Transkript
1 SANIĞIN TEMYİZ AŞAMASINDAKİ TUTUKLULUK HALİNİN AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARI IŞIĞINDA İFADE ETTİĞİ ANLAM VE BUNUN İÇ HUKUKUMUZDAKİ YANSIMASI: I- KARAR: Hazırlayan: Mecnun TÜRKER * Bu çalışmada Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Wemhoff. v. Almanya Kararı ve bu kararın iç hukukumuza yansıması değerlendirilecektir. II-KARARIN ÖZETİ: Karl Heinz Wemhoff 9 Kasım 1961 tarihinde Berin'de yakalanmıştır. Wemhoff Broker'dir ve emniyeti suistimal ile suçlanmaktadır. Delilleri karartma şüphesi ile, Tiergarten sulh hakimi tutuklama kararı vermiştir. 28 Aralık 1961 ve 8 Ocak 1962 tarihlerinde tutukluluk durumunun uzatılmasına karar verilmiştir. Wemhoff 1961, 1962, 1963 ve1964 yılları süresince serbest bırakılması için çeşitli başvurular yapmışsa da, bunlar kabul edilmemiştir. Wemhoff ve diğer 12 kişi hakkında yapılan araştırmalar 24 Şubat 1964 tarihinde bitmiştir. 855 sahifelik iddianame 23 Nisan 1964'de verilmiş sonsoruşturmanın açılmasına 9 Kasım 1964 tarihinde karar verilmiştir. Duruşma sonunda Wemhoff 7 Nisan 1965'de suçlu bulunmuş ve 6 yıl 6 ay hapis cezası ve para cezasına mahkum edilmiştir. Tutukluluk durumunun devamına karar verilmiştir. 30 Nisan 1965'de yerel mahkeme salıverme tabelini kabul etmiştir. Wemhoff cezasının 2/3 kadarını çektikten sonra 8 Kasım 1966'da şartla salıverilmiştir. Divan tutukluluk durumunun uzun sürmesi konusunda, davanın karmaşık bir yapıya sahip olması durumunda, Sözleşmenin 5/3 hükmünü ihlal edilmeyeceğine karar vermiştir. Sözleşmenin 6/1 maddesi bakımından da uzun süren temyiz aşamasının sözleşmeye aykırı olduğunu söylemiştir. III.AİHM'NİN TUTUKLULUK SÜRELERİNİN DENETİM ÖLÇÜTLERİ: AİHM, tutukluluk halinin devamı ve kişinin salıverilme isteminin makul süre içerisinde değerlendirilmesi bakımından belli ölçütler aramaktadır. 1- Davanın niteliği ve konusu: Yargılama konusu suçun karmaşık ve çok sanıklı veya birden fazla devleti içine alan yada uluşlararası niteliği bulunan suçlar olması halinde sıradan ceza davalarına oranla daha zor ve karmaşık kabul edilmiş ve bu halde uzun süren yargılamalar makul süre içinde kabul edilmiştir. Ancak yargılam konusu suçtan verilebilecek ceza ile tutukluluk süresi değerlendirlimelidir. Kişi tutuklanmışsa sözleşmenin madde 5/3 ve 5/1'deki makul sürede salıverilmesi gerekmektedir. Makul süre kavramı * Yargıtay Tetkik Hakimi
2 sözleşmede açıkca tanımı yapılmış değildir.ancak bunun her somut olayın özelliğine göre değerlendirilmesi gerekmektedir.mahkemeye göre her olay için geçerli bir makul süre kabulünün tespiti olanaksızdır.tutukluluk süresinin uzunluğu, işlenen suçun niteliğine, öngörülen ve verilmesi beklenen cezaya göre değişebilecektir. 2-Masumiyet Karinesi: Ceza ile tutukluluk süresinin uzunluğu arasındaki ilişki belirlenirken, sözleşmenin 6/2. maddesi ile güvence altına alına masumiyet karinesi" göz önünde bulundurulmalıdır.kişinin tutuklu kaldığı süre mahkumiyet kararı verilmesi sonucunda verilecek olan cezanın süresine çok yakın olması halinde masumiyet karinesi ihlal edilmiş olacaktır. 3-Sanığın tutumu ve kişiliği: Yapılan yargılama sırasında sanığın, kendisi ile ilgili usul safhalarını yerine getirirken özenli davranmalı, yargılamayı geciktirme amaçlı yöntemlerden kaçınmalı, davadan kaçmak suretiyle davanın uzamasına katkı sağlamamalıdır.tutuklu kişinin suç işlemeye meyilli bir yapıya sahip olup olmadığı, sosyal ekonomik durumu,mesleği, tutuklu kalacağı sürenin takdiri bakımından önem taşır. 4-Görevli makamların tutum ve davranışları: Makul sürenin tespitinde bir diğer ölçüt ise yargı yerlerinin ve Devletin önlerine gelen bir olayda etkin, yeterli ve hızlı bir soruşturma yürütüp yürütmedikleridir. IV- İÇ HUKUKUMUZDA TUTUKLULUK SÜRELERİNE İLİŞKİN YASAL DÜZENLEME: Tutuklanma nedenleri,süresi, hangi hallerde tutuklama kararı verilemeyeceği, tutukluluk durumunun incelenmesi, tutukluluğa itiraz ile tutukluluğun devamına ilişkin yargı makamlarının kararları ile tutuklunun istem ve taleplerine ilişkin hükümler 5271 sayılı CMK'nın 100 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir sayılı CMK'nın 102/1. maddesine göre, ağır ceza mahkemesinin görev alanına girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıl olup, bu süre zorunlu hallerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.anılan maddenin ikinci fıkrası uyarınca ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren işlerde ise tutukluluk süresi en çok iki yıl olup bu süre, zorunlu hallerde, gerekçesi gösterilerek üç yıl daha uzatılabilir. CMK 252. maddesinin 2. fıkrasına göre ise; 250 nci maddenin birinci fıkrasının (c) bendinde öngörülen suçlar bakımından, Kanunda öngörülen tutuklama süresi iki kat uygulanır. Yasa koyucu düzenleme ile tutuklulukta azami süreler öngörmüştür. V-KOVUŞTURMANIN TEMYİZ AŞAMASI KISMINDA TUTUKLULUK
3 SÜRESİNİN İŞLEMEYE DEVAM EDİP EDEMEYECEĞİ SORUNU: 5271 sayılı CMK'nın "Tanımlar" başlıklı 2. maddesinin 1-f bendi uyarınca "kovuşturma" evresi iddanamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar ki safhayı kapsamaktadır. Dolayısıyla yasal düzenlemedeki açıklık karşısında hükmün temyiz edilmesi halinde temyiz aşamasının da kovuşturma safhasını oluşturacağı kuşkusuzdur. Karar kesinleştiğinde artık kişi sanık statüsünden hükümlü statüsüne geçmektedir. Tutuklama ise soruşturma ve kovuşturma aşamasında başvurulan bir koruma tedbiri olup hükmün kesinleşmesine kadar anılan maddenin 1-b bendi uyarınca sanık konumunda olan kişi, hakkındaki karar kesinleşmesiyle artık hükümlü olacağından bu durumda tutukluluk halinden de söz edilemeyecektir. Yukarıda özet bilgileri verilen AİHM kararı ilk derece yargılaması sırasındaki tutuklulukta geçirilen süreyi dikkate almakta, hüküm verildikten sonra hükümle birlikte tutukluluğunun devamına karar verilmesi halinde temyiz aşamasındaki süreyi ise tutukluluktan saymamaktadır. AİHM nin söz konusu kararlarını dayanak yaptığı, AİHS nin 5/1 maddesi şu hükmü içermektedir: Herkesin kişi özgürlüğüne ve güvenliğine hakkı vardır. Aşağıda belirtilen haller ve yasada belirlenen yollar dışında hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz".maddenin (a) bendinde ise "Kişinin, yetkili mahkeme tarafından mahkûm edilmesi üzerine usulüne uygun olarak hapsedilmesi. hükmü yer almaktadır. AİHM, inceleme konusu kararda ilk derece mahkemesi tarafından hakkında mahkûmiyet hükmü verilen kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasını, hüküm temyiz edilmiş olsa bile sözleşmenin 5/1-a maddesi kapsamında değerlendirmekte ve bu andan itibaren kişiyi bir anlamda hükümlü saymaktadır. Oysa AİHM bazı kararlarında temyiz aşamasında tutuklu kalınan süreleri de Sözleşmenin diğer hükümleri açısından değerlendirmektedir.tutukluluk durumunun, makul sürede yargılanma ilkesinin ihlal edilip edilmediği açısından incelenebileceği konusunda hiçbir tereddüt bulunmamaktadır. Dolayısıyla mahkemenin bu değerlendirmesi 5.maddenin koruduğu "özgürlük hakkı" eğilimi ile bağdaşmamaktadır. VI-AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİNİN KARARININ İÇ HUKUKUMUZA YANSIMASI: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesince hüküm verildikten sonra yani temyiz incelemesindeki süreyi diğer bir ifadeyle sözleşmenin 5/3. maddesi kapsamında tutukluluk süresinin sonunu sadece ilk derece mahkemesi tarafından cezanın verildiği gün olduğunu kabul eden içtihadı iç hukukumuzdaki Yargısal makamlarca da kabul görmüştür.
4 Nitekim Yargıtay Ceza Genel Kurulu da bu görüşü benimsemiş ve oyçokluğuyla aldığı tarih ve 2011/ karar ile CMK'daki tutukluluk sürelerinin aşılıp aşılmadığı yönünden ilk derece mahkemesinin kararına kadar geçen süreyi dikkate almış hükümden sonra temyiz aşamasında kalan süreleri ise tutukluluktaki yasal sınır kapsamında değerlendirmemiştir. Genel Kurul anılan kararın gerekçesinde maddede belirtilen tutukluluk sürelerinin hesabında yerel mahkeme tarafından hüküm verilinceye kadar geçen süre dikkate alınmalı, buna karşın yerel mahkeme tarafından hükmün verilmesinden sonra tutuklu sanığın hükmen tutuklu hale gelmesi nedeniyle temyizde geçen süre hesaba katılmamalıdır. Zira, hakkında mahkumiyet hükmü kurulmakla sanığın atılı suçu işlediği yerel mahkeme tarafından sabit görülmekte ve bu aşamadan sonra tutukluluğun dayanağı mahkumiyet hükmü olmaktadır. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de AİHS nin 5. maddesinin uygulamasına ilişkin olarak verdiği kararlarda tutuklulukla ilgili makul sürenin hesabında, ilk derece mahkemesinin mahkumiyet hükmünden sonra geçen süreyi dikkate almamaktadır." demiştir. VII-DEĞERLENDİRME: AİHM'nin belirtilen içtihadına göre hükümden sonraki aşama hükümlülüğe benzetilmiştir.ancak bu yorum iç hukukumuz yönünden çelişki yaratmıştır.aihm'nin hükümden sonraki tutukluluğa yüklediği anlam bizim iç hukukumuzdan farklıdır. Zira koruma tedbiri olması göz önüne alındığında tutuklamanın ancak şüpheli/sanık statüsüyle ilgili olduğu açıktır. CMK nın 2. maddesinin 1. fıkrasının a bendine göre "şüpheli soruşturma evresinde, suç şüphesi altında bulunan kişiyi, b bendi uyarınca da "sanık: Kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar, suç şüphesi altında bulunan kişiyi" tanımlamaktadır. Dolayısıyla hükmün verilmesinden sonra ancak henüz kesinleşmediği aşama Kanun gereği "kovuşturma" aşamasıdır ve kişi de hükümlü değil sanıktır. Bu açıdan AİHM'nin hükümden sonraki aşamada da tutuklu olup henüz karar kesinleşmeyen kişiyi tutuklu olarak kabul etmeyen kararı ile bunu benimseyen Ceza Genel Kurulu'nun kararı yasal düzenlemeyle çelişmektedir. Kaldı ki temyiz aşamasının uzun olduğu bir durumda yukarıda belirtilen "makul sürenin" ihlali gündeme gelecektir. AİHS nin 5. maddesine göre, tutuklu bulunan herkesin, makul bir süre içinde serbest bırakılmaya hakkı vardır. Diğer yandan AİHM in anılan kararı sürenin miktarına ilişkin de değildir. Bu halde tutukluluk sürelerine ilişkin CMK'daki düzenleme Yargıtay da geçecek süreyi kapsadığından hükümden sonraki aşama üst mahkemedeki süreyi dahil etmeyen içtihadın emsal alınması da yerinde değildir.kaldıki sözleşmeye taraf olan devletlerin kendi iç hukuk mevzautlarında özgürlüğü daha fazla koruyucu hükümlere yer verebilirler ve bu durum Sözleşmeye aykırılık oluşturmamaktadır. Bu halde iç hukukumuzdaki yasal düzenlemenin daha lehe olduğu konusunda şüphe yoktur. İç Hukukumuzda Ceza Yargılaması yönünden kişiyi hürriyetinden yoksun kılan belli durumlar "yakalama","gözaltına alma","tutukluluk" ve "hükümlülük" halleri olarak
5 belirlenmiştir. Hakkında mahkumiyet hükmü verilen ancak tutuklu bulunan sanığın henüz karar kesinleşmeden temyiz aşamasındaki bu statüsünün yakalama, gözaltına alma ve hükümlü olmadığı mevcut yasal düzenleme karşısında izahtan varestedir. Ancak "tutuklu" olmadığını da Ceza Genel Kurulu yukarıda belirtilen kararında kabul etmiştir. Genel Kurul bu durumdaki bir sanığın "statüsünün" ise ne olduğunu belirtmemiştir. Oysa CMK'nın 104. maddesi uyarınca tutuklu sanık, soruşturma ve kovuşturma aşamasında ki yasanın 2. maddesinin 1-f bendi uyarınca buna temyiz safhası da dahildir her zaman salıverilmesini isteyebilir. CMK'nın 104. maddesinin 2. fıkrasında şüpheli ve sanığın "tutukluluk" halinden söz etmiş ve salıverilme istemine de anılan maddenin 3. fıkrası uyarınca Yargıtay'ın da karar verebileceğini hükme bağlamıştır. Hükümden sonraki temyiz aşamasında hürriyetinden yoksun kalan sanığın bu statüsünü CMK'nın 104. maddesi açıkça "tutukluluk" olarak belirlemiştir. Bu nedenle AİHM'sinin içtihadının bir yansıması olarak uyarınca hükümden sonraki aşamada hürriyetinden yoksun kalan sanığın bu durumunu "tutukluluk" olarak kabul etmeyen ve CMK'nın 102. maddesindeki sürelerden saymayan Genel Kurul Kararının yasal düzenleme ile çeliştiği açıktır.