Dostoyevski Suç ve Ceza’yı 1865’te yazmaya başlar; romanın ana fikri, “sıradan ve sıradan olmayan insanlar” teorisinden oluşur.
Teorinin sahibi Raskolnikov tipik bir Dostoyevski karakteridir: kendi iç dünyasında teoriler üretir, kendi düşüncelerinde yaşar, düşündükçe düşünür; fakat iş bunları uygulamaya ve geldiğinde tökezler, işler sarpa sarar. Tıpkı İvan Karamazov gibi, o da ürettiği teorisini kanıtlama aşamasında başarısız olmaktadır.
Raskolnikov’un teorisi insanların doğa tarafından sıradanlar ve sıradan olmayanlar olarak ikiye ayrıldığını öne sürer. Birinci grup uysal bir yaşam sürer; kurallara uymakta, emirleri uygulamaktadırlar. İçerisinde bulunduklara toplumda, çağda, yeni söz söyleme; var olan düzeni değiştirme yeteneğinden yoksundurlar. İkinci grup ise yasa bozuculardan, yıkıcılardan, yıkıcılığa eğilimli olanlardan oluşur. “Bu insanların suçları elbette göreli ve çeşitlidir ama çoğunlukla şu ya da bu biçimde, daha iyi bir geleceğin adına şimdinin yıkılmasını isterler. (Andre Gide, Dostoyevski.)”
Kafasında sürekli bu düşünceler dönüp duran Raskolnikov tefeci yaşlı kadını öldürmeyi planlar fakat aynı zamanda bunu yapmak istememektedir de. Fakat ekonomik sıkıntısı, konuşmalarına kulak misafiri olduğu iki adamın kadın hakkında söyledikleri de işin içine girince, Raskolnikov sıradan olmayan bir insan olduğu teorisini kanıtlamak için uygun şartların oluştuğu izlenimine kapılır. Yaşlı kadının tesadüfen hangi saatte yalnız başına evde olacağını da öğrendiğinde artık bunu gerçekleştireceğinden şüphesi kalmaz.
Raskolnikov, yaşlı kadını kendi menfaatleri için değil, “daha iyi bir toplum düzeni” için öldüreceğine inanır. Yani ona göre, buna aslında “hakkı vardır”. İvan Karamazov nasıl, Smerdyakov’un babasını öldürmek için kendisini onun kışkırttığını söylediğinde kendini temize çıkarmaya çalıştıysa, Raskolnikov da işleyeceği bu suçun teorisine göre soylu amaçları olduğuna inanır; kendini kendi içinde temize çıkarır. Bu cinayetin insanî bir görev olduğunu düşünmektedir.
Şunu da ekleyelim: Raskolnikov’u suçu işlemeye teşvik eden diğer bir etken de kardeşi Dunya’nın annesi ve abisi için kendini feda etmesidir. Onlar için sevmediği bir adamla evlenmeye razı olan, kendini satan Dunya’ya oldukça öfkelenen Raskolnikov, onlardan hiçbir özveri istemediğini söyler içinden. İşte kız kardeşinin bu fedakârlığı karşısında kendisinin de bir “fedakârlık” yapması gerektiğini düşünür.
Bilindiği üzere işler planladığı gibi gitmez ve Raskolnikov sadece tefeci yaşlı karıyı değil kardeşini de baltayla öldürmek zorunda kalır. Bu, Raskolnikov’un çöküşünün asıl nedenidir. Günlerce hasta yatar.
Hiç kimse ondan şüphelenmese de, Raskolnikov ceza çekmesi gerektiğini düşünür, bu süreç boyunca ruhsal bir acı çeker. Kafasındaki ideale ulaşamamış, “içinde öldürdüğü Tanrının yerini alamamıştır”.
Onun kurtuluşu ise, yine kardeşi Dunya’nın yaptığı gibi sevdikleri için kendini feda eden Sonya Marmeladova olmuştur. Raskolnikov ona itiraf etmeye gittiğinde mum ışığıyla aydınlanan dairede birlikte İncil’i okurlar.
İnsanın arınması için acı çekmesi gerektiği fikri bu romanda da yer bulur; Raskolnikov sürekli bilinçli olarak kendine acı çektirdikten sonra teslim olur ve sürgüne gönderilir, Sonya da onunla birlikte gider. En sonunda, Raskolnikov’un ruhunun kurtulduğuna, arındığına tanık oluruz; çünkü kalbi Sonya sayesinde sevgiyle dolmuş, Marmeladov’un içki şişesinin dibinde aradığını söylediğini merhameti onda bulmuştur. Dostoyevski’nin, düşmüş bir insanı kurtarabilecek yegâne hissin ne olduğuna dair düşüncesini burada da gözlemleyebiliriz: Merhamet.