Transkript
1 - 1 - TÜRK ANAYASA DÜZENĐ DERS NOTLARI BÖLÜM 13 OSMANLI ANAYASAL GELĐŞMELERĐ Osmanlı imparatorluğunda anayasacılık hareketleri, 1808 tarihli Sened-i Đttifakla başlamakta, 1839 tarihli Tanzimat ve 1856 tarihli Islahat Fermanıyla gelişmektedir. Đlk Anayasa da 1876 tarihli Kanun-u Esasidir. Şimdi bunları kısaca inceleyelim. 1. SENED-Đ ĐTTĐFAK ( 1808 ) Hazırlanışı: Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa Başkanlığında bir tarafta ayanlar, diğer tarafta devletin ileri gelenleri arasında 29 Eylül 1808 de Kâğıthane de bir toplantı yapıldı. Toplantıda varılan kararlar Sened-i Đttifak adı verilen bir belgede tespit edildi ve bu belge Sadrazam, Şeyhülislam, vezirler ve ayanlar tarafından imzalanıp mühürlendi ve Padişaha sunuldu. Daha sonra Padişah Đkinci Mahmut Sened-i Đttifakı onayladı. Getirdikleri: Sened-i Đttifak ın getirdiklerini üç ayrı grupta toplayabiliriz. 1. Merkezi Kazanımlar Padişahın ve devletin otoritesini herkesin kabul etmesi. Sadrazama itaat. Vergi toplanmasına ilişkin emirlere uyma. Asker ocaklarının Padişaha itaati. Ayanların kendi toprakları dışına müdahale etmemesi. 2. Âyanların Kazanımları Sadrazamın keyfi eylemlerinin önlenmesi. Suçsuz ayanlara haksızlık edilmemesi. Hanedan haklarının babadan oğla geçmesinin kabul edilmesi. Büyük ayanların idare alanlarını tanınması. Büyük ayanların kendilerine bağlı küçük ayanlar üzerindeki haklarının tanınması. 3. Genel Kazanımlar Fukara ve reayanın korunması. Fukara ve reayanın vergilendirilmesinde ölçülü davranılması. Fukara ve reayaya zulüm edilmemesi. Sadrazamın kanuna aykırı işlere girişmemesi. Suç işlenmesi durumunda soruşturma yapılmadan ceza verilmemesi. Özetle, kazanımlar sadece merkez ve ayanları değil, geneli ve kamuyu, kısacası halkı ilgilendirmekteydi. Uygulanması: Alemdar Mustafa Paşa 15 Kasım 1808 de yeniçeriler tarafından çıkarılan olaylar neticesinde öldürülmüş. Böylece Sened-i Đttifak etkisini büyük ölçüde yitirmiştir.
2 - 2 - Niteliği ve Biçimi: Sened-i Đttifak bir anayasa değil; bir anayasal belge dir. Đçeriği itibariyle devlet iktidarının sınırlandırılmasına ilişkindir. Sened-i Đttifak hukuki biçim olarak misak niteliğindedir. Misak, devlet iktidarını iki taraflı olarak sınırlayan bir belgedir. 2. TANZĐMAT FERMANI ( 1839 ) Hazırlanışı: Abdülmecit devletin kuruluşunu yeniden tanzim eden bir ferman ısdar etmiştir. Bu ferman 3 Kasım 1839 da Padişahın, yabancı elçilerin ve halkın huzurunda Gülhane de fermanı yazan zamanın Dışişleri Bakanı Mustafa Reşit Paşa tarafından okunmuştur. Bu nedenle Tanzimat Fermanına Gülhane Hatt-ı Hümayunu da denir. Getirdikleri: Tanzimat Fermanında bir yandan birçok temel hak ve hürriyet tanınmış, diğer yandan da devlet iktidarının kullanılması ve sınırlandırılmasına ilişkin birçok ilke kabul edilmiştir. Benimsediği ilkeler şu şekilde özetlenebilir: Mali güce göre vergi ilkesi. Devlet harcamalarını kanuniliği ilkesi. Irz ve namus (şeref ve haysiyet) dokunulmazlığı. Ceza yargılamasına ilişkin güvenceler. Asker almada adalet ilkesi. Can güvenliği. Mülkiyet hakkı. Müsadere yasağı. Eşitlik ilkesi Kanunun üstünlüğü ilkesi. Niteliği ve Biçimi: Tanzimat Fermanı da bir anayasa değil, anayasal belge dir. Hukuki biçim itibariyle ferman niteliğindedir. Ferman, usulünde hükümdar, tek taraflı olarak, kendi isteğiyle, kendi kendini sınırlandırmakta ve tebaasına birtakım haklar bahşetmektedir. 3. ISLAHAT FERMANI ( 1856 ) Hazırlanışı: Islahat Fermanı Kırım Harbinin son yıllarında hazırlanarak Paris Adlaşmasının imzalanmasından altı hafta önce 28 Şubat 1856 da Bab-ı Âli de bütün bakanlar, yüksek memurlar, şeyhülislam, patrikler, hahambaşı ve cemaatin ileri gelenlerin önünde okunarak ilan edilmiştir. Getirdikleri: Islahat Fermanı Tanzimat Fermanından daha kapsamlıdır. Islahat Fermanının ana hedefi, Müslümanlar ile gayrimüslimler arasında her yönden tam bir eşitlik sağlamaktı. Din, vergi, askerlik, yargılama, eğitim, memurluk ve temsil alanında o zamana kadar olan farklar kaldırılıyordu. Niteliği ve Biçimi: Islahat Fermanının hukuki biçimi fermandır. Osmanlı imparatorluğunda Islahat Fermanıyla tebaaya o dönem Avrupa ülkelerinde tanınan temel hak ve hürriyetlerinin önemli bir kısmının tanındığını görmekteyiz.
3 KANUN-U ESASĐ: BĐRĐNCĐ MEŞRUTĐYET ( 1876 ) Hazırlanışı: Veliaht Abdülhamit, Mithat Paşaya haber göndererek Kanun-u Esasiyi ilan edeceği konusunda söz vererek tahta geçirilmesini istedi. 31 Ağustos 1876 da Beşinci Murat hal edildi ve yerine Đkinci Abdülhamit geçirildi. Abdülhamit söz verdiği üzere Kanun-u Esasiyi 23 Aralık 1876 günü bir ferman ile ısdar etmiştir. Kanun-u Esasi, hukuki olarak padişahın tek yanlı bir işleminden doğmuştur. Kanun-u Esasi demokratik anayasa yapma usullerinden biri olan ferman usulüyle yapılmıştır. Kanun-u Esasi gerek maddi anlamda, gerek şekli anlamda tam bir anayasadır. Kanun-u Esasi yazılı ve katı bir anayasadır. Getirdikleri: A. TEMEL ĐLKELER Osmanlı Devleti bir monarşidir.(saltanat) Osmanlı Devleti bir üniter devlettir. Osmanlı Devleti laik değildir. Devletin resmi bir dini vardır. Kanun-u Esasiye göre devletin resmi bir dili vardı; o da Türkçe ydi. Devlet hizmetine girmek için bu dili bilmek gerekmekteydi. B. TEMEL HAK VE HÜRRĐYETLER Vatandaşlık, dilekçe, devlet memurluğuna girme hakkı. Kişi, ibadet, basın, şirket kurma, öğretim hürriyeti. Eşitlik, mali güce göre vergi, vergilerin kanuniliği ilkesi. Müsadere, angarya, işkence yasağı. Konut dokunulmazlığı. Kişi güvenliği. Kanuni hakim güvencesi. C. DEVLETĐN TEMEL ORGANLARI 1. Yasama Organı: Meclis-i Umumiye Kanun-u Esasinin kurduğu yasama organının adı Meclis-i Umumi dir. Meclis-i Umumi, Heyet-i Ayan ve Heyet-i Mebusan isimli iki heyetten oluşmaktadır. Yani Osmanlı Parlamentosu iki meclisli bir parlamentoydu. a) Heyet-i Ayan: Günümüzün senatolarına tekabül eden bir ikinci meclistir b) Heyet-i Mebusan: Heyet-i Mebusan üyeleri ise Osmanlı tebaasından her ellibin erkek nüfusa bir temsilci seçilmesiyle kurulur. Seçimler iki derecelidir ve dört yılda bir yapılır. 2. Yürütme Organı: Padişah ve Heyet-i Vükela a) Padişah: Kanun-u Esasiye göre saltanat Osmanlı sülalesine aittir. Bu sülalenin içinde ise saltanat ekber evlat (seniorat) sistemine göre geçer. Padişahın Heyet-i Mebusanı fesih hakkı, kanunları veto etme yetkisi ve istediği kişileri sürgüne yetkisi de vardır. b) Heyet-i Vükela: Bakanlar kuruludur. Başkanı Sadrazamdır. Heyeti Vükelada sadrazamdan başka Şeyhülislam ve diğer vekiller bulunur. 3. Yargı Organı: Kanun-u Esasinin yargıya ilişkin hükümleri dönemin Batı Avrupa ülkelerinin Anayasalarıyla boy ölçüşecek niteliktedir. Kanun-u Esaside yargılama faaliyeti önemli güvencelere bağlanmıştır:
4 - 4 - a) Hâkimlerin azlolunamayacağı ilkesi. b) Mahkemelerin bağımsızlığı ilkesi. c) Yargılamanın aleniliği ilkesi. d) Hak arama özgürlüğü. e) Mahkemelerin ihhak-ı haktan imtina edemeyecekleri ilkesi. f) Kanuni hâkim güvencesi KANUN-U ESASĐ DEĞĐŞĐKLĐKLERĐ (ĐKĐNCĐ MEŞRUTĐYET) Hazırlanışı: Đttihat ve terakki örgütü Abdülhamit in istibdat rejimine karşı mücadele ediyordu Temmuzunda Abdülhamit e karşı yapılan toplantı ve mitingler bütün Rumeli yi sardı. 400 kişilik çetesiyle birlikte kolağası Niyazi Bey, Resne de dağa çıktı. 23 Temmuz 1908 günü Đttihat ve terakki Manastır da hürriyet ilan etti. Aynı günün gecesi Kanun-u Esasiyi yeniden yürürlüğe koydu ve böylece Đkinci Meşrutiyet ilan edilmiş oldu. 1. Temel Hak Ve Hürriyetlerle Đle Đlgili Değişiklikler Kanun dışı tutuklama yasağı. Sansür yasağı. Haberleşme gizliliği esası benimsenmiş. Toplanma ve dernek kurma hakları tanınmış. Padişahın sürgün yetkisi kaldırılmıştır. 2. Yasamayla Đlgili Değişiklikler Kanun teklif etmek için padişahtan izin alma şartı kaldırılmıştır. Kanun tekliflerinin ilk önce Şura-ı Devlette görüşülmeleri usulü ilga edilmiştir. Padişahın mutlak veto yetkisi, 1909 değişiklikleriyle geciktirici ve zorlaştırıcı veto yetkisi ne dönüştürülmüştür. 3. Yürütmeyle Đlgili Değişiklikler Padişahın sürgüne gönderme yetkisi kaldırılmıştır. Fesih hakkı kullanılamaz hale getirilmiştir. Heyet-i Vükelanın Padişaha karşı değil Meclis-i Mebusana karşı sorumlu olduğu esası kabul edilmiştir. Yürütme organın asli unsuru olan Padişahın yerini Heyet-i Vükela (Bakanlar Kurulu) almıştır. Not: 1909 değişikliklerinde yargıya ilişkin herhangi bir değişiklik yapıma ihtiyacı hissedilmemiştir Anayasa Değişikliklerinin Değerlendirilmesi 1909 değişikleriyle artık Osmanlı rejimi bir meşruti (sınırlı, anayasa) monarşi haline gelmiştir. Böyle bir sistem esas itibariyle demokratiktir. Böyle bir sistemde yasama yetkisi halkın temsilcilerinden oluşan yasama organı; yürütme yetkisi ise esas itibariyle yasmanın güvenine dayanan hükümet tarafından kullanılır. Padişah gerek yasma gerek yürütme alanındaki yetkileri semboliktir değişiklikleriyle Osmanlı Đmparatorluğunun mutlak monarşiden kesin olarak çıktığını ve sınırlı monarşi dönemine girdiğini söyleyebiliriz.
5 - 5 - BÖLÜM 14 CUMHURĐYET DÖNEMĐ ANAYASAL GELĐŞMELERĐ Cumhuriyet dönemi anayasal gelişmeleri başlığı altında sırasıyla 1921,1924 ve 1961 Anayasalarını kısaca göreceğiz 1) 1921 ANAYASASI Anayasanın Üstünlüğü Ve Katılığı Sorunu: 1921 Anayasasında kendisinin adi kanunlardan üstün olduğunu ilan eden bir hüküm yoktur. Keza 1921 Anayasası kendi değiştirilişi için bir hüküm de getirmemektedir. O halde Gördüğümüz bilgiler ışığında Anayasamızın yumuşak anayasa olduğu sonucuna varabiliriz. Hükümet Sistemi: Meclis Hükümeti: Meclis hükümeti sistemi, yasama ve yürütme kuvvetlerinin mecliste toplandığı bir kuvvetler birliği hükümet sistemidir. Saltanatın Kaldırılması Birinci Meclisin Sonu Cumhuriyetin Đlanı Hilafetin Kaldırılması gibi olaylar bu dönem içerisinde meydana gelmiştir. 2) 1924 ANAYASASI Anayasanın Üstünlüğü Ve Katılığı Sorunu: Öncelikle belirtelim ki, 1924 Anayasası 1876 Kanun-u Esasisini ve 1921 Anayasasını açıkça yürürlükten kaldırıyordu. Anayasanın Üstünlüğü Đlkesi 1924 anayasasının 103 üncü maddesinde açıkça belirtilmektedir. Ancak bu dönemde kanunların Anayasaya uygunluğunu denetleyecek bir Anayasa Mahkemesi yoktur. Bu nedenle 1924 Anayasası döneminde anayasanın üstünlüğü ilkesi pratikte büyük ölçüde etkisiz kaldığı söylenebilir Anayasası katı bir anayasadır. Hükümet Sistemi: Kuvvetler Birliği Ve Görevler Ayrılığı Sistemi: 1924 Anayasasının kurduğu hükümet sistemi, bazı yönleriyle meclis hükümeti sistemine, diğer bazı yönleriyle de parlamenter sisteme benzemektedir. Bu nedenle, 1924 Anayasasının bir karma sistem kurduğu söylenmektedir. Bu sisteme de kuvvetler birliği ve görevler ayrılığı sistemi ismi verilmektedir. Gerçektende yukarıda görüldüğü gibi, yasama ve yürütme kuvvetleri teorik olarak birleşmiştir ve bunlar mecliste toplanmıştır. Ancak Meclis sahip olduğu yürütme kuvvetini bizzat değil; Cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu marifetiyle kullanabilmektedir. Özetle, kuvvetler bir, ama görevler veya fonksiyonlar ayrıdır. Hükümleri: Genel Hükümler Devlet Şekli: 1924 Anayasasına göre Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir Yasama: Yasama yetkisini TBMM kullanmaktadır. Yürütme: Yürütme organı ikili yapıdadır. Bir tarafta Cumhurbaşkanı, diğer tarafta ise Đcra Vekilleri Heyeti vardır. Yargı: Millet namına, usulü ve kanunu dairesinde bağımsız mahkemelerce kullanılır. Temel hak ve hürriyetleri Anayasasının Demokrasi Anlayışı: 1924 Anayasası çoğulcu değil çoğunlukçu demokrasi anlayışına sahipti. Çoğunlukçu demokrasi anlayışına göre çoğunluğun yönetme hakkı mutlaktır; bu hak azınlık hakları vb. nedenlerle sınırlandırılamaz. Bunu, Anayasanın hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir ve TBMM milletin tek ve gerçek temsilcisi olup millet namına hâkimiyet hakkını kullanır diyen hükümlerinden anlıyoruz.
6 - 6-3) 1961 ANAYASASI Anayasanın Üstünlüğü Ve Katılığı Sorunu: 1961 Anayasasının getirdiği anayasanın üstülüğü ilkesini açıkça kabul eden, katı bir anayasadır. Hükümleri: Genel Hükümler Devlet Şekli: Herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Türkiye Devleti bir cumhuriyettir Yasama: 1961 Anayasası 1924 Anayasasından farklı olarak çift meclis sistemini kabul etmiştir Anayasasına göre yasama yetkisi TBMM nindir. TBMM, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu isimli iki ayrı meclisten oluşmuştur. a) Millet Meclisi: Genel oyla seçilen 450 milletvekilinden oluşmuştur. b) Cumhuriyet Senatosu: Üç çeşit üyeden oluşmuştur. 150 adet olan birinci grup üyeler halk tarafında; 15 adet olan ikinci grup üyeler ise Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Üçüncü grup üyeler ise ömür boyu görev yaparlar. Anayasa bunlar tabi üyeler demektedir. Bunlarda kendi içinde iki gruba ayrılırlar: 1) 13 Aralık 1960 tarih ve 157 sayılı Kanunun altında adları bulunan Milli Birlik Komitesi başkan ve üyeleridir. 2) Eski Cumhurbaşkanlarıdır. Yürütme: 1961 Anayasası, yasama ve yargıdan bir yetki olarak bahsederken, 6 ıncı maddesinde, yürütmeden bir görev olarak bahsetmiştir. Anayasaya göre, yürütme görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından yerine getirilir. Yargı: Millet namına, usulü ve kanunu dairesinde bağımsız mahkemelerce kullanılır. Hâkimlerin bağımsızlığını sağlamak üzere Yüksek Hâkimler Kurulu kurulmuştur. Yargı alanında yapılan en önemli yenilik kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemekle görevli bir Anayasa Mahkemesinin kurulmasıdır Temel hak ve özgürlükler: 1961 Anayasası temel hak ve özgürlükleri ikinci kısımda düzenlemiştir. Bu kısmın aşağıdaki bölümlerinde 1. Genel hükümler. 2. Kişinin hakları ve ödevleri. 3. Sosyal ve iktisadi haklar ve ödevler.( ilk defa sistematik olarak düzenlenmiştir.) 4. Siyasi haklar ve ödevler, düzenlenmiştir Anayasası 1924 Anayasasına göre temel hak ve özgürlüklere daha geniş bir yer verdiği hemen gözlemlenmektedir. Keza bu Anayasa temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasını oldukça güvenceli bir sisteme bağlamıştır Anayasa Değişiklikleri: Bu dönemde yapılan Anayasa değişikliklerinin ana yönleri şöyledir;
7 - 7 - a) Yürütmenin Güçlendirilmesi Yönünde Değişiklikler: 1) Kanun hükmünde kararname yetkisinin verilmesi 2) Vergi, resim ve harçların muafiyet ve istisnaları ile nispet ve hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik yapmaya Bakanlar kurulunun yetkili kılınması. 3) Üniversite özerkliğinin zayıflatılması. 4) TRT nin özerkliğinin kaldırılması. b) Temel Hak ve Özgürlüklere Getirilen Sınırlamalar: 1) Bütün temel hak ve özgürlükleri için geçerli genel bir sınırlama hükmünün getirilmesi. 2) Temel hak ve özgürlükler için yasal sınırlama sebeplerinin artması. 3) Devlet memurlarının sendika kurma hakkının ortadan kaldırılması. c) Yargı Denetimine Getirilen Sınırlamalar: 1) Üyelerinin atanmasında Bakanlar Kurulunun aday gösterdiği Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kurulması. 2) Tabii yargı yolu yerine kanuni yargı yolunun getirilmesi. 3) Küçük siyasal partilerin Anayasa Mahkemesine başvurma olanağının kaldırılması. d) Ordu Đle Đlgili Değişiklikler: 1) Askeri yargı sivil yargının aleyhine genişlemiştir. 2) Asker kişilerle ilgili idari eylem ve işlemlerin yargısal denetimi, Danıştay dan alınarak yeni kurulan Askeri Yüksek Đdare Mahkemesine verilmiştir. 3) Sıkıyönetime geçiş kolaylaştırılmıştır. 4) Sivillerin askeri nitelikte olmayan suçlarından dolayı yargılanmaları mümkün kılınmıştır. 4) 1982 ANAYASASININ HAZIRLANMASI Kurucu Meclis Hakkında Kanun: 29 Haziran 1981 tarih ve 2485 sayılı Kurucu Meclis Hakkında Kanun ile yeni bir anayasa hazırlamakla görevli bir Kurucu Meclis kurulmuştur. Kurucu Meclis, Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi nden oluşmaktadır. a) Milli Güvenlik Konseyi: Kuvvet komutanlarından oluşur. b) Danışma Meclisi: 160 üyeden oluşmaktadır. Bu üyelerden 40 ı doğrudan doğruya Milli Güvenlik Konseyi tarafından 120 si ise, her ilin valisi tarafından tespit ve teklif ettiği adaylar arasından Milli Güvenlik Konseyi tarafından seçilmektedir ve 1982 Anayasalarının Hazırlanışları Bakımından Karşılaştırılması 1961 ve 1982 Anayasaları arasında yapılışları bakımından bazı benzerlikler ve farklılıklar vardır. Bunları kısaca görmek uygun olacaktır. 1. Benzerlikleri: a) Her iki anayasada askeri müdahaleler sonucu hazırlanmıştır. b) Her iki anayasada, bir kısmı askeri müdahaleyi yapan bir kuruldan diğer kısmı ise sivillerden oluşan Kurucu Meclisler tarafından yapılmıştır. c) Her iki anayasanın da hazırlanmasında da Kurucu Meclisin sivil kanadı seçimle oluşmamıştır. d) Her iki durumda da, Kurucu Meclis tarafından hazırlanan Anayasa, halkoyuna sunulmak suretiyle kesinleşmiştir.
8 - 8 - e) Her iki durumda da sivil kanadın Bakanlar Kurulu nun kurulması ve düşürülmesine ilişkin yetkileri yoktur. 2. Farklılıkları: a) 1961 Temsilciler Meclisi, 1982 Danışma Meclisi ne oranla daha temsili niteliktedir. b) Temsilciler Meclisi nde kapatılan Demokrat Parti dışındaki iki parti (CHP ve CKMP) anayasanın hazırlanmasına katılmışlardır. Oysa 1982 Anayasasının hazırlanmasına hiçbir siyasal parti katılmamıştır. c) 1961 anayasasında halk oylamasına sunulan metnin kabul edilmemesi durumunda ne yapılacağı belirtilmiştir.1982 Anayasasının hazırlanması sisteminde ise, halk oylamasına sunulan anayasanın reddi halinde ne olacağı belirtilmemiştir. d) 1961 halk oylamasında Demokratik Parti dışında siyasal partiler kamuoyu oluşturulmasında aktif rol oynamışlardır. Oysa 1982 Anayasasının oylanmasında siyasal partilerin bir rolü olmamıştır. e) 1961 halk oylamasının aksine, 1982 halk oylamasında anayasanın kabulü Cumhurbaşkanının seçimi ile birleştirilmiştir ANAYASASININ BAŞLICA ÖZELLĐKLERĐ Burada son olarak 1982 Anayasasının başlıca özelliklerine kısaca değinmek uygun olacaktır: 1. Kazuistik Yöntem 1982 Anayasası, devletin temel kuruluşunu ve temel hakları ana hatlarıyla belirleyen bir çerçeve anayasa değil, her şeyi her ayrıntısına kadar düzenlemek isteyen bir düzenleyici anayasa dır. Diğer bir ifadeyle kazuistik yöntem ile hazırlanmış bir anayasadır. 2. Katılık 1982 Anayasası, değiştirilmesi adî kanunlardan daha zor usullere bağlı olan katı veya sert bir anayasadır. 3. Geçiş Dönemi 1982 Anayasası bir geçiş dönemi öngörmüştür. Bu geçiş dönemi Anayasanın altıncı kısmında yer alan geçici hükümlerinde düzenlenmiştir. 4. Güçlü Yürütme Dünyadaki genel eğilime uygun olarak 1982 Anayasası devlet yapısı içinde yürütme organını güçlendirmiştir. Bu güçlendirmeyi, bir yandan Cumhurbaşkanın yetkilerini arttırarak, diğer yandan da bakanlar kurulu içinde de Başbakana üstün konum vererek sağlamaya çalışmıştır. 5. Daha Az Katılımcı Demokrasi Modeli 1982 Anayasası, 1961 Anayasasına oranla daha az katılımcı bir demokrasi modelini benimsediği genel olarak kabul edilmektedir Anayasası, belli ölçüde bir depolitizasyonu, yani siyasetten uzaklaşmayı amaçlamıştır. 6. Tıkanıklıklar Giderici Çözüm Yolları 1982 Anayasası siyasal sistemde ortaya çıkan tıkanıklıkları giderici çözüm yolları öngörmüştür. Bu yollar şunlardır:
9 - 9 - a) Cumhurbaşkanına belli şartlarda Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimlerini yenileme yetkisi verilmiştir. Bu yolla belli bir süre içinde hükümetin kurulmamış olmasıyla ortaya çıkan kriz çözülecektir. b) 1982 Anayasası Cumhurbaşkanının seçim usulünü tıkanıklığı önleyici bir tarzda belirlemiştir. Cumhurbaşkanın dördüncü turda seçilememesi durumunda TBMM seçimlerin yenilenmesi usulünü öngörmüştür. c) Meclis Başkanlığı seçimlerinde de üye tam sayısının salt çoğunluğu şartından vazgeçilmiştir. d) 1982 Anayasası Cumhuriyet Senatosunu kaldırarak tek meclis sistemini benimsemiştir. Bu da kanun çıkarma süresini kısaltmıştır. e) 1982 Anayasası toplantı yeter sayısını üye tamsayısının üçte birine düşürerek, Meclisin çalışması kolaylaştırmıştır. f) 1982 Anayasası, siyasi partilerin Mecliste grup kurmaları için gerekli milletvekili sayısını 10 dan 20 ye çıkararak, grupların meclis çalışmalarını engelleyici şekilde kullanma ihtimallerini azaltmıştır. Parlamenter sistemdeki tıkanmaları önleme amacı güden bu tür kurum ve kurallar Anayasa literatüründe rasyonelleştirilmiş parlamentarizm olarak adlandırılmaktadır. BÖLÜM 15 TEMEL ĐLKELER 1982 Anayasası tarafından benimsenmiş ilkeleri şu şekilde sıralayabiliriz: 1. Cumhuriyetçilik ilkesi. 6. Laik devlet ilkesi 2. Üniter devlet ilkesi. 7. Sosyal devlet ilkesi. 3. Đnsan haklarına saygılı devlet ilkesi. 8. Hukuk devleti ilkesi. 4. Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet ilkesi. 9. Eşitlik ilkesi. 5. Demokratik devlet ilkesi 10. Başlangıçta belirtilen ilkeler Şimdi bu ilkeleri sırayla görelim: I. CUMHURĐYETÇĐLĐK ĐLKESĐ Dar anlamda cumhuriyet, monarşinin tersi olarak, yani devlet başkanlığının babada oğla veraset yoluyla intikal etmediği devlet şekli olarak tanımlanmaktadır. Geniş anlamda cumhuriyet ise, demokrasi eş anlamlısı olarak, yöneticilerin seçimle iş başına geldiği bir devlet şekli olarak tanımlanmaktadır. O halde, Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir diyen Anayasamızın 1. maddesi de dar anlamda yorumlanmalıdır. Anayasamızın 1. maddesi Türkiye de monarşinin kurulmasını yasaklamaktadır başka bir şeyi değil. II. ÜNĐTER DEVLET ĐLKESĐ Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olması onun üniter devlet olması demektir. 1. Ülkenin Bölünmez Bütünlüğü Ülke devletin üç unsurundan biridir. Anayasamızın 3. maddesinde, Türkiye Devleti, ülkesi ile bölünmez bir bütündür denilerek ülkenin bölünmez bütünlüğü ilan edilmektedir. Bu hükümle kanımızca şu dört şey yasaklanmaktadır:
10 a) Ülkenin bir parçası yabacı bir devlete verilemez. b) Devletin ülkesini oluşturan toprakların da devletten ayrılma hakları yoktur. c) Ülke parçalanıp üzerinde birden fazla devlet kurulamaz. Bu ilke, ülkenin parçalanıp üzerinde hem bağımsız, hem de federe devletler kurulmasını yasaklar. d) Bu ilke, ülkenin kendi içinde parçalanmamakla birlikte, bütünüyle bir başka devletin ülkesi haline gelmesini de yasaklamaktadır. 2. Milletin Bölünmez Bütünlüğü Millet devletin üç unsurundan biridir. Millet, kısaca devletin üzerinde yaşayan ve devletin egemenliğine tabi olan insan topluluğu şeklinde tanımlayabiliriz. Buna göre, milleti teşkil eden insanlar, aralarında din, dil, etnik grup vb bakımlardan ayrım yapılmaksızın aynı egemenliğe sahiptir. III. ĐNSAN HAKLARINA SAYGILI DEVLET ĐLKESĐ Đnsan haklarına saygılı devlet ifadesinin anlamını belirleyebilmek için öncelikle insan hakları ve saygı terimlerini anlamını açılamamız gerekir. insan hakları : Irk, din, dil ayrımı gözetmeksizin tüm insanların yararlanabileceği haklardır. saygı : değeri, üstünlüğü, yaşlılığı, yararlılığı, kutsallığı dolayısıyla bir kimseye karşı veya bir şeye karşı dikkatli, özenli, ölçülü davranmaya sebep olan sevgi duygusu olarak tanımlanmaktadır. O halde Đnsan haklarına saygılı devlet ilkesi değeri, üstünlüğü, kutsallığı dolayısıyla insan haklarına karşı dikkatli, özenli ölçülü davranan devlet demektir. IV. ATATÜRK MĐLLĐYETÇĐLĐĞĐNE BAĞLI DEVLET Burada Atatürk milliyetçiliği nin ne olduğunu açıklamamız gerekir. Bunun içinde öncelikle milliyetçilik kavramını görmemiz uygun olur. Milliyetçilik: Devlet çıkarlarını her şeyin üstünde tutma anlayışı olarak tanımlayabiliriz. Bu tanımda da bizim için bilinmeyen kavram millet kavramıdır. O halde şimdi millet kavramın görmemiz lazım. Hatırlanacağı üzere biri objektif diğeri sübjektif iki değişik millet anlayışı vardır. Atatürk sübjektif millet anlayışını benimsemiştir Atatürk millet kavramını şöyle tanımlamıştır: Bir harstan (kültürden) olan insanlardan mürekkep cemiyete millet denir. V. DEMOKRATĐK DEVLET ĐLKESĐ Ampirik demokrasi teorisi ise, ideal anlamda demokrasiyi değil, bu ideale kabataslak yaklaşan Gerçek demokrasileri esas almakta, demokrasin tanımı konusunda birtakım şartları ileri sürmekteydi. Bu şartlar şunlardı. 1. Etkin siyasal makamlar seçimle belirlenmelidir. 2. Seçimler düzenli aralıklarla tekrarlanmalıdır. 3. Seçimler serbesttir. 4. Birden çok siyasal parti vardır. 5. Muhalefetin iktidar olma şansı vardır. 6. Temel kamu hakları tanınmış ve güvence altına alınmıştır. Demokratik devletin altı şartını yukarıda görmüş bulunuyoruz. O halde, Türkiye nin Anayasal düzeni bu şarta uygun olmalıdır. Gerçektende 1982 Anayasasının kurduğu sistem ampirik demokrasi teorisinin bu altı şartına uygundur.
11 Etkin Siyasal Makamlar Seçimle Đş Başına Gelmektedir: Türkiye de yasama organının üyeleri seçimle birlenmektedir 2. Seçimler Düzenli Olarak Tekrarlanmaktadır: Gerçektende Türkiye de seçimler en geç beş yılda bir tekrarlanmaktadır. 3. Seçimler Serbesttir: Anayasamızın 67. maddesine göre, seçimler, serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre yapılır. 4. Birden Çok Siyasal Parti Vardır: Anayasamız çok partili siyasal hayatı benimsemiştir. 5. Muhalefetin Đktidar Olama Şansı Mevcuttur:1982 Anayasamızın kurduğu sistemde muhalefetin iktidar olma şansını engelleyen hiçbir husus yoktur. 6. Temel Kamu Hakları Ve Güvence Altına Alınmıştır: VI. LÂĐK DEVLET ĐLKESĐ Laik Devlet Đlkesinin Gerekleri Din Hürriyeti Din ve Devlet Đşlerinin Ayrılığı Đnanç Hürriyeti Đbadet hürriyeti 1. Devletin Resmi Bir Dini Olamamalıdır. 2. Devlet Bütün Dinler Karşısında Tarafsız Olmalıdır. 3. Devlet Bütün Din Mensuplarına Eşit Davranmalıdır. 4. Din Kurumları Đle Devlet Kurumları Birbirinden Ayrı Olmalıdır 5. Hukuk Kuralları Din Kurallarına Uymak Zorunda Olamamalıdır. A. DĐN ÜRRĐYETĐ Laikliğin birinci cephesi din hürriyetidir. Din hürriyeti kendi içerisinde ikiye ayrılır: 1. Đnanç Hürriyet: Kişinin istediği bir dini seçebileceği; hatta istiyorsa herhangi bir dini seçmeyebileceği anlamına gelir. Bir devletin laik olabilmesi için, o devlete inanç hürriyeti tanınmış olmalıdır. 2. Đbadet Hürriyeti: Đbadet en geniş anlamda bir dinin gereklerini yerine getirebilmek demektir. O halde ibadet hürriyeti, kişini inandığı dini gereklerini, özellikle ayin ve törenlerini serbestçe yerine getirebilmesi demektir. Bir devletin laik olabilmesi için, o devlete ibadet hürriyetinin de tanınmış olması lazımdır. B. DĐN VE DEVLET ĐŞLERĐNĐN AYRILIĞI Laikliğin ikinci cephesi din ve devlet işlerinin ayrılığıdır. Bir devlette din ve devlet işlerinin ayrıldığını söyleyebilmek için aşağıdaki şartların yerine getirilmesi gerekir. 1. Devlettin Resmi Bir Dini Olmamalıdır: Din kurallarının muhatabı gerçek kişilerdir. Sevap ve günah ancak gerçek kişiler tarafından işlenebilir. Cennet ve cehennem de ancak gerçek kişiler için söz konusudur. O halde bir tüzel kişi olan devletin zaten bu anlamda bir dinin olması düşünülemez.
12 Devlet Bütün Dinler Karşısında Tarafsız Olmalıdır: Bir devletin laik olabilmesi için, o devletin bütün dinle karşısında tarafsız olması. Bu dinlerden birini himaye etmemesi veya bu dinlerden bazıları üzerinde baskı yapmaması gerekir. 3. Devlet Bütün Din Mensuplarına Eşit Davranmalıdır: Laikliğin gereklerinden biride, devletin ütün din mensuplarına eşit davranması gereğidir. Devlet organları ve idare makamları bütün işlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar. 4. Din Kurumları Đle Devlet Kurumları Birbirinden Ayrı Olmalıdır: Laik Bir kurumda din kurumları ile devlet kurumları birbirinden ayrı olmalıdır. Ne var ki Türkiye de laikliğin bu gereğini, Diyanet Đşleri Başkanlığı sebebiyle uyulduğu söylenemez. 5. Hukuk kuralları Din Kurallarına Uymak Zorunda Olmamalıdır: Laik bir devlette hukuk kurallarının kaynağı insan iradesidir. Laik bir sistemde, hukuk kurallarını koyan beşeri iradenin din kurallarına uyma zorunluluğu olamamalıdır. Eğer bir devlette hukuk kurallarının din kurallarına uyma zorunluluğu varsa, o devlet laik bir devlet değildir. VII. SOSYAL DEVLET ĐLKESĐ Sosyal Devlet: Herkese insan onuruna yaraşır asgari bir hayat seviyesi sağlamayı amaçlayan bir devlet anlayışı olarak tanımlanabilir. Sosyal Devletin Tersi > Jandarma Devlet: Bu anlayışa göre devlet bireylerin güvenliğini sağlamalı, ama onların faaliyetlerine müdahale etmemelidir. Jandarma devlet anlayışına göre, devletin ekonomik ve sosyal hayata müdahalesi sadece gereksiz değil aynı zamanda ekonominin doğal kanunlarını bozacağından zararlıdır da. Sosyal Devlet > Sosyalist Devlet: Sosyal Devlet sosyalist devlet demek değildir. Sosyalist devlet üretim araçları üzerinde özel mülkiyeti tamamıyla ortadan kaldırır ve ekonomik hayatın düzenini serbest rekabete değil, merkezi planlamaya dayandırır. Oysa sosyal devlet üretim araçları üzerinde özel mülkiyet hakkını ve özel teşebbüs hürriyetini tanır. Sosyal Devletin Hürriyet Anlayışı > Özgürleştirme : Özgürleştirme kavramı, özgürlük kavramından farklıdır. Özgürleştirme anlayışına göre, kişi ancak önündeki ekonomik ve sosyal engellerin kaldırılmasıyla özgür olabilir. Özgürleştirme sosyal ve ekonomik koşulların geliştirilmesiyle gerçekleştirilebilecek bir süreçtir. Sosyal Devleti Gerçekleştirmeye Yönelik Tedbirler: Sosyal devleti gerçekleştirmeye yönelik tedbirleri iki grupta toplayabiliriz: 1. Herkese Đnsan Onuruna Yaraşan Asgari Bir Yaşam Düzeyi Sağlamaya Yönelik Tedbirler > Sosyal Haklar Sosyal devletin temel amacının herkese insan onuruna yaraşır asgari bir yaşam düzeyi sağlamak olduğuna göre böyle bir düzeyi sağlamak için en azından; 1. Çalışma hakkı 4. Konut hakkı 2. Adil ücret hakkı 5. Sağlık hakkı 3. Sosyal Güvenlik Hakkı 6. Eğitim hakkı Gibi hakların tanınması gerekir. Bu haklara sosyal haklar denir. Devlet sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir. Mali kaynaklarını yeterliği tamamıyla siyasal iktidarın takdirinde olan bir husustur.
13 Gelir Ve Servet Farklarının Azaltılmasına Yönelik Tedbirler Sosyal devletin temel amaçlarından biri de gelir ve servet eşitsizliklerinin azaltılmasıdır. Bu amacı gerçekleştirilmek için şu araçlardan yararlanılır: a. Vergi Politikaları. b. Sosyal Amaçlı Kamulaştırma. c. Toprak Reformu. d. Devletleştirme VIII. HUKUK DEVLETĐ Hukuk Devleti: En kısa tanımıyla, faaliyetlerinde hukuk kurallarına bağlı olan, vatandaşlarına hukuki güvenlik sağlayan devlet demektir. Hukuk devleti, polis devleti deyiminin karşıtı anlamında kullanılmaktadır. Hukuk Devletinin Gerekleri Genel Gerekler Özel Gerekler (Devletin Hukuka Bağlılığı) (Đdarenin Hukuka Bağlılığı) 1. Yasama organı hukuka bağlı olmalıdır. 1. Đdare yargısal denetime tabi olmalıdır 2. Yargı organı hukuka bağlı olmalıdır. 2. Hâkimle bağımsız ve teminatlı olmalıdır. 3. Yürütme organı hukuka bağlı olmalıdır. 3. Đdari faaliyetler önceden bilinebilir olmalıdır 4. Hukuki güvenlik ilkesi mevcut olmalıdır. 5. Đdarenin mali sorumluluğu mevcut olmalıdır. A. HUKUK DEVLETĐNĐ GENEL GEREKLERĐ 1. Yasama Organı Hukuka Bağlı Olmalıdır Kanun yapma yetkisine sahip olan yasama organının kanunla bağlı olması mümkün olmadığına göre, yasama organının hukuka bağlı olmasından onun anayasaya bağlı olması anlaşılır. Sonuç olarak Türkiye de yasama organının Anayasaya bağlılığı konusunda bir problem olmadığını söyleyebiliriz. Yasama organı ya seve eve Anayasaya uyar ya da Anayasa Mahkemesi tarafından uydururlar. 2. Yürütme Organı Hukuka Bağlı Olmalıdır Bir devletin hukuk devleti olması için onun yürütme organının da hukuka bağlı olması gerekir. Buna göre, yürütme organı sahip olduğu yetkileri kullanırken veya üstlendiği görevleri yerine getirirken kanunlara uygun davranmak zorundadır. Yürütme organı hukuka uymaz ise, işlemleri idari yargı organları tarafından iptal edilir. 3. Yargı Organı Hukuka Bağlı Olmalıdır Eğer hukuk devleti, devletin hukuka bağlılığı anlamına geliyorsa, yargıda devletin üç temel organından biriyse, hukuk devletini bir şartı da yargının hukuka bağlılığıdır. Bir kere, yargı organlarının Anayasayla bağlı oldukları açıktır. Hâkimler baktıkları davaları yerindelik açısından değil hukukilik açısından değerlendirirler. Hukuk devleti hukuk kurallarının belirliliği ilkesini gerektirir. O halde, bir hukuk devletinde, Montequiue nün ifadesiyle, hâkimler kanunun sözlerini ifade eden bir ağızdan başka bir şey olamazlar. B. HUKUK DEVLETĐNĐN ÖZEL GEREKLERĐ 1. Đdarenin Bütün Eylem Ve Đşlemleri Yargı Denetimine Tabi Olmalıdır Türkiye de idarenin hukuka bağlılığı ilkesi bakımından beş adet pürüz vardır. Şu beş adet işleme karşı dava açılamaz; bunlara karşı yargı yolu kapalıdır: