We are searching data for your request:
Upon completion, a link will appear to access the found materials.
Movses Khorenatsi (Khorenli Musa) MS 5. yüzyılda yaşamış bir Ermeni tarihçisiydi. Ermenilerin tarihi ona “Ermeni tarihinin babası” unvanını kazandırdı. Movses'in eski kaynaklardan yararlanan ve kendi yaşadığı tarihe kadar ülkesinin tarihini hırslı bir şekilde kapsayan çalışmaları, Ermeni halkı için sürekli bir tarih ve ulus duygusu yaratmaya yardımcı oldu.
Biyografik Detaylar
Movses, MS 5. yüzyılda bir zamanlar yaşadı, doğum ve ölüm tarihi genellikle c olarak belirlendi. 410 ve c. 490 CE, Movses'in kendisinin yaşadığını belirttiği dönemdir. Ancak, eski Ermenistan'daki diğer birçok figürde olduğu gibi, bu tarihler çelişkili ve eksik kaynaklar nedeniyle tartışmalıdır. Movses'in çalışması, MS 5. yüzyılda Ermenice'de bulunmayan kaynaklara ve MS 5. yüzyıldan sonra kesin olarak tasdik edilen şahsiyetlere ve yerlere atıfta bulunur. Gerçekten de, Movses'in MS 8. yüzyıla kadar yaşadığını düşünen bazı tarihçiler, özellikle Robert Thomson vardır, bu iddia çoğu Ermeni tarihçisi tarafından reddedilir.
Movses, kitabında, MS 405'te Ermeni alfabesini icat eden kişi olan Mesrop Mashtots tarafından eğitildiğini yazıyor. Ayrıca Edessa, İskenderiye, Konstantinopolis ve Atina'ya okumak için gönderildiğini ve yaşlılıkta çalışmalarını tamamladığını söylüyor.
Movses'in çalışması, eski Yunanca, Asurca ve İbranice metinleri, sözlü gelenekleri ve halk hikayelerini bir araya getirdi.
Ermenilerin tarihi
Ermeni yazılı tarihi Movses ile başladığı için "Ermeni tarihçiliğinin babası" olarak bilinir.patmahair), Eghishe, Agathangelos ve Pavstos Buzand gibi diğer 5. yüzyıl CE tarihçileri olmasına rağmen. Movses'in büyük eseri, Ermenilerin tarihi (Patumtiun Hayots), mitolojideki en eski geleneklerden MS 5. yüzyıla kadar antik Ermenistan ve komşuları hakkında en önemli bilgi kaynaklarından biri haline gelmiştir. Ülkenin tarihini kapsamlı ve sistematik olarak ele alan ilk kitaptı. Movses'in çalışması, eski Yunan, Asur ve İbranice metinleri, sözlü gelenekler ve halk hikayelerini bir araya getirdi ve Ermeni halkının benzersiz, sürekli bir tarihini yaratmak için onları klasik ve İncil geleneğine dokudu. Bu zaten baş döndürücü karışıma yazarın kendi süslemeleri eklendi, bu da gerçeği kurgudan ayırmaya, tutarsızlıkları gidermeye ve kitabın içeriğini çağdaş ve sonraki kaynaklarla uzlaştırmaya çalışan modern tarihçilerin çilesine büyük ölçüde eklendi. Yine de Movses, modern tarihçi R. G. Hovannisian'ın burada açıkladığı gibi, ülkesinin kapsamlı bir tarihini yazmaya başlayan ilk Ermeni yazar olarak övgüyü hak ediyor:
Ona göre tarihin yazımı, ilahi takdirin teşhiri veya doğru davranışın vaazı değildir. Bunun yerine, temel amacı gelecek nesillere büyük adamların eylemlerinin güvenilir bir kaydını miras bırakmaktır - sadece kahramanca ve askeri başarıları değil, aynı zamanda asil iyi yönetişim eylemleri ve öğrenme ve dindarlık başarıları. Belirsiz adamlara ve uygunsuz eylemlere yer yoktur. (216)
Mitoloji: Hayk
Movses'in Ermeni tarihine yaptığı eşsiz katkılardan biri, ulusun kuruluş efsanesini anlatmasıdır (bazı bilim adamları 'icat' diyebilir). Bu Hayk (Haik) ve Bel'in hikayesidir ve Ermeni halkının kökenini oğlu Japheth aracılığıyla İncil'deki Nuh'un torunları olarak yerleştirir. Japheth'in soyundan olan Hayk, bir gün kötü Babil tiranı Bel'e isyan etti ve Nuh'un gemisinin büyük tufanın sonunda durduğuna inanılan antik Ermenistan'daki Ağrı Dağı çevresindeki anavatanına geri döndü. Bel, Hayk'ı ve akrabalarını takip etti, böylece Bel'in öldürüldüğü güçlü bir savaş izledi. Hayk daha sonra soyundan gelenlere, Hay halkına ve Ermenistan bölgesinin Ermeni dilinde adını verdi. Hayasa.
Kapsamlı Bir Tarih
Milletin kökenlerini tatmin edecek şekilde belirledikten sonra Movses, devletin siyasi kurumlarının evrimini, bölgenin Tunç ve Demir Çağı kültürlerini ve Ermenistan'ın güçlü hanedan ailelerinin tarihini açıklamaya devam ediyor. Bu nüfuzlu klanlar veya nakhararlar, her birinin yönettiği feodal beyliklere dayanan zenginlik ve güçleriyle Ermenistan'ın siyasi, sivil ve askeri alanına hakim oldu. Aileler (parantez içindeki en belirgin dönemleri ile birlikte) şunları içerir:
Aşk tarihi?
Ücretsiz haftalık e-posta bültenimize kaydolun!
- Orontidler (c. 570 - c. 200 BCE)
- Artaksiadlar (c. 200 BCE - c. 14 CE)
- Arsaklar (12-428 CE)
- Mamikonyalılar (428-652 CE)
- Bagratuni (MS 701'den sonra ama daha önce de göze çarpıyor)
Bu hanedanlardan Movses, Bagratuni'ye (onun işinin patronları) özel muamele yapar ve Mamikonyalılarınkini en aza indirir. Büyük krallara, örneğin Artaxias I (c. 200 - c. 160 BCE) ve Tigranes the Great (M.Ö. 95 - c. 56 BCE) gibi figürlerin yanı sıra Aydınlatıcı Aziz Gregory gibi nüfuzlu din adamlarına özel bir odak verilir. (c. 239 - c. 330 CE).
Movses'in çalışması kronolojik tutarsızlıklara sahip olabilir ve bazı yöneticiler diğerleriyle karıştırılabilir, ancak gerçek tarihsel değeri olan birçok pasaj vardır. Movses'in olay tanımlarının bazen arkeolojik kanıtlarla nasıl desteklendiğine dair sadece bir örnek, Garni'nin MS 1. yüzyılın ikinci yarısında Tiridates I (Trdat I) tarafından inşasının aşağıdaki açıklamasıdır:
Trdat, Garni kalesinin inşaatını, demir [kelepçeler] ve kurşunla yapıştırılmış sert ve yontulmuş taş bloklardan tamamladı. İçeride, kız kardeşi Khosrovidukht için kuleleri ve yüksek kabartmalı harika oymaları olan gölgeli bir konut inşa etti. Ve onun anısına Yunan alfabesiyle bir yazıt besteledi. (Hovannisian'dan alıntı, 68)
1945 CE'de, Garni'deki kazılar, “Büyük Ermenistan'ın en yüksek hükümdarı” olarak tanımlanan hükümdar Trdat'ın adını taşıyan Yunanca kısmi bir taş yazıt ortaya çıkardı.
Miras
NS Ermenilerin tarihiİlk kez MS 1695'te toplu olarak basılan, sonraki birçok tarihçi ve aydını etkiledi ve Ermenistan'ı kapsamlı bir şekilde kapsaması, yazıldığı andan günümüze kadar zaten büyüyen bir ulusal kimlik duygusunu ve gerçekten de gururu beslemeye yardımcı oldu. Parçaların tarihsel doğruluğu Ermenilerin tarihi tartışılabilir olabilir, ancak yine de, yazarın belki de birincil niyeti olan 'alınan' bir gelenek yarattı. Kitap, bir efsane inşa etme alıştırması olabilir, ancak Hayk miti gibi pasajların dünya çapındaki Ermeni okullarında hala öğretilmesiyle, kendisi Ermeni tarihi ve geleneğinin ayrılmaz bir parçası haline geldi. Gerçekten de Movses'in çalışmaları, MS 21. yüzyılda Ermeni ulusal kimliği konusundaki tartışmalarda hala önemli bir rol oynamaya devam ediyor.
Bu makale, Ulusal Ermeni Araştırmaları ve Araştırmaları Derneği ve Vartan Şövalyeleri Ermeni Araştırmaları Fonu'nun cömert desteğiyle mümkün olmuştur.
Movses Khorenatsi
Movses Khorenatsi (yaklaşık 410-490'lar Ermenice: Մովսես Խորենացի , belirgin [mɔvˈsɛs χɔɾɛnɑˈtsʰi] olarak da yazılır Movses Xorenac'i ve Khoren'li Musa, Chorene'li Musa, ve Musa Chorenensis Latin kaynaklarında), Geç Antik Çağ'ın önde gelen Ermeni tarihçisi ve Ermenistan Tarihi.
Khorenatsi, Ermenistan tarihi üzerine Ermenice yazılmış bilinen en eski tarihçilik eseri olarak kabul edilir, ancak aynı zamanda bir şair veya ilahi yazarı ve bir gramerdi. NS Ermenistan Tarihi Bagratuni hanedanından Prens Sahak'ın emriyle yazılmış ve Ermeni tarihçiliği üzerinde büyük bir etkisi olmuştur. Daha sonraki ortaçağ Ermeni yazarları tarafından yaygın olarak kullanılmış ve alıntılanmıştır. Agathangelos gibi diğer Ermeniler daha önce Ermenistan hakkında tarihler yazmış olsalar da, Movses'in eseri, Ermenistan'ın Hıristiyanlığa geçmeden önceki eski sözlü gelenekleri hakkında benzersiz materyaller içermesi ve daha da önemlisi, Ermeni tarihini Movses'ten günümüze kadar uzanan bir geçmişe sahip olması nedeniyle özel bir öneme sahiptir. kökenleri.
Khorenatsi "Ermeni tarihinin babası" olarak kabul edilir.patmahayr) ve bazen "Ermeni Herodot" olarak anılır. [2] [3] Khorenatsi'nin çalışması, Ermenistan'ın evrensel tarihinin ilk girişimi oldu. [2]
Movses, kendisini Ermeni alfabesinin mucidi Mesrop Mashtots'un genç bir öğrencisi olarak tanımladı ve Ermeni Apostolik Kilisesi tarafından Kutsal Tercümanlardan biri olarak kabul edildi. [4]
Biyografi
Hayatın erken dönemi ve eğitim
Movses'in biyografik detayları kitabın en sonunda verilmiştir. Ermenilerin tarihi ancak daha sonraki ortaçağ Ermeni tarihçileri tarafından sağlanan ek bilgiler, modern bilim adamlarının onun hakkında ek bilgileri bir araya getirmelerine izin verdi. Movses'in 410'da bir zamanlar Ermeni eyaleti Taron veya Turuberan'daki Khorni köyünde (Khoron ve Khoronk olarak da yazılır) doğduğuna inanılıyordu. daha sonra Khorneh veya Khoron Movses olarak biliniyordu. [6] Bunun yerine onun doğduğu yeri Taron'dan Harband bölgesindeki Khorena köyündeki Ermeni eyaleti Syunik'e taşırlar. [7]
Eğitimini Syunik'te aldı ve daha sonra Ermeni alfabesinin yaratıcısı Mesrop Mashtots[8] ve Katolikos Sahak Partev'in himayesinde eğitim görmek üzere gönderildi. Mesrop ve Sahak, Mukaddes Kitabı Koine Yunancasından Klasik Ermeniceye tercüme etmekte oldukça güçlük çeken Mesrop ve Sahak, Movses'i ve diğer bazı öğrencilerini, o zamanlar eğitim ve öğrenimin merkezi olan Mısır'a, İskenderiye'ye gönderme ihtiyacı hissettiler. Koine Yunanca ve Süryanice dillerinin yanı sıra gramer, hitabet, teoloji ve felsefe. [9]
Ermenistan'a dönüş
Öğrenciler 432 ile 435 yılları arasında Ermenistan'dan ayrıldılar. Önce yerel kütüphanelerde okudukları Edessa'ya gittiler. Sonra Kudüs ve İskenderiye'ye doğru hareket ettiler. Yedi yıl İskenderiye'de okuduktan sonra Movses ve sınıf arkadaşları Ermenistan'a döndüler, ancak Mesrop ve Sahak'ın öldüğünü öğrendiler. Movses, üzüntüsünü bir ağıtla dile getirdi. Ermenilerin tarihi:
Onlar [Mesrop ve Sahak] öğrencilerinin [yani Movses'in] başarılarını kutlamak için bizim dönüşümüzü beklerken biz bir düğünde dans edip şarkı söyleyeceğimizi umarak Bizans'tan acele ettik. ve bunun yerine kendimi öğretmenlerimizin mezarlarının dibinde yas tutarken buldum. Ne gözlerini yakından görmeye ne de son sözlerini söylediklerini duymaya zamanında varamadım. [10]
Sorunlarını daha da karmaşık hale getirmek için, Movses ve diğer öğrencilerin geri döndükleri Ermenistan'daki atmosfer son derece düşmancaydı ve yerli halk tarafından onlara küçümseyle bakıldı. Daha sonraki Ermeni tarihçiler bunun suçunu cahil bir nüfusa yüklerken, Sasanilerin Pers politikası ve ideolojisi de hatalıydı, çünkü yöneticileri "Yunan eğitim merkezlerinden yeni gelen yüksek eğitimli genç bilim adamlarına tahammül edemiyorlardı." [11] Bu atmosfer ve Perslerin zulmü göz önüne alındığında, Movses Vagharshapat yakınlarındaki bir köyde saklanmaya başladı ve birkaç on yıl boyunca göreceli olarak inzivaya çekildi.
Tüm Ermeniler Katolikosu Gyut (461-471), bir gün bölgede seyahat ederken Movses ile tanıştı ve gerçek kimliğinden habersiz, onu birkaç öğrencisiyle akşam yemeğine davet etti. Movses başlangıçta sessizdi, ancak Gyut'un öğrencileri onu konuşmaya teşvik ettikten sonra, Movses yemek masasında muhteşem bir konuşma yaptı. Katolikos'un öğrencilerinden biri Movses'i Gyut'un aradığı bir kişi olarak tanımlayabildi, kısa süre sonra Gyut'un Movses'in eski sınıf arkadaşlarından ve arkadaşlarından biri olduğu anlaşıldı. [12] Gyut, Movses'i kucakladı ve ya bir Kalsedon Hristiyanı olarak ya da en azından onlara hoşgörülü olarak (Movses de Kalsedonlu olduğu için), arkadaşını inzivadan geri getirdi ve onu Bagrevan'da bir piskopos olarak atadı.
Ermenilerin tarihi
Piskopos olarak görev yapan Movses, Movses'in ününü duyan Prens Sahak Bagratuni (482'de Pers ordusuna karşı Charmana savaşında öldü) tarafından yaklaştı ve ondan bir Ermenistan tarihi, özellikle de Ermeni krallarının ve Ermeni krallarının biyografilerini yazmasını istedi. Ermeni kökenleri nakharar aileler. [13] Ermeni tarihçi Artaşes Matevosyan, Movses'in Tarih hakkındaki araştırmalarına dayanarak MS 474 yılına kadar kronik altıncı yüzyıl Ermeni tarihçisi Atanas Taronatsi tarafından. [14]
Sahak Bagratuni'nin talebini kabul etmesinin başlıca nedenlerinden biri, eserin ilk bölümünde verilmiştir. Patmutyun Hayots, veya Ermenilerin tarihi: "Çünkü küçük ve sayıca çok sınırlı olmamıza ve yabancı krallıklar tarafından birçok kez fethedilmemize rağmen, yine de bizim topraklarımızda yazılmaya ve hatırlanmaya değer, ancak kimsenin yapmadığı birçok cesaret eylemi gerçekleştirilmiştir. yazmaya üşendim." [15] Eseri, çok eski bir dönemden tarihçinin ölümüne kadar tüm Ermenistan tarihini kapsayan ilk tarihsel kayıttır. Onun Tarih 18. yüzyıla kadar Ermenistan tarihini incelemek için bir ders kitabı olarak hizmet etti. Movses'in tarihi aynı zamanda dönemin Ermenileri arasında popüler olan sözlü geleneklerin de zengin bir tanımını verir. Artaşes ve Satenik ve tanrı Vahagn'ın doğuşu. Movses birkaç yıl daha yaşadı ve MS 490'ların sonlarında bir ara öldü.
Edebi etki
Diğer kaynaklarda Movses'e olası üç erken referans genellikle tanımlanır. İlki Łazar Parpetsi'nin Ermenistan Tarihi (yaklaşık 495 veya 500 A.D.), yazarın, bazı akademisyenler tarafından Movses Khorenatsi olarak tanımlanan “kutsanmış filozof Movses” de dahil olmak üzere birçok önemli Ermeni bireyin zulmünü detaylandırdığı yer. [16] [17] Ancak Parpetsi'de bu Movses'in "herhangi bir tarihi eser bestelediğine" dair hiçbir belirti yoktur. [18] İkincisi, Mektuplar Kitabı (altıncı yüzyıl), "Movses Khorenatsi" tarafından kısa bir teolojik inceleme içerir. [19] Ancak bu risale tarihi bir eser olmadığı için tarihçi Movses'e inandırıcı bir şekilde atfedilemez. [20] Üçüncü olası erken referans, Taron'lu Athanasius'a (Atanas) (altıncı yüzyıl) atfedilen tarihlerin bir listesini içeren onuncu-onbirinci yüzyıl elyazmalarındadır: 474 yılı altında, listede "Koreneli Musa, filozof ve yazar" vardır. " Bu söz, ancak, çok belirsiz olarak kabul edilir. [20]
Hiperkritik faz
On dokuzuncu yüzyıldan başlayarak, o yıllarda klasik kaynakların geçerliliğini eleştirel olarak yeniden inceleme eğiliminin bir parçası olarak, Movses' Tarih şüpheye düştü. Alfred von Gutschmid'in ulaştığı sonuçlar, Movses'in çalışmasının "aşırı kritik evresini" [21] [22] başlattı. Yirminci yüzyılın başında yazan pek çok Avrupalı ve Ermeni bilim adamı, tarihi bir kaynak olarak önemini azaltmış ve tarihi Tarih yedinci ila dokuzuncu yüzyıllarda bir zamana kadar. [23] Bir Ermeni filologu ve Klasik Ermeni edebiyatı uzmanı olan Stepan Malkhasyants, on dokuzuncu yüzyılın sonlarından yirminci yüzyılın başlarına kadar olan bu erken kritik dönemi, bir bilim adamının Movses eleştirisinde diğerinden daha iyi performans göstermeye çalıştığı bir “rekabet”e benzetti. [24]
Modern çalışmalar
Yirminci yüzyılın ilk on yıllarında, F. C. Conybeare, Manuk Abeghian ve Stepan Malkhasyants gibi bilim adamları, aşırı eleştirel okulun bilim adamlarının sonuçlarını reddettiler. Bu süre zarfında etnografik ve arkeolojik araştırmalar, yalnızca Movses'in çalışmalarında bulunan bilgileri doğruladı ve tarihlemeyi beşinci yüzyıla geri alma görüşlerini destekledi. [25]
Daha önceki kritik noktalar, yirminci yüzyılın ikinci yarısında yeniden canlandırıldı [26]. [27] [28] Örneğin Harvard Üniversitesi Ermeni Çalışmaları bölümünün eski başkanı ve birkaç klasik Ermeni eserinin çevirmeni olan Robert W. Thomson, Movses'in anlatımının çeşitli anakronizmler içerdiğini iddia etti. [29] Movses'in çalışmalarını değerlendirmedeki yaklaşımı, Ermenilerin tarihi 1978'de ortaya çıktı. [17] [30] [31] O zamandan beri öne sürdüğü noktalara itiraz edildi. [32] Britanya Kütüphanesi'ndeki Hıristiyan Ortadoğu Bölümü'nün Küratörü Vrej Nersessian, Thomson'ın yazının daha sonraki tarihlendirilmesi ve Movses'in Bagratuniler için yalnızca özür dileyen bir çalışma yazdığı iddiası da dahil olmak üzere birçok noktasına itiraz etti:
Eğer öyleyse, Musa'nın MS 440'tan önceki olaylarla tamamen meşgul olması ve 640-642 yılları arasında Arap akınlarına ve Ermenistan'ın işgaline yol açan olaylara karşı sessiz kalması nasıl açıklanır? Ayrıca, eğer kesin amacı Tarih “Bagratuni ailesinin itibarını artırmak” içindi, o zaman bu olaylar, ustaca ele alınması Bagratlıların üstünlüğünü getiren tarihinin ana teması olmalıydı. Kilisenin çıkarları sekizinci yüzyıla işaret etmez. Theodosiopolis konseyi tarafından formüle edilen dini birlik terk edildiğinde 451'den 641'e kadar Ermenileri meşgul eden Kalsedon tartışmasının yankısı yoktur. [31]
Klasikler'in Ermeni bir bilgini ve Movses'in önde gelen biyografi yazarı Gagik Sargsyan, Thomson'ı anakronistik aşırı eleştiriciliği ve on dokuzuncu yüzyılın sonları ve yirminci yüzyılın başlarındaki bilim adamları ve özellikle de özellikle bir zamanlar ileri sürülen ifadeleri inatla yeniden ele aldığı ve "hatta bir zamanlar öne sürdüğü ifadeleri abarttığı" için uyardı. , Grigor Khalatyants (1858-1912) tarafından. [33] Sargsyan, Thomson'ın Movses'in kaynaklarından bahsetmemesini kınayarak, "bir antik ya da ortaçağ yazarının, modern bilimsel etik kurallarından farklı kaynaklardan bahsetmek için kendi kurallarına sahip olabileceği" gerçeğini göz ardı ettiğini belirtti. [34] Thomson'ın Movses'in intihal ve kaynakların sözde çarpıtılması iddiası, Thomson'ın "bir ortaçağ yazarını yirminci yüzyıl tarihçiliğinin standartlarıyla ele aldığını" iddia eden ve Yunan ve Romalı sayısız klasik tarihçinin benzer şekilde, aynı uygulamaya girdi. [31] [35] Kudüs İbrani Üniversitesi Ermeni Araştırmaları Araştırma Görevlisi Aram Topchyan bu gözlemle aynı fikirdeydi ve Thomson'ın Movses'ı kaynaklarından bahsetmediği için suçlamasının tuhaf olduğunu çünkü bunun kabul edilmiş bir uygulama olduğunu belirtti. tüm klasik tarihçiler arasında. [36]
Khorenatsi'nin eseri, Urartu ve erken Ermeni tarihi araştırmaları için önemli bir kaynak olarak kabul edilmektedir. [37] [38] [39]
Movses Khorenatsi
Movses Khorenatsi (yaklaşık 410-490'lar Ermenice: Մովսես Խորենացի , belirgin [mɔvˈsɛs χɔɾɛnɑˈtsʰi] olarak da yazılır Movses Xorenac'i ve Khoren'li Musa, Chorene'li Musa, ve Musa Chorenensis Latin kaynaklarında), Geç Antik Çağ'ın önde gelen Ermeni tarihçisi ve yazarıdır. Tarih of Ermenistan.
Khorenatsi, Ermenistan tarihi üzerine Ermenice yazılmış bilinen en eski tarih yazımı eseri olarak kabul edilir, ancak aynı zamanda bir şair veya ilahi yazarı ve bir gramerdi. NS Ermenistan Tarihi Bagratuni hanedanından Prens Sahak'ın emriyle yazılmış ve Ermeni tarihçiliği üzerinde büyük bir etkisi olmuştur. Daha sonraki ortaçağ Ermeni yazarları tarafından yaygın olarak kullanılmış ve alıntılanmıştır. Agathangelos gibi diğer Ermeniler daha önce Ermenistan hakkında tarihler yazmış olsalar da, Movses'in eseri, Ermenistan'ın Hıristiyanlığa geçmeden önceki eski sözlü gelenekleri hakkında benzersiz materyaller içermesi ve daha da önemlisi, Ermeni tarihini Movses'ten günümüze kadar uzanan bir geçmişe sahip olması nedeniyle özel bir öneme sahiptir. kökenleri.
Khorenatsi "Ermeni tarihinin babası" olarak kabul edilir.patmahayr) ve bazen "Ermeni Herodot" olarak anılır. [2] [3] Khorenatsi'nin eseri, Ermenistan'ın evrensel tarihinin ilk girişimi oldu. [2]
Movses, kendisini Ermeni alfabesinin mucidi Mesrop Mashtots'un genç bir öğrencisi olarak tanımladı ve Ermeni Apostolik Kilisesi tarafından Kutsal Çevirmenlerden biri olarak kabul edildi. [4]
Edebi etki
Diğer kaynaklarda Movses'e olası üç erken referans genellikle tanımlanır. İlki Ghazar Parpetsi'nin Ermenilerin tarihi (yaklaşık 500 A.D.), yazarın, bazı akademisyenler tarafından Movses Khorenatsi olarak tanımlanan “kutsanmış filozof Movses” de dahil olmak üzere birçok önemli Ermeni bireyin zulmünü detaylandırdığı yer. [17] [18] Ancak Parpetsi'de bu Movses'in "herhangi bir tarihi eser bestelediğine" dair hiçbir belirti yoktur. [19] İkincisi, Mektuplar Kitabı (altıncı yüzyıl), "Movses Khorenatsi" tarafından kısa bir teolojik inceleme içerir. [20] Ancak bu risale, tarihi bir eser olmadığı için, tarihçi Movses'e inandırıcı bir şekilde atfedilemez. [21] Üçüncü olası erken referans, Taron'lu Athanasius'a (Atanas) (altıncı yüzyıl) atfedilen tarihlerin bir listesini içeren onuncu-onbirinci yüzyıl elyazmalarındadır: 474 yılı altında, listede "Koreneli Musa, filozof ve yazar" vardır. " Bu söz, ancak, çok belirsiz olarak kabul edilir. [21]
Onuncu yüzyıldan önce Ermeni edebiyatında Musa adında bir tarihçi bilinmiyordu. Musa'ya yapılan göndermeler ve kitabındaki bilgilerin kullanımı Movses Kaghankatvatsi, [18] Tovma Artsruni, Hovhannes Draskhanakertsi ve sonraki ortaçağ Ermeni yazarlarının eserlerinde bulunabilir. Tovma Artsruni'ye göre, Khorenatsi'nin Tarih 470-490 yılları arasında tamamlanan dördüncü bir bölümü vardı. Ancak, Artsruni'nin iddiası doğrulanmadı.
NS Ermenistan Tarihi 5. yüzyıl Ermeni tarihçisi Movses Khorenatsi'nin (Khorenli Musa) Ermenistan ve Ermeniler hakkında erken dönem anlatımıdır. Kitap üç bölüme ayrılmıştır. Birinci bölüm, Patrik Hayk ve onun soyundan gelenlerin (Aram, Aramanyak, Ara ve diğerleri) ayrıntılı bir incelemesiyle Ermeni halkının şeceresini kapsar. İkinci bölüm, Arşak hanedanının tarihine ayrılmıştır ve Ermenistan'ın Hıristiyan bir devlet olarak ilan edilmesi olaylarının anlatılmasıyla sona erer. Üçüncü bölüm, III. Tiridates'in haleflerinin, yani Ermenistan'ın Pers ve Roma arasında birinci bölümünün tarihi ile devam ediyor ve tarihi Arşak Hanedanlığı'nın (428) devrilmesine kadar getiriyor.
Khorenatsi hem yabancı hem de Ermeni birincil kaynaklarını (bibliyografik, belgesel, sözlü, materyal ve diğer) kullandı. Yabancı bibliyografik kaynaklar arasında İncil, Homeros, Herodot, Manetho, Josephus, Caesarealı Eusebius kronikleri zikredilmektedir. Maştots öncesi kaynaklar arasında Mar Abas Katina'nın (MÖ II yy), tapınak arşivleri vb. eserleri bulunmaktadır. Mashtotsian alfabesindeki bibliyografik kaynaklar Koryun, Agathangelos, Bizans Faustus'u, Gahnamak'tır (prensler, nakhararlar (bakanların listesi) ) ve kraliyet mahkemesinde onur dereceleri), Ermenistan'da bulunan yabancı dillerdeki litografiler. Sözlü kaynaklar arasında halk ozanlarından kaydedilmiş destansı şarkılar, halk hikâyeleri gibi halk hikâyeleri yer almaktadır. Vahagn'ın Doğuşu, Artaşes ve Satenik, Tigran ve Azhdahak, tarihi-geleneksel kompozisyonlar, nakharar ailelerinin kökeni hakkında hikayeler.
«Պատմություն Հայոց» աշխատությունը բաղկացած է 3 գրքից: Առաջինում հեղինակն անդրադարձել է հայ ծննդաբանությանը, մանրամասնորեն քննության առել հայոց նախնի Հայկ Նահապետի ու նրա սերունդների (Արամ, Արամանյակ, Արա և ուրիշներ) գործունեությունը: Երկրորդը նվիրված է Արշակունյաց արքայատոհմի պատմությանը և ավարտվում է Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու իրադարձությունների նկարագրությամբ: Երրորդում շարադրված է Տրդատ Գ Մեծի հաջորդների, Պարսկաստանի ու Հռոմի միջև Հայաստանի առաջին բաժանման (387թ.), Արշակունյաց թագավորության անկման (428թ.) պատմությունը:
Խորենացին օգտագործել է օտար ու հայկական (այդ թվում՝ նախամաշտոցյան) մատենագրական, վավերագրական, բանավոր, նյութական և այլ սկբնաղբյուրներ: Մատենագրական օտար սկզբնաղբյուրներից հիշատակվում են Աստվածաշունչը, Հոմերոսի, Հերոդոտոսի, Մանեթոնի, Հովսեպոս Փլավիոսի, Եվսեբիոս Կեսարացու և ուրիշների երկեր: Նախամաշտոցյան սկբնաղբյուներից են Մար Աբաս Կատինայի (մ. թ. ա. II դար) մատյանը, «Մեհենական պատմությունները», ինչպես նաև «Հյուսումն պիտոյից»: Մաշտոցատառ մատենագրական աղբյուրները Կորյունի, Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բուզանդի երկերն են, վավերագրականները՝ Գահնամակը (Հայոց արքունիքում իշխանների կամ նախարարների տեղերի, գահերի կամ պատվաստիճանների ցուցակը) և Հայաստանում հայտնաբերված այլալեզու վիմագրությունները: Բանավոր աղբյուրները ժողովրդական երգիչներից՝ գուսաններից հայ բանահյուսության նմուշներ են՝ ու թվելյաց երգեր, զրույցներ (օրինակ՝ «Վահագնի ծնունդը», «Արտաշես և Սաթենիկ», «Տիգրան և Աժդահակ»), պատմաավանդական ստեղծագործությունները , նախարարական տոհմերի ծագման շուրջ հյուսված ասքեր և այլն:
«Պատմություն Հայոց»-ն իր կուռ կառուցվածքով, հստակ ու ճշգրիտ ժամանակագրությամբ և պարբերականացման սկզբունքով դարձել է ազգային արժեք, համաշխարհային պատմագիտական մտքի նշանավոր կոթողներից: «Պատմություն Հայոց»-ն օրինակ ու չափանիշ է եղել միջնադարյան հայ պատմագիրների համար, բազմիցս ընդօրինակվել է և մինչև XIX դարի կեսերը հայկական դպրոցներում եղել է հայ ժողովրդի պատմության անփոխարինելի դասագիրք:
Movses Khorenatsi ile başlayan Ermeni sahtekarlığı
Ermenilerin etnik kökenleri, ulusal kimlikleri, dil özellikleri, tarihleri vb. konularda farklı zamanlarda birbiri ile çelişen görüşler ileri sürülmüştür.
Bazı yazarlar, Ermenilerin tarihi kökenini insan uygarlığının ilk dönemlerine bağlamakta, kökenlerini doğrudan Anadolu platosu ve Kafkaslar ile ilişkilendirmekte, bölgenin yerli nüfusunun tam olarak Ermeniler olduğunu iddia etmekte ve böyle yaparak, Ermenilerin kökenini doğrudan doğruya Anadolu platosu ve Kafkaslar ile ilişkilendirmektedir. genellikle çok güvenilir tarihsel kaynaklara atıfta bulunur, ancak gerçekliği oldukça tartışmalı olan efsanevi-dini nitelikteki raporlara atıfta bulunur.
Ermenilerin bir halk olarak Anadolu platosunda ortaya çıktıklarını iddia edenlerin temel dayanağı, Movses Khorenatsi'nin tarihi gerçeklerden yoksun, tamamen efsanevi bir kitap olan “Ermenistan Tarihi”dir. Bu kitap, Ermenistan tarihinin Nuh Peygamber döneminden geldiğini ve Ermenilerin, Nuh Peygamberin oğlu Japheth'in neslinin torunları olduğunu iddia ediyor: “Japheth Gomer'den, Gomer Tiras'tan, Tiras Togarmah'tan, Togarmah Hayk'tan, Togarmah Hayk'tan. Hayk Armenak, Armenak Aramilerden, Aramais Amasya'dan, Amasya'dan Gegham'dan, Gegham'dan Harma, Harma Aram'dan, Aram'dan güzel Ara doğdu.' kaynaklar. K. Patkanyan, “bu soykütüğün bir bütün olarak (Hayk-Armenak, Aram-Ara) mitlerden oluştuğunu belirtir…”
Kitabı Rusça'ya çeviren ve 1858'de Moskova'da yayınlayan Nikita (Mkrtic) Osipovich Emin de Movses Khorenatsi'nin “Ermenistan Tarihi”nin mitlere dayandığını kabul ediyor. Çevirmen, kitabın kaynaklarına atıfta bulunarak, üç kitaptan oluşan (dördüncü kitabın kayıp olduğu söylenir) “Ermenistan Tarihi”nin birden çok kaynağa dayanılarak yazıldığını ve MÖ 433 yılına kadar olan dönemi kapsadığını belirtmektedir. ilk insanın doğuşu. Ancak alıntı yapılan kaynaklardan biri olan – Suriye'den Mar Abas Katina – ana kaynak olarak kabul edilmektedir. M. Khorenatsi'nin kadim tarihinin, çeşitli kaynaklardan alınan bu kaynağa dayanılarak yazıldığı ve bu nedenle gerçeğe yakınlık açısından her yerde aynı şekilde ele alınmadığı söylenmektedir. Başka bir deyişle, N. Emin, Mar Abas Katina'nın eserinin güvenilir bir kaynak olmadığını ima ediyor. Emin'e göre Mar Abas Katina'nın MÖ 140-120 yıllarında kaleme aldığı dört kitaptan oluşan eseri Haldey mitlerine dayanılarak kaleme alınmış ve M. Khorenatsi bu kitabın Yunanca versiyonunu kullanmıştır. “Mar Abas'ın, Asur monarşisinin kurulduğu zaman olan Hayk'tan Aram'a kadar olan ilk kitabın IX ila XIII.
Bazı yazarlar ayrıca Movses Khorenatsi'nin “Ermenistan Tarihi”nin sahte olduğunu vurguluyor. Bu anlamda Fransız yazar Auguste Carrière'in düşünceleri değerlidir. M. Khorenatsi'nin İncil örneğinde Ermeni patriklerini tasvir ettiğini ve bu anlamda eserinin sahte olduğunu kanıtladı. Aslında Mar Abas Katina'nın eserinin Ermeniler lehine uyarlandığını ve M. Khorenatsi'ye ait olduğunu ve bu kez M. Khorenatsi'nin maksatlı davrandığını, yani belirli bir emri yerine getirdiğini varsayabiliriz. M. Khorenatsi bir emri yerine getiriyordu, VT Sirotenko yazıyor: “Eski Ermeni tarihçisi Movses Khorenatsi, Ermeni asilzade Sahak Bagratuni'nin emriyle çalıştı ve “Ermenistan Tarihi” yazdı. Movses Khorenatsi bu kitabı derlerken Mar'ı kullandı. Abas Katina'nın “Ermenistan'ın erken tarihi" kitabı”. M. N. Tikhomirov ayrıca, bir efsaneye göre, nüfuzlu Ermeni soylularından birinin kendisine Ermenistan tarihini yazmasını teklif ettiğini kaydetti.
1902 yılında Tiflis'te Rusça olarak yayınlanan İlya Chavchavadze'nin “Ermeni Alimler ve Ağlayan Taşlar”, Ermeni sahtekarlıklarının ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamış ve M. Khorenatsi'nin kitabının önemini azaltan Fransız araştırmacı François Lenormant'ın şu sözlerini içeriyordu: kaynak olarak, nil'e: “Kyrus'un çağdaşı I. Tigran'a kadar Ermenilerin herhangi bir ulusal gelenekleri olmadığını yadsınamaz bir gerçek olarak kabul etmeliyiz. Talk of events up to this period, everything narrated by Armenian writers is based as a source on the work of Movses Khorenatsi and the pseudo-chronicler Marobaza Katina’s fabrications.”
In his Russian language “Movses Khorenatsi’s The History of Armenia in assessment of K. Patkanyan” book, E. A. Akopyan notes that the accuracy of Khorenatsi’s facts were cast doubts at by Goodsmith, Carrier, Katrmer and other authors. Though he describes M. Khorenatsi as “proper historian”, “real patriot”, K. Patkanyan also raised disguised doubts on his work: “If Khorenatsi did not suspect everything non-Greek, would have paid more attention to the popular sayings, would not have limited himself to hints that were difficult to understand, his book would have been beneficial twofold.”
Khorenatsi is traditionally said lived in the V century. Focusing on the period in which the author of “The History of Armenia” lived is important with regard to clarifying some aspects in connection with the topic under research. Thus, some of the events described by M. Khorenatsi in his book did not refer to the V century but later periods.
1. Khalatyants claimed that “The History of Armenia” by M. Khorenatsi was first published in 1695 in Amsterdam, where a big Armenian colony lived and “…during the first familiarization of western European scientists with M. Khorenatsi, his History… came under tough and relentless criticism.” La Kroz, the head of the Berlin Royal Library, XVII century French orientalist, according to G. Khalatyants, a perfect connoisseur of the Armenian language, based on anachronisms in M. Khorenatsi’s book said that he did not live in the V century but either in the IX, or in the X centuries.
As for the mentioned anachronisms, for instance, the French author indicated that Bulgars emerged in the VI century A.D as against II century BC referred to by Khorenatsi, or the reference of the VI century Baynard Castle to the I century. The late XVII, early XVIII Dutch Armenian expert, Ioakim Schroeder also shared La Kroz’s views. The views that M. Khorenatsi lived after the V century were supported by Y. A. Manandyan, I. M. Dyakonov, A. P. Novoseltsev and others.
All these suggest that the custom of Armenians to adopt the history and culture of other nations, to create a false history for themselves started from Khorenatsi, and his “The History of Armenia” book cannot be considered as a serious and reliable historical source.
THE HISTORICAL ARGUMENTS FOR THE DATE (5th CENTURY) OF WRITING “THE HISTORY OF ARMENIA” BY MOVSES KHORENATSI
Movses Khorenatsi&rsquos &ldquoThe History of Armenia&rdquo which extends from &ldquoThe Root of Mankind&rdquo to circ. 440 AD is a unique sample of world chronicle. The Armenian Father of History, stated: &ldquoHistory is not true without chronology&rdquo . At present, a millennium and a half later this statement is adequately valid for the historiography and history of literature as well.
The chronological classification of the authors of ancient and mediaeval Armenian works is of utmost importance to accurately envision the course of literary history, which is inseparably associated with the general history of the Armenian people and, particularly, the development of the Armenian spiritual culture.
© All Armenian Foundation Financing Armenological Studies and National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
All Rights Reserved Fundamental Armenology electronic Journal
Biannual journal founded in 2015.
Notlar
^ See The Armenian Church. Holy Translators Archived 2009-04-06 at the Wayback Machine.
^ aB To Hellēnikon: Byzantinoslavica, Armeniaca, Islamica, the Balkans and modern Greece. Jelisaveta S. Allen, John Springer Langdon – 1993 – p. 112
^ Chahin, Mack. The Kingdom of Armenia: A History. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 181
ISBNـ-7007-1452-9.
^ (in Armenian) Traina, Giusto. "Մովսես Խորենացու «Դասական» Ավանդության Հայոց Պատմության Ա գրքի 5-րդ գլուխին մեջ" ("The 'Classical' Tradition of Movses Khorenatsi in Chapter 5 of Book I in the History of Armenians"). Patma-Banasirakan Handes 134 (1992), pp. 28.
^ For this reason, some have also referred to him as Movses of Taron.
^ (in Armenian) Malkhasyants, Stepan. "Introduction" in Movses Khorenatsi's Հայոց Պատմություն, Ե Դար [History of the Armenians, 5th Century]. Gagik Kh. Sargsyan (ed.) Yerevan: Hayastan Publishing, 1997, p. 7.
ISBNم-540-01192-9.
^ Malkhasyants. "Introduction" in History of the Armenians, P. 7.
^ Great historians from antiquity to 1800: an international dictionary, by Lucian Boia, 1989 – 417 pages, P. 9
^ aB (in Armenian) Sargsyan, Gagik Kh. «Մովսես Խորենացի» [Movses Khorenatsi]. Armenian Soviet Encyclopedia. Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1982, vol. viii, pp. 40.
^ (in Armenian) Movses Khorenatsi. Հայոց Պատմություն, Ե Դար [History of the Armenians, 5th Century], Annotated translation and commentary by Stepan Malkhasyants. Gagik Kh. Sargsyan (ed.) Yerevan: Hayastan Publishing, 1997, 3.68, p. 276.
ISBNم-540-01192-9.
^ Hacikyan, Agop Jack, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, and Nourhan Ouzounian. The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age, Vol. ben. Detroit: Wayne State University, 2000, p. 307.
ISBNـ-8143-2815-6.
^ Malkhasyants. "Introduction" in History of the Armenians, P. 15.
^ Malkhasyants. "Introduction" in History of the Armenians, P. 16.
^ (in Armenian) Matevosyan, Artashes S. "Մովսես Խորենացին և Աթանաս Տարոնացու Ժամանակագրությունը" [Movses Khorenatsi and Atanas Taronatsi's kronik] Patma-Banasirakan Handes 124 (1989), p. 226.
^ Movses Khorenatsi. History of the Armenians, 1.4, pp. 70.
^ (in Armenian) Hasratyan, Morus. “Որ՞ն է Մովսես Խորենացու ծննդավայրը.” [Where was Movses Khorenatsi’s Birthplace?] Lraber Hasarakakan Gituyunneri 12 (1969), pp. 81.
^ aB (in Armenian) Hovhannisyan, Petros. "Review of History of the Armenians." Banber Yerevani Hamalsarani. 45 (1982), pp. 237.
^ Thomson, Robert W. "Introduction" in Moses Khorenats'i. History of the Armenians. Cambridge, MA: Harvard University Press, p. 3.
ISBNـ-674-39571-9.
^ Brock, S. P. "Review of The Incarnation: a study of the doctrine of the Incarnation in the Armenian Church in the 5th and 6th centuries according to the Book of Letters." Bulletin of the School of Oriental and African Studies 46 (1983), pp. 159.
^ aB (in French) See Annie and Jean-Pierre Mahé's introduction to their translation of Moïse de Khorène Histoire de l'Arménie. Paris: Gallimard, 1993, p. 13.
^ (in French) Jean-Pierre Mahé's review of Aram Topchyan's The Problem of the Greek Sources of Movsēs Xorenac‘i's History of Armenia, içinde Revue des Études Arméniennes 30 (2005), p. 505.
^ (in French) Traina, Giusto. "Moïse de Khorène et l'Empire sassanide," in Rika Gyselen (ed.), Des Indo-Grecs aux Sassanides: Données pour l'histoire et la géographie historique. Peeters Publishers, 2007, p. 158.
ISBN𧓒-2-9521376-1-4.
^ Topchyan, Aram. The Problem of the Greek Sources of Movsēs Xorenacʻi's History of Armenia. Leuven: Peeters Publishers, 2006, pp. 5, notes 21, 31.
^ Malkhasyants. "Introduction" in History of the Armenians, pp. 2.
^ Hacikyan et al. Heritage of Armenian Literature, pp. 305.
^ (in French) Aram Toptchyan. "Moïse de Khorène" in Claude Mutafian (ed.), Arménie, la magie de l'écrit. Somogy, 2007, p. 143.
ISBN𧓒-2-7572-0057-5.
^ Toumanoff, Cyril. "On the Date of Pseudo-Moses of Chorene." Handes Amsorya 75 (1961), pp. 467.
^ Malkhasyants. "Introduction" in History of the Armenians, pp. 3, 47.
^ Thomson, Robert W. "Armenian Literary Culture through the 11th Century." in Richard G. Hovannisian (ed.) The Armenian People from Ancient to Modern Times: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. St. Martin's Press, 1997.
ISBNـ-312-10168-6.
^ Ter-Petrosyan, Levon (1980). "Moses Khorenats'i, History of the Armenians. Translation and Commentary on the Literary Sources by Robert W. Thomson (Review)". Patma-Banasirakan Handes (in Armenian) (1): 268.
^ aBC Nersessian, Vrej. "Review of History of the Armenians." Journal of Ecclesiastical History 30 (October 1979): pp. 479.
^ See (in Armenian) Albert Musheghyan, “Որտե՞ղ է գտնվել Մովսես Խորենացու հիշատակած Բյութանյան” [Where was the Bithynia Mentioned by Movses Khorenatsi?] Patma-Banasirakan Handes 1 (1990) and idem (in Armenian) “Վասպուրական տերմինի նշանակությունը Հայ դասական մատենագրության մեջ” [The Meaning of the Term ‘Vaspurakan’ in Classical Armenian Literature] Iran Nameh. 2 (1996).
^ Sarkissian, Gaguik [Gagik Kh. Sargsyan]. The "History of Armenia" by Movses Khorenatzi, çev. by Gourgen A. Gevorkian. Yerevan: Yerevan University Press, 1991, pp. 58.
^ Sarkissian. "History of Armenia" by Movses Khorenatzi, P. 76.
^ Sarkissian. "History of Armenia" by Movses Khorenatzi, P. 80.
^ Topchyan. Problem of the Greek Sources, pp. 33.
^ Cotterell, Arthur. The Encyclopedia of Ancient Civilizations. 1980, p. 117. "It is interesting that Moses Khorenatsi, writing in the eighth century and regarded as the father of Armenian history, indicates his awareness of elements of continuity between Urartian and Armenian history."
^ Piotrovskiĭ, Boris B. The Ancient Civilization of Urartu. New York: Cowles Book Co., 1969, p. 13.
^ Hovhannisyan, Konstantine. Erebooni. Yerevan: Hayastan Pub. House, 1973, p. 65.
NS History of Armenia is an early account of Armenia and the Armenians by Movses Khorenatsi (Moses of Khorene) – a 5th century Armenian historian. The book is divided into three parts. The first part embraces the genealogy of the Armenian people with a detailed examination of patriarch Hayk and his descendants (Aram, Aramanyak, Ara and the others). The second part is devoted to the history of Arsacid dynasty and ends with the description of the events of the proclamation of Armenia as a Christian state. The third part goes on with the history of Tiridates III's successors, the first division of Armenia between Persia and Rome and brings the history down to the overthrow of the Arsacid Dynasty (428).
Khorenatsi used both foreign and Armenian primary sources (bibliographical, documentary, oral, material and other). The Bible, chronicles of Homer, Herodotus, Manetho, Josephus, Eusebius of Caesarea are mentioned among the foreign bibliographical sources. Among the pre-Mashtotsian sources are the works of Mar Abas Katina (II century B.C.), templar archives etc. The bibliographical sources in Mashtotsian script are those of Koryun, Agathangelos, Faustus of Byzantium, Gahnamak (the list of princes, nakharars (ministers) and honour degrees in the royal court), lithographs in foreign languages found in Armenia. The oral sources include epic songs recorded from folk singers, folk stories such as The Birth of Vahagn, Artashes and Satenik, Tigran and Azhdahak, historical-traditional compositions, stories on the origin of nakharar families.
«Պատմություն Հայոց» աշխատությունը բաղկացած է 3 գրքից: Առաջինում հեղինակն անդրադարձել է հայ ժողովրդի ծննդաբանությանը, մանրամասնորեն քննության առել հայոց անվանադիր նախնի Հայկ Նահապետի ու նրա սերունդների (Արամ, Արամանյակ, Արա և ուրիշներ) գործունեությունը: Երկրորդը նվիրված է Արշակունյաց արքայատոհմի պատմությանը և ավարտվում է Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու իրադարձությունների նկարագրությամբ: Երրորդում շարադրված է Տրդատ Գ Մեծի հաջորդների, Պարսկաստանի ու Հռոմի միջև Հայաստանի առաջին բաժանման (387թ.), Արշակունյաց թագավորության անկման (428թ.) պատմությունը:
Խորենացին օգտագործել է օտար ու հայկական (այդ թվում՝ նախամաշտոցյան) մատենագրական, վավերագրական, բանավոր, նյութական և այլ սկբնաղբյուրներ: Մատենագրական օտար սկզբնաղբյուրներից հիշատակվում են Աստվածաշունչը, Հոմերոսի, Հերոդոտոսի, Մանեթոնի, Հովսեպոս Փլավիոսի, Եվսեբիոս Կեսարացու և ուրիշների երկեր: Նախամաշտոցյան սկբնաղբյուներից են Մար Աբաս Կատինայի (մ. թ. ա. II դար) մատյանը, «Մեհենական պատմությունները», ինչպես նաև «Հյուսումն պիտոյից»: Մաշտոցատառ մատենագրական աղբյուրները Կորյունի, Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բուզանդի երկերն են, վավերագրականները՝ Գահնամակը (Հայոց արքունիքում իշխանների կամ նախարարների տեղերի, գահերի կամ պատվաստիճանների ցուցակը) և Հայաստանում հայտնաբերված այլալեզու վիմագրությունները: Բանավոր աղբյուրները ժողովրդական երգիչներից՝ գուսաններից գրառած հայ բանահյուսության նմուշներ են՝ վիպասանների ու թվելյաց երգեր, զրույցներ (օրինակ՝ «Վահագնի ծնունդը», «Արտաշես և Սաթենիկ», «Տիգրան և Աժդահակ»), պատմաավանդական ստեղծագործությունները, նախարարական տոհմերի ծագման շուրջ հյուսված ասքեր և այլն:
«Պատմություն Հայոց»-ն իր կուռ կառուցվածքով, հստակ ու ճշգրիտ ժամանակագրությամբ և պատմության պարբերականացման սկզբունքով դարձել է անփոխարինելի ազգային արժեք, համաշխարհային պատմագիտական մտքի նշանավոր կոթողներից: «Պատմություն Հայոց»-ն օրինակ ու չափանիշ է եղել միջնադարյան հայ պատմագիրների համար, բազմիցս ընդօրինակվել է և մինչև XIX դարի կեսերը հայկական դպրոցներում եղել է հայ ժողովրդի պատմության անփոխարինելի դասագիրք:
MOVSĒS XORENAC‘I
MOVSĒS XORENAC&lsquoI (Moses of Khorene), from the later Middle Ages, and down to the present, honored as the &ldquoFather of Armenian History&rdquo (Patmahayr). According to his own words, he was a pupil of St. Ma&scarontoc&lsquo, the inventor of the Armenian alphabet, writing in the 5th century CE. He further claims to have traveled widely to Alexandria, Byzantium, and even inadvertently to Rome, whither he was driven by a storm on his way to Greece (III.lx-lxii), but we have no other information as to his biography.
Despite the fact that several works traditionally attributed to him, among them the Armenian Geography (A&scaronarhacoyc&lsquo) ve Book of Chries (Girk&lsquo Pitoyic&lsquo), are now believed to be the works of other authors, his History of Armenia (Patmut&lsquoiwn Hayoc&lsquo) has remained the standard, if enigmatic, version of early Armenian history and is accepted by many Armenian scholars, though not by the majority of Western specialists, as the 5th-century work it claims to be, rather than as a later, 8th-century, composition. Consequently, since the end of the 19th century, a controversy, at times acrimonious, has raged between scholars as to the date of the work. This disagreement, surveyed by Cyril Toumanoff (pp. 467-76), continues to the present day, and no final agreement on this subject has yet been reached.
Movsēs&rsquo Tarih presents the early history of the Armenians in three successive books from the legendary times of Hayk, the eponymous gigantic ancestor of the Armenians or Hayk&lsquo, as well as within the Biblical tradition (Book I) through the foundation of the Armenian kingdom and the Hellenistic period to the conversion to Christianity of king Trdat (Tiridates) by St. Gregory the Illuminator (Book II) and finally the Arsacid/Parthian period of the 4th century to the end of the native Arsacid dynasty in 428 CE and the death of his teacher St. Ma&scarontoc&lsquo in 440 (Book III). According to his explicit philosophy of history the author draws on a chronological, rational, and analytic classical approach rather than on the Iranian epic tradition: &ldquoconsidering it superfluous to repeat the fables of pagans concerning the beginnings. I do not hesitate to call all Greece the mother or nurse of the sciences. &rdquo and moreover, &ldquoBecause there is no true history without chronology&rdquo (I.iii, ii II.lxxxii). For the earlier periods, Movsēs relies on current contemporary legends, Holy Scriptures, early temple histories, and the extracts of Parthian archives made by a certain &ldquoMar Abas Catina,&rdquo especially on the issue of the organization of Armenian society as given in Book II. However, no such archives are known to have existed, and this archival material has been shown to be fictitious by Robert W. Thomson in the introduction to his most recent translation and study of the Tarih. Thomson has likewise traced the origin of much of Movsēs&rsquo information to the kronik ve Kilise Tarihi of Eusebius and to other classical, patristic, and early native and foreign sources such as, among others, Josephus, Philo Judaeus, Socrates Scholasticus, and the İskender Romantizm (see CALLISTHENES), as well as to the earlier Armenian works of Koriwn, Agat&lsquoangełos (see AGATHANGELOS), the anonymous Epic Histories (Buzandarank&lsquo) and Łazar P&lsquoarpec&lsquoi.
There is no doubt that wherever Movsēs, a meticulous antiquarian, had access to lost ancient material, or to a reliable source at his disposal, his information can be both sound and valuable. Such are, for instance, his preservation of the Iranian tale of Biwrasp Aždahak inserted between Books I and II of his Tarih, or the fragment of the lost Persian hymn celebrating the birth of the god Vahagn/Vere&thetara&gammana from the flaming reed in the purple sea, which he incorporated into his First Book (I.xxxi), of which we have no other knowledge. As noted by Giusto Traina, some information on Iranian history and Sasanian central and provincial administration can be gathered from the Tarih of Movsēs, as it can also be found in early Armenian sources, although the author tends to reflect a rather anti-Iranian point of view. Xorenac&lsquoi covers the transfer of power in Iran from the Parthians to the Sasanians and the putative origin of both dynasties, as well as the Parthian origin of the local Armenian ruling house. The reigns of Parthian and Sasanian rulers, such as the successive Arta&scaronēses, or Arda&scaronir, and &Scaronābur (in the Armenian form, Arta&scaronir and &Scaronapuh see SHAPUR I) are surveyed. Movsēs relates the struggle between Rome and Persia over the control of Armenia and the gradual domination of most of the country by the Sasanians, even though the Armenian king is styled &ldquobrother&rdquo by his overlord. He likewise acknowledges tacitly the secular jurisdiction of the Sasanian ruler over the Armenian Church. References can be found in the Tarih confirming Persian place names such as the successive capitals of Ecbatana and Ctesiphon (Tizboni) or the &ldquoFortress of Forgetfulness&rdquo (Anyi&scaroneli Amroc). The title of &ldquoking of kings&rdquo (arkayic&lsquo ark&lsquoay) and the correct Iranian royal formula, &ldquoMost valiant of the Mazdeans&rdquo (Mazdeanc&lsquo kaǰ), also found on coins and seals, is accurately given when the author claims to cite Persian official letters. Dönem dar is used for the Persian royal court. The provincial administration of the Sasanian empire is best reflected, as may be expected from Armenia&rsquos subject status vis-à-vis its Sasanian rulers after 428 CE. A royal fisc to which a regular provincial tribute was due is known to Xorenac&lsquoi, and the title of marzban for a &ldquogovernor or viceroy&rdquo is commonly used, as is that of sparapet, corresponding to the Middle Iranian spāhbad for the commander in chief of the army. In general, a number of administrative Persian terms such as hazarapei &ldquochiliarch&rdquo ve dpir &ldquosecretary,&rdquo which are also known from other sources, are familiar to the author. Dönem mog appears for the Iranian clergy. However, the meaning of the Iranian administrative terminology used by the author in an Armenian context must be analyzed with care before it may be transferred to the Persian realm, and its accuracy for the Sasanian period necessarily depends on Xorenac&lsquoi&rsquos disputed date.
A further number of problematic aspects of the Tarih have proved a stumbling block to its universal acceptance on its own terms as a contemporary account. In addition to the spurious claims of direct information rather than borrowings from other sources already mentioned and numerous questionable toponyms or other details, such as the mention of Four Armenias, a division introduced by the emperor Justinian I in 536 (I.iv), errors which might be due to a lapsus calami by some later copyist, the following points have raised doubts as to the veracity and date of the author:
(1) Although Movsēs claims to have composed his work in the 5th century, no reference to it is to be found before the 10th century, and there is no contemporary mention of him among the known disciples of Ma&scarontoc&lsquo.
(2) The work is dedicated to, and glorifies, the Bagratuni/Bagratid house, which had attained the kingship of Armenia with the royal coronation of A&scaronot I in 884, although its earlier rank in the 5th century was that of &ldquocrown holder&rdquo (tagadir) and &ldquomaster of the horse&rdquo (aspet) according to Armenian customary law, and a branch of the family was still known in the 6th century to the Byzantine historian Procopius (q.v.) as &ldquoAspetianoi&rdquo (De bell. Pers., iii.12). However, a 5th-century dedication is unlikely in view of the fact that the head of this house, Varaz-Tiroc&lsquo, had disgraced himself in the great Armenian revolt of 450-51 against the Sasanians by siding with the pro-Persian party of the apostate Vasak Siwni against the national hero and martyr St.Vardan Mamikonean, as attested by all contemporary accounts.
Moreover, the glorification of the Bagratuni has led Movsēs to record a number of chronological and historical distortions, such as the placing of St. Gregory&rsquos great-grandson, Nersēs I, at the first &oeligcumenical council of Constantinople in 380, some eight years after the patriarch&rsquos presumed death (III.xxxiii). Likewise, the author systematically downgrades the great rival house of the Mamikonean, the hereditary &ldquoGrand marshals&rdquo (sparapet) of the realm to the minor rank of royal squires (zinakir) (III.xxii). He further obscures their importance by substituting Artawazd Mandakuni for Artawazd Mamikonean as royal tutor (dayeak) and commander of the Armenian army, Sahak Bagratuni for Mu&scaroneł Mamikonean as the victorious sparapet of the Armenians in the great battle against the Persians under king Pap, and Babik Siuni for Manueł Mamikonean as the father-in-law of Pap&rsquos son, the young king Ar&scaronak III (III.xxii, xxxvii, xli, lxxxii). His continuous stress on the Bagratuni as the defenders of the true faith, be it at first Jewish and subsequently Christian, long before the martyrdom of Vardan Mamikonean in 451, is best understandable after the death of prince Sahak Bagratuni at the battle of Bagrewand in 772, which gave to his house a martyr comparable to the glory of St. Vardan.
(3) Finally, although the author claims to &ldquotrace all the genealogies from father to son. [to] describe briefly but faithfully the origin of all the Armenian noble families as they are found in certain Greek historians&rdquo (I.i), he focuses primarily on the royal aspects of early Armenian history and shows in his Third Book a society reflecting traces of evolution from the centrifugal aristocratic pattern found in the works of 5th-century Armenian authors toward a more centralized organization.
(4) For all of his demonstrated acquaintance with non-Christian, Iranian material, the Zoroastrian ideology with its concept of the xwarrah or &ldquoroyal glory&rdquo (see FARR[AH]) which accompanied the legitimate king even after his death, a belief familiar to Armenian authors of the 5th century such as the Buzandaran Patmut&lsquoiwnk&lsquo, is unknown and incomprehensible to Movsēs by his own admission (III.xxvii cf. Garsoïan, 2003-04, p. 36).
In spite of these flaws, which have obscured the value of Movsēs&rsquo Tarih and stood in the way of a firm conclusion as to its date of composition, the pre-eminence of the work remains undeniable as a repository of otherwise lost pre-Christian material, for some information on the history, social structure and administration of the Parthian and Sasanian empires, though this is not the focus of the work, and for providing the only known general account of early Armenian history. Marking a crucial stage in the development of Armenian historiography, it transcends the earlier and more provincial accounts limited to the history of the Armenians to address various aspects of the Armenian lands as a single unit rather than to their 5th-century tripartite political division and to integrate this single identity into the historiography of late Antiquity.
A more extensive bibliography of the subject is to be found in R. W. Thomson, A Bibliography of Classical Armenian Literature to 1500 A.D., Turnhout, 1995, pp. 156-68.
Movsaēs Xorenac&lsquoi, Patmut&lsquoiwn Hayoc&lsquo, ed. M. Abełean and S. Yarut&lsquoiwnean, Tiflis, 1913 repr., New York, 1981 Yerevan, 1991 (with additional collations of MSS by A. B. Sargsean).
Idem, Moses Khorenats&lsquoi. History of the Armenians, translated and commentated by Robert W. Thomson, Cambridge, Mass., 1978 revised edition, Ann Arbor, 2007 (translated from the 1913 Tiflis critical edition with an extensive introduction on the sources of the Tarih and its probable date the revised edition includes an additional introduction and a bibliography of works published since 1978).
Idem, Histoire de l&rsquoArménie par Moïse de Khorène, translated and commentated by A. and J.-P. Mahé, Paris, 1993 (with an extensive introduction which surveys the problematic aspects of the work and offers no final conclusion as to its date).
N. Garsoïan, &ldquoL&rsquoHistoire attribuée à Movsēs Xorenac&lsquoi que reste-t-il à en dire?&rdquo Revue des études arméniennes 29, 2003-04, pp. 29-48.
Idem, &ldquoArmenian Sources on Sasanian Administration,&rdquo Res Orientalis XVIII. Sources pour l&rsquohistoire et la géographie du monde iranien (224-710), Leuven, 2009, pp. 91-114.
Idem, &ldquoEsquisse de l&rsquoévolution du hayırCararut&lsquoiwn arménien durant l&rsquoInterrègne (VII-IXe siècles),&rdquo Revue des études arméniennes 34, 2012, Forthcoming.
A. Terian, &ldquoXorenac&lsquoi and Eastern Historiography of the Hellenistic Period,&rdquo Revue des études arméniennes 28, 2001-02, pp. 101-41.
R. W. Thomson, &ldquoMovsēs Xorenac&lsquoi (Moses Khorenats&lsquoi),&rdquo in Orta Çağ Sözlüğü, ed. J. R. Strayer, New York, 1987, vol. VIII, pp. 509-11.
A. T&lsquoopč&lsquoyan, Movsēs Xorenac&lsquou hunakan ałbyurneri Cndirĕ, Erivan, 2001 (daha önce yayınlanmış bir dizi makaleyi kapsar).
C. Toumanoff, &ldquoOn the Date of Chorene,&rdquo Handes Amsorya: Zeitschrift für armenische Philologie 75, Viyana, 1961, s. 467-76.
G. Trena, Il complesso di Trimalcione. Movsēs Xorenac&lsquoi e le Origini del Pensiero storico armeno, Venedik, 1991.
Idem, &ldquoMoïse de Khorène et l&rsquoempire sassanide,&rdquo Res Orientalis XVII. Des Indo-Grecs aux Sassanides: Données pour l&rsquohistoire et la géographie historique, Leuven, 2007, pp. 157-79 (geniş bir kaynakça ile).