EBÜt-TUFEYL
Ali Osman Koçkuzu 01 Ocak 1970
Uhud Gazvesinin cereyan ettiği yıl doğdu (3/625). Bazı kaynaklarda adının Amr olduğu zikredilmekteyse de doğrusu Âmirdir. Benî Kinâneye mensup olduğu için Kinânî nisbesiyle de anılır. Hz. Peygamberden başka dört halifeden, ayrıca Muâz b. Cebel, Huzeyfe b. Yemân, Abdullah b. Mesûd ve İbn Abbas gibi sahâbîlerden rivayette bulunmuştur. Kendisinden de Katâde b. Diâme, Zührî, Amr b. Dînâr gibi tâbiîler hadis rivayet etmişlerdir. Hayatının sekiz yılını Hz. Peygamber devrinde geçirdiğini söylemiş, Resûl-i Ekremi vedâ haccında Kâbeyi tavaf ederken gördüğünü bizzat belirtmiştir (Müslim, ?ac, 257). Hz. Aliye yakınlığı ile bilinen Ebüt-Tufeyl yaptığı savaşlarda onun yanında yer almış, Hz. Alinin vefatından sonra Mekkeye giderek hayatının sonuna kadar orada kalmıştır. Anlaşıldığına göre Muâviye döneminde bir görevle onun yanına gitmiş, huzurda bulunan bazı kimselerin Hz. Ali ile yaptıkları savaşlarda Ebüt-Tufeylin kendilerine kılıcı ve diliyle çok zarar verdiğini hatırlatmaları üzerine her birine hakettiği cevabı vermiştir. Muâviye kendisine Hz. Aliye duyduğu özlemin derecesini sormuş, o da, Hz. Mûsânın annesi Mûsâyı Nile bıraktıktan sonra onu nasıl özlediyse ben de o haldeyim, belki ondan da çok hasret çekiyorum demiştir. Hz. Hüseyinin kanını yerde bırakmamak için Emevîlere karşı açılan savaşlarda Muhtâr es-Sekafî ile ön planda yer almıştır. Onun öldürülmesinin (67/687) ardından tarih sahnesinde görülmediği, ancak daha sonra İbnül-Eşasla birlikte yine Emevîlere karşı harekete geçtiği söylenmektedir.
Ömer b. Abdülazîz devrine kadar yaşayan Ebüt-Tufeyl 100 (718-19) yılında Mekkede vefat etti; böylece bütün ashap arasında en son vefat eden sahâbî olarak tanındı. Bu tarih 102, 104, 107, 108, 110 olarak da zikredilmiştir.
Ebüt-Tufeylin Kütüb-i Sittenin her birinde rivayetleri bulunmakta, on beş rivayeti de Ahmed b. Hanbelin Müsnedinde yer almaktadır. Hz. Peygamberin sekiz (veya yirmi beş) kadar hadisini ve söylendiğine göre Hz. Alinin çeşitli söz ve haberlerini rivayet etmiştir. Şairlik yanı da bulunan Ebüt-Tufeylin şiirlerinden elli beyit el-Eganîde (XV, 148-156), İbnül-Eşasla beraber öldürülen oğlu Tufeyl için söylediği bir mersiye de muhtelif kitaplarda bulunmaktadır.
Hz. Aliye yakınlığı sebebiyle Şiî diye de anılan Ebüt-Tufeyl, Hz. Aliyi daha çok sevmekle beraber Hz. Ebû Bekir ve Ömerin faziletini de kabul etmiş, Hz. Osmanın şehâdetinden duyduğu üzüntüyü dile getirmiş ve Hz. Ali taraftarlığı sebebiyle Hâricîlerin düşmanlığını kazanmıştır.
Şiî muhaddis Abdülazîz b. Yahyâ el-Celûdî (ö. 332/944ten sonra) Ebüt-Tufeylin hayatına dair Ahbâru Ebit-Tufeyl adıyla bir eser yazmış, Tayyib Aşşâş et-Tûnisî de Havliyyâtül-Câmi?atit-Tûnisiyyede (sy. 10, Tunus 1973) onun hayatını ve şiirlerini incelemiştir.