ORTALAMANIN SONU KİTAP TAHLİLİ
(TODD ROSE)
Ortalamanın Sonu’nda, bireyin biliminin yeni alanında yükselen bir yıldız olan Todd Rose, kimsenin ortalama olmadığını gösterir. Sen, çocukların, çalışanların, öğrenciler hiç kimse ortalama değildir. Bu, içi boş slogancılık değil, muazzam pratik sonuçları olan matematiksel bir gerçektir. Ancak, insanların farklı şekillerde öğrendiklerini ve geliştirdiklerini bilmemize rağmen, bu eşsiz davranış kalıpları okullarımızda ve efsanevi ortalama bir insan etrafında tasarlanan işletmelerde kayboluyor. Sürücüler araba koltuklarını üç farklı yolla ayarlayabilirler: tüm koltuğu yukarı veya arkaya doğru itebilirler; koltuğun tabanını aşağı veya yukarı hareket ettirebilirler ve koltuğun arkasını öne veya arkaya eğebilirler. Bu ayarlamalar, araba koltuğunun bireysel sürücünün özel ihtiyaçlarına göre ayarlanmasını sağlar. İlk bakışta, bu ayar özelliği özellikle devrim niteliğinde görünmüyor. Yine de, Todd Rose'un kitabında açıkladığı gibi, Ortalamanın Sonu, ayarlanabilir oturma, toplumumuzun belirleyici özelliklerinden birinin reddedilmesidir. Not ortalamaları, standartlaştırılmış testler, performans onayı değerlendirmeleri, fazla kilolu veya zayıf olmak, her türlü önlem bir ortalama olduğu fikrine dayanır ve bundan ne kadar saptığınıza göre ölçülür ve değerlendirilirsiniz.
Kitabının giriş bölümünde yazar, yaş ortalamasının nasıl bir öykü olduğunu anlatıyor. Her şey ortalamaları saptırmak için ortalamaları ölçmek için astronomi yöntemini uygulayan Adolphe Quetelet adlı genç bir Belçikalı sosyal bilimci ile başladı. Ortalama artık mükemmelliği ifade etmese de, bir grubun prototipik bir temsili olan bir tür olarak tanımlanmaktadır. Bir başka sosyal bilimci, İngiliz Francis Galton, Quetelet'in sıralama kavramını geliştirme çalışmasına dayanıyor (ortalamanın üzerinde arzulanan bir durum, mükemmellikten sapma değil). Frederick W. Taylor, işyerinde standardizasyon kavramını geliştirmek için ortalamaları kullandı. Eğitim reformcusu Edward Thorndike, Taylor’ın işyeri standardizasyonunu uyarladı ve sınıfa uyguladı. Böylece ortalama yaş devraldı. Bunun tek istisnası, 1950'lerde Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri'ni ortalama büyüklükteki kokpitlere sahip uçakların çarpmalara sebep olduğuna ikna eden 23 yaşındaki bir bilim insanıydı. Önerisi basitti ama alışılageldik bir öneri değildir. Ayarlanabilir kokpitler ile kazaların önüne geçileceğini savunmuştu ve ABD bu gence çok şey borçluydu. Bahsini ettiğimiz ayarlanabilir otomobil koltukları için de bizler 23 yaşındaki genç bilim insanına çok şey borçluyuz. Genç Gilbert Daniels, Hava Kuvvetlerini, bireysel olarak boyutlandırılabilecek kokpitler geliştirmeye nasıl ikna etti. Ortalama kokpitte kullanılan 10 farklı ölçümü 4.000'den fazla pilotun ölçümü ile karşılaştırdı. Sonuç: Tek bir pilot tüm önlemlerde ortalama büyüklükte değildi. Ortalama büyüklükteki kokpit hiç kimseye uymuyordu. Sonuç olarak, ortalamalar insan gruplarını anlamamıza yardımcı olabilir (Fransız ve İngiliz savaş pilotları) ancak bireyleri anlamamıza yardımcı olmayacaktır. Daniels, Bireyciliğin Üç Prensibi olarak adlandırdığı bireyleri anlamaya bir alternatif sunar. Birincisi, pürüzlülük prensibidir. Ortalama bir kokpitin 10 ölçüsüne karşı bir pilotu ölçen Daniels'ı hayal edin. Pilotun bacaklarının ortalamasından daha uzun olduğunu, ellerini daha küçük olduğunu, yüksekliğinin daha kısa olduğunu vb. buluyor. Ortalama düz bir dikey çizgiyi temsil ediyorsa, pilotun ölçümünü temsil eden çizgi yandan (ortalamadan daha büyük) yana doğru (ortalamadan daha küçük) sarsılır. Bu, pürüzlülük ilkesidir: Hiç kimse her boyutta dikey ortalama çizgisinde durmaz.
İkinci prensip, farklı özelliklerin şartlara tabi olduğu bağlam prensibidir. İnsanlar yabancılar arasında utangaç ve arkadaşlar arasında giden olabilir. Utangaçlıklarının belirli bir “ölçüsü” çizmek ve daha da kötüsü, utangaçlık “ortalaması” ile karşılaştırmak adil değildir.
Üçüncü ilke, genel olarak herhangi bir amaca yönelik sıralı adımlar olduğu bilgisini çürüten yollar prensibidir. Bir antropolog, bir orman kabilesindeki bebeklerin, yürümeden önce asla sürünmediğini, bunun yerine, arkalarına kaydıklarını keşfetti; bunun nedeni, hiçbir ebeveynin, bir bebeğin aşağı doğru, kirli bir orman zeminine bakmasına izin vermeye istekli olmamasıdır.
Günümüz eğitim sisteminde de ortalamacılık anlayışı etrafında şekillenen bir sistem söz konusu olduğu için birçok sıkıntı bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi de kişilerin öğrenme hızına bağlı olarak iyi öğrenci veya zeki gibi sınıflandırmalara gidilmesidir. Bazılarının daha yavaş öğrenmesi onların daha az zeki olduğu anlamına gelmemektedir. Belki de dikkat bozukluğu yaşayan bir kişi olup uzun süreli odaklanma problemi bulunduğundan var olan öğretim biçimi kendisine hitap etmiyordur. Bu gibi birçok anlayışın değişmesi gereklilik haline gelmiştir. Bu anlayışın oluşturmuş olduğu problemler sadece eğitim ile ilgili sınırlı değildir. İnsanları, toplumun da bu anlayış etrafında şekillendirilmiş olması duruma göre değerlendirme yetimizi kaybetme sonucunu doğurmuştur. Meselelere karşı toptancı bir anlayış etrafında tek boyutlu değerlendirilerek karar verilmesi artık sorunların dahi nedeni olmaya başlamıştır.
Sanayi toplumunun gereklilikleri doğrultusunda ortaya çıkan ortaya çıkan ortalamacılık anlayışı artık günümüz sorunlarına karşı çözüm olmaktan çıkmıştır. Hatta bazı noktalarda bizzat sorun haline gelmiştir. Çağımızın ruhuna daha uygun olan ve elimizdeki teknolojik gelişimin de katkısıyla bireysellik anlayışı doğrultusunda yeni bir bakış açısı geliştirilmesi gerekmektedir. Eğitim sisteminin, işe alım süreçlerinin, çalışma hayatının, kurumsal anlayış ve yapının, birçok alandaki politikalarımız bu anlayış doğrultusunda şekillendirilmelidir. İnsanın kaynak olarak değerlendirilmesi yerine bir değer olarak kıymet olarak değerlendirildiği bir yapı inşa etmemiz gerekiyor.
Birçok modern şirket, çalışanlarının bireysel beceri setlerinin parlamasını sağlayan esnek çalışma ortamları oluşturmaya çalışıyor. Google ve Microsoft gibi şirketler, herkese uyacak ideal bir iş yeri oluşturmak amacıyla insanların bireysel karakter özelliklerini ve davranış çeşitlerini incelemek için milyonlarca dolar harcarlar. Bu şirketler, benzersiz ancak tamamlayıcı karakter özelliklerine sahip insan ekiplerini bir araya getirerek, avantajlarına farklı özellikler kullanırlar. Örneğin, bir pazarlama ekibi fikirleri geliştirmek için bir dışa dönük ve araştırmayı ele almak için bir içe dönük olabilir. Şirketler, birinin başarısında ne olduğuna dikkat ederek, bu beceriler o kişinin işe alındığı şey olmasa bile, benzersiz becerileri teşvik edebilir. Örneğin, domates işleme şirketi Morning Star'da çalışan bir işçinin makine tamir etmekten ve tamir etmekten keyif aldığı fark edildi. Bu eşsiz yetenekten yararlanmak için şirket, özgeçmişine dayanarak asla işe alınmayacağı bir pozisyon olan fabrika ekipmanı konusunda uzman bir tamirci yaptı. Şirketler, katı gereksinimlere sahip olarak potansiyel çalışanları aramayı sınırlandırdıklarında, değerli yeteneklerini kaçırıyorlar. İnsanların benzersiz yeteneklerinden yararlanmak için, sınıflar ve dereceler gibi standart ve “ortalama” göstergelerinin ötesine bakmanız gerekir.
Bireysel Bilim Laboratuvarı'na Harvard'da liderlik eden ve Bireysel Fırsat Merkezi'nin kurucu ortağı olan Rose, her zaman aydınlatıcı olan bireysellik üzerine ilgi çekici bir eser sunmaktadır. Bireyselliğin göz ardı edildiği sistem sığ bir sistemdir. Aynı zamanda verimsizdir. Ortalamacılık anlayışının terkedilerek bireysellik anlayışının kabul edildiği sistemde bireyler kendilerini keşfedecekleri alanları seçebilme gücüne sahip olacaklardır. Buradaki anlayışa yalnızca ekonomik sebepler doğrultusunda bakmamak gerekir. İnsani kaygılar bu noktada daha önemli etkenlerdir.