Devrek ilçesi hakkında
27 Eylül 2015 00:35:58
Devrek tarihi hakkında yazılan eserlerde genellikle tarih bilgisi verilmeye çalışılmıştır. Oysa seyahatnamelerde Devrek adının geçtiği yerler araştırıldığında da ortaya başka anlamlar çıkmaktadır. Türklerde ad verme geleneği genellikle belli kurallara tabidir. İnsanlar yaşadıkları yerlerde duydukları sözcükleri gittikleri yerlere de taşımaktadır. Bu açıdan yaklaşıldığında, Devrek adının İranda Huzistan bölgesi ile ilişkilendirilmesi mümkündür.
Muhammed b. Ahmet el-Mukaddesinin İslam Coğrafyası (Ahsenüt-Takasim) adlı Selenge yayınlarında 2015 yılında basılan eserinin 48.sayfasında Devrak: Huzistanda bir vilayet, şehir ve köy adı kaydı karşımıza çıkmaktadır. Aynı eserin 71.sayfasında ise Devrak metrapoller listesi içinde tanımlanır. 78.sayfada ise Devrak, İranın Ahvaz şehri içinde; 79.sayfada da ayrı bir şehir olarak Ezem, Bahsabad, ez-Diz, Endebar, Azer, Cubbe, Mirakiyan, Mirasiyan adlı yerleşim birimlerinin merkezi olarak gösterilmektedir. Yine 262.sayfada Acem ülkesinde en bereketli topraklar bölümünde bu sefer Devrak değil, Devrek olarak yazıldığı görülebilir. 421.sayfada İranın Huzistan eyaletinin Ahvaz kentinin bir bölgesi olarak Devrak adı geçmektedir.
Devrak şehrini de Samani hükümdarı Adududdevlenin (936-983 yılları arasında hüküm sürmüştür) kurduğu yazılıdır. Aynın eserin 422.sayfasındaki haritada ise Arap yazarların yazdığı şekilde Al-Dawraq olarak yazıldığı görülebilir. 427.sayfada ise Devrak, Ahvaz vilayetinde Irak sınırında gösterilmektedir. 429.sayfada Ahvazı sulayan Maşrıkan nehrinin şehri geçtikten sonra senenin büyük kısmında kuruduğu, Devrak denilen yerde bir göl oluşturduğu belirtilmektedir. Dolayısıyla Devrak, sulak bir bölgede yer almaktadır.
430 sayfada ise Devrak ile ilgili ayrıntılı bir pasaj vardır. Bu pasajda Devrakın Bir kısmı Irak sınırına bitişik, nehir sahilinde mamur bir başkenttir. Kırsal alanı oldukça geniştir. Büyük bir pazarı, çeşitli özellikleri, naz-ı nimeti bol bir şehirdir. Bol miktarda kanaviçe üretilir. Sustan daha küçüktür. Pazarı birkaç resteye ayrılır. Cami pazarın bir kenarındadır. İçme suyunu nehirden temin eder. Fas ve Kirman hacıları burada toplanır kaydı dikkati çekmektedir. Zonguldakın Devrek ilçesi de Filyos çayı kenarında kurulmuştur. 433.sayfada ise Devrak halkının çoğunluğunun mutezili mezhebinde olduğu yazılıdır. Ancak Zonguldak ilindeki Devrek halkı, Sünni mezhebindedir.
Mukaddesinin adı geçen eserindeki Devrak adı, Devrek adıyla özdeştir denilebilir. Her iki şehir de ırmak kenarında bulunmaktadır. Anadolu Selçuklularının İran üzerinden Anadoluya geldikleri düşünüldüğünde, Devrek adını bildikleri söylenebilir. Dolayısıyla Devrek ilçesinin Anadolu Selçuklu döneminde kurulan yerleşim birimlerinden biri olduğu düşünülebilir. Anadolu Selçuklu Devletinde Farsçanın egemen dil oluşu, hükümdarlarının Farsça adlar taşıması Devrek ilçesini kuranların da bu geleneğe bağlı oldukları söylenebilir. Nitekim Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Büyük Lugatta Devrak sözcüğünün Farsça şarap ölçeği anlamına geldiği yazılıdır ki, bu da varsayımı desteklemektedir.
Devrekin tarihine yönelik pek çok çalışma vardır. Bu çalışmalarda Devrek adının nereden geldiği konusunda da çeşitli varsayımlar bulmak mümkündür. Özellikle Bilge Umara çok sayıda atıf yapılmaktadır. Ancak Bilge Umarın Devrek adının Ermeniceye dayandığı varsayımına katılmadığımı belirtmek isterim. Her nedense Anadoludaki yerleşim birimlerinin adını Yunanca, Ermenice, Luvice vb. dillere dayandırma yaklaşımı sergilenmektedir. Oysa bir Türk yurdu olarak Anadoluda yerleşim birimlerine ad vermede de Türk geleneğine uygunluk söz konusudur. Bu durumda da Anadoludaki yerleşim birimlerine verilen adların büyük ölçüde Türkçe kökenli olarak verildiği; ancak komşu dillerden de yer yer istifade edildiği ileri sürülebilir. Örneğin Koz adı Farsçadır. Arapça ceviz anlamında kullanılmaktadır. Anadolu Selçukluları koz sözcüğü ile başlayan pek çok yerleşim yerine ad vermişlerdir. Çünkü Farsçayı kullanmaktadırlar. Devrekin de nehir kenarında olması, içme ve yıkanma suyunun nehirden karşılanması, ırmak kenarında otlar arasında yılanların çok olması vb. nedenlerle Devrek adının Devrak ile ilişkili bir sözcük olduğu varsayılabilir.