avant-garde? experimental? ya da sadece "marginal?"
tam olarak ayıramıyorum bu adamın yaptığı müziğin türünü, ancak şu bir gerçek: inanılmaz kayıtları, inanılmaz besteleri var. afrofütürist
yaklaşıyor müziğe, tıpkı pharoah sanders
gibi cazı kökleriyle buluşturmak isterken hammond b-3 ya da fender rhodes kullanabiliyor, big bandleri dize getirip "arkestra
"sını çoktan oluşturmuş bile.
hakkında düşünülecek ve yazılacak çok şey var, lanquidity
ile bunu bir kez daha anladım.
sun ra...
belki de caz dünyasından geçmiş en enteresan şahsiyet olan, piyano, org ve synthesizer konusunda aşmış bitirmiş, filozof, ozan, besteci ve orkestra şefi. modern zamanların da ötesindedir, zaman kavramının ta kendisinin de.
nüfus belgeleri gerçek adının herman poole blount
olduğunu ve 1914 yılında alabama/birmingham'da doğmuş olduğunu göstermektedir. ancak sun ra bu gerçekleri sürekli inkar etmiş ve aslında dünyalı olmadığını, satürn
gezegeninden yeryüzüne 1055
yılında görevli olarak gönderildiğini iddia etmiştir. dünya üzerinde adının herman olabileceğini (aslında annesi adını koyarken vodvil kökenli afro-amerikan illüzyonist "kara herman"dan esinlenmiştir), ancak hiçbir zaman blount soyadını taşımadığını söyleyen sanatçının soyadı gerçekten de lee olabilir (annesi iki kez evlenmiştir). çocukluğundan itibaren çevresinde sonny diye çağrılan ra'ya 10. yaşgününde annesi bir piyano satın alır ve müzik o günden itibaren yaşamının eksenini oluşturur. sanatçı nota okumayı bilmesinin ve piyano çalmasının doğal yetenekleri arasında olup hiç bir ders almadığını iddia etmişse de, önce lula randolph’un, lise yıllarında da pek çok profesyonel müzisyeni yetiştirmiş olan john t. "fess" parker’ın öğrencisi olmuş, ardından alabama'daki a&m üniversitesi'nde müzik eğitimi almaya başlamıştır. ortaokul ve lise yıllarında fletcher henderson ve duke ellington orkestraları’nı ve fats waller’ı konserlerde izleme olanağı bulan delikanlı, fırsat buldukça hem solo piyanist olarak, hem de rhythm & blues gruplarında sahneye çıkmıştır. bu yıllarda bir yandan büyük jazz ustalarının plaklarını toplamaya başlamış, öte yandan da avrupalı bestecilere merak sarmıştır. 20 yaşında, daha alabama'da okurken, chicago'daki müzisyenler sendikasına kaydolan sonny lee, bir yıllık eğitimin ardından üniversiteyi bırakır, orkestra elemanlarına 18. yy fransa'sının kıyafetlerini (perukalar ve dantelli gömlekler de dahil) giydiren oliver bibb
'in topluluğuna katılır. sanatçının ilerki yıllarda kullandığı egzotik sahne kıyafetlerinin kaynağında bu deneyiminin yattığı varsayılmaktadır.
2. dünya savaşı sırasında göreve çağrıldığı halde orduya katılmadığı için 3 ay hapis yatan ve kendi adına kurduğu bir orkestrayla jelly roll morton
, charlie barnett
ve duke ellington
'ın müziğini seslendiren sonny blunt (ya da lee), 1945 yılında chicago’ya gider ve club delisa'da aranjör olarak çalışmaya başlar. ertesi yıl bu kulüpte konserler veren fletcher henderson
'ın orkestrasına aranjör-piyanist olarak katılır. 1948’te, kısa bir süre için tenor saksofoncu coleman hawkins
ve kemancı stuff smith
'in üçlüsünde görev alır. bu arada incil'in yanısıra eski mısır mitolojisini ve ermeni mistik gürciyev'in öğretilerini inceleyen bir gruba katılır. o dönemde, insan olmayıp meleklerin soyundan geldiğini, kozmik yaratıcının hizmetkarı olduğunu ve onun mesajını karanlıklar içindeki dünya'ya iletmeye geldiğini iddia etmeye başlar. ismi de artık le sony'r ra olmuş (20 ekim 1952’den itibaren kimlik ve pasaportunda da resmen kullandığı bu isimde, "ra" eski mısır'ın güneş tanrısına ithafen, "sony" kendi deyimiyle "heliocentric / güneş merkezli" inanışı nedeniyle (ancak bunun çocukluktan gelen lakabını çağrıştırdığı kuşkusuzdur), "le" aile soyadını anımsatmak için kullanılmıştır; "r" harfini ise özel bir gücü bulunduğuna inandığı 9 harfli bir isme sahip olmak için ilave etmiştir!) ve sahne adı olarak da sun ra'yı kullanmaya başlamıştır.
çocukluğunda flash gordon
ve buck rogers
gibi hayali uzay kahramanlarına düşkün olduğunu bilenler, onun ilerki yıllarda uzay ve eski mısır temalarını birleştiren mistik bir müziğe eğilmesini ve bestelediği eserlere "saturn", "space is the place", "cosmic chaos", "travel the spaceways", "astro black", vb isimler vermesini yadırgamamışlardır. ilginç olan husussa, uçan daireler, uzaylı ziyaretçiler, uzaylılar tarafından kaçırılmalar gibi, abd’de ancak 1950’li yılların ortasından itibaren popüler olacak bazı kavramların, çok daha önceden sun ra’nın söylemleri arasına girmiş olmasıdır. müzisyenin 1951 yılından itibaren, önce bir üçlü olarak kurduğu ve “space trio” diye isimlendirdiği topluluk zaman içinde büyür ve "arkestra" adını alır. bu toplulukla sarah vaughan
, ray charles
, dakota staton
gibi ustalara da eşlik eden sun ra, arkestra'yı 1955'ten itibaren bir big band'e dönüştürür ve özellikle tenor saksofoncu john gilmore ile alto saksofoncu marshall allen’in katılımlarıyla, ertesi yıldan itibaren kendi adına plak kayıtlarına başlar. yine ilk kez bu dönemde, sun ra ve arkadaşları sahnede eski mısır ile bilim-kurguyu birleştiren ilginç tasarımlı giysi ve başlıklar giyerler. sun ra kısa sürede chicago’daki afro-futurist underground
çevrenin efsane gurusu olur. zaman içinde "the solar myth arkestra”, "blue universe arkestra”, "the jet set omniverse arkestra”, “astro-infinity arkestra”, vb farklı isimlerle anılacak olan arkestra’nın çekirdek kadrosuyla, 1961’de chicago’dan montreal’e geçen ve birkaç ay sonra new york'a taşınan sun ra, burada bir stüdyo tutar ve etrafına topladığı müritleriyle komün hayatı yaşamaya başlar.
altmışlarda, elektrikli piyano ve orgu ön plana çıkaran free jazz
türündeki plak kayıtlarını el saturn adını verdikleri şirketleri için kendileri gerçekleştiren, teker teker elde hazırladıkları plak kapaklarını da çizdikleri resimler ve yazdıkları şiirlerle süsleyen, ve günümüzde herbiri çok değerli koleksiyon parçalarına dönüşmüş bu plakları konserlerinden sonra yine kendileri satan sun ra ve arkadaşları, avant-garde jazz’in ön plana çıktığı bu dönemde, elektronik aygıtlar ve değişik enstrümanlar eşliğinde, ışık ve renk oyunlarından yararlandıkları ve özgün sahne kıyafetleriyle çıktıkları konserlerle, kan kaybetmekte olan caz yepyeni bir boyut katarlar. yapıtlarıyla ornette coleman
, john coltrane
ve cecil taylor
gibi öncü müzisyenleri de etkilemiş olan sun ra'nın komün faaliyetleri, 1960'lı yılların ortasında chicago'da kurulan aacm
(yaratıcı müzisyenlerin gelişimi için birlik) kooperatifi için ilham kaynağı olmuş, sahne şovları da yine bu ocaktan çıkan art ensemble of chicago
'ya yol göstermiştir.
1966 yılının mart ayından itibaren, her pazartesi gecesi slug’s adlı kulüpte sahne alan sun ra ve arkadaşları, özellikle beat kuşağından ve yeni gelişmeye başlayan psychedelic akımının müritlerinden hatırı sayılır bir seyirci kitlesi edinir. bazen bir ayini, bazen de bir sirk gösterisini andıran sıradışı sahne şovları ve seslendirdikleri parçalara verdikleri kozmik çağrışımlı isimler, aslında çok başarılı bir big band olan sun ra ve arkestra'sının pek çok cazsever tarafından uzun süre ciddiye alınmayıp reddedilmesine yol açmışsa da, onun müzisyenliğine ve yaratıcılığına saygı duyanlar (ki aralarında dizzy gillespie
ve thelonious monk
da vardır), bu egzantrik faktörlerin sanatçının farklı iç dünyasını yansıttığını düşünerek çalışmalarını takdir etmişlerdir. new york’ta müzisyenleriyle birlikte yaşadığı binanın satılmasının ardından, 1970 yılından itibaren çalışmalarını philadelphia'da sürdürmeye başlayan ve yine o yıl ingiltere, fransa ve almanya’yı içeren ilk avrupa turnesine çıkan sun ra'nın uzay ağırlıklı bir kült mezhep kurduğunu iddia edenler de olmuşsa, sanatçı ve müritleri tek amaçlarının dünya'yı daha yaşanır bir mekana dönüştürmek ve müzikleriyle insanları kainat konusunda aydınlatmak olduğunu savunmuşlardır.
1971’de mısır'da piramitler'in önünde bir konser vererek en büyük hayalini gerçekleştiren, 1970’li yılların ortasından başlayarak da swing ağırlıklı bir müziğe yönelen sun ra, 1980'li yılların başından itibaren katıldığı festivaller ve çıktığı turneler aracılığıyla ismini tüm dünyada daha geniş kitlelere duyurma olanağı bulmuştur. 1990 yılında istanbul
’a da gelmiş ve konserlerinin öncesinde, geleneksel giysilerinin içindeki arkestra elemanlarıyla birlikte bir kamyonun üstünde, şaşkın bakışlar altında, beyoğlu’nu baştan başa geçmiştir. aynı yılın sonlarına doğru geçirdiği bir beyin kanaması ve felce rağmen, 3 yıl sonra, doğduğu kent olan birmingham’da, 79 yaşında zatürreeden ölünceye kadar, sahne şovlarını ve plak kayıtlarını elinden geldiğince sürdüren sun ra, geride pek çoğu zor bulunan 200’ü aşkın albüm bırakmıştır.
(jazz dergisi [boyut pedia] , sayı 48'den alıntı yapılmıştır.)