Tuvalet Eğitimi
2 yaşından sonra başlanıp en geç 4 yaşına kadar tamamlanması gereken bu süreç, pek çok anne-baba için korkutucu ve zor bir geçiş dönemi olarak gözükse de aslında işin sırrı çocuğa doğru bir şekilde yaklaşmayı bilmekten geçer.
Öncelikli olarak
ebeveynlerin cevaplaması gereken soru şudur: “Çocuğum buna hazır mı?”
Çocuk henüz hazır değilse, anne-babanın yapacağı eğitim, eğitim olmaktan çıkar ve adeta çocuğun cesaretini kırıcı bir işkenceye dönüşebilir.
Peki anne-baba, çocuğun bu eğitim için hazır olduğunu nereden anlayacak? Çocuk 2 yaşını doldurdu ise ve el yıkamak gibi basit emirleri anlayıp yerine getirebiliyorsa, eğitim için gerekli bazı kelimelerin (çiş, kaka, kuru, ıslak, tuvalet, oturak, lazımlık, vb.) anlamını biliyorsa, gerekli bazı hareketleri (pantolonunu indirme ve tekrar giyme, tuvaleti gösterme, vb.) yapabiliyorsa, ayrıca bez değişimleri sırasında çocuğun altı uzun süreler kuru kalabiliyorsa, bunlar çocuğunuzun kaslarının güçlenmekte olduğuna ve tuvaletini kontrol etmeye başladığına, artık eğitim için hazır olduğuna işarettir.
Çocukların çoğu tuvalet ya da lazımlıklarını kullanmaya 2 yaşında başlarlar, hatta bazıları daha sonra. Zaten 4 yaşına kadar oldukça bol zamanınız var. Erkek bebekler kızlara göre daha uzun süreler bez kullanma eğilimindedirler. Fakat çocukların çoğu 2-3 yaş arasında lazımlık kullanmaya hazırdır. Bazı çocuklar 4 yaşından sonra bile ilgi göstermezken, pekçoğu yaklaşık 2 yaşında olduklarında tuvalet alışkanlığı konusunda eğitime hazırdırlar. Tuvalet eğitimi, çocuğunuz için yepyeni bir tecrübedir, bu yüzden soğukkanlı olun. Bu oyunun kaybedeni yok, sonunda herkes kazanacak!
2 yaşından önce olmaz mı, benim çocuğum çok istekli diye soran hevesli ailelere cevabımız şudur: 2 yaşından önce başlanan eğitim, mesane düz kaslarının ve sfinkter fonksiyonlarının olumsuz etkilenmesine neden olup, yıllarca sürebilecek gece yatak ıslatmalarına neden olabilmektedir. Yani refleks kas kontrolü mekanizması bozulabilmektedir. Bu durumda sinirsel uyarı yollarının gelişimi tamamlanamamakta ve bu da çocukta idrar kaçırmalarına yol açabilmektedir.
İnsanoğluna istemediği bir işi zorla yaptıramazsınız. Tuvalet eğitimi de buna dâhildir. Siz hevesli olabilirsiniz, acaba çocuğunuz da bezinden kurtulup tuvaleti kullanmak istiyor mu? Mesela çişi veya kakası geldiğinde veya bezi kirlenir kirlenmez hemen size haber veriyor mu? Çocuğunuzun bu yeni işe ve dolayısı ile sizi memnun etmeye istekli gözükmesi lazım ki siz de ona kendi lazımlığını kullanması için izin verebilesiniz. Diğer bir önemli ipucu da çocuğun bazı şeyleri bağımsız olarak yapma isteğidir.
Tuvalet eğitiminde ilk ve en önemli adım, oturağı veya lazımlığı çekici hale getirmek ve çocuğun en çok vakit geçirdiği odaya koymaktır. Üzerine çizgi film karakterlerinin stickerlarını yapıştırabilirsiniz. Ancak çocuk yine de oturak veya lazımlık istemiyorsa ya da korkuyorsa, alıştırma külotları kullanabilirsiniz.
İkinci önemli adım, bu işte merdiven basamağı gibi adım adım ilerlemektir. Denemeler yaparak, çocuğa zaman tanıyarak ilerlemek gerekir. Unutmayın ki 4 yaşına kadar tuvalet eğitimi için vaktiniz var. Önce gündüz, sonra gece öğretin. Çocuğu başardığında ödüllendirmeyi unutmayın. Bezini kirletirse hemen değiştirin ve bir dahaki sefere kirlettiğinde size haber vermesini öğretmeye çalışın. Eğer çocuğunuz 5 dakikalık bir çaba sonrasında hala tuvaletini yapamadıysa, daha sonra tekrar denersiniz.
Durup dururken konu aralarına sıkıştırıp da ikide bir tuvalet veya lazımlıktan bahsetmenize gerek yok. Çocuk tuvalet ihtiyacı olduğunu belirtirse, bu nesnelerin ismini o vakit telaffuz edersiniz. Çocuğunuza lazımlığı kullanması gerektiğini, sadece tuvalet ihtiyacı olduğunu anladığınızda hatırlatın. Çocuğa sürekli olarak tuvalet eğitimini hatırlatmayın. Sakın tuvalet eğitimine çok önem veriyor izlenimi vermeyin. Yoksa işin doğallığı, güzelliği, büyüsü kaçar. Bir şeyleri öğretirken hissettirmeden, çaktırmadan da günden güne çocuğa işleyebilirsiniz. Bir öğretmen gibi değil, bir arkadaş gibi, oyun oynar gibi yapın.
Çocuğa
karşı sadece bu konuda değil, her zaman, her yaşta ve her konuda destekleyici
olun. Yapıcı yönde davranın. Bir şeyleri dayatarak, baskı ve zulümle hiçbir şey
öğretemezsiniz. Çocuk, “2 yaş sendromu” denilen inatçı ve negatif bir dönem
geçirirken, onunla inatlaşmaya çalışmayın, sürtüşmeye girmeyin. Asla
zorlamayın, cezalandırmayın. Çocuktan mükemmellik beklemeyin. O daha kaç
yaşında ki? Zaman zaman kazalar olması çok normaldir.
Her insan gibi çocuk da bir şeyleri bizzat görerek, interaktif bir şekilde daha çabuk öğrenir ve kolay aklında tutabilir. Bu yüzden çocuğa aktif rol verin. Gerekirse tuvaletinizi yaparken sizi seyredip öğrenmesine izin verin veya komşu ya da akraba çocuğu yaparken onu seyrettirin.
Siz çocuğun tuvaleti hususunda ne kadar takıntılı olursanız, o kadar ters teper ve kendinizi çıkmaz sokakta bulursunuz. Bu işi, çocukla bir oyun oynuyormuşçasına yapın ve çocuğa bunu böyle hissettirin. Sıkıntı değil, espri yapın. Mesela gel senle çiçek sulayalım diyebilirsiniz. Fil hortumu gibi sifonu birlikte çekmek de eğlenceli olabilir.
Tuvalet eğitimine başladınız, fakat ya çocuğunuz direnç gösteriyorsa? Çocuğunuz çiş veya kakasını söylememekte inat ediyor ya da kaka yapmaktan korkuyor, kakasını tutuyor ve bu nedenle kabızlık belirtileri gösteriyorsa? O vakit ebeveyn olarak öncelikle şunu idrak etmelisiniz: Çiş ya da kaka, bu şekildeki çocuklar için değerli bir hazine gibidir. Onları vücutlarından çıkartmak istemezler. Çözüm yollarına gelirsek; birincisi, sorumluluğu çocuğa verin, tuvaleti kullanma hususunda inisiyatif çocukta olsun ve tuvaleti hatırlatacak her şeyi bir kenara bırakın. Bu tarz çocuklar, daha fazla ödüllendirilmek isterler. Hiç denemediyse, ilk defa bir kez tuvaleti kullanmasını sağlamaya çalışın. İkincisi, çamaşırını kirlettiğinde ona kızmayın, bu tarz ufak kazalara göz yumun ve temizliğin ne kadar güzel ve önemli bir şey olduğundan bahsedin. Çocuğunuzu tuvaletini yaptıktan sonra ellerini yıkaması konusunda eğitin. Tabii anne-baba dışında çocuğa bakan bakıcı veya kreş öğretmeni de aynı şekilde çocuğa yaklaşmalı ve aynı metodları uygulamalıdır. Bir çocuk evde veya kreşte ne kadar fazla zorlanırsa ya da azarlanırsa, o çocuk size o kadar fazla direnç gösterecektir!
Tuvalet eğitimini kolaylaştırmak için evde alınabilecek tedbirlere gelirsek; öncelikle çocuğunuza kolay giyip çıkarabileceği giysiler giydirin. Çocuğunuzu tuvalet terimlerine alıştırın. Altını değiştirirken yönlendirmeler yaparak ve kullandığı terimleri onunla birlikte teyit ederek bunu yapabilirsiniz. Ona tuvalet nerede, lazımlığı gösterir misin gibi sorular sorun. Altını kirlettiği zaman mümkün olan en kısa zamanda bezini değiştirin. Bu sayede altı kirli vaziyette rahat etmesini, hatta bu durumdan hoşlanmasını engellemiş olursunuz. Tuvalet eğitiminde zaman olarak, çocuğunuzun günlük normal alışkanlıklarının devam ettiği, henüz önemli bir değişiklikle karşılaşmadığı bir zamanı seçin. Çocuğunuza lazımlığın kendisine ait olduğunu göstererek, onunla rahat olmasını sağlayın. Lazımlığın üstüne birlikte ismini yazabilirsiniz ya da stickerlarla süsleyebilirsiniz. Böylece lazımlığın korkulacak bir şey olmadığını anlamış olur. Lazımlığı çocuğun görebileceği bir yere bırakın ve onun ne için kullanıldığını anlamasını sağlayın. Giyinik vaziyette sadece poposu çıplakken lazımlığa oturmasını teşvik edin ki böylece bu düşünceye alışmasını sağlamış olursunuz. Çocuğunuzun banyoya sizinle birlikte girmesine izin verin. Ona banyoda ne yaptığınızdan bahsedin. Tuvaletin onun için eğlenceli bir yer olmasını sağlayın, siz klozeti kullanırken ona bir hikâye anlatın ve bunun tabii bir olay olduğunu kavramasına katkı sağlayın. Eğer çocuğunuz büyük tuvaletini her gün aynı zamanlarda yapmaya başlamışsa bezini çıkarın ve ona tuvaleti kullanmasını söyleyin. Bu durumdan hoşlanmaz ve mutsuz olursa bezini tekrar takın ve ertesi gün tekrar deneyin. Çocuğunuzun çişini yapacağını hisseder hissetmez lazımlığını hazırlayın ve eğer lazımlığa çişini yaparsa; onun artık büyüdüğünü, abi ya da abla olduğunu ve çişini bizler gibi tuvalete yapabildiğini onunla paylaşın ve onu tebrik edin. Çocuğunuzun yaptıklarını takdir edin. Böylece aynı şeyi tekrar yapmayı isteyecektir.
İşin püf noktası, yani kapıyı açan anahtar, çocuklarla oyun oynar gibi onları eğitebilmektir. Erkek çocuklarla Red Kid veya Robin Hood oyunları oynayabilirsiniz. O halde oğlunuza ayakta çişini yapmayı öğretmek için hedefler kullanın. Tuvalet teknesine konulacak hedefler onun nişan almaktan neşe duyacağı şeylerdir. Eğer bahçeye çişini yapmasından rahatsız olmuyorsanız, ağacın üzerine bir resim çizebilir veya hedef yerleştirebilirsiniz. Çişini yapacağı zaman bahçe veya çiçek sulamaya gidelim gibi bir espri yapabilirsiniz. Kız çocuklarla ise evcilik, bebek oyunları oynayabilirsiniz. Kızınıza bir adet lazımlıklı oyuncak bebek alın. Ona kendi oyuncağının lazımlığı nasıl kullandığını göstererek, lazımlık kullanan bir çocuğu anlatan bir hikaye anlatarak, lazımlık kullanmayı öğrenmesini sağlayabilirsiniz.
Çocuklar, tuvalet yapmaktan veya tuvaletten, oturaktan ya da lazımlıktan korkmayın. Tuvalet yapmak aslında eğlenceli bir iştir! Hele bir de anne-babalar bunun böyle olduğunu idrak edebilseler, sizlere kızıp, sizleri azarlayıp bir çuval inciri berbat etmeseler!..
Uzm. Dr. Yunus Emre BIKMAZ
Kudret International Hospital
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı