Efsaneler her daim güzeldir. Deniz kızı efsaneleri de en güzel efsanelerdendir, bilinmeyene duyulan merak ve bilinmeyenden doğan korku yerine bu mitte, bilinmeyene doğan hayranlık, bilinmeyen şeyin güzelliği ön plandadır, gerçi denizcileri sesleriyle kendilerine doğru çağırıp onların kaybolmalarını, kayalıklara vurmalarını sağlayıp da onların etleriyle beslenen sirenleri bunların dışında tutuyoruz.
DENİZCİLERİN KORKULU RÜYASI, SİRENLER
Resimdeki, çift kuyruklu bir deniz kızı, yani bir siren. Sirenler, Yunan mitolojisinde geçiyor, denizcilerin yolunu saptıran, kötü kalpli, et yiyen deniz kızları, sirenler. Homeros, topraklarımızda efsanelerin şiirlerini yazarken sirenleri de atlamamış, onlardan da bahsetmişti, bir söylentiye göre, adını fok balıklarından alan Foça, sirenlerin de anavatanıydı. Ancak, her efsanenin yanlış algılanan bir görüntü ya da bir sesten doğduğunu bildiğimiz için belki de fok balıklarının siren olarak anlatılmış olabileceğini, uzun süre karayı görmemiş ve akıl sağlıklarını az buçuk yitirmiş olan denizcilerin kendilerine korkulacak bir şeyler yaratmış olabileceklerini, hatta yine uzun süre bir kadın görmemiş olan zavallı denizcilerin fok balıklarını kadın formunda algılamış olabileceklerini de göz önünde bulundurmamız gerekir.
Uzak akrabalarımdan birinin ismi de Siren (ilginç bir anektod olarak not düşmek gerekir ki kendisi Foça'da doğup büyümüş, acaba?!) ve Siren ismi Türkçe'de bir kadın ismi olarak kullanılıyor. Ambulans sireni, araba sireni diye çocukluğu boyunca dalga geçilen bu akrabamın ismi için ben de anneme "Neden onun adı Siren? Neden ona siren demişler?" diye sorduğumda, "Siren aslında deniz kızı demektir, araba, ambulans sirenlerinin adı da bu sirenlerden gelir, sirenler çok tiz bir ses çıkaran deniz kızlarıdır, denizcileri yoldan çıkardıkları ve onları seslerine doğru çağırıp gemilerini, sandallarını kayalıklara çarptırıp batırdıktan sonra onları yerlermiş, eskiden buna inanılırmış, bu sirenler çok güzel olurlarmış, sesleri de başta çok güzel olurmuş, öyle ki denizciler karaya dönerken duydukları bu sese aşık olurlarmış, sirenler şarkı söyledikçe şarkının devamını duymak isterler, sese kapılır giderlermiş. Ama eğer bir denizci, daha önce sirenler üzerine uyarıldıysa bu sesi duyduğunda yoluna devam edermiş ve siren de onu karaya oturtamayınca sinirlenirmiş, böylece başta denizcinin kulağına çok güzel gelen o tiz sesi, istediğini alamayınca çirkin, cırtlak çığlıklara dönüşürmüş. Bir de sirenlerin görünüşleri de çok güzel olurmuş, kuyruklarını göstermedikleri sürece denizciler onların çok güzel kadınlar olduğunu düşünürler, hiç tereddüt etmeden onlara şarkı söyleyen bu gizemli kadınları daha yakından görmeye giderlermiş..." diye anlatmıştı.
Sirenlerin, diğer efsanelerdeki deniz kızlarının aksine ikiye ayrılmış kuyrukları vardır. Kimi mitlerde bu kuyruk üst baldırlardan itibaren ikiye ayrılır, kimi mitlerde normal insan bacağı gibi olan bacakları, dizlerden itibaren kuyruğa dönüşür, kimi mitlerde ise sadece ayaklarının yerinde küçük kuyruklar vardır.
Savatage'ın Sirens şarkısı da sirenlerin denizciler üzerindeki vahşetini anlatırken bu kadar korkulduğu halde görüldüğü, duyulduğu anda yüksek ihtimalle peşinden gidilecek kadar güzel betimlenen sirenler, deniz kızı mitinin en iyi görünümlü örneklerindendir.
BİR JAPON EFSANESİ: NİNGEN
Aslında Japonların deniz kızı mitine bakışlarıyla ningen mitini ayrı ayrı anlatacaktım ama ilk olarak ningen'den bahsetmek istedim. Ningen, az buçuk anime izliyorsanız, aşina olduğunuz kelimelerden olacaktır çünkü ningen, insan anlamına gelir, Japonlar neden korkacakları bir varlığa insan ismini koyarlar anlamak güç, başlıbaşına Japonları anlamak güç...
Japonlar, deniz yaratıklarına ciddi ciddi inanırlar, şöyle heykelleri var mesela:
Az sonra değineceğim Mısır efsanelerinde de, inanışlarında da olduğu gibi Japonlar da deniz insanlarıyla kara insanlarının eskiden birlikte yaşadıklarına ama sonra deniz insanlarının, kara insanlarına küsüp kendilerini gizlediklerine, denizlerin derinliklerine çekildiklerine inanırlar. Hatta kimi müzelerinde deniz insanı mumyası olduğuna inandıkları birtakım "şeyler" sergilerler (soldaki, sergiledikleri kuyruklu mumya, sağdaki de Japonların deniz insanı tasviri):
Ancak ningen, deniz kızı efsanelerinden doğmuş ve onlardan ayrılmış bir efsanedir. Bir kere, klasik deniz kızı mitlerinden farklı olarak üst kısmı insan, alt kısmı balık şeklinde değildir, büyük, dev bir yaratıktır ve kolları ile bacaklarıyla birlikte görüntüsü insanı andıran beyaz bir canlıdır. Japon denizcilerinin hatrı sayılır bir kısmı açıklarda ningen'le karşılaştıklarını, 'ningen'in bir süre onlarla birlikte yüzüp derinliklere döndüğünü anlatırlar, kimi denizcilerin beyanlarına göreyse 'ningen'in insan gibi iki bacağı yerine tek ve kalın bir kuyruğu vardır. Ben de bu yüzden ningen'i de deniz kızı efsaneleri arasında anlatıyorum.
İşin ilginci, belki de şu Discovery News'in deniz kızı belgeselinde sunduğu duvar resimleri ve sözde fosillerden sonra, en elle tutulur deniz kızı delilleri, 'ningen'le ilgilidir çünkü gerçekten Japonya açıklarında Google Maps'in uydu görüntülerinde anlatıldığı gibi büyük, iki kollu ve uzun bir yaratık görüntülenmiştir:
Hatta Youtube'ta iki tane de denizaltı kaydı var ningen ile ilgili ama nasıl elde edilmiş olduklarını ve doğruluklarını bilemem, yine uzun süredir kara görmemiş denizcilerin gördükleri vatoz balıklarını, uzun, beyaz balıkları ve hatta büyük dalgaları ningen gördüklerine kanıt delalet edeceklerine de şüphemiz yok ama bu da deniz kızı mitleri arasında yerini almıştır.
ORTA DOĞUDA DENİZ KIZI EFSANELERİ
Bana göre bizim kültürümüzdeki deniz kızı efsanesi, sirenlerdir ama doğu taraflarında, bizim topraklarımız gibi denize tam anlamıyla "doymuş" olmasalar da deniz kızlarına inananlar da olmuştur.
Ve bu efsanelerde de deniz insanları her cinsiyette olurlar, Arap kültürüne yakın olarak deniz altı krallıkları da aynı Arap krallıkları gibidir ve insanlarla deniz insanları arasında görünüşte bir fark yoktur, deniz insanları sadece deniz altında yaşarlar, aramızdaki tek fark budur, hatta normal insanlarla çiftleşebilirler ve deniz insanlarından doğan çocuklar da deniz insanı olurlar.
GENELGEÇER "DENİZ KIZI" MİTİ VE ANDERSEN
Yukarıda değindiğim mitler, genelgeçer deniz kızı mitinden, kültür olarak farklı oldukları için ayrı ayrı ele alınması gereken mitlerdi. Yaşamını denizden kazanan ve denizle haşırneşir bir halkın, denizcileri uyanık tutmak için ortaya çıkardığı bir korku söylentisi olan sirenler, kendilerine her daim korkacak doğaüstü bir şeyler arayan, anlamakta zorlandığımız Japonların 'ningen'i ve büyülü masallar anlatmaktan hoşlanan Ortadoğu halkının deniz insanları, deniz kızı mitine en ilginç yaklaşan kültürlerin eserleridir.
Genelgeçer bir deniz kızı miti de vardır, hatta kimi komplo teorisyenlerine göre (ki Mısır'da bulunan duvar resimlerinin anlattığı hikayeyi de anlatacağım, komplo teorisyenleri kendilerine destek bulmakta bu resimler sayesinde zorlanmıyorlar...) deniz insanları gerçekten yaşamışlardır. Bu mitten doğan en bilindik ve en güzel hikaye de Hans Andersen'in daha sonra sinemaya da Disney tarafından animasyon olarak aktarılan Küçük Deniz Kızı hikayesidir.
Hikayeyi bilmeyenler için kısa bir özet geçeceğim, genel inanışın deniz kızı anlayışı da bu hikayedeki deniz kızıyla birebir örtüşür:
Küçük Deniz Kızı diye anılan deniz kızı (ki Disney versiyonunda ismi Ariel, Ariel demek daha kolay geldi), deniz altında büyük bir krallığın içinde yaşar, Ariel'in babası, krallığın lideridir ve Ariel kız kardeşleriyle birlikte zenginliğin, deniz altının, oyunların, masalların tadını çıkarmaktansa hiç bastıramadığı kara merakıyla deniz altında mutlu değildir. 15 yaşına geldiğinde, karayı görebilecek olan Ariel, 15. doğum gününü sabırsızlıkla bekler. Doğum günü gelip çattığında karaya çıkmak üzere harıl harıl süslenir. (Hatta bu masaldan aklımda en çok kalan şey, bu kısımda Ariel'in saçlarını tarayan büyükannesinin, saçlarını biraz çekiştirip Ariel'in canını acıtması, Ariel'in bundan sızlanması üzerine de büyükannenin "Güzellik hiçbir zaman kolay ve acısız değildir," demesiydi.) Tüm merakı, heyecanı ve güzelliğiyle yukarı çıkan Ariel, tam o sırada o civarda bulunan bir gemiden denize düşen bir insanı kurtarır ve bu insana aşık olur. Bunun üzerine hayatı, tam anlamıyla cehenneme döner. Aşkından vazgeçemediği için karada yaşayabilmenin yollarını arar, bir denizaltı cadısı ona karada yaşayabilmesinin tek yolunun kuyruğunu bacaklara dönüştürecek sihirli bir iksir içmesi olduğunu salık verir. Ariel, iksirin "yan etkilerini" sorduğunda, eğer aşkına karşılık alamazsa öleceğini öğrenir. Buna rağmen iksiri içer, büyük acılar eşliğinde kuyruğu bacaklara dönüşür, bacaklarının üzerinde yürümesini öğrenir, her adımında canı biraz daha yanar ama zamanla buna alışır. Sonra aşık olduğu adamı bulur ve adamın da bir prens olduğunu öğrenir, prens, deniz kızını sevmez, başka birine aşıktır, sonunda deniz kızı ölür ve deniz köpüklerine dönüşür.
Deniz kızları, genel inanışta, bu hikayedeki gibi güzel, kırılgan, çabucak ölüveren, iyi kalpli, sevimli yaratıklardır. Öyle kolay ölürler ki, zamanında deniz kızlarının yaşamış olduklarına inanan bir kısım topluluklar, iklimi değişen dünyada hayatta kalamadıklarını düşünürler ve öyle kolay ölürler ki bir söylenişe göre, ne zaman sigaranızı yanan bir mumun aleviyle yakarsanız bir deniz kızını daha öldürürsünüz.
Bir de, deniz kızlarının, deniz insanlarının çok kırılgan, gururlu, nazik, iyi kalpli ve dayanıksız olduklarını destekleyen, Japon deniz kızı mitlerine de yakın olan bir inanışa göre, Mısır'da birtakım duvar resimleri, geçmiş zamanlarda deniz insanlarıyla insanların birarada, barış içinde yaşadıklarını anlatır. Ancak insanlarla aralarında çıkan husumetten sonra deniz derinliklerine çekilen deniz insanları, tıpkı balinalar ve yunuslar gibi göç edebilecekleri rotalara sahiplerken yine iklim değişimlerinden, akıntı değişimlerinden, güzergahlarını koruyamamış ve tıpkı pek çok deniz canlısı gibi türlerini yitirmişlerdir. Hatta tam da şu fotoğrafta, balinalarla birlikte göç eden deniz insanları resmedilmiş:
Sizce gerçekten kadim zamanlarda deniz insanları yaşamış olabilirler mi, yaşamışlarsa sirenler gibi kötü kalpli yaratıklar mıydı, yoksa Küçük Deniz Kızı gibi naif ve güzel genç kızlar mıydı bilmiyorum ama genelde korkulara dayanan efsanelerdense benim en çok hoşuma giden efsaneler, dansla, müzikle, aşkla, zevkle, doğayla ilgili işlerden sorumlu devlet tanrısı Pan ve deniz kızlarıyla ilgili olanlar...
(Not: Yazının başlığı, Jimi Hendrix'in 1983... A Merman I Should Turn To Be adlı şarkısından alınmıştır.)