İKİNCİ BÖLÜM
LENİNİZM VE TARİHSEL OLUŞUM
Marks ve Engels'in ölümlerinden sonraki dönem (1895-1914), I. Yeniden Paylaşım Savaşına kadar, "kapitalizmin nispeten sakin bir gelişme dönemi, emperyalizmin felaketli çelişkilerinin henüz açıkça belirmediği, işçilerin ve sendikaların ekonomik güçlerinin az çok 'normal' bir biçimde geliştiği, seçim mücadelesinin ve parlementer grupların 'baş döndürücü' başarılar sağladığı ve legal mücadele biçimlerinin övgülerle göklere yükseltildiği ve legalite yoluyla kapitalizmin yenileceğine inanıldığı bir savaş öncesi dönemdi, kısacası bu dönem, II. Enternasyonal partilerinin besiye çekilip semirdikleri ve devrimi, kitlelerin devrimci eğitimini ciddi olarak düşünmek istemedikleri bir dönemdi."
(Stalin) [21
]
Bir başka deyişle, serbest rekabetçi kapitalizmin tekelci kapitalizme dönüştüğü tarihsel dönemde, emperyalistler arası çelişkinin (uzlaşmaz) askeri plana yansıması 1914 yılında olmuştur. Bu tarihte başlayan I. Yeniden Paylaşım Savaşı, o güne kadar proletarya hareketinin ideolojik ve yönetimsel merkezi olan II. Enternasyonal'in de sonu olmuştur. II. Enternasyonal oportünist şeflerinin, emperyalistler arası paylaşım savaşında şovenist bir tutum takınmaları ve böyle bir savaşın proletarya devrimi için nesnel koşulların olgunlaşması olarak görmemeleri, tümüyle kendi ülkelerinin finans-oligarşisine teslim olmalarını getirmiştir. Böylece dünya proleter hareketi içinde büyük bir ideolojik mücadele başlamıştır. Bu mücadelede, II. Enternasyonal oportünist şeflerine karşı, Almanya'da Spartakistler ve Rusya'da Bolşevikler bulunuyordu.
Lenin, emperyalizmin kapitalizmin en yüksek aşaması ve aynı zamanda asalaklaşan, çürüyen kapitalizm olduğunu saptadı. Bu tarihsel evrede proleter (sosyalist) devrimin nesnel koşullarının var olduğu sonucuna ulaşan Lenin, bunu, yani sistemin bütünü açısından devrimin nesnel koşullarının mevcudiyetini ve böylece sosyalist üretim ilişkilerinin kapitalist üretim ilişkilerinin yerine geçebilmesinin koşullarının mevcudiyetini, doğrudan emperyalizm tahlilinden çıkarmıştır. Marks'ın "Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı"
nın Önsöz'ünde bahsettiği devrimin nesnel koşulları, serbest rekabetçi kapitalizmin tekelci kapitalizme (emperyalizme) dönüşmesiyle ortaya çıkmıştır artık. Kapitalizm kendi çerçevesi içinde tüm boyutlarıyla geliştirdiği üretici güçlerin önünde engel niteliği kazanması toplumsal devrimin kaçınılmazlığını ifade etmektedir. Bunu Stalin şöyle ifade ediyor:
"Emperyalizm koşullarında kapitalizmin çelişkisi en uç noktaya ulaştığı, proletarya devriminin hemen çözülmesi gereken bir aksiyon haline geldiği, eski işçi sınıfını devrime hazırlama döneminin yeni bir döneme, sermayeye karşı doğrudan doğruya mücadele dönemine dönüştüğü bir zaman(dır)." [22] (abç)
"Bir başka deyişle, emperyalizm devrimin kaçınılmazlık haline gelmesi sonucuna varmakla kalmadı, kapitalizmin kalelerine doğrudan doğruya saldırmak için elverişli koşulların yaratılması sonucuna da vardı." [23] (abç)
Ancak devrimin nesnel koşullarının, bir bütün olarak sistemde mevcut olması, devrimin gerçekleşmesi için tek başına yeterli değildir. Serbest rekabetçi dönemde belirginleşmemiş bulunan kapitalizmin eşitsiz ve sıçramalı gelişme yasası
gündemdedir. Proleter devrimi artık zamandaş olmayacaktır.
Bu saptama, II. Enterenasyonal oportünizmine karşı verilen mücadelede olduğu kadar, daha sonra SBKP (B) ve Komintern (III. Enternasyonal) içindeki tartışmalarda da önemli bir yere sahip olmuştur. Kapitalizmin eşitsiz gelişim yasası, artık sistemin genelinde mevcut olan devrimin nesnel koşullarının yanında, tek tek ülkelerin iç yapılarına da bakılması gerektiğini ve buna bağlı olarak emperyalist zincirin en zayıf halkasından kırılabileceğini ortaya çıkarmış bulunmaktadır. Bir başka deyişle, bir ülkede devrimin olabilmesi için, sistemin bütününde bir bunalımın (genel bunalım) mevcudiyeti yeterli değildir, artık bu bunalımın eşitsiz gelişmiş ülkeler düzeyindeki yansımasına, yansıma derecesine de bakmak gerekir.
"Devrimin temel yasası, bütün devrimler tarafından, özellikle 20. yüzyıldaki üç Rus devrimi tarafından doğrulanan temel yasası şudur: Devrimin olabilmesi için, sömürülen ve ezilen yığınların eskiden olduğu gibi yaşamanın olanaksız olduğunun bilincine varmaları ve değişiklik istemeleri yetmez. Devrimin olabilmesi için, sömürücülerin de eskiden olduğu gibi yaşayamaz ve hükümeti yürütemez duruma düşmeleri gerekir. Ancak aşağıdakilerin eski tarzda yaşamak istemedikleri ve yukardakilerin de eski tarzda yaşayamadıkları durumdadır ki devrim başarıya ulaşabilir. Bu gereçği bir başka biçimde şöyle ifade edebiliriz: Ezeni de, ezileni de etkileyen bir milli kriz olmadan devrim olanaksızdır. Böylece bir devrimin olabilmesi için, ilkin işçilerin çoğunluğunun (hiç değilse bilinçlenmiş ve aklı eren, siyasal bakımdan etkin işçilerin çoğunluğunu) devrimin gereğini tam olarak anlamış olmaları ve devrim uğruna yaşamlarını feda etmeye hazır olmaları gerekir; bundan başka, egemen sınıfların, en gerici yığınları bile siyasal yaşama sürükleyen, hükümeti zayıf düşüren ve devrimcilerin onu devirmesini olanaklı kılan bir hükümet bunalımından geçmekte olaması şarttır." (Lenin) [24] (abç)
Aynı konuyu, yani milli krizin mevcudiyeti ve bunun oluşturduğu devrim durumunu, Lenin bir başka yerde şöyle anlatmaktadır:
"Bir devrim durumu olmaksızın, bir ülkede devrim olamaz. Bir devrimin olabilmesi için şunlar gerekir:
1) Egemen sınıflar, egemenliklerini eskisi gibi sürdürmelerinin olanaksızlığı; 'üsttekiler'in şu ya da bu buhranın içine düşmesi, yani egemen sınıfın politikasında bir ayrılık meydana gelmesi -ki bu ezilen sınıfların memnuniyetsizliklerini dışa vurmalarına fırsat veren ve isyan etmelerine yol açan bir buhrandır-. Ayrıca 'alttakiler'in artık eskisi gibi yönetilmek istememeleri yetmez, 'üsttekiler'in de artık eskisi gibi yönetemez durumda olmaları da gerekir.
2) Ezilen sınıfların sıkıntı ve yoksulluklarının en üst boyuta ulaşması,
3) Bir 'barış' zamanında sömürülmelerine sessizce katlanan, fakat ortalık karıştığında, hem buhranın sonuçları yüzünden, hem de bizzat 'üsttekiler' tarafından kendiliğinden tarihsel bir eyleme itilen kitlelerin faaliyetelerinde önemli bir artış olduğu zaman.
Ancak devrime elverişli her durum, bir devrime yol açmaz. Yukarda sözü edilen nesnel koşullara öznel koşullar da katılırsa, yani devrimci bir sınıf, buhran döneminde bile 'devrilmeyen' bir hükümeti devrirecek kadar güçlü devrimci kitle eylemlerini meydana getirme yeteneğine sahip olmasını da katarsak, işte o zaman devrim olur." (Lenin) [25] (abç)
İşte bu koşullar altında, proletarya ve onun partisinin görevi, politik iktidarı -parçalayarak- ele geçirmektir. Böylece Marks ve Engels'in 1840'larda sözünü ettikleri "ilk moment" gerçeklik haline gelmiştir.
"... egemenliği amaçlayan her sınıf, proletarya gibi egemenlik altında olduğu zaman bile, tüm olarak toplumun ve genel olarak egemenliğin eski biçimini ortadan kaldırmasına yönelen her sınıf, kendi çıkarını genel çıkar gibi ortaya koyarak, yapmak zorunda kaldığı ilk momentte, ilkin politik iktidarı ele geçirmelidir." [26] (abç)
"Proletarya, bütün sermayeyi yavaş yavaş burjuvazinin elinden koparıp almak ve bütün üretim aletlerini devletin, yani egemen sınıf olarak kendi örgütünün ellerinde toplamak ve üretici güçlerin miktarını hızla artırmak için, siyasal üstünlüğünden yararlanacaktır. Pek doğal ki, başlangıçta bu, mülkiyet hakkının ve burjuva üretim tarzının despotik bir biçimde çiğnenmesi, yıkılması şartıyla yapılabilir. Ekonomik açıdan yetersiz ve tutarsız görünen bu önlemler, hareket sırasında kendi kendilerini aşacaklardır. Dolayısıyla da, bütün üretim tarzını tersine öndürme araçları olarak, zorunluk kazanırlar." [27]
Yukarda ifade edildiği haliyle sosyalist devrimin geçmiş tüm devrimlerden farklı olduğu açıktır. Bu farklılık, temelde, sosyalist üretim ilişkilerinin niteliğinden kaynaklanır. Bir başka deyişle, sosyalist üretim ilişkileri, özel mülkiyete dayalı önceki üretim ilişkilerinde olduğu gibi, eski toplumun bağrında doğup, gelişip ve egemen hale (kendiliğinden ve nesnel bir süreç olarak) gelemez. Bu yüzden proletarya, özellikle burjuva devrimlerinde olduğu gibi politik iktidarı, böyle bir gelişme sonrasında
ele geçirmeyi düşünemez. Bu farklılığı Stalin şöyle tanımlamaktadır:
"Proletarya devrimi ile burjuva devrimi arasındaki fark beş ana noktada toplanabilir:
1) Burjuva devrimi ... feodal toplumun bağrında büyümüş ve olgunlaşmış kapitalist düzen biçimleri devrim açıkça patlak vermeden önce az çok hazır olduğu zaman başlar. Proleter devrimi ise, sosyalist düzenin hazır biçimleri ya hiç yokken, ya da hemen hemen yokken başlar.
2) Burjuva devriminin ana görevi, iktidarı almak ve onu var olan burjuva ekonomisiyle birleştirmekten ibarettir. Proleter devrimin ana görevi de, iktidarı aldıktan sonra, yeni bir sosyalist ekonomi kurmaktan ibarettir.
3) Burjuva devrimi iktidarın ele geçirilmesiyle sona erer, proleter devrimi için ise, iktidarın ele geçirilmesi bir başlangıçtır.
4) Burjuva devrimi iktidarı elinde tutan sömürücü grubun yerine başka bir sömürücü grubunu koymakla yetinir. Bu bakımdan eski devlet mekanizmasını parçalamaya gereksinme duymaz. Proleter devrimi ise, iktidarda kim olursa olsun bütün sömürücü grupları uzaklaştırır ... eski devlet makinasını parçalamaktan ve onun yerine yenisini koymaktan vazgeçmez.
5) Burjuva devrimi emekçilerin ve sömürülenlerin milyonluk kitlesini bir dereceye kadar uzun bir dönem için burjuvazinin çevresinde birleştirmez. Proletarya devrimi ise, proletarya iktidarını güçlendirmek ve yeni bir sosyalist ekonomi kurmak için sürekli bir ittifak ile proletaryaya bağlayabilir ve bağlamalıdır." [28] (abç)
İşte "emperyalizm ve proleter devrimleri çağının Marksizmi" olan Leninizmin önemli teorik tezleri bunlardır. Bunlar, temelde II. Enternasyonal oportünist şeflerinin Marksizmi bir dogma haline getiren çabalarına karşı yürütülen mücadelenin odak noktalarını oluşturur.
II. Enternasyonal'in oportünist şefleri Marks ve Engels'in teorik tahlil ve saptamalarını, hiçbir önkoşul konulmaksızın ve zaman ve mekan gözetilmeksizin, aynen "savunulması" adı altında bir dogmalar yığını haline getirmişlerdir. Marksizmin özü, onun yaşayan ruhu olan diyalektik yöntem ve somut durumların somut tahlili onlar için hiçbir değere sahip değildir. Onlar, devrimin nesnel koşullarını "üretici güçler teorisi" ile ele alarak ve kendilerine Marks'ın "Katkı"nın Önsöz'ünü dayanak olarak kullanıp, tahrif etmişlerdir. (Marksizmin ortodoks tahrifi.) Bu teoriye göre, emperyalist dönemde de, proleter devrimi sanayinin az çok geliştiği, yani kapitalizmin üretici güçleri en son noktasına kadar geliştirdiği yerlerde gerçekleşebilecektir.
"İçerdiği tüm toplumsal güçler tam olarak gelişmedikçe hiçbir toplumsal düzen yıkılıp dağılamaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri de, bu ilişkilerin ortaya çıkmaları için gerekli maddi koşullar, daha önceki toplumun rahminde tamamıyla olgunlaşmadıkça eskinin yerini alamaz." [29] (abç)
Evet, Marks sorunu böyle koymuyor muydu? Öyleyse proletarya devrimi ilkin sanayisi en gelişmiş ülkelerde gerçekleşmesi gerekmez mi? Ama gerçek hiç de böyle değildir. Kapitalizmin eşitsiz gelişme yasası gündemdedir ve kapitalizm bir dünya sistemi haline gelmiştir.
"Rekabetin tekele dönüştüğü bu dönem sonundaki enternasyonal örgüt, II. Enternasyonal'dir. Kapitalizmin burjuva anlamda refahı sağladığı, bu 'barış' döneminde, Avrupa'daki II. Enternasyonal partileri, parlamenter yoldan büyük başarılar sağladılar...
Bu dönem, bütün barış dönemlerinde olduğu gibi solda pasifist ve sağ eğilimlerin palazlandığı bir dönemdi. Kazanılan parlamenter zaferler, II. Enternasyonal'in bütün partilerinin başını döndürdü. Bu dönemin hep böyle devam edeceğini zannederek hiç savaş döneminin hazırlıkları ile uğraşmadılar.
... İşte 1900 yıllarında proleter devrimleri çağının başında Avrupa solunun durumu böyleydi.
II. Enternasyonal'in partileri, kapitalizmin barışçıl bir gelişme gösterdiği yükselme döneminde elde edilen seçim zaferlerinin sarhoşluğu içinde, kapitalizmin bu yeni dönemini hiç ama hiç anlamadılar. Geçici bir devre olan bu 'barış dönemi'nin devam edeceğini zannettiler.
Bu partiler, somut durumların somut tahlilini bir yana bırakarak, Marksizmin bir eylem kılavuzu olduğunu ve tarih içinde zenginleşip derinleştiğini unutarak, Marks ve Engels'in tekel öncesi dönem için öngördüklerini bir dogma olarak ele aldılar. Hatta Marks ve Engels'in istisnai şartlar için söylediklerini bile genelleştirdiler; tam bir dogmatizm içine düştüler.
Marks ve Engels'in tekel öncesi döneme ilişkin önerilerinin 'ortodoks' yönden muhafaza edilmesi, yani dondurulması, onların objektif durumlarına uygun düşüyordu. Ve bu dogmatizm aynı zamanda onların ihanet ve korkaklıklarına bir ideolojik kılıf oluyordu. Marks ve Engels'in kapitalizmin üretici güçleri henüz geliştirdiği, onlara ters düşmediği yükselme dönemine ilişkin, 'evrim dönemine ilişkin', öngörmüş oldukları devrim teorisini, çalışma tarzını ve taktiklerini, kapitalizmin genel bunalımlar dönemine, sosyalist devrimler dönemine uygulamaya çalışıyorlardı.
Marks ve Engels, tek ülkede, dar milli sınırlar içinde bir proletarya devriminin olamayacağını söylememiş miydi? Devrim, Marks ve Engels'in öngörülerine göre, gelişmiş kapitalist ülkelerde, 'zamandaş' olarak, dünya devrimi şeklinde patlak vermeyecek miydi? İlk proletarya devrimi, üretici güçlerin en gelişmiş, objektif şartların en olgun, demokrasinin ve proletaryanın kültür düzeyinin en yüksek olduğu ülkede başlamayacak mıydı? O yüzden üretici güçlerin gelişme seviyesi düşük olan bir ülkede yapılacak her ihtilâlci teşebbüs, tıpkı 1848 Haziran yenilgisi gibi, tıpkı Paris Komünü'nün yenilgisi gibi, bozgunla sonuçlanmaya mahkumdu. Bu bakımdan üretici güçlerin olgunlaşmasını beklemek şarttı." [30]
İşte II. Enternasyonal oportünizminin Marksizmi "ortodoks" yönden tahrifi, özetle böyledir.
Bunlardan öte II. Enternasyonal oportünist şefleri, proletaryanın bir ülkede iktidarı ele geçirse bile, bunu korumayı başarmasının olanaksız olduğunu söylerler. Onlara göre, proletarya kültürel açıdan geri durumdayken ve devlet aygıtını kullanabilecek deneyimli, yetişmiş personele sahip değilken, iktidarın fethi, boş bir girişim olarak kalacaktır ve değersizdir. Bu yüzden, proletarya partilerinin görevi, "ülkeyi yönetmeye yetenekli yetişmiş kimselerden ve yöneticilerden yeteri kadar hazır kadro"
[31
]
oluşturmaktır. Aksi halde yüzyılların devlet yönetme deneyimine sahip ve kültürel olarak üstün olan burjuvazi iktidarı geri alacaktır. Bu nedenle -ve bu görevi yerine getirmek için- "ilk önce kapitalist rejimde kadroları yetiştirmek, sonra iktidara geçmek"
[32
]
gerekir. Kapitalist rejim içinde, sosyalist toplum için gerekli kadrolar (deneyimli kadrolar), bir yandan ideolojik olarak eğitilirken (parti içi eğitimin amacı ve parti okullarının kurulması), öte yandan uygun her fırsatta, koalisyon hükümetleri yoluyla
devlet yönetimine katılarak eğitilirler.
Görünüşte oldukça mantıki ve kitabi görünen bu tezler karşısında Lenin şöyle demektedir:
"Bunun doğru olduğunu kabul edelim, ama sorun, niçin tersine çevrilmemeli. İlk önce iktidara geçip, sonra her adımda yedi fersah aşan tılsımlı çizmeleri ayağa giymeye çalışan kitlelerin kültür düzeyini yükseltmek, işçi çevrelerinden çıkan kalabalık yönetici kadroları yetiştirmek için ileri atılmak niçin olanaklı olmasın?" [33] (abç)
Lenin, "eğer yenenlerin kültürel düzeyi, yenilenlerden daha yüksekse kendi kültürlerini bunlar üzerinde baskın kılarlar; eğer karşıtı geçerli ise, yenilenler kendi kültürlerini yenenler üzerinde baskın kılarlar"
[34
]
derken, kültürün yerini kesinkes küçümsemediğini ortaya koymaktadır. Ama burjuvazinin "kültür tekelini" yıkmadan proletaryanın, gerçekte ileri ve yüksek olan kendi kültürünü olgunlaştırma ve yayma olanağına sahip olabilecek midir? Ve "kültür tekeli"nin temel dayanaklarından birisi olan devlet gücü karşısında, bu gücü ele geçirmediği sürece sürekli olarak edilgin kalmayacak mıdır? İşte Lenin, Marksist dünya görüşünde ifadesini bulan proletaryanın yüksek kültürünü temel alarak, proletaryanın devrimci bilincine, kararlılığına ve kendi devrimine sahip olma cesaretine güvenerek, nesnel koşulların bir devrim için -sistemin bütünü açısından- olgun olduğundan yola çıkarak "ilk moment"te politik iktidarın ele geçirilmesi gerektiğini saptamıştır. Böylece gündemin başına iki ana konu geçmiştir: Devlet
ve devrim
.
I.
MARKSİST-LENİNİST DEVLET TEORİSİ
Lenin'in emperyalist dönemde, kapitalist üretim ilişkilerinin artık üretici güçlerin geliştiricisi olmadığı, tersine onların önünde engel oluşturduğunu saptamasıyla birlikte politik iktidar sorunu birincil sorun olarak ortaya çıkmıştır. Bu devlet (politik iktidar) ve devrim (politik iktidarın ele geçirilmesi) sorunlarını tüm tartışmaların ve çalışmaların odak noktası haline getirmiştir. (Bu bağlamda PCI -İtalyan Komünist Partisi- yöneticisi ve Komintern Yürütme Komitesi üyesi Gramsci'nin de aynı konuları birincil dereceden önem vererek ele alması doğaldır. Konumuz gereği, Gramsci'nin tezleriyle bağlantılı olarak, Marksist-Leninist devlet teorisini bir kez daha ele almak zorunlu olmaktadır.)
Bu "kamu gücünü ve vergileri ödetmek hakkını kullanan memurlar"dır ve bu memurlar "toplumun organları olarak toplumun üzerinde yer alır."[37] Bir bütün olarak -asker, sivil- bürokrasi olarak tanımlanan bu memurlar kesimi, devlet aygıtının işleyişini sağlarlar ve onun somuttaki görünümleridirler. Bu yüzden onların otoritesi, herhangi bir bireyinkinden ya da Engels'in deyimiyle söylersek gentilice örgütlenmenin organlarının otoritesinden çok daha büyüktür.
"Devlet, topluma zorla kabul ettirilmiş bir güç değildir. Hegel'in ileri sürdüğü gibi 'ahlâk fikrinin gerçeği', 'aklın imgesi ve gerçeği' de değildir. Devlet, toplumun gelişmesinin belli bir aşamasının ürünüdür. Bu, toplumun önlemekte yetersiz bulunduğu uzlaşmaz karşıtlar biçiminde bölündüğünden, kendi kendisiyle çözümlenemez bir çelişme içine girdiğinin itirafıdır. Ama bu karşıtların yani karşıt ekonomik çıkarlara sahip sınıfların kendilerini ve toplumu verimsiz bir mücadele içinde eritip bitirmemeleri için görünüşte toplumun önünde yer alan, çatışmayı hafifletmesi, 'düzen' sınırları içersinde tutması gereken bir güç ihtiyacı kendini kabul ettirir. İşte toplumdan doğan, ama onun üstünde yer alan ve gitgide ona yabancılaşan bu güç devlettir." (Engels) [35] (abç)
"... bizzat silahlı güç olarak örgütlenen halkla artık doğrudan doğruya aynı şey olmayan bir kamu gücü kuruluşu gelir. Bu özel kamu gücü zorunludur. Çünkü sınıflara bölünmeden sonra, halkın özerk silahlı örgütlenmesi imkansız duruma gelmiştir ... Bu kamu gücü her devlette mevcuttur, Gentilice toplumunun bilmediği cezaevleri ve her türlü ceza kurumlarından meydana gelir." [36] (abç)
Devlet, özel silahlı adamlara dayalı bir zor aygıtı olarak, toplum üstünde, ama aynı zamanda toplumun düzenleyicisi olan zor organıdır. Bu uzlaşmaz sınıfların mevcudiyetinden doğan bir organın sınıfsal niteliği ile birlikte ele alınmalıdır. Yani devlet, doğrudan sınıfsal bir niteliğe sahiptir. Belli bir toplumda egemen konumdaki (ekonomik olarak) bir sınıfın egemenliğinin ifadesi olarak devlet, birincil olarak egemen sınıfın çıkarını korumak ve sürdürmek zorundadır ve bu onun temel işlevidir. Bu yüzden bir devlet, her zaman ve her yerde egemen sınıfın devleti olarak anılır. (Köleci devlet, feodal devlet, burjuva devlet, proleter devlet).
"Belirli üretici güçlere uygun olabilen koşul, toplumun belirli bir sınıfın egemenliğinin, her durumda devlet biçiminde kendini pratik-idealistik ifadesine sahip olan kendi mülkiyetinden türemiş toplumsal gücün koşullarıdır ve bu yüzden her devrimci mücadele o güne dek iktidarda bulunan sınıfa karşı yönelir." [38] (abç)
En gelişmiş haliyle burjuva devlet aygıtını ele alan Marks ve Engels, devletin işlevlerini şöyle ifade ederler:
"... modern devletin yürütme erki tümüyle burjuvazinin ortak işlerini yürüten bir komiteden başka bir şey değildir." [39] (abç)
"... modern temsili devlet, ücretli çalışmanın sermaye tarafından sömürülmesinin bir aletidir." [40] (abç)
"... modern devlet, burjuva toplumun, kapitalist üretim biçiminin genel dış koşullarını işçilerden olduğu kadar, tek tek kapitalistlerden de gelen saldırılara karşı korumak için kurduğu örgütten başka bir şey değildir. Modern devlet, biçimi ne olursa olsun, esas itibariyle kapitalist bir makinedir: kapitalistin devleti, düşüncede kollektif kapitalist. Üretici güçleri ne kadar çok kendi mülkiyetine geçirirse, o kadar çok gerçek kollektif kapitalist haline gelir, yurttaşları o kadar çok sömürür." [41] (abç)
"Devlet gücü, aynı zamanda ekonomik bir güçtür." [42
]
Yani devlet, bir zor aygıtı olarak, iktisadi evrim üzerinde etkide bulunur.
"... bir yanda iktisadi hareket, öte yanda ise, alabildiğine çok bağımsızlık için uğraşan ve bir kere yerleştikten sonra artık kendi hareketini kazanan politik güç vardır. Aslında iktisadi harekete baskın çıkar, ama kendi kurduğu ve kendi eliyle bağımsızlık verdiği politik hareketten, bir yanda devlet gücünün, öbür yanda da bunla aynı anda doğan muhalefetin hareketinden gelen tepkilere katlanmak zorundadır.
Devlet gücünün iktisadi gelişme karşısında tepkisi üç türlü olabilir: aynı yönde ilerliyebilir ve o zaman gelişme hızlanır; gelişme çizgisine karşı durabilir, dünyanın büyük uluslarının devlet güçlerinden bu durumda olanları eninde sonunda yıkılıp gitmeye mahkumdurlar; ya da ikitisadi gelişmeyi belirli çizgide kesip başka yollarlla zorlayabilir. Bu son durumda da, eninde sonunda önceki iki durumdan birine dönüşür. Ama açıkça görüyoruz ki, ikinci ve üçüncü durumlarda politik güç iktisadi gelişmeyi büyük zararlara uğratabilir, büyük enerji ve gereç yığınlarını boşuna harcayabilir." [43]
Sözün özü,"devlet, egemen sınıfların baskı aygıtıdır."
[44
]
Burada hemen devletin bir zor aygıtı olduğu açığa çıkıyor. Ancak "baskı"nın ikili durumu gözönüne alınmalıdır, yani yasal zor
ve açık-askeri zor.
Fakat bu kavramlar, sadece bir takım polemiksel görüşler için özel bir değere sahiptir. Gerçeklikte ise zorun fiili durumu açısından "yasal" ve "yasa-dışı" ayrımı, egemen sınıf için sözkonusu değildir. Belli bir dönemde mevcut yasalar, bazı devlet uygulamalarına hukuksal dayanak sağlamaz iken, bu uygulamalar egemen sınıf için gerekli olduğunda, kolayca yaratılabilir. (Politik gücün yasama-yürütme ve yargı bütünselliği olması esprisi.) Bu nedenle Marksist-Leninist literatürde zor, iktisadi evrime göre tanımlanır ve iktisadi evrime uygun ve onun önünü açan zor devrimcidir, ilericidir ve meşrudur. Bunun dışındaki zor uygulamaları, özel silahlı adam müfrezelerince yapılmasının alt ayrımları, taktik ve teknik önemden öteye geçemez. Genellikle "yasal" ilan edilen devlet uygulaması, mevcut güçler dengesine göre ve egemen sınıfın kendi çıkarını genel çıkar olarak sunup topluma kabul ettirdiği dönemlerde oluşturulmuş yasallığa uygun (olağan) mahkemeler ve olağan dönemin silahlı gücünün biri olarak polis gücü ile çakışır. Askeri gücün, yani ordunun devreye girmesi, sadece diğer özel silahlı gücün (polis vb.) yetersiz kalması durumunda olur ve bunu ifade eder. Ve bu durumun tarihsel niteliği taktik önemdedir.
Marksist-Leninist literatürde "baskı"nın "yasal ve yasa-dışı" ya da "polisiye-militer" ayrımının yer almaması devletin niteliği ve özü yönünden önemlidir. Kimi "siyasal bilimciler"(!)in yaptığı bu ayrımlar, en fazla metodojik
nitelikte olabilir ve konunun anlatımı
için bir değeri olabilir. Bundan öte bir çaba ve sonuç çıkarma, devletin baskısını meşrulaştırmak (iktisadi evrime karşın) ve devletin sürekli ve kalıcı olduğunu, yani onun evrenselliğini ilan etmekten öteye gitmeyecektir. Marksizm-Leninizm açısından, devlet gücü, iktisadi evrime uygun yöndeyse, onun müdahalesi (ekonomik, sosyal, politik, kültürel, ideolojik) açık
bir dayatma şeklinde olmayacaktır. Yalnız siyasal zorun, mevcut toplumsal düzene karşı olmayan, yani onu kabul eden kesimler açısından "meşru" kabul edilmesi ile toplumsal düzene karşı olanlara karşı "kaba güç" olarak uygulanması, birbirinden ayrılmalıdır. Yine de, her zaman devlet gücü, egemen sınıfın tek tek bireyleri de dahi olmak üzere, tüm toplum üzerinde yer alan bir siyasal zor gücü, makinasıdır.
"Toplum da aynı devlet tekelciliği ile davranır, ama bu işi daha kibarca yapar: sizi dışarı atacak yerde, size yaşamı o kadar güç kılar ki, kendi kendinize kapıyı tutarsınız.
Gerçekte devlet de başka türlü davranmaz; kendi istek ve buyruklarını yerine getiren, kendi gelişmesini sağlayan insanlardan hiç kimseyi dıştalamaz. Kendi yetkinliği içinde, gerçek muhalefetlerin siyasal hiçbir yönleri olmayan ve canını sıkmayan muhalefetler olduklarını bildirecek, hatta gözlerini kapayacak kadar ileri gider." [45] (abç)
Görüldüğü gibi, devlet, egemen sınıfın emrinde bir baskı, zor aygıtı olarak her
zaman ve her
sınıf ve tabakaya karşı sürekli zor, yani daha anlaşılır biçimde söylersek açık askeri zor uyguladığı söylenemez. İkinci olarak, devlet, toplumdan doğduğundan ve toplumsal çatışmaları frenlemek gereksinmesinin ürünü olduğundan, bir yere kadar "kamusal" niteliğini korur. (Kamu çıkarı esprisi) Ancak tüm bunlar, toplumsal, ekonomik ve siyasal çelişkilerin keskinleştiği dönemlerde, yani bunalım dönemlerinde
büyük ölçüde değişir ve devletin gerçek niteliği tüm açıklığıyla görülür. Çünkü "bunalmlar, daima mevcut çelişkilerin ancak geçici ve zora dayanan çözümleridir. Bunlar, bir süre için bozulmuş dengeyi tekrar kuran şiddetli patlamalardır."
[46
]
Bunalım dönemlerinde devlet gücünün gerçekliğe yönelmesi, onun baskıcı niteliğinin görünür (açık) olması önemlidir. Bunalım dönemlerinde, Engels'in deyişiyle "metafizik kutup karşıtlar"
[47
]
ortaya çıkar. Ve devlet gücü, hemen hemen tüm "yasal" dayanaklarından kurtulur ya da en azından "yasal" dayanakları bir yana bırakarak toplumun karşısına çıkar. (Ve yeni yasalar, ancak bu uygulamanın ardından gelen ve uygulamayı "meşrulaştırmaya" hizmet eden bir niteliğe sahip olur.) Devletin bu uygulaması (buna açık zor uygulaması demek pek
yanlış olmayacaktır) egemenlik için mücadele eden sınıflar için birincil dereceden önemlidir. O ana kadar sürdürülen mücadele biçimleri, bizzat egemen sınıfın zoru, şiddeti ile engellenmeye ve yok edilmeye çalışılmaktadır artık. Bu ise, egemenlik için mücadele eden sınıf/sınıfların zora, şiddete başvurmasını kaçınılmaz kılar, yani silahlı aksiyonun nesnel koşulları ortaya çıkmıştır.
Artık egemen sınıf, zora dayanan bir eylemle, yani devrimle (ihtilâlle) alt edilmek zorundadır.
"Bu devrim kaçınılmazdır, sadece egemen sınıf başka hiçbir biçimde devrilemeyeceği için değil, aynı zamanda onu deviren sınıf, tüm çağların pisliklerinden kurtulmayı ve yen toplum kurmayı bir devrimle başarabileceği için de kaçınılmazdır." [48]
Bu Marksist-Leninist saptama egemen sınıfın egemenliğini yanlız ve yanlız devlet gücü ile, siyasal (açık yada gizli) zor ile sağladığı ve sürdürdüğü demek değildir. Böyle bir yaklaşım, bir toplumda ekonomik ve politik güç dışında diğer üstyapının hiçbir önemi olmadığı demektir. Egemen sınıf, egemenliğini ekonomik ve ideolojik etmenlerin yardımıyla da sağlar, korur ve sürdürür. Ancak tüm toplumu alt-yapısından üst-yapısına kadar etkileyen bir bunalım ortaya çıktığı zaman, devlet gücü herşeyi belirler. Ve bu yüzden tüm egemenlik için mücadele devlet gücü etrafında -devlete gücünü kullanarak ya da onu yıkarak- yoğunlaşır.
Yine de egemen sınıf ile egemenlik için mücadele eden sınıf/sınıfların karşılıklı olarak birbirlerini alt edemedikleri durumlar ayrıca incelenmelidir. Nasıl ki, devlet gücünün açık faaliyeti sözkonusu olduğu dönemlerdeki devlet biçimleri diğer dönemlerdeki devlet biçimlerinden farklı ise, bu denge durumunda da farklılık ortaya çıkar. Ancak bu farklılık, devletin biçimiyle sınırlı kalmaz, onun sınıflar karşısındaki konumunu ve işlevini de etkiler.
"... modern temsili devlet de, ücretli çalışmanın sermaye tarafından sömürülmesinin aletidir. Bununla birlikte, genele aykırı olarak, savaşan sınıfların birbirlerini dengelemeye çok çalıştıkları bazı öyle durumlar olur ki, devlet iktidarı, görünüşte aracı olarak, o an için, bu sınıflara karşı belli bir bağımsızlık durumunu korur. Aristokratlarla burjuvazi arasında denge sağlayan 17. ve 18. yüzyıl mutlak monarşisi; burjuvaziye karşı proletaryadan, proletaryaya karşı burjuvaziden yana oynayan I. ve özellikle II. Fransız İmparatorluğunun Bonapartizm'in de durumu buydu." [49] (abç)
Bonapartist devlet, sınıflardan özerk ve arabulucu, hakem konumunda görünür. Bu görünüm, devletin baskı aygıtı niteliğini kaldırmadığı gibi, bizatihi bu niteliğinin her sınıfa karşı ortaya çıkarılması ile sağlanır. Ancak bu Bonapartizmin faşizm olduğu anlamına gelmez. Bonapartizm ile faşizm aynı değildir. Faşizm, emperyalist dönemde
, yani kapitalizmin sürekli ve genel bunalımlar çağında burjuvazinin bir yönetim biçimidir,
ama tüm olarak burjuvazinin değil, onun bir bölümünün, finans-kapitalin en gerici, en emperyalist, en şovenist unsurlarının açık terörist diktatörlüğü olarak bir
devlet biçimidir. Bu yüzden sınıflar arası "denge" oluşturuculuğu bir yanılsamadır. Ama diğer burjuva devlet biçimlerine göre, devlet gücü çok daha yaygın ve geniş kullanıma sahiptir; bir başka deyişle, finans-kapital ve hatta bunun bir kesimi dışında tüm burjuvaziyi de kapsayacak kadar geniş bir zor uygulaması sözkonusudur. Bu yönü ile faşizm Bonapartizme yaklaşsa da, devletin denetiminin finans-kapitalin belli kesiminin elinde olmasıyla ondan ayrılır. Kısaca, Hitler, Mussolini, Franco vb. faşist liderler, asla bir Bonapart değildir.
Bir bütün olarak bir toplum ele alındığında, o toplumun evrimi içinde devletin de değişik biçimler aldığı gözlenebilir. Bu iktisadi evrime göre izlenebilecek değişmelerdir. Bir başka deyişle, devlet biçimi, toplumun iktisadi evrimine, bu evrimde ortaya çıkan bunalımlara ve bu bunalımların niteliğine bakarak kavranabilirler. Bunu genel olarak bir toplumdaki mevcut üretim ilişkileri ile üretici güçler arasındaki çelişkinin evrimi olarak ifade edebiliriz.
Bir toplumda, mevcut üretim ilişkileri üretici güçlerle çatışma halinde değilse, tersine onları olanca "hız ve bereketiyle" geliştiriyorsa, böyle dönemlerde devlet gücü (siyasal zor) eski üretim ilişkilerine bağlı ve direnen kesimler üzerinde uygulanır (diktatörlük
). Bunun dışında devlet gücü "yansız" bir görünümde, "genel çıkarların" koruyucusu ve en az müdahalecisi durumundadır (demokrasi
).
İnsanlık tarihinde, üretici güçlerin belli bir evriminden sonra ortaya çıkan işbölümü
giderek sınıfların ortaya çıkmasına ve uzlaşmaz sınıf çelişkilerinin de devletin doğmasına yol açtığını daha önce söylemiştik. İktisadi evrimde köleci toplumun ortaya çıkması, aynı zamanda ilk devletin görünür olmasıdır. Köleci toplumun ilk evrelerinde, topluluk içinde büyük farklılaşma (ekonomik ve siyasal güç olarak) olmadığından, devlet çok gelişmiş değildir. Zaman içinde kölelerin sayısındaki artış ve köleciler arasındaki eşitsizliğin (köle sayısı şeklinde servet eşitsizliği) gelişmesi devlet işleyişinde yetkinleşmeyi getirirken, üretimin yaygınlaşması devletin işlev ve kurumlarını çoğaltmıştır.
İlk zamanlar köleci toplumun devlet örgütlenmesinin nasıl olduğu fazlaca önemli değildir. Ancak bunun tüm köle sahipleri ile aynı toplumun bireylerinin (köleler dışındaki yurttaşlar) ortak bir yönetime sahip oldukları ve toplumdaki çelişkilerin antagonizma kazanmadığı ilk evreleri düşünülürse, bu dönemdeki devlet biçiminin demokratik olduğunu söylemek pek yanlış olmayacaktır. Bir başka deyişle, köleler dışında kalan tüm kesimler devletle uyum içindedir ve devlet onların çıkarlarını, genel çıkar olarak savunmaktadır.
Tunç savaş arabalarının üretimi ve bunlara sahip olanların zamanla -ki bu zaman oldukça kısa sürmüştür- daha çok köle sahibi oldukları, daha çok özel silahlı adamlar besledikleri ve böylece daha da zenginleşip, güçlendikleri açıktır. Ve aynı şekilde köle sahipleri kendi içlerinden birini başkan
yapmaları ve tüm devletin ya da sitenin onun kişiliğinde simgeleşmesi doğal bir gelişme olarak kabul edilebilir. Bu boyutu ile bir monark
tan ve monarşi
den söz etmek mümkündür.
İlk anda toplumdan doğan ve giderek ondan bağımsızlaşan devlet, ilk dönemde kaçınılmaz olarak sınıflar karşısında "tarafsız" görüneceği gibi, köle sahiplerinin tek tek bireylerine karşı da bu "tarafsızlık"ını korur. Bunu belli bir dönemde bir tek kişinin yerine getirebilmesi, üretimin mevcut seviyesine uygun düşer. Çünkü azgelişmiş bir üretim, azgelişmiş bir işbölümü ve azgelişmiş bir devlet örgütlenmesi demektir.
Şimdi köleci toplumun ve köleci devletin evrimini eski Yunan'daki Atina sitesinin evrimiyle ele alarak görelim:
Atina'da site örgütlenmesi, üretimin ve işbölümünün göreli gelişmişliğine denk düşen bir gelişkinliğe sahiptir. [*1
]
Tarım, hayvancılık, zanaat olarak ana üretim dalları, kendi içinde zenginleşmiş ve giderek bu üretim kolları yanında ticaret gelişmiştir (tüccarların tarih sahnesine çıkışı). Toplum iki ana sınıftan oluşmaktadır: Köleler
ve köle sahipleri.
Ancak toplumda köle sahibi olmayan küçük tarımcılar, zanaatçılar ve tüccarlar gibi "özgür" insanlar da vardır. Diyebiliriz ki, köleci toplum, salt
iki sınıftan meydana gelmemiştir. Genel olarak bir toplumda bir üretim ilişkisi egemendir.
Ve bizzat bu ifadedeki "egemen" sözcüğü, o toplumdaki tek ilişki olmadığını
ifade eder. Ancak toplumda bir önceki toplumdan gelen "kalıntılar"ın ve bir üst toplumun "nüveleri"nin bulunması toplumsal yapının işleyişini dolaylı
olarak etkiler. Köleci toplumda, gerek ilkel komünal toplumdan kalma ilişkiler, gerekse feodalizme doğru evrilecek ilişkiler mevcuttur. Bundan öte küçük-meta üretimi ile tüccar sermayesi de, feodal ve kapitalist toplumda olduğu gibi, mevcuttur. Bunların oluşturduğu sınıf ve tabakalar, belli bir toplumun işleyişinde bazı etkilerde bulunmuşlardır, ama temeli değiştiremeyeceklerinden ve özsel etkileri olamayacağından bir ölçüde ihmal edilebilir nicelik olarak düşünülebilinir. Köleci toplumda, deyim yerindeyse, ana iki sınıf dışındaki "ara tabakalar" (ya da "marjinal sektörler"), toplumun siyasal ilişkilerine katılabildikleri oranda ele alınmak durumundadır.
Köleci üretim ilişkilerinin egemen olması, "ara tabakalar"ın da belli oranda buna uygun biçim aldıklarını söylemek yanlış olmayacaktır. Bu bağlamda, bir tüccar en azından ev işleri için köle kullanmak durumundadır. Bundan öte ticaretle uğraşan köleciler de mevcuttur. Bu yüzden bu iki kesim arasında ayrım yapılması gerekirse, küçük ve orta tüccarlar ile büyük tüccarlar şeklinde bir ayrım yapılabilir.
Atina'da toplumsal yapının bu oluşumu kimi yazarlarca bazı kategorik ayrıma tabi tutulmuştur. Bu ayrımlar o dönemin kendi tasnifinden çok, belli bir yazının (sosyolojik, politik, ekonomik, kültürel, vb.) bir terminolojik birliği olarak yapılmaktadır. Bu tür kategorileştirmeden birine göre köleci toplum dört sınıfa ayrılır: 1) Aristokratlar (toprak sahibi köleciler), 2) Orta-sınıf (tüccarlar, zanaatçılar, şarap ve zeytinyağı üretimindeki köle sahipleri), 3) Alt-tabaka (bireysel üretici, özgür ücretli çalışanlar), 4) Köleler. Böyle bir ayrımın, anlatım yönünden yararı açıktır.
"Aristokratlar zenginleşince çiftliklerini kahyalarına bırakıp şehre yerleşmiş ve politikaya atılıp, önceleri kralın (monark) danışma meclisi olarak siyasal sorunlarda söz sahibi olmuşlar, daha sonra kralı saf dışı ederek, M.Ö. 8. yüzyılda İonya'da monarşileri kaldırıp aristokratik yönetimler kurmuşlardır ve politikayı tekellerine alıp toplumu aristokratik meclislerle yönetmeye başlamışlardır. İşte bu aristokratik yönetim orta ve aşağı sınıflara siyasi haklar tanımıyordu ... Ticareti de aşağı görüyorlardı ... (Oysa) ticaret tarımdan kârlı işti. Bu yüzden orta sınıf zenginleşirken, aristokratlar lüks yaşamda ısrar ediyorlardı. Ekonomik güç orta sınıfın eline geçti. Ekonomik gücü eline geçiren orta sınıf siyasal alanda da söz sahibi olmak istedi. Aristokratik yönetimler buna karşı koyup, sosyal gelişmenin önüne set çekince, sosyal gelişme de setin üzerinden aştı." [51]
Aristokratların bu engel niteliği, devletin biçiminin de değişmesine yol açmıştır. Devlet gücünün kullanımının yaygınlaşması ve aristokrasi içinde zümreleşmenin
artması, yönetimin oligarşik
nitelik almasına yol açmıştır. Oligarşik yönetim, toplumdaki farklılaşmanın, yani sınıfsal farklılaşmanın iyice keskinleştiği, köle sahibi sınıf içinde zenginlik farkının iyice büyüdüğü ve bu kesiminin "en zenginler" haline gelerek, tüm toplum üzerinde egemenlik kurdukları yönetimdir. Bir başka deyişle, egemen sınıf, bir yandan diğer sınıflarla çatışma içindeyken, bir yandan da kendi içinde zümreleşmekte, servetin belli ellerde merkezileşmekte olduğu dönemin yönetim biçimi oligarşik yönetimdir. Bu yönetim, toplumdaki çelişkilerin had safhaya çıktığının bir ifadesidir. Tüm toplumun -aristokratların oligarşi dışındaki kesimleri de dahil- oligarşiye karşı tepkisi yoğunlaşır. Çatışma giderek bir iç savaş halini alır. Bu durumda geniş halk kitleleri galip geldiğinde demokratik yönetim oluşturulur. Aksi durumda oligarşi varlığını sürdürür. Ancak her iki gücün denge durumları olabileceği gibi, bir iktidar boşluğu da olabilir. Hangi nedenle olursa olsun, genellikle oligarşiden demokrasiye geçişte, bir ara yönetim, geçici bir biçim olarak tiranlık
ortaya çıkmaktadır.
Burada Eski Yunan'daki siyasal ve toplumsal görüşleri kısaca anımsatmakta yarar vardır. O dönemin düşünürlerinden Aristoteles üç devlet biçiminden söz etmektedir: 1) Monarşi
: Bütün iktidarın bir tek adamda toplanması; 2) Aristokrasi
: Egemenliğin sınırlı bir vatandaşlar sınıfından oluşması; 3) Demokrasi
: Bütün iktidarın bütün vatandaşların iradesinden doğması. Aristoteles'e göre, bu üç rejim, soysuzlaşarak (dejenere olarak) tiranlık, oligarşi
ve demagoji
olur. Yine o dönemin düşünürlerinden Polybios'a göre, insanlar siyasal hayatlarının ilk
safhasında ataerkil bir monarşi
ile yönetilmişlerdir. Monarşik devlet sonunda soysuzlaşıp tiranlık
halini almıştır; bunun üzerine aristokrasi ayaklanmış ve sonunda oligarşik
bir hükümet kurulmuştur. Daha ilerki aşamada ise, halk kitleleri ayaklanarak demokrasiye
, oradan da iç karışıklıklar yüzünden yine tiranlığa geçilmiştir. Polybbios'a göre bu süreç bu geçişlerle sürekli yinelenir. Eflatun (Platon) ise gelişimi şöyle ele alır: İdeal bir site, çok eski tarihlerde mevcuttu ve bu dönem "altın çağ"dı. Bu çağdan sonra "timokrasi" dediği "gümüş çağı" gelmişti ve burada savaşçılar bilgelerden üstün çıkmıştır. Sonra savaşçılar arasında zenginlik hırsı alıp yürümüş, böylece insanlar bakır çağına, yani oligarşiye
ulaşmışlardır. O zaman yoksullar kendilerini saymışlar ve sayılarının zenginlerden fazla olduğunu görmüşler, oligarşi demokrasi biçimine girmiştir. Bu da, demir çağdır. Fakat demokrasi de yozlaşıp, anarşi halini almış, bu da tiranlığı doğurmuştur.
Görüldüğü gibi eski Yunan düşünürleri, genel olarak ideal bir yönetim biçimini
çok eski tarihe ait olarak ele alırlar. Buna ilkel komünal dönem demek yanlış olmayacaktır. Sonraki gelişme, bir geçiş dönemi olarak monarşi şeklinde olmaktadır. Bu olumsuzlanarak tiranlığa ve tiranlık yıkılarak aristokrasiye, aristokrasi olumsuzlanarak oligarşiye dönüşerek gelişmektedir. Oligarşi sonrası demokrasidir. Ve "ehven-i şer" bir biçim olarak ifade edilen "en az mahzurlu" biçim demokrasidir. Ancak yine de geçicidir ve tiranlık-oligarşi olarak sürer. Her durumda tiranlık, Yunan sitelerinde kişisel otorite ile bir sınıflararası uzlaşma sağlama çabası olarak gündeme gelmiştir. Bütün tarihsel süreç ele alındığında, tiranlık ve köleci toplumun dağılması ve feodalizme geçişi öngören durumun bir devlet biçimi olarak görünmektedir. Bir bakıma oligarşik yönetimin bir evrimidir.
Atina'da böyle bir "denge" durumu, devletin sınıflardan göreli bağımsız olduğu bir dönem Solon ile başlar. Solon bir yönetici memur
(arkhan) olarak sınıfsal çatışmaların üstünde yer alan ve bu sınıfların uzlaşmasının yöneticisidir. Bu uzlaşma döneminde Atina'da iki üretim biçimi yan yana görülür: Kölelik ve feodalite. Ancak feodalite, yeterince gelişmediğinden ve uzlaşmalara gitmek durumunda olduğundan siteyi ele geçiremez. Zaten feodalizm tarımsal üretim tarzı olarak şehirleri değil kırları temel almak durumundadır. Yine de her uzlaşmalı geçiş gibi, eski düzenin egemen unsurları uzun süre varlığını korur ve hatta zaman zaman eski gücüne kavuşmak için karşı hareketlere bile girişir. Ancak iktisadi evrime ters düştüğünden, iktidarı yeniden ele geçirse bile, bunu uzun süre koruyamaz.
Atina'da "uzlaşma" olgusu, sitenin gelişimini uzatmış ve devlet biçiminin de geçiş evrelerine uygun biçimler yaratmıştır. İşte Peisistestos'un tiranlığı bunların ilkidir ve süreç feodal demokrasiye doğru ilerler (Perikles dönemi). Bu sıralarda başlayan Peloponnes savaşları ile Yunan siteleri düzenli bir evrimle
feodalizme geçemezler. Roma işgaline kadar süren bu savaşlar, Roma'nın (dış istilacı güç) işgali ile sona erer, ama bu son, tüm Yunan sitelerinin Roma tarafından ortadan kaldırılmasıyla gerçekleşmiştir. Böylece Yunan köleci toplumu tarih sahnesinden silinir. (Hemen hemen benzer bir gelişme Roma'da da ortaya çıkmıştır.) Ve tarihte yeni bir dönem, feodal dönem başlar.
"Nasıl ki Antik dönem kentten ve küçük bölgelerden başladıysa, Orta-Çağ da kırlardan başlamıştır. Bu farklı başlangıç noktası, aynı zamanda geniş topraklar üzerine serpilmiş ve fetihler yüzünden artık artmayan nüfusun seyrekliğiyle de belirlenmiştir. Yunan ve Roma'nın tersine, feodal gelişme bu yüzden geniş bölgeler üstünde başlar. Roma fetihleriyle hazırlanır ve tarımın ilk yayılması onlarla birlikte olur. Roma İmparatorluğunun son yüzyılları ve barbarlar tarafından fetih edilmesi üretici güçlerin önemli bir kısmının yok olmasına yol açmıştır. Tarım gerilemiş, pazar bulunamadığından sanayi çökmüş, ticaret ölmüş ya da ciddi biçimde bozulmuş, kır ve şehir nüfusu artmamıştır. Bu koşullar ve fetih tipi örgütlenme tarzı, Alman militarist kurumunun etkisiyle birlikte, feodal mülkiyetin gelişimine yönelinmesini belirlemiştir. Kabile ve komünal mülkiyet gibi, bu da bir topluluğa dayanır, ama doğrudan üretici sınıf, Antik toplumlarda olduğu gibi köleler değil, serfleştirilmiş küçük-köylülerdir. Feodalizm gelişir gelişmez, burada da kentlerin antagonizmi ortaya çıkar. Toprak sahiplerinin hiyerarşik yapısı ve işbirlikçileri ücretli silahlı kişiler, serfler üzerinde aristokrasinin iktidarını kurdu. Bu feodal örgütlenme, Antik-komünal mülkiyete kadar, esas üretici sınıfa karşı bir birliktir, ama birliğin biçimi ve doğrudan üreticilerle ilişkisi, üretimin farklı koşulları nedeniyle ayrıydı.
Toprak sahipliğinin bu feodal yapısı, toplu mülkiyet biçiminde kentlerdeki ticaretin feodal örgütlenmesine tekabül eder. Burada mülkiyet, her bireyin emeğinde esas olarak içerilir. Soyguncu soyluluğun birliğine karşı birleşme zorunluluğu, sanayicilerin aynı zamanda birer tüccar olduğu çağda topluma ait kapalı bir pazar gereksinmesi, gelişen kentlere sürü halinde yığılan kaçak serflerin büyüyen rekabeti, tüm ülkelerin feodal yapısı, işte bunlar beraberinde loncaları getirdi. Bireysel zanaatçıların derece derece biriken küçük sermayesi ve nüfus artışına göre sabit sayıya sahip kırlardakine benzer bir hiyerarşiyi, kentlerde de usta-çırak ilişkisiyle oluşturmaya başladı.
Feodal çağ boyunca bu mülkiyet, bir taraftan toprak mülkiyeti ve buna zincirle bağlı serf emeğini, diğer taraftan ustanın emeğine komuta eden küçük-sermaye sahibi bireyin kişisel emeğini içerir. Her ikisinin örgütlenmesi sınırlı üretim koşullarınca -toprağın yetersiz ve ilkel ekimi ile sanayinin zanaat tipi- belirlenmiştir. Feodalizmin doruğunda olduğu çağda bile çok az işbölümü vardır. Her ülke kır-şehir antagonizmini kendi içinde barındırmaktaydı; tabakalar içindeki bölünme kesin olarak gösteriyordu ki, kırlarda prensler, aristokratlar, papazlar ve köylüler; kentlerde patronlar, ustalar, çıraklar ve gündelikçi emekçi ayaktakımı farklılaşmasından başka önemli bir bölünme yoktu. Bu, tarımda, köylülerin kendi kendine oluşmuş küçük ev sanayi yanında, dar arazi sistemiyle güçleştirilmişti. Sanayide işbölümü yoktu; bireysel ticaret çok küçüktü. Sanayi ve ticaretin ayrılması, eski kentlerde oluşmuştu; yenilerinde ise, kentler birbirleriyle ortak ilişkilere girdikten sonra gelişti.
Geniş bölgelerin feodal krallık altında toplanması, kentler için olduğu kadar, toprak aristokrasisi için de bir zorunluluktu. Bu yüzden egemen (yönetici) sınıf olan aristokrasinin örgütlenmesinin tepesinde, her zaman bir monark (kral vb.) vardı." [52] (abç)
Feodal üretim ilişkilerinin üretici güçlerle, belli bir zamandan sonra, çatışma içine girmesi, bu ilişkilerin üstünde yükselen üst-yapıda da değişime yol açmıştır. O güne kadar feodaller arasında bir uyum
(ya da consensus) ifade eden devlet biçimi, feodaller arasında zümreleşmenin ve sayısal olarak azalmanın bir ürünü olarak değişir. "Bir yandan zengin toprak sahiplerinin, tefecilik yüzünden yıkımı, öte yandan küçük üreticilerin büsbütün yoksullaşması, büyük miktarda para
-sermayenin oluşumuna ve yoğunlaşmasına yol açmıştır."
[53
]
Ortaya çıkan para-sermaye birikimi -ki bu salt tefecilerde değil, aynı zamanda tüccarlarda da birikir- kapitalist üretim ilişkilerinin uç verip yayılmasını sağlar. Öte yandan tefecilik tarafından mülksüzleştirilen feodal beylerin sayısı artarken ve böylece genel olarak feodal beylerin sayısı azalırken, küçük üreticilerin yoksullaşması ve mülksüzleşmesi kentlere göçü hızlandırmaktadır. Böylece devlet aygıtının daha az sayıda feodal beyin elinde kalması, onun oligarşik
nitelik almasına yol açar. Artık feodaller arası uyum (ve bir bakıma feodal demokrasi) ortadan kalkmıştır. Feodallerin artan gereksinmelerini doyurmak için artan oranda nakit paraya gereksinme duymaları serflerin çalışma ve yaşam koşullarının en had safhaya kadar zorlaşmasına neden olmuştur. Öte yandan gelişen burjuvazi de feodal beylerin istemleri doğrultusunda vergilerin artırılmasıyla oluşan bir baskı altındadır. Serflerin mevcut duruma karşı tepki göstermesi, devlet aygıtının olanca ağırlığıyla kullanımını gerektirmiştir. Bu aynı zamanda feodal devlet aygıtının daha da güçlendirilmesi
ve homojenleştirilmesi
demektir. Serflere karşı kullanılan zorun uygulayıcısı olan "özel silahlı adam müfrezeleri"nin sayısal artışı devlet harcamalarının (kamu harcamaları) artmasına yol açmıştır. Bu ise, kamu gelirlerinin artırılması olarak vergilerin artırılması demektir. Bu, doğrudan nakit paraya sahip olan burjuvaların artan vergi sorumluluğu altına sokulmaları demektir. Bu andan itibaren artık devlet, tüm aygıtıyla, feodalizmi ve feodal ayrıcalıkları korumak ve sürdürmek amacıyla sahnede en önde yer almaktadır.
Feodalizmdeki bu gelişmenin yanında, yeni üretim ilişkisi olarak kapitalizmin gelişimi de gündemdedir. Kapitalist üretim o zamana kadar mevcut olan feodal bey-serf ilişkisi dışında bir ilişki yaratmıştır: Kapitalist-ücretli işçi ilişkisi. Bu ilişki tüm toplumda devrim yapıcı etkiler yaratmıştır. Kapitalist üretim ilişkilerinin gelişmesine paralel meydana gelen değişiklikler karşısında feodalizmin yapabileceği tek şey, elinde tuttuğu zor aygıtını artan oranda ekonomik amaç için kullanmaktır. Ama feodal beylerin kendi varlıklarını korumak için giriştikleri her hareket, karşı bir hareket yaratmakta geçikmemiştir. Bu durumda yürütme gücünü, o güne kadar şu ya da bu biçimde, ama işlevsiz olarak varlığını sürdüren kraliyetin eline teslim etmek, feodaller için kaçınılmazdı. Bir bakıma sınıf mücadelelerinin büyük bir toplumsal yıkıma yol açmasını engellemek için "sınıflar üstü" bir "hakem" yaratılmaktadır. Ancak devletin bu biçimi, Engels'in deyimiyle "aristokratlarla burjuvazi arasında denge sağlayan"
[54
]
mutlak monarşiler uzun bir süre var olamazdı. Bu biçim giderek devlet iktidarının yeni bir bölünmesiyle sona erdi. Bu yeni durum yasama ile yürütmenin (ve dolayısıyla yargının) birbirinden ayrılmasıydı.
"Krallık iktidarının olduğu bir çağda ve ülkede, aristokrasi ile burjuvazi egemenlik için çarpışır ve burada egemenlik bölünmüş olduğu için güçler ayrımı doktrini egemen fikir olarak ortaya çıkar." [55] (abç)
Ancak feodalizmden kapitalizme geçişin, devlet konusunda tek bir biçim oluşturduğu söylenemez
. Genel kural olarak, kapitalist üretim ilişkilerinin temelde egemen olmasına paralel ortaya çıkan üst-yapı değişiklikleri, bütünsel bir dönüşüm sağlayamamaktadır. Bu dönüşümü engelleyen ve parçalı hale getiren devlet gücüdür. Bu durumda devletin ele geçirilmesi kaçınılmaz olarak başat bir sorun olmaktadır. Ama bu "ele geçirme", her yerde devrimci bir tarzda olmamıştır. Fransa'da kitlesel bir ayaklanma ile, devrimci tarzda iktidar ele geçirilirken; İngiltere'de özel silahlı güçlerle (Cromwell hareketi ve 1649 Devrimi), Almanya'da feodalitenin eritilmesi ile gerçekleşmiştir. Bu farklılığa rağmen, her yerde "güçler ayrımı" gerçekleşmiştir.
Yasama gücü olarak parlamentonun oluşması ve yetkilerinin yürütmeye göre daha fazla olması, geniş halk yığınlarını etrafında toplamış ve onların çıkarlarını "genel çıkar" olarak kendi çıkarlarıyla bütünleştirmiş burjuvazinin yararınaydı. Bu burjuvazinin çıkarınaydı, çünkü feodallerin denetiminde olan yürütme gücünün yetkisi ancak bu yolla sınırlanabilirdi. Son durumda yürütme gücünün de burjuvazinin eline geçmesi de, tek bir biçimde olmamıştır. Kimi yerde tedrici geçişle ve yürütme gücünü kullananların burjuvazi tarafından satın alınmasıyla gerçekleşirken, kimi yerlerde halkın silahlı ayaklanması ile feodallerin tasfiyesiyle gerçekleşmiştir. (Bu açıdan 1779 Fransız Devrimi'nde giyotin, bu tasfiyenin bir aracı olmuştur.) [*2
]
Burjuvazinin egemenliğinin yasama ve yürütme gücünde ortaya çıkmasına paralel, yargı gücü de onun eline geçmiştir. Yargı gücü, burjuvazinin hukuk ilkeleri (yasama organınca) yasallaştırılmasıyla birlikte denetime alınmıştır. Burjuva hukuku, özde burjuva mülkiyetinin, kapitalist mülkiyetin bir ifadesidir, ama yalın anlamda burjuvazinin "çıkarını" ifade etmez.
"Burjuvazi, kesinlikle bir sınıf olarak egemen olduğundan, hukuk içinde kendine genel bir ifade vermek zorundadır." [56] (abç)
Egemen olan kapitalist üretim ilişkileri feodalizmden devraldığı üretici güçleri hızla geliştirmeye başlamıştır. Ancak daha önceki üretim ilişkileri gibi, belli bir evreden sonra üretici güçlerin gelişiminin, bizzat kapitalizm tarafından engellenmesi gündeme girer. Bu yeni evreyi kısaca tekelci kapitalizm
ya da emperyalizm
olarak adlandırmaktayız. Bu evrede tekellerin ve mali sermaye ile birleşmiş sanayi sermayesinin oluşturduğu finans-oligarşisinin ortaya çıkması, burjuva toplumunun kendi iç evrimini tamamlaması demektir. Tekelci döneme kadar, temel olarak, doğrudan üreticilerin mülksüzleştirilmesiyle gelişen kapitalizm ve sermaye birikimi, artık finans-oligarşisi dışındaki tüm kesimlerin, elinde az çok servet bulunan herkesin mülksüzleştirilmesine dönüşmüştür.
"Şimdi mülksüzleştirilecek olan, artık bağımsız emekçi değil, ama bir üreticiler ordusu ya da birliğin başı olan kapitalisttir. Bu mülksüzleştirme, kapitalist üretimin, sermayenin yoğunlaşması sonucunu veren içsel yasalarının işleyişiyle gerçekleşir. Bu yoğunlaşmaya, büyük sayıda kapitalistin küçük sayıda kapitalistin bu mülksüzleştirilmesine bağlı olarak, bilimin tekniğe uygulanması, toprağın yöntem ve birlik ile işlenmesi, iş aletinin ancak ortaklaşa kullanımla güç kazanan aletler haline dönüşmesi, burdan hareketle üretim araçlarında tasarruf, bütün halkların kapitalist rejime uluslararası niteliğini veren dünya piyasası şebekesi içine girmesi, durmadan büyüyen bir ölçüde gelişir. Toplumsal evrimin bu döneminin bütün avantajlarını zorla ele geçiren ve tekelleştiren para babalarının sayısı azaldığı ölçüde sefalet, baskı, kölelik, alçalma, sömürü artar. Ama kapitalist üretimin işleyişi ile birleşmiş ve örgütlenmiş, durmadan büyüyen ve gitgide daha disiplinli hale gelen işçi sınıfının direnci de artar. Sermaye tekeli kendisi ile birlikte ve kendi yardımı ile büyümüş ve gelişmiş olan üretim biçimi için bir engel haline gelir. Çalışmanın toplumsallaşması ve maddi çalışma araçlarının merkezileşmesi, artık kapitalist zarfları içine sığmayacak bir dereceye varır. Bu zarf parça parça olur. Kapitalist mülkiyetin sonu gelmiştir. Mülksüzleştirenlerin bu kez kendileri mülksüzleştirilir." [57] (abç)
Yine Marks, hisse senetli şirketlerin ortaya çıkmasını irdelerken şunları söylemektedir:
"Bu kapitalist üretim tarzının, bizzat kapitalist üretim tarzı içinde ortadan kaldırılmasıdır ve dolayısıyla prima facie yeni bir üretim biçimine geçişin yalnızca bir evresini temsil eden kendi kendini çözümleyen bir çelişkidir. Bu böyle bir çelişki olarak, kendisini, kendi sonuçlarıyla da ortaya koyar. Bazı alanlarda tekel kurar ve böylece devlet müdahalesini gerekli kılar. Yeni bir finans-aristokrasisi, kurucular, spekülatörler ve düpedüz nominal direktörlere şeklinde yeni bir asalaklar zümresi türetir." [58] (abç)
"... kapitalist üretimin daha az gelişmiş aşamalarında bir anlam taşıyan kavramlar burada tamamen anlamsız hale gelmiştir. Başarı ve başarısızlığın her ikisi de burada, sermayenin merkezileşmesine ve böylece en görülmemiş biçimde mülsüzleştirmeye varır. Mülsüzleştirme, burada, doğrudan üreticilerden başlar, daha küçük ve orta boy kapitalistlerin kendilerine kadar uzanır. Bu, kapitalist üretim tarzı için çıkış noktasıdır ve başarılması, bu üretim tarzı için hedeftir. Son kertede, bütün bireylerin üretim araçlarından yoksun bırakılmasını, kendine amaç edinmiştir. Toplumsal üretimin gelişmesiyle birlikte üretim araçları, özel üretim araçları ve özel üretim ürünleri olmaktan çıkar ve bundan sonra ancak bir araya gelmiş üreteicilerin elinde, üretim araçları, yani bunların toplumsal ürünleri oldukları için gene bunların toplumsal mülkiyeti olabilirler. Ne var ki bu mülksüzleştirme, kapitalist sistem içinde çelişkili bir biçimde toplumsal mülkiyetin bir azınlık tarafından ele geçirilmesi biçiminde görülür." [59] (abç)
Temelde, üretim ilişkilerinde meydana gelen bu değişmeler giderek burjuva toplumunun tüm alanlarına yayılır ve yeni bir biçim ortaya çıkar. Sermayenin artan yoğunlaşması ve merkezileşmesi, devlet gücünün daha da merkezileşmesi ve sermayenin yoğunlaştığı ellerde yoğunlaşması ile birlikte oligarşik
nitelik alır. Temeldeki değişmelerin gerekli kıldığı "devlet müdahalesi" için bu biçim kaçınılmazdır. Artık serbest rekabetçi dönemin burjuva yönetim biçimi olan demokrasi -ki yasama gücü yürütme karşısında önde gelir- yerini oligarşik yönetimlere bırakmıştır.
Bu gelişme temel olarak üç etmene bağlıdır: Birincisi,
sermayenin yoğunlaşıp merkezileşmesi sonucu tekellerin ve finans- kapitalin ortaya çıkması; ikincisi
, ulusal sınırlar içinde olağanüstü boyuta ulaşan sermayenin ihraç edilmesi ve böylece kolonyalist sömürgecilikten farklı olan emperyalist sömürgeciliğin
ortaya çıkması. Hilferding emperyalizm olgusunu ve sonuçlarını şöyle ifade eder:
Üçüncü etmen
"Yabancı ulusların egemenlik altına alınması güç ile, yani gayet doğal bir şekilde olduğundan, bu durum egemen ulusal üstünlüğünün kendi sahip olduğu bazı özel doğal niteliklere, diğer bir deyişle, ırksal özelliklere bağlı imiş gibi görünür. Böylece ırk ideolojisinde finans-kapitalin kuvvet elde etme hırsının bilimsel bir kisveye bürünmüş temeli ortaya çıkmaktadır. Finans-kapital bu şekilde faaliyetlerinin amaç ve gerekliliğini göstermiş olur. Demokratik eşitlik idealini oligarşik egemenlik ideali alır." [60] (abç)
ise, sayısal olarak iyica azınlığa düşen egemen sınıfın bir bölümünün (finans-kapital)tüm
toplumsal sınıf ve tabakalardan uzaklaşması, yani toplumdan giderek tecrit olması ve diğer sınıf ve tabakaların bu duruma tepkilerinin yoğunlaşmasıdır. Bu durumda, devlet gücünü kontrol eden finans-kapital, bu tepkilere karşı "düzenin" korunması olarak artan oranda devlet gücüne, yani zora başvurur. Bu, bir yandan devlet gücünün artan oranda yetkinleştirilmesi ve güçlendirilmesi sonucunu doğururken, öte yandan da egemen gücün siyasal tecritinin
nesnel koşullarını olgunlaştırır. Bu güne kadar güçler ayrımı doktrinine
dayanan ve demokratik kurallarla yürütülen devlet biçimi değişmek zorundadır. Çünkü demokrasi, onun egemenliğini tehlikeye sokacak unsurlar içerir. Bur durumu Marks, 1848 Fransız Anayasası'nı tahlil ederken şöyle belirtir:
"Bu anayasanın kapsadığı en büyük çelişki şudur: Anayasa, tutsaklığını sürekli kıldığı sınıflar olan proletarya, köylüler ve küçük-burjuvaziyi, genel oy aracılığıyla siyasal güce sahip kılıyor. Ve eski toplumsal gücünü onayladığı sınıf olan burjuvaziden ise, bu gücün siyasal garantilerini geri alıyor. Yönetime demokratik kurallar getirerek, düşman sınıfların her an zafer elde etmelerini ve burjuva toplumun temellerini tehlikeye sokmalarına yardım ediyor." [61] (abç)
Böylesine bir tehlikeye finans-oligarşisinin uzun süre sessiz kalacağını düşünmek saçma olur. Bu yüzden, sonuç, yasama gücünün yetkilerinin sınırlandırılması
ve buna karşılık yürütme gücünün güçlendirilmesidir
. (ABD'de yasamanın yürütme karşısındaki durumu buna açık bir örnektir.)
"Devlet gücünün ve ekonomik görevlerinin alanının genişletilmesinin yanı sıra parlamenter kurumların etkinliğinin azalması da görülür. Otto Bauer şöyle diyordu: 'Emperyalizm, yasama gücünün yetkilerini yürütme gücünün lehine olarak azaltır.' Bunun nedenlerini aramak için çok uğraşmaya gerek yoktur. Parlamento merkezileşmiş monarşilerin ellerindeki gücü istedikleri gibi kullanmalarını önlemek için kapitalist sınıfın verdiği mücadeleden doğdu. Bu durum çağdaş dönemin ilk zamanlarının özelliğiydi. Parlamentonun görevi daima hükümet gücünün kullanımının denetlenmesi ve kontrol edilmesi olmuştur. Bunun sonucu olarak parlamenter kurumlar, devletin özellikle ekonomik alandaki görevlerinin asgariye indirildiği rekabetçi kapitalizm dönemlerinde güçlendiler ve prestijlerinin en yüksek noktasına vardılar ... Emperyalizm döneminde kesin bir değişiklik olur. Sınıf saflarının güçlenmesi ve toplumsal zıtlaşmanın keskinliğinin artması ile, parlamento gittikçe artan bir ölçüde birbirinden farklı sınıf ve grupların çıkarlarını temsil eden partilerin savaş alanı olur. Bir taraftan parlamentonun olumlu eylem gerçekleştirme kapasitesi azalırken, diğer taraftan, uzaktaki toprakları yönetmeye, donanma ve orduların faaliyetlerini düzenlemeye ve karmaşık ve zor ekonomik sorunları çözmeye hazır ve yetenekli olan merkezi bir devlete olan gereksinme artar. Parlamento bu şartlar altında elinde bulundurduğu ayrıcalıkları birbiri ardından bırakmak ve gözleri önünde, gençliğinde iyi ve etkin biçimde mücadele verdiği türde, merkezi ve denetlenmeyen bir gücün ortaya çıkışını seyretmek zorundadır." [62] (abç)
Yasama organı ile yürütme organı arasındaki ilişkilerin değişmesi, o güne kadarki "sınıf dengeleri" arayışının da sonu olmuştur. Çeşitli sınıf ve tabakaların temsilcilerinin yer aldığı parlamento ve bunun denetiminde ve bundan çıkan hükümet (yürütme organı) sınıflar arasındaki güçler dengesini
en açık biçimde yansıtıyordu. Çoğu zaman ortaya çıkan koalisyon hükümetleri
bu dengelerin dışa vurumundan başka birşey değildi. Ama sermayenin hızla yoğunlaşıp merkezileşmesi ile ortaya çıkan finans-kapital için bu koalisyonlar, her şeyden önce kârlarını başkalarıyla paylaşmak anlamına geliyordu. Öte yandan da sermaye ihracı ile dünya çapındaki faaliyetlerde çıkan sorunların çözümlenmesinde bu "güçler dengesi" çoğu zaman finans-kapitalin çıkarlarına ters durumların ortaya çıkmasına yol açıyordu. İç ve dış koşullar böylesine bir yönetimin gereksinmeleri karşılamadığını kısa bir süre sonra göstermiştir. Böylece yürütmenin güçlendirilmesi süreci başladı. Bu sürecin -geçiş süreci olarak- zamanı, ülkelere göre değişiklikler göstermesi yanında, tek tek ülkelerde de çok kısa da sürmektedir. Ve gelişme doğru bir çizgi izlememiş, yer yer geri dönüşlere yol açmıştır. Örneğin, Fransa'da değişik zamanlarda ortaya çıkan anayasa bunalımları, bu gelişme evrelerini net biçimde ortaya koyar.
Fransa'da, Paris Komünü sonrası yıllar, başlı başına finans-kapitalin ve tekelci kapitalizmin gelişme ve güçlenme yılları olmuştur. 1875 yılında kabul edilen anayasa ile başlayan ve adına "III. Cumhuriyet
" denilen dönem, oldukça uzun bir dönem olup, sürekli değişen bir "güçler dengesi" dönemidir. Bir başka deyişle dengenin kararsız niteliği başattır.
III. Cumhuriyet döneminin anayasası iki meclisten oluşan, yani senato ve temsilciler meclisinden oluşan bir yasama gücünü temel almaktaydı. Bakanlar, yani hükümet üyeleri bu meclislere karşı sorumluydular ve Cumhurbaşkanı iki meclis tarafından 7 yıllık süre ile seçiliyordu. "Genel oy"a dayalı seçimler, meclislerde tüm ulusal sınıf ve tabakalara temsil edilme olanağı tanıyordu. Yasamanın yürütmeyi denetlemesi ve ondan güç alması, tüm çıkarların belli bir dengede tutulmasına bağlı olan hükümetler kurulmasına olanak sağlıyordu. Bu döneme "koalisyon hükümetleri" dönemi demek pek yanlış olmayacaktır. 1877-79 yılları arasında beş başbakanın görev alması bunu göstermektedir. [*3
]
Oldukça uzun süren bu III. Cumhuriyet dönemi, burjuvazinin yasam gücünün ezilen sınıflara sağladığı (genel oy aracılığıyla) avantajları ortadan kaldırmak için ileriye doğru yaptığı bir hamlenin ürünüdür. Burada burjuvalaştırılmış ya da satın alınmış aristokratlara dayanan bir senatonun oluşturulması, ezilen sınıfların temsilciler meclisinde -tek meclis olarak- sayısal çoklukları yüzünden elde edebilecekleri zaferleri engellemeyi hedef alıyordu. Bir bakıma yasama gücünün yetkilerinin sınırlandırılmasının yasama gücü içinde bulunmuş bir çözümü idi. Ancak bunun finans-kapitalin işine yaramadığı bir süre sonra görüldü. Bu dönemde pek çok hükümet bunalımlarının patlak vermiş olması ve zaman zaman sol hükümetlerin işbaşına gelmesi (1930'ların Halk Cephesi) bu dönemdeki "istikrarsızlık"ın görüngüleridir. Üstelik Fransa, bu dönemde iki paylaşım savaşına girmiştir. II. yeniden paylaşım savaşının getirdiği ortam, III. Cumhuriyet anayasasının değişmesi gerektiğini ortaya koymuştu. Fransız finans-kapitalin çıkarı, doğrudan "ademi merkeziyetçilik" yerine "merkeziyetçi" bir yürütmenin olmasındaydı. Bunu en açık bir biçimde De Gaulle ifade etmiştir.
"IV. Cumhuriyet" denilen yeni dönemde yasama gücü yürütmeyi yine denetleyen durumundadır, ancak göreli olarak sınırlandırılmıştır. Bu da, iki meclis yerine tek meclis oluşturulması ile sağlanmıştır. De Gaulle yürütmenin güçlendirilmesi yönünde tüm çıkışlarına rağmen, savaş yıllarından gelen "Direniş Hareketi"nin gücü ve burdaki koalisyon (işbirliği) buna olanak tanımamıştır. Özellikle Fransız Komünist Partisi (FKP) kitle üzerinde büyük bir prestije sahiptir. Bu durumda yasamanın yürütme üzerindeki görece üstünlüğü bu dönemde de sürmüştür. Böylece Cumhur-başkanı De Gaulle'ün kişisel otoritesine bağlı olarak fiili bir yürütme gücü ortaya çıkmıştır. Ancak Fransız emperyalizminin sömürgelerde karşılaştığı sorunların artması yeni bir bunalıma yol açmakta gecikmemiştir. 1954 Dien Bien Fu yenilgisi ile Vietnam'ın yitirilmesi ve 1958 Cezayir Kurtuluş Savaşının ürünü olarak General Salan'ın Francovari başkaldırısı, kamuoyunun "merkezi ve güçlü devlet" ten yana olmasına yol açmıştır. Ve böylece De Gaulle'ün kişiliğinde ifadesini bulan finans-oligarşisinin kesin egemenliğini sağlayacak anayasa hazırlandı. Bu yeni anayasa, doğrudan seçilen devlet başkanına büyük yetkiler veriyordu ve devlet başkanı meclise karşı sorumlu değildi. "V. Cumhuriyet"te, artık yasamanın gücü sınırlanmış ve yürütmenin üstünlüğü açık biçimde yer almıştır. (Devlet başkanının meclisi fesh yetkisi olması en tipik maddedir.)
Fransa'da oldukça uzun süren bu gelişme, diğer kapitalist-emperyalist ülkelerde, ülkelerin özelliklerine ve kitlelerin bilinç ve örgütlenme düzeyine bağlı olarak değişik evrelerden geçerek gerçekleşmiştir. ABD'deki gelişmeyi bir yazar şöyle anlatıyor:
"19. yüzyıl Amerika'sı bir orta-sınıf (tiers-etat) toplumuydu. Bu toplum yapısı içinde sayısız denecek kadar çok ve küçük, göreceli olarak birbirine yakın güçte örgütler vardı. 19. yüzyılın dengeli toplumunda ekonomide küçük-girişimci en önemli öğeydi; siyasal hayatta ise kuvvetler ayrımına tam olarak uyuluyor ve ekonomi-politik alanında siyasal düzenle ekonomik düzen birbiri karşısında oldukça bağımsız bir durumda bulunuyordu. Geçen yüzyılın Amerikan toplumunda küçük-girişimcilerin her şeye gücü yetmese bile kendisinin iktidar dengesinin oluşumunda önemli bir yeri vardı. Bugünkü Amerikan toplumunda ise, küçük-girişimcilerin yerini, en önemli alanlarda merkezileşmiş bir avuç şirket almış; kuvvetler ayrımına dayanan siyasal hayatın yerine yürütme organının üstünlük kazandığı bir siyasal düzene geçilmiş; yasama organına orta düzeyde politikadan başka bir şey kalmamış; yasama organı soruşturma ve denetleme yetkisini kullanırken, artık kendi inisiyatifinde olmayan siyasetlerin izleyicisi durumuna indirgenmiştir; son olarak, ekonomi-politik alanında siyasal ve ekonomik işler çok karmaşık ve derin bir şekilde iç içe girmiş bulunmaktadır." [63] (abç)
Marksist-Leninist devlet teorisine ilişkin bir diğer konu da, devlet aygıtının yapısı ve bu yapının organlarının oluşumu ve işlevleridir. Devletin yasama, yürütme
ve yargı
şeklinde üç ana yapılanmaya sahip olduğunu yukarda gördük. Marksist-Leninist devlet teorisinde, hemen hemen en çok tartışılan ve karıştırılan bu üçlü yapılanma ile bir bütün olarak devlet ile diğer üst-yapı kurumlarının ilişkisidir.
Bilindiği gibi, üst-yapı aynı zamanda ideolojik başka şekilleri ve bunlara denk düşen kurumları içerir, yani devlet üst-yapının tek kurumu değildir. Ama pek çok durumda bu kurumlar, doğrudan devlet denetiminde ve devlet kurumları olarak görünmektedir. Örneğin, bir ideolojik kurum olarak eğitim kurumları, yani okullar (ilk, orta, yüksek) pratikte devlet okulları olarak faaliyet gösterebilir. Bu durumda bunların bir devlet kurumu olarak devletin içinde mütalaa edilmesi gerekmektedir. Ama bu böyle midir? İşte bu ve benzeri sorular, tartışmanın temelini teşkil eder.
En gelişmiş haliyle burjuva devlet söz konusu olduğunda, bu devletin evrimini ele almadan, yukardaki soruya doğru bir yanıt vermek mümkün değildir. Serbest rekabetçi kapitalizm döneminde, devlet ile diğer üst-yapı kurumları arasındaki ilişkide özerklik
belirleyicidir. Öyle ki, burjuva devrimleriyle birlikte ortaya çıkan laiklik, dini kurumların devlet aygıtından ayrılmasını ifade eder (görece özerklik kazanma). Bunun paralelinde eğitim kurumları, feodal dönemde bir devlet kurumu olan kiliseye bağlı olanlar ile "laik eğitim" kurumları birbirinden ayrılmıştır. Özellikle 19. yüzyıl sonlarında Fransa'da yoğunlaşan "laik eğitim-kilise eğitimi" mücadelesi, eğitim kurumlarının özelleşmesi ile sonuçlanmıştır. Aynı biçimde ekonomik bir örgütlenme olarak borsalar, odalar, sendikalar devlet kurumlarından nispi olarak özerk kurumlardır. (Buna basın-yayın kurumlarını da ekleyebiliriz.) Diğer yandan, o güne dek aristokrasinin ve kilisenin denetiminde ve onlar adına gerçekleştirilen güzel sanatlar akademileri, burjuva devrimiyle özelleşmiş ve özerklik kazanmıştır. Bunlar, Marks'ın deyimiyle "burjuvaziyle birlikte ortaya çıkan ve ancak onunla birlikte gelişebilen"
yapılardır. Hegel'in "sivil toplum"u, hemen hemen bu tarihsel gelişmenin kavramsal ifadesidir. [*4
]
Marksist-Leninist teoride, devlet başta olmak üzere dini, siyasi, hukuki, kültürel tüm biçimler ve kurumlar üst-yapı olarak tanımlanır, yani bunlar üst-yapısal niteliktedir. Ancak hepsi bir bütün olarak devlet olarak ifade edilemezler.
Serbest rekabetten tekelci evreye geçişle birlikte, kapitalizmin çelişkilerinin had safhaya çıkması, sermayenin yoğunlaşması ve merkezileşmesinin bir ifadesi olmuştur. Bu gelişmenin üst-yapısal sonuçları ise, devletin, ekonomiden kültüre kadar toplum yaşamının her alanında
artan etkinliği olmaktadır. Tekelci devlet kapitalizmi
olarak varılan nokta, aynı zamanda kapitalizmin aşılmasının nesnel koşullarının olgunlaşması demektir. Emperyalist dönemde devletin oligarşik nitelik alması ve sistemin bütünündeki bunalım (sürekli ve genel bunalım) üst-yapı kurumlarının göreli özerkliğinin yavaş yavaş azalmasına yol açmıştır. Kapitalizmin iç dinamikle geliştiği ülkelerde, bu durum o güne kadar mevcut olan devlet dışı kurumların doğrudan tasfiyesi ile değil
de, devletin bu alanlarda (din, eğitim, kültür, basın vb.) kendine bağlı kurumlar oluşturması şeklinde olmuştur. Yine de devlet ile olan özerkliği tümüyle ortadan kaldırılmamıştır. (Bunda, bu kurumların demokratik haklarla olan bağlantısı özellikle belirleyici olmuştur.) Son tahlilde, bizzat kapitalizmin yadsınması anlamına gelen devletin etkinlik alanını tüm topluma, kurumsal olarak yayması, oligarşinin gelişimi olarak düşünülmelidir. Kapitalizmin dış dinamikle geliştiği ülkelerde
ise, durum daha farklıdır. Bu ülkelerde demokratik devrimin tamamlanmamış olması, demokratik kurumların (üst-yapısal) oluşmasını ve gelişmesini engellemektedir. Devlet, bu ülkelerde, hemen hemen tüm üst-yapısal faaliyetleri ve kurumları, ya bizzat örgütler, ya da sıkı biçimde denetler, yani bu kurumların devletten özerk olması ya hiç yoktur, ya da hemen hemen hiç yoktur
. Toplum alt-yapısından üst-yapısına kadar sürekli bir bunalım içindedir ve bu bunalım döneminde de egemen sınıfın başka türlü hareket etmesi ve örgütlenmesi olanaksızdır. [*5
]
Kapitalizm, ister iç dinamikle gelişmiş olsun, ister dış dinamikle gelişmiş olsun, emperyalist dönemde devletin faaliyet alanı, geçmiş döneme kıyasla (göreli) açık biçimde artmış ve gelişmiştir. Bunun sonucu olarak devlet kurumları ile diğer üst-yapı kurumları arasındaki özerklik büyük ölçüde azalmış ve yer yer ortadan kalkmıştır.
Bu demokratik yönetimin, kapitalizmin iç dinamikle geliştiği ülkelerde büyük ölçüde terk edilmesi demektir. "Ancak geçmiş dönemlerde proletarya ve emekçi kitleler uzun süren kanlı mücadeleleriyle demokratik hak ve özgürlüklerine sahip olmuşlardır. Emekçi sınıflar gerek nicelik, gerekse nitelik olarak güçlüdürler. Onun için bu ülkelerdeki oligarşi klâsik burjuva demokrasisi ve özgürlüklerini belli ölçülerde sınırlayabilmekte, fakat asla özüne dokunamamaktadır."
[64
]
Bu da devlet dışındaki üst-yapısal kurumların bir kısmının özerkliğini sürdürmesine yol açmaktadır. [*6
]
Özet olarak Marksist-Leninist devlet kuramı budur. Bundan çıkan sonuç, emperyalist dönemde sosyalist devrim için Marks'ın saptadığı nesnel koşullar, yani kapitalist üretim ilişkileri ile üretici güçler arasındaki çelişkinin antagonizma kazanmasıyla devrim döneminin, proleter devrimler çağının başladığıdır. Sistemin bütününde mevcut olan bu nesnel koşullar, artık proletaryanın devlet iktidarını -parçalayarak- ele geçirmeyi birinci görev olarak alması demektir. Leninist devrim teorisi de, devrimin nesnel koşullarının olgunlaştığı bir çağda proletaryanın iktidarı ele geçirmesi ve bu iktidar aracılığıyla sosyalist üretim ilişkilerinin inşasının teorisidir.
"20. yüzyılın başında, kapitalizmin emperyalizme dönüştüğünü gözleyen Lenin'e göre, Marks'n 1847-50 dönemi arasında geldiğini zannettikleri an, 'büyük mücadele anı' artık gelmişti. Artık 'burjuvazi ile proletarya arasındaki savaş bütün Avrupa'da gündemdedir.' Ve Lenin, Marks ve Engels'in 1850 Almanya'sı için öngördükleri sürekli devrim teorisini Rus proletaryasının devrim teorisi olarak ilân ediyordu.
1848-50 dönemi arasında, Marks ve Engels, bu devrim teorisinde gerçekten yanılmışlardı. Çünkü onlar, 1847 ticaret bunalımı ile kapitalizmin genel ve sürekli bunalımlar dönemine girdiğini zannetmişlerdi. Oysa kapitalizm o çağda yükselme dönemindeydi. Dolayısıyla Avrupa'da bir proleter devrimi olması olanaksızdı. Bu nedenle, Almanya'daki demokratik devrimin başını proletarya çekse bile, Avrupa'da zamandaş patlak veren proletarya devrimleri olmadığı için, proletarya, devrimi sürekli kılamazdı. Almanya'da proletaryanın burjuva demokratik aşamada durmaksızın sosyalist devrim aşamasına geçebilmesi için, Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde iktidarı ele geçirmiş olan muzaffer proletaryanın yardımı şarttı.
Oysa, şu anda (emperyalist dönemde) kapitalizm sürekli bunalımlar dönemine girmiştir. Avrupa proletaryasının iktidara gelmesi için objektif şartlar sistemin bütünü açısından olgunlaşmıştır. Bu yüzden Marks ve Engels'in 1856'lardan sonra vazgeçtikleri bu devrim teorisi, kapitalizmn sürekli ve genel bunalımlar döneminde, Rusya gibi, gecikmiş burjuva demokratik devrimin eşiğinde olan bir ülkenin proletaryasının tek ve doğru devrim teorisidir." [65]
Sözün özü, "proletaryanın görevi iktidarın hemen ele geçirilmesinden ibarettir; iktidarın ele geçirilmesi burjuva aygıtının parçalanması ve proleter devlet aygıtının örgütlenmesi demektir."
[66
]
(abç)
II.
KOMİNTERN VE DEVRİM STRATEJİSİ
1917 Ekim Devrimi ile başlayan yeni dönemin proletarya hareketine getirdiği etkiler büyük olmuştur. Özellikle 1919 Mart'ında III. Enternasyonal'in (Komintern) kurulması bu dönemin en önemli olgusudur. Komintern, bir dünya partisi olarak, tüm ülkelerin proleter hareketinin tüm sorunlarının ele alındığı, karara bağlandığı ve yürütüldüğü bir merkez olmuştur. Böyle bir merkezde, değişik ülkelerden gelmiş parti yöneticilerinin düşüncelerini açıkça ortaya koymaları, tartışmaları, bu dönemin komünistler arası bir "iç mücadeleler" ya da "muhalefetlerin tasfiyesi" olarak yorumlanmasına yol açmıştır. Oysa Komintern, proletarya devriminin stratejisi, program ve taktiklerinin belirlendiği ve sonuçta Leninizmin tartışmasız bir çizgi haline geldiği bir dönemi ifade eder. Böylesine bir kapsamda ve varılan noktada, her şeyin kolayca gerçekleştiği ve çözümlendiği düşünülemez. Leninizmin dünya komünist partilerinin tek çizgisi haline gelene dek, Komintern içinde tam bir ideolojik birliğin ve homojenliğin olduğu söylenemez. Bu yüzden belli bir dönem, ele alınan konuların ve sorunların çözümlenmesi, bitmek bilmez tartışmalara yol açmıştır. Öyle ki, Komintern'in 24 yıllık faaliyetinde yaptığı 7 Dünya Kongresinde alınan kararlar, sık sık değiştirilmiş ve çoğu zaman birbiriyle çelişik görüşler ileri sürülmüştür. Böylesi bir dönemde Komintern Merkez Yürütme Komitesi'nde yer almış bir Gramsci'nin bu gelişmelerin ve ortamın dışında düşünülemeyeceği açıktır. Konumuz gereği Komintern üzerine bazı noktaları ele alıp vurgulamak zorunlu olmaktadır.
Komintern'in kurulduğu Mart 1919'dan fesh edildiği Mayıs 1943'e kadarki dönem, emperyalizmin II. bunalım dönemine denk düşer. Bu dönemin ayırt edici özelliği, emperyalist-kapitalist sisteme karşı sürekli bir alternatifin ortaya çıkmasıdır. Ekim Devrimi ile dünyanın 1/6'sının emperyalist-kapitalist sömürünün dışına çıkması, yani pazar daralması, ilk anda etkisini göstermemiştir. Ancak 1920 ortalarına doğru ortaya çıkan aşırı-üretim buhranı, bu pazar daralmasının etkisini en çarpıcı biçimde göstermiş ve kapitalizm tarihinin en ağır ekonomik buhranını yaşamıştır. (1929 ekonomik buhranı)
Yine I. yeniden paylaşım savaşı yıllarında başlayıp gelişen devletin ekonomiye müdahalesi, giderek tekellerle devletin bütünleşmesine yol açmıştır. Devletin doğrudan tekellerin denetimine girmesi, daha tam deyişle tekelci devlet kapitalizminin ortaya çıkması, devletin "görece bağımsızlık" durumunun ortadan kalkmasına yol açmıştır.
Dünyanın ilk sosyalist ülkesinin mevcudiyeti, tekelci devlet kapitalizmi ve ekonomik buhranın ağırlaşması II. bunalım döneminin ayırt edici özellikleridir. Savaş sonrası dönemde yükselen proletarya mücadelesi de bunlara eklenebilir. [*7] Birbiri peşine başlatılan ayaklanmalar ve yenilgiler aynı zamanda Komintern'in en çalkantılı dönemidir de.
Kuruluşundan itibaren Komintern içindeki tartışmalar ve alınan kararlar incelendiğinde, o güne dek proletarya partilerince gündeme gelmemiş sorunların ele alındığı, tartışıldığı ve yer yer karara bağlandığı görülmektedir. Ancak bu sorunlar, tartışmaların alabildiğine genişlemesine ve uzun sürmesine, yani bir türlü karara bağlanamaz hale gelmesine neden olmuştur. Lenin'in ölümüne kadar genellikle taktikler üzerine olan tartışmalar ve kararlar, bu tarihten sonra strateji ve program konularında yoğunlaşmıştır. Bunun da dünya çapında yankılar uyandırması kaçınılmazdır. Burada bu tartışmaları ve nasıl karara bağlandığını değil, sadece Gramsci'nin savları ile bağlantılı olan tartışmaları ve alınan kararları özetlemekle yetineceğiz.
a) Proletarya Devriminin Niteliği Üzerine
II. Enternasyonal partilerinin pasifist ve teslimiyetçi devrim teorisi, temel olarak burjuva devlet aygıtının "fethi" olarak ifade edilebilir. Bu teori, geçmiş toplumların (köleci, feodal ve burjuva) birbirlerine dönüşümüne bakarak, önce temelde bir dönüşümün, ekonomik bir dönüşümün gerçekleşmesi, yani sosyalist üretim ilişkilerinin kapitalizmin rahminde doğup, gelişip, egemen olması gerektiği ve bundan sonra -burjuvazi gibi- politik iktidarın ele geçirilebilineceğini savunuyordu. "Kendiliğindencilik", "gradualizm" ve "ekonomizm" sapmaları olarak ifade edilebilecek bu görüş, üretici güçlerin gelişiminin geri olduğu ülkelerde proletarya tarafından iktidarın alınmasının bir "talihsizlik", bir "felaket" ve hatta bir "cinayet" olacağını ileri sürüyordu. Bunu Marks ve Engels'in iki değerlendirmesine dayandırıyorlardı.
İlk dayanakları Marks'ın "Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı"nın "Önsöz"ünde ifade ettiği şu saptamaydı:
İkinci dayanak noktası ise, Engels'in "Almanya'da Köylüler Savaşı" adlı yazısındaki şu değerlendirmedir:
"Hiçbir toplumsal düzen, kendi bağrında taşıdığı bütün üretim güçleri gelişmeden önce, ortadan kalkmaz. Yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkileri yaratan maddi koşullar eski toplumun bağrında olgunlaşmadıkça asla gelip yerlerini alamazlar." [67]
Lenin, Marks-Engels'in devrimin (proletarya devriminin) nesnel koşulları üzerine olan ve bu koşulların eksikliğinde nelerin olabileceği konusundaki uyarılarını dikkate alarak, emperyalist dönemi ayrınıtılı olarak tahlil etmiştir. Ve bu tahlillerinin sonucunda emperyalist dönemde proletarya devriminin nesnel koşullarının mevcut olduğunu saptamıştır. II. Enternasyonal oportünistlerinin dogmatizmine karşı Lenin, sorunun sosyalist üretim ilişkilerinin niteliği, proleter devlet aygıtının ayırıcı özelliği düzeyinde ele alınması gerektiğini belirtmiştir. Kısacası Lenin, proletaryanın mevcut devlet aygıtını, eski dönemlerde olduğu gibi, ele geçirmekle yetinemeyeceğini, bu aygıtı parçalaması gerektiğini belirterek "devletin fethi" teorisini yıkmıştır. İkinci olarak da proletarya devrimi ile burjuva (ve dolayısıyla daha önceki) devriminin aynı gelişim çizgisini izlemeyeceğini göstermiştir.
"Aşırı bir parti şefinin başına gelebilecek en büyük bela, hareketin, buna hareket tarafından temsil edilen sınıf hakimiyetini daha ele alacak ve bu sınıf hakimiyetinin gerektirdiği tedbirleri uygulayacak kadar olgunlaşmadığı dönemde iktidarı ele almasıdır. Şefin elinden gelen şey iradesine bağlı değildir. Bu olsa olsa çeşitli sınıflar arasındaki zıtlığın ulaştığı merhaleye ve sınıflar arasındaki çatışmanın gelişme derecesine, sınıf zıtlıklarının gelişme derecesini her an tayin eden maddi geçim şartlarının ve üretim ilişkileri ile değişim ilişkilerinin gelişme derecesine bağlıdır. Böylelikle o, halledilmesi mümkün olmayan bir muamma karşısındadır. Elinden gelen şey, geçmişteki bütün eylemine, kendi ilkeleri ve kendi partisinin günlük menfaatlerine zıttır. Yapacağı şey ise, gerçekleşmesi mümkün olmayan şeydir. Tek sözcükle artık partisini, sınıfın değil, ama hareketin, egemenliği için özellikle olgunlaşmış olduğu sınıfı temsil etmek zorundadır. Bütün hareketin çıkarı için kendisine yabancı olan bir sınıfın çıkarını gerçekleştirmek ve kendi öz sınıfını, vaadler, sözler ve güvencelerle, bu yabancı sınıfın çıkarlarının kendi öz çıkarları olduğuna inandırmak zorundadır. Bu dayanılmaz duruma düşen, kim olursa olsun, çaresiz biçimde mahvolmuş demektir." [68] (abç)
Lenin, bu şekilde burjuva devrimlerinden farklı olan sosyalist devrimi ortaya koyarak, birincil görevin -nesnel koşullar mevcut olduğundan- politik iktidarın parçalanarak ele geçirilmesi olduğunu söyler. Böylece proletarya devrimi "devlet iktidarına karşı bütün tahrip güçlerini toplamak" ve "devlet makinesini parçalamak" [71] demektir ve sosyalist üretim ilişkileri, hazır olarak bulunmadığı için, bu yeni devlet aygıtı aracılığı ile inşa edilir.
"Burjuva devrimi için, feodalizmin bağrında gelişen, bu toplumsal dönüşüm için gerekli örgütler, eski düzenin ana rahminde yavaş yavaş yaratılmışlardır, ve feodalizmi yavaş yavaş dağıtarak gelişmişlerdir. Burjuva devrimi tek bir görevle karşı karşıyaydı: o günkü toplumun bütün ayakbağlarını bir kenara atmak ve yok etmek. Bu görevi başaran her burjuva devrimi kendisine düşeni yerine getirmiş olur ve kapitalist büyümeyi hızlandırır. ... Sosyalist devrim ile burjuva devrimi arasındaki fark, kesin olarak ikincinin, kapitalist ilişkileri hazır bulmasında yatar; buna karşılık Sovyet iktidarı -yani proletarya iktidarı- böyle önceden hazırlanmış ilişkilerin mirasına konma olanağından yoksundur." [69] (abç)
"Proletaryanın sömürücülerin direncini kırmak için olduğu kadar, nüfusun büyük yığınını -köylüler, küçük-burjuvazi, yarı-proleterler- sosyalist ekonominin kurulması işinde yönetmek için de devlet gücüne, merkezi güç örgütüne, bir şiddet örgütüne ihtiyacı vardır." [70] (abç)
Lenin'in bu saptamaları, 1928 yılında VI. Dünya Kongresi' nde kabul edilen "Komintern Programı"nda da yer almaktadır:
Yine Komintern, "iktidarın fethi"nin ne olduğunu ve ne olmadığını net biçimde ifade etmektedir:
"Burjuva devrimleri, zaten oluşmuş ve egemen duruma gelmiş bulunan bir üretim ilişkileri sisteminin siyasal bakımdan da özgürlüğüne kavuşturulması ve iktidarın bir sömürücü sınıfın elinden bir başkasının eline geçmesi anlamını taşımaktayken, proletarya devrimi, proletaryanın burjuva toplumunun mülkiyet ilişkilerine zorla el atması, sömürücü sınıfların mülksüzleştirilmesi ve iktidarın, toplumun ekonomik temelini radikal biçimde yeniden biçimlendirme ve insanın insan tarafından her türlü sömürülmesini ortadan kaldırma görevini hedef alan sınıfın eline geçmesi demektir." [72] (abç)
"İktidarın proletarya tarafından fethedilmesi, sosyalist ekonomi biçimlerinin gelişmesinin ve proletaryanın kültürel büyümesinin önkoşuludur. Proletarya kendi öz doğasını değiştirir, olgunlaşarak insani faaliyetin bütün alanlarında toplumun yönlendiricisi haline gelir, bu yeniden eğitim sürecine öteki sınıfları da katar ve böylece sınıfların ortadan kaldırılması için gerekli temeli de yaratır." [73] (abç)
"Feodalizme karşı burjuva devriminde, feodal toplumun bağrında kültürel olgunluk bakımından var olan egemen sınıftan daha üstün olan ve feodalizm koşulları altında bile ekonomik hayatta hegemonyasını kurmuş bulunan yeni bir sınıfın varlığı önkoşulken, proleterya devrimi başka koşullar altında gelişir. İşçi sınıfı, kapitalist toplumda ekonomik bakımdan sömürülür, siyasal bakımdan baskı altında tutulur ve kültürel bakımdan geri bırakılır, ancak geçiş döneminde, ancak devlet iktidarını ele geçirdikten sonra, proletarya burjuvazinin eğitim tekelini kırabilir." [74] (abç)
Görüldüğü gibi Komintern'in proletarya devrimi üzerine kararları oldukça net biçimde ifade edilmiştir. Genel olarak Leninist görüşü ifade eden bu saptamalar, revizyonist ve pasifist devrim teorilerini sergilemek yönünden büyük önem taşır.
"İktidarın proletarya tarafından fethedilmesi, parlamento çoğunluğunu elde ederek mevcut burjuva devlet aygıtını barışçıl biçimde 'fethetmek' demek değildir. Soygunla elde ettiği mülkiyetini ve siyasal egemenliğini güvence altına almak ve güçlendirmek için, burjuvazi bütün zor ve terör araçlarını kullanır. Bir zamanlar feodal soyluluğun yaptığı gibi, burjuvazinin en umutsuz en acı verici mücadelelere girişmeden tarihteki yerini yeni sınıfa bırakmaz. Bu yüzden burjuvazinin zoru, ancak proletaryanın kararlı bir biçimde kullanacağı zorla kırılabilir. İktidarın proletarya tarafından ele geçirilmesi, burjuva iktidarının zorla imhası, kapitalist devlet aygıtının (burjuva ordusunun, polisinin, memurlar hiyerarşisinin, mahkemelerinin, parlamentolarının vb.) parçalanması ve onun yerine, herşeyden önce sömürücüleri baskı altında tutma aracı olan, proletarya iktidarının yeni organlarının geçirilmesi demektir." [75] (abç)
b) Proletarya Devriminin Nesnel ve Öznel Koşulları ve Komintern
Marks, Engels ve Lenin'in proletarya devriminin nesnel ve öznel koşullarına ilişkin belirlemelerini daha önceki kısımda görmüştük. Komintern'in bu konudaki saptaması da aynıdır. Yine de bunların nasıl formüle edildiğini bilmek gerekir.
Komintern II. Dünya Kongresi'nde (5 Ağustos 1920) şu kararı almıştır:
Komintern'in bu saptamaları, 1928 Programı'nda, yıllar süren iç tartışmalar ve deneyimlerin ışığında daha da ayrıntılaştırılmıştır. Bu programda şöyle denmektedir:
"İşçi sovyetleri örgütlemek ve onları işçi ve asker temsilcileri sovyetlerine dönüştürmek, ancak aşağıdaki üç koşulun varlığı halinde mümükündür:
a) İşçi, asker ve bütün emekçi halkın geniş tabakalarını kucaklayan devrimci bir kitle hareketinin yükselişi,
b) Ekonomik ve siyasal bunalımın, iktidar gücünün eski hükümetin elinden kaymasına yol açacak biçimde keskinleşmesi,
c) İktidar mücadelesini yürütme konusunda ciddi bir hazırlığın bulunması." [76] (abç)
Özetle söylersek, Komintern, bir proleter devrimin olabilmesi için, herşeyden önce -nesnel koşulların mevcudiyeti veriyken- proletaryanın sosyalist siyasal bilince ve örgüte sahip olması gerekliliğini bir kez daha yineler. Kısaca "kitlelerin bilinçlenmesi ve örgütlenmesi" olarak ifade edilen bu görevin nasıl ve nerede yapılacağını belirleyen Komintern, böylece Leninist görüşü formüle eder. (Milli krizin mevcudiyetine bağlı olarak)
"Tarihi görevini -proletarya diktatörlüğünü kurmak- yerine getirebilmek için, Komünist Partisinin aşağıdaki stratejik hedeflere yönelmesi ve bunlara erişmesi gerekir:
Kadın proleterler ve işçi gençliği dahil, kendi sınıfının çoğunluğunu kazanmak. Buna erişmek için proletaryanın büyük kitle örgütlerinde (sovyetler, sendikalar, işyerleri konseyleri, kooparatifler, spor ve kültür örgütleri vb.) KP'nin belirleyici etkisi sağlanması gereklidir ... Proletarya diktatörlüğünün kurulması için, proletaryanın geniş emekçi yığınlar üzerindeki hegemonyasının gerçekleştirilmesi de önkoşuldur. Buna ulaşmak için, KP, kent ve kırın yoksul tabakalarını, aydınların alt-tabakalarını ve 'küçük insanlar' denilen unsurları, yani genel olarak küçük-burjuva tabakaları etkisi altına almalıdır." [77] (abç)
Komintern'deki devrimin nesnel koşulları ve ayaklanma anının saptanması üzerine tartışmalarda, yoğunluk devrim durumunda ya da milli krizin oluşumunda ekonomik buhranın rolü üzerinedir. Marks ve Engels'in 1847 ticaret buhranı ile devrim durumunun oluştuğunu sanmaları ile başlayan bu tartışmalar, yıllar boyu kesin bir sonuca ulaşmadan sürmüştür. Ekonomik buhranın derinleşerek sosyal ve siyasal bunalımlara yol açtığı şeklindeki genel değerlendirme, konuyu alabildiğine öne çıkarmıştır. Birincil olarak, temeldeki çelişki, yani kapitalist üretim ilişkileri ile üretici güçler arasındaki çelişki ekonomik buhranın özü olarak düşünülmüştür. Böylesine bir değerlendirme doğal olarak, Marks'ın "kapitalizmin irsi hastalığı" dediği aşırı-üretim buhranları ile sistemin bütünündeki toplumsal devrimin temeli olan ekonomik bunalımların karıştırılmasına yol açacaktır. Komintern, emperyalist dönemde kapitalizmin genel bir bunalıma girmiş olduğunu saptamış olmasına rağmen, bunun içeriği ve ekonominin devrevi hareketi ile olan ilişkisi (nispi bağımsızlık) tam bir netlikle ifade edilmemiştir. Bu bulanıklık, ekonominin devrevi hareketine bakarak "devrim durumu"nun saptamaya çalışılması şeklinde bir yanılgı oluşturmuştur. [*8]
Bilindiği gibi, emperyalist dönem, kapitalizmin sürekli ve genel bunalımlar dönemidir. Bu bunalımlar ekonomik, siyasal, sosyal, kültürel her alanı ve her ülkeyi kapsadığı için geneldir. Ve bunu yaratan da kapitalist üretim ilişkilerinin üretici güçlerin gelişimini engellemesidir. Böylece bu bunalımın ekonomik içeriği ortaya çıkar. Ancak ekonomik yapıdaki (temeldeki) bunalım, toplumun her alanını etkileyerek, burada da kendine uygun değişimler (bunalımlar) yaratmaktan geri kalmaz. Bunlar anlaşılabilir şeylerdir. Ama emperyalist dönemde de kapitalist üretimin niteliği değişmez ve bu yüzden "irsi hastalığı" olan aşırı-üretim buhranları varlığını sürdürür. Geçmişte (serbest rekabetçi kapitalizm döneminde) 7-10 yılda bir yinelenen cycle (çevrim), artık daha da kısalmıştır. Ancak üretici güçlerin gelişiminin engellenmesinin getirdiği ekonomik bunalım da, aşırı-üretim buhranı da genel niteliktedir; birincisi sürekli mevcutken, ikincisi kesiklidir, devrevidir. Emperyalist dönemde ekonomik buhran (aşırı-üretim buhranı) kapitalizmin sürekli ve genel bunalımını derinleştirmekle birlikte, ne tek nedendir, ne de krize yol açacak güçtedir. Herşeyden önce, aşırı-üretim buhranları, sosyal-siyasal-kültürel bunalımların oluşmasına yol açması gerekir ve ancak böyle bir sonuç doğurduğunda (araçsız olarak) sürekli ve genel bunalımı derinleştirerek krize dönüşmesine yol açabilir. Bu ise tek tek ülkelerde milli kriz olarak ortaya çıkar. Bir başka deyişle, aşırı-üretim buhranları bir milli krize, araçsız olarak, yol açamaz. Bu, sürekli ve genel bunalımın ekonominin devrevi hareketinden nispi olarak bağımsız olması demektir. Emperyalist-kapitalist ülkelerde milli kriz (devrim durumu), sürekli ve genel bunalımın derinleştiği ve krize dönüştüğü zaman ortaya çıkar ve bu yüzden bu ülkelerde milli kriz kesiklidir. Ancak önemli sosyal ve siyasal sonuçlar doğuran bir gelişme (savaş gibi) sonucu bu gerçekleşir. Kapitalizmin iç dinamikle geliştiği ülkelerin tersine, kapitalizmin dış dinamikle geliştiği ülkelerde toplumsal gelişme çarpıktır ve bu yüzden, bu ülkelere sürekli ve genel bunalım daha şiddetli biçimde yansır. Bu da, bu ülkelerde sürekli bir milli krizin (tam anlamıyla olgun olmasa da) mevcudiyeti demektir.
Ekonominin devrevi hareketinin, emperyalist dönemde de "yıkıcı" (catastrophique) ya da emperyalist cephede gedikler açılmasına neden olma olasılığının zayıf olması, bunun geçici niteliğinden kaynaklanır. Ekonominin devrevi hareketi, özsel olarak, sabit sermayenin yenilenme sürecidir. Bir bakıma her buhran sonrasında üretici güçlerde nispi bir gelişme görülür. Oysa ki sürekli ve genel bunalım, bunun tam tersine üretici güçlerin gelişiminin engellenmesinin ürünüdür. Böylece ikisi arasında açık bir çatışma mevcuttur. Kapitalizmin aşırı-üretim buhranı, kapitalisti sabit sermayeyi yenilemeye zorlarken -ki aynı zamanda kapitalist üretimin kendini aşmaya zorlamasıdır bu-, öte yandan üretici güçlerin gelişimi aşırı-üretime yol açmaktadır. Bu kısır döngü tekellerin egemenliği ve dünya pazarlarıyla birlikte, sistemin bütününde sürekli bir olguya eksik-üretime neden olur. Bir yandan eksik kapasite vb. kullanarak hem üretim, hem de üretici güçlerin gelişimi sınırlanırken, öte yandan kitlelerin tüketim gücü en aza indirilir. Bu ikinci olgu, eksik kapasite kullanımına rağmen, aşırı-üretimin ortaya çıkması demektir. İşte emperyalizm bu çelişki içinde (ikilem-dilemma) ömrünün sonuna doğru ilerler. (Ayrıntılı bilgi için bkz: "Türkiye Devriminin Acil Sorunları-I" ve "Marksizm-Leninizm Bir Dogma Değil, Eylem Kılavuzudur-III")
"... milli bunalım, kapitalizmin genel bunalımının çelişkilerinin o ülkeye en keskin bir şekilde yansımasından başka bir şey değildir." [78]
Komintern'nin kapitalizmin sürekli ve genel bunalımına ilişkin değerlendirmesi şöyledir:
Yine aynı yerde Komintern, sosyal ve kültürel bunalımdan ne anladığını şöyle ifade eder:
"Emperyalist çağ çürüyen kapitalizm çağıdır ... Kapitalizmin genel bunalımı, dünya ekonomisinin büyüyen üretici güçleri ile ulusal engeller arasındaki derin çelişkinin doğrudan sonucudur. Bu gösteriyor ki, kapitalist kabuk, insanlığın daha ileri gelişimi önünde dayanılmaz bir engel oluşturmaktadır ve tarih, kapitalist boyunduruğun devrimci kırılışını gündeme almış bulunuyor. ... Emperyalizm, dünya kapitalizminin üretici güçlerini en üst derecesine kadar geliştirmiş bulunuyor. O toplumun sosyalist örgütlenmesi için gerekli doğal öncüllerin tümünü oluşumunu tamamlamıştır. ... Emperyalizm bu çelişkiyi (üretici güçlerin gelişimiyle çevresini kuşatan üst-yapı arasındaki çelişki) çözmeye çabalıyor. ... Gerçeklikte, yine de, bu ütopya öyle büyük ve alt edilmez engellerle karşılaşır ki, kapitalizm, kendi çelişkilerinin ağırlığı altında ezilmesi kaçınılmazdır." [79] (abç)
Görüldüğü gibi, Komintern, Marks ve Engels'in ortaya koydukları devrimin nesnel koşullarının emperyalist dönemde mevcut olduğunu saptamakta ve buna paralel olarak ulusal planda ve değişik düzeylerde nesnel koşulların nasıl biçimlendiğini sıralamaktadır. Böylece, sorun proletarya partisinin mücadele rotası, mücadele biçimleri ve örgütlenme anlayışı olarak görünür hale gelmektedir artık.
"Kapitalist toplumun sosyal ve kültürel hayatında derin bir dönüşüm gerçekleşmiştir: Burjuva rantiye tabakalarının parazitler haline gelerek yozlaşmaları; kadının kitlesel biçimde toplumsal üretime çekilmesi ile büyük ölçüde daha eski ekonomik evrelerden bugüne gelen ev ve aile hayatı biçimleri arasındaki büyüyen çelişkinin sonucu olarak genelde ailenin bozulması; işin en uç noktalara kadar uzmanlaştırılması temelinde, manevi ve kültürel hayatın giderek daha fazla bayağılaşması ve dumura uğraması, kent hayatının yozlaşması ve kırsal hayatın darlığı, idealist, mistik ve dini batıl inançların çoğalması." [80] (abç)
c) Proletarya Partisinin Strateji ve Taktikleri Üzerine
Proletarya partisinin görevleri ve örgütlenme tarzı Komintern'in kuruluşundan itibaren en çok ele alınan konular olmuştur. Bunda yukarda gördüğümüz nedenlerin dışında, Komintern'in bir dünya partisi olarak düşünülmüş merkezi bir örgüt olması da etkendir. Genellikle ilk dönemlerde "taktikler" olarak ele alınan ve tartışılan konular, nesnel koşulların sistemin bütününde mevcut olduğu bir çağda, bu koşulların olgun olup olmamasına göre biçimlenmektedir. Bu konuda alınan ilk kararlardan birisi "ikili perspektif" olarak tanınan kararlardır.
Burada Komünist Partilerinin görevi, devrimin, yani politik iktidarın ele geçirilmesi için nesnel koşulların (milli kriz ya da devrim durumu) hızlı ya da yavaş olgunlaşmasına göre belirlenmekle birlikte, her zaman ve her yerde proletaryayı ve emekçi kitleleri bilinçlendirmek (eğitmek) ve örgütlemek olarak konulmaktadır. Bu başarıldığı oranda, nesnel koşulların olgunlaşması hızlandırılabilineceği gibi, kendiliğinden olgunlaştığında da iktidarı almak mümkün olacaktır.
"Uluslararası devrim çağı başlamış bulunuyor. Bir bütün olarak yada kısmi olarak devrimin gelişme düzeyi, her kıtada ya da her bir ülkede devrimci olayların gelişme düzeyi, taktik biçimde önceden söylenemez. Tüm durum iki perspektif ortaya çıkarır: a) proletarya devriminin olası yavaş ve uzatılmış bir gelişimi; ve b) diğer taraftan, kapitalizmin altındaki toprak, belli bir düzeyde öylesine kazılmış ve kapitalizmin çelişkileri, bir bütün olarak öyle hızlı bir biçimde gelişmiş bulunur ki, bir ülkedeki ya da bir başkasındaki çözümleme fazla uzak olamayan bir gelecekte yaygınlaşabilir.
Komintern, her iki perspektifin olabilirliğini kendi taktiklerine temel almalıdır. Komintern'in manevrası, gelişimin değişen düzeylerine kendini hızla uyarlayabilecek ve olayların gelişiminin uzun bir temposu olsa bile, her durumda proleter kitleleri kendine çeken ve devrimci mücadele için onları eğiten proletaya devriminin Komünist Partisinin uzlaşmaz bir kitleye sahip olacak biçimde düzenlenmelidir." [81] (abç)
Komintern'in bu saptamaları, temelde Lenin'in "Nisan Tezleri"nden kaynaklanmaktadır. Bu tezlerin de 1905 Devrimi dönemine ilişkin olan "İki Taktik"e dayandığı düşünülecek olursa, kaynağın tarihsel kökleri iyice anlaşılabilir. Bir devrim durumu olduğunda Komünist partilerinin görevleri ve bunların somut olarak belirlenmesi, en açık biçimde bu yazılarda yer alır. Tüm bunların en özlü anlatımı "Kesintisiz Devrim-I" ve "Kesintisiz Devrim II-III"de bulunmaktadır.
"Komünist Partisi, taktik çizgisini saptarken, mevcut iç ve dış durumu, sınıf güçlerinin karşılıklı oranını, burjuvazinin sağlamlık ve güçlülük derecesini, proletaryanın mücadeleye hazır olma düzeyini, orta tabakaların tutumunu vb. hesaba katar ... Egemen sınıfların örgütsüz, kitlelerin devrimci bir mayalanma içerisinde oldukları, orta tabakaların proletaryadan yana eğilim gösterdikleri ve kitlelerin mücadeleye ve kurbanlar vermeye hazır bulunduları bir devrimci yükseliş durumunda, partinin görevi, kitleleri burjuva devlete karşı cephesel saldırıya yöneltmektir.
Eğer devrimci yükseliş durumu yoksa, Komünist Partileri emekçilerin günlük sıkıntılarından yola çıkarak kısmi sloganlar ve kısmi talepler öne sürmeli ve bunları Komintern'in ana hedefleriyle bağlantı içersine sokmalıdır." [82] (abç)
Mahir Çayan yoldaş bunları şöyle tanımlıyor:
Şimdi bu bilgilerin ışığında Gramsci'nin teorik formasyonunu ve teorik savlarını ele alabiliriz.
"Marks ve Engels proletaryanın devrimci mücadelesini evrim ve devrim aşamaları olmak üzere iki aşamada formüle ederler. Her iki aşamada da proletaryanın devrimci taktiği değişiktir. Devrim aşaması kısa bir dönemdir. Bu aşama verili sosyal düzenin alt üst olması aşamasıdır. Bu kısa aşamada proletaryanın ve öncüsünün taktiği hücumdur; gündemde tek bir madde yazılıdır: AYAKLANMA. Bu dönemde proletaryanın taktiği verili devlet mekanizmasını parçalayarak, proletaryanın devrimci iktidarını kurmaktır. Marks ve Engels bu taktiğe Fransızlar'ın ihtilâlci atılım ve geleneklerinden esinlenerek Fransızca konuşma adını koymuşlardır (...)
Evrim aşaması ise uzun bir dönemdir. Bu dönemde proletaryanın partisinin görevi proletarya ve müttefiklerini bilinçlendirme, örgütlendirme ve devrim aşamasının sosyal ve psikolojik şartlarını yaratmaktır.
Marks ve Engels bu evrim döneminin devrimci çalışma tarzını şu şekilde ortaya koymaktadırlar:
'Bu uzun dönemin devrimci mücadelesi, içeride oportünizme karşı amansız ideolojik mücadele vermek, dışarıda ise, proletaryanın sendikal mücadelesinden, halk kitlelerinin ekonomik ve demokratik mücadelesine kadar kitlelerin günlük mücadelesini örgütlemekten, mevcut gerici yönetime karşı, demokratik muhalefetin en solunda yer alarak, siyasi muhalefeti yönlendirmeye kadar her çeşit eylem biçimini kapsar (silahsız). Marks ve Engels, proletaryanın bu aşamadaki devrimci diline, Alman proletaryasının ideolojik-teorik seviyesinin yüksekliğinden ve halk kitlelerini kendi saflarına çekmekteki maharetinden dolayı, Almanca konuşma demişlerdir.' (Bkz. Kesintisiz Devrim I)
'Marks ve Engels'deki evrim aşaması, devrim aşaması ve ihtilâlin objektif şartları meselesi, Lenin'in tahlillerinde iyice açıklık kazanmaktadır. Bunda şüphesiz Lenin'in yaşadığı dönemin, proleter devrimleri çağı olmasının ve Lenin'in iki devrim tecrübesi geçirmesinin büyük rolü vardır.
Lenin'e göre emperyalist dönemde, bütün ülkelerde kesintisiz devrim anlayışı içinde proletarya devriminin objektif şartları vardır. Üretici güçlerin dünya çapında ulaşmış olduğu seviye devrim yapmak için olgundur. Hazır olarak var olmayan devrimin subjektif şartlarıdır. Leninizmin temellerini devrimin subjektif şartlarının hazırlanması teşkil eder ... Lenin, Marks ve Engels'in evrim ve devrim aşamaları ayrımında somut durumların farklılığından dolayı değişiklikler yaptı.
Marks ve Engels'e göre, dünya çapında devrimin objektif şartlarının olgun olduğu zaman, sosyalistlerin dili Fransızca olmalıdır.
Bilindiği gibi emperyalist çağ dünya çapında devrimlerin objektif şartlarının olgun olduğu çağdır. Düz mantığa göre, Marks ve Engels'in önerilerinin doğal sonucu bu dönemde sosyalistlerin görevi sürekli Fransızca konuşmaktır. Durmadan, yılmadan devamlı taarruz etmektir. (Troçkist düşünce bir bakıma buna dayanır.)
Ama diyalektik mantık için durum böyle değildir. Dünya devrimi asla zamandaş olmayacaktır. Önce bir veya birkaç ülkede olacaktır. Bu yüzden her ülkenin kurtuluşu, bizzat o ülkenin proletaryasının kendi eseri olacaktır. Devrimler ne ithal edilebilir, ne de ihraç edilebilir.
Bir ülkede devrimin objektif şartlarının olabilmesi için, kapitalizmin dünya çapındaki genel bunalımından başka, o ülkenin kendi milli bunalımını da yaşaması gerekmektedir. Leninizmin ayrımına göre devrim aşamasında olunabilinmesi için: a) Proletaryanın bilinç ve örgütlenme seviyesinin devrim için yeterli olması gerekir. (Devrimin subjektif şartlarının olgun olması şarttır.) b) Ezeni de, ezileni de etkileyen bir milli bunalımın olması şarttır. (...)
Devrim aşaması kısa bir andır. Evrim aşaması ise uzun bir süreçtir...' (Bkz. Kesintisiz Devrim I)
Evrim aşamasına ilişkin bolşevik çalışma tarzı Lenin'e göre şöyledir:
'Evrim döneminin devrimci hitap dili Almanca'dır. Almanca konuşma döneminde ihtilâlci atılıma yer yoktur. Bu dönemin devrimci çalışma tarzı proletaryayı bilinçlendirmek, örgütlendirmek, proletarya ile öncüsünün bağlarını sıklaştırmak, proletaryanın ve emekçi halkın sınıf bilincini yükseltmek, demokratik muhalefetin en solunda yürüyerek, hakim sınıfları yoğun politik propaganda ile teşhir etmektir.
Eğer proletaryanın partisi henüz kurulmamış ise ana görev, proletaryanın öncü müfrezesini oluşturmaktır. Proletaryanın sınıf partisinin olmadığı bir evrede, devrimci durumun olması halinde bile devrimci dil Fransızca olamaz. Bu dönemin proleter devrimci çalışma tarzını Lenin, şu şekilde özetlemektedir: 'Propaganda ve bilinçlendirme, bilinçlendirme ve propaganda o sırada objektif şartlar tarafından gerçekten ön plana itilmişti. Bütün ülkeye hitap eden haftalık olarak yayınlanması ideal gibi gözüken bir siyasi gazetenin yayınlanması için çalışma, o zaman devrim hazırlığı çalışmasının temel taşı olarak görünüyordu. (Ve Ne Yapmalı? meseleyi böyle koyuyordu.) (Silahlı Aksiyon yerine) yığınların bilinçlendirilmesi şiarı, (yöresel ayaklanmalar yerine) ayaklanmanın sosyal ve psikolojik şartlarının hazırlanması şiarı, o sırada devrimci-sosyal demokrasinin biricik doğru şiarlarıydı.' (İki Taktik, s. 78)'. (Bkz. Kesintisiz Devrim I)
... Kısa olan devrim aşamasında da bolşevik taktik ve şiarlar, derhal ayaklanma değildir.
'Bu kısa dönem de ayrıca kendi içinde geçiş devresi, taktik taarruz devresi ve stratejik taarruz devresi olmak üzere üçe ayrılır...
Hemen görülebileceği gibi, Marks, Engels ve Lenin' de devrim ve evrim aşamaları ve taktikleri kesin çizgilerle ayrıdır.
Marks ve Engels'in tahlil ettikleri bu süreç burjuva toplumuna ilişkin, Lenin'inki ise dünyanın en büyük altı sömürgeci ülkesinden birisi olan, öteki Avrupa ülkelerine kıyasla nisbeten zayıf fakat iç dinamiği ile gelişen bir kapitalizmin olduğu Çarlık Rusya'sına ilişkindir.
Yine açıkça görülebileceği gibi her iki aşamada da, devrimci çalışmalar, şiar ve taktikler farklıdır. Evrim aşamasında öngörülen taktik şiar ve metodlar, Almanca'dan kaynaklanmaktadır. Ve silahlı aksiyon evrim aşamasının temel mücadele metodu asla değildir. Devrim aşamasında ise, devrim dalgasının yükselmesine paralel olarak silahlı aksiyon temel olmaktadır.
Marksizm-Leninizmde politik mücadele biçimleri çeşitlidir. Literatürde bu biçimler a) Silahlı aksiyon, b) Silahlı aksiyonun dışındaki mücadele biçimleri diye iki başlıkta mütalâa edilirler. Devrimci sürecin evrim ve devrim diye kesin çizgilerle ayrıldığı ülkelerdeki Marksist-Leninist partiler daima bu iki mücadele biçiminin birisini bu iki evreye göre temel ötekini ise ona tabi (tali) olarak seçerler. (İçinde bulunduğumuz evrede bu kesin çizgili ayrım emperyalist-kapitalist ülkeler için geçerlidir).
Devrim için uzun ve dolambaçlı halk savaşının zorunlu bir durak olduğu, emperyalist hegemonya altındaki geri-bıraktırılmış ülkelerin somut pratikleri, devrimci sürecin bu evreleri arasındaki ilişkide değişiklik yapmıştır.
Şöyle ki, emperyalist hegemonya altındaki ülkelerde, (ister II. bunalım döneminin emperyalist hegemonyasının dışsal bir olgu olduğu feodal, yarı-feodal ülkelerde olsun, isterse de III. bunalım döneminde emperyalist hegemonyanın içsel bir olgu olduğu emperyalist-kapitalist üretim ilişkilerinin egemen olduğu geri-bıraktırılmış ülkelerde olsun) evrim ve devrim aşamaları, (Çarlık Rusya'sında olduğu gibi zayıf da olsa) içsel dinamikle kapitalizmin geliştiği ülkelerdeki gibi kesin çizgilerle ayrılamaz. Bu tip ülkelerde devrim aşaması kısa bir aşama değil, oldukça uzun bir aşamadır. Evrim aşamasının nerede bittiğini, devrim aşamasının ise nerede başladığını tespit etmek fiilen imkansızdır. Her iki aşama iç içe girmiştir." [83] (abç)
İkinci Bölümün Dipnotları
[*1] "İşbölümü, herhangi özgül zamandaki üretici güçlerin gelişmesine bağlı düzey"dir. [50]
[*2] Feodalizmden kapitalizme geçiş sorunu oldukça karmaşık bir dizi sorunu içermektedir. Ekonomik ve politik geçişin değişik biçimleri ve nedenleri ayrı bir yazının konusu olacak kadar kapsamlıdır. Burada genel ve öz olarak değin-mekle yetindik.
[*3] Bu Başbakanlar, de Broglie, Dufaure, Vaddington, Freycinel ve J. Ferry'dir.
[*4] Daha ilerde göreceğimiz gibi, Gramsci'de aynı kavram, Hegel'in "orta-terim"i yerine üst-yapısal kavram olarak yer almaktadır.
[*5] Aynı durum kapitalist-emperyalist ülkelerde, sürekli ve genel bunalımın derinleştiği -buhran- dönemlerinde görülür. Bunun en açık biçimi faşizmdir. Faşizm, eğitimden sendikalara, gazetelerden tüm kültürel faaliyetlere kadar her şeyi devlet (faşist devlet) tekeline alır.
[*6] Emperyalist dönemde devletin etkinlik alanlarının artması ve genişlemesini, onun yasama-yürütme-yargı kurumları dışına taşan özelliğini gören pek çok Marksist vardır. Bunlar arasında L. Althusser özel bir yere sahiptir. Althusser devleti tüm üst-yapı olarak ele almaktadır. Ve bu bakış açısından devlet aygıtlarını iki ana başlık altında toplar: 1) Devletin baskı aygıtı; 2) Devletin ideolojik aygıtı (ideolojik devlet aygıtı -İDA-). Ona göre, bürokrasi ve militarizm devletin baskı aygıtını oluşturur. Bunun dışında kalan kurumlar "ideolojik devlet aygıtı"(İDA)dır. Bunlar da: a) Dini devlet aygıtları, b) Eğitim İDA'ları (resmi devlet okulları, üniversiler, akademiler, enstitüler), c) Aile İDA'sı, d) Hukuki İDA'lar (mahkemeler vb.), e) Siyasi parti İDA'ları, f) Sendikal İDA'lar, g) Kitle iletişim İDA'ları, h) Kültürel İDA'lar (edebiyat, güzel sanatlar, spor). Althusser'in bu tasnifi tek tek eleştirilebilir olmakla birlikte, emperyalist dönemde devlet aygıtının çokluğu ve yaygınlığını ifade etmesi yönünden önemlidir. İlerde göreceğimiz gibi, Gramsci'de, Althusser'in "İDA"larına yakın "sivil toplum" kavrayışı vardır, ama Gramsci'de bunlar özerktir.
[*7] Almanya'da 1919 Spartakis ayaklanması, 1921 "Mart Eylemi" ve Ekim 1923 ayaklan-ması; 1923 Bulgaristan ayaklanması; 1926 Endonozya ayaklanması; 1927 Çin Kanton ve Güz Hasadı ayaklanmaları ve Çin Halk Savaşının başlaması vb.
[*8] Bu konuda SBKP (B) içinde ekonomist N. Kondratiyev'e özel görev veril-miştir. Kondratiyev 50'şer yıllık bunalım dönemleri değerlendirmesini 1925 yılında yapmıştır ve temel amacı ekonominin devrevi hareketiyle devrim durumu arasındaki bağıntıları belirlemektir.
[21] Stalin: Leninizmin İlkeleri, s: 16
[22] Stalin: Leninizmin İlkeleri, s: 7-8
[23] Stalin: age, s: 14
[24] Lenin: "Sol" Komünizm: Bir Çocukluk Hastalığı, s: 114
[25] Lenin: Der Zusammenbruch der II. Internationale -1915
[26] Marks-Engels: The German Ideology, s: 46-47
[27] Marks-Engels: Komünist Manifesto
[28] Stalin: Leninizmin İlkeleri
[29] Marks: Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, Önsöz, s: 26
[30] Mahir Çayan: Kesintisiz Devrim I
[31] Stalin: Leninizmin İlkeleri, s: 18-19
[32] Stalin: age, s: 18-19
[33] Stalin: age, s: 19
[34] Lenin: Collected Works, C: 33, s: 262
[35] Engels: Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, s: 217
[36] Engels: Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, s: 217-218
[37] Engels: Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, s: 218
[38] Marks-Engels: The German Ideology, s: 53
[39] Marks-Engels: Komünist Manifesto
[40] Engels: Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, s: 219
[41] Engels: Anti-Dühringj, s: 441
[42] Engels: Conrad Schmidt'e Mektup, 27 Ekim 1890
[43] Engels: agm
[44] Lenin: Devlet ve İhtilâl
[45] Marks-Engels: Kutsal Aile, s: 149
[46] Marks: Kapital, C: III, s: 263
[47] Engels: Conrad Schmidt'e Mektup, 27 Ekim 1890
[48] Marks-Engels: The German Ideology, s: 63
[49] Engels: Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, Selected Works, C: II, s: 290
[50] Marks-Engels: The German Ideology, s: 93
[51] A. Şener: Eski Yunanda Eşitlik ve Eşitsizlik Üzerine, s: 96-97
[52] Marks-Engels: The German Ideology, s: 34-35
[53] Marks: Kapital, C: III, s: 629
[54] Engels: Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, s: 290
[55] Marks-Engels: The German Ideology, s: 60
[56] Marks-Engels: The German Ideology, s: 92
[57] Marks: Kapital, C: I, s: 782
[58] Marks: Kapital, C: III, s: 465-466
[59] Marks: Kapital, C: III, s: 466
[60] Hilferding: Das Finanz kapital, s: 427-28
[61] Marks: Fransa'da Sınıf Mücadeleleri, s: 69-70
[62] Sweezy: Emperyalizm, Çağdaş Kapitalizmin Bunalımı, s: 90, Bilgi yay.
[63] C. Wright Mills: İktidar Seçkinleri, s: 359
[64] Mahir Çayan: Kesintisiz Devrim II-III
[65] Mahir Çayan: Kesintisiz Devrim I
[66] III. Enternasyonal Kuruluşu İçin Çağrı - 24 Ocak 1919
[67] Marks: Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, s: 25
[68] Engels: Almanya'da Köylü Savaşı, s: 143
[69] Stalin: Leninizmin İlkeleri
[70] Lenin: Devlet ve İhtilâl
[71] Lenin: Devlet ve İhtilâl
[72] Komintern Prorgamı -1928, III. Enternasyonal-Belgeler, s: 150-151
[73] Komintern Programı -1928, age, s: 151
[74] Komintern Programı -1928, age, s: 166-167
[75] Komintern Programı -1928, III. Enternasyonal-Belgeler, s: 152
[76] Komintern II. Dünya Kongresi Kararları -1920
[77] Komintern Programı -1928, III. Enternasyonal-Belgeler, s: 188
[78] Mahir Çayan: Kesintisiz Devrim I
[79] Komintern Programı -1928, III. Enternasyonal-Belgeler, s: 126-136
[80] Komintern Programı -1928, age, s: 131-132
[81] Komintern V. Dünya Kongresi Kararları -13. Bölüm -1928
[82] Komintern Programı -1928, III. Enternasyonal-Belgeler, s: 190-191
[83] Mahir Çayan: Kesintisiz Devrim II-III