IRAK SELÇUKLULARI
Irak Selçuklularının ilk hükümdarı Mahmûd b. Muhammed Tapar, İsfahanda tahta çıkarıldığında (511/1118) on dört yaşındaydı ve iyi bir tahsil görmüştü. Mahmud gençliği yanında dirayetli vezir ve emîrlere sahip olmadığından kardeşlerinin isyanlarıyla karşılaştı. Bu isyanlar bastırıldıysa da amcası Horasan Hükümdarı Sultan Sencer ile Sâvede yapılan savaş Mahmudun yenilgisiyle sonuçlandı (2 Cemâziyelâhir 513 / 10 Eylül 1119). Sultan Sencer, Sâve galibiyetinden sonra Mahmudu kendine tâbi kıldı; Mâzenderan, Taberistan, Kūmis, Damgan ve Rey bölgelerini kendi ülkesine kattı. Sâve, Âbe, Kazvin, Zencan, Ebher ve daha birçok yeri Sultan Mahmudun kardeşi Tuğrula, Fars ile Hûzistan ve İsfahan yöresinin yarısını diğer kardeşi Selçuka tahsis etti; böylece yeğeni Sultan Mahmudu iyice zayıf bir duruma düşürmüş oldu. Musul ile Azerbaycanda bazı yerler Mahmudun kardeşlerinden Mesudun elindeydi.
Halife Müsterşid-Billâh, Sultan Mahmudun zayıflığından faydalanarak müstakil şekilde Iraka sahip olmak için faaliyet göstermeye, Alparslandan Mahmuda kadar geçen süre içinde herhangi bir harekette bulunmayan Gürcüler de Kıpçak (Kıfçak) Türkleri ile ittifak ederek İslâm topraklarına akınlar yapmaya başladılar. Gürcüler 514 (1120) yılında, Kıpçaklarla birlikte Tiflise yakın bir yerde başlarında Arrân Meliki Tuğrul, atabegi Gündoğdu, Artuklu İlgazi, Mezyedî Emîri Dübeys b. Sadakanın bulunduğu Türk ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattılar ve Tiflisi ele geçirip korkunç bir şekilde yağmaladılar (515/ 1121). Sultan Mahmud bölge halkından gelen şikâyetler üzerine sefere çıkmak zorunda kaldı. Savaştan önceki gece Kıpçaklarla aralarında kavga çıktığı için Gürcüler savaş meydanından bozguna uğramış gibi çekildiler (Cemâziyelevvel 517 / Temmuz 1123), dolayısıyla Gürcüler takip edilmeden geri dönüldü.
525 (1131) yılında vefat eden Sultan Mahmud iyi kalpli bir hükümdar olmakla birlikte dirayetsizliği yüzünden hiçbir meseleyi halledemedi. Yerine vezir ve atabeg Aksungur el-Ahmedîlî tarafından oğlu Dâvud geçirildi. Irâk-ı Acem ve Azerbaycanda Dâvud için hutbe okunduysa da bu çok devam etmedi. Sultan Sencerin Reye yönelmesi üzerine Sultan Mahmudun kardeşleri Melik Mesud ve Selçuk Şah ile halife arasında Bağdatta bir ittifak kuruldu. Buna göre başarılı olunduğu takdirde Mesud sultan, Selçuk Şah veliaht olacak ve Irak halifenin vekilleri tarafından idare edilecekti. Mesud ve Selçuk Şah amcalarıyla yapılacak savaşta en çok Emîr Karacaya güveniyordu. Sultan Sencer, kendisiyle savaşmaktan çekinerek Azerbaycana gitmekte olan yeğenlerini Dînever yakınlarında bozguna uğrattı (8 Receb 526 / 25 Mayıs 1132). Mesudu çağırıp ona merkezi Gence olan Arrânı verdi, Mesudun kardeşi Tuğrulu Irak Selçuklu tahtına geçirdikten sonra Horasana döndü. Mücadeleyi sürdüren Mesud, bir ara Hemedanda hükümdarlık tahtını elde ettikten sonra Tuğrulun vefatı üzerine onun yerine geçti (Muharrem 529 / Kasım 1134). Ardından Halife Müsterşid-Billâh hizmetine giren Selçuklu emîrlerine güvenerek Mesudun üzerine yürüdü. Fakat bu emîrlerin muharebe vuku bulacağı sırada hükümdarlarının tarafına geçmesi üzerine esir düştü ve çok geçmeden Bâtınîler tarafından öldürüldü. Sultan Mesud, kendisine tahakküm etmek isteyen emîrleri ortadan kaldırdıktan (542/1147) sonra güçlü bir hükümdar olarak saltanat sürdü ve 1 Receb 547 (2 Ekim 1152) tarihinde vefat etti. İbnül-Esîr, Sultan Mesudun son büyük Selçuklu hükümdarı olduğunu, ondan sonra Selçukluların bayrağını kaldıran olmadığını söyler.
Sultan Mesuddan sonra Sultan Mahmudun oğlu Melikşah tahta çıkarıldı. Fakat hükümdarlık yapacak kabiliyete sahip bulunmadığı anlaşılınca yerine ağabeyi Muhammed geçirildi. Muhammed de hastalıklı olduğundan genç yaşta öldü (554/ 1159). Bunun üzerine emîrler Muhammed Taparın hayatta kalan tek oğlu Süleyman Şahı tahta çıkardılar. Süleyman Şah da Melikşah gibi kabiliyetsiz olduğu için bazı emîrler, o sırada Arrân ile Azerbaycanda bazı yerlere hükmeden ve Şemseddin İldenizin yanında bulunan Sultan Tuğrulun oğlu Arslanşahı tahta çıkarmak için harekete geçtiler. Arslanşah tahta çıkarıldı (556/1161), İldeniz de onun atabegi oldu. Böylece Irak Selçukluları tarihinde atabeglik devri başladı. İldeniz ile oğlu ve halefi Cihan Pehlivan Muhammed zamanında halk rahat bir dönem geçirdi. Cihan Pehlivan, Arslanşahın ölümü üzerine yerine çocuk yaştaki oğlu II. Tuğrulu getirdi ve II. Tuğrulun saltanatının ilk yıllarında Eyyûbîlerle nüfuz mücadelesine girişti, ancak Selâhaddîn-i Eyyûbî karşısında başarılı olamadı. Onun ölümü üzerine atabeglik makamına kardeşi Kızılarslan Osman getirildi (581/1186). Atabeglerin tahakkümünden bıkmış olan Sultan II. Tuğrul, Kızılarslan ile mücadeleye giriştiyse de başarılı olamadı ve bir kalede hapsedildi. Kızılarslanın öldürülmesinden sonra hapisten çıkarılan II. Tuğrul (588/ 1192), bu defa Irak Selçuklu topraklarında gözü olan Hârizmşah Alâeddin Tekiş ile savaşmak zorunda kaldı. Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh da onu Selçuklulara karşı savaşa teşvik etmekteydi. Rey şehri yakınlarında meydana gelen savaşta yenilen II. Tuğrul öldürüldü (590/1194). Böylece Irak Selçukluları tarih sahnesinden çekilmiş oldu.
Kaynak: Sümer, Faruk, "Selçuklular", DİA, C. 36, İstanbul 2009, s. 387.
Irak Selçukluları
IRAK SELÇUKLULARI