Anadolu Selçukluları ve Beylikler Devri Kültür Sanatı / Prof. Dr. Oktay Aslanapa
Son araştırmalar Anadolu Selçuklu sanatının, Büyük Selçuklu sanatının devamı olarak geliştiğini göstermektedir. Bu sanat, Azerbaycan üzerinden İldenizoğulları; Suriye üzerinden de Zengilerle gelen etkiler sonucu gelişmiştir. Diğer taraftan Büyük Selçuklu sanatı da, daha önceki Karahanlı sanatının kurduğu esaslar üzerinde gelişmiştir. Milat öncesi yıllara uzanan Türk sanat ve kültürü, Karahanlılarla İslam temeline oturduktan sonra, parlak ve devamlı bir gelişme göstermiştir. Bu gelişmelerde, Türk sanatının bütün dönemleri, birbirleri ile olan bağlantılarını kaybetmemiştir. Bu dönemlerde önemli bir yeri olan, Anadolu Selçuklu sanatı araştırmalarında Friedrich Sarre ilk sıralarda yeri alır.
Fransa'dan göçmüş bir Alman aileden gelen Sarre, 1890 yılında Leipzig Üniversitesi'nde Mecklenburg Sanatı üzerine doktorasını yaptıktan sonra, 1895 yılı yaz aylarında Almanya'dan İzmir'e, oradan da yol boyunca gördüğü yerleri inceleyerek Konya'ya 22 Haziran'da gelir. Bu ilk Anadolu gezisi hemen bir yıl sonra büyükçe resimli bir cilt halinde "Reise in Kleinasien-Sommer 1895-Forschungen zur Seldjukischen Kunst und Geographie des Landes" (Berlin 1896) olarak yayımlanmıştır. Kunst und Kunsthandwerk'de 1907'de çıkan "Mittelalterliche Knüpfteppiche" makalesi 1905'te, Konya Alâeddîn Camii'nde Selçuklu halılarını keşfeden Martin'in 1908 yılında bunları yayımlamasından bir yıl önce, bu halıları hiç görmeden üç tanesini fotoğraflarından inceleyerek tanıtmak suretiyle öncülüğü almıştır. Daha sonra 1909'da "Seldschukische Kleinkunst" kitabında bu Selçuklu halıları tekrar yayımlandı.
1905 yılına kadar defalarca Alâeddîn Camii'ni inceleyen Sarre, girişin iki tarafına serili duran halıları fark edememiştir. Bu halılar ilk defa, İsveçli ve Viyana Üniversitesi'nden mezun F. R. Martin'in, o zamanlar Alman Konsolosluğunda görevli ve Danimarka asıllı Loytved'e bunların çok büyük ilmi değerlerini işaret etmesiyle aydınlığa çıkıp kısa zamanda tanınmıştır. Martin, Edhem Paşa'nın yardımları ile, bu halıların resimlerini çektirmiş ve korunması için Loytved'e vermiştir. O da bir müsaade almadan habersizce bunlardan üçünü Berlin müzesi müdürü Sarre'ye göndermiştir.
Böylece Sarre halıları, Martin'in 1908'deki yayınından 1 yıl önce yayımlayıp tanıtma fırsatı bulmuştur. En büyük halı sanatı uzmanlarından biri olan Kurt Erdmann, bu halıların Dünya halı sanatının temelini oluşturduğunu kabul etmiştir. Son yıllarda Tibet Budist manastırlarında keşfedilen ve sipariş üzerine Konya Selçuklu halı tezgâhlarında yapıldığı anlaşılan halılarla bunların önemi daha da artmıştır.
1910 yılında "Denkmâler Persische Baukunst-Geschichtliche Untersuchung und Aufnahme Muhammedanischer Backsteinbauter in Vorderasien und Persien" (Berlin 1910) adı ile bastırdığı büyük kitabın dördüncü bölümü "Seldjukischer Bauten in Konia" başlığını taşır. Çok mükemmel baskısı yedi yıl süren bu kitapta metin içindeki şahane 229 resimden başka, ayrı bir cilt halinde basılan 123 levhalık albüm, kitapta ele alınan eserleri daha iyi tanıtmaktadır. Ancak Sarre bütün bu eserleri İran'a mâletmektedir. Herzfeld ile birlikte hazırladıkları "Archaeologische Reise im Euphrat-und Tigrisgebeit" adlı eser 4 cilt halinde 1911 -1920 yılları arasında yayımlanmış, eserin editörü Sarre olmuştur. Yine Herzfeld ile birlikte, Samerra kazılarının seri halde yayımlandığı "Die Ausgrabungen von Samerra" (Berlin 1923-1930) ciltlerindeki "Die Keramik von Samerra" adlı iki ciltlik bölümü hazırlamışlardır.
Sarre, Herzfeld ile birlikte 1907-1908 yılları arasında İstanbul'dan Halep, Bağdat ve Basra körfezine yeni bir geziye çıktı. Bu seyahatten maksat; erken dönemlere tarihlenen İslâmi bir kazı alanı seçmekti. Seçim düşünüldüğü gibi Samerra oldu. Osman Hamdi ve Ethem Beyler planı uygun gördüler. Genç yaşta öksüz kalan Sarre'ye annelik eden halası Elise Wetzel-Heskmann da bir İslami arkeoloji araştırma vakfı ile bunun gerçekleşmesini sağladı.
Sarre'nin Konya ile ilgili 1936'da Berlin'de basılan "Der Kiosk von Konia" adlı eseri, 1895'teki notları, fotoğrafları, parça halindeki çinilerin yardımı ile Anadolu Selçuklu hakkında son eseri olmuştur. Sarre, Berlin Üniversitesi'nde profesör, Berlin Kaiser Friedrich Museum'da Islamische Abteilung'un 1921'den 1931'e kadar müdürü olmuştur. Kendi koleksiyonu olarak topladığı eşsiz değerde eserlerin büyük kısmını da bu müzeye bağışlamıştır. Koleksiyonun halılar kısmı bir bombardıman esnasında yanmıştır. Sarre, Almanya'nın yıkılışını kurduğu müzenin kısmen mahvını ve eserlerin dağılışını görerek 31 Mayıs 1945 yılında öldüğü zaman 80 yaşına varmıştı. Almanya o zamanlar en kötü yılını yaşadığı için ölümü pek akis uyandırmamıştır.
1 Haziran 1945 günü Sarre'nin evine el konulmuş, ailesi dışarı atılmış, zengin kitaplığı, notları, koleksiyonları ve fotoğraf arşivi yakılmıştır. Anadolu üzerine çalışmasını ona tanınmış bir arkeolog ve Bergama kazılarının yöneticisi Carl Humann (1839-1896) tavsiye etmiştir. Sarre, İran ve Türkistan'a 1897-98 ve 1899-1900 de yaptığı büyük seyahatlerin dönüşünde, 1900 yılında Humann'ın ölümünden hemen sonra kızı Maria Humann ile evlenmiştir.
Strzgowski'nin İstanbul ve İznik'e seyehat ettiği yılda, Anadolu'da Selçuklu eserlerini inceleyen bir amatör, Japonya'da İmparatorluk Topografya ve Jeoloji Harita Merkezi'nin müdürlüğünü yaptıktan sonra Türkiye'ye gelen E. Numann, 1890 yılında Alman şirketleri adına Anadolu'yu dolaşmış ve 1896'da gördüğü eserleri "Seldschukische Baudenkmale in Kleinasien" adlı bir makale halinde Süddeutsche Bauzeitung'da yayımlamıştır. E. Naumann'ın da ha önce çıkardığı "Vom Goldenen Horn Zu den Quellen des Euphrat..." (München-Leipzig 1893) adındaki kitabı Anadolu'yu tanıtan daha yaygın bir eser olmuştur.
Yüzyılın başlarında Danimarka asıllı ve Alman Elçiliği kadrosunda görevli, Konya'da Konsolos temsilcisi olarak görev yapmış J. H. Löytved, Konya Selçuklu yapılarının kitabelerini inceleyerek, çok hatalı kitabe kopyaları da olsa, az sayıda çok güzel baskılı kitabını "Konia, Isschriften der Seldschukischen Bauten" (Berlin 1907) adı ile çıkarmıştır.
R. Hartmann 1927 yılında uzun bir seyahatten sonra yayımladığı "Im neuen Anatolien-Reiseeindrücke" (Leipzig 1928) adlı eserinde Selçuklu sanatının inkar edilemeyeceğini beyan eder. Fakat Hartmann bunun arkasından Bizans-Arap ve İran sanatının karışmasından, orijinal, kendi başına bir varlık olarak Selçuklu sanatının yaratıldığına ve bu husustaki ipuçlarının Sarre sayesinde elde edildiğine işaret eder.
Bununla aynı zamanda mimar K. Klinghardt, Deutsche Bauzeitung (LXI/1927/s. 681 -688) de çıkan "Vom Geist Türkischer Und Seldschukischer Kultbauten" adlı kısa makalesi ile yepyeni bir deneme yapmaktadır.
Fakat bundan çok daha önce, 1923'te Avusturyalı sanat tarihçisi ve Strzgowski'nin asistanlarından Heinrich Glück, Anadolu Selçuklu Sanatı'nı "Die Kunst der Seldschucken in Kleinasien und Annenien" (Leipzig 1923) 10 sayfalık bir text ve 23 resimden ibaret bir broşür olmakla beraber ilk defa ayrı bir monografi halinde yayımlamıştır.
Anadolu Selçuklularının ilk eseri Konya'daki Alâeddin Camii'nin, zamanla planı değişmiştir. Abanozdan 1155 tarihli minber, ilk camiden kalmış olup, Ahlatlı Mengiberti usta tarafından yapılmıştır. Sultan Mesud ve oğlu II. Kılıçarslan'ın kitabelerini taşır. İki farklı devir halinde, klasik Türk camilerinin mihrap önü kubbesi ve düz çatılı eyvanı ile sütunlar üzerine doğuda altı, batıda dört paralel nef bir araya gelmiştir.
Alâeddin Keykubad'ın Niğde'deki camii, klâsik unsurları bir araya toplar. Mekânın loş ve ağır arkaik etkisi, mimari süslemeler ve aydınlık feneri ile bir derece yumuşatılmıştır.
Malatya Ulu Camii'nde, mihrap önü kubbesi, buna bitişik eyvan ve havuzlu iç avlu tuğladan yapılmış olup, planı İran'daki Selçuklu camilerine (Zevvare gibi) dayanıyordu.
Alâeddin Keykubad'ın hanımı Mahperi Hatun'un 1238'de Kayseri'de tamamen kesme taştan yaptırdığı Huand Hatun kompleksi, cami, medrese, kümbet ve hamamdan ibaret olup, Selçukluların ilk külliyesidir. Masif kulelerle, medrese ve cami dıştan bir kaleyi andırmaktadır.
Kayseri'de 1249 tarihli Hacı Kılıç Camii, müşterek revaklı avlunun iki yarımda medrese ile kaynaşmış planı ile diğer bir Selçuklu külliyesidir.
Camiler yanında, Selçuklu mescitleri de tek kubbeli yapılar olarak dikkati çeker. Çoğunun önünde bulunan tonozlu veya düz çatılı giriş yerleri, XIV. yüzyılda camilerde çok yayılan son cemaat yerlerinin öncüleridir. Konya'da Taş Mescit (1215) ve Sırçalı Mescit (XIII. yüzyılın son yarısı) bunların en karakteristik örnekleridir. Bunlar, çeşitli kubbeye geçiş problemlerini ele alarak son cemaat yeriyle tek kubbeli ilk Osmanlı camilerinin başlangıcını hazırlamıştır.
Anadolu Selçuklularının ağaç direkler üzerine düz çatılı ve zengin süslemeli ahşap camileri, üçüncü bir gruptur. Bunlarda çok renkli kalem işleri, mozaik çinili mihraplar ve ağaç işleri, sıcak bir atmosfer yaratmaktadır. En büyük ve orijinal ahşap cami, bütün zenginlikleri içinde toplayan Beyşehir'de Eşrefoğlu Camii, yüzyılın sonunda 1299'da tamamlanmıştır.
Anadolu'daki ilk medreseler de, Danişmendli ve Artuklu ülkelerinde ortaya çıkmıştır. Tokat ve Niksar'da, Danişmendlilerden, Yağıbasan'ın avlusu örtülü, kubbeli medreseleri, Diyarbakırda Artukluların açık avlulu, eyvanlı Zinciriye (1198) ve Mesudiye (1198-1223) medreseleri ile başlayan gelişme, Kayseri'de (1203 tarihli) Çifte Medrese Selçuklulara geçmiştir. Sivas'ta Keykavus Şifahenesi (1218), eyvanlı bir medrese olup, tuğla, çini ve taş süslemelerle ilk Selçuklu abidesidir. Süslemeleri Büyük Selçuklulara dayanır. Konya Sırçalı Medrese'de (1242), çini süslemeler bu tarihte başka benzeri olmayan bir zenginlikle canlanmış, kubbeli medreseler grubuna giren Karatay (1251) ve İnce Minareli (1260-65) medreselerde çini ve taş süslemeler en olgun şeklini almıştır.
1271 yılında Sivas'ta birbiriyle rekabet eder durumda eyvanlı gruptan, ikisi çifte minareli üç büyük abidevi medrese yapılmış olması dikkate değer. Bunlardan az sonra gelen Erzurum Çifte Minareli Medrese ise, mimarisi, planı ve süslemeleri ile ahenkli bir birlik halinde en büyük ve gösterişli Selçuklu medresesi olmuştur. Bu tarihte Sivas'ta bulunmuş olan Marco Polo bu üç mimari şaheseri dikkate bile almadan Sivas'tan ayrılmıştır.
Kümbet ve türbeler, Anadolu'da mütevazi ölçüde yapılmakla beraber, mimari bakımdan yaratıcı bir araştırma ve deneme çabası ile zengin çeşitleri meydana getirilmiştir. Divriği'de Mengüceklilerden Emir Süleyman İbn Seyfeddin Şehinşah için 1195'te yapılan Sitte Melik Kümbeti, XII. yüzyıldan kalan en güzel mezar anıtlarındandır.
Selçuklular zamanında, Konya Alâeddin Camii'ne kuzeyden bağlanan II Kılıçarslan'ın kümbeti, onun ölüm tarihi olan 1192'den önce, yani XII. yüzyılda yapılmıştır. Bu mütevazi kümbet içinde sekiz Selçuklu sultanı yatmaktadır. Lahitler, kabartma çini kitabelidir. Sade ongen prizmatik yapısı, taş ve çini süslemeleri, kitabeleri, Bursa kemerli yapısı ile bu kümbet, Selçukluların ilk araştırmalarından biridir.
Selçuklu sultanlarından kalan diğer türbe, I Keykâvus'un 1217'de Sivas'ta yaptırdığı Darü'ş-Şifa'nın sağdaki eyvanında kalmaktadır. Kare mekan üzerine Türk üçgenleri ile oturan tuğla kubbenin örttüğü mekân üstünde dıştan on kenarlı kümbet yükselmektedir. Anadolu'da yalnız Selçuklu sultanlarına mahsus kümbetlerin on kenarlı oldukları anlaşılıyor. Sultanın lâhdi ve yakınlarına ait diğer lâhitler de hep çini kaplıdır.
Tercan'daki Mama Hatun Kümbeti, kesme taştan itinalı bir yapı olup, yuvarlak dilimli silindirik gövde üzerine konik külahlı asıl kümbetin etrafı daire biçiminde geniş bir kuşatma duvarı ile çevrilidir.
Kayseri'de Döner Kümbet, on iki köşeli ve dıştan mukarnas kornişler üzerine konik külahlı, içten silindirik mekân üzerine kubbe örtülü bir yapı figürlü plastik süslemelerin bolluğu ile göze çarpar.
Kümbetlerin çokluğu ve çeşitliliği ile Kayseri'den sonra ilk planda gelen Ahlat, Anadolu'daki çeşitli abidelerde kitabelerle adları yazılan mimar ve ustaların yetiştiği eski bir sanat merkezidir. Burada 1273 yılından Ulu Kümbet, Ahlat klâsik kümbet üslûbunun kalan en eski eseridir.
Anadolu'da Selçukluların yüksek kültürünü en canlı şekilde aksettiren eserler, onların kervansaraylarıdır. Bunlar Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçukluların ribatlarına bağlanmakla beraber, tamamen kesme taştan, gerçekten sarayları andıran büyük ölçüde abidevî yapılardır.
Bugün bilinenler yüzden fazla olup, dokuzuSelçuklu sultanları tarafından yaptırılan Sultan Hanlarıdır. Diğerleri vezirler ve emirler gibi Selçuklu devlet adamları tarafından yaptırılmıştır. En eskisi, II. Kılıçarslan tarafından yaptırılan Aksaray Kayseri yolundaki Alay Han, bunların ilki olup, geometrik süslemelerin en eski örneklerini gösterir. En büyük kervansaray, Alâeddin Keykubad tarafından 1229'da tamamlanan, Konya-Aksaray yolundaki Sultan Han, 110 x 50 m. büyüklükte olup, 4500 m2'lik yer kaplar. Revaklı avlu ve kapalı holden meydana gelen bu Sultan Han'da köşk mescit bir anıt gibi yükselmekte olup, mimari süslemelerin en zengin merkezi olmuştur. Avlu ve hol portalleri de bu zenginliğe katılmaktadır. Selçuklu sultanlarının kudreti ve teşkilâtlarının sağlamlığı bu abidelerde belirmektedir. Bunlar, Selçuklu mimarisinin en gösterişli eserleridir. Adeta dıştan bir kaleyi andırır. Sultan hanların kapalı hol bölümü, İtalyan gotik katedrallerini hatırlatan çok kuvvetli bir mekân etkisi yaratmaktadır.
Sivas-Malatya yolunda, Taş Han adı ile de tanınan Hekim Han üç nefli holü, kareye yakın ve daha geniş avlusu ile Sultan Hanların plan şemasına uygundur. Taş Han holünde Arapça, Ermenice ve Süryanice olarak üç dilde yazılmış kitabeleriyle dikkati çeker. Selçuklu sülüsü ile orijinal kitabesine göre Malatyalı hekim Ebu Salim bin ebil Hasan el Şemmas tarafından yaptırılıp holü 1218'de avlusu ise I. Alâeddin Keykubad zamanında, az sonra tamamlanmıştır. Diğer kitabeler de aynı bilgiyi verir. Bir de Köprülü Mehmed Paşa'nın 1747'de mimar Hasan Ağa'ya tamir ettirdiğini gösteren Osmanlı dönemi kitabesi vardır. Tamir daha çok avlu kısmında olmuştur.
Anadolu'da Selçuklu saray ve köşkleri, sultan hanları yanında çok mütevazi yapılardır. Çoğu kaba taş tuğladan nispeten basit görünüşteki bu yapıların kabalığını gidermek için zengin çini ve ştuk süslemeler kullanılıyordu. Bunların ilki olan, Konya'da II. Kılıçarslan (Öl. 1192) tarafından yaptırılıp, I. Alâeddin Keykubad tarafından tamir ettirilen Alâeddin Köşkü'nden yalnız bir duvar kalmıştır. Köşk, içten ve dıştan zengin çeşitli çini ştuko süslemelerle kaplı idi. Kalan parçalar müzelerdedir.
Alâeddin Keykubad'ın Beyşehir gölü kıyısında 1236'da yaptırdığı Kubad Abad ve Kayseri yakınında 1224-26 tarihli Keykubadiye sarayları, rahmetli Zeki Oral tarafından keşfedilip, ilk araştırmalar halinde tamamlandıktan sonra kazılarla meydana çıkarılmıştır.
Selçuklu sanatı, XIII. yüzyılın son yarısı içinde, İlhanlı baskısına rağmen, çok önemli eserler meydana getirecek bir kuvvet ve canlılık göstermiştir. Fakat yavaş yavaş ezilerek, 1308'de Selçuklu devleti yıkılmıştır. Bu sırada sınırlara yerleşen Türkmenler birer birer bağımsızlıklarını ilan etmesiyle, yirmiden fazla devlet ortaya çıkmıştır.
XIV. yüzyıl başında Selçuklu mimarisinin canlılığını kaybetmediğini gösteren eserler vardır. Yüzyılın sonlarına kadar Selçuklu mimarisi üslûbu etkisini göstermekle beraber, bu zamanda kurulan birçok Türk devletleri ve beyliklerde, yeni araştırmalarla birçok değişik üslûp gelişmeleri kendini göstermektedir. Bunlar, Selçuklu sanatının temelleri üzerinde yeni üslûplar ortaya koyarak Osmanlı mimarisinin parlak gelişmesini hazırlamışlardır. Etrafındaki diğer yapılardan ayrılmış ve önünde son cemaat yeri bulunan tek kubbeli, küçük karakterde camiler, bu gelişmenin başlangıcı olup, Anadolu'da Selçuklu mescitlerine bağlanmaktadır.
Karakoyunlulardan Cihanşah'ın Tebriz'de 1465'te yaptırdığı Gök Mescit'te, İran'da kubbe problemi değişik bir görüşle ele alınmış olup, tamamıyla simetrik olan planda, mekânı kubbe ve tonoz örtüsü altında toplama gayreti göze çarpar. Tuğla yapı, zengin çini süslemeli olup, mimari Himmetullah bin Mehmed el Bevvab'dır.
Akkoyunlulardan Uzun Hasan'ın oğlu Zeynel Bey'in Hasan Keyf'te bulunan, tuğladan silindirik gövde üzerine miğfer biçiminde kubbeli kümbeti, mozaik çinilerden renkli süslemeleriyle göze çarpar. XV. yüzyılın son yarısından kalma ve oldukça harap durumdadır. Diğer bir Akkoyunlu kümbeti Ahlat'ta Rüstem Bey'in oğlu Emir Bayındır için 1492'de yapılmıştır.
Silindirik gövde, güneye doğru sütunlar ve kemerlerle açılmış, üstü mukarnas kornişlere oturan konik külahla örtülmüştür. Kitabede adı yazılan mimar Baba Can Azerbaycan'dan gelmiş olmalıdır.
Anadolu'da Türk Mimarisi SelçukluDönemi
Anadolu'daki Türk mimarisinin, daha önce İran'dan Doğu Türkistan'a kadar uzanan Asya ülkelerinde Türklerin meydana getirdiği mimari eserlere bağlılığı ve başlayan bir gelişmenin devamı olduğu, son araştırma ve yayınlarla iyice anlaşılmıştır.
Anadolu'da Melikşah'ın adaını taşıyan 1091-92 tarihli çiçekli kûfi kitabesiyle Diyarbakır Ulu Camii ve 1128 tarihli Siirt Ulu Camii, Büyük Selçuklularla ilgili eserleridir.
Hemen pek az tanınan Bitlis Ulu Camii, cephesinde payeye gömülü kufi kitabeye göre 1150 tarihlidir. Cedede bina hazel cami el mübarek, diye başlayan bu tamir kitabesinde adı geçen Ebul Muzaffer Mehmed bin el Muzaffer bir Reşid'in kim olduğu bilinmiyor. Yalnız bu tarihlerde Bitlis'te Dilmaçoğulları hakimidi ve 1143'te ölen Şemseddin Yakut Arslan'ın yerine, Atabek Zengi'nin yanında bulunan, kardeşi Fahreddin Devlet Şah getirilerek Emir ilan edilmişti. Sülanenin kurucusu Emir Dilmaçoğlu Mehmet'in soyundan biri olabilir. Burada Artuklu camilerine benzer bir plan çok sade bir şekilde ortaya çıkmaktadır.
Kıble duvarına paralele uzanan üç nef birer tonozla örtülüdür. Mihrap önünde bir nef boyunca kubbe ile belirtilmiş, dışarıda konik bir ç atı ile örtülmüştür. Tonozların üzeri düz toprak damdır. Bu sebeple dıştan yalnız mihrap önü kubbesinin konik külahı göze çarpar. Cami aslında, üç yükse kemerle dışarıya açık iken bunlar sonradan örülerek kapı ve bencere haline getirilmiştir. Siirt Ulu Camii gibi bu da avlusuzdur. Diyarbakır Ulu Camii'nin revaklı avlusundan sonra her iki cami de avlunun kaybolması, asıl mekanını geliştirilmesi ve kubbe problemi üzerinde durulduğunu gösterir. Bitlis Ulu Camii ilk defa, simetrik, dengeli bir plân içinde mihrap önü kubbesi ile sağlam bir taş mimari göstermesi bakımından XII. yüzyılın tam ortasında önemli bir gelişmenin başlangıcı olmaktadır. Bu plan, tamamıyla enine bir karakter gösteren daha sonraki Artuklu camilerinde gelişmesine devam etmiştir.
Artukluların Silvan (Meyyafarkin) Ulu Camii (1152-1557) ile Anadolu camilerinin muhteşem üslubu başlar. İsfehan Mescidi Cuması'ndaki Melikşah Kubbesi, aynı plan şekli ile, burada bir mihrap önü kubbesi olarak değerlendirilmiştir. 13.50 m. çapındaki mukarnas tromplu kubbe, içten ve dıştan tamamıyla yapıya hakim olup, böylece Anadolu'da Türk cami mimarisinin avidevi şekli inanılmaz birkuvvetle gerçekleştirilmiştir. Kubbenin kaidesinde Artuklulardan Necmeddin Alpi'nin 1152-1176 kitabesi vardır. Son tamirlerde zevksiz portaller ve pilpayerle şekli bozulmuştur.
Artuklulardan Fahreddin Karaarslan'ın Harput Ulu Camii 1156 havuzlu avlu küçültülerek camiin içine alınmıştır. Planı Zevvare Mescidi Cuması'nı hatırlatır.
Artukluların şaheser yapısı, harap durumdaki Kızıltepe (Dunaysır) Ulu Camii 1204 Yavlak Arslan ve Artuk Arslan tarafından yaptırılmış olup, dış görünüşü ve bazı detayları bakımından inanılmaz bir zenginliktedir. İki renkli taşlar, dilimli kemerler, istiridye nişler Tengilerden gelen etkileri gösterir. Önünde halen yıkılmış olanrevaklı avlusu vardır. Plan içinde gelişerek, içten ve dıştan bütün yapıya hakim olan mihrap önü kubbesi, revaklı avlu, küçültülüp cami içine alınmış avlu ve zengin süslemeli sağlam kesme taş mimarisi ile Artuklu camilerininin abidevi üslubu sonraki gelişmelerin temeli olmuştur.
XII. yüzyıl Danişmendli camileri, orijinal şekilleri ile zamanımıza gelmemiştir. Saltuklu camilerinin birincisi, Erzurum'da İç Kale'ye hakim, bir kümbet biçiminde değişik yapısı olan mescittir. XII. yüzyıl sonundan kalmış olmalıdır. Erzurum'daki Ulu Camii tamirlerle bozulmuş haldedir.
Mengüceklerin en eski yapısı, Divriği Kalesi'nde Şehinşah'ın Kale Camii'dir 1180-81 kitabesine göre, Azerbaycan'dan gelen mimarı, Meragallı Hasan bir Firuz'dur. Cepheyi kaplayan portal, çeşitli taş, tuğla ve çini süslemeler ve kitabeleriyle dikkati çeker.
Şehinşah'ın torunu Ahmed Şah'da 626 (1228-29) Darüşşifa ve türbe ile birlikte külliye olarak yaptırıldığı Ulu Cami'de, Divriği'de yeniliklerle dolu en önemli Mengücekli eserini meydana getirmiştir. Güneyden camiye bitişik olan darüşşifa, hanımı turanmelik tarafından ahlatlı hürrem şah, iç mimarî ve süsleme bakımından bir şaheser yaratmış olmakla beraber, dıştan tatmin edici bir görünüşüyoktur. Masif düz duvarlı cepheler her biri ayrı özelikte dört abidevi portalle canlandırılmak istenmiştir. Taş süslemeler, İran'da Büyük Selçukluluraın ştuk işlerindeki plastik üslubun taşa geçmiş bir devamı gibidir. Batı portalinde, Selçukluların çift başlı kartal arması ile Ahmet Şah'ın doğan kuşu arması, rölyef halinde işlenmiştir.
Anadolu Selçuklularının ilkeseri konyadaki Alaaddin Camii'nin, zamanla palın değişmiştir. abonozdan 550 (1155) tarihli minber, ilk camiden kalmış olup, Ahlatla mengiberti usta tarafından yapılmıştır. Sultan meSud ve oğlu Kılıçarslan II'nin kitabelerini taşır. İki farklı devir halinde, klasik Türk camilerinin mihrap önü kubbesi ve düz çatılı eyvanı ile, sütunlar üzerine, doğuda altı, batıda dört paralel nef biraraya gelmiştir.
Önündeki Kılıçarslan II'nin yaptırdığı ongen kümbet ile yarım kalmış sekizgen bir kümbet ve kuzeydeki abidevi cehphesi ile boydan boyaü uzanan navlu yer almıştır. Alaaddin Keykubad'ın emri ile camiye son şeklini veren mimar, aslen Şamlı olan Muhammed Havlan, çinileri yapan usta ise Kerimeddin Erdişahtır. Bugün yalnız mihrabın üst yarısı ile, kubbeye geçiş içlerinde, fıruze, laciverd, mor renkli, geometrik ve nebati süslemil mozaik çiniler kalmış olup, bunlar camiin tamamlandığı 1219 tarihine uymaktadır.
Ahaeddin Keykubad'ın Niğde'deki camii, klasik unsurları biraraya toplar. Usta kitabesinde üstad Sıddık Bin Mahmut ile kardeşi gazinin adları okunmaktadır. Mekanını loş ve ağır arkaik etkisi, mimari süslemeler ve aydınlık feneri ile bir derece yumuşatılmıştır.
Malatya Ulu Camiinde, mihrap önükubbesi, buna bitişik eyvan ve havuzlu iç avlu gibi zengin ve önemli kısımlar tuğladan yapılmış olup,planı iran'daki Selçuklu camilerine (zevvare gibi) dayanıyor. Firuze patlıcani çini mozaik süslemeler ve kitabelerle renklendirilmiş olan camiin mimarı, Malatyalı Yakub Bin Ebubekir'dir. Üç dilimli tromplarla sekizgen bir tambur üzerine oturan tuğladan ve zengin süslemeli kubede, Karahanlı ve Büyük Selçuklu geleneğine dayanır. Daha sonra eklene taştan yapılmış kısımlarala şekli değişen camii, Alaeddin Keykubad'ın 1224'te yaptırdığı anlaşılmıştır.
Ahaeddin Keykubad'ın hanımı Mahperi Hatun'un 1238'de Kayseki'de tamamen kesme taştan yaptırdığı Huand Hatun komleksi cami, medrese, kümbet ve hamamdan ibaret olup Selçuklularının ilk külliyesidir. Masif kulelerle, medrese ve cami dıştan bir kaleyi andırmaktadır. Mihrap önü kubbesi, eyvan ve küçük kara avlu ile belirtilmiş olan orta nefiyle Malatya Ulu Camii'nebağlanan Huand camii, diğer taraftan yanlara doğru genişletilen mihrah bölümü ile Kayseri ve Erzurum Ulu camileri şemasına girmektedir.
Kayseri'de 647 (1249) tarihli Hacı Kılıç Camii, müşterek revaklı avlunun ikik yanında medrese ile kaynaşmış planı ile, diğer bir Selçuklu külliyesidir.
Camiler yanında Selçuklu mescitleri de tek kubbeli yapılar olarak dikkati çeker. Çoğunun önünde bulunan tonozlu veya düz çatılı giriş yerleri, X-IV. yüzyılda camilerde çok yayılan son cemaat yerlerinin öncüleridir. Konya'da taş mescit (1215) ve sırçalı mescit (XIII. yüzyılın son yarısı) bunların en karakteristik örnekleridir. Bunlar, çeşitli kubbeye geçiş problemlerini ele alarak son cemaat yeriyle tek kubbeli ilk Osmanlı camilerinin başlangıcını hazırlamıştır.
Anadolu Selçuklularının ağaç direkler üzerine düz çatılı ve zengin süsleme ahşap camileri, üçüncü bir gruptur. bunlarda çok renkli kalem işleri, mozaik çinili mihraplar ve ağaç işleri, sıcak bir atmosfer yaratmaktadır. En büyük ve orijinal ahşap cami, bütün zenginlikleri içinde toplayan Beyşehir'de Eşrefoğlu Camii, yüzyılın sonunda 1299'da tamamlanmıştır.
Anadolu'daki ilk medreselerde, Danişmendli ve Artuklu ülkelerin ortaya çıkmıştır. Tokat ve Niksar'da, Danişimendlilerden Yağıbasan'ın avlusu örtülü, kubbeli medreseleri, Diyarbakırda Artukluların açıkavlulu, eyvanlı zinciriye 1189 ve Mesudiye 1198-1223 medreseleri ile başlayan gelişme, Kayseri'de 1205 tarihli çifte medrese ile Selçuklulara geçmiştir. Sivas'ta Keykavus Şifahanesi 1218 ayvanlı bir medrese olup, tuğla, çini ve taş süslemelerle ilk Selçuklu abidesidir. Süslemeleri büyük Selçuklulara dayanır. Konya sıraçlı Medrese 1242'te, çini süslemeler bu tarihte başka benzeri olmayan bir zenginlikle canlanmış, kubbeli medreseler grubuna giren Karatay 125 ve İnce Minareli 1260-65 medreselerde çini ve taş süslemeler en olgun şeklini almıştır.
1271 yılında Sivas'ta birbiriyle rekabet eder durumda eyvanlı gruptan, iksi çifte minareli üç büyük abidevi medrese yapılmış olması dikkate değer. Bunlardan az sonra gelen Erzurum Çifte Minareli Medrese ise, minaresi, planı ve süslemeleri ile ahenkli bir birlik haline enbüyük ve gösterişli Selçuklu medresesi olmuştur.
Kümbet ve türbeler, Anadolu'da mütevazi ölçüde yapılmakla beraber, mimari bakımından yaratcı bir araştırma ve deneme çabası ile zengin çeşitleri meydana getirilmiştir. Divriği'de Mengüceklerden Emir Süleyman ibn Seyffeddin Şehinşah için 1195'de yapılan Sitte Melik Kümbeti, XII. yüzyıldan kalan en güzel mezar anıtlarındandır. Kesme taştan sekizgen gövde üzerine piramit külahlı kümbette, grişi cephesi birbiriyle kesişen sekizgenlerden dörtlü düğüm motifleri ve içiçe iki sekiz genden ibaret geometrik motifler gibi, eski Türk süslemeleri ile karakteristiktir.
Selçuklular zamanında, Konya Alaeddin Camii'ne kuzeyden bağlanan Kılıçarslan II'nin kümbeti, onu ölüm tarihi olan 1192'den önce, yani XII. yüzyılda yapılmıştır. Mimari Hocendili Yusuf bin Abdülgaffar'dır. (Hocend, Nişabur yakınında). Bu mütevazi kümbet içinde sekiz Selçuklu sultanı yatmaktadır. Lahitler kabartma çini kitabelidir. Sadeongen prizmatik yapası, taş ve çini süslemeleri, kitabeleri, Bursa kemerli kapısı ile bu kümbet Selçuklular'ın ilk araştırmalarından biridir.
Selçuklu sultanlarından kalan diğer türbe, Kenkavus I'in 1217'de Sivas'ta yaptırdığı Darüşşifa'nın sağdaki eyvanında kalmaktadır. Kara üzerine Türk üçgenleri ile oturan tuğla kubbenin örüttüğü mekan üstünde dıştan on kenarlı kümbet yükselmektedir. Anadolu'da yalnız Selçuklu sultanlarına mahsus kümbetlerin on kenarlı oldukları anlaşılıyor. Daha önce, Nahcivan'da Mümine Hatun Kümbeti 1186'de on kenarlı olarak yapılmıştır. Anadolu'da geri kalan kümbetler, sekizgen, on ikigen ve silindirik olarak değişmektedir. Keykavus kümbetinin on kenarında herbiri tuğladan çeşitli geometrik süslemeler gösteriliyor. Bunlardan çoğu Harrekan kümbetlerinin süslemelerini tekrarlamaktadır. Beyvana açılan türbe cephesi, koyu mavi üzerine beyaz kabartma süslü kitabesi ile Selçuklu tuğla ve çini mozik süslemelerin Anadolu'da ilk abidevi eseri olup, çini mozaik sanatının sonraki parlak gelişmesinin işaretlerini taşımaktadır. Azerbaycan'dan gelen ustanın adı Marendli Ahmed olarak sağdaki alınlığın altına yazılmıştır. Parlak kırmızı tuğlalardan cephe, firuze, mor ve beyaz sırlı tuğla ve çinilerle örgülü kufi kitabeler, geometrik yıldız ve geçmeler halinde mozaik olarak işlemiştir. sultanın lahdi ve yakınların aait diğer laihtler de hep çini kaplıdır.
Ahlatlı ebul nema bir mufaddal adlı bir mimarın eseri olan Tercan'daki Mama Hatun kümbeti, kesme taştan itinalı biryapı olup, yuvarlak dilimli silindirik gövde üzeren konik küllahlı asıl kümbetin etrafı daire biçiminde geniş bir kuştama duvar ile çevrilidir. Plan şekli, son yıllarda Masson tarafından Aral gölünün doğusunda Tagisken'de yapılan kazılarda meydana çıkarılan mezar anıtlarına benzemektedir ki, bunların M.Ö. III. yüzyıldan kalma Hun mezarları olması muhtemeldir.
Keyseri'de döner kümbet, on iki köşeli ve dıştan mukarnas kornişler üzerine konik külahlı, içten silindirik mekan üzerine kubbe örtülü bir yapıdır. Figürlü plastik süslemelerin bolluğu ile göze çarpan ve abidevi bir çadırı andıran kümbetin portal cephesinde, Şah Cihan Hatun için yaptırıldığını belirten tarihsiz bir kitabe vardır. Üslubuna göre 1276 yıllarına maledilebilir. Kümbetlerin çokluğu ve çeşitliliği ile Kayseri'den sonra ilk planda gelen Ahlat, Anadolu'daki çeşitli abidelerde kitabelerde adları yazılan mimar ve ustaların yetiştiği eski bir sanat merkezidir. Burada 672 (1273) yıllarından Ulu kümbet, ahlat klasik kümbet uslubunun kalan en eski eseridir. 7 m. çapında silindirik gövde üzerinde, sivri konik bir külahla abidevi çadır şeklindedir.
Anadolu'da Selçukluların yüksek kültürünü en canlı şekilde aksettiren eserler, onların kervan saraylarıdır. bunlar Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçukluların ribatlarına bağlamakla beraber, tamamen kesme taştan, gerçekten sarayları andıran büyük ölçüde abidevi yapılardır.
Bugün bilinenler yüzden fazla olup, dokuzu selçuklu sultanları tarafından yaptırılan Sultan Han'dır. Diğerleri vezirler ve emirler gibi selçuklu devlet adamları tarafından yaptırılmıştır. En eskisi II. Kılıçarslan tarafından yaptırılan, Aksaray-Kayseri yolundaki , bunların ilki, olup, geometrik süslemelerin en eski örneklerini gösterir. Portaldeki iki gövdeli arslan kabartamsı Karahanlıların Tirmiz saraylarında görülen sembolük figürün bir benzeri ve devamıdır. Bugün Alay Han çok harap durumdadır. En büyük kervansaray, Alaeddin Keykubad tarafından 1229 tamamlanan, Konya Aksaray yolundaki Sultan Han, 110x50 m büyüklükte olup 4500 m2lik yer kaplar. Konya'da Alaeddin Camii'ni tamamlayan Muhammed İbn Havlan el Dımışki, bunun da mimarı olmuştur. Revaklı avlu ve kapalı holden meydana gelen bu Sultan Han'da köşk mescit, bir anıt gibi yükselmekte olup mimari süslemelerin en zengin merkezi olmuştur. Bu avlu ve hol portalleride bu zenginliğe katılmaktadır. Selçuklu sultanlarının kudreti ve teşkilatlarının sağlamlığı bu abidelerde belirmektedir. Bunlar, Selçuklu mimarisinin en gösterişli eserleridir. Adeta dıştan bir kaleyi andırır. Sultan hanların kapalı hol bölüm, İtalyan gotik katedrallerini hatırlatan çok kuvvetli bir mekan etkisi yaratmaktadır.
Anadolu'da Selçuklu saray ve köşkleri, Sultan Hanlar yanında çok mütevazi yapılardır. Çoğu kaba taş ve tuğladan nispeten basit görünüşteki bu yapıların kabalığnı gidermek içinzengin çini ve ştuk süslemeler kullanılıyordu. Bunların ilki olan, II. Konya'da Kılıçarslan (Ö. I. 1192) tarafından yaptırılıp, I. Alaeddin Keykubad tarafından tamir ettirilen. I. Alaeddin Köşkü'nden yalnız bir duvar kalmıştır. Köşk, içten ve dıştan zengin çeşitli çini ve ştuko süslemelerle kaplı idi. Kalan parçalar müzelerdedir. Doğancı süvari figürü ile büyük kare çiniler, mimari tekniğinden yerli gri hamurdan yapılmış olup, Büyük Selçukluların Rey ve Keşan'daki mimari tekniğini devam ettirmektedir.
Alaeddin Keykubad'ın Beyşehir Gölü kıyısında 1236'da yaptırdığı Kubad Abad ve Kayseri yakınında 1224-26 tarihli Keykubadiye Sarayları, rahmetli Zeki Oral tarafından keşfedilip ilk araştırmalar halinde yayınlandıktan sonra kazılarla meydana çıkarılmıştır. 1965'te K. Ottoborn tarafından başlatılıp, sonra Mehmet Önder'le birlikte yürütülen kazılar sonunda, Kubad Abad'da birkaç sarayı içine alan küçük bir Selçuklu şehrinin planı, bütünü ile ortaya çıkmıştır. Bunlar, sur duvarları, çitlerle çevrili firdevse (paradeison) av hayvanları parkı, büyük saray ve altında, göl kıyısında Alanya'daki Selçuklu tersanesinin küçük bir benzeri olan iki gözlü tersane ili küçük bir saraydan başka onaltı kadar yapı kalıntısından ibarettir. Bu arada Selçuklu saraylarının çini ve ştkuo süslemelerinin en zengin örnekleride meydana çıkarılmıştırki, bunlar ayakta ve oturmuş insan figürleri, sirenler, harpiler, çift başlı kartal, çeşitli kuş ve hayvan figürleri ve sembolik figürler ile Selçuklu tasvir sanatının yaratcı gücünü bütün canlılığı ile aksettirmektedir.
Keykubadiye, bir kaynaktan çıkan suların meydana getirdiği küçük bir göl kıyısına sıralanmış üç küçük köşkten ibarettir. Selçuklu sultanlarının en güzel tabiat manzaraları içinde saray ve köşklerini yapmak hususunda kuvvetli bir görüş sahibi oldukları anlaşılıyor. Aynı şeyi daha önce Gaznelilerde ve sonra Osmanlılarda doğuştan gelmeyen bir kabiliyet olarak görülmektedir. Keykubadiye köşkleri de çeşitli süslemelerle zenginleştirilmiştir. Kazılarda, bunlardan bir çok parçalar ele geçirilmiştir. Saray ve köşklerde kullanılan Çiniler, Selçuklular'la son bulmuş, bunların devamı olmamıştır.
Selçuklu sanatı, XIII. yüzyılın son yarısı içinde, İlhanlı baskısına rağmen, çok önemli eserler meydana getirecek bir kuvvet ve canlılık göstermiştir. Fakat yavaş yavaş gezilerek, 1308'de Selçuklu Devleti yıkılmıştır. Bu sırada sınırlara yerleşen Türkmenler, birer birer bağımsızlıklarını ilan ederek, yirmiden fazla devlet ortaya çıkmıştır.
XIV. yüzyıl başında Selçuklu mimarisinin canlılığını kaybetmediğini gösteren eserler vardır. Yüzyılın sonlarına kadar Selçuklu mimari üslubu etkisini göstermekle beraber, bu zamanda kurulan birçok değşik üslup gelişmeleri kendini belli etmektedir. Bunlar, Selçuklu sanatının temelleri üzerinde yeni üsluplar ortaya koyarak Osmanlı mimarisinin parlak gelişmesini hazırlamışlardır. Etrafındaki diğer yapılardan ayrılmış ve önünde son cemaat yeri bulunan tek kubbeli, küçük karekterde camiler, bu gelişmenin başlangıcı olup, Anadolu'daki selçuklu mecsitlerine bağlanmaktadır.
Karakoyunlulardan Cihanşah'ın Tebriz'de 1465'te yaptırdığı göl Mescit'te, İran'da kubbe problemi değişik bir görüşle ele alınmış olup, tamamiyle simetrik olan planda, mekanı kubbe ve tonoz örtüsü altında toplama gayreti göze çarpar. Tuğla yapı, zengin çini süslemeli olup mimarı Himmetullah Bin Mehmed El Bevvab'dır.
Akkoyunlulardan Uzun Hasan'ın oğlu Zeynel Bey'in Hasan Keyf'de bulunan, tuğladan silindirik gövde üzerine miğfer biçiminde kubbeli kümbeti, mozaik çinilerden renkli süslemeleriyle göze çarpar.
XV. yüzyılın son yarısından kalma ve oldukça harap durumdadır. Diğer bir Akkoyunlu kümbeti Ahlat'ta Rüstem Bey'in oğlu Emir Bayındır için 1492'de yapılmıştır. Silindirik gövde, güneye doğru sütunlar ve kemerlerle açılmış, üstü mukarnas kornişlerle oturan konik külahla örtülmüştür. Kitabede adı yazılan mimar Baba Can Azerbaycan'dan gelmiş olmalıdır.
Karaman Hatuniye Medresesi, Murad Hüdavendiğar'ın kızı ve Karamanoğlu Alaeddin Bey'in hanımı Nefise Sultan tarafından 1382'de mimar Numan bin Hoca Ahmed'e yaptırılmıştır. İki eyvanlı, revaklı avlusu ve beyaz mermer portali vardır. Bunun dört sıra bordüründe Sivas Gök Medrese portali sade ve yaven bir üslupta tekrarlanmaktadır.
Niğde'de 1409 tarihli Ak Medrese, yüksek takkapısı ve iki katlı cephesiyle bir sarayı andırır. Bursa Hüdavendigar Camii cephesiyle benzerliği, eseri yaptıran Karamanoğlu Ali Bey'in Bursa'da dedesinin yanında geçirdiği yılların hatırasıdır. Diğer taraftan ikikatlı, iki eyvanlı olanı ile selçuklu medreseleri geleneğine uygunluk göstermektedir.
Bu devrin eserlerinden Aydınoğlu İsa Bey'in 1374'te Selçuk'ta (Efes) yaptırdığı İsa bey Camii çok önemlidir. Mihrapduvarına paraleel düz ahşap çatılı iki uzun nef, ortadan iki kubbe ile kesilmiştir. Önünde düz ahşap çatılı revaklar ve ortada sekizgen havuzu ile revaklı avlu doğu ve batı portallerinde birer minare vardı. Planı, Şam Emeviye Camii'nden gelen Diyarbakır Ulu Camii'ne ve bazı Artuklu camilerine dayanıyor. Mimar Ali İbn El Dımışki'nin adı, burada Şam şehrinden gleen etkilerle işaret edebilir. Mermer bloklarla kaplı ve ana cepheyi gösteren ve orta da portali ile klasik Osmanlı camiilerinin revaklı avlu cephelerine öncü olmuştur.
Saruhanlılar da, merkezleri Manisa'da, belki bütün beylikler devrinin en önemli cami planını ortaya koymuşlardır. İshak Bey'in 1376'da yaptırdığı bu ulu cami, birçok önemli gelişmelerin yedi bölümlü dört neften ibaret camide, duvara bitişik iki sütun ile altı payenin meydana gelmiştir.
XIV. Yüzyıl Mimarisi Beylikler Devri
1077'de Anadolu Selçuklu Devleti, zayıf bir hükümdar olan, II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in 1243 Kösedağ muharebesinde Moğol ordusuna yenilmesi, Erzurum, Sivas ve Kayseri'nin yağma ve tahribi ile sarsıldı. Sonra vergiye bağlanmak şartı ile sulh yapıldı. Selçuklu Devleti bütün teşkilatı ile 1277'ye kadar kendini korumuştur. Fakat bu tarihte Memluk sultanı Bebars'ın Anadolu seferinden sonra İlhan Abaka, Anadoluya gelerek katliam yapmış, Moğolların zulüm ve baskısı artmış, Anadolu harap olmuştur. İtibarını kaybeden bundan sonraki Selçuklu sultanları ancak temsili olarak devletin başında bulunmuş, İlhanlı hakimiyeti altında ezilen Selçuklu Devleti, 1308'de yıkılmış gitmişti. Bununla birlikte, Selçuklu sanatı XIII. yüzyıl sonrası içinde, çok mühim eserler meydana getirecek bir kuvvet ve canlılık göstermiştir. Sınırlara yerleşmiş bulunan Türkmenler, Selçuklulardan sonra birer birer bağımsızlıklarını ilân etmeye başladılar. Böylece kurulan yirmiden fazla beylik arasında, Ermenak, Karaman ve Konya'da Karamanlı, Kütahya'da Germiyanlı Eğridir'de Hamidoğulları, Beyşehir'de Eşrefoğulları, Muğla, Peçin, Milas'ta Menteşeliler, Kastamonu ve Sinop'da Candarlı, Sinop'ta Pervane, Birgi ve Selçuk'ta Aydınoğulları, Manisa'da Saruhanlılar, Maraş, Elbistan'da Dülkadirliler, Adana'da Ramazanoğulları, nihayet Söğüt, Bursa ve İznik'te Osmanlılar vardır. Bunlardan her biri kendini Selçuklu devletinin mirasçısı gibi görüyordu.
1335'te de İlhanlı İmparatorluğu parçalanmış, onların Anadolu valisi, Uygur Türklerinden Ertana, Sivas ve Kayseri merkez olmak üzere bağımsızlığını ilân etmiştir. Sonra batıda Osmanlı, Orta Anadolu'da Karamanlı, güneyde Dülkadirli Kuzeyde Çandarlı (veya İsfendiyaroğulları) doğuda Oğuz boylarından Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletleri meydana geldi.
Başlangıçta Diyarbakır'ı merkez yapan Akkoyunlular, Van'da ve Urmiye gölü sahalarında yerleşerek Horasandan, Osmanlı ve Memlûk sınırına kadar genişleyen Karakoyunlu devletine son verip bütün Kafkasya'yı ve İran'ı alarak, merkezlerini Tebriz'e naklettiler. Batıda Tuna'ya kadar Rum ellerini fetheden Osmanlılar, birliği kurmak için, aralarında Fırat sınır olan Akkoyunlularla mücadeleye başladılar ve onları mağlup ederek uzaklaştırdılar. Akkoyunlulardan sonra Doğu Anadolu, bir müddet Safevilerden Şah İsmail'in nüfuzu altına girmişse de Yavuz Sultan Selim buraları yeniden ele geçirdi, Dulkadirlileri de ortadan kaldırarak Güney Anadolu'yu alıp, Anadolu birliğini kurdu. Selçuklular zamanında bir devlet elinde bulunan Anadolu, yine tek bir devlete bağlanmış oldu.
XIV. yüzyıl başında Selçuklu mimarisi ve taş süslemeleri kuvvetini ve canlılığını kaybetmemiştir. İlhanlı hükümdarları için yaptırılan eserlerde bu, açıkça bellidir. Amaysa'da Sultan Olcayto ve hanımı Yıldız Hatun adına köleleri Anber bin Abdullah tarafından yaptırılan Şifahane, 1308-9 revaklı avlusu ve iki eyvanı ile klâsik Selçuklu medrese plânına uygundur. Abidevî zengin süslemeli portal, iki yanında simetrik birer pencere ve köşelerdeki silindirik kulelerle cephe iyice belirtilmiştir. Portal, Anadolu'da erken devir sathî süslemeler, Sivas'ta görülen iri plastik palmet ve rumîler, Divriği kuzey portali ve Konya portallerinden gelen unsurlarla Selçuklu taş süslemelerinin birçok motiflerini bir araya toplamaktadır. Kapı kemerinin kilit taşında diz çökmüş bir insan figürü rölyefi işlenmiştir. Bimarhanede talebeye ameliyatlar gösterilirdi. 1465'te "Kitabü'1-Cerrahiye" adlı minyatürlü bir eser hazırlıyan Sabuncuzade Şerefeddin bin Ali, burada 14 yıl hekimlik yapmış. XIX. yüzyıla kadar da birçok hekimler yetişmiştir.
Erzurumda Yakutiye Medresesi de, Selçuklu kubbeli medreseleri grubuna girmekte olup, Portal kitâbesine göre Sultan Olcayto ve Bulgan Hatun adına, 1310 da Hoca Yakut tarafından yaptırılmıştır. Orta bölüm, dört paye üzerine iki tonoz ve aralarında mukarnaslı, ortası açık (okülüslü) bir çapraz tonozla örtülüdür. Çifte minareli medreseden gelen etkiler açıkça görülür. Orta bölüme açılan üç eyvan vardır. Büyük eyvanın arkasındaki kümbet de oradakine uygundur. Mescit, sağ yan eyvandadır. Minareler köşe kuleleri üzerine alınarak iki taraftan cepheyi kavramaktadır.
Yalnız sağdaki minare, şerefeye kadar ayakta kalmıştır. Bu, çifte minareli cephelerin de sonuncusu olmuştur. Kuvvetle ileri fırlayan portal kitlesinin iki dış yanına işlenen arma kompozisyonu, Çifte Minareliden biraz değiştirilerek, hurma ağacının tepesine çift başlı kartal yerine başı sağa veya sola dönük kartal, alta da simetrik olarak karşılıklı birer arslan figürü işlenmiştir.
Niğde'de, 1312'de, İlhanlı valisi Sungur Ağa zamanında, IV. Kılıçarslan'ın kızı Selçuklu prensesi Hüdavend Hatun, kesme taştan sekizgen gövde üzerine on altıgen piramit külahlı bir kümbet yaptırmıştır. Doğu kenarı, gösterişli bir portal şeklinde düzenlenmiş olup, diğer üç kenarda birer pencere açılmıştır. Portalden başka yüzeylerin herbirinin üst kenarı sivri kemerli iki alınlık ve mukarnaslarla külâha geçişi sağlamaktadır. Bu alınlıklardan birinde çift başlı kartal arması, kuzey penceresi kemerinin köşe dolgularında birer harpi figürü yüksek kabartma olarak işlenmiştir. Ayrıca yüksek kabartma olarak işlenmiş arslan veya panterler, bitki süslemeleri arasına gizlenmiş çeşitli insan başları ve figürleri kümbede fazlası ile sembolik bir mânâ vermektedir. Geometrik yıldız geçmeler, palmet ve rumilerle mukarnaslar portali, alınlıkları ve pencerelerin etrafını yüklü bir şekilde süslemektedir. Bunlar, Selçuklu taş süslemelerinin kaba işlenmiş dağınık kompozisyonları halinde ve Amasya Şifahanesinde olduğu gibi fakat burada bol sayıda figürlü kabartmalarla zenginleştirilmiş olarak son bir topluluğunu meydana getiriyor. Tokat'ta Nurettin İbn Sentimur'un 1314 tarihli kümbeti de kesme taştan kare bir gövde üzerine tuğladan yıldız planlı piramit bir külâhla örtülü olup, iç kubbeye geçişi sağlayan trompları dıştan belirtilmiştir. İki renkli geçme taşlardan sade basık kemerli kapının üstünde iki satırlık kitabe yer almaktadır. Caddeye bakan doğu penceresinde Selçukluların barok karakterli palmet ve rumileri bordür halindeki diğer Selçuklu süslemeleriyle birlikte devam etmektedir. Musul bölgesinde Zengiler devrine ait Avnuddin kümbetiyle benzerliğine ve aradaki bağlantıya daha önce işaret edilmişti. Anadoluda Selçuklu mimarî üslubu, XIV. yüzyıl sonlarına ve hatta XV. yüzyıl başlarına kadar etkisini göstermekle birlikte, bu zamanda kurulan birçok Türk devletlerinde yeni araştırmalarla değişik üslup gelişmeleri kendini belli etmektedir.
Van Ulu Camii, zengin süslemeli tuğla bir yapı olup Doğu Anadolu'da Karakoyunluların hakim olduğu bölgede önemli bir gelişmeye işaret etmektedir. Daha 1913'te harap durumda görünen cami, sonra tamamen yıkılmış, yalnız minarenin gövdesinden bir parça kalmıştır. Bachmann'ın yayımladığı resim ve plâna göre, mihrap önünde, 9 m. çapına yaklaşan, her biri ayrı süslenmiş mukarnaslarla dolgulu kubbe, beş ağır payeye ve mihrap duvarına oturmaktadır. Yanlardan iki sıra, kuzeyden üç sıra halinde bunu çeviren küçük çapraz tonozlar sekizgen payeler üzerine oturmuştur. 1970'te başlıyan ve 1973'e kadar üç mevsim süren kazılar sonunda, cami kalan kısımları ile yeniden ortaya çıkarılmıştır. Elde edilen kalıntı ve bilgilere göre tuğla şekilleri ve ştuk süslemeler, tuğla örgülü tonozlardan birçok büyük parçalar ve bunların tekniği, kullanılan tuğla malzemesi ve harç, tarihlendirme bakımından bazı ipuçları vermektedir. Duvarlarda alttan iki sıradan yedi sıraya kadar kesme taş, üst kısımlarda paye ve tonoz örtüsünde tuğla kullanılmıştır.
Zeminin altıgen tuğlalarla döşeli olduğu anlaşılmıştır. Güneydoğu köşede yıkılmış halde meydana çıkarılıp temizlenen sekizgen tuğla paye ve dört yana yelpaze şeklinde açılan tonoz başlangıcı, yapı tekniği ve tahmini yüksekliği hakkında bilgi vermesi bakımından önemlidir. Dekoratif tuğla örgüsünde tuğlalar arasında kalıpla değişik örnekler halinde süslü derzler bol sayıda ele geçirilmiştir.
Fakat kazıda en çok dikkati çeken özellik, bütün tahmin ve ümitlerin aksine camide hiçbir çini süslemenin kullanılmamış olmasıdır. Mihrap, güney duvarı, doğu ve batı yanları rölyef halinde, zengin tuğla ve stuk süslemelerle kaplanmıştı. Ştuk süslemeler sarı, mavi, yeşil ve kırmızı olarak dört renkle boyanarak göz alıcı bir etki yaratılmıştı.
Van Ulu Camii'nin bu ince detaylı tuğla ve ştuk süslemeleri, kompozisyon olarak Büyük Selçuklu sanatına ve özellikle Kazvin'de Mescid-i Cuma'nın tuğla terrakota ve stuko süslemelerine bağlanmaktadır. Fakat, diğer taraftan iri petek mukarnaslı kubbe, tonozlar ve stuk süslemeler on dördüncü yüzyıl üslubuna uygunluk gösteriyor. Sultaniyede Olcayto Hudabende türbesinde (13041313) üst galerilerde bunlara benzer renkli ştuk kabartmalar görülmektedir. Olcayto türbesinde tuğlaların kalıpla süslenmiş derzleri, stuk rölyef halinde rumiler ve kıvrık dallardan köşe dolguları, panolar halindeki süslemeleri çevreleyen bordürler hep Van Ulu Camii'ndeki süslemelere götüren bir üsluptadır.
Tarihî bakımından camiin yapılması için en uygun devir, Karakoyunlulardan Kara Yusuf'un Timur'un gelmesinden önceki ilk saltanat (1389-1400) yılları olarak görülmektedir. Kazılarda bol miktarda ele geçirilen tonoz yıkıntıları ve duvar süslemeleri ile harcın cinsi ve tekniği de bu tarihlendirmeyi haklı çıkarmış bulunmaktadır.
Çok defa olduğu gibi burada da büyük Selçuklu mimarî süsleme üslubu Kazvinden gelen ve Mescid-i Cuma'yı bilen bir usta tarafından yeniden canlandırılmış olabilir.
Diğer bir Karakoyunlu hükümdarı Muzafferiddin Cihanşah'ın 1436-1467 Timur'dan sonraki devirde 870'de (1465) Tebriz'de yaptırdığı Gök Mescit veya Muzafferiye Mescidi, bütün İranda kubbe problemini değişik şekilde ele alan tek yapı olarak Karakoyunlu cami mimarisini aydınlatabilir. Her iki camide mekânın kubbe ve tonoz örtüsü altında toplanması gayreti göze çarpar. Tebriz Camii'nin plânı tamamıyla simetriktir. Tuğla yapı Van Ulu Camii'nden daha zengin olarak çini süslemelidir. Mimar olarak Himmetullah bin Muhammed el Bevvab adı okunur.
Van Gölü'nün doğu kıyısında, Gevaş'ta 736 (1335) tarihli Halime Hatun kümbedi, Bursa kemerini andıran nişlerle teşkilatlandırılmış 12 kenarlı bir yapı olup, üzeri konturları palmet şeklinde silmelerle kaplı piramit külâhla örtülüdür. İstiridye biçiminde nihayetlenen dar ve uzun nişleri çeviren geniş dikdörtgen bordürlerden biri kesişen sekizgenlerle dörtlü düğüm motiflerini devam ettiriyor. Ahlât'ın XIII. yüzyıl kümbetlerine benzemekle beraber, süslemeler daha zengin ve gelişmiş bir üslûp göstermektedir. Bu tarihte Van Gölü çevreleri, Celâyirlilerin hakimiyeti altında idi. Fakat Karakoyunlular da onlarla birlikte buralara yerleşmişti. Portal üzerindeki nesih kitâbede adı geçen Abdülmelik İzzeddin Karakoyunlu Türkmen beylerinden biri olabilir. Ahlat'ta Gevaş Halime Hatun kümbedinin hemen tam bir benzeri olarak yapılan Erzen Hatun kümbedi, 1396-97 tarihlidir. Yalnız piramit külâh üzerindeki kontur halinde kabartma palmetler yerine her taşa işlenmiş çeşitli rozetler gelmiştir. Karakoyunluların ilk devrine girmektedir.
Karakoyunlulardan Cihânşâh zamanında Van gölünün kuzeyinde, Erciş'e yakın Kadem Paşa Hatun kümbedi, 1458 Karakoyunlu emirlerinin anneleri için yapılmıştır. On ikigen kümbette her kenarı çeviren dikdörtgen profillerin ortasına derin nişler açılmış olup, portal cephesindeki sülüs kitâbe ve kapı kemerindeki palmet, rumi ve örgü motiflerinden başka süslemesi yoktur.
Patnos yolunda, aynı tarihlerden anonim kümbet de, palmet, rumî ve iri nebatî motifler ve üst kenarda âyet kitâbesinden başka portal kemerinin iki yanında başları arkaya dönük simetrik birer kartal daha yukarıda dekoratif iki aslan kabartması pencerenin üst tarafında da iki başlı kartal rölyefi gibi figürlerle işlenmiştir. Kaba bir işçilikle, Gevaş Halime Hatun ve Ahlat Erzen Hatun kümbetlerinin iyice bozulmuş halde Karakoyunluların sonuna doğru, uzak benzerleri olan bu kümbetlerde nispetler bozulmuş, eski mimari kalite ve üslûp kaybolmuştur.
Karakoyunluların yerine gelen Akkoyunlu Türkmelerinin yaptırdığı eserlerden 1378-1508 onların ilk merkezleri Diyarbakır'da bazı camiler kalmıştır. Bunların ilki, vakfiyesine göre 1489'da, Hoca Ahmed'in yaptırdığı Ayni Minare Camii, kanatlı denilen ilk Osmanlı camileri grubuna giren değişik sade ve küçük bir yapıdır. İki tarafı düz, tonoz ortası çapraz tonozlu uzun bir mekân, beşgen biçiminde ve tonoz örtülü mihrap çıkıntısı ile ters T biçimi almakta olup, önünde dört bölümlü, düz çatılı bir son cemaat yeri ve dışta kalan sekizgen gövdeli minare ile basit bir yapıdır. Kapı ve pencerelerde simetri yoktur.
Akkoyunlulardan Cihangir'in oğlu Sultan Kasım'ın yaptırdığı tromp kubbeli Şeyh Matar Camii, değişik siyâh-beyaz kesme taş sıralarından göz alıcı bir yapı olup, önünde, üç gözlü son cemaat yeri vardır. Camii önünde, dört sütun üzerinde yükselen kare minare, kitâbe kuşağına kadar siyah, ondan sonra siyah-beyaz taş sıraları ile devam eden değişik bir görünüştedir. Osmanlıların Bursada, Timurtaş Paşa Camii'nin, dört paye üzerine silindirik gövdeli minaresini hatırlatır. Camide başka süsleme yoktur. XV. yüzyıl sonunda, Kasım'ın kardeşi İbrahim Bey'in yaptırdığı mescit, iki kare paye üzerinde altı bölüme ayrılmış olup, bunlar biri mihrap önünde, ikisi bunun sağında üç kubbemsi basık tonozla, diğer bölümler çapraz tonozla örtülüdür. Önünde Türk üçgenleri ile üç kubbeli son cemaat yeri vardır.
Epey tamir görmüş olup, XV. yüzyıldan kalan Nebi Camii, iki kare paye üzerine, yanlara doğru ikişer yarım tonozla genişletilmiş tromplu kubbe olarak siyah taştan yapılmıştır. Kubbe, konik bir çatı ile dıştan gizlenmiştir. Üç kubbeli son cemaat yeri vardır. Bunun solunda Osmanlı yapısı minare yükselir. Burada tek kubbeli yapıyı yanlara doğru genişletme yolunda çekingen bir adım atılmış olmaktadır.
Uzun Hasan'a mal edilen (1453-1478) siyah-beyaz kesme taşlardan Safa veya Iparlı Camii de, Osmanlılar zamanında 1531'de iyice tamir görmüştür. Bu da dört paye yanlara doğru ortada birer tonoz, köşelerde birer paye, iki duvar üzerine oturan küçük kubbe ile genişletilmiş büyük tromplu bir kubbeden ibarettir. Nebi Camii'ndeki gelişme, burada daha belirli olmuştur. Önünde beş kubbeli son cemaat yeri vardır. Dış pencere alınlığında, atlamalı birer kenarı kırık sekizgenlerin kesişmesinden doğan dörtlü düğümlerin ortası rozetli yıldızlarla bağlantılı taş süslemeler Gaznelilerin, Ribat Mahisindeki tuğla örnekleri tekrarlıyor. Beş kubbeli son cemaat yerinin solunda kaidesinden külâhına kadar süslenmiş gösterişli minare yükseliyor. Panoları dolduran palmet, lotus, rumî ve hatayî taş süslemeler, Osmanlı devrini gösterir. Basit çinî kaplamalar da vardır.
Diyarbakır'da Akkoyunlu camileri, küçük ölçüde gösterişli, değişik taş mimarisi, plân ve süslemeleri ile göze çarpan yapılardır.
Mardin Kalesi'nde, XV. yüzyıl ortasındaki bir Akkoyunlu Camii'nden, 3 m. boyda sekizgen bir minare kaidesi kalmış, bunun kuzey cephesine, rölyef halinde Akkoyunlu markası işlenmiştir. Sikkelerinde de bu marka vardır. Fakat onların en önemli abidevî eseri olup, Kasım Bey'e maledilen 1487-1507 Sultan Kasım Medresesi, Artukluların Sultan İsa Medresesi'nin 1385 plânına ve mimarisine (yivli kubbeler) uygun bir yapıdır. Belki Akkoyunlular Mardin'i alınca, yarım kalan medreseyi tamamlamış ve bu yüzden kitâbe konmamıştır. Tuğla tonozlu revaklar ve yanlara doğru derin tonozlarla genişletilmiş tromp kubbeli cami, bu zamandan olabilir. Revaklı avluda, büyük eyvanın selsebili kanallarla ortadaki havuza bağlanmıştır. Bazı revaklar işlenmiş zengin yıldız tonozlarla örtülüdür. İki teras üzerinde iki katlı medrese cami ve türbe ile birlikte külliye şeklindedir. Portal cephesi, Aydınoğlullarının Selçuk, İsa Bey Camii gibi 1376 Suriye'den ve Memlüklerden gelen etkilere işaret eder. Renkli taş süslemeler de güneyden gelen etkileri göstermektedir.
Mardin'de, Kara Yavlak Arslan'ın oğlu, Sultan Hamza 1435-44 türbesi, tromplu ve dıştan yivli bir kubbeyi çeviren haçvari dört tonozla Galla Placidia türbesini hatırlatır. Süslemesi olmayan basit bir yapıdır.
Uzun Hasan'ın kardeşi Cihangir'in türbesinde, yıldız tonozlu bir holden, tonozlarla iki tarafa doğru genişletilmiş kubbeli uzun bir mekana girilir. Kapının üzerinde rölyef halinde Akkoyunlu markası taşa işlenmiştir. Başka süsleme yoktur.
Uzun Hasan'ın oğlu Zeynel Bey'in, Dicle'nin sol kıyısında bulunan silindirik gövde üzerine, miğfer biçiminde kubbeli kümbedi, diğerlerinin aksine tuğladan yapılmış, dıştan firuze sırlı tuğla ve portalde firuze, siyah ve sarı çini mozaiklerden nebatî süslemelerle cazip bir yapıdır. Pir Hasan adlı mimarın bu orijinal kümbedi, XV. yüzyılın ikinci yansından kalma ve oldukça harap durumdadır. Zengin renkleri ve nebati motifleri ile çinilerde bir üslup yeniliği vardır.
Akkoyunluların mimarî bakımdan ilgi çeken diğer yapısı, Ahlat'ta Rüstem Bey'in oğlu Emir Bayındır için 1491'de basit bir camiiye bitişik olarak yapılan kümbettir. Silindirik gövde, güneye doğru 1/3 nispetinde, sütunlar üzerine dekoratif kemerlerle açılmış üstü mukarnas kornişlere oturan konik külâhla örtülmüştür. Kitâbede adı yazılan mimar Baba Can, Azerbaycan'dan gelmiş olmalıdır. Bakü'de, Şirvanşahlıların saray kompleksinde, revaklı avlu şeklindeki divanhanenin ortasında, Ahlat'taki kümbede benzer, fakat sekizgen plânda bir yapı yükselir. XV. yüzyılda yapıldığı kabul edilen bu bölüm, mimarî ve zaman bakımından Ahlat'la yakın bağlantı halindedir.
Azerî adına benzeyen mimar, oradan gelmiş olmalıdır. Şirvanşahlarla Akkoyunlular arasında iyi münasebetler vardı. Zeynel kümbedinde de, Azerbaycanda Nahcivan'dan gelen etkiler bellidir.
Diğer taraftan, İstanbul Sultan Ahmet meydanında, Kayser Wilhelm'in Sultan Abdülhamid II. adına yaptırdığı Alman Çeşmesi ile, Ahlat Bayındır kümbedi arasındaki benzerlik ilk bakışta göze çarpar. Avrupa'da geç Romanesk Devri üslûbunun bazı özellikleri her iki yapıda belli olmaktadır.
Hamidoğullarının Eğridir'de yaptırdırdıkları 1302 tarihli Dündar Bey veya Taş Medresesi tamirle bozulmuşsa da aslında iki katlı ve iki eyvanlı yapısı ile Selçuklu üslubuna tamamıyla uygundur. Orijinal sütun başlıklarında nebatî rölyefler ve köşelerinde kanatları açık birer kuş figürü işlenmiştir. 1238 tarihli portali, Selçuklu kervansarayından sökülerek tekrar kullanılmıştır. Hamitoğullarının Antalya'da, Korkuteli'nde Emir Sinaneddin Medresesi (1319), aynı şekilde iki katlı ve iki eyvanlı Selçuklu medreseleri geleneğini devam ettiriyor. Burada, oldukça bol spoli (devşirme) malzeme kullanılmıştır.
Güney kapısı üzerindeki kitâbesine göre, Hamitoğullarından Mübarizeddin Mehmed Bey tarafından, 1373'te Korent ve İyon başlıklı, bazıları başlıksız 12 sütun üzerine Türk üçgenleri ile altı kubbeli Yivli Minare Camii, eski harap bir kilisenin duvarlarından faydalanılarak yapılmıştır. Batı kenarında, kubbelere bitişen tonoz örtülü bir bölüm vardır. Kubbeler dıştan kiremit örtüleri ile dikkati çeker. Halen Antalya Müzesi olan bu cami ile Hamitoğulları zamanında, Anadolu'da çok kubbeli Ulu Camii tipinin en eski örneği meydana getirilmiş olmaktadır. Şehrin sembolü haline gelen şerefeden yukarısı yenilenmiş Yivli Minare, gerek üslubu gerek üzerindeki kitâbesi ile Alâeddin Keykubad I. zamanından bir Selçuklu eseridir. Bu minarenin bağlı olduğu ilk camiden bir iz kalmamıştır.
Mehmed Bey, Camii'nden dört yıl sonra (1377'de) ölen oğlu için, kesme taştan sekizgen gövde üzerine piramit külah ve mermer portalle bir kümbet yaptırmıştır. Selçuklu kümbetlerinin sadeleştirilmiş, her kenarına sövesiz pencereler açılmış bir devamıdır. Antalya'ya yerleşen Teke Türkmenleri yüzünden bunlara Tekeliler adı verilirse de aslında Hamidoğullarının Antalya şubesinden başka bir şey değildir.
Uygur Türklerinden Ertana'nın (veya Erdana, Orta Anadolu'da kurduğu Ertanaoğulları Devleti zamanından iki orijinal mezar anıtı, değişik bir üslubun doğuşunu gösterir. Bunlardan, Kırşehir'de Âşık Paşa Türbesi 1322, tamamen mermerden yapılmış olup, asimetrik uzun cephesi, Kırgız çadırına benziyen kubbesi ve yana alınmış dar ve uzun portali ile Selçuklu mimarisinden tamamıyla farklı görüşlerle, yeni bir üslubu haber vermektedir. Kitâbe de çok değişik olarak kubbenin önüne gelmiş, girinti yapan saçak silmeleri ile çerçevelenmiştir. Portalde, istiridye nişin etrafı, örgü motiflerinden bir bordürle çevrilmiş, düz cephenin ortasında alçakta, sivri kemer alınlıklı tek bir pencere açılmıştır. Girişte, yanda, dar bir holle kubbeli kare mekandan ibaret türbe değişik mimari unsurların ahenkli bir bütün meydana getirdiği yeniliklerle dolu bir abidedir.
Sivas'ta Ertana'nın oğlu Şeyh Hasan Beyin, Güdük Minare adı ile tanınan kümbedi, kesme taştan kare bir alt yapı üzerine tuğla olarak iri plastik üçgenlerle oturan silindirik gövde halinde yükselir (1347). Piramid külahı yıkılmıştır. Tuğlalar arasına yerleştirilen firuze çiniler, iri baklava örneklerine göre sıralanarak, renkli bir görünüş yaratmaktadır. Üst kenarda, aralıklı olarak sıralanmış çiniler, koyu mavi üzerine beyaz rumilerle değişik bir örnek gösteriyor.
Ertanalılardan kalan diğer bir eser de, Kayseri dışında Emir Ertana'nın hanımı Suli Paşa Adına, 1339'da yaptırdığı Köşk Medrese'dir. Dış görünüşü, küçük bir kapıdan girilen sağlam bir kale gibidir. Kesme taş duvarların mazgal dişleri de buna uygundur. Giriş eyvanının iki yanındaki uzun tonozlu birer odadan başka, kapalı mekânı olmayan yapı, payeler üzerine revaklı bir avludan ibarettir. Avlunun ortasında, yüksekçe kare bir kaide üzerinde, piramit külâhlı sekizgen kümbet yükselmektedir. Şehir dışında, böyle sağlam ve dışarıya kapalı medresenin, aslında bir ribat olduğu anlaşılmaktadır. Kümbette, Ertana ve hanımının gömülü olması ihtimali vardır. Yapı, bütünüyle büyük bir mezar anıtı etkisi uyandırıyor.
Kayseri'de, XIV. yüzyıl ortalarından kalma iki kümbet de, Ertanaoğullarına mal edilebilir. Bunlardan, muntazam kesme taştan dümdüz, silindirik bir gövde halinde yükselen Sırçalı Kümbet'in konik külâhı yıkılmış, altından çıplak taş kubbe meydana çıkmıştır.
Yıkılan külah, firuze çinilerle kaplı idi. Kümbetin adı da oradan gelmektedir. Kümbet, içeriden on iki köşelidir.
Sekizgen gövde üzerine, kısmen harap durumda, piramit külahlı Ali Cafer kümbedi, kuzeyinde bugün yıkılmış olan dikdörtgen bir giriş holü ile dikkati çeker. Sade geometrik hatları ile her iki kümbet, Selçuklu kümbetlerinden ayrılmaktadır. Kayseri'de bu devirden kalan diğer kümbetler de aynı özelliktedir. Niğde'de Sungur Ağa'nın 1335 tarihli camii XVIII. yüzyılda yanarak ağaç direkler üzerine düz çatı ile örtülmüş ise de, aslında kıbleye dikey üç nefli bir plân gösteriyordu. Daha geniş olan orta nef, dört kubbe, yan nefler dörder çapraz tonozla örtülü idi. Doğu cephesinin ortasındaki portal çifte minareli idi. Bunu güney yanında cepheye bitişik sekizgen kümbet bugün de ayaktadır. Sungur Bey Camii doğu ve kuzey portalleri ile mihrabının taş süslemeleri ve değişik nispetleriyle mimari bakımdan da ilgi çekmektedir. Portal süslemelerinde kıvrık dallar arasında arslan, griffon gibi hayvan başlan, Bünyan Ulu Camii'ni hatırlatıyor. Yalnız burada daha gelişmiş bir üslûp ve itinalı işçilik vardır. Güney portalinde, kapı kemeri üzerindeki sövede çift başlı kartal arması ve her iki portalin alınlığında, gotiğe benzer şebekeli daire pencereler, mihrabın köşe sütunlarında gotiğe benzer başlıklar, çok garip görünüşlerdir.
A. Gabriel'e göre bunlar, Doğu'dan, belki Kıbrıs'tan gelen etkiler olabilir. Palmet, lotus gibi nebatî süslemeler yanında geometrik yıldız ve geçmeler de önemli bir yer kaplamaktadır. Burada, Konya Sahip Ata külliyesinden sonra ilk defa bir camide çifte minareli portalin görünüşü, süslemelerdeki değişik kompozisyon ve gotik etkiler bir yeniliktir. Halen Niğde Dışarı Camii'de bulunan minberinin kitâbesinde Ebû Sait Bahadır Han ile camiyi yapan ustalar Hoca Ebubekir ile Sungur Ağa'nın adları yazılıdır, tarih yoktur. Küçük boyda, sedef kakmalı, sade bir minberdir. Ertanalılardan kalan yapılarda, Selçuklulardan farklı yeni bir üslubun doğuşu kendini belli etmektedir.
Osmanlılardan sonra en kudretli ve devamlı Türkmen Beyliği olan Karamanoğullan (1256-1483) Selçuklu Devletinin yerine geçmek için çok iddialı olduklarından, Selçuklu üslup ve geleneğini en çok onlar devam ettirmiştir. Cami mimarisi bakımından Karamanoğulları, sistemli bir gelişme ile belirli bir yenilik getirmemişlerdir. Payeler ve kemerler üzerine düz çatı ile örtülü, bazen mihrap önü kubbesi olan camiler ve tek kubbeli camiler çoktur.
Karamanlıların çok tamir gören Aksaray Ulu Camii (1431) ise, yatık dikdörtgen plânda, kıbleye dikey beş nefli bir yapı olup, mihrap önünde yelpaze pandantifli kubbe ve aynı eksende ikinci bölüm kubbesinden gayrı, neflerin beşer bölümü de çapraz tonozlarla örtülüdür. Portali batı yandan açılmıştır. Zengin süslemeli ağaç minber, Selçuklu yapısı olup, II. Kılıçarslan'nın harap olan camiinden buraya getirilmiştir. Camiinin avlusu yoktur.
Konya'da, XIII. yüzyılın ilk yarısında yapıldığı tahmin edilen bir camiden, 1332'de genişletilip yenilenerek bugünkü şeklini almış olan İplikçi Camii de, Karamanlı devrinde Hacı Ebubekir tarafından yaptırılmıştır. Yatık dikdörtgen cami, mihraba dikey yedi nefli olup, orta nef üç pandantif kubbe, yan nefler ikişer çapraz tonoz ve mihrap duvarı önünde düz tonozla örtülüdür. Mermer Osmanlı mihrabı altında toprağa gömülü eski çini mozaik mihrabın bir kısmı görülebilmektedir. Medreselerde Selçuklu geleneği, en çok Karamanlılarda canlı kalmıştır. Bunlardan Aksaray'da Zinciriye Medresesi (1336), dört eyvanlı, revaklı avlusu, çinî mozaik izleri görünen kıble eyvanı ve bunun iki tarafında oval kubbeler ile dikkati çeker. Abidevî portal, Selçuklu özelliklerini devam ettiriyor. Ermenak'da, Emir Musa Bey'in 1339 tarihli çok harap durumdaki Tol Medresesi de, iki eyvanlı revaklı avlusu ile klâsik plâna uygundur. Portal, giriş eyvanının içine alınmıştır. Mukarnas dolguların altında kitâbe ve kare pencere ile çok yüksek portal, Selçuklulardan farklı olup, alçak bir kemerle içeri açılmaktadır.
Karaman'da, Sultan I. Murad'ın kızı ve Karamanoğlu Alaeddin Beyin hanımı Nefise Sultan tarafından, 1382'de, mimar Numan bin Hoca Ahmed'e yaptırılan Hatuniye Medresesi de, iki eyvanlı, revaklı avlusu ile aynı plânı devam ettiriyor. Kuvvetle ileri fırlayan abidevî, beyaz mermer portalin dört sıra bordürü, Erzurum Çifte Minareli Medrese ve Sivas Gök Medrese portallerinin bordürlerini sade ve yavan bir üslûpla tekrarlamaktadır. Beyşehir Eşrefoğlu Camii ve Taş Medrese portalleri de bu gruba girer.
Niğde'de Ak Medrese (1409) iki katlı iki eyvanlı tamamıyla simetrik plânı ile Selçuklu medreselerine uygun olmakla beraber, yüksek abidevî portali ve ikinci katta çift kaş kemerli galerilerle dışarı açılan cephesi, adeta bir sarayı andırır. Bursa, Çekirge'de Hüdavendigar Camii cephesi ile gözden kaçmayan benzerlik, eseri yaptıran Karamanoğlu Ali Bey'in, Bursa'da, Sultan Murad Han'ın yanında geçirdiği yıllardan gelmektedir. Kendisi de, Çelebi Sultan Mehmed'in kızı ile evlenerek akrabalığını kuvvetlendirmiştir. Akmedrese portali, dik üçgen mukarnas niş üzerindeki kaş kemeri, geçmeli kaval silmelerle yan duvarlara oturan sivri revak kemerleri ve arkası pencereli kıble eyvanı ile mimari bakımdan yenilikler ortaya koymaktadır. Avlunun ortasında bir de kuyu vardır. Medresede kötü tamirler sonunda, cephenin şekli bozulmuştur, hâlen müzedir.
Kayseri, Hatuniye Medresesinde (1432) plân, küçük farklarla Selçuklu medreselerine benzerse de Korent ve İyon başlıklarının kullanıldığı mimaride epey değişiklik olmuştur. Cephenin sağ kanadı, tamamen çeşme haline getirilmiştir.
Bundan bir yıl sonra, Karaman'da II. İbrahim Bey tarafından tamamlanan (1433) imaret, mescit, medrese, darül-kura ve tabhane ile İbrahim Bey'in kümbedini içine alır. Selçuklulardan daha sade ve süslemesiz yelpaze pandantiflerle büyük kubbe, geniş orta bölümü örtmekte olup, daha sade bir üst katı vardır, revak yoktur. Şişkin sivri kemerli portalin üç satırlık sülüs kitâbesi ve süslemeleri de, Selçuklulardan farklıdır. Çinî mihrabı, İstanbul'da Çinili Köşk'te bulunmaktadır. 'Kümbette İbrahim bey ve iki oğluna ait, zengin alçı süslemeli üç lahit vardır. İmaret, Karamanlıların en zengin eserlerindendir. Karaman'da bunun öncüsü olan, XIV. yüzyıl ortalarından kalma Musa Paşa Medresesi, sütunlar üzerine revaklarla, orta bölümü kubbe örtülü simetrik bir yapı idi. Girişin sağında yükselen minaresi de imaretteki minarenin tam benzeri idi. Bu medrese, 1927'de yıktırıldı.
Eyvanlı medreseler gibi, onların kubbeli medreseleri de Selçuklu geleneğini devam ettirmektedir. Konya'da Karamanlılar, içinde Kur'an öğrenmek ve namaz kılmak için iki Darülhuffaz yaptırmışlardır. Bunlardan Hasbey Darülhuffazı (1421), tuğladan kare bir mekan üzerine Türk üçgenleri ile oturan, oldukça yüksek bir kubbe ile örtülüdür. Tuğla duvarlar, üç yandan kesme taş, cephede ise geometrik yıldız geçmeler ve örgü motifleri ile işlenmiş mermer levhalarla kaplanmıştır. Mermer levhaların çoğu dökülmüştür. İçinde çinî mozaiklerden zengin mihrap, Selçuklu geleneğinin devamıdır. İçerisi oldukça karanlıktır.
Tarihi bilinmeyen Nasuh Bey Darülhuffazı, kesme taştan tek kubbeli oldukça büyük bir Karamanlı yapısı olup, önündeki üç kubbeli revak kısmı yıkılmış, akant frizli kemer ayakları kalmıştır. Sekizgen tamburun her kenarında yuvarlak bir pencere duvarların üstünde de iki sivri kemerli pencere arasına bir yuvarlak pencere açılarak mekan iyice aydınlatılmıştır. Burada, XV. yüzyıl Osmanlı mimarisinin etkisi belli olmaktadır.
Karamanlı mezar anıtlarına gelince, 1391'de öldürülen Karamanoğulu Alâeddin Bey'in Karaman'daki, kesme taştan on ikigen kümbedi, yivli konik bir çatı ile örtülü olup çok haraptır. Bir cepheyi dolduran sade portali, üst kenarı dolanan âyet kitâbe kuşağı ile Karamanlıların bu en abidevî kümbedi, bir camiye bitişikti. Bunu bağlayan duvarın bir parçası durmaktadır. Kümbet, bütünü ile Selçuklulardan farklı bir mimari özellikte, sadelik içinde abidevî görünüştedir.
Konya'da, 25 m. yükseklikteki gösterişli Mevlânâ Kümbedi de, Karamanlılar zamanında son şeklini almıştır. 1273'te Mevlânâ ölünce, oğlu Sultan Veled ve Selçuklu emirleri ilk türbeyi mimar Tebrizli Bedreddin'e yaptırmış, iç süslemeleri de Abdülvahid tamamlamıştı. Dört kemer üzerine mukarnaslı kubbe şeklindeki bu ilk türbe, tahminen 1397'de, Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey tarafından, üstüne silindirik gövde konik çatı ile çinî kaplamalı yivli bir kümbet eklenerek yükseltilmiştir.
Akşehir'de, 1268'de ölen Seyyid Mahmud Hayranî'nin kümbedi de, Karamanoğlu II. Mehmed Bey zamanında (1409) son şeklini almıştır. Taştan bir kaide üzerinde, tuğladan çok köşeli kasnakla, dilimli silindirik gövde yükselmektedir. Üç renkli sırlı tuğla süslemeler, ayrıca sonradan bunlar arasına yerleştirilen yıldız ve haç biçiminde çinîlerle zenginleştirilmiş olan kümbedin, kabartma çinî kitâbede adı yazılan mimarı Aslî bin Abdullah, belki de daha önce, Konya Mevlânâ kümbedine de son şeklini veren mimar olabilir.
Konya'da Fakih Dede ve Kalenderhane gibi diğer XV. yy. Karamanlı kümbetleri de, kesme taştan sekizgen gövde üzerine tuğladan piramit külâhları ile Selçuklu tiplerini devam ettirir.
Candaroğulları Beyliğinde, XIV. yy.'ın tek kubbeli ve Osmanlılardan gelen ters T biçiminde, kanatlı camiler, onların hakim olduğu Kastamonu bölgesinde görülür. Bunlardan, kare mekân üzerine tromplu kubbe ile örtülü İbn Neccar Camii'nin (1353) üç kubbeli son cemaat yeri, 1943 depreminde yıkılmıştır. Zengin işlemeli kapı kanadı, Ankaralı nakkaş Abdullah bin Mahmud'un eseridir, 1356'da yapılmıştır.
Kastamonu yakınında, Kasaba köyünde, Emir Mahmud Bey'in, 1366'da yaptırdığı direkler üzerine küçük, ahşap örtülü camii, dıştan çok basit görünmekle beraber, içinin çok renkli kalem işleri ile tavan süslemeleri şaşırtıcı bir tazelik ve güzelliktedir. Taş mihrabının süslemeleri, Sinop Ulu Camii'nden gelmektedir. İnce işlemeli kapı kanatları ise, yine Ankaralı Abdullah bin Mahmud'un eseridir.
Candarlıların sonuncusu İsmail Bey (1443-1460), Kastamonu'da, cami, türbe, medrese, imaret, han ve hamamdan ibaret bir külliye yaptırmış, bunun plânlı ve önünde, ortadaki yivlenmiş beş kubbeli son cemaat yeri bulunan camii, 1454'te tamamlanmıştır.
Arka arkaya aynı yükseklikte iki kubbe ve öndeki kubbenin iki yanında orta mekâna birer küçük kapı ile açılan tonozlu, asimetrik mekânlar halindedir. Ortası açık (opaionlu) birinci kubbe mukarnaslı pandantifler, mihrap önündeki kubbe, mukarnaslı tromplar üzerine oturmaktadır. Medresenin kitâbesi (1475) Osmanlı devrini gösteriyor. Avluyu ve kubbeli dershanenin önüne çeviren ahşap revaklar yıkılmıştır. Kesme taştan sağlam duvarlar üzerine yelpaze yivli tromplarla tuğla kubbeli cazip türbe, 1460'tan önce tamamlanmıştır. Fâtih Kastamonu'yu alınca, İsmail Bey'e, Yenişehir, İnegöl ve Yarhisar'ı tımar olarak vermiş, sonra kendisi Filibe'ye gönderilmiş ve ölünce, orada gömülmüştür. Bu sebeple türbede akrabaları ve onun koruduğu bazı âlimler yatmaktadır. İçindeki on kadar taş lahdin sülüs kitâbeleri çok itinalıdır.
Germiyanlıların merkezleri Kütahya'da yapılan camileri, klâsik plânda, önünde üç kubbeli son cemaat yeriyle tek kubbeli yapılardır. Kare mekân üzerine Türk üçgenleri ile oturan kubbesi ile 1477'de, Ahilerden Şeyh Mehmed tarafından yaptırılan Kurşunlu Camii, bunların en eskisidir. Son cemaat yeri,ortada ayna tonoz, yanlarda birer kubbeden ibaret olup, öne doğru açıktır. Âlimlerden İshak Fakih'in 1433 tarihli camii ile II. Yakub Bey'in subaşısı Hisarbeyoğlu Mustafa Bey'in 1487 tarihli camii, gösterişli cepheleri, itinalı mimarileri ile göze çarpar. Her üç camiin duvarları kesme taş ve tuğla sıraları ile örülmüş, yalnız Hisarbey camiinde, son cemaat yerinde, kesme taşların etrafı kırmızı tuğlalarla çevrilerek dekoratif bir etki sağlanmıştır. Sütun başlıkları Türk üçgenlidir. Taş mihrabın etrafını çeviren bir sıra çinî iki renkli rumilerle, XV. yüzyıl özelliği göstermektedir.
Germiyanlı emirlerinden Umur bin Savcı'nın bir rasathane olarak 1314'te yaptırdığı Vacidiye Medresesi, Selçukluların kubbeli medreseler grubuna girer. Kubbeli girişin solundaki tonozlu odada, rasat aletlerinin konulacağı yerler bellidir. Türk üçgenlerine oturan büyük kubbenin ortasında rasat için geniş bir opaion altında havuz vardır. Büyük eyvanın iki tarafındaki, ortaları aynı şekilde açık kubbeli odalar dershanedir. Tonozlu talebe hücreleri, orta kubbenin iki yanındadır. Sağdaki hücreler yıkılmıştır. Germiyanlıların ilk yapısı olan medrese, kuvvetle ileri fırlayan sivri kemerli sade portali ve sayıları azaltılmış mekânları ile Beylikler devri için karakteristiktir: Bugün müze olarak kullanılmaktadır.
Germiyanlılardan II. Yakub Bey'in (1390-1428) yaptırdığı kendi türbesini de içine alan, medrese, mescit ve imaretten ibaret külliyenin tam tarihi belli değildir. Ortası açık büyük bir kubbe ile örtülü şadırvanlı hol, yanlarda ikişer küçük kubbeli mekân ve arkada kubbeli bir eyvanla, ilgi çekici bir plânı vardır. Yan kubbelerden birer tanesi de, eyvan biçiminde ortaya açık olup, soldaki mescittir. Mihrabın arkasında, küçük bir kubbe halindeki türbe, parmaklıklarla ayrılmıştır. Yakub Bey'in lahdindeki çinilerden birkaçı, XV. yy.'dan, fakat büyük kısmı son tamirlerden kalmadır. Böylece, ortadaki büyük kubbeli, şadırvanlı, hole üç taraftan açılan üç kubbeli eyvanı ve üç kemerle dışarı açılan, üç kubbeli sahanlık şeklindeki girişin iki yanında kubbeli birer oda ile çok değişik ve ilgi çekici bir plân gösteren Yakub Bey imareti, Germiyanoğullarının en büyük eseridir. Bugün kütüphane olarak kullanılmaktadır. Ana hatları ile plânı tipi, kanatlı camiler grubuna girer.
Germiyanlılar, Osmanlı mimarisinin etkisinde eserler meydana getirmişler, yalnız ilk yıllardan kalan rasathane, bir yenilik olmuştur ve Selçuklu geleneğine bağlıdır.
Germiyanlı emirlerinden Saruhan ve Aydın beyler fethettikleri yerlerde, sonra birer beylik kurmuşlardır.
Saruhanlılar, merkezleri Manisa'da belki bütün Beylikler devrinin en önemli ve ilgi çekici cami plânını meydana getirmişlerdir. Ishak Bey'in 1376'da medrese ve türbe ile birlikte külliye olarak yaptırdığı Ulu Camii, birçok önemli gelişmelerin başlangıcı olmuştur. Burada, küçülmüş halde tekrar ortaya çıkan revaklı avlu kısmı, camii ile hemen hemen bir plânın iki yarısı halindedir. Mihrap duvarına paralel yedi bölümlü dört neften ibaret camide, mihrap duvarına bitişik iki sütun ve altı payenin meydana getirdiği sekizgen şema üzerine kemerlere oturan, 10.80 m. çapında pandantifli mihrab önü kubbesi, üç nef boyunca bunları kesmektedir.
Camiden bir duvarla ayrılmış ortası havuzlu avlu da kubbe ile aynı genişliktedir. Kubbeyi ve avluyu üç yandan çeviren diğer bölümler, sütunlar üzerine kubbeye benzer küçük çapraz tonozlarla örtülüdür. Sütunların başlıkları spoli (korent) ve orijinal mukarnaslı olarak karışıktır. Mihrap önü kubbesinin gelişmesi bakımından plân, Artukluların Silvan (1157) ve Kızıltepe (1204) Ulu camilerine bağlanmaktadır. Karakoyunlulara malettiğimiz Van Ulu Camii'nde, kare bir plân üzerine oturan kubbe ile aynı gelişme görülür. Manisa Ulu Camii, sekizgen şema üzerine oturan merkezî kubbesi ile toplu ve geniş bir mekân yaratılması yolunda Batı Anadolu'da görülen yeni bir gelişmedir. Camiye girince mihrabın karşısına rastlayan kemer yivlenerek belirtilmiş olup, bir tak gibi büyük kubbeye açılmaktadır. Kıble duvarında kemer ayağını taşıyan Korent başlıklı iki sütun arasında basit mihrap, camiin mimarisine göre orijinal olmayıp sonradan yapılmış gibi görünüyor. Buna karşılık çeşitli âyet ve kitâbelerle abanoz ağacından, ince detaylı zengin süslemelerle minber, Antepli Mehmed bin Abdülaziz ibn el-Dikkî'nin eseridir.
Aynı usta, bundan 24 yıl sonra, daha gelişmiş bir üslûpla, Yıldırım Beyazıd için Bursa Ulu Camii'nin şahane minberini yapmıştır. Camiden tamamıyla ayrı ve son cemaat yerini de içine alan revaklı avlu, Camii mekânında olduğu gibi Osmanlı mimarisinde geliştirilen yeni bir cami tipinin başlangıcı olmuştur. Buradaki merkezî kubbe ve revaklı avlu sismeti, Edirne'de, Sultan Murad II.'nin Üç Şerefeli Camii'nde (1447) büyük orta kubbe yanlarda ikişer küçük kubbe ve kubbeli revaklarla çevrili şadırvanlı avlu ile kuvvetli bir ilerleme göstermiştir. Renkli taş kakmalarla süslü kuzey portali, Ishak Bey'in 1376 tarihli kitâbesini taşımaktadır. Avlunun bu cephesi, iki sıra pencerelerle açılmıştır. Sırlı tuğlaların değişik dizilmeleri ile renkli, gösterişli minare, avlunun batı duvarına bitişiktir. Aynı tarafta bulunan batı kapısından medreseye, çapraz tonozlu bir koridorla geçilir. Tek eyvanlı, iki katlı, asimetrik medrese, kuzeye bakan dar ve uzun çok sade portali ve minareye bitişen cephenin iki yanında birer çeşme ile dikkati çeker.
Mimar Emet bin Osman'ın adı, Kütahya'nın kazası Emet'le ilgili olabilir. Kitâbesine göre medrese, camiden iki yıl sonra yapılmıştır. Evliya Çelebi'ye göre, Saruhanlıların Nif'teki (Kemal Paşa) Emet Camii'nin mimarı da Emet bin Osman'dır. Medresede, avlunun sol tarafında, Ishak Bey'in, kapısı koridora açılan türbesi önünde tonozlu bir cenazelikle kare plân üzerine pandantif kubbelidir. 1388'de ölen İshak Bey ortada, hanımı ve oğulları yanlardaki lahitlerdedir. Kapısında, sivri kemerli alınlıkla kitâbe, geometrik yıldız geçmelerle süslüdür. Külliye, cami plânına doğrudan doğruya bağlı olmayıp, batı yanına eklenmiş durumdadır.
İlyas Bey Mescidi (764/1362) ise, kare mekan üzerine, tromplu bir kubbe önünde, yanları duvarla kapalı iki kubbeli son cemaat yeri ile kitâbesi belli en eski Saruhanlı eseridir. Revak Sultan türbesi de, içten tromplu kubbe, dıştan piramit çatı ile örtülü tarihsiz bir Saruhanlı yapısıdır. Manisa ve civarında bulunan diğer Saruhanlı eserleri, belli bir yenilik getirmiyor.
Aydınoğullarının yaptırdığı ilk eserlerde Selçuklu etkisi kuvvetini göstermekte ise de, sonuna doğru yeni fikirlerin ortaya çıktığını belli eden eserler vardır. Aydınoğulu Mehmed Bey'in, Birgi'deki Ulu Camii, 1312 kesme taştan beş nefli bir yapı olup, daha geniş orta nef, tromplu mihrap önü kubbesi ile iyice belirtilmiştir. Bunun dışında nefler, tamamen sütunlar ve kemerler üzerine ahşap meyilli çatı ile örtülüdür. Dış cephesi ve portali çok sadedir. Alışılmamış şekilde güneybatı köşesinde yükselen minare, firuze sırlı tuğlaların baklava ve zikzak biçiminde sıralanması ile süslenmiştir. Caminin Selçuklu geleneğine bağlanan, firuze ve koyu mor renkli geometrik yıldız ve geçmelerden örneklerin hakim olduğu mozaik çinili mihrabında, yalnız tek bir bordür, çifte kıvrık dallı rumilerle süslüdür. Kubbenin orta nefe bakan kemerinin köşe dolgularında da bir ayet kitâbesi ve geometrik örneklerden iki renkli çinî mozaikler görülür.
Ceviz ağacından panolarla çivisiz geçmeli şahane minber de, Selçuklu üslubunu devam ettiriyor. Kitâbesine göre camiden sekiz yıl sonra 1320'de, Muzafferiddin bin Abdülvahid ustanın eseridir. Çok ince detaylı kıvrık dallar, rumi ve palmetlerle geometrik yıldız ve geçmelerden örneklerle işlenmiştir. Aynı ustanın eseri olan çift pencere kapaklarında da değişen örneklerle ince detaylı süslemeler görülmektedir. Caminin son cemaat yeri sonradan yapılmıştır.
Aydınoğlu Mehmed Bey'in Camii'nin batı cephesinde, minarenin paralelinde bulunan, 1334 tarihli türbesinin kare plân üzerine pandantif kubbesi ve kasnağı, lacivert sırlı tuğlalarla süslenmiş, bunların çoğu dökülmüştür. Pencere kenarlarında firuze ve lacivert çinilerden, yıldız biçiminde süsler vardır. Kubbenin tam ortasında, mozaik çiniden, yuvarlak bir madalyon görülür.
Aydınoğullarının en önemli eseri, merkezleri Selçuk'da (Efes), 1374'te yapılan Isa Bey Camii'dir. Saruhanlıların Manisa Ulu Camiinden iki yıl önce, Aydınoğlu İsa Bey tarafından, kitâbesinde, Şamlı olduğu belirtilen mimar Ali İbn el Dımaşkî'ye yaptırılmıştır.
Düz ahşap çatılı revaklar ve ortada sekizgen havuzu ile revaklı avlu, Manisa'dan önce burada görülür. Halen revaklar kaybolmuş, avluyu çeviren on iki sütun kalmıştır. Camide mihraba paralel, düz ahşap çatılı, hâlen açık iki uzun nef, ortadan iki kubbe ile kesilmiştir. Mihrap önündeki kubbenin üçgen pandantifleri, fîrûze, koyu mavi ve kahverengi mozaik çinilerle küçük altıgen levhalarla dolgulu, altıgen yıldızlardan geometrik bir örnekle süslüdür. Kubbenin sekizgen kasnağında, parçalar halinde, firuze çinîlerden mukarnas dolgular vardır. Bunlar Selçuklu üslubuna bakar. Camiinin plânı, Şam Emeviye Camii'nden gelen Diyarbakır Ulu Camiine ve Artuklu Camilerine dayanmaktadır. Nefleri ayıran dört granit sütundan üçünün orijinal mukarnas başlıkları, birinde kompozit bir Roma başlığı vardır. Cami, Geçen yüzyılda Kervansaray haline getirilerek, mihrap yerinde bir kapı açılmış ve mihrabın üst kısmı, İzmir'de Kestane Pazarı Camii'ne konulmuştur.
Doğu ve batı portallerinde birer tuğla minare vardı. Doğudaki yıkılmış, batıdaki tamir görmüştür. Burada, Niğde Sungur Bey Camii'nden sonra, beylikler Devrinde ikinci defa çifte minareli bir cami ile karşılaşıyoruz.
Cami ve avlu boyunca uzanan, mermer kaplı, çok gösterişli ve abidevî batı cephesi, iki katlı pencere sıraları ile canlandırılmış olup, diğer küçük ölçüdeki Beylikler devri camilerine nispetle çok daha büyük ölçüdedir ve Selçuklulardan etki almaktadır. Daha yüksek olanlar ve uzun portal, cami ile avluyu ayıran sınırda, mermer ve renkli taş süslemeleri ile mukarnas sıraları üzerine, yivlenmiş kavsaralı bir niş halindedir. Kemerden yukarı mermer kaplamaları dökülmüştür. Yüksekteki portale götüren merdivenlerin iki tarafında sıralanan alçak nişler belki de dükkânlardı. Abidevî cephede, renkli taşlarla süslü pencereler arkadaki mekânla bağlantılı değildir. Bunlarda birbirinden farklı mukarnas ve çeşitli taş süslemeler arasında, Zengilerin düğümlü geçmeleri de göze çarpar. Burada, Bursa, Edirne ve İstanbul'da ilk büyük Osmanlı camilerindeki cephe mimarisinin öncülüğü durumu vardır.
Beylikler Devri mimarisinde, Batı Anadolu'ya yaklaştıkça artan yenilikler ve kuvvetli geliştirme iradesi, Osmanlılarda en yüksek ifadesini bulmuştur. Aydınoğullarının, önünde son cemaat yeriyle tek kubbeli diğer camileri, genel tablo içerisinde ayrı bir özellik göstermezler, türbelerde de durum aynıdır.
Anadolu'nun en güneybatısında Beylik kuran Menteşe Türkmenleri de mimaride komşuları Aydınoğullarından geri kalmayan bir canlılık göstermişlerdir. Erhan Bey zamanında, 1330'da Milâs'ta yapılan Hacı İlyas Camii, düz ahşap çatılı olmakla beraber, bütün cepheyi kaplayan, kiremit örtülü, üç kubbeli son cemaat yeri ile önem kazanır. Kubbeleri taşıyan payeler, yan kubbeler önünde, arada birer sütunla çift sivri kemer halinde, orta kubbede ise yüksek ve geniş bir sivri kemer olarak değişik bir ritmle öne açılmaktadır. Batı yanında, açık bir merdiven üzerindeki balkon biçiminde minaresi, Milâs için karakteristik olmuştur.
1378'de Ahmed Gazi'nin bol spoli malzeme ile yaptırdığı Milas Ulu Camii, payeler üzerine kıbleye dikey uzanan üç nefli bir yapı olup, doğudaki çapraz tonozlarla batıdaki nef ve mihrap önü kubbesi ile daha geniş ve yüksek orta nef, düz tonozla örtülmüştür. Plân, Selçuklu camileri geleneğine bağlıdır. Mihrap önü kubbesi, yedi sıra basit mukarnas dolgulu pandantiflere oturmaktadır. Minaresi dıştan merdivenli balkon şeklini tekrarlıyor.
Osmanlıların ilk fetih yılında, Yıldırım Bayezid'ın Menteşe valisi Hoca Firuz'un, Milâs'ın en muhteşem eseri olarak 1394'te yaptırdığı Firuz Bey Camii de, Menteşeli mimarisi içinde görülebilir.
Bunun plânı, Osmanlıların ilk yıllarında, daha Bursa'da Orhan Camii'nde (1339) gelişmiş olarak görülen biçiminde sıralanmış kubbelerle, yan mekânlı veya zâviyeli camiler grubuna girer.
İznik'te, Nilüfer Hatun İmareti (1388) de aynı plânda yapılmıştır. Firuz Bey Camii'nde, payeler üzerine beş sivri kemerle bütün kuzey cephesini kaplıyan son cemaat yeri, orta bölümde bir kubbe ve yanlarda iki kemer boyunca birer tonozla örtülmüştür. Ortadaki üç kemer, Bursa Orhan Camii son cemaat yerinin orta kemeri gibi zikzak biçiminde yivlidir. Yandaki kemerlerin altında geometrik yıldız ve geçmelerle dört korkuluk şebekesi ve kemer ayaklarının mukarnas konsolları ile zenginlik artırılmıştır.
Diğerlerinden daha alçak olan giriş bölümü, iç içe kareler halinde, bindirme tekniği ile taştan bir örtü ile taşınmaktadır ki, hemen yakınında bulunan bir Roma mezar yapısında aynı teknik görülür. Giriş bölümünün iki yanında, mukarnaslı yivli tromplarla birer kubbeli oda sonra biraz değişik tromplarla mihrap önü kubbesinin örttüğü ileri çıkıntı yapan asıl mekân yer alır. Dört taraftan mukarnas bordürle çevrili ve beş sıra mukarnaslı mihrap nişi, porfir köşe sütunları, niş içinde yazı ve kandil motifleri, köşe dolgularında rumi ve palmet kabartmalarla şahâne bir üslûp gösterir.
Buradaki rumî ve palmetler sonra Bursa âbidelerinde çinî ve taş olarak devam ettirilmiştir. Mihrap pervazına dikey olarak mimar Musa bin Abdullah ile nakkaş Musa bin Adil'in adları yazılıdır. Minber yenidir. İki kat halinde, değişik kemer ve söveli pencerelerle cami, dıştan gri, yeşil, sarı, mor damarlı ve benekli mermer bloklarla kaplanmış zengin mukarnaslı pencereler renkli kama taşı geçmelerle süslenmiştir. Batı taraf pencereleri sadedir. Mukarnas bordürlü ve renkli kilit taşları ile süslü dar ve uzun bir portali vardır. Firuz bey Camii, plânı ve mimarisi bakımından getirdiği yeniliklerle, XIV. yy. sonundaki erken Osmanlı camilerini etkilemiştir. Camiin yanında, bir sıra halinde uzanan kubbe, çapraz tonoz ve beşik tonozla örtülü 12 odalı, basit medresesi harap durumdadır.
Yıldırım Beyazıd'dan sonra tekrar beylik haline gelen Menteşelilerden İlyas Bey'in, 1404'te Balat (Milet) da yaptırdığı Cuma Camii, 14 m. çapındaki tromplu kubbesi ile, tek kubbeli camilerin gerçekten en abidevî ve gösterişli eseridir. Kare plândan kubbeye geçiş geniş Türk üçgenleri ile başlayıp, mukarnaslar ve istiridye biçiminde tromplarla nihayetleniyor. Trompların süslemeleri ve dolguları birbirinden farklıdır. 7,35x5,20 m. boyutlu muhteşem mihrap, birçok bordürler ve mihrap nişinin altı sıra mukarnasları ile mekâna hakimdir.
Ana cephenin ve son cemaat yerinin yerini alan, eyvan gibi büyük kemerlerle çevrilmiş üç bölümlü portali, mermer şebekeler ve renkli kama taşlarıyla çok caziptir. Selçuklu havasını taşır. Bursa kemeri ile içeri açılmaktadır. tamamıyla mermer kaplamalı cepheler, iki sıralı ikişer pencereli olup, herbiri farklı süslemelerle işlenmiştir. Oluklu silmeler, aşağıdan yukarı, iki pencereyi içine alır. Çok itinalı ve kaliteli taş süslemeler, Firuz Bey Camii'nden daha çok gelişmiştir.
Evvelce bakır kaplamalı olan kubbe, 1905 tamirinde kiremitle örtülmüştür. Cami kuzeyinde bir türbe ve yanlarda medrese odaları ile külliye halinde idi. Türbesi harap olmuş, medrese odalarından doğuda yalnız biri kalmıştır. Buradan külliye fikri, açık revaklı avlu, iki katlı pencereler, mermer kaplama ve renkli taş süslemeler, erken Osmanlı mimarisini etkilemiş olmalıdır. Fakat İznik Yeşil Cami (1378) mimarisi de İlyas Bey Camii'ne etki yapmıştır, denebilir. Münasebetler karşılıklı olmuştur.
Ahmet Gazi'nin, 1375'te, Peçin'de, kesme taş ve moloz taşından yaptırdığı medrese, revaksız havuzlu avlunun etrafını çeviren düz tonozlu on hücre ile, büyük eyvanın yerini alan Ahmet Gazi'nin kubbeli türbesinden ibarettir. Güneyde, iki yandaki merdivenler düz toprak dama götürür. Türbenin iki yanındaki odaların üstünde ikinci bir kat vardır. Sivri kemerli gotik portal, cepheden ileri fırlayan abidevî bir görünüştür.
Türbe de, gotiğe çalan geniş, sivri bir kemerle avluya açılmaktadır. Köşe dolgularında bayrak tutan iki arslan kabartması ile birer taş levha vardır. Sağdaki bayrakta, Ahmet Gazi'nin adı yazılıdır. Niğde Sungur Bey Camii'nin (1335) kuzey portali ve pencere şebekelerinde görülen gotik etkiler, ondan kırk yıl sonra, Peçin'de Ahmet Gazi Medrese ve türbesi potalinde kendini belli etmektedir. Bunlar Akkâ'da ve diğer şehirlerde, bir de Kıbrıs'ta bulunan katedrallerle, doğu gotiğinden gelen etkilere bağlanabilir. Peçin ve civarında, Menteşelilerin, önünde çapraz tonozlu son cemaat yeriyle Kepez Yelli Cami, Turgut köyünde İlyas Bey Camii gibi tek kubbeli diğer camileri, tonozlu odalar ve tonozlu bir eyvanla surlar dışında Karapaşa Medresesi ile Kepez mevkiinde aynı plâna benzer diğer bir medrese rahlesi, mimari bakımından belirli bir yenilik getirmez.
Beylikler devrinde, Anadolu Türk Mimarisinde ortaya çıkan ve batıya doğru uzadıkça daha fazla beliren bütün yenilikler ve başlangıç halindeki üslup gelişmeleri, yine bu beyliklerden biri olup, sonraları hepsine hakim olan Osmanlılar'ın elinde en iyi şekilde değerlendirilip, dünya çapında bir Osmanlı Türk Mimarisi'nin yaratılmasına yol açmıştır.
KAYNAKLAR
ASLANAPA, Oktay: Türk Sanatı, C. I, II, İstanbul 1972-1973.
ERDMANN, Kurt: "Zur türkischen Baukunst seldschukischer und osmanischer Zeit" İstanbuler Metteilungen, 8, 1958, s. 1/39.
GABRİEL, Albert: Monuments turcs d'Anatolie, 2 cilt, Paris 1931-34.
GABRİEL, Albert: Voyages archeologiuques dans la Turquie Orientale. Avec un recueil d'inscriptions arabes par Jean Sauvaget. Paris, 1940.
KURAN, Aptullah: Anadolu Medreseleri, C. I, Ankara, 1969.
BAKIRER, Ömür: "Anadolu'da XII. yüzyıl tuğla minarelerinin konum, şekil, malzeme ve tezyinat örnekleri", (A study on thirteenth century brick minarets in Anatolia) Vakıflar Dergisi, IX, 1971, s. 337365 ing. Özet).
ERDMANN, Kurt: Das anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts. Teil I. Katalog. Text, Abbildungen. Berlin 1961. (2. Cilt). İstanbuler Forschungen Bd. 21.
OTTO-DORN, Katharine: "Bericht überdie Grabung in Kobadabad 1966", Archaologischer Anzeiger, 1969, 438-506.
ÖZERGİN, M. Kemal: "Anadolu'da Selçuklu kervansarayları", Tarih Dergisi, 20, 1965, s. 141170.
TURAN, Osman: "Selçuk Kervansarayları", Belleten, X, 1946, s. 471-495.
GLÜCK, Heinrich-DIEZ, Ernst: Die Kunst des Islam. Berlin, 1925. (Propylaen Kunstgeschichte
GRUBE, Ernst: The World of Islam. New York, 1967.
KAFESOĞLU, İbrahim: Selçuklu Tarihi. İstanbul 1972.
KAFESOĞLU, İbrahim: Selçuklular Maddesi 1964, Isl. Ansk.
KÜHNEL, Ernst: "Die İslamische Kunst", Şu kitapta: A. Springer, Handbuch der Kunstgeschich der Kunstgeshichte Die aussereuroplische Kunst. Leipzig, 1929, s. 369-548. Die Kunst des Islam. 2. Baskı, Stutgart, 1962.
AKOK, Mahmut: "Diyarbakır Ulucami mimarî manzumesi", Vakıflar Dergisi, VIII, 1969, s. 113139.
ALTUN, Ara: "Mardin'de iki Artuklu Medresesi", Sanat Tarihi Yıllığı, III, 1969-70, s. 253-263.
BAKIRER, Ömür: "Anadolu'da XIII. Yüzyıl tuğla minarelerinin konum, şekil, malzeme ve tezyinat örnekleri", (A Study on thirteenth century brick minarets in Anatolia). Vakıflar Dergisi, IX, 1971, s. 337365 (s. 363-65 İng. Özet).
ELDEM, Halil Edhem: Anadolu Selçukluları devrinde mimari ve tezyini sanatlar. Ankara (t. s. ), (Türk Tarihinin Ana Hatları, seri I, No. 4).
ERDMANN, Kurt: Das Anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts, 2 cilt, Berlin, 1962. ORAL, M. Zeki: "Konya'da Alâüd-din Camii ve Türbeleri", Yıllık Araştırmalar Dergisi, I, 1956 (1967), s. 45-75.
OTTO-DORN, Katharina: "Bericht über die Grabung in Kobadabad 1966" Archaeologischer Anzeiger, 1969, 438-506.
ÖZERGİN, M. Kemal: "Anadolu'da Selçuklu Kervansarayları", Tarih Dergisi, 20, 1965, s. 141170.
TURAN, Osman: "Selçuk Kervansarayları", Belleten, X, 1946, s. 471-495.
ÖGEL, Semra: Anadolu Selçuklularının Taş Tezyinatı, Ankara, 1966.