Nişanyan'ın, kendisine yolladığım "Senin Atan bir Oryantalist idi yavrum" başlıklı yazıma verdiği "Gazi'den Gezi'ye mi dönsek" yazısına cevabım. (Ayrıca kendisine zaman ayırıp cevap verdiği için çok teşekkür ederim.)
***
Nişanyan yazısının sonunda sormuş: “Düşün: Batılılığın bu ülkedeki ışıldağı olan yabancı okullara Cumhuriyet rejiminin gösterdiği düşmanlık, Abdülhamit'inkinden bir zerre eksik değildi. Tek başına bu yetmez mi bütün tezi çökertmeye?”
Yetmez.
Sonuna bir “... ama evet” eklerdim, yaşananlar “hakikat”e karşı sergilediğimiz, sergilemek zorunda olduğumuz tutumu değiştirmeseydi.
Yetmez; çünkü Batılılığın ışıldağı olan yabancı okullara düşmanlık gösteren cumhuriyet rejimi, medeni kanunu olduğu gibi İsviçre’den alırken aynı düşmanlığı göstermedi. Yetmez; çünkü aynı Cumhuriyet, alfabesini “Latin” alfabesine çevirirken aynı Batı düşmanlığını göstermedi. Ben de şunu sorayım, o halde, tek başına bu yetmez mi Cumhuriyet rejiminin banal bir Batı düşmanlığından çok daha farklı bir dinamik üzerine kurulduğunu açığa vurmaya. Ya da, daha açıklayıcı olması adına, şöyle yeniden formüle edeyim: madem Cumhuriyet rejiminin Batı’ya karşı olan tavrı Yeni Şafak ile aynı (Nişanyan bunu iddia ediyor), o halde, bu varsayımdan hareketle, Erdoğan ve şürekasının Atatürk ile aynı şartlara sahip olsalardı, aynı şekilde Medeni Kanunu İsviçre’den alıp, alfabeyi Latin alfabesine çevirip, tekke ve zaviyeleri kapatıp, saltanatı kaldıracağını iddia etmemiz gerekirdi ki, böyle bir şeyin gerçekliği yansıtmadığını sanırım EN BAŞTA İslamcılar olmak üzere, Türkiye’de hemen hemen herkes kabul edecektir.
Sorun şu. Nişanyan, Cumhuriyet ile Yeni Şafak’ı birbirine eşitlerken (Cumhuriyet ile kastım kesinlikle Cumhuriyet gazetesi değil), birbirine düşman bu iki zihnin formal yapısından bahsediyor belli ki. Eğer eleştiri bu ise, kabul edilebilir duruyor. Ne var ki, sanıyorum formu içeriğe indirgeyen Nişanyan, eğer mevzu hakikat ise, hakikate tarafsız bir şekilde bakamıyor, zira atladığı şu: Şu an kendine İslamcı diyenler, kendilerini tanımlayacak güçten yoksunlar. İslam, tüm Ortadoğu’da tamamiyle Batı’ya karşı bir tepki paradigmasına dönüştü. Yani aslında İslam diye bir din yok. Yüzyıllar süren Orient – Occident kavgasında, al-Azm Sadiq Jalal’in “Orientalism in Reverse” kavramıyla mükemmel bir şekilde açıkladığı gibi, Orientallerin zihni, (ben ontolojisi demeyi tercih ediyorum) tamamiyle modern Batı’nın ucuz bir nüshası haline geldi. Yani, eğer formal yapı olarak Cumhuriyet ile Yeni Şafak aynı ise, bunun nedenini, Cumhuriyet rejiminde değil, çok daha büyük bir resmin (Cosmos’un?) içinde, İslam'ın Allah anlayışında, Foucault’nun Discourse’unda, Napolyon’un Mısır’ı işgalinde, Marx’ın Hindistan’ın sömürgüleştirilmesini devrim için ileri bir adım olarak görmesinde; yani, en nihayetinde, yüzyıllar süren bu karşılıklı “ilişki”de, kaybeden tarafın, mağlubiyetin reddiyle, galibin zihinselliğine yoğrulması ve özünü orada tekrardan keşfetmesinde aramak gerekir. Bu geniş diyalektik içinde, Atatürk ve Cumhuriyet yalnızca bir surettir.
İşte benim Nişanyan’a olan eleştirim de tam olarak bu: Nişanyan, Yanlış Cumhuriyet ile öylesine meşgul ki, Yanlış Medeniyet’i göremiyor. Yani, Nişanyan etrafındaki ağaçlarla o kadar meşgul ki, içinde yaşadığı ekosistemi atlıyor. Şunu iddia edebilirim: Yanlış Cumhuriyet yok; eğer bir yanlış varsa, (1) İslam medeniyetinin zihnen ve ahlaken cılız bıraktığı Ortadoğu’nun özünde (2) Kültürel çeşitliliğin (relativity) önemine ancak dünyayı mekanikleştirip kolonize ettikten sonra farkına varan Batı’da var (Heidegger’in "seinsvergessenheit" atfen).
Nişanyan bunu göremiyor, görse şu satırların nedenini Cumhuriyet’te değil, yukarıda saydıklarımda, büyük resimde arardı: “1930'ların Çankaya'sından etrafa saçılan ve bugünkünden zerrece eksik olmayan biat, dalkavukluk, çanak yalayıcılık, zorbalık, ırkçılık ve hırsızlık kültürüne bir şeyler borçluysan bilemem, ama kastettiğin şey sorgulayıcılıksa, cılız da olsa bir hakikat aşkıysa, bin yıllık hurafelere kulak asmama cesaretiyse, o dediklerin buraya Cumhuriyet'le gelmedi.”
Benim bu satırlardan anladığım, “biat, dalkavukluk, çanak yalayıcılık, zorbalık, ırkçılık ve hırsızlık kültürünün” Cumhuriyet ile Ortadoğu’ya geldiği, zamanla da hiç değişmeden bugünlere ulaştığı. Burada sorulması gereken şu: Tüm bu azgelişmişlik, ahlaksızlık “kültürü” Cumhuriyet’in mi eseridir, yoksa Cumhuriyet bu kültür üzerine kurulmuş, kurulmak zorunda kalmış, başka çaresi bulunmayan “yapay” bir oluşum mudur? Yüzlerce yıl padişahlıkla yönetilmiş, kefşetmek nedir bilememiş, ancak fethemiş, adalet, hak-hukuk olmayan, Hegel’in son derece haklı bir şekilde gözlemlediği gibi, özgürlüğün bilincinin dahi gelişmediği bu coğrafyada, tüm bu sefaletin suçunu Cumhuriyet’te aramak ne kadar doğrudur? Dahası, bu milletin özü olarak pazarlanan bu sefil ahlak sistemini değiştirememenin suçunu Atatürk’te aramak ne kadar doğrudur? Atatürk, Allah mıdır? Nişanyan, Cumhuriyet rejiminden ne beklemektedir, içten içe, Batılı olmayan herkesi kırıp geçirmesini mi? O halde, aynı Nişanyan’ın, kılık-kıyafet inkılabını takip eden dar ağaçlarını desteklemesi gerekmez mi? Yoksa kılık-kıyafet “şov” amaçlı olduğundan (“Vitrin yap, ama özünü kaybetme”) bunu “yetersiz” mi bulmaktadır? Peki buradan hareketle, Nişanyan’ın yetersiz bulduğu bir zulmü, ahlaken kötülüyor olmasını bel altı oynamak olarak nitelendirebilir miyiz?
Varsayalım, Atatürk Diyarbakır mollasının emir eri olsaydı, olayı yalnızca vitrinde tutmak isteseydi, aynı Atatürk’ün İslam ve Araplarla olan saplantısı nasıl açıklanabilirdi? Eğer özüne dokunmayacaksan, ben en başta İslam’a dokunma derdim; ne var ki Atatürk’ün İslam’la ilişkisi malum. O halde, Atatürk’e olayı şov olarak tutmak istedi, eleştirisi ne kadar adildir?
Cevap vereyim, bugün Türkiye İslam ülkeleri arasında en “gelişmiş” olansa (ironik), adil değildir. Ne var ki, Nişanyan’ın en büyük isyanı da işte burada başlıyor: “Ve HAYIR, bin kere hayır,” diyor, "bir doğulu olarak benim şu an sahip olduğum ahlak ve etiği mümkün kıldığı için kendisine minnettar" değilsin, olmamalısın.” Sanıyorum, Nişanyan’ın asıl savuşturması, geçersiz kılması gereken argüman bu: Tüm modern/Batılı Türklerin içindeki, “Atatürk olmasaydı, alelade bir Arap ülkesi olmuştuk” varsayımı. Nişanyan belli ki, bu varsayımın, “şükran” duygusunun Türkiye’nin ilerlemesinin önündeki en büyük engel olduğuna inanıyor. Bu konuda, yıllar süren Kemalist rejime ve sonuçlarına bakarak pragmatik davranırsak, Nişanyan haklı diyebiliriz. Ne var ki, eğer hakikatin peşindeysek, o halde pragmatizmden fazlası gerekiyor. Nişanyan’ın ya (1) birtakım neo-Osmanlıcılar gibi Atatürk olmasaydı kendi modernizmimizi yaratarak çok daha otantik bir ülke olacağımızı; ya da (2) Atatürk’ün Türkiye’nin İslam ülkelerinde içindeki nevi şahsına münhasır durumunda hiçbir faydası dokunmadığını kanıtlaması gerekiyor. Birinci durum, tamamen masal ("fiction"), ancak hakikati kabullenemeyecek kadar aşağılık kompleksine saplanmış olanların ezilmiş ruhunu doyuran bir hayal olabilir. Bilimsel, tarihsel bir açıklaması yoktur, olamaz da. İsteyen istediğini öne sürebilir, çok konuşup hiç konuşmamış oluruz. O halde Nişanyan’ın ikinci durum ile biz kendini Atatürk’e öyle ya da böyle minnettar hisseden zavallı ruhların nerede yanlış yaptığını göstermesi gerekiyor.
Nişanyan, Yanlış Cumhuriyet ile bunu yapmaya çalıştı; ne var ki, ironik bir şekilde, İslamcılar, onun Yanlış Cumhuriyet’inden de yanlış bir şeyin varlığını bize anlattı. Demem o ki, Post-Yetmez-ama-evet döneminde, maalesef ki, Nişanyan’ın Yanlış Cumhuriyet’i, Atatürk’ten nefret eden Batı düşmanı İslamcılara argüman sağlamaktan başka kimseye ulaşamamaktır. Nişanyan bu bağlamda, yanlışı Cumhuriyet’te görerek bir kumar oynamış ve ne yazık ki, bir zamanlar özgürleşmeyi İslamcılarda görebilecek kadar saf olan hepimiz gibi kaybetmiştir. Bu bağlamda, Nişanyan’ın “Birikimsiz bir otodidaktın açlığıyla o devirde Türkiye'de çıkan her şeyi okumuş,” diyerek aşağıladığı Atatürk gibi, ileride bizleri de “Birikimsiz bir Batılının özgürlüğe olan açlığı ile Türkiye’de İslamcılara destek vermiş” şeklinde aşağılayacaklarından benim şahsen kuşkum yok. Başka bir deyişle, Nişanyan da kendini bu diyalektikte Atatürk kadar suçlu bulmalıdır; zira bu çıkmazda, hakikat adına doğru bir adım atmak mümkün değildir. Şunu demek istiyorum: Bu coğrafyada hiçbir bireyin üzerine yıkılamayacak kadar büyük bir yanlış var: tarih kimisine Avrupa Birliği’ni, kimisine ise Ortadoğu’yu bıraktı; bu durumun suçunu sende, bende, Atatürk’te aramak saçmalıktır; bu yanlış Cumhuriyet’ten çok daha derindir. Adorno’nun dediği gibi, yanlış hayat doğru yaşanmaz. Tarih bizimki kadar yanlış bir hayat görmediğinden, burada doğru bir şey yap mümkün değildir. Nişanyan eğer bir suçlu arıyorsa, o Atatürk veya cumhuriyet rejimi değil, bizzat Tarih’in kendisidir. Ama Nişanyan, Atatürk’ü yeteri kadar samimi bulmuyorsa, onun bu ülkenin, bu insanların 30 yılda ontolojisini değiştirebilecek kadar kudretli olmasına rağmen, yeteri kadar Batılı olmadığı için bunu yapmadığına inanıyorsa, kendisine katılmıyorum: (1) Atatürk, yaşadığı “şartlar altında olabileceği kadar” Batılı idi; (2) Atatürk, bir milletin ontolojisini (ontoloji derken "varlık mantıktır", diyen Hegel’i kastediyorum) değiştirebilecek kadar kudretli değildi.
Ne var ki, burada da Nişanyan, yine yanlışı yanlış yerde araması nedeniyle, denklemi doğru okuyamıyor. Şöyle. 19. yüzyıl sonları 20. yüzyıl başlarında Batılı olmaktan bahsediyoruz. Dünya'da Batılı olmak, her zaman şu an olduğu kadar olumlu bir anlama sahip değildi, hele hele Atatürk’ün yaşadığı dönemde, herkesin birbirini kestiği, soykırıma varacak olan dönemde hiç değildi – gelgelelim, zaten bunu dillendirecek, bu duruma karar verecek bir global bilinç/farkındalık da (eğer kolonileri saymaz isek) yoktu. Şunu söylemek istiyorum: eğer Atatürk, 19. yüzyıl sonları 20. yüzyıl başlarında “yeteri kadar Batılı” olsaydı, Enver Paşaların yaptığı gibi Türkiye’yi kan gölüne çevirirdi (Ermeni soykırımının ardındaki Alman işbirliği/hayranlığını kastediyorum). Burası çok ince bir nokta, bilhassa da Türkiyeli bir Ermeni için; öyle ki, mesela bu hassaslık Markar Esayan’ın Yeni Şafak, Etyen Mahçupyan’ın ise AKP tercihinin özünü oluşturuyor. Dahası, Nişanyan’ın tek başına tüm tezimi çürütebileceğini iddia ettiği, “Batılılığın bu ülkedeki ışıldağı olan yabancı okullara Cumhuriyet rejiminin gösterdiği düşmanlığı”nda nedenini de açıklıyor. Şöyle.
Batılı olmak 19. yüzyıl sonları 20. yüzyıl başlarında, pozitivist olmak, milliyetçi olmak, dahası faşist olmak anlamına geliyordu. Çağın parlayan değerleri arasında demokrasi, insan hakları, birlikte yaşama kültürü yoktu. Bu durumda o şartlar altında Batılı olmuş bir Atatürk’ün ulus devlet kurmasında şaşılacak bir durum olduğunu sanmıyorum. Zaten bu sıradanlık, Atatürk’ü, olağanüstü değil, çağının gereklerini yerine getirmiş alelade bir lider kılıyor. Bu şartlar altında, uluslaşan/Batılılaşan ve bunu yüzyıllarca “geri bırakılmış” olmanın hıncıyla yapan bir ülkede, Atatürk’ün yabancı okullara “siz yeterince Batılısınız, öylece kalın” demesinin gerçekçi olmadığı ortadadır. Atatürk, bir devrimcidir ama Atatürk’ten (1) İslam medeniyetine, Osmanlı’ya kendi özüne isyan etmesini; (2) bu isyanın ertesinde vardığı Batılılığa da daha Batılı olmak için isyan etmesini beklemek ne kadar gerçekçidir? Yine sormak gerekiyor: Atatürk, Allah mıdır? Başka bir deyişle, Nişanyan, Atatürk’ten ne bekliyor? Belli ki, Nişanyan için Atatürk’ün tarihin çöplüğüne ait, ne bilimde, ne sanatta, ne felsefede - kısacası hayatın hemen hemen hiçbir alanında hiçbir şey üretememiş bir medeniyetten, Batılı bir medeniyet yaratmak için çabalaması, bükemediği bileği öpecek kadar tevazu gösteriyor olması yetmiyor. Nişanyan, Atatürk’ü, yaşadığı dönem itibariyle Batılılardan daha Batılı olmadığı için suçluyor. Nişanyan, Atatürk’ten bir Hannah Arendt olmasını mı bekliyor? Atatürk bir Batılı ise, şunu kabul etmek gerekiyor ki, Atatürk Cumhuriyet’in başlarında, o “Geist” içinde Batılılık neyi gerektiriyorsa onu yapmıştır. Hatta şunu iddia edebilirim ki, Nişanyan'ın dediği gibi, Atatürk, Batı’nın orijinaline değil de, cafe kültürüne aşina olduğu için, çok daha vicdanlı bir insandı. Belki de bu “yeterince Batılı olamama” hali nedeniyle, Ermeni soykırımında aktif bir rol almadı. Atatürk, tüm şartlara sahip olmasına rağmen, çözümü her seferinde Dersim’de olduğu gibi, silahla, şiddetle, katliamla değil de içtiği alkolde aradıysa bu Atatürk’ün yeterince (günün şartlarında) Batılı olamamış olmasının nedenidir. Zira bugünkü anlamda Batılı olmak, ikinci dünya savaşı ertesinde oluşan bir zihinselliktir. Ve eğer Atatürk’ü bu post-ikinci-dünya-savaşı zihinselliğine ulaşamadığı için yargılayacaksak, adil olmak adına, kendisinin, bu mahkemede Batı’dan etkilenmiş tüm liderlerden daha Batılı olduğunu ilan edebiliriz. Zira bana Atatürk’ün bir Stalin gibi, Mao gibi, Hitler gibi milyonlarca insanı öldürmemesi için günün şartlarında ihtiyaç duyduğu tek bir neden söyleyin? Söylemezsiniz.
Amacım rejimi aklamak, Atatürk’ü savunmak değil. Eğer mesela hakikatse, bunlar aklıma takılan sorular. Gelgelelim, bir nokta daha var. Nişanyan diyor ki:
“[…] ama kastettiğin şey sorgulayıcılıksa, cılız da olsa bir hakikat aşkıysa, bin yıllık hurafelere kulak asmama cesaretiyse, o dediklerin buraya Cumhuriyet'le gelmedi. Şayet birilerinin eliyle geldiyse, bir avuç cesur ve idealist insanın binbir zorluğa göğüs gererek kurdukları yabancı okullarla geldi. Okul yoksa kim nereden duyacak Sokrates'i, Rousseau'yu, Galile'yi? Modernize edilen yerli okullarda sana öğretilenler, o okullarda tedrisat görmüş insanların suyunun suyudur.”
Burada, Nişanyan’ın argümanı, iyiyle, güzelle, doğruyla ilgili olan ne varsa Cumhuriyet'ten soyutlayıp, tüm mükâfatı yabancı okullara yüklemek. O halde yine sormak, zemini yoklamak gerekiyor: Eğer Cumhuriyet’in bu süreçte hiçbir payı yoksa, o halde ben de şunu iddia ederim, eğer, yine, Atatürk yerine Cumhuriyet’i kuran Erdoğan ve şürekası olsaydı, o okullar, o Batılı eğitim, o Sokrates, Rousseau ve Galile yine de bir avuç cesur ve idealist insanla bu kültürde yer edinebilir miydi? “Çok okuyanlar şimdi sefilleri oynuyor” diyen bir zihniyet ile Cumhuriyet zihniyeti arasında bir fark yok, diyen Nişanyan’a göre, olmaması lazım. Gelgelelim, ben bilimi de felsefeyi de yabancı okullarda okumadım, gayet ülkenin en düz lisesinde de vardı Sokrates, Rousseau ve Galile. Şimdi Nişanyan’ın dediği Yeni Şafak sistemi, bunu değiştiriyor, o ayrı bir mesela.
Yani, anlatmaya çalıştığım özetle şu: Cumhuriyet rejimi yanlıştı, çünkü yanlış olmak zorundaydı, başka çaresi yoktu. Çünkü, üzerine kurulduğu iki atar damar, İslam ve Batı, yanlıştı. Cumhuriyet, diye bir şey yok. Kaybetmiş ve Kazanmış iki medeniyet arasında boğulan bir suret var. İslam medeniyetinin yüzlerce yıl cahil bıraktığı bir halkı, peygamber olsan kurtaramazsın; bu coğrafyada engizisyona gerek yok, halk radikal olanın linç ederek icabına bakar zaten. Bu bağlamda doğrudur, “sorgulayıcılık”, “cılız da olsa bir hakikat aşkı” bu coğrafyaya gelmedi. Gelemezdi de, çünkü bunlar geleneğimizde, özümüzde yoktu. Gazali ile geride bırakılmış, Batı’ya devredilmiş şeylerdi. Atatürk geldi, suret üzerinde oynamalar yaptı; ama o öz hiç değişmedi, Atatürk bunun farkında değil miydi, “yeterince” Batılı "olAmadığı" için farkındaydı, bunu unutmak için her gün içiyordu; ve yine bunun için, “Çankaya'sından etrafa saçılan ve bugünkünden zerrece eksik olmayan biat, dalkavukluk, çanak yalayıcılık, zorbalık, ırkçılık ve hırsızlık kültürü” hiç değişmeden bu güne kadar geldi. Bu yanlışı Atatürk’te arayamazsın, şunu sorabilirsin, “Atatürk neden bu yanlışı değiştiremedi?” Bunu sorarsan da, ben de şunu sorarım, “Atatürk, Allah mıdır?” En nihayetinde durum şu, bu “yanlış” tarihin bize mirasıdır, zamanı gelince tarih bu ayıbını düzeltecektir kimsenin kuşkusu olmasın; ama bunun suçunu Atatürk’te aramak haksızlıktır, gerçekçi değildir, temelsiz düşmanlıktır, ve çelişkili bir şekilde Atatürk’e aşırı değer vermektir. Dünyada kimse, peygamber bile, koskoca bir milleti 30 yılda Doğu’dan Batı’ya geçiremez. Buna ne Marksist teori olur verir, ne varoluşçular, ne de herhangi bir sosyolojik/materyalist teori. Başka bir yol daha vardı o da Mao olmaktı diyebilirsin. Ama benim ne vicdanım ne de aklım elveriyor, Atatürk’ün tüm şartlara sahip olmasına rağmen milyonları öldürüp bu ülkeyi Batılılaştıramadığı (kendi deyimi ile Türkleştirmediği) için suçlamaya. Ha, başka bir olasılık daha var: belki de Atatürk buna vicdanlı olduğu için değil, mümkün olmadığı için kalkışmadı. En nihayetinde elindeki malzeme buydu ve öldürerek değiştirilemeyecek kadar kalabalıktı. Eğer kötü niyetliysen, buna inanabilirsin. Ben inanmıyorum. Ama en nihayetinde hakikat ortada Atatürk vicdanından veya başka bir nedenden dolayı bir Stalin, bir Mao, bir Hitler olmayı seçmedi. Seçemez miydi? Çok rahat seçerdi. Ama seçmedi.
Son olarak o fotoğraftan bahsederek bitirmek istiyorum, zira o fotoğraf, Nişanyan’ın gayet açık bir şekilde gördüğü gibi bizim trajedimizi yansıtıyor. Nişanyan diyor ki:
“O fotoğrafta ben "benzerlerine ancak Paris'te rastlayabileceğiniz şıklıkta kadınlar" görmüyorum. ‘Vitrin yap, ama özünü kaybetme’ diyen Diyarbakır mollası Ziya Gökalp'in ruhunu görüyorum. Yeşilçam filmlerinde pavyona düşen fakir kızlar gibi giydirilmiş dört tane manken görüyorum. Önemsiz bir detay değil bu, her şey o fotoğrafta gizli. (1932-35 olmalı. O yılların Paris modası öyle miydi?)”
Benim “benzerlerine ancak Paris'te rastlayabileceğiniz şıklıkta kadınlar" gördüğüm yerde, Nişanyan, taklitler görüyor. Neden? Çünkü algımız farklı. Ama en nihayetinde, evet, Nişanyan haklı: “Yeşilçam filmlerinde pavyona düşen fakir kızlar gibi giydirilmiş dört tane manken.” Daha fazlası değil. Ben algımı, o günün gerçeklerine göre biçtiğim için, bu fotoğrafa bakarken ki ölçütlerim, ben farkına dahi varmadan, şekillenmiş: Ben bu fotoğrafta, Ortadoğu’dan, İslam’dan koparılmış (koparılmaktan başka çaresi kalmamış) bir ülkenin, yüzyıllardır savaştığı düşmanına benzeme çabasının dramını görüyorum. Şöyle söyleyeyim: bu kültürden elbette bir Paris kadını yaratmazsın. Bu Cumhuriyet’in yanlışı değildir; bu yine, gene, yeniden, bize tarihin, geleneğimizin armağanıdır. Maalesef ki, o şartlar altında “Batılılaştırılan” bir kadın, el mahkum, “pavyona düşen fakir kızlar” gibi olacaktır. Nişanyan’ın bu yorumu, sanıyorum hayatımda duyduğum en Orientalist yorum. Bunu Orientalism’i hakaret olarak kullanarak söylemiyorum. Maalesef ki bir acımasız gerçeğe işaret bakımında söylüyorum. Kısaca açıklamam gerekirse: Nişanyan, bir Ortadoğu kadınını ne kadar giydirip, süslesen de beğenmeyecektir; zira bu kültürün özünde “güzellik, estetik” yoktur ve ben şahsen güzelliğin kültürel bir olgu olduğuna inanıyorum. Bu bağlamda, geleneğinde kadın ile güzelliği bağdaştıramamış bir toplum, Platonik bir anlamda güzellikten yoksundur. Bu nedenledir ki, o şartlar altında hangi kadını giydirirsen giydir, “pavyona düşen fakir kızlar” gibi olacaktır, eyreti duracaktır, olmayacaktır.
Hasılı, tüm bu yazılanların özeti şudur: Nişanyan, yanlışı yanlış yerde arıyor. O nedenle tüm bu yanlışların özünü bulduğunu sandığı yer, yalnızca bir başka yanlışı, İslamcıları, beslemeye yarıyor.