lardan başka Safiyüddin'in"Kitâbü'I-Edvar"ı ile"Şerefiyyesi"ne şerh yazmış olan Celâ-leddin Feyzullah Ubeydî, Sadeddin Kûçek ve Horasanlı Ömer Taç da varmış. Bunlardan birisi, "Mûsikî eserlerinden en zor beste şekli olanı Nevbet-i Mürettep'tir ve bir tanesinin bestelenmesi için bir ay gerekir; o da bestekâr kudretli ise" demiş. Hoca Abdülkadir buna karşılık olarak bir ayda otuz tane yapabileceğini, bir ay sonra gelecek olan ramazanın arife gününde otuzunu birden okuyabileceğini söylemiş. Bu sözlere kimse inanmamış. Çağdaşı olan mûsikî ustalarından Hoca Rıdvan Şah, daha önce bestelediklerini okuyacak diye kuşkulanmış. Hoca bunun üzerine "Her gün okunacak Nevbet-i Mürettep'in sözlerini siz seçin ve bana hangilerinin yapılmasını siz söyleyin" demiş. Bunun üzerine hükümdar, orada bulunanlara her gün okunacak nev-betlerin sözlerinin huzurunda saptanmasını, her biri için ses ve düzümde hangi sanatların kullanılması isteniyorsa kararlaştırılmasını istemiş. Sonra Hoca'ya dönerek: "•Birinci Nevbet-i Mürettep'i benim adıma taksim et ve Hüseyni makamından bestele. Bu nevbet-i mürettep Kavi, Gazel, Terane, Früdaşt ve Müstezad olmak üzere beş parça olsun. Son kıt'ada 12 makam ile 6 vâzeyi göster. Öyle ki, her iki makam arasında bir âvâze bulunsun, makamlı olan bölümlerini şiirin bir mısraı ile bestele. Nevbet-i Mürettip'in usûlü de Sakîl-ü Remel olsun. Orada hazırlanan şiirleri istenilen şekilde besteleyip zamanında okuyunca herkes şaşırmış ve bu durum bir ramazan boyu devam etmişti.
56 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
e- Çok kullanılan 25 dizi.
f- Göçürülmüş diziler.
g- Dizilerin gündüz ve gece ile ilişkisi.
h- Vezinlerle diziler arasındaki ilişki.
8- MUSİKÎ ESERLERİ: Bazı musikî aletlerini bulan ve o zamana kadar bilinenleri ıslah eden bu büyük insan, elimizde bulunan eserlerini "Ebced Notası" ile kaydederek günümüze gelebilmesini sağlamıştır. Bu eserler beste tekniği açısından ve formlaşmada kendinden sonra gelen bestekâr mûsildşinaslara örnek olmuştur. Saz mûsildsine ait eseri yoktur. Bu yolda da çok eser bestelediğini her eserinde belirttiği halde, notaya almadığı için kaybolmuştur. Sözlü eserleri değişik makam ve usûllerde 13 Kâr, Beste ve Nakış Beste, Nakış Yürük Semaî, Sengin Semaî ve Aksak Semaî olmak üzere 30 kadardır. Devrihindi usûlü ile bestelemiş olduğu Rast makamındaki Kâr-ı Muhteşem ile Segah makamındaki Kâr-ı Şeşâvâz ve Haydar-nâme en tanınmışlarıdır. Eserlerinin çoğu Kenzü'l-Elhan'la birlikte kaybolmuştur. Bu eserlerin başkalarına ait olduğu görüşü de vardır.
Sonuç olarak Hoca Abdülkadir, iyi bir nazariyatçı olduğu kadar iyi bir bestekârdır. Çok güzel Ud çaldığı çeşitli kaynaklarda belirtiliyor. Onun için Devlet Şah "İyi Ud çalan birinci sınıf bestekârdır" diyor. Bütün bu anlatılanlara bakılırsa verimli bir sanatkârdır. Güzel bir ses sahip olan ve usta bir hanende (gûyende) olduğu bilinmektedir. Denebilir ki Hoca Abdülkadir, Türk Mûsikîsinin şekillenmesine, uslûplaşmasına, nazariyatının bir düzene sokulmasına birinci derecede yardımcı olmuş en büyük musikişinaslarımızdan biridir. Mûsikîmizi daha kolay kullanılabilir, klâsik ve halk mûsikîsi geleneğini daha yakın bir duruma getirmek istemiştir. Klâsik okulun başlangıcı olan bu büyük usta, kendinden sonra gelen musikişinasları yüzyıllarca etkilemiştir. Günümüze gelen eserleri klâsik repertuv arımızın en metin eserleri olarak hâlâ çalınıp söylenmektedir. (65)
MERAGÂLI ABDÜLKADİR'İN OĞLU ABDÜLAZİZ ÇELEBİNİN ESERİ:
Nakavatü'l- Edvar: Tek nüsha Nur-u Osmaniye Kütüphanesi 3464 numarada kayıtlıdır. Bir kopyası Arel Kütüphanesindedir, Farsça olan bu eser Fatih Sultan Mehmet'e ithaf edilmiştir.
Makasidü'l-Edvar: Abdülaziz Çelebi'nin oğlu, Abdülkadir'in torunu Mahmut Çelebi tarafından yazılmıştır. Tek nüsha Nur-u Osmaniye Kütüphanesi numara 3649 da bulunmaktadır. II. Bayezîd'e ithaf edilmiştir. Farsça'dır. Bir nüshası Arel Kütüphanesindedir.
II. Murad, Osmanoğullanndan çıkan ilk bilgin ve sanatkârdır. Çok büyük bir kültürel ve entelektüel faaliyet gösterir ve her türlü ilim, edebiyat ve sanat sahasını ve tezahürünü büyük ölçüde destelder. Bunu yön vererek çok akıllı bir şekilde yapar. II. Murad Batıda, Fatih Devrinin, Şahruh ise Hüseyin Baykara devrinin gerçek hazırlayıcısıdırlar.
II. Murad, Türk Musikîsi ilgisi üzerinde çok büyük değerde hayli eser de yazdırmıştır. (Hızır Bin Abdullah, Edvar; Mercimek Ahmet, Ka-abûsnâme; Bedr-i Dilşad, Muradnâme) Abdülkadir'in ebced notası ile kaleme aldığı nota koleksiyonu (Kenzü'l -Elhan) bu gün elimizde olsaydı, II. Murad ekolüne ait canlı örnekleri dinleyebilirdik. II. Murad, yüzlerce birleşik makam yaptırıp, her türlü terkibi tecrübe ettirmiştir. Böylesine bir faaliyete ve makam furyasına, başka bir devirde tesadüf etmiyoruz. Bu makamlar bilhassa H. B. Abdullah'ın eserinde kaydedilmiştir. ŞükruUah'ın Terceme-i Kitabü'l Edvarı da bu devre aittir. II. Murad'ın emriyle "Açık Türkçe" ile tercüme edilmiş eserlerden biridir. Safiyüd-din'in ünlü eserinin, Arapça'dan tercüme olmakla beraber, Şükrullah, kendi devri Türk Musikîsine ait çok değerli ilaveler de yaptırmıştır. (66)
Ahmedoğlu Şükrullah
(? - 1470)
Öğrenim hayatı hakkında hiçbir bilgi yoktur. Eserlerinden iyi bir öğrenim gördüğü sonucuna varılabilir.
Fatih Sultan Mehmet'in çevresinde oluşan ilim ve kültür halkası içinde yerini almıştır.
ESERLERİ:
1- Safiyüddin Abdülmümin'in "Edvar"mı Türkçe'ye çevirmiş, çevirirken bazı ekler ve ayıklamalar yapmıştır.
2- "Edvar kitabı": Otuz beş fasıl olarak yazılmıştır. Kitap da verilen bilgilere bakılırsa; aynı zamanda usta bir saz yapımcısı olduğu sonucuna varılabilir. Eser çok geniş kapsamlıdır. Ses fiziği, büyük ve küçük aralıklar, ses oranları, mülayim aralıklar, ünlü edvar isimleri, "Şed"ler, belirsiz düzenler, ritimler ve devirleri, makamların insan tabiatına uygunluğu, musikî ilmi hakkında açıklamalar, sazlar hakkında teknik bilgiler, sese zararlı ve yararlı etkenler ve eserin sonunda musikî ile astroloji ilişkisi üzerinde durur. (67)
°°- Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s.76. "'• Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 126.
58 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Hizir Bin Abdullah
(hızır çelebi)
Türk musikîsi alanında önemli eserlerden biri de; Hızır bin Abdullah'ın "Kitabü'l - Edvar" isimli eseridir. Hızır Çelebi bu eserini II. Mu-rad'ın emriyle (1421-1451) Türk musikîsi nazariyatı üzerine 1441'de telif etmiştir. Nazariyat üzerine yazılmış eserlerin en mühimlerinden biridir.
Eserin bulunduğu yerler:
1- İstanbul Topkapı Sarayı Revan Yazmaları 1728'de,
2- Konya Mevlâ'na Müzesi Yazmaları 5762'de,
3- Ankara İl Halk Kütüphanesi (Adnan Ötüken): 133 numarada,
4- Paris Bibliotek Natıonal'da 150 Numarada,
5- Berlin Kütüphanesinde bulunmaktadır.
Dili Türkçe'dir. Kültür bakanlığı sanatçısı Neyzen Sadrettin Özçimi tarafından yüksek lisans tezi olarak üzerinde çalışma yapılmıştır. (68)
XV. yüzyılın ikinci yarısında, 1453'de İstanbul'un fethiyle başlayan Yeni Çağ'ın musikî açısından önemli olayı Osmanlı taht şehrinin İstanbul'a nakli ve bu şehrin aynı zamanda bir sanat merkezi haline gelmesidir.
Fatih, oğlu bestekâr II. Bayezîd (1481-1512), onun oğlu bestekâr Sultan Korkut, ilmi, sanatı ve musikîyi büyük ölçüde himaye ettiklerinden Türk Musikîsi hem sanat, hem de müzikoloji açısından gelişimini sürdürmüştür.
Fatih'e sunulmuş olan ve "Fatih Anonimi" denilen ünlü Arapça edvar ile II. Bayezîd devrinde Türkçe kaleme alınmış Seydî'nin "Matlâ"ı değerli müzikoloji eserleridir.
Devrin en büyük müzikologu Lâdikli Mehmet Çelebi'dir. Fatih için Arapça yazdığı "Fethiyye" 1483'de II. Bayezîd için yine Arapça kaleme aldığı daha sonra Türkçe ye tercüme ettiği "Zeynü'l- Elhan" isimli eserleri Türk müzikoloj isinin yüksek seviyeli eserlerindendir.
¦ M.Sadrettin Özçirni, 1989, Hızır Bin Abdullah ve Kitabü'l Edvar, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üni. İstanbul s. 221.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 59
Gazi Giray Han
(1554-1607)
Osmanlı İmparatorluğuna yarı bağımlı bir devlet olan Kırım'ın Hanıdır. Savaş meydanlarında yaman bir cengâver olan Gazi Giray Han, özel hayatında şiir ve musikî ile meşgul olmuştur. İyi bir bestekârdır. Klâsik Türk şiirinde de çok önemli bir şahsiyettir. Gazi Giray Han iyi bir sazende olmasından ötürü, daha çok saz musikîsine ait eserler verdiği bugün elimizde mevcut olanlardan anlaşılmaktadır.
Şeyh Abdülalî Efendi
XVI. yüzyılda yetişen büyük musikişinas ve bestekârlarımızdandır. Tahminlere göre Kanunî Sultan Süleyman'ın saltanat yıllarının sonuna doğru yaşamıştır. Günümüze kâr ve diğer büyük beste formlarından dört-beş eseri gelebilmiştir. Hace-î Sâni lakabıyla anılan Hoca Abdülali Efendi gerçekten zamanının Meragalısı'ydı. Bu bestekârımızın Kâr şeklindeki eserleri taklidi mümkün olmayan birer sanat abidesidir (69)
XV yüzyılın ilk yarısından başlayarak ilerlemesini sürdüren Türk musikîsi, XVI. yüzyılın ortalarından itibaren büyük gelişmeler kaydetti. Ne yazık ki bu döneme ait belgelerin azlığı birçok noktayı karanlıkta bırakmaktadır. Dindışı musikî kendi yolunda ilerlemesini sürdürürken, dinî musikîmiz de şaheserlerini veriyordu. Beste-î Kadimlerin yani Dü-gâh, Hüseynî, ve Pençgâh Mevlevî âyinlerinin XVI. yüzyılda bestelenmiş olması bu görüşü doğrular.
Bu alanda üne kavuşmuş sanatkârlardan bazıları şunlardır: Şeyh Vefa Efendi, Mahmut Çelebi, Recaî, Üsküplü Niyazi, Tabî Mehmet, Si-naneddin Yusuf, Talîb, ayrıca 1560'a doğru ölen ve elimize 11 parça saz eseri ulaşan Nefirî Behram Ağa, Yavuz'un ünlü nedîmi ve Şeyhülislam Hoca Sadettin Efendinin babası olan ve elimize 3 hüseyni peşrevi ulaşan Hasan Can Çelebi (1490 -1567) zikredilebilir.
XVI. yüzyılın büyük musikişinaslarından Tokatlı Derviş Ömer, Durak Çelebi, Kanuni Hoca Abdullah Merverîd, Udî Kul Mehmet, Neyzen Şeyhî, Mîr Arzu, Bennaî, Udî Şirmend Kanunî İshak sayılabilir.
Türk musikîsi nazariyatı ile ilgili olarak, "Risale-î Musikî Fî Edvar"ı yazan Ahi zade Ali Çelebi ile "Risale-î MusikT sahibi Kırşehirli Yusuf Bin Ni-zameddirii anmak gerekir. (7°)
y- Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 81.
'u- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- I .cilt, s. 135.
beşinci bolum
XVII. YÜZYILDA TÜRK MUSİKÎSİ
Türk musikîsinin büyük gelişme asrıdır. Bestekârlık ve icra çok ilerlemiştir. Müzikolojide XV yüzyılda bıralolan çizgiye erişilemez, fakat değerli edvarlar daha yazılmaya devam etmektedir. En ünlüleri yüzyılın sonlarında genç bestekâr Boğdan Prensi Kantemiroğlu'nun edvarıdır. Bu esere ekli olan ebced notası ile yazılmış yüzlerce saz eseri çok değerli malzeme teşkil eder.
Kantemiroğlu
(1673-1727)
1673 - 1727 yılları arasında yaşamış olan Prens Dimitrius Cantemir'in yazdığı "Kitab-ı Ilmü'l- Musikî ala Vechü'l Hurufat" adlı eseri II. Ahmet'e sunulmuştur. Nefis bir Osmanlı Türkçesi ile yazılmış ilk kısmı klâsik edvar kitaplarına benzer. Uzun, uzun perdelerden ve makamlardan, kısaca da usûllerden bahseder.
Kantemiroğlu'nun soyunun Cengiz Han'a dayandığı ileri sürülür. Han Mirza Kantemir'in oğlu olan dedesi, sonradan Hristiyan dinini kabul ederek Teodor adını aldı. Babası Moldavya tahtına oturmadan önce, Boğdan valisi iken 26 Ekim 1673'de Yaş'ta doğdu. Osmanlı imparatorluğu ile yapılan anlaşma gereğince önce ağabeyi, daha sonra da Dimitrie Cantemir on dört yaşında iken ilk kez İstanbul'a geldi. (71)
Babasının Moldavya'daki sarayında eğitimine özen gösterilerek yetiştirildi. Çocukluk yaşında İstanbul'a geldiğinde Osmanlı sarayından yakın ilgi ve sevgi gördü. Sultan III. Ahmet kendisini evlâdı yerine koymuş, şehzadeler gibi eğitilmesini istemişti. Bunun sonucu Enderun'a alınarak öğrenimini sürdürdü. Buradaki hocaları Şair Nefi'nin oğlu, şair ve musikişinas Ramî Mehmet Paşa, Ressam Levnî Çelebi, Matematikçi Esat Efendidir. Aynı zamanda Fener Pat-
''• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- cilt 2, s. 211.
62 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
rikhânesi'ndeki yüksek okula devam ederek bilgisinin sınırlarını genişletti. Böylece hem doğu, hem de batı kültürleri içinde yoğrularak çağının çeşitli ilim dallarında geniş bilgi sahibi oldu.
Engin kültürü ve sağlam mantığı sayesinde İstanbul'da her kesim halici inceledi, toplumsal olayları kesicin bir gözlemle izledi, belge topladı, kimsenin görmeyi akıl edemediği pek çok sorunun temelinde yatan gerçekleri gördü. İleride yazacağı eserlerin temelini oluşturdu. Divan-ı Hümâyûn baş tercümanı olduğu için politik olaylara yakından tanık oldu. İstanbul ve bulunduğu diğer yerlerde zekâsı, sanat anlayışı, bilgisi ile üst düzey sınıf arasında ve kültürlü kesimde yaşadı, geniş bir çevre edindi. Verdiği eserler incelenirse, daha çok Doğu kültürünün etkisinde kaldığı görülür. Konağı çağının ilim ve sanat adamlarının uğrak yeriydi. Eserlerinden çoğu ölümünden sonra yayınlandı ve önemi bundan sonra anlaşıldı.
Musikî öğretmenlerinin bestekâr ve kemanı Ahmet Çelebi ile Tanbûrî Anje-liki olduğu ileri sürülür. Musikîde o kadar bilgi sahibi olmuştu ki, o yıllarda bile otorite olarak kabul ediliyordu. Eski Edvar kitaplarını incelemiş, güçlü bir nazariyat bilgisi elde etmiştiA72)
Kantemiroğlu aynı zamanda müzikoloji ile de uğraşmıştır. Kin-dî'den beri kullanıla gelen "Ebced Notası"na değişik bir yön vererek yeni bir nota îcat etti ve Türk Musikîsine unutulmaz hizmetlerde bulundu. Bu notayı kullanarak bir musikî dergisi düzenledi; birçok saz eserini notaya aldı. Bu eserinin Türkler tarafından çok arandığını anılarında anlatır.
ESERLERİ:
Kantemiroğlu, eserlerinin hemen hepsi- t/u&>^u-„
ni Rusya'da yaşadığı 12 yıllık süre içinde yazdı.(73)
1- Kitâb-ı İlmi'l-Musikî alâ Vechi'1-Hu-rûfat: (Harfler Üzerine Musikî Kitabı) ya da "İşaret-i Perdehâ-yi Musikî" (Musikî Perdelerinin İşaretleri) veya kısacası "Kantemiroğlu «^.^M»^.^»^»» Edvarı": İlci bölüm olarak yazılmış olan bu eserin birinci bölümünde, klâsik edvar kitaplarında olduğu gibi, makamlar, usûller, perdeler hakkında bilgiler verilir. Bu bölümde kendisinden önce yazılmış olanları incelemiş, yeni sentezler yapmış olduğu görülür. M<*-İlcinci bölümde ise XVI.-XVII. yüzyıllarda Kantemiroğlu Edvâr'm
bestelenmiş değişik bestekârlara ait 315 peş- İbrahim Ağa'nm Irak Sazsemâîsi.
' *•• Eugenia Popescu-Judetz, Prens Dimitrie Cantemir (Çev. Selçuk Alemdar), s. 38. "• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- cilt-2 . s. 213.
! î*"^"^''"/,"/l">,'>'
t «
ı t
' T T ¦
• rı » r
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 63
rev ile 40 saz semaîsinin notasını yazmıştır. Ali Ufkî Bey'in aksine söz eserlerine yer vermemiştir. Bundan da o dönemde saz eserlerine verilmiş olan önemi anlamış bulunuyoruz.
2- Osmanlı İmparatorluğu Tarihi
3- Musikî Eserleri: Bilinen eserleri çeşitli makam ve usûllerde bestelediği 21 peşrev ile 9 saz semaîsi ve iki söz eserinden ibarettir. Bu eserler klâsik okulun bütün inceliklerini taşıyan, kurallara bağlı, sağlam yapılı ve güzel eserlerdir.
4- Osmanlı İmparatorluğunun siyasî ve askerî kuruluşları ile ilgili bir eseri,
5- Babasının hayat hikâyesi,
6- Romen kültürünü anlattığı bir eseri,
7- "Divan veya Bilgenin Alemle çekişmesi."
Eserlerinin sayısı yirmiyi bulan Kantemiroğlu şiirle de uğraşmıştır.
Ali Ufkî Bey
(1610-1675)
Ali Ufkî Bey, Polonyalı yani "Leh" asıllıdır. Osmanlı kayıtlarında adı Ali Ağa, Santurî Ali Bey, Avrupa kaynaklarında ise Albert Bobovski, Latince yazılmış kitaplarda Albertus Bobovius olarak geçer. Ailesi ve çocukluk hayatının ayrıntılarını bilemiyoruz. Küçüklüğünde Kırım Türkleri tarafından kaçırılıp özel öğrenim gördükten sonra bilinmeyen bir tarihte esir olarak İstanbul'a getirildi. O sıralarda Müslüman olarak Enderun'a alındı. 19 yıl süre ile bu ilim ve irfan yuvasında her yönü ile yetişti. Genel kültürünü ilerletirken Doğu ve Batı dillerini, Türk sanatını ve musikîsini öğrendi. "Ufkî" "mahlası ile Türkçe ve halk şiirine yalcın, ilâhi biçiminde şiir denemeleri yaptı. Minyatürle uğraştı. Kısacası Enderun'da okutulan derslerin tümünde bilgi sahibi oldu.
XVII. yüzyılın edebiyatçılarından başka, Hafız Post, Buhurî-zâde Mustafa Itrî Efendi, Seyyid Nuh, Yahya Nazım Çelebi, Şâmî Derviş Ali, Derviş Ge-dâ gibi ustalarla çalıştı. Tasavvufa yöneldi, bir tarikat bağlısı olarak şiirlerinde bu duygularını dile getirdi.
Türk Musikîsi Tarihi kaynaklarında yukarıda belirtilen isimlerle bu sanatkârın asıl kimliği ülkemizde yüzyılımızın ortalarına kadar saklı kaldı. İlk kez Çağatay Uluçay 1948 yılında, British Museum'daki incelemeleri sırasında "Hazâ Mecmua-i Sâz ü Söz" adındaki eserini bularak gün ışığına çıkardı. Eser hakkında "Türk Musikîsi Dergisi'nde" bir açıklama yaparak 1 Aralık 1948 tarihli makalesi ile durumu Musikî dünyamıza duyurdu.
64 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Yüzyılın ortalarında SanturîAli Ufkî Bey, eski batı notası ile yüzlerce saz ve söz eserini notaya alır. Bu kitabın adı: "Mecmûa-î Saz-ü Söz"dür. Yazma olan bu eserin tıpkı basımı Prof. Dr. Şükrü Elçin tarafından Kültür Bakanlığı tarafından yayınlanmıştır. Dili Fransızca ve Osmanlıcadır. Yazım tarihi 1650, bulunduğu yer Londra British Museum No: 3114'dedir.
Eserler hüseyni'den başlayarak makam sırasına göre vazılmıştır. Batı notasıyla yazılmış olup güfteler savfa dışında verilmiştir^74)
Ali Ufkî'nın Mecmua-ı Sâz ü Sözünden bir sayfa. (Kendi elyazması)
XVII.yy.'da musikî bir tedavi aracı olarak "Darüşşifa'larda kullanılmaktaydı. Baron J. B. Tavemier istanbul'u ziyaretinde bir yolunu bularak Topkapı sarayını gezmiş ve bütün bunları dönüşünde Paris'te yayınladığı eserinde yayınladığı eserinde belirtmiştir. Ünlü Osmanlı şair ve hekimi Şuurî Hasan Efendi, musikîmizde kullanılan makamların hangilerinin ne gibi hastalıklara iyi geldiğini ve tedavi yöntemlerini etraflıca yazmıştı.
Bu dönemde Batı musikîsi ile olan ilişkiler de devam ediyordu. Ali Ufkî Bey eserinde; Sultan IV. Murat gibi sanatkâr ve bestekâr bir padişahın İtalya'dan bir musikî hocası getirterek, sarayda "Concertando ve Sonnet"ler bestelettiğine değinilir. O dönemlerde Türk musikîsi aletleri de Avrupa'da oldukça yaygınlaşmıştı, istanbul'da olduğu gibi Avrupa'da da konaklarda ve zengin evlerinde saz takımları bulunuyordu (75)
XVII. yyda iz bırakan musikişinasların başhcaları şunlardır: Süt-çüzade İsa, Aziz Mahmut Hüdayi, Hatip Zakirî Hasan Efendi, Benli Hasan Ağa, Amâ Kadri Bey (Çelebi), Mevlevi Yusuf Dede, Derviş Ali Şiruganî, Murat Ağa, Küçük İmam, Hatip-zade Osman Efendi, Gev-rekzade Mustafa Ağa, Köçek Derviş Mustafa Dede, Nane Ahmet Çelebi Şerif Çelebi.
74- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme-cilt -2 . s.209. '5- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme-cilt. 1, s.139.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 65
Hafiz Post
(1630?- 1694)
Üsküdar'da doğmuş olan Hafız Post İstanbulludur. Asıl adı Mehmed, mahlası Hafız, Post ise lâkabıdır. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber 1630 civarında bir tarih olduğu tahmin edilmektedir. Esad Efendi'nin ifadesine göre "Post" lâkabı kendisine, vücudunun baştan ayağa kadar gür ve sık kıllarla örtülü olmasından dolayı verilmişti. Mûsikî tarihimizin bazı kaynaldarında adından Tanburî Mehmed ya da Hanende Mehmed Çelebi olarak söz edilir.i76)
"Hafız Post'un babası bir imamdı; fakat, kâmil-i devran bir imam. Bu yüzden Imam-zâde Hafız Post diye de anılır. "Çok iyi bir öğrenim gördüğü, genç yaşında hafız ve hacı olduğu biliniyor. Sultan IV Mehmed döneminin bu büyük ustası Klâsik Mûsikîmizin en diklcate değer siması, mûsikî geleneğimizi büyük bir başarı ile Itrî'ye ulaştırmıştır denebilir. Saray'da yapılan fasıllara sazı ve sesi ile katılmış, bütün çağdaşları gibi Selim Giray Hanldan yardım ve ilgi görmüş, bu sanatsever devlet adamının tertip ettiği edebiyat ve mûsikî toplantılarına katılarak sanatkâr kişiliğinin gelişmesini sağlamıştı. Gençliğinde resmi görev almamış, son zamanlarına Divan hocaları zümresine katılmış, daha sonra Bî-run Kâğıt Eminliği'ne getirilmişti.
Türk güzel sanatlarının önemli bir kolu olan Hat sanatına da merak etmiş, çağının değerli hattatı Tophaneli Mehmed Efendi'den Taliyk, Sülüs, Nesih türü yazı meşk ederek "icazet" almıştı. Mustakîm-zâde Sâ-deddin Efendi, "Tuhfe-i Hattatin" adındaki eserinde Hafız Post'un "hüsn-i kitabet ve imlâ" ile ünlü olduğunu söylemektedir. Nitekim, "Hafız Post Mecmuası" adı ile bilinen eserini Taliyk hattı ile yazmıştır. Bununla birlikte hattatlığı mûsikîşinaslığı kadar başarılı değildir.
Şair tezkireleri Hafız Post'un güzel şiirleri, rağbet kazanmış sözleri ve tarih söylemekte hayli mahareti olduğunu yazar. Divan nazmının mühim simalarından biri olan meşhur Nailî'nin talebesinin bu güzel şiirlerinden, rağbet kazanmış sözlerinden ancak yedi mısra var... Şüphesiz bunlar onun edebî şahsiyeti hakkında bir hüküm vermemiz için yeterli değildir. Yalnız bu büyük bestekârdan bir hatıra olarak şu dört mısraı nakledelim:
Leblerin yâdına dil âlemde rüsvâdır gider Kâkülün fikri kara başıma sevdadır gider Gül yüzün şevkiyle ol gönce dehanı her seher Hâfız-ı sâride bülbül gibi şeydâdır gider
Görüldüğü gibi bu şiirin çağına göre oldukça duru bir dili vardır. '°- Yılmaz Oztuna, Türk Musikîsi (Teknik ve Tarih), s. 84.
66 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Nâili'nin edebî çevresinde yetişen sanatkâr, bu bilgilerin yanı sıra Arapça ve Farsça öğrendi. O da hocası gibi Halvetiyye tarikatına mensuptu. Çağdaşı olan bazı şairler gibi, halk şiirinden kaynaklanan bir ilhamla âşıkane şiirler de söylemiştir. Buna hece kalıpları ile söylenmiş şu güzel şiir bir örnektir:
Sana dil verdi bir dem Açıldı lâleler, güller
Şad olmadı mahzun gönlüm Feryad eyledi bülbüller
Hasretinle geçti ömrüm Güşade oldu hep diller
Şad olmadı mahzun gönlüm Şad olmadı mahzun gönlüm
Mûsikîye genç yaşında başlayarak kabiliyet ve yeteneği mûsikî, şiir, hattatlık gibi muhtelif güzel sanat şubelerinde kendini gösteren Hafız Post'un asırlar arasından süzülüp gelen şöhretini, onun mûsikîşinas-lığı, bestekârlığı temin etmiştir. Mûsikî üstadı kendi ifadesi ile (pîr-i ci-han-dide) Kasımpaşa'lı Osman Efendi)dir. Bu zat hakkında Esad Efen-di'nin musikişinaslar tezkeresinde şu sözler var:
Üstadlık tarikatının piri, ehliyet vadisinin rehnüması olub birçok mûsikî üstadının üstadı olmuştur. İşte Koca Osman'ın ehliyet vadisindeki rehnümalığı, Hafız Post'un da mûsikîye olan istidat ve kabiliyetini açtı, genişletti ve onu devrinin en büyük üstad ve bestekârı mertebesine yükseltti.
Kasımpaşalı Osman Efendi'den sadece mûsikî dersi almakla kalmadı; hocasının engin kültüründen her yönü ile yararlandı. Tanburî ve hanendeydi. Esad Efendi onun sesinin güzel olmadığından söz ederse de Safaî, okurken (bülbülleri susturduğunu) söyler. Evliya Çelebi ile Mus-takîm-zâde de aynı kanıdadır. Tanbur çalmasını Selim Giray Han'dan öğrendiği sanılmaktadır.
"Hafız Post dinî vedâdinî mahiyette yüzlerce eser bestelemiştir. İlahilerinden başka yalnız Murabba Beste, Semaî, Nakış, Şarkı şeklinde besteledikleri bin'e yaklaşır; fakat, elimizde bulunanlar sekiz-on parçayı geçmez, Klâsik Mûsikî repertuvarımızın en güzellerinden olan bu eserler, onun bestekârlıktaki maharet ve ince duygusunun en parlak delilidir.... Bu eserler rast makamındaki,
Biz âlûde-i sagar-ı badeyiz
Anın çün leb-iyâre dildâdeyiz
Gelse o şuh meclise naz-ü tegafül eylese
güfteli Nakış Semaî ile,
Güftesiyle başlayan aynı makamdaki Yürük Semaîyi hatırlatmak bile bu vadideki kabiliyet ve muvaffakiyetini anlatmaya yeter."
Kendisinden öncekilerine göre eserlerinde bir yenilik ve hareketlilik vardır. Güfte seçmekteki titizliği ve şiirlerin sanat değerinin yüksek
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 67
oluşu, iyi bir edebiyat kültürünün olduğunu gösterir. Özetle Hafız Post klâsik mûsikînin şekillenmesine, formlaşmasına büyük katkıda bulunmuş bir bestekânmızdır.
Bugün elimizde Tevşih, Durak, Beste, Ağır Semaî, Yürük Semaî olmak üzere on eseri bulunmaktadır. Özellikle dinî eserlerinde "İlâhi bir neşvenin şen duyguları hakimdir."