Abstract
There was an increase in the number of disputes among both common people themselves and people and state officials particularly in provincial areas due to the decline of the Ottoman State Empire in the 18th and 19th centuries. The disputes that couldn't be resolved by local authorities used to be discussed and resolved at Divan-ı Hümayun (Council of Ottoman State). Beginning in 1742, independent districts were formed and resolutions about the local disputes were recorded in a new type of registers called Verdict Registers (Ahkâm Defterleri). Each district had its own Verdict Register, but states did not have separate Verdict Registers. Even when a district had its own Verdict Register, some resolutions could be recorded in the Verdict Register of another district. Therefore, it is possible to find entries for complaint registers of Bağdat, Basra, Erzurum, Şehr-i Zor/Kerkük, Musul, Sivas, Rakka and Van as well as those for Diyarbakır in a particular register. In this study, nine Verdict Registers of Diyarbakır are introduced. As the entries in the registers are about the resolution of complaints from people, they contain very important information about daily life at the time. These registers reflect the formal views of the state, because they contain resolutions by Divan-ı Hümayun (Council of Ottoman State), which is the highest decision-making body in the Ottoman administrative system.
Key Words: Divan-ı Hümayun (Council of Ottoman State), Complaint, Verdicts Register, Diyarbekir.
Öz
Osmanlı Devleti'nin zayıflaması nedeniyle, XVIII. ve XIX. yüzyıllarda, özellikle taşrada, gerek halkın kendi arasında gerekse halk ile devlet görevlileri arasında meydana gelen sıkıntıların sayısında artış olduğu görülüyor. Yerelde halledilemeyen sıkıntılar devlet merkezine yansıyor ve mesele Divan-ı Hümayun'da görüşülerek karara bağlanıyordu. 1742 senesinden itibaren müstakil bölgeler meydana getirilerek, bu bölgelerde bulunan kişiler tarafından gönderilen şikâyetlere dair devlet merkezinin bulmuş olduğu çözümleri ihtiva eden meseleler, Ahkâm Defterleri adı verilen yeni bir defter türüne kaydedilmeye başlanmıştır. Osmanlı Devleti'nin değişik bölgelerine ait Ahkâm Defterleri bulunuyor. Ancak her eyalete ait müstakil Ahkâm Defterleri bulunmuyordu. Hatta kendisine ait müstakil bir defter bulunsa dahi bazen o bölge içerisinde bulunan bir idari birime ait şikâyet çözümleri farklı bir bölgeye ait defterlere kaydedilebiliyordu. Bundan dolayı bu defterlerde Diyarbekir eyaletinin yanı sıra ona komşu/yakın olan Bağdat, Basra, Erzurum, Şehr-i Zor/Kerkük, Musul, Sivas, Rakka ve Van eyaletlerine ait değişik miktardaki şikâyet kayıtlarını bu defterlerin içerisinde bulmak mümkündür. Bu çalışmada, dokuz adet olan Diyarbekir Ahkâm Defterlerini tanıtıcı mahiyette bilgi verilmiştir. Defterlerde yer alan bilgiler halkın şikâyetlerine çözüm bulmaya dair olduğu için söz konusu dönemde halkın gündelik yaşamı ile ilgili önemli bilgiler bulunuyor. Bu defterler, Osmanlı idari sisteminde en üst karar organı olan Divan-ı Hümayun'daki kararları ihtiva ettiğinden dolayı devletin resmi görüşünü yansıtıyorlar.
Anahtar Kelimeler: Divan-ı Hümayun, Şikâyet, Ahkâm Defterleri, Diyarbekir.