MATEMATİK ve ETİK DEĞERLER
Etik; doğru ve yanlış davranışlara ilişkin kavramlar geliştiren, bu kavramları savunan ve bunların kullanımını öneren bir felsefe dalıdır. Matematik etiği ise, bilimsel matematik etkinliklerin yürütülmesi sırasında ortaya çıkan değer sorunları ile bunlara getirilen çözüm önerilerinin tartışıldığı alan olarak ifade edilebilir. Matematik etiği, bilimsel çalışmalarda bulunanlara, bu çalışmalar sırasında uymaları gereken ilkeleri gösterir.
Matematiksel Araştırma ve Matematiksel Yayın Etiği maddeleri şu şekilde özetlenebilir:
1) Araştırmanın temeli dürüstlüktür.
2) Matematiksel araştırmanın temel amacı kendini yüceltme, toplumca tanınma, meslektaşlarınca tanınma ve maddi kazanç olmamalı, bilime katkı sağlamak olmalıdır.
3) Araştırmada yanıltma yapılırsa kötülenmeli ve cezalandırılmalıdır.
4) İlk başvurudan, araştırmanın yayınlanmasına kadar her basamakta dürüstlük ve ahlak esas alınmalıdır.
5) Araştırmacılar veri toplarken titizlik, tarafsızlık, önyargısızlık ve denetime açık bir tutum sergilemelidir.
Matematiksel Araştırma ve Matematiksel Yayın Etiği ile ilgili çeşitli kuruluşlar ve komisyonlar bulunmaktadır. Bunlardan en önemlileri, Avrupa Matematik Derneği Etik Komisyonu, TÜBİTAK ve TÜBA olarak sayılabilir.
Avrupa Matematik Derneği Etik Komisyonu, Avrupa Matematik Derneği Yürütme Kurulu tarafından 2010 baharında kurulmuştur. Etik Komisyonu'nun ilk görevi meslek ilkelerini içeren bir belge hazırlamak olmuştur. Meslek ilkelerini içeren bu belge, Avrupa Matematik Derneği Konseyi'nin tavsiyesiyle, 29 Ekim 2012 tarihinde Avrupa Matematik Derneği Yürütme Kurulu tarafından onaylanmış ve 1 Kasım 2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu belgenin içeriği; bütün matematikçilerin, editörlerin ve matematik yayıncılarının matematik meslek ilkelerine sadık kalması ve genel olarak matematik araştırmalarının değerlendirilmesi, yayınlanması ve dağıtılması ile ilgili tüm meslek ilkelerinden oluşmaktadır.
TÜBİTAK (2006), etik ihlallerini ve yüzdeleri şu şekilde listelemektedir:
Uydurma (fabrication): Araştırmada bulunmayan verileri üretmek, bunları rapor etmek veya yayımlamak.
Çarpıtma (falsification): Değişik sonuç verebilecek şekilde araştırma materyalleri, cihazlar, işlemler ve araştırma kayıtlarında değişiklik yapmak veya sonuçları değiştirmek.
Aşırma-intihal (plagiarism): Başkalarının metotlarını, verilerini, yazılarını ve şekillerini sahiplerine atıf yapmadan kullanmak. (%20.6)
Duplikasyon (duplication): Aynı araştırma sonuçlarını birden fazla dergiye yayım için göndermek veya yayımlamak. (%19.6)
Dilimleme (Least Publishable Units): Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde ayırarak çok sayıda yayın yapmak. (%9.5)
Destek belirtmeme: Desteklenerek yürütülen araştırmaların sonuçlarını içeren sunum ve yayınlarda destek veren kurum veya kuruluş desteğini belirtmemek. (%20,6)
Yazar adlarında değişiklik yapma: Araştırma ve makalede ortak araştırıcı ve yazarların yazılı görüş birliği olmadan, araştırmada aktif katkısı bulunanların isimlerini çıkartmak veya yazarlıkla bağdaşmayacak katkı nedeniyle yeni yazarlar eklemek veya yazar sıralamasını değiştirmek. (%19.6)
Diğer: Araştırma ve yayın etiği ilkeleriyle bağdaşmayan diğer davranışlarda bulunmak. (%4)
TÜBA 2002’deki raporunda etik dışı davranışların nedenlerini dört ana başlık altında toplamıştır:
Eğitim eksikliği; Bilimsel araştırma eğitiminin ve disiplininin verilmemesi
Bireysel özellikler; Bireylerin biran önce yükselme, ün kazanma, arzu ve hırsları
Bilimde niceliğin niteliğin önüne geçmesi; Fazla sayıda yayın yapmak ile bilimsel saygınlığın artacağı yanılgısına düşmektir.
Mali nedenler; Burs, proje veya sanayi desteğini kaybetme korkusuyla yapılan etik dışı davranışlar.
Amasya Üniversitesi Matematik Bölümü lisans eğitimi boyunca, Matematikte meslek etiği, tüm derslerimizin içeriğinde vurgulanmakta ve verilen eğitim ile, yukarıda belirtilen araştırma ve yayın etiği ilkeleriyle bağdaşmayan davranışların önüne geçmeyi amaçlamaktadır. Üniversitemiz bünyesinde kurulan, “Amasya Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu” Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesini uygulamakta ve bu yönerge üniversitemiz web sayfasında https://www.amasya.edu.tr/media/124918/yonerge.pdf linkinde yayınlanmaktadır.
Matematik bölümü olarak, lisans eğitimi boyunca öğrencilerimizin ve lisans eğitimi sonunda mezunlarımızın aşağıdaki mesleki etik kavramlara sahip olmasını beklemekteyiz:
1) Matematiksel araştırmanın tasarımında ve yürütülmesinde en yüksek mesleki standartlara sahip olmak.
2) Araştırmanın yapılışı ve bulguların analizi sırasında özeleştiri, dürüstlük ve açıklığı elden bırakmamak.
3) Aynı konu üzerinde araştırma yapmış ve yapmakta olan diğer araştırmacıların katkılarını teslim edici bir tavır içinde olmak; bu tavırlarını yazılı-sözel-görsel sunumlarda tam olarak korumak.
4) Yalnız kendisinin değil, içinde bulunduğu araştırma grubunun tüm üyeleri ile koordinasyon halinde matematikte ve bilimde etik davranışlar ile araştırmasını sürdürmek ve sonuçlandırmak.