predislovie”, Russkie Narodnıe Skazki A. N. Afanasyeva, Moskova, 1957, s. 22.
Afanasyev, age, 1884- 1985, III cilt, s. 355.
L. G. Barag- N. V. Novikov, “Primeçaniya”, Narodnıe Russkie Skazki A. N. Afanasyeva, 3 cilt,
Moskova, Nauka, 1984, s. 432.
15
tan da o güne kadar zengin bir arşive dönüşen efsanelerin yayın çalışmalarına başlamıştır.
Onun tarafından derlenen, bir araya getirilen efsaneler, ilk olarak 1859 yılında Moskova’dan
birkaç ay önce Londra’da A. N. Afanasyev’in “Narodnıe Russkie Legendı, Sobrannıe A. N.
Afanasyevım. İzdanie Polnoe” adıyla yayınlanmıştır. Bu yayın, A. N. Afanasyev’in yurt dı-
şında yayınlanan ilk çalışmasıdır. A. N. Afanasyev’in bu dönemde ki siyasi oluşumlar içinde
aktif bir rol alan arkadaşı G. İ. Kasatkin. yurt dışına çıkışında Aleksandr Afanasyev’in efsane
çalışmasının bir kopyasını Alman kökenli Rus yazar, siyasi mülteci A. İ. Herzen’e verdi.
Ülkedeki sansür ve siyasi baskılar nedeniyle yurt dışında yaşayan Herzen Londra’da
“Volnaya Russkaya Tipografiya” (Özgür Rus Basımevi) adlı bir yayınevi kurmuştu. Bu yayı-
nevi ülke içinde basılması mümkün olmayan pek çok eseri yurt dışında Rusça olarak basıyor
ve bunlar bir şekilde ülkeye sokuluyordu. Fakat Aleksandr Afanasyev’in efsane çalışmasının
yurt dışında yayınlanması, Rusya’daki sansür komitesini iyice kızdırdı, daha sonraki yıllarda
aynı çalışmanın Rusya’daki yayınlanmasına yasak getirildi.
19
Londra’da çıkan bu yayının V- XXXII sayfaları Afanasyev’in önsözüne ayrılmıştı. Ön-
dikten sonra, efsanenin neden önemli olduğu üzerinde durur. Ona göre “Eğer efsaneler hal-
kın arasında günümüze kadar yaşadıysa, uzun yıllar içinde farklı değişimlere uğradılarsa,
sonunda onlarda geç dönem etkilerin belirgin izleri fark ediliyorsa o zaman efsane tarihin
eski döneminde halkın şiirsel yaratıcılığının bir ürünü olarak bizim için ilginçtir”.
20
yansıtan efsanelerin Hristiyanlığın kabulü ile bir kenara atılmamıştır. “Halkın hayal gücü,
hayvanlar dünyasına eskiden olduğu gibi yaklaşmayı, hayvanları akıl ve irade ile donatmayı
sevmiş, dini kitaplarda anlatılan olayları alarak onları kendi eski efsanelerine yerleştirmiş-
21
. A. N. Afanasyev burada örnek olarak Nuh’un gemisi ve hayvanlarla ilgili anlatıları
Londra baskısında otuz üç anlatı yer alır. Çalışmanın hemen yarıya yakın bir bölümü
(ss. 113- 203) dipnotlara ayrılmıştır. Dipnotlarda her anlatının varyantları, özellikle de V. İ.
Dal’in derlediği varyantlar, anlatının künyesi ve özelliği ayrıntılı bir şekilde verilmiştir.
Aleksandr Afanasyev’in “Narodnıe Russkie Legendı” adlı bu çalışması Londra’dan son-
ra 1860 yılında Rusya’da yayınlanır yayınlanmaz sansür kurulu tarafından yasaklandı. Baş-
tan beri devam eden bu yasaklama nedeniyle, Rus efsaneleri 54 yıl boyunca tekrar yayın-
lanmadı. 1914 ve 1916 yılında Moskova’da S. K. Şambinıy’ın redaksiyonu ve önsözüyle
“Narodnıe Russkie Legendı” tekrar basıldı. Hemen hemen Moskova ile aynı zamanda 1914
yılında İ. P. Koçergin’in redaksiyonu ile Kazan’da Y. N. Podzemskiy yayın evi tarafından
A. N. Afanasyev, Narodnıe Russkie Legendı, Sobrannıe Afanasyevım. İzdanie Polnoe, Lond-
21
A. N. Afanasyev, age
16
almıştır.
Sansür kurulunun 1860 yılındaki bu kararı, yoğun çalışma dönemi sonrasında gelen
yorgunluk Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’i kısa bir süre içinde olsa bulunduğu ortamdan
uzaklaşmaya itti ve o da hayatında ilk kez Rusya dışına çıktı. Bu çıkış oldukça kısa bir dö-
nemi içermekteydi. 1860 yazında çıktığı yurt dışı gezisinden A. N. Afanasyev, aynı yılın
sonbaharında geri döndü. A. N. Afanasyev’in biyografisi üzerine çalışan araştırmacılar, onun
bu sürede Londra’da Herzen ile temas kurmuş olabileceğini ileri sürmekte, ayrıca bu yurt
dışı seyahatinde Aleksandr Afanasyev’in hayranlık duyduğu Grimm kardeşlerle de doğrudan
tanışma imkanına sahip olduğunu düşünmektedirler. Ne yazık ki bu konuda kesin kayıtlar
bulunmamaktadır.
Bu kısa seyahatin Aleksandr Afanasyev’in hayatına etkisi oldukça ağır oldu.
1862 yılında Rus yazar ve siyaset adamı Nikolay Gavriloviç Çernışevskiy tutuklandı.
Çernışevskiy’in tutuklanması bir başlangıç oldu. Bundan sonra A. İ. Herzen ile kişisel bağ-
lantıları olanlar takibe alındı, sonunda sıra Aleksandr Afanasyev’e geldi. Bu tutuklama kam-
panyasının önde gelen adlarından bir olan A. F. Golitsın, A. N. Afanasyev’le ilgili olarak şu
raporu yazdı. “Bu memur, yani Afanasyev, görev yeri nedeniyle, hükümetin izni olmaksızın
dışarı çıkarılamayacak bazı belgeleri arşivden alıp kötü niyetli insanlara ulaştırarak onlara
yardımcı olmaktadır. Bu durumu yüce imparatorun görüşüne sunmak ve dikkati çekmek
durumundayım”.
22
Bu soruşturma hareketi ve hakkında hazırlanan olumsuz rapordan sonra A. N.
sıkıntılar yaşamaya başlayan Aleksandr Afanasyev, uzun yıllar içinde topladığı kütüphanesi-
ni satmaya çalıştı, 1863 yılında Voronej il Kütüphanesine bu öneriyi götürdü, fakat oradan
olumsuz cevap alınca kütüphanesini özel kişilere satarak bir süre geçimini bu şekilde sağla-
dı.
23
girdi, ölümünden bir yıl önce de bir bankada çalışmaya başladı.
Bütün bu olumsuzluklar ve baskılar onun çalışma disiplinini etkilemedi. Aleksandr
Afanasyev, 1863 yılında “Narodnıe Russkie Skazki”nin sekizinci fasikülünü yayınladı.
1864- 1865 yılları aralığında A. N. Afanasyev, ilerideki büyük çalışmasına girecek mi-
toloji ile ilgili makaleler yazmaya devam etti. Bu makaleler arasında “Poyetiçeskie Predaniya
S Svetilah Nebesnıh” (Gök Cisimleri İle İlgili Şiirsel Efsaneler) adlı makale
Biblioteka Dlya
Çteniya
adlı yayının 1864 yılı 8. Sayısında yer aldı.
Bu dönemin ikinci makalesi “Skazka i Mif” (Masal ve Mit), dönemin seçkin dergisi
Filologiçeskie Zapiski’
nin 1864 yılında yayınlanan I- II. Sayılarında yayınlandı.
rak İ. A. Jelyakova, “İz zapisok proşlogo stoletiya”, Promotey
göstermişlerdir.
23
17
“Narodnıe Poyetiçeskie Predstavleniya Radugi” (Gökkuşağı İle İlgili Halkın Şiirsel Tasav-
vurları) adlı makale yine
Filologiçeskie Zapiski
adlı derginin 1865 yılı I. Sayısında yayınlan-
dı.
Aleksandr Afanasyev’in bu dönemdeki dördüncü makalesi, “Dlya Arheologii Russkogo
şamının Arkeolojisi İçin. Halk İnançlarının ve Törenlerinin Oluşumuna Dilin Etkisinin Ör-
neği), dönemin arkeoloji ve etnografi alanındaki yazılara yer veren “Drevnosti Moskovskogo
Arheologiçeskogo Obşçestva” adlı yayının 1865 yılı birinci cildinde yer almıştır.
Mitoloji ve halk inançları ile ilgili bu makalelerin yanı sıra Aleksandr Afanasyev, aynı
zamanda masal yayın çalışmalarına da devam etti. A. N. Afanasyev’e göre, “Russkie
Narodnıe Skazki” çocuklar için hazırlanmamıştı. Bu nedenle Afanasyev, elindeki zengin
malzemeden çocuklar için olanları yayınlamaya kara verdi ve “Russkie Detskie Skazki” (Rus
Çocuk Masalları) adlı külliyatın yayınıyla ilgilenmeye başladı.
24
Bu çalışma 1870 yılında,
“Russkie Detskie Skazki” adlı çalışmasına A. N. Afanasyev, yirmi dokuz hayvan masalı,
on altı büyü masalı ve on altı gündelik masal koydu. Toplam altmış bir metin. Fakat A. N.
Afanasyev, artık tehlikeli adlar listesindeydi ve bu nedenle her çalışması sansür kurulu tara-
fından dikkatle izleniyordu. Çocuk Masalları 1870 yılında yayınlanır yayınlanmaz İç İşleri
Bakanlığı kurul üyesi, sansür komitesine başkanlık eden P. A. Vakar yayın bakanlığına görü-
şünü bildirdi ve bu külliyattaki yirmi dört masalın içerik açısından zararlı olduğuna işaret
etti.
Sansür kurulunun engellemeleri uzun süre etkili oldu, bu nedenle A. N. Afanasyev’in
Aleksandr Afanasyev’in masal yayınlarıyla eş zamanlı sürdürdüğü mitoloji üzerine ça-
lışmaları, bazen eklemeler bazen de ilk yayınlandıkları şekilleriyle A. N. Afanasyev’in 1865-
1869 yılları arasında üç cilt olarak yayınladığı “Poyetiçeskie Vozzreniya Slavyan Na
Prirodu” (Slavların Doğaya İlişkin Şiirsel Görüşleri) adlı çalışmanın temelini oluşturdu.
Aleksandr Afanasyev’in “Poyetiçeskie Vozzreniya Slavyan Na Prirodu” adlı çalışması-
nın üzerine bir dil incelemesi oluşturan Anatoliy Fedoroviç Juravlev, Afanasyev’in bu ese-
rinden kısa bir süre önce (1864 yılında) Alman bilim adamı W. Schwartz’ın “Die poetischen
Naturanschauugen der Griechen, Römer und Deutschen in ihrer Beziehung zur mythologie”
adlı eserinin yayınlanmış olduğunu belirtmektedir. Hemen hemen Afanasyev’in eseriyle
yakın bir başlık içeren bu eserden A. N. Afanasyev’in ne derecede etkilenmiş olduğu tartış-
malı bir durumdur.
26
25
A. E. Juravlev, Yazık i mif, Lingvistiçeskiy kommentariy k trudu A. N. Afanasyeva
18
ğını daha da kötüleştirdi. 1870 yılında doktorlar teşhisi koymuştu: Aleksandr Nikolayeviç
Afanasyev verem hastasıydı. A. N. Afanasyev, 1871 yılı yazında Samara yakınlarında bir
kaplıcada kımız tedavisi gördü, Moskova’ya dönüşünden iki ay sonra 23 Eylül 1871’de vefat
27
şarken hem de ölümü sonrasında resmi makamlardan gerekli saygıyı görmedi. 1874 yılında
arkadaşları tarafından toplanan paralarla heykeltıraş V. S. Brovskiy, A. N. Afanasyev’in
Pytanitskiy mezarlığındaki mezarının üstüne bir anıt yaptı.
28
Aleksandr Afanasyev’in çok tartışma yaratan bir başka çalışması ise Rusça kaynaklarda
“Russkie Zavetnıe Skazki” veya kısa adı “Zavetnıe Skazki” olarak bilinen eseridir.
Normal bir masalın bile Rusya’da gerek kendi adı ve siyasi yaklaşımları gerekse masa-
lın içinde taşıdıkları nedeniyle yayınlanmasının zorluğunu bilen A. N. Afanasyev, bazı ma-
salların hiçbir şekilde Rusya’da yayınlanmayacağını düşündüğü için bu tür masalları ayrı bir
el yazması çalışmada toplamış ve onlara “Narodnıe Russkie Skazki Ne Dlya Peçati. 1857-
1862” (Yayın İçin Olmayan Rus Halk Masalları) başlığını vermişti.
Bu çalışmanın el yazma nüshası 1862 yılında G. İ. Kasatkin’in eline geçti, el yazmasını
Cenevre’ye ulaştıran Kasatkin ne yazık ki onun yayınlandığını göremedi. Kasatkin’in ölü-
münden beş yıl sonra 1872 yılında yayın gün ışığına çıktı. “Zavetnıe Skazki” adı bu çalışma-
ya G. İ. Kasatkin tarafından verilmiştir. Ayrıca yayın yılı olarak da “mrakobesiya”
29
kelimesi
“Filobibl” takma adıyla imzalanmıştır.
30
Oldukça yankı uyandıran bu yayından 1878’de bir kopya baskı da çıkmıştır. Bu yayın-
konulmuştur.
B. A. Uspenskiy’e göre “Russkie Zavetnıe Skazki” bir taraftan bünyesine erotik masal-
ları, diğer taraftan da anti- kilise içerikli masalları almaktadır.
31
Aleksandr Afanasyev’in masallarının anti- kilise yönünü açıklamak için Uspenskiy il-
27
L. G. Barag-N. V. Novikov, “A. N. Afanasyev i ego sobranie narodnıh skazok”, Narodnıe
L. G. Barag-N. V. Novikov, agm
Bu kelime çeviri olarak “iblislerin karanlığı” anlamına gelmektedir. Kelime Rusça literatürde
L. G. Barag-N. V. Novikov
B. A. Uspenskiy“Zavetnıe skazki A. N. Afanasyeva”, İzbrannıe trudı,
129-130.
19
(Rusya’da Ortodokslara ait saygın ve en katı manastırlardan biri), yayın manastırdakilerin
elinden geçmiş gibi gösterilmiştir, … Böylece yayın da Aleksandr Afanasyev’in kiliseye ve
dine karşı saygısı duymadığını gösteren bir anlam kazanmaktadır”.
32
“1873 yılında (A. N. Afanasyev’n ölümünden sonra) masalların yayını onun tarafından
çalışmada çok az metin vardır ve ilk kez, daha sonraki bütün yayınlarda takip edilecek olan
belirli bir sınıflandırma sistemine göre masallar yer almaktadır.
33
hiçbir sınıflandırma olmadığını, metinlerin gelişigüzel verildiğini, fakat ikinci yayının sınıf-
landırma sistemiyle başarılı bir çalışma olduğunu vurgulamaktadır. Onun tanımlamasına
göre, “Başlangıçta hayvan masalları, sonra büyü masalları, onların ardından novelistik masal-
lar ve son olarak fıkralar gelmektedir. Efsanevi tipteki masallar özel bir yayın için ayrılmış-
tır. Bu düzenleme temelde tamamlanmış bir sınıflandırmadır, daha sonra da Afanasyev’in bu
şekildeki sınıflandırması A. Aarne tarafından benimsenmiş (Aarne ona resmi bir karakter
vermiştir) ve gerek Avrupa’da gerekse Amerika’da bütün masal araştırmacıları tarafından
kabul edilmiş, masal konularının çağdaş sınıflandırmasının temelinde bu yer almıştır”.
34
metinler, ikinci yayındaki başlık ve numaralandırma sistemine göre verilmiştir.
1913 yılındaki yayınlanan birinci ciltte yayınlanmamış materyallerle ilgili yeni bilgi-
lerin yanı sıra A. N. Afanasyev’in hayatı ve bilimsel faaliyetiyle ilgili geniş bir yazı yer almış-
tır.
1922 yılında gerçekleştirilen Berlin yayını “Narodnıe Russkie Skazki i Legendı” başlı-
rı yer almaktadır, bu yayına masal varyantları girmemiş, fakat masalların yanı sıra
Afanasyev’in “Narodnıe Russkie Legendı” çalışmasından 13 efsane metni (1914 Moskova
yayınına göre) alınmıştır. Bu çalışmada A. N. Afanasyev metinlerine verilen dipnotlarda ilk
olarak A. M. Smirnov, A. Aarne, ayrıca İ. Bolte ve Y. Polivka’nın listelerine göre masalların
karşılaştırmalı Doğu Slav ve uluslar arası konu materyaline göndermeler yapılmıştır.
M. K. Azadovskiy, N. P. Andreyev ve Y. M. Sokolov tarafından hazırlanan A. N.
Afanasyev masallarının tam olan yayını üç kitap şeklinde (İlk Sovyet yayını) 1936- 1940
yıllarında çıkmıştır.
Bu yayında masal metinlerinin bir kısmı, Coğrafya Kurumu Leningrad Arşivi’nde ko-
runan el yazması kopyalarla karşılaştırılmıştır. El yazması materyaller bazı konu ve varyant-
ların özellikleri açıklamak için kullanılmıştır. Masal metinlerinde çağın yazım kurallarına
uygun olarak bazı imla değişiklikleri de yapılmıştır. Üçüncü kitapta “Russkie Zavetnıe
Skazki”den 33 metin alınmıştır; bunlardan bir kısmı ilk olarak yayınlanmıştır.
B. A. Uspenskiy, agm
L. G. Barag, N. V. Novikov, “Primeçaniya, ” Narodnıe Eusskie Skazki A. N. Afanasyeva, 3
20
metinleri Propp tarafından günün imlasıyla verilmiştir. “Zavetnıe Skazki” metinleri bu yayı-
na girmemiştir. Propp her cilt için hazırladığı dipnotlarda Afanasyev’in kendi hazırladığı
dipnotlardaki açıklamaları vermiş ve bazı motiflerin varyantlarına göndermeler yapmıştır.
Propp’un yayınının birinci cildinde 178 masal metni, ikinci ciltte 129 metin ve sözlük,
üçüncü ciltte ise 272 masal metni yer almıştır. Üçüncü cildin metinlerden sonra gelen “Ek-
ler” bölümünde, A. N. Afanasyev’in birinci yayının birinci fasikülüne, birinci yayının ikinci
fasikülüne, birinci yayının dördüncü fasikülüne hazırladığı önsözler verilmiştir. Bunlardan
sonra A. N. Afanasyev’in “Eruslan Lazareviç” masalı ile ilgili olarak yazdığı inceleme de bu
ciltte yer almıştır. Bu ekler dışında, A. Aarne’nin uluslar arası sistemi ve bu sistemden sonra
yayınlanan N. P. Andreyev’in listesinde tespit edilen Rus halk masallarının başlıca külliyat-
larında yer alan paralelliklere göndermelerle birlikte Afanasyev külliyatındaki konu listesi
verilmiştir.
1957 yılında V. Y. Propp tarafından hazırlanan bu yayından sonra da Aleksandr
Nikolayeviç Afanasyev’in masalları yayınlanmaya devam etmiştir. Bu yayınlarda hemen
hemen Propp’a kadar olan yayın ilkelerine uyulduğu görülmektedir.
Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev, zor bir yaşamı sürdürmek zorunda kalmış, fakat
halkının kültürüne duyduğu saygı yüzünden çalışmalarından taviz vermemiş bilim adamla-
rının örneğini temsil etmektedir. Onun yaşadığı çağın yönetimi, başta masal olmak üzere
pek çok halk edebiyatı örneğini görmezlikten gelmeye ve yasaklamaya çalışmıştır. Zira ma-
salda iyi çarların yanı sıra halkı soyan, onu ezen kötü çarlar da vardır. Masal, ne bir yönetimi
ne de bir kişiyi memnun etme amacında değildir. O, bize yaşamda iyinin ve kötünün yan
yana yer aldığını gösterir.
Bazen iyi bir çar, kızını fakir ve dürüst bir çobana verir, onunla ülkesini, zenginliğini
paylaşır. Çoban, kral olur. Başka bir masalda kötü çar, kral yaptıklarının karşılığını bulur.
Masalda kötü kalpli üvey anne de, çocuğu olmadığı için bir yetimi evlat edinen yaşlı kadın
da vardır.
Masaldaki bu gerçeklik, toplumun durağan kalmasını ve kendi hiyerarşik sisteminin
korunmasını isteyen yöneticiler için kabul edilemez niteliktedir. Bu nedenlerden dolayı
masalın yok sayılmaya çalışıldığı bir dönemde “masal derlemek” ve “yayınlamak”, A. N.
Afanasyev gibi cesur araştırmacı ve bilim adamlarını durduramamıştır.
Aleksandr Nikolayeviç Afanasyev’in çalışmaları gerek Rus gerekse farklı kültürler
üzerine çalışacak bilim adamları için günümüzde de önemini korumaktadır.
21
AFANASYEV A. N., Narodnıe Russkie Legendı, Sobrannıe Afanasyevım. İzdanie Polnoe
1859.
353.
BARAG L. G., NOVİKOV, N. V., “A. N. Afanasyev i Ego Sobranie Narodnıh Skazok”, Narodnıe
BARAG L. G., NOVİKOV, N. V., “Primeçaniya”, Narodnıe Russkie Skazki A. N. Afanasyeva
kova, Nauka, 1984- 1985. c. I, 1984, s. 432- 505.
JURAVLEV A. E., Yazık i mif, Lingvistiçeskiy kommentariy K Trudu A. N. Afanasyeva “Poyetiçeskie
Vozzreniya Slavyan Na Prirodu”
, Moskova, İndrik, 2005.
PROPP V. Y., Russkaya Skazka, Leningrad, 1984.
PROPP V. Y., “Predislovie”, Russkie Narodnıe Skazki A. N. Afanasyeva, Moskova, 1957.
PUHOVA T. F., “A. N. Afanasyev i Voronejskiy Folklor”, Nasledie A. N. Afanasyeva i problemı Ego
Voronej, 2003.
SOKOLOV Y., “Folklor”, Literaturnaya Entsiklopediya
, Moskova, 1929-1939, 11 cilt,
Hudojestvennaya Literatura, s, 775-790.
USPENSKİY B. A., “Zavetnıe skazki A. N. Afanasyeva”, İzbrannıe Trudı
. C. 2, Moskova, 1994.
22