İnsan Hakları Üzerine Değerlendirmeler
İnsan hakları, tüm insanların sahip olduğu temel hak ve özgürlüklere denir. İnsan hakları ırk, ulus, etnik köken, din, dil ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin tüm insanların yararlanabileceği haklardır. Bu hakları kullanmakta herkes eşittir. Diğer yandan insan hakları terimi bir ideali içerir. Bu terimi kullananlar, bu alanda olanı değil; olması gerekeni dile getirirler.
İnsan hakları, tüm insanların hak ve saygınlık açısından eşit ve özgür olarak doğduğu anlayışa dayanır. İnsan hakları, her bir bireye bağımsız seçim yapma ve yeteneklerini geliştirme özgürlüğü sağlar. Bu özgürlükler başkalarının haklarına saygılı olmak ve bu hakları çiğnememe zorunluluğu ile dengelenir. Bir başka deyişle, birçok hakkın yanında bir sorumluluk da bulunmaktadır.
‘Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler.’
Modern insan hakları hukukunun büyük bir kısmının ve insan haklarının en modern yorumlarının görece yakın tarihte izleri sürülebilir. 1689 tarihli İngiliz Yurttaş Hakları Beyannamesi (“İnsanların Hak ve Özgürlüklerini ve Kraliyetin Halefliğinin Düzenlenmesini Beyan eden Kanun”) Birleşik Krallık ‘ta baskıcı hükûmet uygulamalarını yasadışı saymıştır. 18. yüzyılda ise 1776’da ABD’de ve 1789’da Fransa’da iki büyük devrim meydana geldi. Bu devrimler, ciddi hak kazanımları sağlayan iki sonucun elde edilmesini neden oldu: Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve Fransız Hoca İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi. Ek olarak 1776’daki Virginia Haklar Beyannamesi de bir dizi temel hak ve özgürlükleri sağlamıştır. Bunları 18. ve 19. yüzyıllarda Thomas Paine, John Stuart Mill ve Hegel gibi düşünürler tarafından insan hakları felsefesinde gerçekleştirilen ile ilerlemeler takip etmiştir. İnsan hakları terimi büyük olasılıkla Paine’in İnsanın Hakları isimli eseri ve William Lloyd Garrison’ın 1831’de The Liberator’de çıkan ve “okuyucularına insan haklarının esas nedenini yazmaya çalıştığını” anlattığı yazıları yayınlandığı dönemde kullanılmaya başlanmıştır.
Birinci Kuşak Haklar (Kişisel ve siyasal)
Siyasi kaygıların önayak olduğu, 17. ve 18. yüzyıllarda ortaya çıkan haklardır. Bu yüzyıllar arasında halk, iktidarı elinde bulunduran devletin her şeyi yapamayacağına, insanlara keyiflerine göre hükmedemeyeceğini vurgulayan düşünceler yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı. Halk kendi hayatını ilgilendiren meselelerde etkili olmak istedi. Bu düşüncelerin sonucunda yavaş yavaş kişisel özgürlük ve bireyin devlet müdahalesinden korunması şeklinde iki temel düşünce oluştu.
Bu haklara negatif haklar denir. Birincil kuşak haklarının en belirgin özelliği özgürlük fikridir. Yaşama hakkı, adil yargılanma hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, oy kullanma hakkı gibi.
1789 da Fransız bildirgesinde bu haklardan bahsedildiği görülmüştür. Fakat yine 1789 Fransız bildirgesine görüldüğü üzere bu hakların kullanılması bütün halka ve topluma eşit bir şekilde izin verilmemiş ve belli şartlara bağlanmıştır. Mesela kölelere hiç hak tanınmazken zengin kesimlere siyasal hakların kullanılmasında izin verilmiştir.[5]
İkinci Kuşak Haklar (Ekonomik, sosyal ve kültürel)
Bu haklar sosyalist gelenekten gelmektedir. Sanayileşme ve işçi sınıfının gelişmesi ile toplumun haklarla ilgilenmeye başlayıp mücadeleleri ile ortaya çıkmıştır. Bu haklar insanların temel ihtiyaçlarını ve nasıl birlikte yaşayıp çalışacağı ile ilgilidir. Eşitlik, yaşam için gerekli sosyal, ekonomik ürün, hizmet gibi olanakların güvence altına alınması düşüncesine dayanır. Sanayi devrimi ile ortaya çıkan işçi sınıfı kendilerine tanınmayan haklardan dolayı rahatsızlıklarını belli etmeleri üzerine ikinci kuşak insan hakları ortaya çıkmıştır. Yani başka bir deyiş ile ikinci kuşak insan haklarının ortaya çıkmasını sanayi devrimi tetiklemiştir, denebilir. Bu hakların kullanımı için öncelikle bireylerin iktidara karşı talep edimini gerçekleşmiş olması ve iktidarın da bu istek edimine karşı olumlu bir edim ile karşılık vermesi gerekir. Bireylerin tek başına talepleri ile kullanabilecekleri haklar değildirler.
Üçüncü Kuşak Haklar (Kolektif haklar veya uzlaşma hakları)
“Dayanışma Hakları”, “Yeni Haklar”, “Kalkınma Hakları” gibi isimler ile de anılan bu haklar sadece devletin tek taraflı çabası ile gerçekleşmesi mümkün olmayan hem devletin hem de bireylerin karşılıklı etkin çabası ile ortaya çıkması mümkün olan haklardır. Bu haklara örnek olarak Çevre hakkı, Barış hakkı, Gelişme hakkı gösterilebilir.[7]
Doğal hukuk anlayışından doğmuştur. Pozitif hukukun düzenlemeleri ile sınırlandırılmış ve tamamlanmış değildir. II. Dünya Savaşı’ndan sonra kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde yer alan hakları sorgulamasa bile beyannamede bulunan temel kavramları, hakları netliğe kavuşturarak geliştirmiştir.
Üçüncü kuşak, birinci ve ikinci kuşak haklarının gerçekleştirilmemesinin önündeki engelleri farklı kavrayarak ortaya çıkmıştır. Bu hakkın temelinde olan düşünce toplumun kolektif haklarını kapsayarak dayanışma fikridir. Üçüncü kuşak haklar sivil ve sosyal haklar ötesine geçen haklar olarak da bilinir. Bu hak, bütün toplumun haklarını vurgular.
Dördüncü Kuşak Haklar
Bu haklar, temelde bilgi toplumu haklarıdır. Bilgi, yayıldıkça artan bir şeydir. Otoriterler bu yüzden bilginin yayılmasına karşı çıkmıştırlar. Bilim ve teknolojinin gelişimine bağlı olarak ortaya çıkabilecek olan her türü olumsuz gelişmeye karşı dördüncü kuşak insan hakları ortaya çıkmıştır. Örneğin; İnsan klonlama gibi Avrupa Konseyi şartları gereği de yasaklanmıştır.
Ana madde: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
Erkek, kadın ve çocukların temel insan hak ve özgürlüklerinin belirlendiği İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (The Universal Declaration of Human Rights) 1948 yılında Birleşmiş Milletler tarafından benimsenmiştir. Bu bildirge birçok ulusal ve uluslararası yasanın temelini oluşturur.
Ulusal düzey
İnsan haklarının ulusal düzeyde korunması 18. yüzyılda anayasalar ile başlamıştır. İnsan haklarının korunması için hukuk oluşturmakla yükümlü olan devlettir. Devlet, bu yükümlülüğünü yasama yoluyla yerine getirmektedir. Ulusal ölçekte insan haklarının korunmasına yönelik yöntemler önleme ve denetleme odaklıdır. İç hukuka dayalı olarak yapılan ulusal koruma neticesinde; ihlal edilen hakkın niteliğine göre, hakkı ihlal edene karşı hukuki, cezai veya idari yaptırımlar uygulanabilir. Ulusal ölçekte insan haklarının korunması yargısal ve yargı dışı koruma olarak iki bölümden oluşmaktadır.[10][11]
Yargısal koruma
Hak ihlal edildikten sonra başvurulacak ilk yer yargısal korumadır. Yargısal koruma; kamu hukuku ilişkilerini, özel hukuk ilişkilerini ve devletler arası ilişkileri kapsar.
Yargı dışı koruma
Yargı dışı koruma genel olarak koruma ve denetim işlevi yapan yargı dışındaki tüm kurumları kapsamaktadır.
Uluslararası düzey İnsan haklarının ulusal düzeyde korunması ilk yol olmasına rağmen, sorunların artması ve genişlemesinden dolayı ulusal sorun büyüyerek uluslararası sorun hâline gelir. Uluslararası insan hakları düzeni, Birleşmiş Milletler ve bölgesel kuruluşlarca sağlanmaktadır. Uluslararası korumanın en temel özelliği, insan haklarına ilişkin her yerde ve herkes için geçerli olacak özellikleri belirmek ve bunların uygulanmasını sağlamaktır.
Uluslararası sivil toplum örgütleri;
• Uluslararası AF Örgütü (Amnesty International)
• İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch)
• Uluslararası Hukukçular Komisyonu (International Commission of Jurists)
• Uluslararası PEN Kulübü (Poets, Essayist, Novelists)
• Uluslararası Kızılhaç Komitesi (International Committee of the Red Cross)
• İnsan Hakları İçin Uluslararası Birlik (International League of the Rights of Man)
1.
2. ^ “İnsan Hakları Kavramı”. denizli.gov.tr. 20 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2014.
3. ^ See:
• Firestone (1999) p. 118;
• “Muhammad”, Encyclopedia of Islam Online
4. ^ See:
• Watt, Muhammad at Medina
• R. B. Serjeant (1964), “The Constitution of Medina”, Islamic Quarterly 8, p. 4
5. ^ Mayer (2000) p. 110
6. ^ insan ve yurttaş hakları bildirgesi üzerine. pinhan.
7. ^ “insan haklarının evrimi” (PDF). 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
8. ^ insan hakları hukukunda üçüncü kuşak haklar. üçüncü kuşak insan hakları. legal. 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
9. ^ “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi” (PDF). 21 Nisan 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2015.
10. ^ “Fidel Castro – Dünya çocuklarının adına konuşuyorum”. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2015.
11. ^ a b c d {{tez kaynağı|soyadı=Günaydın|ad=Hamza|başlık=Paris Prensipleri çerçevesinde ulusal insan hakları kurumu modeli olarak ombudsmanlık: Türkiye örneği|tip=Yüksek Lisans Tezi|yıl=2017|yayıncı=İstanbul Şehir Üniversitesi|yer=İstanbul|isbn=|oclc=|sayfa=|sayfalar=|url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=vbVkXe1KChYWNElr1MuLZk8_J4Ja3-Vh0Eztn0BreuULmXEQ0dFDgfG0vuiEtPUg%7Cerişimtarihi=21[ölü/kırık bağlantı] Haziran 2020|yazarbağı=}
12. ^ a b c d {{tez kaynağı|soyadı=Açık|ad=Coşkun|başlık=Ulusal insan hakları kurumları ve Türkiye örneğine eleştirel yaklaşım|tip=Yüksek Lisans Tezi|yıl=2017|yayıncı=Ankara Üniversitesi|yer=Ankara|isbn=|oclc=|sayfa=|sayfalar=|url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=veR1mHu9yoWjwcVUjCEoPJlaC6FA2i9txcHeCrq3HcRjXBEL48ZBsiXQzRTXxAmD%7Cerişimtarihi=21[ölü/kırık bağlantı] Haziran 2020|yazarbağı=}