Transkript
1 ÇALIŞMA ORTAMI İŞÇİ SAĞLIĞI İŞ GÜVENLİĞİ ERGONOMİ İŞ HİJYENİ ÇEVRE VERİMLİLİK İŞ HUKUKU SOSYAL POLİTİKA TEMMUZ SAYI: 3 Fişek Özel Sağlık Hizmetleri ve Araştırma Enstitüsü Yayını * İki ayda bir çıkar BU SAYIDA NELER VAR? Söyleşi: ILO Türkiye Temsilcisi Prof. Dr. Rüçhan Işık Latin Amerika'da Kadın işçiler Toplumsal Bildirge'nin Avrupa Topluluğundaki Etkileri (M. Lynn) Büyüteç: Büyük Endüstriyel Tehlikeler - Büyük Tehlike Sorununa Genel Bakış - Büyük Tehlike Odaklarının Tanımlanması - ILO Sözleşme ve Tavsiye Karan için Taslak - Görüşler Hedef: Önde Gelen Endüstriyel Tehlikeler için Eylem Planı (Doç. Dr. Gürhan Fişek) Stres'le Uzlaşmak İlkyardım-Kurtarma işçileri Yaşam Kurtarıcıdır. Vardiyalı İşçiler İçin Zor Bir Günün Gecesi Çeşitli Ülkelerden Örnekler: - Finlandiya - Polonya - Belçika - Malezya Okurların Kaleminden: - Alternatif İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Pankartları (Yıldırım Koç) - Sağlık Çalışanları Sağlıklarına Sahip Çıkıyor (Dr. Ahmet Şentürk) - Avrupa'da Yarım Zaman Çalışma Yaygınlaşıyor (Prof. Dr. Gazanfer Aksakoğlu)
2 SÖYLEŞİ ILO Türkiye Temsilcisi Prof. Dr. Rüçhan Işık: "Uluslararası Çalışma Konferansı, çalışma sorunlarını Dünya ölçeğinde tartışabilecek bir uluslararası forum oluşturur." Bu sayımızda söyleşi köşemizin konuğu Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Türkiye Temsilcisi Prof. Dr. Rüçhan Işık. Konuğumuz, ILO'nun yeri, yapısı, özellikleri ve son genel kurulu ile ilgili sorularımızı yanıtladı. Soru 1. Sn. Prof. Dr. lşık, 2.Dünya Savaşı ve Cemiyet-i Akvam'ın dağılması, biri dışında bütün uluslararası örgütlerin dağılmasını da getirdi. Bir tek 1919da kurulan Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), varlığını korudu ve savaş öncesindeki etkinliğini arttırarak sürdürdü. Bunun nedenleri konusunda neler söyleyebilirsiniz? Yanıt 1. ILO Anayasasının giriş kısmında ILO'nın amacı tanımlanırken barışın, savaşı yok etmenin ötesinde bir anlam taşıdığı özellikle vurgulanmıştır. ILO için gerçek ve sürekli barış aynı zamanda Dünya halklarının sağlıklı bir ekonomiye, geliştirilmiş çalışma ve yaşam koşulları ile yeterli iş olanaklarına kavuşabilmesine bağlıdır. Bunlar, ILO'nun çalışanlar için her yerde sosyal adaleti daha gelişmiş bir düzeye ulaştırma amacı ile, ağırlığını koyduğu ve yetmiş yılı aşkın bir süredir çaba harcadığı alanlardır. Siyasi ve askeri alanlarda sağlanan barış ILO'nun tanımıyla ekonomik ve sosyal alanlarda gerçekleştirilemediği içindir ki ILO, 1919 yılında Versay anlaşması çerçevesindeki oluşmuş varlığını büyük savaşlar sırasında da sonrasında da etkinliğini arttırarak sürdürmüştür. Soru 2. Sn. Işık, her yıl Haziran ayında toplanan Uluslararası Çalışma Konferanslarının, örgütün yapısındaki yeri ve önemi nedir? Yanıt 2. "Uluslararası Çalışma Konferansı" yılda bir kez toplanır. Çalışma sorunlarını dünya ölçeğinde tartışabilecek bir uluslararası forum oluşturan bu Konferans, uluslararası minimum çalışma standartlarını örgütün genel politikası çerçevesinde saptar. Ayrıca finansmanı üye devletlerce sağlanan iki yıllık ILO çalışma programı ve bütçesi Konferans oturumlarında tartışılır ve oylanır. Üye devletlerden her biri, Konferansa; ikisi hükümet kanadını, biri işçileri ve diğeri işverenleri temsil edecek dört delege göndermek hakkına sahiptir. Konferansa her delege, bireysel olarak kendi görüşünü açıklar ve kendi oyunu kullanır. Konferanslar sırasında ILO çalışmaları yirmisekiz üye hükümet temsilcisi ile ondört işçi ve ondört işveren üyesinden oluşan. Yönetim Kurulu tarafından yürütülür. Soru yılında toplanan Uluslararası Çalışma Konferansının gündeminde hangi konular vardı? Yanıt Haziranında toplanan yetmişdokuzuncu Uluslararası Çalışma Konferansı gündeminde Genel Müdürün demokratikleşme konulu genel raporu ile her zamanki gündem maddeleri olan program ve bütçe ile ilgili konularla üye ülkelerin onaylamış oldukları ILO Sözleşmelerine ilişkin sundukları bilgi nitelikli raporları; büyük endüstriyel kazalardan korunma, insan kaynaklarının geliştirilmesi ve İşverenlerin iflası halinde işçi haklarının korunması konularında oluşturulacak yeni üç ILO Sözleşmesinin ön görüşmeleri yer almştır. Soru 4. ILO Yönetim Kurulu, bunların ışığında, alınan kararların, ulusal düzeyde uygulamaya yansıması için neler yapmayı tasarlamakta ve yapmaktadır? Yanıt 4. ILO'nun bu konuda geleneksel araç ve yöntemi, uluslararası düzeyde çalışma standartları oluşturmak ve bunların üye devletlerin yetkili organları tarafından uygulama alanına ulusal düzeyde geçirilmesini sağlamaktır. Soru 5. Dünya düzeyindeki gelişmelere bakıldığında, Birleşmiş Milletlerin tek tek ülkelerdeki sorunları, tüm ulusları ilgilendirdiği gerekçesiyle, yakından izlediği ve gereğinde müdahale ettiği görülmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütünün Hedef ve Amaçlarına İlişkin Philadelphia Bildirgesinin (1944) 1.maddesinde,"... nerede olursa olsun yoksulluk, tüm insanlığın gönenci için bir tehlikedir" ilkesini benimsediğine göre, Birleşmiş Milletler'deki bu tavır değişiminin, ILO etkinlikleri ve tavrı üzerinde nasıl etkileri olacağını düşünüyorsunuz? Yanıt 5. Şimdilik görülen tek değişiklik teknik yardım alanındaki faaliyetleri, teknik yardım konusunun özündeki değişimi dikkate alarak merkezden ziyade, yerinden yönetimle teknik danışmanlık verebilecek biçimde yeni bir yapılanmaya doğru yönelmiş olmasıdır. Sayın Prof. Dr. Rüçhan Işık, bize zaman ayırdığınız ve aydınlattığınız için teşekkür ederiz.
3 LATİN AMERİKA'DAKİ KADIN İŞÇİLER Latin Amerika'da kadınların iş gücüne katılımının artışı son 10 yılda belirgin hale gelmiştir ve şu anda ekonomik olarak üretken toplumun %22 ile 37'sini oluşturmaktadırlar. Toplam kadın işgücünün yaklaşık %70'i hizmet sektöründe çalışmaktadır. Bu sektörde, kadınların %20'sinin çalıştığı ücretli ev işleri en önemli gelir kaynağıdır. Ayrıca küçük girişimci ya da sokak satıcısı olarak özel sektöre katılımları gittikçe artmıştır ve şu anda bütün işçilerin %40-60'ını oluşturmaktadırlar. Ancak kadınların iş gücüne katılımlarının artması, beklenildiği gibi istatistiksel olarak erkeklerle eşit düzeyde değildir. Cins ayırımı belirgin olarak devam etmektedir ve kadının çalışmasının erkeğinkinden daha az değerli kabul edilmesi sonucu kadınlar pek çok meslekte aynı işi yapan erkeklerden daha az ücret almaktadırlar. Ayrıca kayıtsız ya da kaçak çalışanlarda artış olduğu gibi, özellikle serbest ticaret bölgelerindeki ev işleri ve ev hizmetlerinde istikrarsız iş ilişkileri görülmektedir. Kötüye kullanma ve eşitsizliğe karşı yasalar: İşyerinde cinsel taciz sorunu ve bunun iş olanaklarına etkisi sendikaların kadın kurullarının takvimlerinde üst sıralardadır ve son zamanlarda daha geniş bir toplumsal bağlamda ele alınmaktadır. Şu anda Latin Amerika'da işyerinde cinsel tacize karşı bir yasa bulunmamaktadır. Aynı zamanda işe alma, terfi, iş dağılımı, çalışma programı ve işten elde edilen yarar konusunda uygulanan cins ayırımını gündeme getirecek ve çözecek düzeneklere gereksinme vardır. Hem kırsal hem de kentsel bölgelerde kadın aile reislerinin artan sayısı ışığında, tanımlanan ayırımcılık türleri özellikle önem kazanmaktadır. Latin Amerika toplumundaki bütün ailelerin %15 ile 30 kadarının, ki bunlar toplumun en yoksul kesiminin bir parçasını oluşturmaktadırlar, kadınlar tarafından yönetildiği tahmin edilmektedir. Birçok ülkede, tehlikeli veya sağlıksız olarak kabul edilen meslekler için kadın ve erkek standartlarının farklı olmasının iyi olup olmadığı üzerine tartışmalar yürütülmektedir (Bunun Latin Amerika dışındaki bir örneği ABD'de yakın zamanda meydana gelen Birleşik Otomobil İşçilerine karşı Johnson Yönetimi olgusudur.) Kadınların iş olanaklarına ulaşmasını sınırlayan bir ayırımcılık türü olduğu gerekçesiyle, kadınların yeraltında veya gece çalıştırılma yasağının sona erdirilmesi yönünde önerilerde bulunulmuş ve bazı durumlarda uygulamaya konmuştur. Diğer yandan bazı ülkeler anneleri koruma yasalarına uymamakla suçlanmaktadır. Annelik nedeniyle çalışmama işverenlerce sosyal bir işlevden çok bir maliyet sorunu gibi görülmektedir. Uygulamada bütün Latin Amerika ülkelerinde ev kadınları ve kırsal kesimde çalışanlar sosyal güvenlik, annelik hakları ya da iş kazası sigortası yönünden korumasızdırlar. Kırsal kesimde çalışan kadınların (genellikle ücretsiz aile işçileri) toprak üzerinde hakları yoktur. Hemen hemen tümü kadınlarca yapılan evişlerini ve kaçak işleri kapsayan düzenlemelerin gerektiği düşünülmektedir. Birçok ülkede kadınların çalışmasının, azınlıkların çalışması hakkındaki kurallarla düzenlediği gerçeği de kadın işlerinin düşük statüsünü yansıtmaktadır. Ancak yeni bazı yasal yaklaşımlar kadınların çalışma eşitliğini özendirme yönündedir. Bunların arasında kadınların sosyal eşitliği hakkındaki bir yasa Mart 1990'da Kosta Rika'da kabul edilmiştir. Buna göre devlet, kadın ve erkek hakları eşitliğini geliştirmekte, garanti etmekte ve cins ayırımcılığını yasaklamaktadır. 1989'da Uruguay'da ILO'nun ayırımcılık hakkındaki 111 No'lu Sözleşmesinden esinlenerek kadınlara işte eşit fırsatlar verilmesi ve eşit davranılması konusunda bir yasa çıkarılmıştır. Kolombiya'da Temmuz 1990'da, diğer konular yanında İş ve eğitimi de ilgilendiren bir dizi düzenlemeyle, kadınlara karşı her tür ayırımcılığı engelleyen Birleşmiş Milletler Sözleşmesini onaylayan bir Hüküm yayınlanmıştır. Kadınların ilerleme politikaları. Toplumda kadınlara karşı ayırımcılığın sürdüğünü gözönûne alarak bazı ülke hükümetleri kadınların gelişimi için ulusal politikalar belirlemişlerdir. Bu ülkeler Honduras, Kosta Rika, Ekvator, Bolivya ve Şili'dir. Uygulamada bütün ülkelerde kadınların Başkanlık düzeyindeki büro, sekreterlik ve alt sekreterlikleri, kadının bütün sosyal alanlardaki eşitliğini sağlayacak hareket plan ve programlarını geliştirmek amacıyla teşvik edilmektedir, Bunlar genellikle kadınların çalışmasıyla ilgili, ILO'dan özel destek gerektiren çalışma kurullarını ya da alanlarını kapsamaktadır. Şili'de Servlcio Nacional de la Mujer, Kosta Rika'da Centro Nacional para el Desarollo de la Mujer y de la Familia, bakanlıklardaki ve illerdeki birkaç kadın alt sekreterliği ve ek olarak Arjantin'deki Consejo Coordlnador de Politicas Publlcas para la Mujer bulunmaktadır. Diğerleri ise Ekvator'da Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı Direccion Naclonal de la Mujer, Honduras'ta Planlama Bakanlığı'na bağlı Oflcina de la Mujer, Dominik Cumhuriyeti'nde Direccion Naclonal de Promocion de la Mujer. Venezuela'da 1 Oflcina de la Ministra de Estado para la Promocion de la Mujer ve Uruguay'da Eğitim Bakanlığı'na bağlı / Instituto de la Mujer dir. Ayrıca bazı Çalışma Bakanlıklarındaki (Arjantin, Paraguay) kadın şubeleri, kadınlara eşit iş fırsatı verilmesi konusunda bakanlıkların değişik şubeleri arasında daha fazla bütünlük sağlanması için yeniden düzenlenme sürecindedirler. İşçi, işveren kuruluşları ve diğer sosyal kuruluşlar. Bugünün sendika merkezlerinin çoğunda kadın sekreterlikleri vardır. Fakat, kadın işçiler için olumlu etkinlikler tasarlayabilecek ve yürütebilecek özelleşmiş, kurullar ya da çalışma grupları tarafından her zaman desteklenmezler. Bu sekreterlik ya da kurulların etkisi, hala sendika liderlerinin kadınların özel gereksinimlerine verdiği sınırlı öneme bağlıdır. Kadın üyelerin motivasyonu ve deneyimi yoktur. Kadın sendika liderlerinin birden fazla sorumluluğu vardır ve genellikle ücret
4 almazlar. Kırsal bölge kadınları arasında "köy ya da kırsal kesim çalışanları birlikleri" (bazen yalnızca kadınlardan oluşur) şeklinde örgütlenme eğilimi gittikçe artmaktadır. İşçi eğitimi etkinlikleri çerçevesinde İLO, örgütlerine daha etkin katılım sağlayabilecek eğiticilerin eğitilmesine yardımcı olmaktadır, işveren örgütlerinin de fırsat eşitliğine ve kadın girişimcilerin rolüne ilgileri artmaktadır. ILO'nun da yardımıyla yalnızca kadınların girişimci birliklere katılımlarının nasıl artırılabileceği konusunda değil, kendi ülkelerindeki sosyal ve ekonomik gelişmeye yapabilecekleri katkı konusunda da bir düşünce ve yayın süreci başlatılmıştır. Latin Amerika ülkelerinin çoğunda kadınlar için araştırma etkinlikleri ve eylemler yürütmek üzere kurulmuş, genellikle hükümet ve/veya işçi örgütleriyle yakın ilişki içinde çalışan önemli sayıda hükümet dışı örgüt (NGO) vardır. Bölgeye İLO müdahalesi. Latin Amerika'da ILO'yu ilgilendiren ana konular bütün alanlarda kadın ve erkek eşitliğini geliştirmek için hükümetlerin ve sosyal katılımcıların politika üretme, etkinlik programları ve uygulama planları yapma kapasitesini güçlendirmektir. Planlama ve Çalışma Bakanlıkları, kadınların işe alınmasını ve iş verimini ölçen düzeneklerin gözden geçirilmesine artan bir önem vermektedir. Sonuç olarak PREALC'in de yardımıyla (Latin Amerika ve Karayibler için Bölgesel İş Programı), özellikle kırsa! ve kentsel özel sektörde kadınların ekonomiye katılımını etkinleştirecek yeni değişkenlerin ele alınması da düşünülmektedir. Ekonomiyle ilgili devlet sektöründe kadınların rolüne eğilmek önem kazanmaktadır. taşımaktadır. Bu konuda CINTERFOR'un (Amerikan İş Eğitimi Araştırma ve Belgeleme Merkezi) yardımıyla yapılan iş eğitim projelerinin özellikle meslek yönelimini sağlamak, endüstri, ticaret ve hizmet alanlarında kadınlar tarafından şimdiye kadar yapılan işi değerlendirmek, kadınlar için yeni iş seçeneklerini gözden geçirmek ve iş piyasasındaki konumlarında onlara yardımcı olmak konularında büyük önem vardır, Ancak ILO tarafından geliştirilip güçlendirilecek girişimler, kadın işçilerin kendilerine karşı tutumları değiştirilmediği sürece başarılı olamaz. Kadınlar eğitime, profesyonel meslek yaşamına, daha canlı ve üretken etkinlikler geliştirmeye açık hale getirilmelidir. Bu da; yeteneklerini eve, aileye ve üretime ait sorumluluklarını yerine getirecek şekilde geliştirecek gerçek rollerin! farklı şekilde algılamalarını gerektirmektedir. (ILO., Social and Labour Bulletin, 3-4/91). YİNE BİR BÜYÜK-KAZA Tekirdağ Çorlu Muratlı yolu üzerinde kurulu bulunan Konyalılar Mensucat Fabrikası'nda 8 Ağustos 1992 Cumartesi gü-nü öğle saatlerinde büyük, bir patlama olmuştur. Yemekhanenin altında meydana gelen patlama, yemek dağıtımı yapılmakta olduğu İçin işçilerle dolu bulunuyordu. Belirlemelere göre, kazada 32 kişi yaşamını yitirdi ve 84 kişi yaralandı. Hükümetin şeffaflık politikasının gereği olarak, kamu kuruluşlarının olayla ilgili İnceleme sonuçlarını kamuoyuna duyurmalarını bekliyoruz. Bu yolla hem facialarda anlık tepkilerle yetinmenin ötesine geçilebilir; hem de bu tür büyük-kazaların bir daha olmaması için alınması gereken önlemler sergilenebilir. Kazada ölen ve yaralanan işçilerle yakınlarının acılarını paylaşırken; hâlâ bu kazaların önüne geçecek etkili girişimler ortaya koyamadığımız için onlardan özür diliyoruz.
5 TOPLUMSAL BİLDİRGE'NİN AVRUPA TOPLULUĞU'NDAKİ ETKİLERİ Matthew LYNN Tek pazar, Avrupa Toplufuğu'nun tarihinde hemen hemen herkesten destek toplayan bir tasarı olarak ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Serbest iç ticaret fikrine karşı çıkan ülke olmamıştır. Şimdiye kadar tek pazarın iki yönü tartışmalara yol açmıştır. Bunlardan biri korumacılık, diğeri ise Toplumsal Bildirge'dir (Sociai Charter). Her iki konu da aslında daha büyük bir anlaşmazlığın simgeleridir: Topluluk sağ eğilimli bir serbest pazar birliği mi, yoksa sol eğilimli bir sosyal demokrat kurum mu olacaktır? Yol açtığı şiddetli politik anlaşmazlıktan dolayı Toplumsal Bildirge, yetersiz önerilerinin düşündürdüğünden daha fazla tartışmaya neden olmuştur. Özellikle İngiltere'de bu öneriler Avrupa'nın bütünleşmesine karşı olanlar tarafından, bütünleşme yanlılarını yıldırmak amacıyla bir silah olarak kullanılmaktadır. Avrupa Komisyonu tarafından sosyal etkinliklere doğru atılan adımların. Topluluğun girişimlerinin çoğunda olduğu gibi uzun bir öyküsü vardır. 1972'de Paris'teki bir konferansta Topluluk başbakanları, Topluluğun ekonomik olduğu kadar sosyal yönde de gelişmesini desteklediklerini ifade etmişlerdir. Ancak Topluluğun sosyal boyutu 1988e,yani 1993 programının hazırlandığı zamana kadar ortayaçıkmadı. Bu yıl içinde Toplumsal Bildirge fikri Topluluk başkanı Jacques Delors tarafından ortaya atıldı. Böylece iç pazarın büyük işletmelerin istemlerine çok fazla eğildiği yolundaki itirazlara yanıt veriyordu. Daha önce Fransa'nın sosyalist hükümetinde bakan oian Delors, pazarın işçilerin ilgisini çekecek bir şeylere gereksinim duyduğunu anlamıştı. Sonuçta Toplumsal Bildirge Aralık ]989'da 12 Topluluk başbakanın 11'i tarafından benimsendi (imzalamayı reddeden İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher'dı). Aslında Bildirge çok tehdit edici bir belge değildi. Bildirgenin yasal bağlayıcılığı yoktur, tam ittifakla benimsenmiş olsaydı bile yine de bağlayıcı olmayacaktı. Daha çok Topluluğu "temel sosyal haklar" konusunda bir dizi genellemeye götürmektedir. Bildirge'deki özel taahhütler yalnızca grev hakkı ve çalışma yaşının en erken 15 olmasıdır ki, bunlar da 20. yüzyılın sonunda varlıklı ülkeler için kökten önlemler sayılmamaktadır, Bildirge'nin üstün yanını oluşturan Toplumsal Eylem Programı (SAP) daha önemlidir. SAP'nin ortaya koymayı tasarladığı etkinlikler sağlık ve güvenlik tüzükleri, çalışma saatlerinin düzenlenmesi, Avrupa çapında İşçi danışma yasaları, geçici işçilerin hakları ve işyerinde cinslerin eşliğidir. SAP, en azından Avrupa endüstri ilişkileri sistemi için bir başlangıçtır. Avrupa İşverenleri Federasyonu UNlCE'nin de içinde bulunduğu birçok iş çevresine göre Toplumsal Bildirge (Social Charter) ticaret çarkının dönüşünü engelleyen, tek pazarın özellikle ortadan kaldırmayı tasarladığı türden bir engelden başka bir şey değildir. Brüksel'de SAP'ı yöneten bürokratlar "sosyal indirimi" önlemenin gerekli olduğunu savunmaktadırlar. Şirketlerin fabrikalarını Topluluğun daha yoksul, ücretlerin daha düşük, iş yasalarının daha az ve refah koşullarının daha kötü olduğu ülkelerine taşıyacaklarından korkulmaktadır. Bu arada ülkeler arasında serbestçe dolaşımları sağlanan işçiler, işverenlerin kaçmalarına yol açan aynı nedenlerden dolayı tersine yönelecekler ve varlıklı ülkelere göç edeceklerdir. Sonuç, yalnızca tıkanmış yollar değil, Avrupa ekonomisinde dengesizlik olacaktır. Tek pazar yanlıları bunun sorun olmadığını düşünmektedir. İnsanlar ücretler ve refah düzeyi dengeleninceye, ödemeler ve koşullar her ülkede kabaca aynı düzeye gelinceye kadar göç etmeyi sürdüreceklerdir. Bu karışıklığa yol açabilir, ancak verimliliğin artmasına neden olan karışıklık tek pazarın amacıdır. Tehlikesi olduğundan fazla büyütülmüş olsa da. Toplumsal Bildirge programının yürümesini sağlayan sosyal indirimdir. Bürokratlar düşük ücretli, düşük refah düzeyli ülkelere kayan birkaç şirket belirlediklerini kabul etmektedirler. Şirketlerin çoğu bunun kararlarını etkilediğini söylerken çok azı bu sözlerine göre hareket etmektedir. Eğer hareket etmeyi düşünmüş olsalardı SAP şu andaki durumuyla onları vazgeçiremezdi. Sosyal yasaların çoğunluğun oyuyla kabulü için gerekli koşullar henüz yoktur. Bunun sonucunda çok az yasa kabul edilmiştir. Çünkü 12 üye hükümet hemen hemen hiç bir konuda oybirliğiyle karar alamamışlardır. Şimdiye kadarkilerin en katısı olan işçi danışması hakkındaki öneri bile İngiltere ve Almanya tarafından anlaşmazlık nedeniyle engellenmiştir. Yinede önerinin etkisi az da olsa görülecektir, Şirketler işçi temsilcilerini. Alman endüstri modeline benzer şekilde kurul düzeyinde işe alabileceklerdir. Fakat bunun yerine işçileri yalnızca şirketteki büyük gelişmelerden ve işyerindeki değişikliklerden haberdar etmeyi de seçebilirler. Bu çıkmaz, Maastricht zirvesinde aşılmış gibi görünmektedir. Burada İngiltere sosyal politika konusunda kenarda kalmaya karar verirken diğer 11 üye genel standartlarını yükseltmişlerdir. Bu durumda bile fabrika bazında fazla değişiklik olmamıştır. SAP önerileri, birçok Topluluk ülkesi ve şirketinde uzun zamandan beri zaten uygulanmakta olan standartları ortaya koymuştur. (International Managment, January 1992)
6 BÜYÜTEÇ - Büyük Tehlike Sorununa Genel Bakış - Büyük Tehlike Odaklarının Tanımlanması - ILO Sözleşme ve Tavsiye Kararı İçin Taslak - Görüşler BÜYÜK TEHLİKE SORUNUNA GENEL BAKIŞ GİRİŞ Tehlikeli kimyasal maddelerin endüstride ve ticarette gittikçe daha çok kullanılması, bu maddelerle oluşacak bir kaza ile herhangi bir anda yaşamı tehlikeye girebilecek işçilerin ya da çevrede yaşayanların sayısında önemli bir artışı da beraberinde getirmiştir. Modern teknolojideki hızlı ilerleme deneme-yanılma yoluyla öğrenmeye fırsat bırakmamakta, İşin şeklini ve üretim süreçlerini daha ilk seferden anlamayı gerekli kılmaktadır. Ancak kimya endüstrisindeki korunma önlemleri yalnızca fabrika İçiyle sınırlı değildir. Büyük bir patlama gibi az görülen bir olaydaki yaralanma ve ölümler toplumu da ilgilendirdiğinden, her zaman ulusal ve uluslararası düzeyde kontrollerin artırılması çağrılarına yol açar. Bu nedenle, özellikle tehlikeli kimyasal maddelerin depolanması ve kullanımı hakkındaki projelerde güvenlik önlemlerinin nasıl uygulanacağına karar verirken hem o alanın hem de dışarının güvenliğini düşünmek önemlidir. 1. Büyük endüstriyel tehlikeler Fransa'da 1987 Ekiminde amonyum nitrat içeren bir yangın sonucu kişi evlerini boşalttı. İtalya'da Nisan 1987'de metan içeren bir yangın dört kişinin ölümüne ve bir kişinin yaralanmasına yol açtı. Kasım 1986'da Bulgaristan'daki vinil klorür patlaması 17 kişinin ölümü, 19 kişinin yaralanmasıyla sonuçlandı. Filipinler'de Nisan 1986'da fişeklerin patlamasıyla 11 kişi öldü, 8 kişi yaralandı. Şubat 1986'da ABD'de klor sızıntısı yüzünden 76 kişi yaralandı. Bu olaylar yakın zamanda bildirilenlerden yalnızca birer örnektir. Daha feci olaylardan da sözedilebilir. Bunların arasında 1984'te Hindistan'ın Bhopal kentinde 2000 kişinin ölümüne, kişinin de yaralanmasına yolaçan metil izosiyanat yayılması da vardır. Bu olaydan 2 hafta önce Mexico City'de 650 kişinin ölümüyle ve birkaç bin kişinin yaralanmasıyla sonuçlanan sıvılaştırılmış petrol gazı patlaması olmuştu. 1980'de İspanya'nın Ortuella kentindeki propan gazı patlaması da 51 kişinin ölümüne ve bir çok kişinin yaralanmasına yolaçtı. 1976'da İtalya'nın Seveso kentinde süreçteki bir arıza nedeniyle az miktarda dioksin çevreye yayıldı ve 30 kişi yaralandı, kişi de köyleri boşaltmak zorunda kaldı. 1974'te İngiltere'de Flixborough'da meydana gelen sikioheksan patlaması 28 kişinin ölümüne, 89 kişinin de yaralanmasına neden oldu. Bu ve benzeri olayların yol açtığı ekonomik zarar çok büyük boyutlardadır. Bu olaylar, oluş biçimleri ve kimyasal maddeler açısından farklılık gösterse de ortak özellikleri vardır: bunlar yangın, patlama, çevreye zehirli madde yayılması gibi kontrol edilemeyen olaylardır, fabrikanın içinde ve dışında birçok kişinin ölmesi ya da yaralanmasına neden olmuşlardır, ayrıca geniş çapta mal kaybı ve çevre zararı İle sonuçlanmışlardır. Böyle facialara yol açma potansiyeli olan yanıcı, patlayıcı ve zehirli maddelerin saklanması ve kullanılması genellikle büyük tehlike olarak değerlendirilir. Bu potansiyel hem maddenin doğasına hem de ortamda bulunan miktarına bağlıdır. Son yıllarda büyük tehlikelerin kontrolüyle ilgili yasaların geliştirilmesi için önemli çabalar sarfedilmiştir. Bunların içinde en dikkate değer olanı Avrupa Topluluğu Konseyi'nin 1982'de yayınladığı, bazı endüstri etkinliklerin-deki büyük kaza tehlikeleri hakkındaki yönergedir. Burada "büyük-kaza" terimi; "bir endüstriyel etkinlik sırasında kontrol edilemeyen gelişmelere bağlı olarak oluşan, İnsanlar ve çevre İçin kuruluşun İçinde ya da dışında, hemen ya da daha sonra ciddi bir tehlike oluşturan, bir ya da daha çok tehlikeli maddeyi kapsayan büyük yayılım, yangın ve patlama gibi olaylar" olarak tanımlanmaktadır. 2. Büyük endüstriyel tehlikelerin türleri ve sonuçlan Büyük endüstriyel tehlikeler genellikle yangın, patlama ve zehirli madde yayılımı ile birliktedir. Eğer bu maddeler uçucuysa buharlaşma ve dağılma yoluyla çevreye yayılırlar. Büyük tehlike yaratan kazalar şunlardır: - Yanıcı madde sızıntısı, maddenin buharlaşıp havayla karışması, yanıcı buhar bulutunun oluşması ve bulutun alev kaynağına doğru sürüklenmesi; sonuçta o alanı ve çevredeki yerleşim bölgelerini etkileyen yangın ya da patlamanın meydana gelmesi; - Zehirli madde sızıntısı, zehirli buhar bulutunun oluşumu, bulutun o alanı ve çevredeki yerleşim bölgelerini etkileyerek sürüklenmesi. Yanıcı madde salınması durumunda en büyük tehlike uçucu sıvı ya da gazların aniden fazla miktarda dışarı kaçarak yanıcı ve muhtemelen patlayıcı olan büyük bir buhar bulutu oluşturmasıdır (İngiltere Sağlık ve Güvenlik Komisyonu, 1976). Bu bulut tutuştuğunda oluşan yanmanın etkileri, rüzgarı hızı ve bulutun hava içinde seyrelme derecesi gibi pek çok etkene bağlı olarak değişir. Böyle tehlikeler çok sayıda kayba, o bölgede ve çevrede toptan hasara yol açabilirler. Yine de ciddi kazaların bile etkisi kaza yerinden itibaren birkaç yüz metre ile sınırlıdır.
7 Fazla miktarda zehirli maddenin ani salınımı çok daha büyük bir alanda ölümlere ve ciddi yaralanmalara neden olabilir. Teorik olarak böyle bir salınım belli hava koşullarında salınım yerinden birkaç kilometre uzağa kadar öldürücü derişimlerde yayılabilir. Ancak kayıpların gerçek sayısı bulutun yolu üzerindeki nüfusun yoğunluğuna ve bölgeyi boşaltmayı da içine alan acil önlemlerin etkililiğine bağlıdır. Bazı işyerleri ya da işyeri grupları iki tür tehdidi de taşırlar. Buna ek olarak patlamanın rüzgarı ve fırlayan parçalar, yanıcı ve zehirli madde bulunduran diğer fabrikaları da etkileyip facianın yayılmasına neden olur. Bu duruma bazen "domino etkisi" de denilmektedir. Enerji kaynağı ve suyun o bölgede bulunması ya da uygun iş kollarının biraraya gelmesi nedeniyle gruplar halinde yerleşilmiş endüstri bölgelerinde görülür. Bu gruplaşma malzemenin ve ürünlerin bir yerden diğerine taşınmasını kolaylaştırır. Gerçekte bir nehir kıyısında, nehir ağzında yada yerleşim bölgesi yakınında patlama ve zehirlenme tehlikesi oluşturan üç ya da daha fazla ayrı fakat birbirine bitişik fabrikanın bulunması seyrek görülen bir durum değildir. Havaya yanıcı ya da zehirli maddelerin salınmasının yol açtığı patlama, yangın ve zehirli bulut oluşumu aşağıda daha ayrıntılı olarak ele alınmıştır Patlamalar Patlamalar; binalara zarar verip camları kırabilen ve birkaç yüz metre uzağa parçalar fırlatan, patlama sesi şeklinde duyulan bir şok dalgasıyla tanımlanırlar. Zarara ve yaralanmalara asıl olarak bu şok dalgası neden olur. İnsanlar savrulur, yere düşer, yıkılan binaların altında kalır ve uçan cam parçalarıyla yaralanırlar. Yüksek basıncın etkileri doğrudan ölüme yol açabilir. Ancak bu patlamanın çok yakınında çalışanlar için geçerlidir. Şimdiye kadar olan endüstriyel patlamalar göstermiştir ki çöken binaların, uçan camların ve parçacıkların dolaylı etkisi çok daha fazla yaşam kaybına ve ağır yaralanmalara neden olmaktadır. Şok dalgasının etkileri maddenin özelliklerine, miktarına ve buhar bulutunun sınırlanma derecesine bağlıdır. Buna göre bir patlamadaki en yüksek basınç hafif bir basınç artışından birkaç yüz kilopascal'a (kpa) kadar değişebilir, 5-10 kpa'lık basınçta doğru-dan yaralanma (daha yüksek basınçlarda ise genellikle ölüm) meydana gelirken 3-10 kpa'lık basınçta binalar yıkılır, kapı ve pencereler kırılır. Patlama noktasından uzaklaştıkça şok dalgasının basıncı hızla düşer. Örnek olarak 50 ton propan içeren bir tankın patlaması 250 metre uzakta 14 kpa basınca neden olurken 500 metre uzakta basınç 5 kpa'a düşer Parlama ve infilak Patlama sırasındaki yanmanın hızına bağlı olarak patlamalar parlama ya da infilak şeklinde olabilir. Parlamalarda alevin hızı göreceli olarak yavaş, 1 m/sn civarındadır. İnfilaklarda ise alevin hızı çok yüksektir. Alevin ön cephesi m/sn hızla bir şok dalgası gibi hareket eder. İnfilak daha yüksek basınç yaratır ve parlamadan çok daha tahrip edicidir. Hava ile dolu kapalı bir tankta parlama ile oluşan en yüksek basınç yaklaşık kpa iken infilak kolayca 200 kpa'lık basınca ulaşabilir. Parlama mı, infilak mı olacağı bulunan maddenin cinsine ve patlamanın meydana geldiği koşullara da bağlıdır. İnfilak meydana gelmesi için buhar fazı patlamasının bir miktar sınırlanması gerektiği genellikle kabul edilmektedir Gaz ve toz patlamaları Gaz ve toz patlaması ayırımı, olaya karışan maddelere göre yapılabilir. Ortama çok miktarda yanıcı madde salınır ve tutuşma olmadan önce havayla karışarak patlayıcı bir buhar bulutu oluşturursa genellikle büyük gaz patlamaları meydana gelir. Yanıcı katı maddelerin havayla yoğun bir şekilde karışmasına bağlı olarak da toz patlamaları oluşur. Dağılan katı madde çok küçük parçacıklar şeklindedir. Bir yangın ya da yüzeye çökmüş tozu havalandıran küçük bir patlama gibi başlatıcı bir olaydan sonra patlama oluşur. Havayla karışma ikinci bir patlamayla sonuçlanır, bu da üçüncü bir patlamaya yol açar ve böylece gider. Geçmişte birbiri ardına gelen bu patlamalar facialara ve fabrikaların tümüyle yıkılmasına neden olmuştur. Tahıl, süttozu ve un yanıcı olduğundan toz patlamaları tarım endüstrisinde daha yaygındır. Ancak özellikle son yıllardaki toz patlamalarının da gösterdiği gibi hasar iş-yeriyle sınırlı kalmakta, fabrika dışında yaşayanlara zarar vermemektedir Sınırlanmış ve sınırlanmamış buhar bulutu patlamaları Sınırlı patlamalar kazan ya da boru hattı gibi kapalı bir ortamda oluşurlar. Binalardaki patlamalar da bu sınıftandır. Açık havada oluşan patlamalara sınırlanmamış patlamalar denir ve en yüksek basınçları yalnızca birkaç kpa'dır. Sınırlı patlamalarınki ise daha yüksektir ve yüzlerce kpa'ya erişebilir. Tablo l'de bazı endüstriyel patlamaların listesi görülmektedir. Verilen bütün örnekler buhar bulutu patlamalarıdır, bazı olgularda gaz bulutunun sınırlanmasına bağlı olarak infilak oluşmuştur.
8 TABLO1: Endüstriyel Patlama Örnekleri Sonuç İçerdiği Kimyasal Ölüm Yaralanma Yer ve Tarih Dimethylether Ludwigshafen, Federal Republic of germany, 1948 Kerosene Bitburg, Federal Republic of Germany, 1954 Isobutane 7 13 Lake Charles, Louisiana, United States, 1967 Oil slops 2 85 Pernis, Netherlands, 1968 Propylene East St. Louis, Illinois, United States, 1972 Propane Decatur, Illinois, United States, 1974 Cyclohexane Flixborough, United Kingdom, 1974 Propylene Beek, Netherlands, Yangınlar Yangının insanlar üzerindeki etkisi, ısı ışınımına sunuk kalmaya bağlı gelişen deri yanıkları şeklinde görülür. Yanığın derecesi ısının yüksekliğine ve sunuk kalma süresine bağlıdır. Isı ışınımı, kaynağa olan uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Deri 10 kw/m2 enerji taşıyan ısıya ağrı hissetmeden yaklaşık 5 saniye, 30 kw/m2'lik ısı enerjisine ise 0.4 saniye dayanabilir. Endüstride yangınlar, patlamalardan ve zehirli madde yayılımlarından daha sık görülür ancak yol açtıkları ölümler daha azdır. Bu nedenle yangının diğerlerinden daha az büyük tehlike potansiyeline sahip olduğu söylenebilir. Ancak dışarı kaçan yanıcı madde tutuşmazsa sınırlanmamış yanıcı bir buhar bulutu oluşabilir. Yangınlar jet yangınları, havuz yangınları, parlama yangınları ve kaynayan sıvı- genişleyen buhar patlamaları (BLEVE) gibi çeşitli şekillerde olabilir. Jet yangını, örneğin tutuşmuş bir gaz sızıntısına bağlı uzun dar bir alev şeklindedir. Havuz yangını, örneğin bir depolama tankından alevli bir alana ham petrol sızmasıyla oluşur. Parlama yangını, bir gaz kaçağı alev kaynağına ulaşıp da hızla çıktığı yere kadar tutuşuğunda meydana gelir. BLEVE diğer yangınlardan daha ciddidir ve aşağıda daha ayrıntılı olarak tartışılmıştır. Yangında gözönüne alınması gereken bir diğer öldürücü etki de, yanma sırasındaki oksijen tüketimine bağlı olarak havadaki oksijenin azalmasıdır. Bu olay genellikle yangının yakın çevresi ile sınırlıdır. Yangında çıkan dumanlara sunuk kalmaya bağlı sağlık etkilenmeleri de önemlidir. Bu dumanlar, karbon disülfürün yanmasıyla açığa çıkan kükürt dioksit ya da amonyum nitratın yanmasıyla oluşan nitröz oksitler gibi zehirli gazla içerebilirler Kaynayan sıvı- genişleyen buhar patlaması (BLEVE) Bazen ateş topu da denilen BLEVE, kısa bir zaman süresi içinde yoğun ısı yayılımıyla birlikte yangın ve patlamanın birlikte olmasıdır. Terimden de anlaşıldığı gibi bu olay sıvılaştırılmış gazın atmosferik kaynama noktasının üzerinde tutulduğu kazan ya da tankların içinde meydana gelir. Eğer basınç tankının yapısında bir zayıflık varsa içerideki sıvı ve gaz karışımı aniden dışarı kaçar, hızla genişler ve havaya bir bulut gibi dağılır. Bu bulutun tutuşmasıyla bir ateş topu oluşur ve birkaç saniye içinde çok büyük bir ısı yoğunluğu meydana gelir. Isının yoğunluğu İçerideki gazın miktarına bağlı olarak birkaç yüz metre ötede ağır cilt yanıklarına ve ölümlere neden olacak kadar yüksektir. Buna göre BLEVE, daha önceden trafik kazası ya da raydan çıkma nedeniyle zorlanmış ve zedelenmiş bir kazan ya da tankta fiziksel bir etkiyle oluşabildiği gibi tankı içine alan ve yapısını zayıflatan bir yangının etkisiyle de olabilir. 50 tonluk bir propan tankında meydana gelen bir BLEVE 200 metre uzaklıkta üçüncü derece yanığa, 400 metre uzakta ise kabarcıklara (ikinci derece yanığa) neden olur. Tablo 2'de bazı büyük-yangınların listesi verilmiştir. TABLO2: Büyük Yangın Örnekleri Sonuç İçerdiği Kimyasal Ölüm Yaralanma Yer ve Tarih Methane Cleveland, Ohio, United States, 1944 LPG 1 (BLEVE) Feyzin, France, 1966 LNG Staten Island, New York, United States, 1973 Methane 52 - Santa Cruz, Mexico, 1978 LPG (BLEVE) Mexico City, Mexico, Sıvılaştırılmış Petrol Gazları 2 Sıvılaştırılmış Doğalgaz