2. BÖLÜM KREDİ RİSKİNİN MAKROEKONOMİK VE BANKAYA ÖZGÜ
2.2. LİTERATÜR ÇALIŞMASI
2.2.3. Makroekonomik ve Bankaya Özgü Faktörlerin Kredi Riskine Etkisi Üzerine
Ahmad ve Ariff (2007) de analizlerini bankaya özgü belirleyicilere odaklamaktadır. Bu belirleyicilerin, gelişmiş ekonomilere (Avustralya, Fransa, Japonya ve ABD) kıyasla, gelişmekte olan ekonomi bankacılık sistemlerinde (Hindistan, Kore, Malezya, Meksika, Tayland) kredi riski üzerindeki etkisini 1996-2002 dönemi için incelemektedirler.
Bankaların kredi riskinin potansiyel risk belirleyicileri olarak sekiz faktör test modeline dahil edilmiştir. Yasal özkaynağın, çoklu ürünler sunan bankacılık sistemleri ve gelişmekte olan ekonomilerdeki kredi ağırlıklı bankalar için yönetim kalitesinin önemli olduğu sonucuna varılmıştır. Teorinin aksine, kaldıraç oranının, bankaların kredi riskiyle anlamlı ilişkisi olmadığı da öne sürülmüştür. Aynı zamanda, borç verenin tipi, banka ile borçlunun ilişkisi, borçlunun ve kredinin özellikleri de araştırılmış, teminatlı kredilerin temerrüt olasılığının daha yüksek olduğu, tasarruf bankalarının verdiği kredilerin daha riskli olduğu ve yakın bir banka-müşteri ilişkisinin daha fazla risk almak için bankaların istekliliğini artırdığı tespit edilmiştir (Ahmad ve Ariff, 2007, s. 135-152).
Podpiera ve Weill, (2008) araştırmalarında Çek bankacılık sektöründeki verimlilik ve takipteki krediler arasındaki ilişkiyi 1994'ten 2005'e kadar incelemektedirler. Yazarlar, Çek bankalarının örneğinde genelleştirilmiş momentler yöntemi (GMM) dinamik panel tahmin edicileri uygulayarak, Berger ve DeYoung (1997) tarafından geliştirilen Granger nedensellik modelini genişletmişlerdir. Çalışma, düşük maliyet verimliliği ve gelecekte takipteki alacaklar arasındaki negatif ilişkiyi desteklemekte, diğer bir ifadeyle, “kötü yönetim” hipotezi lehine deneysel kanıtlar sunmakta ve aksi hipotezi reddetmektedir (Podpiera ve Weill, 2008, s. 135-148).
2.2.3. Makroekonomik ve Bankaya Özgü Faktörlerin Kredi Riskine Etkisi
değişkenler, toplam bankacılık sektörü faktörleriyle birlikte, banka başarısızlığı olasılığını açıklamaya yardımcı olurken, makroekonomik faktörler başarısızlık zamanını etkilemede önemli bir rol oynamaktadır. Meksika'da yüksek reel faiz oranları, döviz kurunun değer kaybı ve ekonomideki genel borçlanma oranındaki artışın, banka başarısızlıklarını artırdığı kanıtlanmaktadır. Ayrıca, takipteki alacakların yüksek payının daha fazla bankacılık başarısızlığı olasılığına yol açtığı ve döviz kuru krizi bankacılık krizine dönüşmeden bankacılık sisteminin kırılganlığının arttığına işaret ettiyi savunulmaktadır (González-Hermosillo, Pazarbaşıoğlu ve Billings, 1997, s. 295-314).
1985-1997 dönemi için İspanyol tasarruf bankalarının ve ticari bankaların takipteki alacaklarını açıklamak için makroekonomik ve mikroekonomik değişkenleri birleştiren Salas ve Saurina (2002) her iki faktörün etkisini araştıran ilk araştırmacılardandır.
Araştırmalarında ana odak noktaları, büyüme politikaları ve yönetsel teşvikler gibi bireysel banka faktörlerinin önemi üzerinedir. Kredi riskinin kredi portföyü kompozisyonlarından etkilendiği, gayrimenkul ve inşaat sektörlerine ait risklerin en tehlikeli riskler olduğu, bunları ticari ve sınai krediler ile hane halkı ipoteği kredilerinin izlediği vurgulanmaktadır. GSYİH büyüme oranı, firmalar ve hane halkı borçluluğu, hızlı kredi veya şube genişlemesi, verimsizlik, portföy kompozisyonu, büyüklük, net faiz marjı, sermaye oranı ve piyasa gücü, kredi riskini açıklayan değişkenler olarak kabul edilmektedir (Salas ve Saurina, 2002, s. 203-224).
Salas ve Saurina, tasarruf bankaları için büyüme politikalarının (hem kredilerde, hem de şubelerde büyümenin), yönetim teşviklerinin ve piyasa gücünün takipteki alacaklar üzerinde istatistiksel olarak önemli bir etkisi olduğunu tahmin etmektedir. Ticari bankalar için ise istatistiksel olarak anlamlı olan değişkenler, şube genişlemesi, sermaye oranı ve banka büyüklüğüdür. Banka büyüklüğü ile takipteki alacaklar arasında negatif bir ilişki olduğu ve daha büyük bankaların daha fazla çeşitlendirme fırsatı sağladığı savunulmaktadır (Salas ve Saurina, 2002, s. 203-224).
Jimenez ve Saurina (2006), yine İspanya bankacılık sektörünü örnek alarak, 1984 - 2003 yılları arasında farklı belirleyicilerin kredi riski üzerindeki etkisini araştırmıştır.
Bulguları, gecikmeli olmasına rağmen, hızlı kredi büyümesi ile kredi zararları
arasındaki ilişkinin pozitif olduğunu ortaya çıkarmıştır. Ayrıca, takipteki alacakların GSYİH büyümesi, yüksek reel faiz oranları ve yumuşak kredi şartları ile belirlendiğine dair bazı kanıtlar sağlanmıştır. Kullanılan metodoloji, Salas ve Saurina (2002) çalışmasının metodolojisine benzer olmasına rağmen, iki çalışma arasında dikkat etmeye değer bazı önemli farklılıklar vardır. Birincisi, İspanya ekonomisinin iki borç verme döngüsünü gözlemleyebilme durumu olup daha uzun bir süre kullanılmaktadır.
İkincisi, daha genel ve yorumlanması zor olan bilanço değişkenlerine değil, bankanın kredi portföyü özelliklerine (sektörel ve bölgesel yoğunlaşma ve teminatlandırılmış kredilerin önemi) odaklanmaktadır (Jimenez ve Saurina, 2006, s. 64-98).
Bohachova (2008) tarafından yapılan çalışma, makroekonomik koşullar ile bireysel banka riski arasındaki bağlantıları incelemektedir. Sermaye yeterliliği oranlarının geniş bir risk sürdürülebilirliği ölçütü olarak kullanılması durumunda, 2001-2005 yılları bazında geniş bir uluslararası bankalar paneli için doğrusal karışık etkiler modelinin olduğu tahmin edilmektedir. OECD ülkelerinde, bankalar iş döngüsü yükselmesi sırasında daha yüksek sermaye oranlarına sahip olma eğilimindedir ve bu etki AB bankalarının bir alt örneği için daha da güçlüdür. OECD üyesi olmayan ülkelerde, daha yüksek ekonomik büyüme dönemleri düşük sermaye oranları ile ilişkilidir. Bankalar, ekonomik anlamda iyi olduğu zamanlarda riskleri daha hızlı toparlamakta ve bu risklerden bazıları, sonraki durgunluklarda varlık kalitesi kötüleştikçe ortaya çıkmaktadır (Bohachova, 2008, s. 1-26).
Araştırmada ayrıca, yüksek enflasyon oranlarının genellikle bankaların daha yüksek sermaye tamponlarıyla ilişkilendirildiği görülmektedir. Enflasyonun yol açtığı bu ekonomik belirsizliğin muhtemelen bankaların olumsuz seçimlerini azaltmak için borç vermeyi kısıtlamaya teşvik ettiği görünmektedir çünkü yüksek enflasyon genellikle yüksek faiz oranlarına yol açmaktadır. OECD ülkelerinde banka riski ile ilişkisinin istatistiksel olarak daha az dayanıklılığı olsa da döviz kuru değerlenmesinin negatif olduğu görülmektedir (Bohachova, 2008, s. 1-26).
Zribi ve Boujelbène (2011), 1995-2008 döneminde on ticari bankayı içeren bir panel modeli kullanarak Tunus bankacılık sistemindeki kredi riskini açıklayan temel makro ve
mikro ekonomik faktörleri incelemiştir. Tunus'ta banka kredisi riskinin temel belirleyicilerinin: mülkiyet yapısı, sermaye ve kârlılığın ihtiyati düzenlemesi ve makroekonomik göstergeler (GSYİH'nın hızlı büyümesi, enflasyon, döviz kuru ve faiz oranı) olduğu sonucuna varmışlardır. Ayrıca, bankaya özgü belirleyiciler de Tunus bankalarının aldığı risk seviyelerini etkileyen önemli faktörler olarak belirlenmiştir.
Nitekim aktif kârlılığı oranı kredi riski ile olumlu yönde ilişkili olup, sermaye yeterliliği oranı kredi riski ile olumsuz yönde ilişkilidir (Zribi ve Boujelbène, 2011, s. 70-78).
Louzis ve ark. (2012), her bir kredi kategorisi (tüketici kredisi, iş kredisi ve ipotek kredisi) için Yunanistan bankacılık sektöründeki takipteki alacakların makroekonomik ve bankaya özgü belirleyicilerini araştırmak için 2003-2009 döneminde dinamik panel veri yöntemlerini kullanmaktadırlar. Çalışma, en büyük 9 Yunan bankasını (Yunanistan bankacılık sektörünün yaklaşık % 90’ını kapsayan) içeren panel veriye dayanmaktadır.
Yunanistan bankacılık sistemindeki kredi problemlerinin çoğunlukla makroekonomik değişkenlerle (reel GSYİH büyüme oranı, işsizlik oranı, faiz oranları ve kamu borcu) açıklandığı tespit edilmektedir. Ek olarak, performans ve verimlilik göstergeleri gibi bankaya özgü bazı faktörlerin de açıklayıcı gücü olduğu kanıtlanmaktadır. Bankaya özgü açıklayıcı değişkenler için tahmini katsayıların; kârlılık göstergelerinin (Return On Equity ve Return On Asset) iş kredileri için önemli olmadığı, ipotek ve tüketici kredilerinin takipteki alacakları için önemli ve negatif ilişkili olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca, ödeme gücü ve kredi / mevduat oranı, bütün kredi türleri için takipteki alacaklar üzerinde açıklayıcı bir güce sahip olmadığı, piyasa gücü göstergelerinin ise sadece iş kredilerinin takipteki alacakları üzerinde önemli bir etkisi olduğu görünmektedir (Louzis ve ark., 2012, s. 1012-1027).
Louzis ve ark. (2012, s. 1015), Berger ve DeYoung (1997) makalesine dayanarak, onların kurduğu hipotezleri analiz etmiş ve beş hipotez daha formüle etmişlerdir;
“Çeşitlendirme” (“Diversification”) hipotezine göre çeşitlendirme için kullanılan değişkenler; banka büyüklüğü ve faiz dışı gelirin toplam gelire oranı, takipteki alacaklarla negatif ilişkilidir. Bazı yazarlar banka büyüklüğünü çeşitlendirme fırsatları için vekil olarak kullanmaktadır. Salas ve Saurina (2002) banka büyüklüğü ile takipteki
alacaklar arasında negatif bir ilişki bulmakta ve büyüklüğün daha fazla çeşitlendirme fırsatı sağladığını savunmaktadırlar. Öte yandan, Stiroh (2004,a) faiz dışı gelir oranını kullanarak, çeşitlendirmenin riski azalttığına dair kanıtlar bulamamıştır. “Batamayacak kadar büyük” (“Too big to fail”)1 hipotezine göre ise bankaların büyüklüğü takipteki kredilerle pozitif yönde ilişkilidir. “Batamayacak kadar büyük” olan bankalarda ahlaki tehlike, takipteki alacaklar ile bankaya özgü faktörleri ilişkilendiren başka bir hattı temsil etmektedir. Burada sorun, “batamayacak kadar büyük” bankaların aşırı risk alma eğiliminde olmaları olabilir çünkü devlet koruması bekleyen alacaklıların piyasa disiplini olmamasından kaynaklı, bankaları aşırı risk almaya teşvik edebilmeleri beklenmektedir. Sonuç olarak, büyük bankalar kaldıraçlarını çok fazla artırabilir ve kredileri düşük kaliteli borçlulara dağıtabilir. Ancak, büyük bankaların kredi riskini etkin bir şekilde yönetmesi ve kredi portföylerinin kalitesini yükseltmesi için daha fazla kaynağa sahip olmaları bu durumu tersine çevirebilir (Louzis ve ark., 2012, s. 1015).
Louzis ve ark. (2012, s. 1024), çalışma sonunda, büyüklük değişkeninin katsayısının beklenen işarete sahip olmadığını ve istatistiksel olarak önemli olmadığını analiz etmiş, faiz dışı gelirin toplam gelire oranı değişkeni kullanıldığında ise katsayının işaretinin beklendiği gibi negatif çıktığı ancak istatistiksel olarak anlamlı olmadığı sonucuna ulaşmıştır.
“Kötü yönetim II” (“Bad management II”) hipotezine göre banka performansı takipteki kredi artışlarıyla negatif ilişkilidir. Hipotez, daha kötü performansın, borç verme faaliyetlerinde (“kötü yönetim” hipotezine benzer şekilde) daha düşük kalitede becerilerin göstergesi olduğunu öne sürmektedir. Bu, geçmiş kazançlar ve sorunlu krediler arasında negatif bir ilişki olduğunu gösterir. “Konjonktürel kredi politikası”
(“Procyclical credit policy”) hipotezine göre performans, bankanın liberal kredi politikasını yansıttığı için takipteki alacakların gelecekteki artışları ile olumlu yönde
1 Batamayacak kadar büyük bankalar (Too big to fail) – büyüklüğü ve bağlantı ağının genişliği sebebi ile ekonomide önemli yeri olan bankalardır. Böyle bankaların çökmesi durumunda piyasa ve ekonominin olumsuz etkileneceği beklenmektedir. Bu nedenle, bu bankaları kurtarmak devlet için daha az maliyetli olabilmektedir (Causes of the recent financial and economic crisis, 2010).
ilişkilidir. Bir banka gelecekteki sorunlu krediler pahasına cari kazancı şişirerek piyasayı kârlılığı konusunda ikna etmeye çalışabilir veya mevcut kazancını artırmak için kredi zararı karşılıklarını kullanabilir (Louzis ve ark., 2012, s. 1015-1016).
Çalışma sonunda, Yunanistan bankacılık sistemi için performans (ROE) ve takipteki krediler arasında negatif bir ilişki bulunmaktadır.
"Sıkı kontrol" (“Tight control”) hipotezi, daha yüksek sahiplik yoğunluğu oluşturarak, banka yönetiminin kontrolleri sıkı tutması ve bunun sonucunda risk alma eğilimini ihtiyatlı bir şekilde desteklemesi fikrine dayanmaktadır. Bu nedenle mülkiyet yoğunluğu takipteki alacaklarla negatif yönde ilişkilidir. Hipotezden belli olduğu üzere, Louzis ve ark. (2012), mülkiyet dağılımını takipteki alacakların belirleyicisi olarak görmektedir. Bu ise verimli bir sermaye piyasasının, firmanın yönetimine piyasa disiplinini zorla benimsettiği ve bu nedenle dağınık mülkiyetin firmanın performansı üzerinde bir etkisi olmaması gerektiğini savunan Fama`nın (1980) görüşüne muhaliftir.
Çalışma bulgularına göre yüksek sahiplik yoğunluğu iş ve tüketici takipteki kredileri ile olumlu yönde ilişkilidir (Louzis ve ark., 2012, s. 1016).
Her iki belirleyici üzerine yapılan tek ulusal çalışma Vatansever ve Hepşen tarafından yapılmıştır. Bu çalışma, Türkiye'de makroekonomik göstergeler ve banka düzeyindeki faktörler ile takipteki kredi oranı arasında Ocak 2007 ve Mart 2013 tarihleri arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığını araştırmaktadır. Önemli bir ilişki olup olmadığını bulmak için doğrusal regresyon modelleri ve eş-bütünleşme analizi kullanılmıştır. Bu çalışmanın sonuçları, tüm bankaların verimsizlik oranının, İMKB-100 Endeksinin, sanayi üretim endeksinin takipteki alacak oranını negatif etkilerken, işsizlik oranı, özkaynak kârlılığı ve sermaye yeterliliği rasyosunun takipteki alacak oranını pozitif etkilediğini göstermiştir. Borç oranı, kredi / aktif oranı, reel sektör güven endeksi, tüketici fiyat endeksi, EURO / Türk Lirası faiz oranı, USD / Türk Lirası faiz oranı, para arzı değişimi, faiz oranı, Türkiye'nin GSYİH büyümesi, Euro Bölgesi GSYİH büyümesi ve Standard & Poor's 500 borsa endeksinin oynaklığının takipteki alacak oranını çok değişkenli bakış açısıyla açıklama konusunda önemli bir etkisi olmadığı sonucuna varılmıştır (Vatansever ve Hepşen, 2013, s. 119-129).
Chaibi ve Ftiti (2015) 2005–2011 döneminde, Almanya tarafından temsil edilen, banka bazlı bir ekonomiye kıyasla, Fransa tarafından temsil edilen piyasa bazlı bir ekonomideki ticari bankaların takipteki alacaklarının belirleyicilerinin incelenmesi için dinamik bir panel veri yaklaşımı uygulamışlardır. Makalede sorulan temel soru, her iki ülke için hangi kredi riski belirleyicilerinin önemli olduğu sorusudur. Sonuçlar, enflasyon oranları istisna olmakla, kullanılan tüm makroekonomik değişkenlerin, her iki ülkede de tahsili gecikmiş alacaklar (TGA) seviyesini etkilediğini göstermektedir. Bu sonuç, her iki ekonominin de aynı euro alanına ait olduğu gerçeğiyle açıklanmaktadır.
Buna ek olarak, piyasaya dayalı bir ekonomideki kredi riskinin, banka bazlı bir ekonomideki kredi riskinden daha yüksek olduğunu ve bu riskin, Almanya’ya kıyasla Fransa’da daha çok bankaya özgü faktörler tarafından oluştuğu vurgulanmaktadır. Bu, Fransa'daki düzenleyici otoritelerin; risk yönetimi sistemleri, yönetimsel performans, takipteki kredileri ve muhtemel finansal istikrarsızlığı olan bankaları belirlemeye yönelik tedbirlere daha fazla odaklanması gerektiği anlamına gelmektedir (Chaibi ve Ftiti, 2015, s. 1-16).
Duong ve Huong (2016), Vietnam ticari bankalarındaki kredi riskinin belirleyicilerini bulmak için 2006-2014 döneminde 20 bankanın panel verilerini kullanarak, ticari bankaların kredi risklerini araştırmışlardır. Makro belirleyiciler için GSYİH büyümesi ile ticari bankaların kredi riskleri arasındaki ilişki, önceki literatür çalışmalarının aksine pozitif sonuçlanmıştır. Bankaya özgü belirleyiciler için, banka büyüklüğü ve pazar payı, ticari bankaların kredi risklerini negatif etkilemiştir. Ayrıca, hızlı kredi genişlemesinin, verimsiz sermaye kullanımının, verimsiz kredi kontrolü ve yönetiminin de gelecekte kredi risklerinin artmasına neden olduğu bulunmuştur. Ek olarak, bu çalışmada, Vietnam ticari bankalarının faaliyetlerinde genel yönetimin etkinliği, reel borç verme faiz oranı ve kredi riskleri arasında bir ilişki bulunamamıştır (Duong ve Huong, 2016, s.
33-42).