

Erendiz Atasü:
'Bir Yaşdönümü Rüyası', içten yükselen esinle ortaya çıktı. Malûm, esin dışardan
gelmez, içten köklenir.
Nalan Barbarosoğlu
Bir Yaş Dönümü Rüyası'nda bir anlatıcı var ama zaman zaman roman kişileri
de anlatıcı rolünü üstleniyor. Bu anlatım biçimi, kurgunun doğal bir taşıyıcısı
oluyor ve sanki kurgu ortadan kalkıyor. Bu yöntem kendiliğinden mi doğdu? Yoksa
tasarladınız mı?
Evet, kimi kez Feride anlatıcı rolünü üstleniyor, özellikle mazisini kızı
Şirin'e naklederken. Kimi kez de, Feride'nin anlattıklarının arasında Sedat'ın
sesi duyuluyor. O da kendi mazisinden söz ediyor. Yöntem biraz kendiliğinden
doğdu, biraz tasarlandı. Her zaman öyle olmaz mı zaten; bir eser az çok biçimi
ve biçemiyle birlikte doğuyor zihinde. Yazara, bu ilk zihinsel taslağı kusurlarından
arındırmak düşüyor. Ben sayfalar dolusu diyalogdan hoşlanmıyorum. Feride'nin
Şirin'e "Mazi Sayfaları l, 2, 3" vs. başlıkları altında geçmişini anlatması
bir tür gizlenmiş diyalogdur, bir anlamda, bunun böyle olduğunu okur romanın
ortalarında anlıyor. "Mazi sayfa sayfa ortaya saçılmıştı" gibisinden bir tümce
var, Kamuran'ın çekip gitmesinden sonra bunalım içinde kıvranan Feride'nin Şirin'e
açılma, onunla dertleşme sahnesinde. Okur ise bu sayfalara Şirin'den önce vakıf
olmakta; böylece Feride'nin orta yaşında kapılacağı akla ziyan aşk rüyasına
hazırlanmakta. Elbette, dikkatinizi çekti, "Mazi Sayfaları" Feride'nin Freudiyen
kuramda yeri olan ve "ana-kadın" diyebileceğimiz kişilik yapısının oluşma süreçleridir.
Böyle bir kurgu bana ek bir kolaylık da sağlıyordu. Romanda üst üste binmiş
pek çok farklı zaman var. Bu zaman katmanları arasında, Feride'nin romana -kronolojik olarak değil- çağrışımları izleyerek dağılmış bulunan mazi sahnelerini
aynı başlığı kullanarak birbirine teğelleme imkânı doğdu. Böylece, sanırım Feride'nin
mazisi okurun algısında dağılmaktan kurtuldu. Dileyen "Mazi Sayfalan" adlı bölümleri
peş peşe okursa Feride'nin kişilik çözümlemesini berraklıkla görebilir.
Romanınızın içinde dolaşmadan önce Bir Yaş Dönümü Rüyası'nın oluşum sürecini
kısaca da olsa anlatır mısınız? Nasıl gelişti, nasıl ortaya çıktı? Nerelerde
zorladı, nerelerde size rağmen ilerledi?.. Bizimle paylaşır mısınız?
İçten yükselen bir esinle bu roman ortaya çıktı. Malum, esin dışardan gelmez,
içten köklenir. Aşağı yukarı iki yıllık bir sürede yazıldı. Bu zamanın en büyük
kısmı fiilen yazma değil, düşünme ve deyim yerindeyse hissetme ve tabii konuyla
ilgili okuma süreçleriydi. Kamuran'la Feride'nin ilişkisini oturtmak kolay
değildi. Kanımca Feride gibi bir kadın orta yaşında aşk özlemine kapılırsa ancak
çocuğu yerine koyabileceği birine tutulur. Kamuran'la Feride'ye gerçek bir aşk
yaşatmak istemiştim önceleri. Ama bir türlü olmuyordu. Yarattığım kadına biraz
daha incelemeci bir gözle bakmam gerekti; ve anladım ki Feride'nin ihtiyaç duyduğu
fiziksel aşk değildi, fiziksel aşkın hayaliydi. O zaman her şey kendiliğinden
birbirini bütünleyiverdi.
Romanınızın anlatıcısı Sedat için "Lise çağında kardeşinin ölümünde sorumluluğu
bulunmadığını aklı öğrenmişti artık" diyorsunuz. Bu cümleden yola çıkarak "aklın
öğrenmesi"yle, bilinç düzeyinde öğrenmeyle yani, "duygu düzeyinde öğrenme"
arasındaki farklardan ve bu öğrenme biçimlerinin yaşamımızdaki yerinden, yaşama
biçimlerimizi yönlendirmelerinden, bakış açılarımızı etkilemelerinden söz edebilir
misiniz? Ebedi yapıt yaratım sürecinde bu iki öğrenme biçiminin rollerinden
de elbette.
Bilmek mantıksal bir edim. Duygularsa çoğu kez varlığın daha derin ve daha
karanlık bölgelerinden kaynaklanıyor. Bilinçaltından ve içgüdülerden. Sanatın
kökleri işte o derin yerlerde. O köklerden bir ağacın büyüyebilmesi, bilinçli
bilgiyle sulanmaya bağlı.
Romanınızın anlatıcısı Feride için, "O çocuk doğurmamıştı. Kadınları her
koşulda yakınlaştıran ortak gövde serüveni eksik kalmıştı," diyor. Ama Feride'nin
Şirin'le ilişkileri, sahici bir anne-kız çocuk ilişkisi. Sık rastlanan mülkiyet
duygusundan ve kalıplaşmış üvey anne imgesinden arınmış. Roman boyunca Feride'nin
bu duruş biçimi yaşamını da çiziyor, belirliyor... Böyle bir tip yaratmak nereden
aklınıza geldi? Ya da neden gereksinim duydunuz? Tavrınızın arkasındaki itkilerden,
güdülerden söz eder misiniz?
Kadınlar hakkındaki önyargıları kırmak, bu kalıp yaklaşımların haksızlığını
göstermek istemişimdir hep. "İyi" üvey anneler de vardır. Üstelik ilişkilere
dökülen emeğin, paylaşımın, kan bağından -biyolojik bağın ağırlığını hiç hafife
almadan- önemli olduğunu düşünürüm. Kan bağı kabile ahlakının abarttığı bir
durumdur ve son sınırda varacağı yer ise ırk bağnazlığıdır. İnsan topluluklarının
iç ilişkilerinde de tarihsel bağların, yaşam biçimlerinin, ortak yurdun ve ortak
amaçların daha önemli olduğunu düşünürüm. Genetik olarak ne olduğunuz değil,
ne düşündüğünüz ve ne yaptığınız daha anlamlıdır bence.
Romanda Feride, "mekânların da ruhu var," diye düşünüyor. Bunu biraz açar
mısınız? Hem yaşamsal, hem de yazınsal gerçeklik açısından.
Anı yüklü mekânlar vardır. Sade bireysel anılarla değil, geçmiş kuşakların
ve yıkılmış uygarlıkların anılarıyla dolu yerler. Oralarda duygulanmamak mümkün
müdür? Haydarpaşa Garı'nın aşınmış mermer merdivenlerini düşünün. Kara trenle
İstanbul'a göç etmiş on binlerce insanın umutlarının ve pişmanlıklarının izleridir
onlar. "Mekânların ruhu" derken böyle şeyler kastediyorum.
Sedat'ın tanık olduğu ve unuttuğu, babasıyla emir eri arasında yaşanan "şiddet-şefkat"
içiçeliğini anlatan o sahnenin ışığında bu duygu sarmalının kolektif bilincimizi
ve ilişkilerimizi belirleyişinden söz eder misiniz?
Biz sadomazoşist bir kültürün çocuklarıyız. Yarı göçebe yarı feodal bir yapı
var ülkemizin mazisinde ve hatta bugününde. Ailede ve her yerde kendini belli
eden ezme-ezilme hiyerarşisi bu kültürün hem sonucu hem sebebi. Hepimiz zaman
zaman tanık olmuşuzdur, ya da kendini irdeleme huyu olanlar kendilerinde de
gözlemlemiş olabilirler, şiddetin belli dozu şiddeti uygulayanda merhamet uyandırır.
Belki suçluluk duygusunun etkisiyle ancak var olabilen bir merhamettir bu. Kadınları
önce ağlatmadan onlara şefkat duyamayan erkekler tanımışızdır. Ya da çocuğunu
önce dövüp sonra seven ana-babalar. Sedat'ın babası, belki yorgun ve sinirli
bir günündeydi, toplumun sessiz ve sözsüz yasasına uyup kendinden zayıfa boşalttı
sinirlerinin kötücül elektriğini. Basitçe böyle. Ama ben o sahnenin ezme-ezilme
hiyerarşisinin ötesinde çağrışımlara açık olduğunu düşünüyorum, temeli anılan
hiyerarşi olsa da.
Romanın anlatıcısı, Feride'yle Şirin'in Girit gezileri sırasında, "Acı patlıcan
renkli, zırh biçimli taç yaprakları güneşte hain hain parıldayan abanoz çiçeklerinin
yüzyıl önceki atalan Yadigâr Hanım'ın pamuk ellerini kesip kan içinde bırakarak,
bugün yaşadıkları süreci bir ucundan başlatmışlardı, bilemediler," diyor. Tarihsel
süreci bilmek, insan yaşamı için niçin önemli sizce? Burada sözünü ettiğim nedensellik
değil elbette. Psikolojik olarak bilmek, sizce ne katar yaşamdaki ve romandaki
insanın yaşamına?
Andığınız cümlede kastedilen doğrudan tarihsel süreçtense Girit'in kaybı
sırasında felakete uğrayan Yadigâr'ın bu "acılardan sürüp getirdiği izleri,
bu acıların sonucu olan cinsel soğukluğunu, bilmeden ve istemeden torunu Sedat'a
kadar ulaştırmasıdır. Hayatın hiçbir zaman basit bir çözümü yok. Bilmek bilmemekten
ya da bilememekten iyidir kuşkusuz. Öğrenmekle bir evre kapanır, o evreye ait
sorunlar büyük ölçüde biter; ama yeni bir evre açılmıştır; ve şimdi de bu yeni
evrenin yeni sorunları olacaktır.
Yine Girit gezisinde, "Bir zamanlar buranın da bizim yurdumuz olduğunu düşünmek
ne garip," diyor Feride. Yurt duygusundan söz eder misiniz biraz? Geçmişte aynı
dili konuştuğumuz insanlara, yurt olduğunu bildiğimiz yerlere duyduğumuz yakınlığın
altında ne yatıyor sizce? Ya yurtsuzluk nedir? Ait olma ve olmama/olamama?
Evet, yurt duygusu bir ait olma meselesi. Kendinizi ait hissettiğiniz ve
aynı zamanda size ait olduğunu düşündüğünüz yer. Bu duygu o yere karşı bir sorumluluk
da yüklüyor kişiye elbette. Yitirilmiş yurt ise, yitirilmiş sevgiliye benziyor.
O size yönelik görünür bir bağ taşımıyor artık, ne yazık ki siz hâlâ onun izlerini
taşıyorsunuz.
Feride "bilmek, tek başına hayatın o mucizevi dokunuşunun yerini tutamıyordu
ki," diye düşünür. Hayatın o mucizevi dokunuşlarından söz eder misiniz şimdi
de? Hayatımıza ne katar gerçekten? Ve bilgi neden o dokunuşun yerini tutamaz
sizce?
Yaşıyor olmanın o bazen yalın, bazen karmaşık, tanımlanması zor güzelliği;
kişisel varlığın kendi içinde ve kendisinden daha büyük bir varlıkla yakaladığı
coşkulu uyum... Bilgi varlığımızın bir bölümüne seslenir; Feride'nin sözünü
ettiğiyse çok daha bütünsel bir durum.
Sanat için de "mucizevi bir dokunuş " diyebilir miyiz?
Kesinlikle diyebiliriz. Sanat -gerek yaratan, gerek özümleyen için- böyle
bir uyuma erişebilmenin bir yolu.
Bir Yaş Dönümü Rüyası'ndaki Feride'yle Çalıkuşu'ndaki Feride'nin bireysel
ve toplumsal çemberlerini yan yana koyduğumuzda, sizce ortaya çıkan birey ve
toplum haritasında ne türden farklar var?
-Çalıkuşu Feride Osmanlı'nın son günlerinde yaşar. Bu kitabın Feride'si ise
günümüzde. Aslında yakın toplumsal kesitlerin çocukları ikisi de. Aradan geçen
zamanda bu sınıfın kadını, Çalıkuşu Feride'nin çağı için olağanüstü olan kimi
göreli özgürlükleri özümsemiş; gene de pek çok kırıklığı var; gene de hayli
bastırılmış. Çalıkuşu Feride onca yolculuklara çıkar da iç yolculuklara hiç
kalkışmaz. Kendini sorgulamaya yabancı toplumumuzun tipik bir üyesidir. Benim
kitabımın çekirdek konusu ise bir kadının iç yolculuğudur. Benim Feride de kendine
yabancıdır aslında ama kendini keşfetmek ister. Istırap da duysa yüzleşmelerden
kaçmaz. İki Feride'nin çağlan arasında ne değişmiştir? Toplumun -en azından
belli kesimleri- bireyi önemsemeyen kaderci ümmet toplumundan, Cumhuriyet aydınlanmasına
yüzünü dönmüş ve bu aydınlanmadan geçerek marksiz-min diyalektik düşünme sistemiyle
tanışmıştır. Sosyalizm, Feride ve Sedat için yandaşlarının pek çoğunda görülebileceği
üzere yeni bir din değildir; bir statü meselesi hiç değildir; hayatı kavrama,
sorgulama biçimidir. Bu nedenle yenilgiden sonra, "dönek marksist" olmazlar.
"Bir Yaş Dönümü Rüyası"nın Feride'si dürüst ve içtenlikli bir kadındır. Bu kişilik
yapısıyla, parça-bütün ilişkilerini, zıtlıkları, nitelik-nicelik dönüşümlerini
hesaba katan marksist düşünce tarzı birleşince, Feride er geç rüyadan uyanacak,
kendiyle yüzleşecektir.
Dağın Öteki Yüzü'nde gençliğini cumhuriyetin ilk yıllarında yaşayan kadınları
anlatıyordunuz. Bir Yaş Dönümü Rüyası'nda ise, gençliğini yetmişli yıllarda
yaşayan bir kadının yaşamına tanıklığa çağırıyorsunuz bizi. Bu tutumunuzun arkasındaki
kaygıları da paylaşır mısınız bizimle?
Kadınların ne düşündükleri, ne hissettikleri, verili koşullarda nasıl davrandıklarına
dair bir yığın kalıp yargı dolaşıyor ortalıkta. Kadınlar gerçekte ne yaşamaktadır?
kuşkusuz bireyden bireye, dönemden döneme, toplumsal sınıftan sınıfa bu sorunun
yanıtları değişecektir. Ama pek azı kalıp yargılarla çakışacaktır. Biz kadınlar
bu konularda konuşmazsak, kim konuşacak?
Kadınlar da Vardır'dan başlayan yazın yaşamınızdan günümüze kadın karakterler
ön plana geçiyor yazma serüveninizde, bu tablonun sizin yaşama bakış açınızla
da sıkı ilişkileri var gibi görünüyor. Şimdi de yazınızı yönlendiren yaşamdan
söz edelim mi? Kaleminizi yönlendiren kırılma noktalarından...
Her geçen gün feminist bilincim pekişiyor; çünkü neredeyse her gün cinsime
yapılmış örtülü ya da açık yeni bir haksızlıkla karşılaşıyorum. Bu bilincin,
"Kadınlar ne yapsa güzeldir, iyidir, hoştur; her koşulda desteklenmelidirler,
asla eleştirilmemelidirler" türü yaklaşımlarla karıştırılmamasını isterim. Feodal
kalıntılardan bir türlü arınamadığımız için, bu tür ilkel hemşehrilik duygusu
çeşitlemelerinin bizde, tam tersi bir tavır kadar, yani birbirinin gözünü oymak
kadar yaygın olduğunun farkındayım. Kadınların melek olduklarına dair hayallerim
de yok. Kanımca kimse kimseden melek davranışları beklemeyi hak etmez zaten.
Ancak, iyilik çoğu kez sessizdir, göze çarpmaz; kötülükse çığırtkandır, dikkat
çeker. Kadınların kusurlarının abartılmasının bir nedeni budur. Feminizm benim
için bir düşünme sistemidir; hayatı kavrarken kadınlara, birey ve grup olarak
reva görülmüş örtülü, açık haksızlıkların farkında olabilmek, bunlara karşı
tavır alabilmek, haksızlıkların sürdürülmesine ortak olmamak. Bir de kadınların
kendilerini diğer hemcinslerinin yerine koyabilmelerini isterim. Benim tutumum
budur. Feminizm benim için asla bir yükselme basamağı olmadı; böyle bir işleve
indirgenemeyecek kadar değerlidir çünkü. Feminizmin yeni bir tür kariyerizme
dönüştürüldüğünü saptadığım içindir ki artık feminist gruplardan uzak durmayı
yeğliyorum.
Öykülerimde kadın karakterlerin önde olduğu doğrudur, ancak romanlar için aynı
görüşte değilim. Zaten, eğer konu bir rahibeler okulunda geçmiyorsa, yalnız
kadın karakterlere yoğunlaşan; örneğin bir denizaltıda geçmiyorsa, sadece erkek
karakterlerle haşır neşir olan bir roman yazmak da pek olası değildir kanımca.
Başkişinin kadın olması sanıldığı kadar kadın yörüngesine sokmaz bir yapıtı.
Bu kitapta Sedat ve Kamuran da en az Feride kadar emekle ve irdelemeyle yaratıldılar.
Üstelik roman bir manifesto değildir; Kundera'nın dediği gibi "Tüm roman kişileri
anlaşılmayı hak ederler," yargılanmayı değil.
Yaşam garip bir alaşım. Yaşanılanın yazılanı etkilediği muhakkak da ne ölçüde
etkiliyor; ya da hangi yaşantılar etkili oluyor? Bilmek kolay değil. Birçok
kişi Feride'yi ben sanabilir. Benzer toplum kesimlerinde yaşadığımız, hayatlarımızın
dışsal biçiminde benzerlikler olduğu için, vs. Hayır, Feride ben değilim; ben
onun yaşadıklarını yaşamadım. Ne kocam Ferhat'a veya Sedat'a benzerdi, ne de
Kamuran gibi sevgilim oldu. Annemin Feride'nin annesiyle kesişme noktaları pek
azdır. Kızım, Şirin'le özdeş değildir. Ama Feride'yle ortak iki deneyimim var.
Ergenlikte uğranılan sarkıntılık olayları ve histerektomi.
On beş yıl önce önlenebilir kimi rastlantıların, tedbirsizlik nedeniyle önlenememesi
ve üst üste binmesiyle total histerektomi geçirmek durumunda kaldım. Kötü rastlantılar
bitmemişti, pek az oluşan -neyse ki pek nadir olan- bir ameliyat komplikasyonu
beni bulmuştu! Henüz sadece kırk yaşındaydım. Kendine acımayı huy edinenlerden
değilim, bu meselenin hesaplaşmasını kendi içimde bitirdiğimi sanıyordum. On
üç yıl böyle sandım.
İki yıl önce -Bir Yaş Dönümü Rüyası'na yeni başlamıştım- "Nükte" piyesini seyrediyordum.
Yıldız Kenter büyük bir aktristir, beni her zaman çok etkilemiştir. Bilmiyorum
oyunu gördünüz mü, hastalık ve hastane üstünedir. Yıldız Kenter'i izlerken,
birden, kapandığını sandığım defter içimde ıstırapla yeniden açıldı! Başımdan
geçeni yazmak zorundaydım! Kadınlık organlarının kaybı, Feride'nin güdük kalmış
dişiliğini somutlamak için "cuk oturan" bir metafor olmuştu. Ama ikiyüzlülük
edip, bu imkânı gördüğüm için histerektomiyi romana dahil ettim demeyeceğim.
Yazmak zorundaydım! Olayın bir metafor olarak ve kurguyu inandırıcı kılma açısından
taşıdığı değeri sonradan fark ettim. Romana uymasaydı, herhalde, çalışmamı yarıda
kesip, uyan bir şey yazacaktım. Bilemiyorum... "Nükte"yi görmeseydim, Bir Yaş
Dönümü Rüyası nasıl bir yön izlerdi? Onu da bilemiyorum. Tıbbın gövdeme uyguladığı
ameliyattan on beş yıl sonra ruhuma ben bir ameliyat uygulamıştım. Bunun sonucunda
kimi yaralarım iyileşti. Zaman zaman karanlık bir gölge gibi ardıma düşen, beni
izleyen, sonra yok oluveren ve birden gene beliren hastalık endişesinden kurtulmuştum.
Ruhumdaki bir yara iyileşmişti, doğru; ama bu kez de bambaşka bir yara açılmıştı...
İşte size dürüst bir cevap...