This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
TÜRK MODERNLEŞMESİ Şerif Mardin BATICILIK İmparatorluğun gerilemeye başlamasıyla, niçin gerilediği sorusu, önce devlet yönetiminin bozulduğu ileri sürülerek, daha sonra belki de yüzeyleşen bir tutumla Batı‟nın askeri üstünlüğü gösterilerek cevaplandırılmıştır. (...) 18. yüzyıl başlarında, Batı‟nın askeri kurumlarının ve silah gücünün imparatorluğa nasıl getirilebileceği önemli bir devlet sorunu olmuştur. Bu düşünceler, III. Ahmet zamanında (1703-1730), bilhassa 1720‟lerden sonra, Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa‟nın (1718-1730) desteğiyle teşvik görmüştür. (...) Gerilemeyi “din bütünlüğü”nün yitirilmesine bağlayan biraz farklı görüşlerse bir kısım ulema arasında ortaya çıkmıştır. III. Ahmet devrinde Batı‟dan gelen bir mülteci, İbrahim Müteferrika, basın sanatını Osmanlı İmparatorluğu‟na getirmiş. (...) Devlet katında görevli kimseler Avrupa‟nın “ahvali”ni öğrenmeye çeşitli başkentlere elçi olarak gönderilmişlerdir. Öte yandan, Batı uygarlığının kişinin refahına yönelik değerleri Osmanlı idareci sınıfına sızmıştır (Lale Devri). Bu yaşayış tarzını bir üst kesitin imtiyazı ve aynı zamanda mahalli kültürün kösteklenmesi olarak algılayan İstanbul‟un alt ve orta sınıfları, devletin bu sırada ortaya çıkan zaafı karşısında yeniçerilerle ve sadrazamın düşmanlarıyla birleşerek ayaklanmışlardır (Patrona İsyanı). Batı‟yla kurulan ilişkileri halkın yararlarının unutulması olarak değerlendiren, Osmanlı toplumunun içinden kaynaklanan bu itiş cumhuriyet devrine kadar sürecek olan Batılılaşma ile birlikte gelen bir etki-tepki mekanizmasının ilk örneğini teşkil eder. (Diğer örnekleri: Kabakçı İsyanı (1807), kısmen bir Nakşibendî şeyhinin teşvikiyle şekillenen Kuleli Vakası (1859) ve 31 Mart (13 Nisan) 1909 Hareketi.) Osmanlı devlet adamları milli çapta idari, hukuksal ve iktisadi tedbirlerle Osmanlı İmparatorluğu‟nda yüksek sayıda yer alan kültür birimlerini “eritebileceklerini” bir “Osmanlılık” şuuru yaratabileceklerini sanıyorlardı. Uzun vadede bu amaç gerçekleşemedi; fakat Batılı milli devletin birçok kurumu bazen özünü yitirmiş olarak imparatorluğa yerleşti (örneğin yeni bir milli eğitim sistemi, yeni bir yargı mekanizması, yeni bir idari sistem). (...) Tanzimat‟ı başlatanların çok iyi anlamadıkları bir husus çeşitli devletlerin birbirleriyle ticaret alanında amansız bir savaşa girmiş oldukları ve 19. yüzyıl ilerledikçe “emperyalizm” adını verdiğimiz kapsayıcı politikayı da -bu adı kullanmadan- daha çok benimseyecekleriydi. İlk ve ikinci kuşak Tanzimatçılara karşı sistematik eleştirilerse ancak 1860‟larda başladı. Namık Kemal ve Ziya Paşa önderliğindeki bu eleştiriciler grubuna “Yeni Osmanlılar” adı verilmiştir. Yeni Osmanlılar, Tanzimatçıların sömürü olayını anlamadıklarını, bir “üst tabaka” meydana getirdiklerini, kendi kültürlerini kösteklediklerini (şeriatı unuttukları) ve ancak yüzeysel anlamda “Batılı” „olduklarını ileri sürdüler. Tanzimatçıların –Yeni Osmanlılara göre Batı‟nın “ruhu”nu oluşturan hürriyetçi ve parlamenter eğilimleri anlamadıkları da yüzlerine vuruluyordu.
2
1860‟larda şekillenen bu eleştirilerin ortaya çıkmasında belki en etkili gelişme, Islahat Fermanı adını verdiğimiz organik (anayasal) belgenin ilanıydı. Tanzimat‟ı başlatan Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nun ikinci bir aşaması görünümünde olan Islahat Fermanı (1856), devletin güttüğü politikaya karşı önemli tepkiler yarattı. Islahat Fermanı, o zamana kadar “millet-i hâkime” olan Müslümanlardan bu imtiyazlı durumu alıyor, din farkı gözetmeksizin bir “Osmanlı” vatandaşlığı kurmaya çalışıyordu. (...) Az sonra Islahat Fermanı‟nda yüzeyde amaçlanan “beraberliğin” tersine çevrildiği, gayri Müslimlerle yabancıların kendilerine sağlanan hukuksal imkânları (mali kaynaklar, organizasyon bilgileri ve Batı diplomatik desteği sayesinde) Müslüman tebaayı çok geride bırakır şekilde kullandıkları görüldü. Batı fikirlerinin iyice anlaşılmaya başlandığı bir devre Sultan II. Abdülhamid (18761909) devridir. Bunun sebebi, yeni kurulan okullarda okuyanların ve yabancı dil bilenlerin artması olduğu kadar, padişahın kendisinin Batı‟yı bir bakıma “model” olarak almış olmasıdır. TANZİMAT’TAN SONRA AŞIRI BATILILAŞMA Toplumların eğitim, teknoloji, siyaset, hukuk, iktisat, sanat veya dine ilişkin sorunlarını çözdükleri kendilerine özgü yola, o toplumun kültürü denir. Türkiye‟de kültür deyimi genellikle yaşamın eğitim ve sanat yönleri için kullanılır. “Büyük” ve “küçük” kültürel gelenek bizim kabaca “halk” - “divan” edebiyatı ikiliği olarak bildiğimiz olayın daha genel ve bilimsel bir ifadesidir. (...) Bu görüşe göre kültür iki ana kola ayrılabilirdi: biri kırsal bir hayat yaşayan ve tarımla geçinen insanların kültürü, diğeri de şehirde yaşayan özellikle yönetici sınıfın insanlarının kültürü. Her toplumda, bir dereceye kadar, bir tarafta dünyanın kaç bucak olduğunu bilen şehirlilerin, karşı tarafta halkın kültürü görülür. İdeoloji, var olan bir sosyal yapıyı devam ettirmeye veya yenisini yaratmaya yarayan bir fikir yapısıdır. Osmanlı toplumunun iki gruba bölünmüş görüntüsü de kısmen gerçeklere dayanan bir ideolojidir. Böyle bir bölünme Osmanlı toplumu yöneticilerinin çıkarlarını destekliyor, bu yöneticilere yönetilenlerden ayrılmalarını sağlayan kesin ayrıcalıklar tanıyordu. Osmanlı idarecileri, imparatorluğun batış devrinde alt sınıfların düşünce ve yaşayışlarına –üst sınıfın sınırlarını genişletmek alt sınıftan müşterek bir milli hayata katmak anlamında- gereken önemi vermediler. Bu ise Osmanlı İmparatorluğunun son iki yüzyılda karşısında bulduğu ülkelerin sosyal sistemlerinde yavaş yavaş oluşan modernleşmenin en önemli yapısal özelliklerinden biriydi. Vatandaşlık kavramı, milli kültür gibi yapılar merkezin ve yeni ortaya çıkmış olan sosyal ve iktisadi yapı parçalarının birbirine bağlanmasını sağlar. Toplumun bireyleri arasında hem haberleşme hem de iktisadi yapı açısından bir bağımlaşma (karşılıklı bağımlılık) varsa, o zaman toplumsal seferberlik de oluşur. Osmanlı İmparatorluğu‟nun ekonomisi, Müslüman halkın toplumsal seferberliğini geliştirecek yönde değişmedi.
3
Özetle; Osmanlı İmparatorluğu, 19. yüzyılın başında kültür bakımından “küçük” ve “büyük” geleneklerin bütünleşmedikleri bir durumdaydı. Aynı zamanda, imparatorluk, Batı‟nın geçirmiş olduğu ve sosyal yapısını yeniden yoğuran “ayanlık” inkılâbı, pazar inkılâbı ve sanayi inkılâbı gibi önemli tarihsel gelişmelerden uzak kalmıştı. “Ayanlık inkılâbı” dediğim, Avrupa‟da “etats” veya daha sonraki ifadesiyle “corps constitues” adı verilen eşraf birliklerinin hâkimiyetidir. Fransız İhtilali‟ni bunlar başlatmıştır. “Pazar inkılâbı” modern devletin Batı‟da ülke genişliğinde pazarlar yaratma çabasıdır. Sanayi inkılâbı ise makine kullanma ile başlayan fakat en önemli sonuçları toplumsal olan bir evredir. Yukarıda anlattığım tarihsel hadiselere servetin fonksiyonlarının değişmesi bakımından bakıldığı zaman, kullanılan bir kavram kapitalizmdir. (...) Eskiden zenginlik (...) sosyal ve siyasî fonksiyonlara bağlıyken zaman geçtikçe kendi başına bir değer taşımaya başlamıştır. Oysa Osmanlı düzeninde servet, sosyal ve siyasal hizmetler görür. Örneğin, servet tüketim ve yatırım için kullanılmasının yanında önemli bir oranda siyasî destek sağlamak için etrafına taraftar toplamak veya bağışta bulunup cami yaptırarak toplumda yer edinmek için bir araçtır. Bir insan kendisini “insanlığın” bir parçası olarak görüyorsa bu evrensel bir tavırdır. (...) Bütün toplumların ortak bir yönü sosyal denetim veya yoldan çıkmış kişileri, bu davranışlarını yaymalarına veya onları meşrulaştırmalarına engel olmak için lekelemek ve tecrit etmektir. Halide Edib‟in Batı fikirlerine açıklığı, Jön Türklerin oluşturduğu yeniliklerden değil de, II. Abdülhamid (1876-1909) zamanında geçen yetişme çağından ötürü olması dikkat çekicidir. Bir tarafta, Frenkler, Levantenler, taş binalar, yabancı töreler, günah ve işretle dolu olan Beyoğlu; diğer tarafta, mahalle sathında beraberliğin yaygın olduğu ve sıkı bir cemaatin oluşturduğu, şehrin Müslüman kesimi. Bu hayat şöyle anlatılır: “Din, toplum hayatına hâkimdir. Padişah bütün Müslümanların halifesi olduğundan, İslam ülkelerindeki camilerde hutbe okunurken onun adı anılır. (...) Sarık ve cübbe dini kılıktır. Medresede müderris, camide kürsü hocasıyla vaiz, imam, müezzin ve kayyum, okulda hoca ile kalfa, bu kılıkta dini ve bilimi temsil ederler. Sarıkla cübbe yalnız bunlara özgü değildir. „Talebe-i ulüm‟ adı verilen medrese öğrencileriyle, cer hocaları ve mollalar da bu kılığı taşırlar. Hatta din ve bilimle uzaktan yakından ilgisi olmayan kişiler bile, isterlerse bu kılığa bürünebilirler. Dinin ve tarikatın temsilcisi oldukları için hocalarla şeyhlerin toplumdaki itibarı büyüktür. Mahallede kendi kendine kurulmuş, geleneğe dayanan sıkı bir düzen hüküm sürer. İmam, mahallenin sözü en çok geçen büyüğüdür. Her şey ondan sorulur. Evlilik hayatında eşitliğin sözü bile olamaz. Erkek nikâhla dört kadın alabilir; bunları bir evde barındırabilir; parası varsa her birine ayrı ev de tutar. Varlıklı olanların ayrıca cariyeleri, odalıkları, gözdeleri, kapatma „metres‟leri de vardır. Zenginler, bu hale katlanabilmesi için nikâhlı kadınlarını daha çok kimsesiz ve görgüsüz ailelerden seçerler. Sofra, odanın ortasına konulmuş genişçe bir sinidir. Çevresine serilen yer minderlerinin üzerine herkes bağdaş kurup oturur; elle yemek yer.”
. Arapça ve Farsçadan serbestçe yararlanan “Osmanlı” dilini kullanıyorlardı.) Zenginleşme olanakları en çok olan memurların hiçbir zaman fazla malları birikemezdi. Yöneticilerin kültürüne dâhil olan bu iki grup da.mücevherleri ile birlikte. İki tip yaşantı billurlaştı. (. Bağlantı kurumlarından biri tekkelerdi.) Osmanlı İmparatorluğu‟nda “medeni toplum”un yerine başları dini örgütlenme olan ve üzerinde devletin (veya Osmanlı Devleti‟ne bağlılığın) etki yaptığı cemaatçi bir yapının varlığından söz edilebilir.) Bu ikili grubun en belli başlı özelliği. üst tabaka çocuklarının kültürel hayata halk edebiyatının yaygınlaşmış hikâyelerini okuyarak girmeleriydi. Sarayın kültürü. hatta çocukların bile mücevher taktığına dikkat eden Moltke.. gelirin kişiye değil de mevkie ait olduğu düşüncesi bütün sisteme uygun düşüyordu. diğer tarafta ise yönetilenler. Eşkıyalar boldu ve cemaat fazla müreffeh görünen herkese düşman kesilmeye hazırdı. Biri sultanın ve sarayın etrafında toplananların hayatı. Fazla zenginleşen hükümet memurlarının servetine el konurdu. “Doğu Despotizmi”nde kolayca baş gösteren felaketlere karşı bir sigorta şekli olduğundan söz etmiştir. askeri ve bürokratik görevlilerden oluşan dar bir çevreyle kısıtlanmıştı. Bu temel iktisadi fark nedeniyle metropolle çevrenin kültürü birbirlerinden ayrı olarak belirginleşti. halk kültürünü küçümseyen insanlar tarafından yönetildiklerinin farkındaydılar. Aslında. Önemli din adamları da.4 Yukarıda anlatılan şekilde yaşayan eski İstanbul‟un Müslüman halkı. yani kitlenin kültürü. biraz ayrı olmalarına rağmen. Böylece Osmanlı kültürel yapısı çok zayıf bağlarla birbirine bağlı ve semboller alanında birbirinden kesinlikle ayrılmış iki gruptan oluşuyordu. birinin vergi toplayıcılarından.. diğer yanda “çevre”nin. Kitleler ise. kuvvet temeline ve meşrutiyete kavuşamadılar. Bu durum karşısında pazar kuvvetleri hiçbir zaman Batı Avrupa‟daki gibi özerkliğe. Haliç‟in karşı yakasında gittikçe gelişen ve onlara kendinden emin kişilerin küstahlığıyla bakan Beyoğlu‟ndan hem nefret eder hem de korkar. Bir tarafta statüye.. diğerinin de vergi ödeyicilerinden meydana gelmesidir. bu gruba dâhildiler. (. . Bir yanda sarayın ve yönetici seçkinlerin kültürü. (. sahipleri öldüğü zaman devlete kalırdı. Montesquieu‟nün çok doğru olarak tespit ettiği gibi devletle bireyin arasına giren yapıların eksikliği “Doğu despotizminin” kaynağıdır. Böylece. İkincisi de. Batı‟da “medeni toplum” (civil society) adını alabilecek olan toplum katı Osmanlı İmparatorluğu‟nda doğmamıştır. bunun bir gösterişçi tüketim sayılmayıp. diğeri de “çevre”nin hayatı. Yeni Osmanlılar Tanzimatçıları yeni soylular yaratmakla ve sokaktaki insanı unutmakla suçladılar. Yüksek memurların ailelerinden herkesin.. çünkü bunlar prensip itibariyle. Çevrenin dili ise sade Türkçe idi. kuvvete ve yönetmeye en önde değer veren yönetici grup vardır..
çünkü Osmanlı İmparatorluğu daha kapitalizm öncesi evreyi tamamlamamıştı.) Şüphesiz ki. alt sınıflardan gelen kuvvetli protestolarla karşılanmıştı. entelektüel başvurma çerçevelerinin evrensel içeriği. Osmanlı İmparatorluğu‟nda tarımsal arazinin yaygın ticaretini ve toprak genişletme hareketlerini de görmeyiz. yüzyıl siyasî sisteminin temelini “eşraf‟ belirler.. kitlelerin kültüründen uzak kalmakla beraber ona tamamen yabancı değillerdi. o zaman Osmanlı İmparatorluğu‟nda entelejensiya oldukça geç ortaya çıktı. yüzyıl Osmanlı toplumunda. sanayi devriminin getirdiklerinden etkilenemedi ve Polanyi‟nin The Great Transformation adlı eserinde sözünü ettiği sosyal-yeniden-kümelenme oluşmadı. Kapital birikimi 16. en iyi şekilde. servet mevkiin bir sembolü olarak kabul edildi. Dördüncüsü ise. Eğer. aynı mahallede yaşayan zengin veya fakir herkes bu okula gidebilirdi. Böylece. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu‟nda Fransa‟ya göre daha belirgin olmasının arkasında yatan unsurlardan biridir. Geleneksel okullarda. yeni yeni giyinme ölçülerine uyması gereği esnaf sınıfının omuzlarına ilk defa olarak mali bir yük bindirmiştir. Osmanlı toplumu birçok hizmetin oldukça “ucuz”a temin edildiği bir toplumdu. “Küçük kültür” ün Batılılaşmaya karşı gösterdiği tepkinin bir kısmı da bu sistemin yıkılmasından gelmektedir. Orta Avrupa‟daki gibi sürecin can damarı olan bazı yapıları türetmemişti. bunu toplumsal hareketlilik için kullanan zengin köylülere rastlandığı da belgelenmemiştir. entelejensiyanın en belirgin özelliği ise. matbaanın Osmanlı İmparatorluğu‟na geç girmesi ve buna bağlı olan haberleşme kısıtlamaları. Bunun değişmesi. şehirlerin politik ayrıcalık ve özerklik kazanmalarının eşdeğerleri Osmanlı toplumunda görülmedi. Artık çocuğunu okula takunya ile göndermeyip. askeri kahramanlık ve yeniden-üleşim düzeni üzerinde kurulmuştu. 19. bu ayrılığın 17. Daha sonra. yüzyılda yavaş yavaş başlamış olmakla birlikte. Böylece.” O zaman. burada görülen kültürel ayrılık “burjuva” ile “gentilhomme” arasındakinden daha fazladır. çünkü mahalle hocasına para ödenmezdi. sosyal ilişkilerin üstüne çıkmak. (. Kendilerine imtiyaz belgeleri verilen köylere ve nesiller boyu topraklarını genişletip. Avrupa‟nın 14.5 Karşılaştırma yapılabilirse. kapitalizm öncesi tüketim değerleri. sanayi devriminden önce Avrupa‟da da çok yaygın olan değerler Osmanlı toplumunda çok daha belirgin oluyordu. vatanım rüy-ı zemin. iki tabakadan meydana geliyor sayılabilir: alt sınıf yetişkinlerine aşılanan değerlere eş değerlerin verildiği çocukluk devresi ve daha sonra “hikmeti devlet” ve divan edebiyatı. üst sınıflar.. Bence bu. fakat karşılıklı olarak her öğrenci bir şeyler getirirdi. bu gelişme Osmanlı İmparatorluğu‟nda çok daha sınırlıdır. Osmanlı toplumu. seçkinler arasında kültür. . Diyebiliriz ki. önderleri Şinasi‟nin Victor Hugo‟dan aldığı bir cümle ile örneklenir: “Milletim nev-i beşerdir.
alt sınıf kökeni de bir çeşit cemaatçi popülizmi harekete geçirir. (. toplumsal ve askeri seferberlik için bir kez daha halkın köklerine başvurmak gereği. pazara dayanan bir ekonomiyi ve bireysel tüketimi . Osmanlı İmparatorluğu bazen çok köklü olan kapitalizmin davranışsal sonuçlarından yoksun kaldı. Osmanlı toplumumun yeniden üleştirmeci yanı ve Osmanlı kültürünün ikiye bölünmüş yapısıdır. Halkın ahlaki çöküntüyü Batılılaşma ile bir tutması da bir rastlantı değildir. modernleşmeye engel olan ve “dini” olarak adlandırılan etkenlerin bazen tamamen dini olmayan ve dinin arkasına gizlenen yapısal etkenler olarak ortaya çıktığıdır. Osmanlı İmparatorluğu‟nda.. Modernleşme taraftarlarının Batılılaşmaya karşı olan tutumlarında sınıf kökeni bağımsız değişken olarak önem kazanır. alt sınıfların kültüründe kadınlara karşı olan tutumun neden bu kadar köklü olduğu ve cumhuriyet kurumlarının bütün atılımına rağmen. Bu grupların kadınlara karşı olan tutumu. Çanakkale‟de. yüzyılın başlarındaki yeniliğe karşı hareketlerin hepsinde bu ideolojiyi görürüz.. ilk zamanlarda yeniçerilerin evlenmeleri yasaklanmıştı. toplumun merkezi olarak mahalle. Osmanlı sosyal yapısındaki savaşçı grupların değerleri. gazilerin savaşçı eylemleridir.6 Böylece. Böylece. Burada göstermeye çalıştığım. Batı‟yı düşman olarak görme gereği idi. Aslında karşı koymanın başlaması Balkan Savaşı‟na dek uzanır. yeniden üleştirici ahlak ve siyasî sınıfın servet üzerindeki kısmi tekeli. Osmanlı toplumunun birçok değerinin bu savaşçılar topluluğunun törelerine bağlanması gerekir. Enver Paşa. Bu yapıyı birleştiren temel. tutuculuğun kaynağıdır.) Alt sınıfların yaşamındaki cemaat duygusu. 19. Bu değişikliği getiren. İttihat ve Terakki Komitesi‟nin kadınlara ilişkin bütün ilerici eğilimleri durdu. neden bu kadar yavaş değiştiğidir. Kadınların toplumdaki yeri üzerinde kurulmuş olan Türk cemaatçi tutuculuğu. yerinden aldı ve 1917‟de hükümetin teşkil ettiği bir komite kadın eteklerinin uygun boyu üzerinde ciddi bir tartışmaya girdi. bu durumda. bir mozaiği oluşturan parçacıkların tümüdür. memur kökeni insanları devleti kurtarmaya yöneltir. Sendromun tarihsel boyutu. Alt sınıf kültürü. aşırıBatılılaşma eleştiricileri ile birlikte gelişiyordu. Osmanlı İmparatorluğu‟nun ciddi bir tehlike ile karşı karşıya olduğu ortaya çıkınca. yüzyılda ve 20. kadınlarla serbest ilişkilerin gizli olarak savaşmanın üzerinde yıkıcı bir etkisi olduğu şüphesine dayanır. kızlarını Boğaz‟da güneşlenirken gördüğü bir kumandanı. üçüncüsü ise Jön Türklerin taşra “çevre” kökeni idi. Burada tekrar sorabileceğimiz soru. ikincisi. fetihçi gazilerin çok özel bir yapı içinde örgütlendiklerini görürüz. Osmanlı İmparatorluğu‟nun temellerine geri dönersek.
bu ve diğer kaynaklardan gelerek iki yönüyle Osmanlı İmparatorluğu‟na geçmişe benzer. Platon‟un düşüncesi. devletin yapmadığı birçok görevi yerine getirdiği için olağanüstü bir önem taşır. (. Geleneksel Osmanlı kültürü peder-evlat. Kur‟an‟da geçen öğreti ile bir tutuluyor. Böylece. Batı düşüncesinin derinliklerini anlayabilmiş ve o düşüncenin laikliğini kavrayabilmiş ilk düşünür olarak karşımıza çıkar. cemaat.. Bunlardan biri. Alt sınıf kültürü kadınların bağımsızlaşmasına aynı nedenlerle karşı koydu. hoca-talebe. . Türk milliyetçiliğinin bir kökünü de burada aramak gerekir. Türkiye milli bağımsızlığını ona dayanarak elde etmiştir. askerler. toplumun. Gene insancı Tevfik Fikret‟e karşı çıkan tepki aynı kökenlidir. Daha değişmiş şekliyle Bihruz aleyhtarı tutum. bürokrasiyi ve genel olarak devlet kurumlarını güçlendirmekti. Tek tutanak bu noktadaydı. Osmanlılar din ve devleti tev‟em (ikiz) saymışlardı. Yalnız adalet burada. 1865‟e doğru şekillenen Yeni Osmanlılar hareketi esas itibariyle Tanzimat‟ın Reşit Paşa‟dan sonraki uygulayıcıları Ali ve Fuad Paşalara karşı bir başkaldırma olarak belirmiştir. padişah-kul gibi bir kişiye bağlılıkta toplanan ilişkiler üzerine kuruluydu. devlet adamları şeklinde üçlü (ya da dörtlü) bir gruplaşmadan teşekkül ettiği ve bunların başına bir “bilge hükümdar” gerektiği fikridir. hükümranlığın özünün “adalet” olduğudur. el-Medinetü‟l-Fazıla (Faziletli Şehir) adındaki yapıtında açık olarak Platon‟un düşüncesini İslam düşüncesiyle denkleştirmeye çalışmıştı. tabii olarak üreticiler. Bugünkü Batı aleyhtarı şovenizmimizi de burada aramalıyız. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Kameralizm. Şinasi. pir-mürit. onları koruyarak birer “üretici” haline getirmek ve bu yolla elde edilen vergilerden yeni tipte bir orduyu. En son olarak. Diğeri. Devletin bu açıdan görevi tebaaya eğitim ve ticareti kolaylaştırmak. 1960‟lara kadar Türkiye‟de sosyalizm aleyhtarlığında gözükür.) Kameralistlere göre güçlü bir devlet. İmparatorluğun iktisadi durumunun kötüleşmesiyle cemaat daha da önem kazandı. Modernleştiriciler hiçbir zaman Bihruz sendromunu salt araç olarak kullanmazlar ve farkına varmadan ondan etkilenirler.7 geleneksel yapıya büyük bir tehdit saydı ve böyle saymakta haklı da görülebilir. 19. Bihruz Bey sendromunun tamamen olumlu yönleri olduğunu da söyleyebiliriz. aynı zamanda güçlü ve problemsiz bir orta sınıfa dayanan bir devletti.. Batı‟da “aydın despotizmi” adı verilen siyasal görüşün siyasal teorisini oluşturuyordu. YÜZYILDA DÜŞÜNCE AKIMLARI VE OSMANLI DEVLETİ Farabi. fakat yapılan araştırmalar bu ikizlerden “devlet”in Osmanlılar arasında hiçbir İslami devlette kazanmadığı biri önem kazandığını göstermektedir.
Bu tutumun da zamanımıza kadar devam ettiğini söyleyebiliriz. Oysa hareketin içinde en aşağı üç ayrı eksen bulmak mümkündür. Islahat fermanı (1856). Bundan dolayı.zaman Batı‟yı (bütün ülkeleri) “bastırma” süreci olarak değerlendirmişlerdi. zira ana hedef “devlet” kurtarmaktı. Onlara göre Tanzimat. Yeni Osmanlılar hareketi genellikle bir bütün olarak incelenir. Sosyolog Gellner‟e göre.. mahalli kültürlerin yerine “milli” kültürler geliştirme isteği olmuştur. Yeni Osmanlılar bu boşluğu doldurmak için İslam felsefesinden yararlanmayı teklif ediyorlardı. . „terakki” konusundaki fikir birlikleri dolayısıyla çok ortaya konmamıştır. Oysa Batı. Namık Kemal gibi en geniş oranda parlamentolu bir idareden faydalanmak isteyenler ve parlamenter demokrasiyi bir çeşit insan tabiatına aykırı “oyun” olarak değerlendiren Ali Suavi gibi kişiler. Yeni Osmanlılar demokratik anlayışlarını şeriattan alacakları ilkeler üzerine kurmak istemişlerdir. Yeni Osmanlılar bu tutuma karşı koyarak “hürriyet” istiyor ve bunun anayasaya dayalı bir parlamento ile sağlanacağını düşünüyorlardı.. Bu da çok zaman yeni bir milli eğitim ve onunla paralel çalışan bir kültür sisteminin ortaya çıkarılmasıyla sağlanmaya çalışılmıştır. fakat uzun vadede ağırlığı inkâr edilemeyecek olan bir fikir hareketi İstanbul‟da ve genellikle Osmanlı İmparatorluğunda şekilleniyordu.. Yeni Osmanlıların liberal ideolojisine nispetle çok daha şekilsiz. ona hâkim olunmaması prensibine dayalı bir sivil toplumu da yaratmış olduğunun nispeten çok az farkındaydı. Osmanlı İmparatorluğu‟nda eski kisvesini kaybederek bir “ideolojik” eksen kazandı ve kitlelerin katılmasıyla ilgili yönü her zamankinden daha önemli olmaya başladı. 19. bir kültür taklitçiliği olduğu için. “hürriyet” kavramının gelişmesi. geniş oranda “kamu” ile “özel”in ayrılması.) Yeni Osmanlıların görüşü.) Yeni Osmanlılar Ali ve Fuad Paşaların Avrupa‟yı kültür konularında taklit etmelerine karşı çıkıyorlardı. Şinasi‟nin komplekssiz Batıcılığı. Yeni Osmanlıların “hürriyet” konusundaki bu ayrılıkları. Yeni Osmanlılara göre Tanzimat‟ın dayandığı bir temel felsefe. Tunaya‟ya göre bu harekete “İslamcılık” demek doğru olur.. Her iki grup da. Tanzimat‟ın uygulanmasının önemli bir kademesini oluşturmuştu. kültür planında kısır kalmış. 1870-76 yıllarında.8 Tebaaya “aşırı” bir hürriyet vermek söz konusu olamazdı. ahlaki değerlerin kökünü oluşturacak bir zemin yoktu. (. bir üretim-fabrikaiktisadi güç-askeri güç. çağdaş merkeziyetçi devletin bu merkeziyetçiliği sağlamaya çalışmasının yollarından biri.. (. Batı‟nın endüstri medeniyetinin “bastırıcı” bir güç olması dışında. yüzyılda bu zorunlulukların bir sonucu olarak din..) İki grup da “terakki”yi. özerk. “kamu”nun yanında insanlara hareket serbestîsini artıran bir “mahfuz bölge” yaratması ve kamunun Allah‟a dayandırılan otoritesinin bu kökten arınmasıyla ilgiliydi. Müslüman topluluğunu temelinden sarsmıştı. Islahat Fermanı‟nın iktisadı emperyalizmi pekiştiren bir belge olduğu merkezindeydi. (.
. dilin kimlik oluşturucu rolünü ön plana alacağını kestirememişti. Batı Avrupa‟da 19. II. böyle bir savunma yolu bulmuştu.. yüzyılın başından itibaren gelişmeye başlayan Batı milliyetçiliğinin kuramcıları. (. Darwin‟in 1865‟de yayınladığı The Origin of Species (Türlerin Kökeni) adındaki kitabı Batının fikir tarihinde bir hadise yaratmıştı. Osmanlı İmparatorluğu‟nu oluşturan karışımın devam etmesini ve her grubun ayrı bir devleti olamayacağına göre hepsinin Osmanlı devletine bağlanması fikrine dayanan “Osmanlılık” idealini ortaya atmıştı.. (.. Abdülhamid devrinde ortaya çıkmıştır. (. fakat çok zaman yanlış bir şekilde değerlendirilen bir politikanın geliştirildiğini görüyoruz. Çok “millet”li imparatorlukta “Türk”. (. her “millet”in kendi “devlet”ine sahip olması gerektiği fikriyle taraftar toplamaya çalışmışlardı. o zamana kadar parçaları yeryüzüne dağılmış sayılan. Pan hareketlerinin çıkış noktası.) Padişah.) Abdülhamid. Namık Kemal. Abdülhamid‟in Panislamizm‟ini daha önce Avrupa‟da beliren Pan ideolojilerine karşı bir tepki olarak kabul edebiliriz. (. bir edebi “audience”ın bu tabii oluşumunun uzun vadede. 1876‟da Abdülaziz‟in tahttan indirilmesiyle Osmanlı İmparatorluğu‟nda ilk defa bir anayasanın yazılması ve bir parlamentolu rejimin kurulması için çalışmalara başlandı.) Bu tip ırkçı Darwinizmin uzantılarından biri. Slavlar ve Almanlar gibi. Tanzimat‟ın gizli olarak inkâr ettiği “şeriatın değerleri”ni tekrar Osmanlı toplumuna getirmekti. 1870‟den sonra Avrupa‟da kristalleşmeye başlayan “Pan” milliyetçilikleriydi.) 1877-78 Osmanlı-Rus savaşından sonra Rumeli‟deki Osmanlı topraklarının çok azalmasıyla ilk defa olarak Arap ve Müslüman unsur eskisine nazaran daha çok ağırlık kazanıyordu. Yasaklara rağmen “milliyetçilik” adını verdiğimiz akımın başlangıçları da II. II.. (.) 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi‟nin çıkmasında Panslav görüşü önemli derecede etkili olmuştu. emperyalizmin güç kazandığı bir devirde. kendi devrinden önce şekillenmeye başlayan “İslamcılık” hareketlerini hem iç ve hem de dış politikasında kullanmıştır.. Bunun karşısına geçmekte en uygun yol.. Bundan dolayı kendisini “Türk” saydığı . pek de itibar gören bir kelime değildi..9 İlk işaretlerinden biri Nakşibendî şeyhinin padişah aleyhinde bir komplo olarak hazırladığı ve öncülüğünü yaptığı bir karşı koyma hareketidir (1859 Kuleli Vakası).) Parlamento 19 Mart 1877‟de açıldı ve 13 Şubat 1878‟de Abdülhamid tarafından dağıtıldı... o zamanlar. “kalıcı” bir milletin parçalarının yeni bir devlet halinde birleştirilmesinin tabii ve karşısına geçilmez bir eğilim olduğu idi. Padişah. Osmanlıların Tanzimat‟la birlikte kültür benliklerini kaybetmeye başladıklarıydı. Abdülhamid zamanında kurumları ıslah politikasının yanında Panislamizm adı verilen... Muhtelif etnik dil ve din gruplarından teşekkül ettiği için Osmanlı İmparatorluğu‟nun bu ideale yaklaşması söz konusu olamazdı. İslamcıların fikirlerinin odak noktası. Daha çok “geri kalmış” ya da “göçebe” anlamında kullanılıyordu. Milliyet bağının yerine Müslümanlığın geçebileceği fikri o zaman güç kazanmaya başlamıştır.
aynı zamanda İmparatorluğu kurtarmak için. 1894‟te İttihat ve Terakki adını almıştır. “hürriyet” lehinde değildi.. Ne var ki. Üçüncü Cumhuriyet‟te ortaya çıkan skandallar birçok düşünürü parlamenter demokrasiden soğutmuştu.) Gaspıralı‟nın diğer etkilerinden birinin müspet bilimleri eğitime hâkim kılma isteğinde göründüğü söylenebilir. parti örgütlenmesine ve askeri örgütlere daha çok önem vermeye başladı..) 1908 başarısının fiili mimarları olan. (. Avrupa‟ya kaçan idarecilerinin bir kısmının 1897 yılında padişahla işbirliğini kabul etmesi örgülü çok zayıflatmıştır. bilhassa. Her şeyin devlete bağlı olarak. kabiliyetlerinin gelişmesini sağlamak ve İmparatorluğun içindeki alt din ve kültür gruplarına kendi kimliklerini geliştirecek siyasî imkânları tanımaktı. Fransa‟da 1890‟larda. Bahaeddin Şakir ve Dr. 1870‟den beri. kendini Namık Kemal‟ in “hürriyet” fikirlerinin varisi olarak gösterirken oldukça düzensiz bir çalışma yapmış. İttihat ve Terakki Cemiyeti.10 halde. fakat ona göre İmparatorluğun zaafını meydana getiren. 1905‟e kadar cemiyet. Cemiyetin fikri kökleri arandığında Askeri Tıbbiye‟de 19.. 1905‟ten sonra çok daha disiplinli bir şekilde çalışan ve Dr. Cumhuriyetin de ana siyasal kuramı devleti parçalanmaktan kurtarmak ve “kalkınmak” olmuştu. 1883‟ten itibaren Kırım‟da. Osmanlı İmparatorluğu‟nu kurtarma noktasından hareket ediyordu.. 1906‟dan sonra İttihat ve Terakki içinde şekillenen Şakir-Nazım grubu Türkçülüğe.. yüzyıl biyolojik materyalizminin etkisini görürüz. Jön Türklerin fikirleri milletin “uyandırılması”yla ilgilidir. Prens Sabahaddin‟in bir dereceye kadar hürriyetçi sayılabilecek düşünceleri dışında. fikirde. Nazım‟ın hâkim oldukları bir grup haline gelmiştir. Rusya Müslümanlarının ve Türklerin birleşmesi fikrini “dilde. bir tür “hürriyetsizlik”ti. Cemiyet. (. bu sırada Avrupa‟da da. II. Türkleri memuriyet tutkusundan kurtarmak. Abdülhamid aleyhindeki girişimlerde bir “hürriyet” teorisine sahip olan... işte birlik” sloganıyla ilan ediyordu.. Açıkça görülüyor ki Batılıların başarılarının sebebi organizasyon. İttihat ve Terakki‟nin kurucuları gibi. bir zamanlar Arapçayı resmi dil haline getirmeyi düşündüğünü biliyoruz. Bahçesaray‟da çıkardığı Tercüman gazetesinde Gaspıralı İsmail Bey bu eğilime yeni bir boyut kazandırmıştı. devletin izniyle ya da devletin baskısıyla yapıldığı bir ülkede kişilerin kişisel yeteneklerini göstermesi mümkün değildi. bir dereceye kadar Prens Sabahaddin‟dir. Gaspıralı. zaten Rumeli‟de gözlemledikleri devletin batışından tedirgin olmuş subayların gruba katılmaları bu şekilde temin edildi. (. disiplin ve kimliklerini belirtecek bir ideolojik odak noktasının varlığı idi. önce Ittihad-ı Osmanî adıyla Mayıs 1889‟da Askeri Tıbbiye‟de kuruldu. (. Bundan dolayıdır ki. genel eğilim.) Cumhuriyet devrindeki fikirler bu vurguyu devam ettirmiştir.) Yapılması gereken. Gaspıralı bu uğurda İslami bağların bir harç olarak kullanılabileceğine kani idi. Prens Sabahaddin. .
Mayıs 1876‟da bir grup Osmanlı paşası. eşitlikçi. Namık Kemal örneğinde. etnik unsurları ve müreffeh (veya yarı müreffeh) (refah ve varlık içersinde yaşayan) şehirleri . bunlarla ilgili hürriyet kavramları modern Müslümanlar tarafından sistemli bir şekilde kötülenir. Diğer Ortadoğu ülkelerinden daha fazla kurumlaşma gösteren ve bu ülkenin bir dizi kendi kendisini sınamadan başarıyla çıkmasına imkân veren Türk tarihinde halkçı. Batı toplumları üzerinde iz bırakan feodal çatışmalar ve burjuvazi mücadelelerinin İslam dünyasında benzerleri yoktu.” Modern zamanlarda. onun Sufi politik nosyonunu kabul etti. çoğunlukla Bâtıni ve daha ziyade kozmozu (kâinat) ve içindeki insanoğlunu anlamak için gnostik tip bir yaklaşımın unsurlarını taşıyan ezoterik bir doktrine bağladı: Doğrunun ve güzelin gizli bulunduğu bir kâinatta.. (. ihtiyacını pratikte tatmin etmediği için erken Ortaçağ Sünni sentezinin siyasî neticesini reddetti.11 OSMANLI BAKIŞ AÇISINDAN HÜRRİYET Marshall Hodgson. yani Osmanlı siyasî sistemini destekleyen meşruiyeti ve bu sistem içinde bile sezilebilen kurumlaşmış protesto güçlerini akla getirir. tasavvufun. Türkiye‟nin 1876‟dan beri maruz kaldığı bir dizi askeri müdahalenin. adalet. Hürriyetin kolektivist tanımından uzak ikinci bir kademesi. tam bir nizamı İslami‟nin en sistematik savunucularının hemen hepsinin Sufi bir geçmişleri bulunması tesadüfî değildir. burjuvazinin kendi görüşlerini empoze etmesi aşamasında kazanılır: Ferdiyetçilik. Müslüman‟ın 15. zengin bir dini gruplar mozaiğini. demokratik bir nesil sürekli var olmuştur. İslami bir kontekst içerisinde şöyle ifade eder: “Bir anlamda (.. felaket ve hatadan gizli nihai gerçeğin Bâtıni bilgisi ile ancak seçkin ruh (soul) kurtulabilirdi. aşiret birliklerini. Bu iki kademeye.. yüzyıldaki “yekpare” (seamless) toplum arayışını.. Türk halkının bütün kesimlerinin politikayı kendilerine ait bir saha olarak görmeyi sürdürmüş olmalarındaki ısrar. Bu. (. bu demokrasinin muhtevasının sadece bir yönüdür..doğrudur.) Magna Carta ile erken dönem Hıristiyan fikirlerinde görülen kolektif gaye ortadan kalkar ve yerini. artık zaruri olarak siyasî hürriyetle birleştirilir. Şiililiği. Osmanlı tarihinin uzun geçmişinde merkezi bir dönüm noktasını..) Türkiye‟nin modernleşmesinde anahtar bir tarih olan 1876 yılı. Müslüman siyaset yazarlarının genellikle çıkarcı bir egoizm olarak gördükleri “servetin kontrolü” ile ilgili konular alır.. fakat Müslüman vicdanının istediği halkçı eşitlik. Müslümanların. onun hürriyet fikrini şekillendiren kaynaklardan biri olduğunu biliyoruz.. evrensel bir tasavvufi hiyerarşiden fazla. 1861‟den beri saltanat süren Sultan Abdülaziz‟i tahttan indirdi... Bu sebeple.) (Şiilik) askeri güçlerin (yani devletin) aleyhinde ve onun üzerinde. şimdiye kadar sürekli bir askeri rejimin oluşmasıyla sonuçlanmaması dikkate değer. daha fazla bir hürriyet geleneğine sahip olduklarını iddia etmeleri kısmen -fakat sadece kısmen. Osmanlı devletinin temelinde. İslam toplumlarında tesadüf edilemiyor.
devletin zaafından faydalanarak ele geçirilen imtiyazları sık sık geçersiz hale getirdiler.12 yekpare bir çatı altında teşkilatlandırmaya muvaffak olan bir merkez bulunmaktadır. Bununla beraber. Osmanlılardan önce yaşamış olan Müslüman imparatorlukların başaramadıkları bu sentezi başarmış olmakla iftihar ederlerdi. (. teoride kamu ahlakıyla. Sultan devlet mekanizmasının zirvesi idi. Bu gurur. Bu siyasî düzenlemelerin en ilgi çekici yönlerinden biri. kadınların ve gayrimüslimlerin tavırları. Bu tavır. her büyüklükteki şehirde bulunurdu. O zaman.. Sonradan hisbeden sorumlu memur anlamında daha dini bir terim olan muhtesib unvanı kullanıldı. bu topluluklar. taşra eşrafı ve aşiret reislerine karşı benimsenen tavırdı. İlk önceleri sadece sük‟un şefi olarak bilinirdi.. Osmanlı geleneğini sürdüren model tek idi. aksine hanedanın sembolik gücünden kaynaklandığını görebiliriz. ne var ki. şahıs olarak oldukça savunmasız idiler ve çoğu kez gayri memnun zümreler tarafından tahttan indirilmekteydiler. İslam toplumu. Bu memur. Tımar sistemi. isyanın biri askeri. ancak şüphesiz bunlardan devletin daha fazla eşit olduğu görülebilir. Osmanlı devletinin karakteristik bir özelliği olan merkezi mekanizmadan kaynaklanıyordu. siyasî alanda da geçerliydi. eyaletler. imtiyazlı şehirler ve topluluklar. aynı zamanda siyasî bir topluluk olarak da tanımlandığı için iyiliği gözetme ilkesi.. Osmanlı İmparatorluğu‟nda ihtisap ağası memuriyeti şeklinde karşımıza çıkan bu İslami kurumun sorumlusu muhtesibdi.) Geçmişe baktığımızda.) Osmanlı devleti. merkezin taşra üzerindeki bu tür bir denetimine imkân verdi. Kötülük. Osmanlı memurları. devletin Müslüman niteliği kadar. (. fakat her ne zaman fırsat bulduysa. “İyiliği gözetme ilkesi”nin bir uygulama sahası. onların -modern zamanlarda olduğu gibi.. merkezden atanan memurlarla onların nüfuzlarını kırmaya çalışmıştı. Sultanlar..” Ayaklanmaların örgütlenmesini mümkün kılan şey. imparatorluğun genişleme döneminde. üniversiteler ve yüksek rütbeli memur grupları gibi Batı‟da var olan hükmi grupların gelişmesine katiyen izin vermedi. sultanın meşruiyetinin kendi kişiliğinden değil. din adamları onların protestolarına haklılık sağlarlar ve camilerde . krallık mülkleri. söz konusu önderlerin mahalli nüfuzlarını.. hayatın bir gerçeği. Osmanlı memurları.) Klasik Osmanlı siyasî teorisinde din ve devletin birbirinin ikizleri olarak tasvir edildiği.kışlalarında hapsedilmemiş olmalarıdır. hisbe kurumunda görülebilir. halk isyanları taleplerini destekleyecek güç temelinden mahrum kalmıştı. (. “Subaşı tarafından atanan ve kadının kontrolünde iç ticaret ve çarşılardan sorumlu olan bir memur. hanedanın bizatihi kendisini korumada titizdiler. bir veri olarak onaylamıştı. diğeri sivil iki boyutu olduğu ve her ikisinin birbirinin peşi sıra çalışmasının gerekli olduğu fark edilir. Siviller şikâyet eder (şimdi gazete makaleleri vasıtasıyla). dini yükümlülüklere ve mesleki ahlak kurallarıyla ilgili her meseleye müdahalede bulunarak iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmekle görevliydi. İslam‟ın koyduğu normlara uymama olarak tanımlanır. yeniçerilerin kendilerinin bir parçası olan “çarşı” ahalisini işe karıştırmalarından başka. Yeniçeri Ocağı‟nın 1826 yılında ilgasından sonra.
ayanlar (mahalli paşalar) ve ulema gibi gruplar ve iktidar merkezlerinin zararına devletin merkezi gücünün artırılması olmuştu. Avrupa ile ticaretin artmasıyla yerleşmeye başlayan ticari tartışmaları şeriat haricinde çözmeyi amaçlayan metotlar ortaya çıktı. yerli reformist eğilimler ve Osmanlı muhafazakâr reaksiyonu arasındaki çatışmanın ürünüyken.) Sultanın isteği üzerine hükümdara itaati emreden 25 hadisin derlenmesi. 20 Mayıs I880‟de. Atatürk.. kısmen değişen ticaret dünyasının Osmanlı toplumuna yansıması. yeniçeriler. (. meşruti bir sistemde İslam‟ın oynayacağı role dair farklılıklardan değil..) Kemal ile Suavi arasındaki fikir ayrılığı. “MECELLE”NİN KAYNAKLARI ÜZERİNE AÇIKLAYICI NOTLAR Türk adli modernizasyonunun üç büyük unsuru şunlardır: 1) Osmanlı ticaret mahkemelerinin doğuşuna yol açan etkilerin belirliliği. Mecelle yabancı müdahalesi. şahsî hakların korunmasına yönelik bir hürriyetin çevresinde değil. (. II. Osmanlı İmparatorluğunda reform çabalarının en temel özelliği.. hiç kimsenin ağzından tek kelime çıkmamıştı. 1870 yılında çoğunluğun “Allahsız” olarak bildikleri Sadrazam Ali Paşa‟nın cenaze töreninde cemaatten merhumun günahlarının affı için dua etmeleri istenildiğinde. Habercisi “karma mahkemeler” olan Osmanlı ticaret mahkemeleri. daha derin bir düzeyde bir birlerinden ayrılıyorlardı. 3) Mecelle‟nin ortaya çıkarılması ile sonuçlanan eğitim.. 1890‟lı yıllarda Hamidi sistem altında en iyi eğitimi almış kişiler. bilim aracılığıyla toplumun korunmasına yönelik laik ilke idi. Mahmud‟un siyaset teorisine tek ama çok önemli bir katkısı olarak görünüyordu. ama toplumun işleyişinin istenilen tarzda tutulmasıyla ilgili kolektivistik bir hürriyet anlayışı etrafında odaklaştırıldığının bir kez daha vurgulanması gerekiyor.) Takip edilmesi gereken artık iyiliğe dair dini ideal değil..13 cuma vaazlarıyla hoşnutsuzluğu yayarlar ve askerler de rejimi devirmek için gerekli gücü elde ederlerdi. sonradan bu meşruiyet fikrini devralmıştı. Şeriat üzerinde üstün-körü bir şekilde uyuşmakla birlikte. . İstanbul Liman Reisliği bünyesinde karma bir deniz ticaret mahkemesi kuruldu ve nihayet 28 Temmuz 1850‟de Osmanlı Ticaret Kanunu ilan edildi. topluma değişik açılardan bakmaktan kaynaklanıyordu. kendilerinin “bilgi sınıfı”nı oluşturduklarını sezmeye başlayan askerlerdi. 2) Yeni ceza hukuku sistemini hedefleyen farklı güçler. (. ceza kanunu yabancı baskıların çok daha dolaylı ve dâhili reformların nihai sonucuydu. Namık Kemal ve Ali Suavi. kısmen de başkentteki Avrupalı diplomatların baskıları sonucu kuruldu. Yeni Osmanlıların liderlerinden hem Namık Kemal ve hem de Ali Suavi.. parlamenter yönetim ve Osmanlı Anayasası için Şeriat‟ın felsefi bir temel sağladığına inanıyorlardı. Halk tecrübesinin.
İmparatorluğun hayatiyetiyle samimi olarak alakadar olan veya onun kemiklerini bir an önce gömmeye çalışan büyük devletler benzer tavsiyelerle üzerine çullandılar.14 Devletin dizginleri. Balkanlar‟daki sınırlara yakın nüfusun asayişini bozdu ve tekrar İmparatorluğun kaderini tayin eden bir mesele haline geldi. Kırım Harbi‟ndeki müttefiklerden gelen baskılarla. Bunlardan birisi. 18 Şubat 1856‟da ilan edilen Hatt-ı Hümayun‟la yerine getirildi. Talepleri. Sultanı. Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nun kaleme alınmasında oynadığı aktif rolle. bütün bireylere tatbik edileceği bildiriliyordu. reformlar yerine Hıristiyan tebaanın taleplerinin karşılanmasına ve İmparatorluk sınırları içindeki yabancılarla ilgili kayıtlamaların yumuşatılmasına öncelik verdi. Ceza kanununun sonuç bölümünde. 1837‟de şahsilikten uzak bir kanun yapma biriminin oluşturulması için uğraşmıştı. mülkiyet ve şeref” haklarının dokunulmazlığının sağlandığı. Mahkemelerde gayri Müslimlerin şahitliklerinin kabul edileceği sözü. 1856 Islahat Fermanı ile Hıristiyan tebaaya verilen hakların şimdi hayata geçirilmesiydi İleriye doğru adım. Hatt‟ın ilanından sonra. Hatt‟ın hükümlerinin şeriatın dışında olması.. (3 Mayıs 1840) bir ceza kanunu ilan edildi. Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye‟nin kurulması için ikna etmişti. daha Hattın ilanından iki yıl önce.. Buna ilave olarak. o zamana kadar mevcut olmayan güçlü kurumsal yapılar üzerine bina edilen bir gelişme ortaya çıktı. Yeni Meclis. resmen ilan edilmişti.. Girit Adası‟nda bir isyan patlak verdi ve Osmanlı ordusunun müdahalesine rağmen isyan bastırılamadı. yeni idari ve hukuki düzenlemelerin hazırlanmasıyla görevli bir üst meclisin. (. bu kanuna ilave olarak Fransız Medeni Kanunundaki sözleşme ve mükellefiyetler ile ilgili kısımların da iktibas edilmesi manasına geliyordu. Reşit Paşa... ceza kanununun ilanıyla birlikte yüksek meclisin fonksiyonlarını. İkinci olarak. örfi hukukun zaferini teşkil ediyordu.. “temyiz” de hukuk dünyasına kazandırılmış oluyordu. ulemanın ayaklarını yerden kestiği tek yönü değildi. Bu gelişme. Reşit Paşa. yani kanunun tamamlanması. Hatt‟ın ilanıyla kadıların mahalli idari yetkilerinden tedricen mahrum bırakılmalarıydı. 1866‟da Osmanlı imparatorluğu ciddi bir krizle sarsıldı. sadece Osmanlı devletinin kamu görevlilerine değil. Osmanlı yönetiminin bu tip mahalli ayaklanmalarla bile başa çıkamadığı gerçeği. ceza davalarında temyiz mercii görevi yapması fonksiyonunun eklenmesiyle İslam hukukunda olmayan bir kavram. Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nda. .) Hatt‟ın ilanından 6 ay sonra. . bütün tebaanın “hayat. Osmanlı kamu hukukunun atlama taşı oldu. (. ceza davalarında şeriat dışında yer alan mahkemelerden oluşan adli bir teşkilatın kurulmasıydı. “Aydınlanmanın Veziri” Mustafa Reşit Paşa liderliğindeki Babıâli bürokratları tarafından tevarüs (birinden diğerine geçme) edildi.) 3 Kasım 1839‟da yarı-anayasal carta‟nın ilanı. hukukun genellik ilkesi uyarınca.
” Hem Divan Edebiyatı hem de Kitabet-i Resmiye‟nin bu en önemli unsuru esoteric (Bâtıni/gizli) gelenekti. Resmi yazışmalarda kullanılan Türkçenin güçlüğünü “avam”ın dönemin kanunlarıyla ilgilenir hale gelmelerini önlemek arzusuna bağladı. Gerçi edebi fantezilerin katkısız bir modası da kendi kendine belli bir edebi esoterizm üretebilirdi. .. Gerçekten de.. merkezi idarenin “bölümlerinin” yüksek kademeli memurları (Hacegan) ve birkaç tane de hiçbir yere bağlı olmayan “hommes de lettres” tarafından kontrol edildi. Bu süreç Türk edebiyatı hakkında ilk kapsamlı Batılı çalışmanın yazarı olan İtalyan Toderini tarafından aşağıdaki sözlerle ifade edildi: “Hukuk adamları önce Türk akademilerinde bir çalışma sürecinden geçmedikçe hiçbir göreve erişemezler.. hem ulema hem de kalem erbabı arasında kitlelerin anlayışları dışında kalan konulara burunlarını sokabilecekleri gibi bir korku olduğu doğrudur.. Fakat bir nevi kalıtımsal olan görevler sık sık bahsettiğimiz yargı derecelerini kendilerine ihsan olunmuş olan şahsî iltimaslar yoluyla başarıyla adayan Dürrizade. Müderrislik makamını doldurduktan (. iletişim araçları. Onlar yine de kendilerinin bütün aşamaları başarıyla geçtiklerine dair diplomalar edinmek mecburiyetindeydiler. epikler ve yaygınca okunan popüler şiirdi. Mollalık ya da Kadılık. Muhammed‟e atfedilen “ilim Çin‟de bile olsa arayınız” hadisinin öğrenmeye yönelik İslami ve Osmanlı tutumlarını belirlediği şeklindeki ortak inancın bir tadilat gerektirdiği görülmektedir. fakat dili süslemek tutkusuyla sadece dolaylı olarak ilişkide olan diğer pek çok unsur da. Sonunda en yüksek müftülük rütbesine ulaşır.) Farabi Platon‟un Kanunlar‟ına (Laws) yazdığı özet‟inin giriş kısmında ilimleri halka göstermediği ve açıklamadığı için Platon‟u över.. İkincisi.) o zaman Naiblik.15 TÜRKİYE’DE İLETİŞİMİN MODERNLEŞMESİNİN ERKEN BİR SAFHASI ÜZERİNE BAZI NOTLAR Osmanlı İmparatorluğu‟nda iki farklı kültürel dünya bir biriyle fazla ilişki kurmadan yan yana yaşıyordu. Bir süre önce uygulanmaya başlayan bu yolsuzluk yetenekli insanları fakirlik içinde şevksiz ve tembellik içinde dalkavuk yaparak Türk Edebiyatı‟nın en büyük önyargısını oluşturuyor. bu belli bir zümreye ait oluştaki o kalın kabuğun yaratılmasına yardımcı oldu.. Pirizade. “yüksek” kültür dünyası.. kısmen sözlü olarak nakledilmiş edebi geleneklerin dünyası. Bunlardan biri. Divan edebiyatı diye adlandırılan ikincisinin kalitesi yükseltilmiş atmosferinde. Bu şartlar altında. (. Damadzade ve diğer birçokları gibi soylu ve zengin ulema aileleri arasında dağıtıldı. Hz.. folk kültür dünyası hikâyeler. ilkinden hemen hemen Çin Seddi‟yle ayrılmıştı. Bu önceden düzenlenmiş prosedürle yargının çeşitli basamaklarını başarıyla çıkabilir. ulemanın nispeten ufak bir grubu.
dili sadeleştirmek için yapılan şahsî gayretlerle devlet politikası arasında tekrar bir irtibat sağlanması başarıldı. süslü bir üslup kullanmaktan kaçınmalarına dair İbrahim Paşa‟nın zamanın vakanüvislerine verdiği talimatlardı. dili sadeleştirme hareketi. dil reformunun bu daha teknik yönüne Namık Kemal tarafından da dikkat gösterildi.) bireyler arasındaki iletişimin göreli yeterliliğidir..) Ahundzade Arap alfabesinin terk edilmesi ve yerine Latin alfabesinin getirilmesini önerecek kadar ileri gitti. gramer kitapları ve nahiv çalışmalarından ibaret olması güçlükle bir tesadüf eseri olarak görülebilir. Feth-Ali Rus kültürel etkilerinden nasibini almış biri olarak daha 1857 kadar erken bir tarihte Arap alfabesinin bir reforma ihtiyaç gösterdiğini ortaya atmıştı. İslam klasiklerini daha yaygın bulunabilir kılma teşebbüsleri ve artan sayıda insana edebi beceriler kazandırma hamlesi buradan itibaren giderek artan bir hız kazanacaktı..” . 1869‟da Arap alfabesinin bırakılması meselesi yeniden alevlendiği zaman. Türkçesi bulunmayan İslam klasiklerinin tercümeleri için oluşturulan bir programa İbrahim Paşa‟nın himayesidir. Ussu Zafer. kitap dolaşımındaki artışa ulemanın itirazları yüzündendi.. Yine bu sıralarda (erken 19. (. bu manada İbrahim Paşa tarafından yapılan en önemli hareket. 1729 ile 1830 arasında Türkiye‟de basılan çalışmaların yüzde yirmisinin sözlükler. nahiv (sentaks). “genel dağıtım için planlanmıştı” ve reformlara karşı güzel duyguları teşvik etmeye niyetliydi. Deutsch‟un argümanının ilk aşaması. Yine aynı türden bir şey de. Matbaa İbrahim Paşa‟nın ölümünden sonra yaklaşık olarak 10 yıllık bir süre (1742) kapalı kaldı. Mahmut.. reformlarını savunacak yayınlar yoluyla mümkün olduğu kadar fazla sayıda tebaasına doğrudan yardım isteğinde bulunmaya karar vermiş görünüyor. hükümdarlığının oldukça erken dönemlerinde. İbrahim Paşa‟nın bu çabaları kendisinin de öldürüldüğü genel ayaklanmalar sonrası aksi bir sonuca ulaştıysa da.yüzyıldır). Tebaasının hiçbir şekilde yararına olmayan yeniçerileri yıkmak için birleştirici faaliyetlerle uğraşmaya mecbur kalan Sultan II. Böylece dönemin seyyahı Mac Farlane‟den öğreniyoruz ki Vakanüvis Esad Efendi tarafından verilen yeniçerilerin ortadan kaldırılmasına ilişkin izahat. Bu toplulukta Osmanlıcanın sadeleştirilmesiyle ilgili yer alan en erken tartışmalar Kafkasyalı Müslüman yazar Feth-Ali Ahundzade‟nin bir önerisinin sonuçlarıydı. Bu birleşme için uygun fırsat propaganda amacıyla oluşturulan ilk Osmanlıca metnin basılması oldu. “bir halkın birliğinin gerekli vasfı (. Bu gayrete paralel olan diğer bir şey. Münevver devlet adamı Damat İbrahim Paşa‟nın sadrazamlığı sırasında imparatorlukta teşebbüs edilen modernleşmenin ilk önemli safhasında.16 İlk Türk matbaası kurulduğu zaman karşılaştığı muhalefet. Müteferrika‟ya verdiği ve matbaanın kurulmasıyla sonuçlanan destek oldu. tarih ve askeri manevra gibi laik bilimler üzerine kitaplar basılacağı gerçeğinden daha çok.
sultanı yeniçeri ordusunu ilgaya zorlayan ve sonra sultanın kendisiyle giriştikleri güç mücadelesinden zaferle çıkan Osmanlı bürokrasisi. fakat bununla birlikte Türkiye‟nin yeni uluslar arasında sayılmasını haklı gösteren bir taraf vardır. Şu halde Ortadoğu türdeş değildir. yüzyıllarda. dikkate değer bir ilgi ve taraftar topluluğuna mazhar olan Serbest Fırka idi. onların Batılı olmayan karakterinin yol açtığı aldatıcı benzerliklere rağmen. (. gerçekte. giderek artan bir önem kazandı. Bununla birlikte çarpıcı olan. Bir siyasî “muhalefet” eğer a) mutlak gücü sınırlama.) Mutlakıyetçiliğin aşırılıkları.. idare etmeye yatkın. ulemaya itibar etmeyecek kadar güçlenip modemleşme programı üzerinde çalışmaya başladı.muhalefete Abdülhamid‟in baktığı gözle bakmasıydı. diğer yandan dillerinin incelikleriyle büyülenmiş ve -artık gözden düşmüş bir nitelendirmeyi kullanırsak. Kanun-i Esası. kişiyi bir an. İlkinde muhalif parti. ikincisinde daha nazik bir şekilde olmak üzere iki kere bastırıldı.arasındaki zorlu güç dengesiyle dizginlenmişti.. sınırlı muhayyilelerinde ameli ve Romalı olan Türklerle. o zaman böyle bir şeyin Osmanlı İmparatorluğu‟nda var olmadığı söylenebilir. sonunda sıkı-yönetim ilanıyla ve seçimleri yenilemeyi reddetmekle. Abdülhamid tarafından yürürlükten kaldırıldı. Osmanlı Kanun-i Esasi‟si. Eğer buna açıkgöz ve siyasî olarak uysal İranlıları da eklersek. . Cumhuriyetin kuruluşuyla 1932 yılları arasındaki muhalefet. resmen sorumlu tutularak kapatılmıştı. Türkiye. Terakkiperver Fırka idi. ilkinde bir ölçüde vahşi. diktatoryal eğilimler sergilemeye başlayınca. 19..) İttihat ve Terakki. Meclis‟i Mebusan‟daki eleştiriler yüzünden. daha iki yıl geçmeden.. b) gerçek siyasa alternatifleri önerme işlevlerine sahip bir mekanizma olarak belirlenirse. Böylece cılız bir muhalefet. “gelişmekte olan ülkelere” özgü kimi siyasî işaretleri hâlâ taşımaktadır. Türkiye‟de muhalif eylemlerin meşruiyetinin. tüm meselenin ruhunu oluşturup oluşturmadığı konusunda tereddüde düşürecektir. 1876 yılında anayasal bir yönetim kurmayı başarabilmişti. sultan. yüzyılın başlangıcında. İkincisinde mağdur. Türkiye‟de ilk muhalif partinin (Fedakaran-ı Millet Fırkası) meydan okumasına maruz kaldı. süreç beklenilenden çok daha yavaş işlemiştir. farklı dünyaları yansıtan üç siyasî kültürle karşı karşıyayız. Marazi bir hiddetle savrulan bölücülük suçlaması. (. II. ulema ve kalemiyye -bürokratlar..dönek Araplarla zaten çok açık bir ikilemin öğelerine sahibiz.17 TÜRKİYE’DE MUHALEFET VE KONTROL Bir yandan sosyal yapıları Orta Asyalı unsurların izlerini taşıyan. yeniçeriler.) Bu fırka. yeni bir tarz içinde teşekkül etmiş entelejensiya. Bürokrasinin bir parçasıyla ittifak kuran. daha tomurcuk halindeyken bastırılmış oldu. Doğu vilayetlerinde “milletin istiklalini tehlikeye sokan” Kürt isyanından. sultanı anayasayı ilana zorlayan Mithat Paşa‟nın düşünceleri gözden geçirildiği zaman.. kendi diktatörlüğünü kurmuş oldu. Jön Türk devrimiyle 1908‟de yeniden yürürlüğe kondu. ve 19. (. Türkiye‟nin kendini resmen modernleşme ve Batılılaşmaya adadığı tarihten bugüne yüz otuz yıl geçmesine rağmen. Kalemiyye 18.
her fırsatta. (. Eğer seçkinler ve kitle veya “büyük gelenek” ile “küçük gelenek” arasında yakın bir ikiliği andıran bir şey varsa. Yeni Osmanlıların yol . Türkiye‟de komünizmin aforoz edildiği dönemlerde. fakat aynı kanalları işleten ve aynı suçlamaları defalarca kullanan bir kinizm. Bunlar millet adını almışlar ve kendi dini önderlerinin yönetimi altında. Türk siyasî düşünce tarihinin çarpıcı bir özelliğidir. Saldırının dayandığı ana fikir. bir kere bile Marx‟a atıfta bulunmayışları. onu hiçbir sosyal yapı. sırf bu nedenle) zararlıdır. Yüzyılın başlarında. incelenen muhalefet hareketlerinin tamamının. Türkiye ve Rusya arasındaki ilişkilerin tarihinden gelir. kabaca “küçük gelenek”i olumlayan öğelerin. Gerçekten. Osmanlı sosyal-yapısının dâhili bir parçasıydı. özellikle icat edilmiştir ve bizim incelediğimiz kinizmle sınırlı bir örüntünün anlamıdır. Osmanlı sosyal strüktürünün içine alındıkları ve onunla bütünleştirilmiş oldukları halde. sadece tek bir hakikatin bulunduğu fikrini pekiştirmişti. çarpıcı olan yön. Kemalist yönetimin ileri sürdüğü gerekçelerde bulunabilir. Osmanlı İmparatorluğu‟ndakinden daha iyi yansıtamaz. (. Söz konusu haklar. aşağı yukarı.. ömürlerinin on beş yılından fazlasını Londra. isterse bilinen mektuplaşmalarında olsun. Özel mülkiyetin tasfiyesi veya üretim alanlarının kamulaştırılması. Marxizmin sınıf çatışması teorisine dayanan zararlı bir doktrin olduğuydu.) Ortodoksiden en küçük bir sapmayı hoş görmeyen bir devletin yürüttüğü İslam. Türklerin komünizme yönelik duygularının oldukça kolay bir şekilde tahrik edilmesi. Hâlihazırda resmedilen tablo. küçük toplumun sönük siyasî ideallerini açığa çıkarma girişimi olarak özetleyebileceğimiz ilk Türk “popülistlerinden” biri. insanlara güvensizliğin kulpu olarak ileri sürülmüş bir gerekçe olduğu söylenebilir. daha fazla oranda “büyük gelenek”e nüfuz etmesi şeklinde tanımlanabilir. aynı zamanda değişikliklere karşı Osmanlı devleti tarafından korunmuş olmalarıydı. Avrupa düşüncesi tesirindeki aydınlar tarafından arada bir gündeme getirilmek istendiyse de sonuç ümitsizdi. Türk milliyetçiliği. Böylelikle Osmanlı İmparatorluğu‟nda İslam milletiyle yan yana bir Ortodoks milleti. çoğu durumda milletin bölünebileceği korkusunun ifadesi olmuştu.) Marxizmin Türklere bu kadar tatsız gelmesinin sebeplerine dair bir ipucu. çok daha az önemli sayılmıştı. söz konusu cemaatlerin her birinin.. aynı ithamla suçlandıklarını gösterir. Siyasî görüşlerini. Osmanlı İmparatorluğu‟nda siyasî azınlık hakları kavramının bulunmadığını açık bir şekilde ortaya koyar. bir Katolik milleti ve bir Protestan milleti vardı. içişlerinde müstakil cemaatler olarak tanınmışlardı. modern Türkiye‟nin geçirdiği dönüşüm. diğer tarafta taşranın halka mahsus kültürü ve beraberinde gelen duygulu ve canlı bir dile sahibiz.. Bununla birlikte. “bölücü” doktrinlere duyulan derin ve yaygın nefret kadar. Süslü dil ve değerleriyle “yönetici sınıf”. denilmektedir. Paris ve Cenevre‟de Abdülhamid‟e muhalefetle geçiren Jön Türklerin hiçbirinin ister yayınlarda. muhalefeti tasfiye amacıyla. Diğer taraftan dini azınlıklar. bir Yahudi milleti.. “Bölücülük”ün.18 Modern Türk siyasetinin tarihi. Günümüzde telaffuz edilmeye başlanan Marksist tezlere cevap olarak çoğu kez: a) sosyal sınıflar mevcut değildir ve b) Toplumdaki “bölünmeler”i hareket noktası alan herhangi bir doktrin ipso facto (fiilen.
muhalif zümrelere takındığı köklü tahammülsüzlük daha da netleşir. Akla gelen bir açıklama.19 arkadaşlarından olan sarıklı Ali Suavi‟dir. siyasî ortodoksiden en küçük bir sapmayı bile fitne saymak yer alır. esasta ceza hukukundan çıkarak gelişmiştir. sosyal ve iktisadi yaratıcılığın engellenmesi olmuştur. bürokrasinin ve “büyük gelenek”in temsilcilerine karşı verilen mücadelenin motor gücünü oluşturacak ideal bir yönetimin canlı bir örneği olmalarından ileri geliyor gibidir. idari düzenlemeler adem-i merkeziyetçiydi. fitne ihtimaline karşı sürekli bir kuşku Osmanlı devlet adamının tipik vasıflarındandır. bu partilerin asırlardır kırsal alanların rüyalarını teşkil eden. Türkiye‟deki geniş kitleler açısından bu partilerin ve özellikle Demokrat Parti‟nin “muhalefet” partileri olmadığı. memurlar olağanüstü yüksek ücretler almaktadırlar.) Kırlık alanları temsil eden bir parti güç kazandığı zaman.toplumsal kaldıracın siyasal iktidar olduğu bir toplum -siyasal iktidarın ekonomiyi sadece devletin piyasa mekanizmasını denetim altında tutması yoluyla doğrudan değil fakat aynı zamanda. Batılı “kapitalist” toplumlarda olduğunun aksine statünün gelirin ilk belirleyicisi olduğu. Nihayet. işlenebilir toprakların çok büyük bir bölümünün devlet denetimi altında bulunduğu bir sistem.düşünün. alternatif sistemler oluşturmaya dönük yaratıcılık. Ali Suavi için demokrasi. ama yaşamları boyunca elde ettikleri kazanımlar ölümlerinden sonra müsadere edilmektedir. Sorunun cevabı. çizgi dışına çıkan bir davranış olarak yükselme şansı bulamadı. Böyle bir toplumda özel mülkiyeti kalıcılaştıracak tüzel kişilik gibi mekanizmalar son derece sınırlıdır.oluştuğunu ve toplum ideal olarak bir meritokratik esasa göre . en iyi şekilde “demokratik merkeziyetçilik” diye adlandırabileceğimiz şeyden ibaretti: “Hakikati” bulmak için halkla istişare. yaygın kontrol idari düzeyde yansıtılıyordu. piyasa ilişkilerinin yardımcısı olarak değil.. bu tip bir zenginliğin sadece devletin tanıması halinde meşru olduğu bir toplum düşünün. Osmanlı İmparatorluğu‟nda Batı Avrupa‟dan daha dayanıklı bir sistemi ortaya çıkarmasıdır. ama “genel irade”nin tezahürüne karşı da tam bir itaat. Osmanlı İmparatorluğu‟nun kendini resmen modernleşmeye hasrettiği tarih olan1839‟dan beri Türkiye‟nin yavaş gelişme göstermesinin izahını verecek olan böyle bir çerçevedir. sürekli boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp. Böylece. hukuki düzenlemelerin birleşiminin. TÜRKİYE: BİR EKONOMİK KODUN DÖNÜŞÜMÜ Merkezi değerin en etkili -ve büyük bir istekle peşinden koşulan. hukuk. bu toplumun iki ana sınıftan -Platoncu “koruyucular” grubu ile “sıradan” yurttaşlar grubundan. “prebendal” ödüllerin zenginliğin ana kaynaklarından biri olduğu ancak. ilk Osmanlı nizamlarından sapmalara atfedilmiş ve ıslahat çabaları onları saf hallerine (kanun-u kadim‟e) döndürmeyi amaçlamıştı. Osmanlıda Doğu despotizminin özelliklerine rastlanmasına rağmen. anlatılan özellikleriyle devletin toprağın tek sahibi oluşu gibi. (. Bununla birlikte meselenin öbür tarafında. Bu şartlar altında dahi Osmanlı İmparatorluğu‟nun çöküşü. Türkiye‟de muhalefetin. Sistem o kadar katıydı ki..
örneğin.. geç yeni-patrimonyalizm olarak tanımlamak daha yerinde olacaktır.) Adalet. Osmanlı merkezinin denetimindeki bir azalmaya tesadüf etmişti.. ruh için tehlikeli görülen (.. geleneksel olarak kendilerine dağıtılmış paylarını ekonomiden almaları halinde gerçekleştirilmiş olmaktadır. ancak zamanla Türk siyasasının ciddi bir hedefi haline gelmiştir. kapitalizmden çok.. Toplumsal piramidin biçimi sorgulanmamaktadır. bir posta sistemi kurma ve ilk ve orta öğretimi yaygınlaştırmak işlerine girişmedi. (. egemen ile uyrukları arasında herhangi bir özerk aracı gövdenin gelişmesini durdurma yeteneği çok önemlidir.) iş yaşamı yeni bir kutsallık kazanmaktadır.) Buna ek olarak devlet üretilen. Daha yalıtılmış bölgelerin çoğunda. Osmanlı bölgesel ayanlarının doğuş halindeki siyasal güçleri devlet tarafından kırılmıştı. Calvinizmin kapitalizmin gelişmesine katkısı kısmi bir örnek olarak verilebilir... 1830‟lara gelindiğinde. Nakliyat güçlükleri ve temel toplumsal kurumlardaki farklılıklar nedeniyle. Siyasal iktidar etrafında yapılanmış ve dinsel-etnik birimlerden oluşmuş bir sistemden üretimin ve işlevsel iş bölümünün eski yapı içinde yerleştirildiği bir sisteme geçiş. Osmanlı İmparatorluğu‟nda özel mülkiyet birçok yoldan denetim altındaydı ve sınırlandırılmıştı. tinsel bir amaçtır. Montesquieu‟nün de teşhis etmiş olduğu gibi. Türkiye‟nin “modernleşme” tarihinde mutlaka merkezi bir konuma sahiptir. bununla ifade edilmek istenen. bunların dağılımını ve dış ticaretin bazı yönlerini kontrol ettiği gibi fiyatları da denetlemekteydi.) Devlet. Bu teşvik de. (. İngiltere‟de olduğu gibi. otoyolları geliştirme... hala hububat ticareti veya tarımı geliştirme ile ilgilenmekten daha karlıydı. Ekonomik gelişme. Batılı hukuk düzenlemelerinde görülen türden tam mülkiyet hakkının tanınması Türklere bütünüyle yeni bir ekonomik işlemler alanını açmıştır. bu sistemi kapitalizmin özelliklerini giderek artan ölçülerde içermekle birlikte. Calvinizm sadece bir öğreti olmayıp. iltizam ayrıcalıklarına yatırım yapmak. zenginliğini sürekli gelişen ve akılcılaşan bir tarımdan elde eden.. yol yapma. Bu boyutu ihmal edenler geçişte içerilen sistematik değişimi anlayamazlar. “Doğu Despotluğu” tipindeki geleneksel bir toplumun “merkez”inin. bir taşra genfry‟sine destek vermenin Osmanlı devletindeki yokluğunu vurgulaması ölçüsünde önemlidir. başlıca ekonomik politikanın kırsal ekonomiden vergi alımını azamileştirme çabasından oluştuğu bir devlettir. (. “bir zamanlar. Köylülerin kendileri. Avrupa‟nın hammadde talebinden yararlananlar Balkan bölgeleriyle .20 işlediğinden hiç kimsenin bu bölünmeyi sorgulamadığını düşünün. yüzyılda.) Bu görüşe göre. yani cemaat olarak işleyen gruplar boyunca çalışan bir şeydi. (. Türkiye‟yle sınır komşusu olan bölgelerde tahıl talebinin artması Osmanlı‟daki ayanları hububat üretimiyle uğraşmaya teşvik etmişti. toplum içindeki konumların. Bu. malların nitelik ve niceliğini. Batı‟da yaptığı gibi bataklıkları kurutma. 18. Emek sadece ekonomik bir araç değil.. Bugünün ekonomik sistemini. “serf” olmamakla birlikte. vergi sıkıştırmasının işleyiş biçimi nedeniyle yenmen çiftçileri haline gelemediler. Osmanlı devletini niteleyecek kestirme bir terim “mali devlet” olabilir. birtakım tarikatlar.
Dolayısıyla. Osmanlı İmparatorluğu‟nda köylünün statüsü.. nakliyat veya ekonomik hizmetler veren “nüfuz edici” bir devletin bulunmayışı gibi bazı özellikler tarafından keskinleştirilmişti. 19. Batılı kapitalizmden farklı bir ekonomik ahlak ve sembolizm de vardı.) Bu durum. Yine bu durum. polis. Batılı devletlerden oluşan ve Düyun-u Umumiye diye bilinen bir konsorsiyumun tarımdaki en fazla gelir yaratma umudu olan kaynakların kontrolünü ele geçirmesiyle sıfırlanmıştı. mülkiyetin güvensiz bir konumda oluşu. ticarete göre oluşturulmuş hukuk kurallarının yokluğu ve eğitim. Bunun istisnası ise çok özel durumlar ve halefinin dikkate almakla yükümlü olmadığı padişah fermanlarıdır. Zenginlik. Örneğin her grubun kendi .. onun maiyetine bağlı bir bölgesel kamu görevlisi statüsüne fırlayabilir. Osmanlı İmparatorluğu‟nun tebaa nüfusunu dinsel inanç kategorilerine uygun olarak tasnif ettiler.) Para.21 sahil yöreleriydi.. çünkü zengin bireyin ölümünde bu zenginlik devlet tarafından müsadere edilir. Bu durum. kendi alt kültürleri ve kuralları olan cemaatlerden oluşmuş olması anlamında. entrika dışında kendileriyle başka biçimde baş etme olanağına sahip bulunmayan bir devletin tahammülüne ister istemez uyum sağlarlar.. yüzyılda bir kez daha ellerine aldılar. Zenginlik. hukuksal bakımdan korunmadan yoksundur. (. herhangi bir anda yükselebilirler ve çoğunlukla. Çoğu kez yüceltilmiş haydutlardan başka bir şey olmayan yerel “hanedan” yaratıcıları. Batı‟daki karşılığının malikânenin katı hukuksal çerçevesi ile senyöre karşı kişisel yükümlülükler içine sokulmamıştı. ayni zamanda. Ekonomik yapı içinde hiçbir şey istikrarlı değildir. memurlar bakımından geçicidir.) Bu bölümlenmeyi akılcı bir kavramsal çerçeve içine yerleştirmeye çalıştılar: Eski bir Ortadoğu yöntemini kullanarak. Geleneksel Osmanlı ekonomisinin bir diğer önemli özelliği de “etnik iş bölümü”dür. tahıl ticaretini 19. Zenginlik herkes için geçicidir. bir dizi dilsel. memurlar sınıfının. İktidarın bu üstünlüğüne koşut olarak. “Feodaller” Osmanlı ordusunun artan erzak taleplerinin ve demiryolları gibi gelişen yeni nakliyat şebekelerinin avantajından yararlanmaya başlamalarıyla. Osmanlı İmparatorluğu. Batıda olduğu gibi. feodal hakların hiyerarşi içinde üstten asta devredilmesini mümkün kılan hukuk çerçevesinin bütünüyle olmayışından kaynaklanmaktadır. Devlet bağlantılarını. Osmanlı köylüsü hiçbir zaman. çünkü kişisel malların güvenliği ulusal bir jandarma gücü tarafından sağlam temeller üzerine inşa edilmemişti. İktidar. büyük ölçüde “bölümlenmiş” bir topluluktu. iktidar sahibi olmuş ve bir hanedan oluşturmuş bir ayan. köylü ile devlet arasında kurumsallaşmış herhangi bir aracı sınıfın olmaması gerektiği yolundaki çok özgül politikasının ürünüydü. (. Yoksulluk da. zenginlikten daha değerli bir “meta” idi ve iktidar “ticareti” Osmanlı sisteminin ayırt edici bir özelliğiydi. yüzyılda iltizam kısmen devlet kontrolü altına alınmıştı ama bundan sağlanacak yararlar bile. dinsel ve etnik “cep”ten. sınırlı bir ölçüde geçicidir çünkü asanın bir dokunuşu ile bölge yöneticisinin akıllı ev hizmetçisi.. ekonomik olduğu kadar siyasal bir araçtı da. (. ama bu zenginliğin oluşturulmasına yönelik küçük bir ataktı.. önemli ölçüde özerklik tanınmış olan dinsel cemaatlerin liderleriyle kurumsallaştırmıştı. her türden spekülatör için de geçicidir çünkü genel ekonomik denge bir an içinde değiştirilebilir. Osmanlı ekonomisinin özgüllüklerinin önemli bir parçasıydı.
19... (. yani yerel Hıristiyanlar ekonomi içinde yukarılara fırlatılmışlardır çünkü bunların uzmanlaştıkları . Nitekim Türkler. debbağ. Bugüne gelinceye dek.. o ana dek olduğundan çok daha güvenlikli hale gelmişti. idari amaçlar için geniş kategorileri meydana getirmişlerdi. el zanaatkârlarının.22 yurttaşlık yasaları vardı. . daha önceden beri. Tarımsal teknoloji son derece geriydi ve taşra kentlerindeki istihdam olanaklarının yokluğu. İltizam. ayakkabıcı. dış etkenlerin sonucu olmakla birlikte. boyacı.” Herhangi bir dönemde.. devlet memurların gayrimenkul varlıklarını ölümlerinde müsadere etmekten vazgeçtiği için.işler. demirci.) Türkler. Türkiye‟deki işlerin yürütülmesi için yerel Hıristiyanlara gerek duyulmuştur ve bu iki kesim yeni ayrıcalıklardan kazanç elde etmişlerdir. yüzyılda. Ve sürekli eğilip doğrulmak gerektiren çalışma biçimlerine ancak güçbelâ uyum sağlayabilmektedirler ve bu yüzden de çapalama gerektiren ekin ve bitkilere karşı çekingen bir tavır içinde olmaktadırlar. bu süreç tersinden bir düzenleme içinde sunulmuştur: yabancılar özel ticari ayrıcalıklar elde etmişlerdir. yüzyıldan sonraki Osmanlı ekonomisinde.. İşbölümünün etnik olması nedeniyle. özel „Temel haklar” sistemindeki değişimler nedeniyle ve artık memurların boyunlarını vurmak söz konusu olmadığından. kendilerini. doğramacı. bunun tersine bir açıklama da. çömlekçi.ticaret ve bankacılık gibi. bir grup olarak kendi talihsizliklerinin farkına varmışlardı ve Osmanlı İmparatorluk yönetimi de. genel ekonomik yaşamda yeri hemen doldurulamayacak bir boşluk oluşturmaktadır. kayrılan bir faaliyet değildi. bir uzmanlaşma alanının ekonomi içinde daha büyük bir işlevsel önem kazanmaya başlaması halinde. İmparatorluğun genel ekonomik şebekesi içinde bir göz gibidir ve bunun ortadan kaldırılması. bakırcı ve silahçı gibi sanatsal niteliği olmayan işleri tercih etmekte ve bunlarda daha çok beceri göstermektedirler.. esas olarak tahıl ekimine ve küçük ölçekli bahçeciliğe en yaygın olarak da çiçek yetiştiriciliğine ve bu arada bağcılığa adamışlardır. Ancak. “Millet” denilen bu gruplar. sabuncu.) Avrupa‟nın çok ihtiyaç duyduğu peşin para karşılığı satılan mahsulleri yetiştirmemişlerdir. Genel olarak. 17. bir grubun büyümesine gösterilen tepki de etnikti: Osmanlı Müslümanları. kendi cemaatleri içinden gelen tüketicileri tercih ettikleri gözlemi yapılabilir. yünlü ve ipekli dokumacı. Toprağın işlenmesinde bile. sonradan etnik rekabetçilik biçimini almıştır. çeşitli etnik gruplar önemli farklılıklar göstermektedirler. hala zenginlik elde etmenin önemli bir aracıydı.) Sussnitzki şöyle anlatmaktadır: “Her bir etnik cemaat. yeni gelişmelerin tehlikelerini biliyordu. (. saraç. işsiz köylüleri büyük kentlere itiyordu. tornacı.. (. (. mülkiyet. etnik bir grubun kendiliğinden farklılaşmış bir biçimde kayrılması söz konusudur. Farklılaşmamışlık konumundan başlayan ekonomik öncelik yarışı..) Ticaret. yeni bir merkezilik kazanmıştır.
büyük çiftliklerin sahipleri olarak. özellikle de Birinci Dünya Savaşı‟nda savaş zengini olarak beliren gruba fırsat sağlamak ve onların birer girişimci konumuna gelmelerini kolaylaştırmaktı. Ayanlar... dini.. vergi kaynakları zorla uluslararası kontrol altına alındı. memurlara. (.) oduncu veya sucuydu. yüzyılın sonlarında İmparatorluk iflas etmişti. her zaman da deveciler Türk ve Türkmen‟di ama malların ve hayvanların sahibi bir Hıristiyan‟dı..) Sultan II. Ayrıca. Batı Anadolu‟da 20 yıl süreyle gezmiş bulunan bir arkeolog. Türk. kısmen Türk toplumunun 19. bunların tümü yabancıların mülkiyetindeydi ve onlar tarafından sömürülüyordu. Dok ve rıhtımlardan demiryollarına.. 1913 için yapılmış bir ilk araştırma.alt gruplardan sivil bürokratlar artık başı çekmekle birlikte. yüzyıl sonlarında. Osmanlı devletindeki gelir dağılımı kalıbı şöyle özetlenebilir: memurlar sınıfının üyeleri. yüzyıl boyunca en fazla çöken sınıftı. Osmanlı İmparatorluğu‟nun. memurların ücretleri yine de ödenebiliyordu. Yüzyılın sonuna doğru.. Türklerin sahip olduğu sanayi asgari düzeydeydi.. (. memurlarını.” Esnaf ve zanaatkârlar. büyük bir çoğunluğunun da yabancılara ve yerel gayrimüslimlere ait olduğunu göstermektedir. vurguncu. bunu inşa etmek için bir Rum işçi kullanılırdı. İstanbul tüccar. yerli bir kapitalist sınıfın oluşturulması .) Bir Türk tüccar ve sanayici sınıfının gerekli olduğunu görmeye hazırdılar.) Hemen tüm ticaretin Hıristiyanların elinde bulunduğunu söylemeye gerek yoktur: çoğu kez katırcılar. bürokratik. gaz ve su kaynaklarından tramvaylara. küçük bir yeni nüfuzlular grubu için ödünç para verme de. (. Üretim azalmış. bu sınıf içinde yer alan -asker‟i. Avrupalı imtiyaz avcılarından ve şirket temsilcilerinden rüşvet veya komisyon aldıklarında. hala en çok kayrılan mevkileri işgal ediyorlardı. yarı-sömürge statüsünü simgeliyordu.. İstanbul ve Anadolu‟daki 239 kuruluştan 22‟sinin devlete. (. geniş aile de bu kişiden yararlanıyordu.. 19. 19.. taşra bölgelerinde bir zenginlik tabanını ancak yavaş yavaş geliştiriyorlardı. 19. Bir Türk köyünün. Türkiye ekonomisini inceleyenler. elektrik. Bununla birlikte. taşradaki bir zenginlik kaynağıydı. şunları belirtmişti: “Bir Türk‟ün bir kulübeden daha iyi biçimde inşa edilmiş bir evde yaşaması söz konusu olduğunda bunun her zaman bir Rum tarafından yapılmış olduğunu gördüm.) Selamlık çevresinde aylaklık eden gereksiz kişilerin beslenmesi bir yük haline gelmişti. (. ne yaptıklarını görmezlikten gelerek zenginleşmelerine izin vermekti. 19.23 Geniş ailenin kendisi kalabalıktı ve tıpkı bu ailenin başındaki kişinin kendi payını devletin sağladığı avantajdan elde etmesi gibi. çalıştığı zaman. imtiyaz avcısı ve yabancı işletme yöneticilerinden oluşan kozmopolit bir nüfusun faaliyetlerinin merkezi haline gelmişti ki bu durum. Dolayısıyla... Onu tahtından eden Jön Türkler için ise bu.) 1881‟de.yolu. Ailelerde sermaye birikimi. (. Abdülhamid için bunun –patrimonyal Osmanlı mirasınca gölgelenmiş bulunan. yüzyılın sonuna gelindiğinde. yüzyıldaki bu özelliği yüzünden engellenmişti. kurumlar küçülmüş ve sınıfın kendisi daha yoksullaşmıştı. su kemerine sahip bir çeşmeye gerek duyması halinde. Krediler sayesinde.
Türkiye‟nin yeni bir ekonomik sınıfa ihtiyaç duyduğu ve eşitlikçi bir toplumun özelliklerine sahip olduğu.) Dünya Savaşı‟nın sonuna doğru.. meslek grubu üyeleri arasında bölünmüş bir topluluk olarak düşünmek temel ilkelerimizden biridir..) Dayanışmacılıkta en çok ağırlık taşır gibi görünen şey. ekonomiyi işletmek ve toplumun uğradığı tahribatı onarmaktı... Batı Anadolu‟daki ekilebilir alanın yaklaşık yüzde 15‟i..) Ziya Gökalp. (. Bununla birlikte. dayanışmacılığı savunuyordu.6 milyona düşmüştü. İkisi de. toprağın denk bir biçimde dağıtılmasına yönelik hiçbir baskının olmadığı ve terk edilmiş ve yeniden tarıma açılmış toprakların mülklerin yoğunlaşmasını hızlandırmakta başlıca etken olduğu ihtimal dâhilindedir.. Türk iktisadi düşüncesinde çeşitli etkiler yapmıştı. (. Buna. yeni kurulan cumhuriyet yönetiminin ilk ve en önde gelen sorunu. .” Genel olarak. ticari faaliyetin yabancıların elinden alınıp Türklere verilebilir olsa da.” Ekonomik politikalarını belirleyen değişkenler arasında hiçbiri (. 1913‟te 15. Ekonomiyle ilgili olarak. (. Türkiye Cumhuriyeti‟nin sınırları içinde bile.) İstanbul ve İzmir‟in nüfusları.. şunu belirtecekti:“Türkiye Cumhuriyeti halkını farklı sınıflardan meydana gelmiş olarak değil de. büyük bunalım ile birlikte durulmuştu.) Anadolu‟daki azınlıkların ülkeyi terk etmeleri kadar hayati olmamıştı.. Keyder. Savaş sonrasındaki Anadolu‟yu niteleyen yüksek toprak/emek oranının koşulları altında. Rum çiftçilerinin toplandığı bir yer olan Karadeniz‟deki Trabzon bölgesi ve zengin Ermeni çiftçilerin sürgün edildiği Kilikya ovaları da benzer manzaralar arz etmiş olmalıydılar... bunun sınıf çatışmasının kaçınılmazlığını yadsıyan bir toplumsal “uzlaşma” kuramı olmasıydı. kapitalizmde görülen sınıf sömürüsünün Türkiye‟de ortaya çıkmayacağı anlamında yorumlanabilirdi.karşılıklı olarak çelişiyordu. (. Türkiye‟nin dünya ekonomisiyle bütünleşmesi. Jön Türk kuramcılarının izinden giderek....7 milyonken 1927‟de 13. 20. Anadolu topraklarının beslediği nüfusun. çevre devlet ve tüccar sermayesinin egemenliği. terk edilmiş toprakların sonraki dağılımı hakkında hiçbir veri bulunmamaktadır. bu gelişmelerin 1920‟lerde tarımdaki yapısal değişimlerle ilgili olan boyutlarını şöyle anlatmaktadır: “Batı Anadolu‟ya ek olarak. yerini. İki tez de -yani. (. Türklerin görüldüğü iki mesleğin memur sınıfı ile çiftçiler olduğunu belirtmektedir. 1914 ile 1923 arasında yüzde 20 azaldığını da eklememiz gerekmektedir. dışarıya giden Rumlar tarafından terk edilmiştir. yüzyıl başında. Nüfus. 1913 ile 1927 arasında yüzde kırklık bir düşme göstermişti. Justin McCarthy‟nin hesaplamalarına göre.24 sorununa yaklaşımları bakımından Jön Türkler ile cumhuriyet arasında çarpıcı bir devamlılık görmüşlerdir.) 1930‟larda. Mustafa Kemal. Jön Türklerin toplum kuramcısı Ziya Gökalp. Almanya‟da ortaya çıkmış olan türden bir devlet sosyalizmi. ama aslolan dayanışmacılığın damgasıydı.. kendi mülklerini genişletmek ve pekiştirmek için boş arazinin tapularını alan güçlü yerel nüfuz sahipleri hakkındaki hesaplar dışında.
verimliliğin artışıyla ilgili bağlantısı azdır ve dolayısıyla da enflasyonun yukarıya doğru tırmanışına katkıda bulunmaktadır. Türkiye‟deki imalat sektörünün yüzde 50‟den fazlasının kamu sektöründe bulunduğunu söyleyebiliriz. .. İkinci Dünya Savaşı. hala Türkiye‟de en yaygın olarak kullanılan politika manevralarından biridir. Türkiye‟de 19. köylülerle yanaşmacı ilişkilere sahip bulunmaktaydı ve köylüler de devletin İkinci Dünya Savaşı‟ndaki politikasından hoşnutsuzdu. resmi diploma imalathaneleri kurma ve bununla birlikte yönetimde ve kamu iktisadi teşebbüslerinde yeni işler yaratma politikasının kendilerini nereye götüreceğini hesaplamadılar.”ilk” eğitim) vardır. Ancak. temellerini sarsan ve sanayi sermayesi lehinde politikalar devreye sokan devletçiliğe bırakmıştı. Bu iki katlı toplumsal sistemde. (. altyapıya ilişkin girdilere sahiptir. güçlü bir burjuvazinin. Türkiye‟ de eğitim kurumları. kendi görevlilerinin iş gördüğü örneğin devlet hastaneleri ve tarımsal genişleme hizmetleri gibi idari şebekeleri yaygınlaştırmak yoluyla. hâlihazırda. ebeveynlerinin defter tutmayı ve mektup yazmayı öğreterek ailenin iş yaşamına katılmalarını sağlamak istedikleri oğullarının gereksinimini karşılamak üzere kurulmamışlardır. avukatların. Koruyucular için bir eğitim (üç basamaklı eğitim) ve nüfusun geri kalan kesimi için bir başka eğitim (bir basamaklı veya .. Buna karşılık. 1938‟e gelindiğinde. Osmanlı sistemi gibi iki katlı bir sistemde eğitimin özel bir yeri vardır. 1950‟lerde ve 1960‟larda da uygulanmaya devam edilen bu stratejinin etkisi. Cumhuriyet rejimi. Zenginliğin yeniden bölüştürülmesi yerine bu tür bir fırsat genişlemesi. 1939‟dan beri gerçekleşen ticaret ve tarım koşullarındaki genel iyileşmeden zarar gören kişiler olarak ortaya çıkmışlardı. Büyük şehirler ile ordunun tarım ürünlerine olan talepleri nedeniyle. yüzyıl ortalarından itibaren.. Bu ittifaka engel olacak sınıf ideolojileri ise ortada yoktu.. bugün. Osmanlı bürolarının kurtarılmış temelleri üzerine inşa edilmekte olan nezaretlerdeki idari mevkileri doldurmak amacıyla Batılı okullardan kopya edilen eğitim kurumları kurulmuştur. hiç boş durmaksızın zenginliği kendilerinde yoğunlaştırmaktadırlar. yeni bir “tüccar” ve özel sanayiciler sınıfı. eğitim de iki katlıdır. Bu grup. söz . kırsal nüfusu kentsel uygarlık merkezlerine döndürmenin bir yolu olduğu kadar istatistikî bakımdan işsizler kategorisine dâhil olan kişileri bu kategoriden dışarı atmanın da bir yoluydu. Çok kaba hatlarıyla. bu savaş.) Devlet. (. Bu. hiçbir zaman. bir ek yük değilse bile. Anadolu şehirlerinde eskiden beri bulunan tacir ve spekülatörleri daha da yaygınlaştırdı. Türk hükümetinin kendilerini kayıran politikaları sayesinde zenginlik sahibi olan yeni bir taşra “sınıfının oluşum halindeki gelişimine yol açıyordu.. 1920‟lerde birikimin başlaması. Türk hükümetleri. kamusektöründe istihdam yaratma olabilir ki. Onlar.. Türkiye‟nin taşra kentlerindeki ticari grupları üç farklı biçimde etkilemiştir.) Geleneksel ideolojinin buradaki yeri. doktorların ve yerel nüfuz sahiplerinin kendilerini “halktan” veya “halkçı” bir önderler grubuna uygun olarak görebilmeleridir.25 hâlihazırda zayıflamış olan tüccar sermayesinin.
cumhuriyeti kuranların tek partisinin rolüne meydan okuyan bir kırsal güç ittifakı olarak ortaya çıkmalarının nedeniydi. Sonunda Osmanlı İmparatorluğu Düyun‟u Umumiye‟nin iktisadi esiri oluyor. belirtilen amacı bu olmasına rağmen. Osmanlılar. Bu ittifak. böylelikle birçok eski köylüyü büyük kentlerdeki gecekondulara fırlatıp atmıştır. (. Demokrat Parti. Osmanlı İmparatorluğu iktisadı bakımdan gerilemeye devam ediyor. ama yeni örgütler aracılığıyla toplum üzerinde denetim kurma yeteneği bakımından parlak bir durumda değildir. Bunların içinde “cari masraf” adını hak etmeyecek kadar hafifleri var.. Bu borçlar. patrimonyal bir devleti niteleyen özellikleri sergiliyordu: Feodalizm sonrasında Batı Avrupa‟da merkez ile çevre arasında gelişen zengin ilişkiler ağı. Batının Osmanlı İmparatorluğunda iktisadi emellerini gerçekleştirmesini mümkün kılıyor. eden kırsal kesimdeki hareketlenme. Devletin Türkiye‟deki yeni zenginlik yoğunlaşmasını kontrol etmesine. 1950‟lerde iktidara gelmişti. daha çok harpte mağlubiyetlerle anlayan Osmanlılar Batı‟nın üstünlüğünü aramaya koyulurlar. Modern Türk devleti. yasak koymakta uzmandır. sakinlerini sanayi kesimlerine gönderen ve kısmen de güçlü sendikalar içinde örgütlenen bir yer olarak gecekondu. Türkiye. bu yanaşmalara yeni yararlar sağlamak için çaba göstermişti. Hem köylülerin ve taşradaki küçüklü büyüklü nüfuz sahiplerinin devlete bağımlılığının devam etmesi. siyaset sahnesinde mahrumiyete yol açmıştı.. Türkiye. cumhuriyetin başlarında yoktu ve bundan sonra gelişmeye başladı. TÜRK DÜŞÜNCESİNDE BATI SORUNU Batının gösterdiği yeni gücü.26 olarak ifa ettiğini bu bakımdan iyileştirmek için olumlu adımları hiçbir zaman atmamış olmakla suçlanıyordu. Böylece “sebep” yerine “netice” üzerinde durulmuş oluyor. kamu hizmetleri.. iktisadi amaçlara kullanılacağına cari masrafları karşılamaya kullanılıyor. eğitim ve geniş halk kitlelerine yönelik türden bir refah üzerinde düşünmeye zorlamıştır. kent yaşamına süzülen. seçimleri Demokrat Parti‟nin kazanmasıyla. cumhuriyetten sonra bile. “muhafazakâr” AP ile “ilerici” CHP‟nin politikaları arasında çok az bir fark var gibidir. Liberalizmin politikası. Dışlanma. politikacıları. bir kısmı “ulufe” olarak dağıtılıyor. ya bizzat . izin vermeyen de bu örgütsel zayıflıktır. Hegel‟in ve Marx‟ın “Sivil toplum” olarak tanımladıkları bir yapıdan yoksun oldukları için iktisadi gelişmenin “motor”u pek tabii ki sivil toplum olamaz. bu grupların 1940‟larda.) Bu tılsım. bundan dolayı Batı‟nın siyasî ve iktisadi uydusu haline geliyor. Ve bu partinin yandaşları kısmen parasız köylülerden oluştuğu İçin. Bu büyüme kalıbına eşlik. Atatürk bu bağımlılığı ortadan kaldırmayı başarıyor fakat Menderes devrinde başlatılan bir iktisadi bağımlılık eski süreci yeniden canlandırıyor. (. köy ile kent arasında çok sayıda orta büyüklükteki şehirlere sahip birçok Avrupa ülkesine benzememektedir. Borçlanma dönemi başlıyor. tehdit edici.. Bu bakımdan. hem de bu grupların sosyoekonomik çerçevenin denetiminden dışlanmış olmaları. Türkiye. Batı medeniyetinin “üst yapısı” ve Frenkçe yaşamdır.) Kitlesel.
tarihte en çok bu iki kavramla var olmuştur. İktisadi teorisi ise etat/zınden. Zat devlet veya kapital çevreleri ile ilişki kurmuş azınlıklar olabilirdi.27 devlet veya kapital çevreleri ile ilişki kurmuş azınlıklar olabilirdi.” Toplum zembereği. devlet kurdukları zaman da ne ırk prensibine. bu. ne de kan ya da din prensibine yer vermişlerdir.. ayrıca genel olarak bu sınıfın saygınlığını azaltarak. din. Manzara şudur: CHP Atatürk‟ün partisiydi. aristokrasi. Atatürk‟ün laiklik politikalarının üstlenicisi olarak görüyordu.) “Türklerde geleneksel olarak ırk. şecere... yönsüz bir hale gelirler. Cumhuriyetin. kan. hatta dil birliği. temel hakların veya güçler ayrılığının anayasal güvencelere bağlanması gibi demokratik kurumlara yer vermeyen bir görüştür. Bu partinin amaçlarından biri. Parti kendisini. Ekonomileri ya da devletleri yıkıldı mı dağınık. bu özellikleri onları iki olay karşısında kritik bir duruma düşürür.. bürokrasi ve ordunun. Şiddete karışan grupların saldırı.adamakıllı yabancılaştı. (. başka öğrencilere yöneliktir. Berkes (. 1946 yılında kurulan Demokrat Parti ise. toplumsal birlik temeli olmamıştır.) Bu açıdan Türkler. (. ekonomik yaşamları sarsıldığı ya da devletleri sarsıldığı zamanlar.partisiydi.) İnönü‟ye göre. iki öğeden oluşmuştur: iktidar sahipleri ve bunun dışında kalanlar. iktidarın halka verilmesini savunmakla beraber. gerçekten dikkate değer insancıl toplumlar oluşturan insanlar olmakla beraber. hayvancılık. çiftçilik. zanaatçılık birimleri ve kardeşlikleri halinde yaşamışlar. Partiyi başlangıçta tutanların birçoğu da onun müphem demokrasi tanımından memnun değildi. Kurucularının seçkinciliği gerçekten de . TÜRKİYE’DE GENÇLİK VE ŞİDDET Öğrenci şiddeti. Türk memur sınıfına -siyasetçiler karşısında onu geri plana iten politikası ve hayat standartlarını düşüren iktisat politikaları yoluyla. Atatürk Türklere münhasır kalması şartı ile ... geçen yirmi yılın laiklik politikalarını değişikliğe uğratmaktı. Türkler. Demokrat Parti‟nin programının yeni bir versiyonunu devam ettiren Adalet Partisi 1965 yılında hükümeti kurdu. O bunun için cumhuriyet düzeninin -hükümet. . düzenliliği. kapitalizme ve ayrıca sorumlu parlamenter hükümet biçimine daha açık bir toplum isteyenlerin eğilimlerini temsil ediyordu. İnönü ise kendini daha “devletçi” bir uçta görüyordu. Devlet birliği kuramadıkları zamanlar çoğunlukla. çokçuluğu kabul ettiğinden toplumsal birliklerinin temeli ya zanaat birliği ya da devlet birliği olmuş.Türkiye‟de iktisadiyatı geliştirecek bir grubun palazlaşmasına taraftardı.. misilleme. Demokrat Parti 1960‟ta askeri bir darbeyle devrildi. ırkçılık rejimleri kuramamışlardır.. Türkiye‟yi parlamentoda çoğunluğu elinde bulundurarak yönettiği 1950-1960 döneminde Demokrat Parti. (. bunların hepsinde tekçiliği değil. intikam ve saldırıya karşı koyma tarzı. bir tür devlet kapitalizminden ibaretti.... simetrisi ve kaçınılmazlığı bakımından kan davasının mekanizmasını andırmaktadır.) Başlangıçta Atatürk‟ün partisi olan CHP artık açıkça yoksulların (dezavantajlıların) savunucusu sıfatıyla ve kültürel ve hiyerarşik seçkinciliğin düşmanı olarak ortaya çıkıyordu.. Partinin iktisadi politikalarından en çok hatırlananı. genellikle. İkinci Dünya Savaşı sırasında kırsal nüfusa yüklediği iktisadi külfet idi. Türkler hiçbir zaman teokrasi. cumhuriyeti kurmuş olan partiydi. Türk.
en azından bunların bir kısmı için kavga [husumet]. (. Bunlardan biri. edebiyat ve felsefesinin geleneksel Osmanlı kültüründen üstün olduğunu düşünüyor ve zaman içinde bu geleneksel kültürün müzeye kaldırılacağına dair limitlerini saklamıyorlardı. Cumhuriyet. Bu bakımdan.. Bu görüş şimdi. cumhuriyet döneminde geleneksel giysilerin ya saklanması kısmen. Modern Türk toplumunda sembollerin gücü. Bir kimsenin etkinliğini devam ettirmesi hala. Bununla birlikte. Fakat Türk toplumunda “kısaltma” (condensation) sembolüyle toplumsal eylem arasında.. Osmanlı toplumunun “çoğulcu” terkibiyle ve Türkiye Cumhuriyeti‟nin bu hususta devralmış bulunduğu toplumsal etkileşim kalıntılarıyla da bağlantılıdır.) Türk toplumunda sembollerin yankı bulmasının iki yapısal temeli daha.. çatışmanın iki kutuplu olma ihtimali büyük ölçüde artar (Kuper 1974). fakat yalnızca bir ölçüde değişmiş biçimiyle devraldı.28 kısmen kültüreldi: Onlar Avrupa‟nın kültür.) Eisenstadt‟ın. alt kültürleri ve kimlik oluşturma mekanizmaları vardı. “Geleneksel olarak silahlanan.) Milliyetçilik ve “Türklük”e bağlılığın cumhuriyetin ideologlarının yegâne tutamağı olması. Türk gençliği hakkında son yıllarda yapılmış olan bazı araştırmalarda tespit edilen kalıp yargılar ve yansıtma kümesidir Bu aynı noktalar Türk köylerinin siyasal kültürüyle de bağlantılıdır (Ozankaya 1966). (. aynı zamanda kanunla yasaklanmış olan. tarikat gibi bazı dini grupların gizliliğe başvurmak zorunda kalmaları da bunların önemini gösteriyordu. dini ve mezhebi grupların toplamından ibaret olan bir ülkeyi birliğe götürebilirdi. yararını modern zamanlarda da korumaktadır. grupların bu zengin çeşitliliğini tümüyle değil. Gruplar bir kere öylesine kesin bir biçimde belli olunca.. Grup bağlılığıyla ilgili semboller kendi yararlarını korumakla kalmadılar. onu ortaya atmış olan aynı parti tarafından eleştirilerek. çünkü bunların kimlik sığınağı rolünü yerine getirdiklerini belirtmektedir. gönüllü kuruluşlardan çok birincil şebekelere dayandığı için. çok daha dolaysız olan başka bir bağlantı vardır. Semboller hakkında son bir nokta daha: Erikson (1950). toplumun daha özgül bazı karakteristikleriyle bağlantılıdır. özel kimliklere karşılık gelen geleneksel kılık-kıyafet çeşitliliğinin yasaklanması olarak görülmelidir. Bu grupların her birinin kendi sınırları. burada yapmakta olduğumuz sosyal değişme incelemesiyle yakından ilgilidir. çoğulcu yapılarla birlikte gelen ve bugün öğrenci davranışını fiilen etkilediğini gördüğümüz sembol oyununun kurallarını cumhuriyetin tevarüs etme biçimiydi. Batılı kültürlerde sembollerin özellikle gençler yönünden dikkat çektiğini. eskiden etnik.. onu aşma yolunda bir girişimde bulunuluyordu. her Jakoben rejim gibi. Türk toplumunda sembollerin her zaman kapsayıcı bir gücü olmuştur. (. cumhuriyet de bu parçaların etkisinin devam edeceği kuşkusunu taşıyordu.. aşağılanmaya karşı tez canlı olan bir halk arasında. kişinin kendi birincil grubunun etnik veya mezhepçi sembolleri. Yapının devralınmasından daha önemli olan. Kendini “Laz” olarak gören bir Karadenizli. organizasyon yapılarının zayıf olduğu veya çözülme sürecini yaşadıkları zaman bunların takviyesi için veya adeta onların yerine geçecek şekilde sembollerin kullanılabildiği yolundaki açıklaması. şehirlerdeki hemşerileri arasında yardım ve kredi bulabiliyordu. bankalardan daha kolayca. onları bir arada tutmaya ve hatta soylarının .
Türkiye 1940‟ta 17.000. Komşularıyla barış içindeki bir sülale.) Çocuğun Türk tarihinin ulusal kahramanlarıyla sürekli olarak özdeşleşmesi aracılığıyla. . fakat şu değil de bu soydan gelmenin kişiye doğal bir üstünlük verdiği yolunda bir fikir yoktur.) Cumhuriyetin dine karşı teyakkuz halinde bulunan laiklik yanlısı memurları. Türkiye Cumhuriyeti‟nin kurucuları da ilkokullarda aynı çerçeve içinde sunulmaktadırlar. grubun dışındaki bir hedefe yöneltilmektedir. bu belki yanıltıcıdır. Yunanistan‟daki gelişmelerin aksine.” (Stirling. 1946 yılından beri. çünkü onun topluluk adına yapabileceği başka hiçbir eylem söz konusu değildir.. bu bütünleştirici kurumlarla yakından bağlantılı olan dini kurumları sahnenin dışına itmişlerdir (Tezcan.000 nüfuslu bir ülke haline gelmiştir. köylünün bilgi evreninde olduğu kadar. Türk halk şiirinde de merkezi bir yeri olan destan kahramanlarının maceralarının anlatılması yoluyla çocuğa aktarılır.800. ama en azından. destanî kahramanlara dayanan bir kültürün bu özel içeriğidir. Büyük başarıları kahramanlarla birlikte düşünmek böylece Türk toplumunun sürekli bir gözükmeyen (latent) temasıdır.” (Stirling. aynı zamanda. Hiç kimse başkasının üstünlüğünü kabul etmeye istekli değildir. bu da hatırı sayılır ölçüde bir şiddete yol açar. Yunan köylerini incelemekte olan bu bilim adamı. (. 1972).. insanlara ataları dolayısıyla saygı duyulmaz. üyelerini savunmak için vardır (. (. otoriteryenlik nüvesiyle norm otoriteryenliği arasındaki köprüyü yaratan. Osmanlı İmparatorluğu‟nda ise hedef kâfirler idi. 1960) Türk hukuku. Kırsal alanda bu semboller. 1977‟de 44.) Fakat soyun varlığı. (.. 1960) Her iki örnekte de. Ben buna daha ziyade „kavgaya hazır‟ bir toplum demeyi tercih ediyorum. 1960) Küçük ve büyük gelenek arasındaki bağlantının. üyelerini kendilerine karşı savunacağı düşmanları bulunmasına da bağlıdır. Türkiye‟de şehirlilerin köylüleşmesinin. Siyu‟lar arasında hedef bufalolardır.” (Stirling.) Kahraman imajının kullanımı da kısaltma sembollerinin kullanımını daha yüksek bir düzeyde pekiştirmektedir. Gerçi saygıdeğer ailelere mensup gençlerin bu saygıyı devraldıkları açıktır... meğerki ırsen intikal eden bir otorite söz konusu olsun. Türk geleneksel kültüründe kahramanın rolünün benimsenmesi olduğunu ileri sürmüştüm. bir yansıtma mekanizması aracılığıyla. “Ben köy toplumunu daima eşitlikçi olarak tanımlama eğilimindeyim. cepteki bir tabanca polisin müdahalesinden daha iyi bir güvenlik garantisi sayılır. köy yaşlılar kurumunu (İhtiyar Heyeti) sadece küçük uyuşmazlıklar bakımından tanımaktadır.000 nüfuslu bir ülke iken. “Köyde soy [sülale]. varlığının temel dayanağını yitirecektir..29 saygınlığını sürdürmeye hizmet edebilir. Türk toplumunda kişi güvenliği bir yarı-gölge içindedir ve tehlike söz konusu olduğunda.. grubun içindeki sosyalleşme alışkanlıklarının doğurduğu yüksek düzeyde bir düşmanlık. Bunun için.. köylülerin şehirlileşmesinden daha hızlı cereyan ettiğini iddia ediyordu.
. yüzyıl burjuva kültürüne duyduğu açık hayranlığın aşınması demekti. Geleneksel Türk toplumsal bünyesi keza. Bunların yerine. köklerinin halka dayanmasıydı. Bu okulların eseri olan dünya görüşü. milliyetçilikle devlet kapitalizmine inancı ve cumhuriyetin memurlarıyla genel olarak öğrenim görmüş olanların halkın öncüsü olduklarına inandıkları kadar. Kemalist dünya görüşünün. sahip oldukları ve çevrenin kültürüne ait olan kültürel hamulenin (knapsack) unsurlarını kaybetmeye başladılar. bu okullarda yetişmiş ve cumhuriyetin tek partili siyasal sistemi ile kısmen bütünleşmiş olan askeri ve sivil bürokratik seçkinler kurdular. Burada merkez... daha lisenin ilk yıllarında. sosyal sınıflar olarak bildiklerimiz arasındakiler değildir.cumhuriyetin seçkinlerine geçti ve modern Türkiye‟nin eğitim kurumlarının üçüncü kademesinde devam ettirildi. bu devletin işlemesini mümkün kılan meşruiyetin özünü temsil eder. kurumun .30 Osmanlı İmparatorluğu‟nda sosyal bölünmenin en etkili çizgileri. çok sayıdaki bekâr gençlerin iktisadi yapıyla bütünleşmesi bakımından büyük bir istikrarsızlık gösteriyordu. Dini dirilişinin göze çarpan bir özelliği. merkez ve çevre olarak daha iyi kavramlaştırılmaktadır. Elit devşirme ve yetiştirmeye ilişkin bu modelin çökmesiyle. Çevre ise. geri kalan toplumsal alanla. eğitim görmüş bir Türk‟ün taşıması gerektiği söylenen unsurları koydular. Bu dünya görüşü 19.) Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Liseye ve daha sonra üniversiteye giden köylü. 20.) Sonunda. Demokrat Parti‟nin gayri resmi gündeminin önemli bir maddesi. en azından onun Avrupa‟nın 19. esnaf ve zanaatkâr çocukları. yüzyılda askeri okullar ve Mülkiye Mektebi gibi meslek okullarının kurulmasıyla sürekli hale getirilerek modernleştirildi. kültürde yerlilik taraftarlığı Türk sağında olduğu kadar Türk solunda da egemen olan en güçlü kültürel akım olarak ortaya çıktı. (.. merkezden ayrı yaşayan ve onunla ancak gevşek bir bütünleşme içinde olan kurumlara ve coğrafi alana işaret etmektedir. Bu. bir “kamilfo” tavrı da içine alıyordu. “Batılı terbiye”yi. CHP‟de etkili olan Batı kültürü hayranlığını teşhir edip kınayan bu yeni popülizm türü Türkiye‟nin köylü ve kasabalı büyük çoğunluğundan hüsnü kabul gördü. Klasik Türk lise ve üniversitesi. şehirlilerin kırsallaşması köylülerin şehirlileşmesinden daha hızlı seyretmiş ve bundan dolayı Türk toplumu etkili bir elitsizleşmeye (de-elitization) uğramıştır. Bölünme ve çatışmanın çizgilerini tayin eden temel toplumsal gruplar. Osmanlı devletinin bir arada tutmayı başardığı merkezi bürokratik aygıtı olduğu kadar. yüzyılda modern Türkiye‟yi. cumhuriyetin yönetici seçkinler tabakasına eleman devşirmek üzere düzenlenmiş üniter bir sistemdi. Bunların hepsi. tutum ve bir ölçüde karmaşık seçkincilik -çünkü bu seçkincilik seçkinlerin halkın öncüsü olması gerektiği inancını da içeriyordu. İslam hukukçularının (ulema) karmaşık ve ayrıntılı (sophisticated) kültürü kayboldu. (. üyelerinin merkezin ve onun kendini beğenmiş istibdadı olarak gördükleri uygulamanın bütün izlerini silmekti. Yeniçeri sistemine eleman devşirmek için kullanılan yöntem de.
onun şahsiyetini gölgeledi. TÜRK TARİH YAZIMINDA SON EĞİLİMLER Bir milletin dünya görüşünü. payitahtta ciddi problemler yarattığı şeklinde 19. . Zorluğun biri. yalnızca gayrimüslim çocuklarının alınması usulünün bırakılmasından sonra. yüzyılda yeniçeri ocaklarının içine girdikleri çözülme süreciyle birlikte. Anglosakson modeli anayasal adem-i merkeziyetçi görüşlerden ilham alıyordu ve Jön Türk hareketi içindeki merkeziyetçi eğilimlere karşı tek başına savaş açan ve kaybeden adamdı. Daha sonra. aynı problemi çözmenin başka bir yolu olmuş gibi görünüyor. Prens Sabahaddin. mensup bulunduğu sosyal teşekküllerden kendisine en yakın bulunanı içinde hakikaten mühim bir yer işgal ettiğini. Bu eğitimin en basit şekli ferde. beşinci sınıftan itibaren öğrencileri küçük ukala ideologlar haline getirdiği sürece (ölçüde). Ne var ki. (.. yeniçeriler seçkin bir asker topluluk olmaktan çıkıp.. potansiyel olarak yıkıcı bir topluluk oluşturan genç erkekler probleminin üstesinden. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. KÜTLE VE DEMOKRASİ EĞİTİMİ Sosyal psikoloji araştırmalarından çıkan netice sarihtir: insanlar modern cemiyette bağlanacakları. (. Burada elzem olan. yoksul köylerden kasaba ve şehirlere. Cumhuriyetin eğitim sistemi. ümitsizliklerinden dolayı kendilerini totaliterlik hokkabazlarının sembol oyununa kaptırıyorlar. özellikle payitahta kitle halinde göç edilmesinden kaynaklanıyordu. Kurtuluş Savaşı‟nın sürdüğü zamanda aldığı bu görev. tarih literatürü kadar çok az şey yansıtır. Nitekim 18.) Yalnızca taşıyıcılık veya seyyar satıcılık gibi marjinal mesleklerde iş bulabilen bekâr. büyük mekanizmanın içinde kendisinin de müşterek gaye uğruna girişilen faaliyette mühim bir rolü olduğunu hissettirmekle başlar.. bunların iktisadi sistemle bütünleştirilmesinden çok. çözüm başarısızdı. Bu problem. elbette onun genç insanları yetişkinliğe yöneltmekle ilgili kaygıları yoktu.. Birinci Dünya Savaşı‟nın bitmesiyle padişahın kurdurduğu hükümette görev aldı. imkânların teminidir. fertlerin kendilerine karşı duydukları hürmeti arttıracak. Bundan dolayıdır ki devrimiz demokrasisinin ortaya çıkardığı en mühim meselelerden biri yeni bir ferdiyetçiliğin esaslarının kurulmasıdır. bir yakınlık hissedebilecekleri merciler bulamadıkları için. kısmı. alt tabakadan gençlerin istihdamı sorunundan. dürüst vatandaşlara tedhiş uygulayan bayağı mahalle kabadayılarına dönüştüler. savaş aracılığıyla gelindiğini düşündürmektedir. yüzyılda hala söz edilmekteydi.31 bozularak. Bütün bunlar. söz konusu gençlerin payitahtta ikamet etmeleri dolayısıyla zorunlu askerlikten muaf bulunmaları yüzünden daha da ağırlaşıyordu.) Bunun yegâne çaresi de bir nevi kütle eğitimine müracaat etmektir. 1911‟de sürüldü.
DEVRİMİZDE AMME FELSEFESİ Lippman‟a nazaran. demokratik usullere alışkanlığı temin etmeleridir. eski sosyal çerçevenin verdiği güvenlik hissini başka bir yerde aramaya sevk etmektedir. İşte. Bu gibi cemiyetlerin temin ettiği şey. İSTİKBALİMİZDEKİ KÜTLE PROBLEMLERİ HAKKINDA Siyaset sahasında. ferde ehemmiyeti haiz bir unsur olduğunu hissettirmekle kalmaz. insanlığın şimdiye kadar geçirdiği merhalelerin hepsinde. geniş ölçüde. muvaffakiyet.32 Amerika ve İngiltere misali bunu açıkça göstermektedir. kütle adamını çıkarmıştır. Bunların ikinci bir faydası vardır: o da. karşımıza yeni bir adamı. kaim olmuştur. Şahsiyetini böylece kaybeden ferdin deruni huzursuzluğu ve daima bir atom olarak hareket etmek mecburiyetinde olduğu keşfi.) Kütle adamı evvelce kendisine bir güven hissi veren sosyal çerçevenin yerini tutacak bir teşekkül aradığı zaman kendisini bir fert olarak değil fakat kütlenin bir unsuru olarak kabul eden sendika veya siyasî parti gibi teşekküllerle karşılaşmaktadır. ona şahsiyetini iade etmektir. . devrimizde bu saygı artık mevcut değildir ve yerine “Jakoben düşünce” yani doğrudan doğruya kütle isteğinin ulviliği. pratikte bu vesikanın büyük bir kuvvete sahip olmasını sağlamıştır. ahlaki göreneklere göre hareket eden bir zümre tarafından kurulan temsili sistemi altüst etmiştir. kütlelerin ahlaki ve kültürel seviyesi düşük ve istekleri hudutsuz olduğu için. Zira demokrasinin ön saflarında yürüyen bu iki milletin karakteristiklerinden biri bünyesinde muhtelif gayeler güden cemiyetlerin adedi fazlalığıdır. POLİTİKANIN İNANÇ MUHTEVASI Anayasa mahkemesi. Kütle adamı. ancak ciddiye alınan bir anayasa ile kabili teliftir. YENİ BİR ÜTOPYA Modern dünyada.. İşte Amerikan anayasasında değişmez insan haklarına yapılan atıflar ve Amerikan kültürü içinde bunların yer almış olması. kütleye müracaat fikri. yarının şartlarını bugünden gözümüzün önünde canlandırabilmeye dayanır. (.. Bir cemiyete aza olmak demokratik alışveriş usullerini öğrenmeye başlamak demektir. onu. böylece sahte cana yakınlığı ile kendisine hitabeden demagoglara ve his ve insiyak üzerinde kurulmuş kan ve toprak gibi sıcaklığını hissettiği sembollere dayanan faşizm gibi rejimlere. kolayca esir olmaktadır. Modern demokrasinin halletmesi gereken meselelerden biri de kütle adamını kütle adamı olarak hareket etmekten kurtarmak. bir “üst kanun”a karşı bir saygı mevcuttu. endüstrileşme hareketi ve nüfus kesafetinin artışı ananevi cemiyet çerçevelerinin erimiş olması. anayasanın ciddiye alınması ise bu vesikanın bazı ezeli hakikatlere dayandığı inancından doğar.
Bu itibarla bu Türklük şuurunda bir “kan” meselesi bahis konusu değildir.. Bunlar da boylar. Türklerin üstün niteliklerinden bahsedilmesi bunun örneklerinden birini teşkil eder. Türk tabiri. boy federasyonları. Batı‟da ise bir “Germenlik” ve “İngilizlik” şuuruna 13. Böyle bir teşkilatın beraberinde getirdiği bir unsur daha sonra ırkçılıkta çok belirgin bir şekilde ortaya çıkan bir özellik.33 TÜRKİYE’DE IRKÇILIK Türklerin Anadolu‟ya gelmeden önceki yaşayışlarıyla ilgili olarak bilinen bir özellik “Türklük” bilincinin çok eski devirlere kadar gittiğini bize bildiren vesikaların mevcudiyetidir. zira bürokrasinin ideali aristokrasinin tamamen ortadan kalkmasıdır. Bu bürokrasi devletin bekasını temin etmekle görevlidir. (. asırdan önce hiçbir şekilde rastlanmamaktadır. her zaman aynı etnik grupları içine almayan bir kavramdır. Fakat bu intikal sırasında eskisine nispetle Selçuk siyasî strüktüründe bir değişme olmuştur. Her göçebe topluluk geleneksel olarak geniş aile çevrelerinden. Eskiden mevcut bir nevi Türk aristokrasisinin yerini gittikçe artan bir hızla yeni bir merkezi bürokrasi almıştır. bunların meydana getirdikleri aile köylerinden. Diğer taraftan her etnik gruptan devşirme usulüyle toplanarak meydana gelen . Eski aristokrasi ile yeni aristokrasi arasında zaman zaman yüzeye çıkan bir mücadele cereyan etmektedir.” Lawrence Krader. Orta Asya‟da. bunların toplamı olan soylardan teşekkül eder. bir hayli istikrarlı olduğudur. bir diğer bildiğimiz “Türk” sosyal müesseselerinin kolayca değişmediği. asırda Türk dilinden bahsettiği zaman bunu Türkleri birleştirmek için bir vasıta olarak kullanmasından kıvanç duyduğundan bahsettiğini biliyoruz.) Bu ikilik bir diğer planda kendini merkeztaşra rekabeti şeklinde göstermektedir. “soy-sop”a verilen önemdir. çok elastiki. Bir taraftan eski Türk ananelerine sadık kalan fakat aynı zamanda aristokrasinin bekasını devam ettirmeye çalıştığı taşra. Büyük Selçuklu İmparatorluğu‟nun kurulması ve Anadolu Selçuklularının ortaya çıkmasıyla bu siyasî ve sosyal müesseseler Anadolu‟ya intikal etmiştir. Gültekin anıtlarında Türklüğe verilen önem. babanın soyuna dayanan soylar teşkil eder. Böyle bir toplum babanın ahfadına dayanma prensibi üzerine kurulmuştur. Ali Şir Nevai‟nin 6. prenslik ve hanlık haline gelirler.. Bu inceleme yapıldığı zaman burada bu Türklük bilincinin bir Türk milleti bilinci manasına alınamayacağı anlaşılmaktadır. Türklere mahsus olduğu kabul edilen sosyal müesseseleri kabul ederek onlara göre ve beraberlerinde getirdikleri değerlere göre yaşamayı kabul etmiş olan kişi ve gruplar kastedilmektedir. Gene bahis konusu sosyal müesseseler hakkında. . büyüyüp küçülebilen. Bu istikrarın yönlerinden biri Türklerin sosyal müesseselerine çok sıkı bir şekilde bağlı bulunmalarıdır. Sistemin içine girmeyi kabul edenlerden sosyal müesseseleri tamamen benimseyenler de “Türk” olarak kabul edilmektedir. Bu devirlerde Türk‟ten. Bu toplumların esasını birbirlerine paralel olarak gelişen. Social Organization of the Mongol Turkic Pastoral Nomads. Orta Asya‟yı incelemiş olan bir antropologun ifadesiyle: “Bütün Altay pastoral topluluklarının müşterek vasfı sülbün erkek yoluyla intikali prensibidir. Kent ve köy artık birbirinden ayrılmıştır.
Bunu kültürde de izlemek mümkün: bir taraftan halk edebiyatı. GÖRKEMLİ YAPILAR . göçebe. görüşünü genişletmeye tercih etmiş olduğudur. devlet idaresi konusunda Türkiye‟de temel bir yanlış anlamaya yol açtı.34 ve aristokrasinin devamında hiç fayda görmeyen merkez teşkilatı. Bu iman problemi halledilmeden de kendini “Batılı Aydın” sayanların şimdiki biçimdeki faaliyetleri kısır kalmaya mahkûmdur. (. taşranın. Ne var ki.. Yaptığı fonksiyon da kendini ezilmiş hisseden küçük insana emin olduğu bir kimlik ve iman çerçevesi temin etmektir. Bildiğimiz bir şey varsa. hümanizm değerlerini kütlece anlaşılır bir şekle getirmek karşımızda halledilmemiş bir problem olarak durmaktadır. resmi Osmanlı kültürünün dışında kalanlar merkezden gelen bu fikri hiçbir zaman benimsememişti. iki önemli noktada yenilgi ile karşılaşmıştır. Yeni Osmanlıların telkin etmeye çalıştıkları bu kavram ise onların zamanında ve onlardan sonra. fakat Osmanlı mazisinden gelen bir itişle de pekişen yapı yerine sembol kullanma. Benimsemeyişin ikinci tezahürü de ırkçılıktır.. yapı yerine sembol kullanmak çok eskiye dayanan bir buluştur. ta zamanımıza kadar devam ettiği hiç şüphe götürmeyen bir bürokratik aristokrasi tarafından “adam yerine” konmadıklarını hissedenlerin İslam‟a paralel olarak çalışan. farklılıklar tekrar ön plana çıkmıştır.) Zamanla. karşısında birtakım ideolojik rakipler ve yeni değer kaynakları bulduğu zaman arka planda yatan ayrılıklar. Bir taraftan kentlilerin “Türk” tabirini kaba. Gerçek yapı ile o yapıyı simgeleyen devlet sembolizmi arasındaki fark unutuldu.. din. Hümanistin zaafı böyle bir yola sapmayı kabul etmemesidir. Türkiye‟de Batı‟nın ideolojik görüşlerine erişemeyenlerin.. Diğer taraftan Divan edebiyatı. geleneksel çerçevede daha sıcak. “yeni usullere uymayan geri kafalılar” manasında kullanmaları. mahalli örf ve adetlerin tıraş edilmesi farklılıkların ortadan kaldırılması olarak görülüyordu.KÜÇÜK YAPILAR “Medeniyet” daha çok uyum. ezildiklerine inananların. fakat özü mahalli davranıştır. Bu benimsemeyişin bir tezahürü “İslam milliyetçiliği” adını verebileceğimiz şekli Batılı. Bu yeni inançlardan biri. İdeolojilerin ve dinlerin kuvveti bu noktada toplanmaktadır. hükümet konağı köylere kadar inen . Fakat kavram ikinci yenilgisiyle taşrada karşılaşmıştır. Irkçılık. iman kaynağıdır. kendisiyle daha yakından ilgili bir ortam bulduğuna kanaat getirdiği ölçüde gene de İslamcılığa veya ırkçılığa dönecektir. Modem milliyetçilik anlayışını “ülke”ye dayandırma çabası Yeni Osmanlılarla başlamış olan bir çaba idi. belki en önemlisi milliyetçiliktir. bundan iki üç sene önce Rusya‟da çıkmış olan bir romancının kullandığı başlığı hatırlatmak gerekirse “Yalnız ekmekle yaşamazlar”. . uçurumlar. merkeze olan küskünlüğü dolayısıyla kendi müesseselerine sarılmayı. (. Kentli. diğer taraftan bununla övünen kişiler.) İnsanlar. Yapı olmayan yerde. Bunun yanında gerek merkezin gerekse taşranın dini İslam olduğu için bu müşterek inanç iki kültürel dünya arasındaki farklılığı örtmekle ve köylü ile kentli arasında uçurumu gizlemektedir. Bu manada ırkçılık bir taşra ve “küçük adam” ideolojisidir. Bir kere azınlıklar Osmanlı İmparatorluğu‟nu “vatan”ları olan bir “ülke” saymamışlardı. Halk adamı.
fabrikaların temel atma merasimleri birçok kimse için gerçek fabrikanın yerini alabiliyor. Görkemliliğe tapma ülkede solun ve sağın en kardeşçe paylaştıkları tutumlardan biridir.35 hizmetle bir sayıldı. Eğitim kurumu yaratmak. . Böylece eğitim kurumları. Türkiye‟de ise eğitimin bu “niteliksel” ekseni hiç işlenmemiştir. “yetişme”yi yaratan olanakları açıdan son derece başarısız sayılmalıdır. Bugün “görkemli‟ ilerlemeler konusundaki açıklamalar. dökülen beton hacmi bakımından çok başarılı. Bilgi aktarmaya yarayacak metrekareyi en yüksek düzeye çıkarmakla bir sayılmaktadır.