Transkript
1 BÝRÝNCÝ KÝTAP SERMAYENÝN ÜRETÝM SÜRECÝ BÝRÝNCÝ KISIM META VE PARA BÝRÝNCÝ BÖLÜM M E T A BÝRÝNCÝ KESIM. METAIN ÝKÝ ÖÐESÝ KULLANIM-DEÐERÝ VE DEÐER (DEÐERÝN ÖZÜ VE DEÐERÝN BÜYÜKLÜÐÜ) Kapitalist üretim tarzýnýn egemen olduðu toplumlarýn zenginliði, "muazzam bir meta birikimi" [1] olarak kendini gösterir, bunun birimi tek bir metadýr. Araºtýrmalarýmýzýn, bu nedenle, metaýn tahlili ile baºlamasý gerekir. Meta, her ºeyden önce, bizim dýºýmýzda bir nesnedir ve, taºýdýðý özellikleriyle, ºu ya da bu türden insan gereksinmelerini gideren bir ºeydir. Bu gereksinmelerin niteliði, örneðin ister mideden, ister hayalden çýkmýº olsun, bir ºey deðiºtirmez. [2] Burada nesnenin, bu gereksinmeleri, geçim aracý olarak doðrudan doðruya (sayfa 49) mý, yoksa üretim aracý olarak dolaylý yoldan mý, nasýl giderdiði de bizi ilgilendirmemektedir. Demir, kaðýt vb. gibi her yararlý ºeye, iki görüº açýsýndan, nitelik ve nicelik açýsýndan bakýlabilir. Her yararlý ºey, birçok özelliklerin bir bütünüdür ve bunun için çeºitli yönlerden yararlý olabilir. ªeylerin çeºitli kullanýmlarýný bulup ortaya çýkarmak tarihin iºidir. [3] Yararlý nesnelerin niceliðini ölçmek için toplumca benimsenen ölçüleri saptamak da böyledir. Bu ölçülerin farklý oluºunun nedeni, kýsmen ölçülecek nesnelerin niteliklerinin farklý oluºu, kýsmen de alýºkanlýklardýr. Bir ºeyin yararlýlýðý, onu, bir kullaným-deðeri haline getirir. [4] Ama bu yararlýlýk, belirsiz bir ºey deðildir. Metaýn fiziksel özellikleriyle sýnýrlý olduðu için, o, metadan ayrý bir varlýða sahip deðildir. Demir olsun, buðday olsun ya da elmas olsun, bir meta, bu nedenle, maddi bir ºey olduðu için, bir kullaným-deðeridir, yararlý bir ºeydir. Metaýn bu özelliði, o metaýn yararlý niteliklerinden yararlanmak için gerekli olan emek miktarýna baðýmlý deðildir. Kullaným-deðeri ele alýnýrken, biz, her zaman, ºu kadar düzine saat, ºu kadar metre keten ya da ºu kadar ton kömür gibi belirli niceliklerden sözettiðimizi varsayarýz. Metalarýn kullaným-deðerleri özel bir bilgi alanýnýn, metalarýn ticari bilgisinin malzemesini oluºturur. [5] Kullaným-deðerleri, ancak kullaným ya da tüketim ile bir gerçek haline gelir: bunlar, ayrýca, toplumsal biçimi ne olursa olsun, her türlü servetin özünü oluºtururlar. Ýncelemek üzere olduðumuz toplum biçiminde, bunlar, ayrýca, deðiºim-deðerinin maddi taºýyýcýlarýdýr. Deðiºim-deðeri, ilk bakýºta, bir nicel iliºki olarak birbirleriyle deðiºilen deðiºik türden kullanýmdeðerlerindeki oran olarak [6] (sayfa 50) zamana ve yere göre durmadan deðiºen bir iliºki olarak görünür. Böyle olunca deðiºim-deðeri, raslantýya baðlý, tamamen göreli, ve bunun sonucu metaýn özünde bulunan bir deðer olarak görünür; metadan ayrýlamayan ve onun özünde bulunan bir deðiºim-deðeri ise, terimlerde bir çeliºki gibi gelir. [7] Konuyu biraz daha yakýndan ele alalým. Belli bir meta, örneðin bir quarter buðday, x kadar ayakkabý boyasýyla, y kadar ipekle, ya da z kadar altýnla vb., kýsacasý, çok farklý oranlardaki baºka metalarla deðiºiliyor. Bu durumda, buðdayýn, bir deðil birçok deðiºim oraný var demektir. Ama, x kadar ayakkabý boyasý, y kadar ipek ya da z kadar altýn vb. hep bir quarter buðdayýn deðiºim-deðerini temsil ettiklerinden, x kadar ayakkabý boyasýnýn, y kadar ipeðin, z kadar altýnýn vb. Deðiºim-deðeri olarak, ya birbirlerinin yerlerini alabilmeleri, ya da birbirlerine eºit olmalarý gerekir. Bunun için, birincisi: belli bir metaýn geçerli deðiºim-deðerleri eºit bir ºeyi ifade eder; ikincisi: deðiºim-deðeri, genellikle yalnýzca bir anlatým biçimi, metada bulunan, ama ondan ayýrdedilebilen görüngüsel (phenomenal) bir biçimdir. Örneðin, buðday ve demir gibi iki meta alalým. Bunlarýn arasýndaki deðiºim oraný ne olursa olsun, bu daima belli bir miktar buðdayý, bir miktar demire eºit kýlan bir denklemle gösterilebilir: diyelim, 1 quarter buðday = x ton demir olsun. Bu denklem bize ne anlatýr? Bu denklem, bize, iki farklý ºeyde, bir quarter buðday ile x ton demirde, her ikisinde de eºit miktarlarda ortak bir ºeyin var olduðunu anlatýr. Öyleyse bu iki ºeyin, ne biri ne de ötekisi olmayan üçüncü bir ºeye eºit olmasý gerekir. Bunun için de, bunlarýn herbirinin, deðiºim-deðeri olarak, bu üçüncü ºeye indirgenebilir olmasý gerekir.
2 Basit bir geometrik örnek bunu aydýnlatacaktýr. Çokgenlerin alanlarýný hesaplamak ve karºýlaºtýrmak için, bunlarý üçgenlere ayýrýrýz. Ama üçgenin alaný, onun görünen biçiminden tamamen farklý bir ºeyle, yani tabaný ile yüksekliðinin çarpýmýnýn yarýsý ile ifade edilir. Ayný ºekilde, metalarýn deðiºim-deðerlerinin de (sayfa 51) kendilerinde az ya da çok miktarda bulunan ortak terimlerle ifade edilebilmesi gerekir. Bu ortak "ºey", metalarýn geometrik, kimyasal ya da baºka bir doðal özelliði olamaz. Bu gibi özellikler, ancak onlara bir yarallýlýk saðladýklarý, onlarý kullaným-deðeri haline getirdikleri zaman bizim için önemli olurlar. Ama metalarýn deðiºimi, kuºkusuz, kullaným-deðerinden tamamen soyutlanarak karakterize edilen bir iºtir. Öyleyse, bir kullaným-deðeri, ancak yeterli miktarda olmak kaydýyla, bir baºka kullaným-deðerinden farksýzdýr. Ya da, yaºlý Barbon'un dediði gibi, "Deðerleri eºitse, bir tür eºya, hemen hemen baºka bir tür eºyadýr. Eºit deðerdeki ºeyler arasýnda fark ya da ayrýlýk yoktur.... Yüz pound deðerindeki kurºun ya da demir, yüz pound deðerindeki gümüº ya da altýn kadar deðerlidir." [8] Kullaným-deðeri olarak metalar, her ºeyden önce birbirinden farklý niteliklerdir; ama deðiºim-deðerleri olarak yalnýzca farklý miktarlardýr ve dolayýsýyla zerre kadar kullaným-deðeri içermezler. Demek ki, metalarýn kullaným-deðerini bir yana býrakýrsak, geriye ortak tek bir özellikleri, emek ürünleri olmalarý özelliði kalýr. Ancak, emek ürününün kendisi bile elimizde bir deðiºikliðe uðramýºtýr. Emek ürününü, kullaným-deðerinden soyutlarsak, ayný zamanda, onu kullaným-deðeri yapan maddi öðelerden ve biçimlerden de soyutlamýº oluruz; artýk o, masa, ev, iplik ya da herhangi yararlý bir ºey deðildir. Maddi bir ºey olarak varlýðý, yokolmuºtur. Ve artýk kendisine, bir doðramacýnýn, duvarcýnýn, eðiricinin ya da baºka türden belirli bir üretici emeðin ürünü olarak bakýlamaz. Ürünlerin yararlý nitelikleri ile birlikte, hem bunlarda ºekillenmiº çeºit çeºit emeðin yararlý niteliðini, hem de bu emeðin somut biçimlerini yoketmiº oluruz; hepsinde ortak olandan baºka bir ºey kalmamýºtýr; hepsi de tek ve ayný tür emeðe, soyut insan emeðine indirgenmiºtir. ªimdi de bu ürünlerin herbirinden arta kalan ºeyi alalým; bu, herbirinde, ayný düºsel bir gerçekten, türdeº insan emeðinin salt billurlaºmasýndan, harcanýº biçimi ne olursa olsun, harcanmýº emek-gücünden ibarettir. Bütün bu ºeyler, ºimdi bize ºunu anlatýyorlar: bunlarýn üretimleri sýrasýnda, insan emek-gücü harcanmýºtýr, (sayfa 52) ve bunlarda insan emeði cisimleºmiºtir. Hepsinde ortak olan bu toplumsal özün kristalleri olarak bakýldýðýnda, bunlar Deðerdir. Metalar deðiºildikleri zaman bunlarýn deðiºim-deðerlerinin kendisini, kullaným-deðerlerinden tamamen baðýmsýz bir ºey olarak ortaya koyduðunu görmüºtük. Ama bunlarýn kullaným-deðerini soyutlarsak, geriye yukarda açýklandýðý gibi, Deðer kalýr. Bunun için, metalar deðiºildiklerinde, kendisini, deðiºim-deðeri olarak ortaya koyan ortak öz, onlarýn deðeridir. Ýncelememiz ilerledikçe, deðiºim-deðerinin, içersinde metalarýn deðerinin kendisini gösterebildiði ya da ifade edilebildiði tek biçim olduðu görülecektir. Bununla birlikte, ºimdilik, deðerin niteliðini onun biçiminden baðýmsýz olarak ele almak zorundayýz. Bir kullaným-deðeri ya da yararlý bir madde, bu nedenle, ancak, içersinde soyut insan emeðinin somutlaºtýðý ya da maddeleºtiði için bir deðere sahiptir. Peki öyleyse bu deðerin büyüklüðü nasýl ölçülecek? Besbelli ki, malýn içerdiði, deðer yaratýcý özün, yani emeðin niceliðiyle ölçülür. Emeðin niceliði, onun süresiyle ölçülür, ve emek-zamanýnýn ölçütü de hafta, gün ve saat olarak ifade edilir. Bazýlarý, bir metaýn deðeri, onun için harcanan emeðin niceliðiyle belirlendiðine göre, iºçi ne kadar tembel ya da beceriksiz olursa, metaýn üretimi için o kadar fazla zaman gerekeceðinden, onun metaýnýn o kadar deðerli olacaðýný sanabilirler. Oysa, deðerin özünü oluºturan emek, türdeº insan emeðidir, bir biçimli (uniform) emek-gücü harcamasýdýr. Bir toplumun, ürettiði tüm metalarýn toplam deðerinde somutlaºan toplam emek-gücü birçok tek tek birimlerden meydana gelmekle birlikte, burada, türdeº insan emek-gücü kitlesi olarak kabul edilir. Bu birimlerin herbiri, toplumsal ortalama emek-gücü niteliðini taºýdýklarý ve bu nitelikleri ile etkili olduklarý sürece, birbirlerinin aynýdýr; yani bir metaýn üretimi için ortalama olarak gerekli ya da toplumsal olarak gerekli zamandan daha fazlasýna gereksinme göstermedikleri sürece, biri diðerinin aynýdýr. Toplumsal olarak gerekli emek-zamaný, bir malý, normal üretim koºullarý altýnda, o sýradaki ortalama hüner derecesi ve yoðunluðu ile elde edebilmek için gerekli zamandýr. Ýngiltere'de buharla iºleyen dokuma tezgâhlarýnýn kullanýlmaya baºlanmasýndan sonra, belirli bir miktar ipliði kumaº haline getirmek için gerekli emek-zamaný belki de yarýya inmiºti. Oysa el tezgâhýnda çalýºan dokumacýlar, ayný iºi, eskisi kadar ayný zamanda (sayfa 53) yapmaya devam etmiºlerdir; ama bu deðiºiklikten sonra, emeklerinin bir saatlik ürünü yalnýzca yarým saatlik toplumsal emeði temsil etmiº ve bunun sonucu olarak da eski deðerinin yarýsýna düºmüºtür. Öyleyse görüyoruz ki, herhangi bir malýn deðerinin büyüklüðünü, toplumsal olarak gerekli-emek miktarý ya da onun elde edilmesi için toplumsal bakýmdan gerekli emek-zamaný belirler. [9] Buna baðlý olarak tek tek her meta kendi türünün ortalama örneði olarak kabul edilmelidir. [10] Bunun için, eºit nicelikte emek içeren ya da ayný sürede üretilebilen metalarýn deðerleri, aynýdýr. Bir metaýn deðeri ile baºka bir metaýn deðeri arasýndaki iliºki, birincisinin üretimi için gerekli emek-zamaný ile ikincisinin üretimi için gerekli emek-zamaný arasýndaki iliºki gibidir. "Deðer olarak, bütün metalar, donmuº
3 emek-zamanýnýn belirli kitlelerinden baºka bir ºey deðildir." [11] Bu nedenle, bir metaýn üretimi için gerekli olan emek-zamaný sabit tutulursa, o metaýn deðeri de sabit kalýr. Ama, emek-zamaný, emeðin üretkenliðinde meydana gelen her deðiºmeyle birlikte deðiºir. Bu üretkenlik çeºitli koºullar tarafýndan belirlenir; öteki ºeyler yanýnda, iºçilerin ortalama beceri düzeyi, bilimin durumu, ve onun pratikte uygulanma derecesi, üretimin toplumsal örgütlenmesi, üretim araçlarýnýn boyutlarý ve etkililiði ve fiziksel koºullar sayýlabilir. Örneðin uygun mevsimlerde ayný emek miktarý 8 kile buðdayda maddeleºtiði halde, uygun gitmeyen mevsimlerde yalnýzca dört kilede maddeleºir. Ayný emek, zengin madenden, zengin olmayan madene göre, daha çok maden cevheri çýkartýr. EImas yeryüzünde az raslanan bir ºeydir, bu yüzden bulunup çýkartýlmasý ortalama olarak çok emek-zamanýna malolur. Öyle ki, küçük bir hacmi, çok büyük emek temsil eder. Jacop, altýn acaba (sayfa 54) hiç tam deðerini bulmuº mudur diye kuºku duyar. Bu sözler elmas için daha da geçerlidir. Eschwege'ye göre, Brezilya'nýn 1823 yýlýnda sona eren seksen yýllýk elmas madeni toplam üretimi, elmas daha çok emeðe malolduðu ve çok daha fazla deðeri temsil ettiði halde, ayný ülkenin birbuçuk yýllýk ortalama ºeker ve kahve ürününün fiyatýna ulaºamamýºtýr. Daha zengin madenlerde, ayný nicelikteki emek, daha çok elmasta maddeleºebilir ve elmasýn deðeri düºebilir. Eðer biz, az emek harcayarak, kömürü elmasa dönüºtürmeyi baºarabilseydik, elmasýn deðeri, tuðlanýn deðerinin altýna düºebilirdi. Genel olarak, emeðin üretkenliði ne kadar büyük olursa, bir malýn üretimi için gerekli emek-zamaný o kadar kýsa, o malda billurlaºan emek miktarý o kadar az, ve deðeri de o kadar küçük olur; tersine, emeðin üretkenliði ne kadar azsa, bir malýn üretimi için gerekli olan emek-zamaný o kadar çok, malýn deðeri o kadar büyük olur. Bu nedenle, bir metaýn deðeri, o metada maddeleºmiº emeðin miktarý ile doðru orantýlý, üretkenliði ile ters orantýlý olarak deðiºir. Bir ºey, deðere sahip olmadan da bir kullaným-deðerine sahip olabilir. Bu, o ºeyin insana yararlýlýðý emeðe baðlý olmadýðý zaman sözkonusudur. Hava, iºlenmemiº toprak, doðal çayýrlar ve otlaklar vb. böyledir. Bir ºey, meta olmadan da, yararlý ve insan emeði ürünü olabilir. Gereksinmelerini kendi emeðinin ürünü ile doðrudan doðruya karºýlayan kimse, gerçekte, kullanýmdeðeri yaratýr, ama meta yaratmamýºtýr. Meta üretmek için, o kimsenin yalnýzca kullaným-deðerleri deðil, baºkalarý için kullaným-deðerleri, toplumsal kullaným-deðerleri üretmesi gerekir. (Ve salt baºkasý için üretmesi de yetmez. Ortaçað köylüsü, feodal bey için ürün-rant-tahýl, papaz için öºürtahýl üretirdi. Ama, ne bu ürün-rant-tahýl, ne de öºür-tahýl, bir baºkasý için üretilmiº olmalarý gerçeðine karºýn, meta haline gelmemiºlerdi. Bir ürünün meta olabilmesi için, kuilaným-deðeri olacaðý baºka bir kimseye, deðiºim yoluyla devredilmesi gerekir.) [11a] Ensonu, hiç bir nesne, yararlý bir ºey deðilse, deðere sahip olamaz. Eðer o ºey yararsýz ise, onda bulunan emek de yararsýzdýr; bu emek, emek sayýlmaz ve bu yüzden deðer yaratmaz. (sayfa 55) ÝKÝNCÝ KESÝM. METADA SOMUTLAªAN EMEÐÝN ÝKÝ YÖNLÜ NÝTELÝÐÝ Ýlk bakýºta, bir meta, kendini, bize, iki ºeyin karmaºýðý olarak göstermiºti: kullaným-deðeri ve deðiºim-deðeri. Daha sonra, emeðin de iki yönlü niteliði olduðunu gördük; çünkü, deðerde ifadesini bulduðuna göre, emek de, kullaným-deðerlerinin bir yaratýcýsý olarak taºýdýðý ayný niteliklere sahip deðildir. Metalarda bulunan emeðin bu ikili niteliðine ilkönce iºaret eden ve eleºtirici bir yaklaºýmla inceleyen ben oldum. [12] Bu nokta, ekonomi politiðin berrak bir ºekilde anlaºýlmasýnda eksen olduðu için, daha fazla ayrýntýlara inmek zorundayýz. Bir ceket ile 10 yarda keten bezi gibi iki meta alalým; bunlardan birincisinin deðeri, ikincisinin deðerinin iki katý olsun; yani 10 yarda keten bezi = 2W ise, ceket 2W'dir. Ceket, belli bir gereksinmeyi karºýlayan bir kullaným-deðeridir. Onun varlýðý, özel bir üretici faaliyet türünün sonucudur; bu faaliyetin niteliði, amacý, çalýºma biçimi, malzemesi, araçlarý ve vardýðý sonuçla belirlenir. Yararlýlýðý ürünün kullanýlarak deðerlenmesi ile ya da bu ürünün kullanýmdeðeri haline gelmesiyle kendisini gösteren emeðe, biz, yararlý emek diyoruz. Bu açýdan bakýlýnca, biz, emeðin yalnýzca yararlý iºlevini gözönünde bulunduruyoruz. Ceket ile keten bezi, nitelik bakýmýndan farklý iki kullaným-deðeri olduðu gibi, bunlarý üreten emeðin iki biçimi de, terzilik ve dokumacýlýk, farklýdýr. Bu iki nesne nitelik bakýmýndan farklý olmasalardý, farklý türden emeklerin ürünü olmasalardý, birbirleriyle metalarýn iliºkisi içinde karºý karºýya gelmezlerdi. Ceket ceket ile deðiºilmez; bir kullaným-deðeri, ayný cinsten baºka bir kullanýmdeðeri ile degiºilmez. Tüm farklý kullaným-deðerlerinin her çeºidine, eºit farklýlýkta yararlý emek tekabül eder ve bunlar, toplumsal iºbölümünde ait olduklarý sýraya, cinse ve türe göre sýnýflandýrýlýrlar. Emeðin bu iºbölümü, metalarýn üretimi için zorunlu bir koºuldur, ama tersi doðru deðildir, yani metalarýn üretimi, iºbölümü için zorunlu koºul deðildir. Ýlkel Hint topluluklarýnda, meta üretimi olmaksýzýn toplumsal iºbölümü vardýr. Ya da daha yakýnýmýzdan bir örnek vermek gerekirse, her fabrikada emek (iº), bir sisteme göre (sayfa 56) bölünmüºtür, ama bu bölünme, iºçilerin, kendi yaptýklarý ürünlerin birbirleri arasýnda
4 karºýlýklý deðiºimi iºlemine yolaçmamýºtýr. Böyle ürünler, ancak, herbiri birbirinden baðýmsýz olarak oluºan ve bireylerin kiºisel emeðine dayanan farklý türdeki emeklerin bir sonucu olarak metalar haline gelebilirler. Öyleyse özetlersek: her metaýn kullaným-deðerinde bulunan yararlý emek, yani belirli bir türde ve belirli bir amaca yönelmiº üretken faaliyet vardir. Ýçlerinde somutlaºan yararlý emek, herbirinde nitel olarak farklý olmadýðý sürece, kullaným-deðerleri, birbirlerinin karºýsýnda meta olarak duramazlar. Ürünleri genel olarak meta biçimini alan bir toplulukta, yani bir meta üreticileri topluluðunda, herbiri kendi hesabýna çalýºan tek tek üreticilerin baðýmsýz olarak yürüttükleri yararlý emekler arasýndaki bu nitelik farký, karmaºýk bir sistem, bir toplumsal iºbölümü meydana getirecek biçimde geliºir. Ne var ki, örneðimizdeki ceketi ister terzi giysin isterse müºterisi, her iki durumda da, ceket bir kullaným-deðeri olarak iº görür. Ayrýca terziliðin, özel bir meslek, toplumsal iºbölümünün baðýmsýz bir kolu haline gelmesiyle de, ceket ile onu meydana getiren emek arasýndaki iliºki deðiºmiº olmaz. Giyinme gereksinmesi insanoðlunu zorladýðýndan beri, insanoðlu, binlerce yýl, tek bir kiºi bile terzi haline gelmeden, giyeceðini yapmýºtýr. Ancak, ceket ile keten bezi, doðanýn kendiliðinden üretmediði maddi servetin bütün öteki unsurlarý gibi, varlýklarýný, daima belirli bir amaçla yerine getirilen bir özel üretken faaliyete, belli doða vergisi malzemelerin, belli gereksinmeler için kullanýlmasý faaliyetine borçlu olmalýdýr. Bunun için, kullaným-deðerinin yaratýcýsý olarak emek, yararlý emektir, bütün toplum biçimlerinden baðýmsýz olarak, insanoðlunun varlýðý için zorunlu bir koºuldur; bu ezeli ve ebedi doðal zorunluluk olmaksýzýn insan ile doða arasýnda madde alýºveriºi, ve dolayýsýyla da yaºam olamazdý. Kullaným-deðerleri, ceket, keten bezi vb., yani metalarýn madde olarak varlýklarý, iki öðenin birleºmesinden meydana gelir: madde ve emek. Bunlar üzerinde harcanan yararlý emeði kaldýrýrsak, geriye, insanýn yardýmý olmaksýzýn doða tarafýndan konmuº olan maddi tortu kalýr. Ýnsan, ancak týpký doðanýn yaptýðý gibi iº görür, yani maddenin biçimini deðiºtirir. [13] Ne var ki, bu biçim (sayfa 57) deðiºtirme iºinde doðal güçler kendisine durmadan yardým eder. Öyleyse görüyoruz ki, emek, maddi servetin, ürettiði kullaným-deðerlerinin tek kaynaðý deðildir. William Petty'nin dediði gibi, maddi servetin babasý emek, anasý da topraktýr. Kullaným-deðeri olarak ele alýnan metalardan, ºimdi de metalarýn deðerine geçelim. Varsayýmýmýza göre, ceket, keten bezinin iki katý deðere sahiptir. Ama bu, ºimdilik bizi ilgilendirmeyen yalnýzca bir nicel farklýlýktýr. Ancak ºu kadarýný akýlda tutuyoruz ki, eðer bir ceketin deðeri 10 yarda keten bezinin iki katý ise, 20 yarda keten bezi, bir ceket ile ayný deðerde olur. Deðer olarak ceket ile keten bezi, ayný özün ºeyleridir, temelde özdeº emeðin nesnel ifadeleridir. Ama terzilik ile dokumacýlýk, nitelik yönünden farklý emek türleridir. Bununla birlikte, öyle toplum durumlarý vardýr ki, ayný kiºi, terzilik ve dokumacýlýðý ayný zamanda sýrayla yürütür; bu gibi durumlarda, bu iki tür emek biçimi, ayný bireyin çalýºmasýnýn salt iki deðiºik biçimidir ve farklý kiºilerin özel ve belirlenmiº uðraºlarý deðildir; terzimizin bir gün'ceket, ertesi gün pantolon dikmesi, ayný kiºinin, yalnýzca emeðindeki bir deðiºmeyi göstermesi gibidir. Ayrýca, kapitalist toplumumuzda, belli miktarda bir insan emeðinin deðiºen talebe göre, bir zaman terzilik, baºka bir zaman da dokumacýlýk biçiminde kullanýldýðý daha göze çarpar. Emeðin bu biçim deðiºtirmesi, sürtünmesiz olmayabilir, ama olmak zorundadýr. Üretici faaliyet, aldýðý özel biçimi, yani emeðin yararlý niteliðini bir yana korsak, insan emekgücünün harcanmasýndan baºka bir ºey deðildir. Terzilik ve dokumacýlýk, nitelik bakýmýndan farklý üretici faaliyetler olmakla birlikte, her ikisi de, insan beyninin, sinirlerinin ve kaslarýnýn üretici harcamasýdýr ve bu anlamda, bunlar, insan emeði olarak aynýdýr. Bunlar, insan emek-gücünün farklý iki harcanma biçiminden baºka bir ºey deðildir. Kuºkusuz, bütün deðiºiklikler içinde ayný kalan bu emek-güicünün, biçimlerin (sayfa 58) çeºitliliði içinde harcanamadan önce, belli bir geliºme düzeyine ulaºmasý gerekir. Ama bir metaýn deðeri, soyut insan emeðini, genel olarak insan emeðinin harcanmasýný temsil eder. Týpký toplumda sýradan bir insan iken önemsiz bir rol oynadýðý halde, bir general ya da bir banker olarak büyük bir rol oynamasý gibi, [14] salt insan emeðinin rolü de buna benzer. Yalýn emek-gücünün harcanmasýdýr, yani, ortalama olarak. özel bir geliºme sözkonusu olmaksýzýn sýradan her insanýn organizmasýnda mevcut olan emek-gücünün harcanmasýdýr. Ortalama yalýn emeðin, çeºitli ülkelerde ve deðiºik zamanlarda niteliðinin deðiºtiði doðrudur, ama belli bir toplumda o da belirlidir. Vasýflý emek, yalnýzca yoðunlaºtirilmiº yalýn emek, ya da daha doðrusu, çoðaltýlmýº yalýn emek demektir; belli miktarda vasýflý emek, daha çok miktarda yalýn emeðe eºit olarak kabul edilir. Deneyim bu indirgemenin sürekli olarak yapýldýðýný göstermektedir. Bir meta, en vasýflý bir emeðin ürünü olabilir, ama deðeri, vasýfsýz yalýn emeðin ürünü ile eºitlenirse, bu, yalnýzca yalýn emeðin belirli bir miktarýný temsil eder. [15] Onlarýn ölçü birimleri olarak, farklý emek türlerinin, vasýfsýz emeðe indirgenmesindeki farklý oranlar, üreticilerin gerisinde devam edip giden bir toplumsal süreç tarafýndan ortaya konur ve dolayýsýyla, bunlar gelenek ve alýºkanlýklar tarafýndan saptanmýº gibi görünür. ݺimizi basitleºtirmek için, bundan böyle emeðin her türünü, vasýfsýz emek, yalýn emek olarak kabul edeceðiz; böylece, devamlý indirgeme yapmak zahmetinden kurtulmuº olacaðýz.
5 Ceket ile keten bezini deðer olarak ele aldýðýmýz zaman bunlarý farklý kullaným-deðerlerinden soyutladýðýmýz gibi, bu deðerlerin temsil ettiði emek için de ayný ºeyi yapýyoruz: onun yararlý biçimleri arasýndaki, dokumacýlýk ve terzilik arasýndaki farký dikkate almýyoruz. Kullaným-deðeri olarak ceket ve keten bezi, özel üretici faaliyetlerin kumaº ve iplikle birleºmesidir, oysa ceket ile keten bezi, deðer olarak, birbirlerinden ayrýlmamýº emeðin salt türdeº donmuº halidir ve bu deðerlerde somutlaºmýº olan emek, kumaº ve iplik ile iliºkili üretici faaliyetler açýsýndan deðil, yalnýzca insan emek-gücünün harcanmasý olarak hesaba katýlýrlar. Terzilik ve dokumacýlýk, ceket ve keten bezinin kullaným-deðerlerinin (sayfa 59) yaratýlmasýnda, yalnýz bu iki emek türü farklý nitelikte olduklarý için zorunlu etkenlerdir; ama bunlar kendi özel niteliklerinden soyutlandýðý ve her ikisinin de ayný nitelikte insan emeðine sahip olduðu gözönüne alýnýrsa, bu iki emek türü, terzilik ve dokumacýlýk, ayný mallarýn deðerlerinin özünü oluºtururlar. Ancak, ceket ile keten bezi, yalnýzca deðerler deðil, belirli büyüklükte deðerlerdir, ve bizim varsayýmýmýza göre, ceket, on yardalýk keten bezinin iki katý deðerindedir. Peki ama, deðerleri arasýndaki bu fark nereden geliyor? Bu fark, keten bezinin içerdiði emeðin, ceketin içerdiði emeðin ancak yarýsý kadar olmasýndan, ve dolayýsýyla ikincinin üretimi sýrasýnda, birincinin üretimi için gerekli olan zamanýn iki katý emek-gücü harcanmasýndan ileri gelmektedir. Öyleyse, kullaným-deðeri esas alýndýðýnda, bir metaýn içerdiði emek, yalnýzca nitel olarak hesaba katýlýr, deðer esas alýndýðýnda, yalnýzca nicelik hesaba katýlýr ve ilkönce, yalýn ve saf insan emeðine indirgenmesi gerekir. Sözkonusu olan, birincisinde Nasil ve Ne?, ikincisinde Ne kadar? ve Ne sürede? sorularýdýr. Bir metaýn deðerinin büyüklüðü, kendisinde somutlaºan emeði temsil ettiðine göre, belli oranlarda alýnan bütün metalarýn deðer olarak eºit olmasý gerekir. Bir ceketin yapýlmasý için gerekli her türlü yararlý emeðin üretkenlik gücü ayný kalýyorsa, yapýlan ceketlerin deðerlerinin toplamý, sayýsý ile birlikte artar. Yani her ceket, x günlük emeði temsil ediyorsa, iki ceket 2x günlük emeði temsil eder ve bu böyle devam edip gider. Ama varsayalým ki, bir ceketin üretimi için gerekli emek-zamaný iki katýna yükselsin ya da yapýya insin. Birinci durumda bir ceket, daha önceki iki ceket deðerinde olur; ikinci durumda ise iki ceket, önceki bir ceket deðerinde olur: oysa her iki durumda da ceket ayný iºi görür ve içinde somutlaºan yararlý emek ayný niteliktedir. Ancak, üretimi için harcanan emeðin niceliði deðiºmiºtir. Kullaným-deðerinin niceliðindeki artýº, maddi servette bir artýº demektir. Ýki ceketle iki insaný giydirebilirsiniz, bir ceketle ancak bir insaný. Bununla birlikte, maddi servetin niceliðindeki artýº, ayný anda onun deðer büyüklüðünde bir düºmeye tekabül edebilir. Bu karºýt hareket, kökenini, emeðin iki yönlü niteliðinden alýr. Üretici güç, kuºkusuz, yalnýzca yararlý, somut emek biçimi ile ilgilidir ve belli bir zaman süresinde üretkenliðine baðýmlý olarak (sayfa 60) herhangi bir özel üretici faaliyetin etkinliðidir. Bu nedenle, yararlý emek, üretkenliðindeki artma ya da eksilmeyle orantýlý olarak, az ya da çok, ürünlerin bereket kaynaðý olur. Öte yandan, bu üretkenlikteki hiç bir deðiºme, deðerle temsil edilen emeði etkilemez. Üretici güç, emeðin somut yararlý biçimlerinin bir niteliði olduðu için, emeði bu yararlý somut biçimlerden soyutladýðýmýz anda, kuºkusuz, emekle artýk bir ilgisi kalmaz. Bununla birlikte, üretici güç deðiºse bile, eºit zaman dönemleri süresince kullanýlan ayný emek, daima eºit miktarlarda deðer meydana getirir. Ama eºit zaman dönemleri süresince farklý nicelikte kullanýmdeðerleri yaratýr; üretkenlik gücü arttýkça bu miktar yükselir, azaldýkça düºer. Emeðin verimliliðini ve dolayýsýyla da bu emeðin ürettiði kullaným-deðerlerinin niceliðini artýran üretken güçte meydana gelen bu ayný deðiºme, böyle bir deðiºme, onlarýn üretimi için gerekli toplam emek-zamanýný kýsaltmasý koºuluyla, kullaným-deðerlerinin bu artan niceliðinin toplam deðerini azaltýr; ve bunun tersi de doðrudur. Bir yandan, her türlü emek, fizyolojik anlamda, insan emek-gücü harcanmasýdýr; ve bu, özdeº soyut insan emeði özelliðinde oluºu ile, metalarýn deðerini yaratýr ve ona biçim verir. Öte yandan, her türlü emek, insan emek-gücünün, özel bir biçimde ve belirli bir amaca dönük olarak harcanmasýdýr, ve bu somut yararlý emek özelliði ile, kullaným-deðerlerini üretir. [16] (sayfa 61) ÜÇÜNCÜ KESÝM. DEÐERÝN BÝÇÝMÝ YA DA DEÐݪÝM-DEÐERÝ Metalar, dünyaya, kullaným-deðerleri ya da demir, keten bezi, buðday vb. gibi ticari mallar olarak gelirler. Bu, onlarýn, sade, yalýn, maddi biçimidir. Bununla birlikte, bunlar, yalnýzca iki yanlý bir ºey olduklarý, hem yararlýlýðýn nesneleri ve hem de deðerin taºýyýcýlarý olduklarý için metadýrlar. Birisi fiziksel ya da doðal biçim, birisi de deðer-biçim olmak üzere, iki biçime sahip olduklarý sürece, ancak meta olarak görünürler, ya da meta biçimine bürünürler. Metalarýn deðerinin gerçek varlýðý, "onu nerede ele giçireceðimizi bilmememiz" yönünden Gönüllü Yosmadan [1*] ayrýlýr. Metalarýn deðeri, onlarýn özlerinin kaba maddiliðinin tam karºýtýdýr, maddenin bir atomu bile bileºimine girmez. Bir metaý kendi baºýna elimize alýp istediðimiz gibi evirip çevirelim, deðerin bir nesnesi olarak kaldýðýna göre, kavranýlmasý olanaksýz gibi görünür. Ama bir de,
6 metalarýn deðerinin salt toplumsal bir gerçeðe sahip olduðunu aklýmýzdan çýkartmaz ve bu gerçekliði, yalnýzca, özdeº bir toplumsal özü, yani insan emeðini ifade ettiði ya da taºýdýðý sürece kazandýðýný gözönünde bulundurursak, deðerin, ancak, metaýn meta ile toplumsal iliºki içersinde kendini gösterebileceði sonucuna kolayca ulaºmýº oluruz. Gerçekte biz, metalarýn ardýnda gizlenmiº deðere ulaºmak için, metalarýn deðiºim-deðerlerinden ya da deðiºim iliºkilerinden hareket etmiºtik. ªimdi yeniden, deðerin bize ilk kez yüzünü gösterdiði bu biçime dönmemiz gerekiyor. Baºka bir ºey bilmese bile, herkes, metalarýn, hepsinde ortak olan bir deðer biçimine sahip olduðunu, ve bunun, kullaným-deðerlerinin çeºitli maddi biçimleri ile tam bir karºýtlýk gösterdiðini bilir. Bunlarýn para-biçimini kastediyorum. Burada, bize, burjuva iktisadýnýn bugüne kadar elini bile sürmediði bir görev, para-biçiminin doðuºunun kaynaðýný, metalarýn deðer-iliºkisi içindeki deðeri belirten ifadesinin geliºmesinin kaynaðýný, en yalýn ve hemen hemen farkedilemeyecek biçiminden, gözkamaºtýrýcý para-biçimine gelinceye kadar incelemek görevi (sayfa 62) bize düºüyor. Bunu yaparken, ayný zamanda, paranýn ne olduðu bilmecesini de çözeceðiz. En basit deðer-iliºkisinin, bir metaýn, baºka türden bir meta ile olan iliºkisi olduðu besbellidir. Bunun için, iki metaýn deðerleri arasýndaki iliºki, bize, tek bir metaýn deðerinin en basit ifadesini saðlar. A. DEÐERÝN BASÝT YA DA RASLANSAL BÝÇÝMÝ x kadar A metaý = y kadar B metaý, ya da x kadar A metaý, y kadar B metaý deðerindedir. 20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya da 20 yarda keten bezi, 1 ceket deðerindedir. 1. Deðer Ýfadesinin Ýki Kutbu: Nispi Biçim ve Eºdeðer Biçim Deðer biçiminin bütün sýrrý, bu basit biçimde gizlidir. Bu nedenle, bunun tahlili oldukça güçtür. Burada iki farklý türden metaýn (örneðimizde keten bezi ile ceket), iki deðiºik rol oynadýklarý açýktýr. Keten bezinin deðeri ceket ile ifade edilir; ceket bu deðerin ifade edildiði araç hizmetini görür. Birincisi aktif, ikincisi pasif bir rol oynar. Keten bezinin deðeri, nispi deðer olarak ifade edilir, ya da nispi biçimiyle ortaya çýkar. Ceket eºdeðer görevindedir, ya da eºdeðer biçimiyle görünür. Nispi biçim ile eºdeðer biçim, deðer ifadesinin, birbiriyle sýký sýkýya baðlý, karºýlýklý birbirine baðýmlý ve ayrýlmaz iki öðesidir; ama ayný zamanda da, herbiri ötekisini dýºtalayan karºýt uçlardýr, yani ayný ifadenin kutuplarýdýr. Bunlar, bu ifade yoluyla iliºki içine giren iki farklý metaya aittirler. Keten bezinin deðerini keten bezi olarak ifade etmek olanaksýzdýr. 20 yarda keten bezi 20 yarda keten bezi, deðerin ifadesi deðildir. Tersine, böyle bir denklem, sadece 20 yarda keten bezinin, 20 yarda keten bezinden baºka bir ºey olmadýðýný, kullaným-deðeri olan keten bezinin belirli bir niceliði olduðunu ifade etmekten öte bir anlam taºýmaz. Bunun için, keten bezinin deðeri ancak nispi olarak, yani baºka bir meta ile oranlanarak ölçülebilir. Keten bezinin deðerinin nispi biçimi, bu yüzden, eºdeðer bir biçimde baºka herhangi bir metaýn varlýðýný burada ceket öngörür. Öte yandan, eºdeðer olarak düºünülen meta, ayný zamanda, nispi biçimini alamaz. Bu ikinci (sayfa 63) meta, deðeri ifade edilen meta deðildir. Onun görevi, yalnýzca birinci metaýn deðerinin ifade edildiði araç olarak hizmet etmektir. Kuºkusuz, 20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya da 20 yarda keten bezi, 1 ceket deðerindedir ifadeleri, karºýt baðýntýyý da gösterir: 1 ceket = 20 yarda keten bezi, ya da 1 ceket, 20 yarda keten bezi deðerindedir. Ama bu durumda, ceketin deðerini nispi olarak ifade etmek için denklemi tersine çevirmem gerekir; ve bunu yaptýðým anda keten bezi, ceket yerine eºdeðer haline gelir. Bu nedenle, tek bir meta, deðerin ayný ifadesi içinde her iki biçimi ayný anda alamaz. Bu biçimlerin karºýt kutuplar olmasý nedeniyle, daima birbirlerini dýºtalarlar. Bu durumda, bir metaýn nispi biçimine mi, yoksa onun karºýtý eºdeðer biçimine mi bürüneceði, tamamen bu metaýn deðer ifadesindeki raslansal durumuna baðlýdýr; yani deðeri ifade olunan meta oluºuna, ya da içersinde deðerin ifade edildiði meta oluºuna baðlýdýr. 2. Deðerin Nispi Biçimi (a) Bu biçimin niteliði ve anlamý