“İşte bu” diyor babam. Ya da “aynısı” diyor, belki de “bu o” diye duyan ben oluyorum. Çünkü bana tamamen tanıdık geliyor ama bu, büyükbabama Polonya Ordusu İkinci Kolordusu’ndayken dört kıtayı kapsayan çok uzun yolculuğunda eşlik eden, kalın ve ağır yeşil yünden yapılmış o kadar uzun palto değil. Hiç gördüm mü? Babam zar zor dokunarak “Kestim ve gamulan olarak kullandım” diyor. “Güveler onu yedi.”
Ve daha fazlasını söylemiyor, çünkü zaten ağlamaya başlıyor ve serginin, General Władysław Anders komutasındaki ordunun diğer üniformalarının arasında paltonun asılı olduğu açılış töreni başlamak üzere. Destanın kalıbına mükemmel bir şekilde uyan bir hikaye: İkinci Dünya Savaşı, 1334 gün geçiş, 12500 kilometre, 120 bin Polonyalı esir kamplarından kurtarıldı ve Sovyet çalışması.
Bir Eylül gecesi ve biz görkemli Paz Sarayı’nda, Askeri Daire’deyiz. Gezici serginin adı Umut Yolları. Freedom Odyssey, Nazizm ve komünist dönemde Polonyalılara karşı işlenen suçları belgelemekten sorumlu, Polonya’da çok aktif bir kamu kurumu olan Ulusal Anma Enstitüsü (IPN) tarafından organize ediliyor. Polonya’nın kahramanlığını ve vatanseverliğini vurgulayan bu tür girişimler, 2015’ten bu yana iktidarda olan ancak son seçimlerden sonra artık oluşturamayacak olan muhafazakar Hukuk ve Haber (PiS) hükümetinin sözde “tarihsel politikası” ile uyumlu. yeni hükümet. Herkes İkinci Kolordu hikayesi için çok heyecanlı. Çoğumuz bu askerlerin torunları olduğumuz için, aynı zamanda yüzyıllardır bölünmeye, sürgünlere ve savaşlara zorlanan Polonyalıların büyük çoğunluğu için milliyetçiliğin onların tutkusu olduğu için bir meme söylenebilir.
General Anders hakkında pek çok hikaye anlatılıyor – nasıl oluyor da Hollywood onu henüz keşfetmedi? – burada, Paz Sarayı’nda o bir kahraman. Orduyu sevmiyorum – 1975’te Arjantin’de doğdum – ama Anders’i seviyorum. Rusya’nın hakimiyetindeki Polonya’da büyümüş, İmparatorluk Ordusunda görev yapmıştı.. O, Moskova’daki meşhur Lubyanka hapishanesinden sağ kurtulan biriydi ve aynı zamanda kendi ordusunun başkomutanı olmayı ve her ikisi de esir olan yaklaşık bir buçuk milyon Polonyalıdan binlercesini kurtarmayı başaran kurnaz bir politikacıydı. savaş ve “halk düşmanları” tarafından sınır dışı edildi, Sovyet ceza ve çalışma kolonilerine hapsedildi.
Babam oduncu gömleğini açıyor: Üzerine Zbigniew’in asker kartının fotoğrafının basıldığı bir tişört giyiyor; büyükbabam – berrak, sert gözleri, kısa kesilmiş saçları – kendisinin de getirdiği bir hazine. Onun hareketi bende hassasiyet ve utanç karışımı bir duygu uyandırdı. 17 Eylül 1939’da Sovyetler Polonya’yı işgal ettiğinde ve Polonya toplumunun binlerce temsilcisini öldürmek için İstihbarat Operasyonu’nu planladığında, o fotoğrafta 27 yaşında olan büyükbabam, Polonya Silahlı Kuvvetlerinin bir parçası olarak doğu sınırına seferber edilmişti. Yoksa gönüllü mü oldun? Biz bilmiyoruz. Ben çok gençken ölen ondan geriye küçük bir yığın fotoğraf, sertifikalar ve düşük rütbeli nişanlar kaldı. Yıllardır onu konuşturmayı istesem de çok az şey söylüyor.
Tarnopol yakınlarında işgalden bir gün sonra esir düşen – o zamanlar Polonya, bugün Ukrayna -, 16 yaşındaki büyükannemin ailesiyle birlikte yaşadığı yerden çok da uzakta değil, savaşın kendisi için de benzer bir kaderi olacağını hayal bile etmeden. Korkunç NKVD tarafından yönetilen en az iki esir kampından geçenlerOnları Ukrayna’dan Urallara, Kuzey Kutbu’ndan Asya Rusya’ya kadar madenlere, taş ocaklarına ve kanallara gönderen. Zorlu koşullarda çalışmaya zorlandılar: açlık, tifüs, sıtma, dizanteri, korkunç soğuk.
Efsaneye göre Zbigniew, serbest bırakıldıktan sonra Anders’in İkinci Kolordu’yu kurduğu Özbekistan’daki Yangi-yul’a ulaşmak için 500 kilometre yürüdü. Ama belki de bu, babamın anılarının, bilinmeyen bir yazarın kendisine miras kalan karakalem çizimiyle karışımıdır: etrafı muhafızlar ve köpeklerle çevrili, karda yürüyen adamları gösterir. Arkasında şöyle yazıyordu: “Kotlas’tan Dzwina Nehri boyunca Sibirya yönüne doğru.”
1941’in ortalarında, Hitler saldırmazlık paktını bozup SSCB’ye saldırdıktan sonra Stalin – Londra’da sürgün edilen Polonya Başbakanı ile yapılan bir anlaşma yoluyla – Polonyalıları kendi emri altında bir ordu kurma konusunda serbest bırakmayı kabul etti. , aynı anlaşmayla serbest bırakıldı. Engeller de vardı: Örneğin Yahudiler veya Belaruslular gibi etnik olmayan Polonyalıların Kızıl Ordu saflarına katılmaya zorlanma olasılıkları daha yüksekti. Öte yandan, İkinci Kolordu’nun bazı yüksek rütbeli subayları Yahudileri istemiyordu ve Anders, işe alımlarını savaş öncesindeki Polonya Yahudi nüfusu ile uyumlu bir oranla sınırladı.
Anders’ten kurtarılanlar arasında büyükannem Stefania da vardı. Polis memuru olan babası Gulag’da bir yere gönderilmişti; ve o ve annesi, 1940 yılında bir sabah erkenden, bugün bir Ukrayna şehri olan Trembowla’daki evlerini terk ederek, diğer binlerce kadın ve çocuk gibi, çatısı olmayan ve varış noktası bilinmeyen bir yük trenine binmeye zorlandılar. Bir ay sonra trenden indirildiler.
O dalgaya Sürgün edilenler, Kazakistan bozkırlarındaki kolhozlara (Sovyet kolektif çiftlikleri) gittiler.: Kışın sıfırın altında 30 derece, ev olarak toprakta bir kuyu, sürekli arkadaş olarak tahtakuruları ve bitler, ısınma olarak gübre, bir lezzet olarak patates kabukları. Büyükannem orada geçirdiği bir buçuk yıldan neredeyse hiç bahsetmezdi. Bir keresinde ona neden kaçmadığını sormuştum. Gözlerini kıstı, gülümsedi ve bana dedi ki: nereye?
Stalin’in “afından” sonra Stefania ve annesi de bir şekilde Yangi-yul’daki askere alma merkezine ulaştılar; orada muhtemelen Zbigniew hâlâ oradaydı. Orada, muhtemelen savaş sırasında Kızıl Haç olan ağ ağının reklamları aracılığıyla babasıyla yeniden bir araya geldi. Pek çoğu da Gulag’ın derinliklerinde sonsuza dek ortadan kaybolmuştu.
Hâlâ birbirlerini tanımayan Zbigniew ve Stefania, 1942’de diğer binlerce Anders gönüllüsüyle birlikte Hazar Denizi üzerinden Orta Doğu’ya, İngiliz egemenliği altında tahliye edildiler: SSCB giderek daha az destek sağladı ve İkinci Kolordu aç kaldı ve zayıf. . 1943’te İngiliz Ordusu’na atanan Anders’in Polonyalıları, İran, Irak, Lübnan, o zamanlar Filistin ve Mısır’da dolaşacak, onların ardından sahra hastaneleri ve teknik okullar inşa edecek, gazeteler ve tiyatro toplulukları kuracaktı. Dedem askeri eğitime katılıncaya kadar Musul’un güneyinde bir hastanede kaldı.; Büyükannem ve ailesi, sivil gönüllü olarak İkinci Kolordu’nun Filistin’e giden rotasını takip etti. Stefania savaştan sonra liseyi orada bitirdi. Efsaneye göre diplomayı Anders’in kendisinden aldı.
Anders’in Yahudi olan 4.000 Polonyalı askerinin çoğu da bağımsızlık için savaşmaya kararlı bir şekilde Filistin’de kaldı. İsrail’in gelecekteki başbakanı Menachem Begin de bunlardan biriydi; serginin öne çıkanlarında bir pankart vardı. Burada, Barış Sarayı’nda “İkinci Kolordu’da Yahudiler memnuniyetle karşılandı ve çoğu firar ettiğinde, Büyük Britanya’nın protestolarına rağmen Anders onlara zulmetmedi” diyorlar ve halka söz verdiklerinde bir bayan şöyle diyor: Sovyetlerin Polonyalılara karşı işlediği suçların uzun yıllar susturulduğu; Ve bir adamın sesi çatallanıyor çünkü Polonyalıların Yahudilere yardım etmediğinin sıklıkla söylenmesinin haksızlık olduğunu düşünüyor.
Şunu düşünüyorum: Polonya Devleti’nin, örneğin Fransa’nın yaptığı gibi, Almanlara teslim olmadığı veya Yahudi vatandaşlarını teslim etmediği doğrudur; Ancak tüm Avrupa’da olduğu gibi, 2015’te Polonya’ya Oscar kazandıran Ida filminin de gösterdiği gibi, korkudan ve Hitler’in Yahudi karşıtı propagandasından beslenen kayıtsızlığın, sömürünün ve hatta işbirliğinin olduğu da bir gerçek. Bugün bile, işbirlikçilerin “Samiriyeliler”e karşı sorunu (IPN’nin, Naziler tarafından saklandıkları Yahudilerle birlikte öldürülen bir aile olan Ulma hakkındaki bir sergiye verdiği isim) gerilimlerle dolu bir alandır. Öte yandan Polonyalıların da aralarında bulunduğu bazı Yahudi katliamlarını hatırlıyorlar. Babam bana daha önce hiç söylemediği bir şeyi fısıldıyor.ama ben her zaman şüphelendim ve korktum: “Büyükbaban Yahudileri sevmiyordu çünkü onların parayla ilgilendiklerini söylüyordu. Ama Yahudi düşmanı olduğu için değil!” O yıllarda Polonya’da yeni başlayan Katolik orta sınıf arasında yaygın olarak yayılan bir stereotip.
1944’te Zbigniew Mısır’dan İtalya’ya transfer edildi. İkinci Kolordu destanının en yüksek zirvesi olan Monte Cassino’da savaşmadı ama elit bir kuvvet olan “Cichociemni”de (“karanlık ve sessiz” gibi bir şey) eğitim aldı. Belgelerde şöyle yazıyor: “topçu sancağı, takma adı: Küçük Ayı 2, paraşütçü, yeminli, anavatana teslim edilmeye hazır.” Anavatanına bırakılmadı, ancak Ancona ve Bologna savaşlarında savaştı. Avrupa’daki savaş bu son savaştan birkaç hafta sonra sona erecekti.
1947’de İkinci Kolordu terhis edildi. Anders, askerlerini Britanya’da ağırlamak için Polonya Yeniden Yerleşim Birliği’ni kurdu çünkü Zbigniew ve Stefania gibi büyük çoğunluk için zaten SSCB’nin yörüngesi altında olan Polonya geri dönmek için güvenli bir yer değildi. Anders de geri dönmedi: 1970 yılında Londra’da öldü ve Monte Cassino’da şehitlerin yanına gömülmek istedi.
Büyükannem ve büyükbabam 1948’de Londra’dan yaklaşık 150 kilometre uzaklıktaki Foxley askeri kampında buluştu. Evlendiler, Londra’ya taşındılar, babam doğdu. 1951’de, bir süre önce göç etmiş olan büyük büyükbabamın ardından Arjantin’e geldiler. Anavatanlarına yaşamak için asla geri dönmediler.
Tarihlerinin bu kısmı hakkında bildiğim tek şey bu parçalar ve genel olarak onlar hakkında bildiğimden çok daha fazlası. Yirmi yıl önce, bu kırıntılarla bir şiir kitabı yazdım; bu kitap bir gazete makalesine ilham kaynağı oldu, bu da başka bir kitabın doğmasına yol açtı ve bu kitap da oyun olarak uyarlandı. Polonya’da babamla birlikteyken, “Varşova’dan Çocuklar” kitabım için araştırma yaparken, anma töreninde gerçek bir ünlü olan General Anders’in kızını gördük. Git ona merhaba de, ona büyükanne ve büyükbabandan bahset.dedi sevgi dolu bir itişle. Ne diyebilirim diye düşündüm. Büyükbabam ve büyükannem binlerce kişiden sadece ikisiydi. Yine de bu hikayeleri anlatırken bir şeyin farkına vardığımı hissetmeden edemiyorum. Bir sebepten dolayı, kapıyı çalın, tekrar tekrar kapımı çalıyorlar ve ben cevap veriyorum.
Ana Wajszczuk Yazar, gazeteci ve editördür. UBA’da İletişim Bilimleri okudu ve UNTREF’te Yaratıcı Yazarlık alanında yüksek lisans yaptı. 20 yılı aşkın bir süredir makaleleri Latin Amerika ve Arjantin medyasında yayınlanmaktadır. Trópico Trip (Ediciones del Diego, 1999), El Libro de los Polacos (Algaida, 2004 ve Caleta Olivia, 2022), düzeltilmiş ve genişletilmiş versiyonlarıyla şiir kitaplarını yayınladı; Uyarlaması 2022’de tiyatroya getirilen Varşova Ayaklanması’nın tarihini ve Fantastik Diyar romanını (Sudamericana, 2023) konu alan Varşovalı Çocuklar (Sudamericana, 2017).