5. Erken Çocukluk Eğitiminde Uygulanan Modeller
5.1. Türkiye’deki Erken Çocukluk Eğitimi Modelleri
5.1.2. Aile Merkezli Eğitim Modeli
220.127.116.11. Anne-Çocuk Eğitim Programı
Türkiye’deki erken çocukluk eğitimi sorununa bir çözüm olarak geliştirilen ve bilimsel temelli bir okulöncesi eğitim programı olan Anne-Çocuk Eğitim Programı, mevcut sistemin niteliğinden dolayı hizmetlerden faydalanamayan ancak içinde bulundukları sosyal ve ekonomik koşullar bakımından “risk altında”
olan ve okulöncesi eğitime en fazla ihtiyaç duyan çocukların bilişsel ve sosyal gelişimlerini erken yaşlarda desteklemeyi amaçlamaktadır. Anne-Çocuk Eğitim Programı’nda doğrudan annelere ulaşılarak, annenin eğitici potansiyelini geliştirmesi için eğitim desteği verilmekte, böylelikle kadının birey olarak güçlenmesi ve anne olarak eğitici rolünün gelişmesi mümkün olmakta ve çocuğunun gelişim ihtiyaçları, ev ortamında karşılanmaktadır (Bekman 1998).
Anne-Çocuk Eğitim Programı, 1982-1991 yılları arasında uygulanan
“Erken Destek Araştırma Projesi”nin verileri ışığında; Prof. Dr. Çiğdem Kağıtçıbaşı, Prof. Dr. Diane Sunar, Prof. Dr. Sevda Bekman ve Anne-Çocuk Eğitim Vakfı uzmanları tarafından geliştirilmiş ve 1993 yılında bu amaçla kurulan Anne Çocuk Eğitim Vakfı (AÇEV) bünyesinde yaygın uygulama fırsatı bulmuştur.
Erken Destek Projesi’nin 1983'teki uygulamasından bu yana, Program değiştirilmiş ve genişletilmiştir. En önemli değişiklik programın süresinde yapılmıştır. Programın süresi 60 haftadan 25 haftaya indirilmiştir. Ayrıca, program çocuklara örgün eğitime başlamadan önceki sene ulaşmayı amaçladığı için artık 4 ve 5 yaşındakileri değil, sadece okula başlamadan önceki yılda olan 6 yaşındakileri hedef almaktadır. Bu değişikliklere bağlı olarak proje grubu tarafından yeni bir bilişsel eğitim programı geliştirilmiştir. Bu bilişsel eğitim programı Zihinsel Eğitim Programı adını almıştır (Kağıtçıbaşı v.d. 1991;
Kağıtçıbaşı v.d. 1995a) ve araştırma projesinde kullanılan Okul Öncesi Çocuklar İçin Evde Öğretim Programı’nın (Lombard 1994 Akt:Bekman 1998) yerine kullanılmaktadır. Anne Eğitimi Programı’nın konularının da içeriği genişletilmiş ve değiştirilmiştir.(Kağıtçıbaşı v.d. 1991; Kağıtçıbaşı v.d. 1995b).
Programa yeni bir öğe olarak Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması Programı eklenmiştir. Program artık asıl çalışmada olduğu gibi ev ziyaretleri ve grup toplantıları yerine sadece haftalık grup toplantıları şeklinde uygulanmaktadır.
Program'a bundan sonra Anne-Çocuk Eğitim Programı (AÇEP) adı verilmiştir.
Program’ın küçük çapta uygulanması yerine yaygın bir program olmaya başlaması bu esas değişimlerden sonra olmuştur. 1991 yılında özel bir bankanın vakfı olan Finans Vakfı, Program’ın telif haklarını almış ve Program’a finansal destek sağlamaya başlamıştır. Anne-Çocuk Eğitim Programı, 1991-1993 yılları boyunca Finans Vakfı ve Mili Eğitim Bakanlığı'nın işbirliği ile İstanbul'da yedi halk eğitim merkezinde uygulanmıştır.
1993'ün Ağustos ayında Finans Vakfı'nın teşviki ve desteğiyle Anne-Çocuk Eğitim Vakfı (AÇEV) kurulmuştur. Anne-Anne-Çocuk Eğitim Vakfı özel sermayeli kar amaçsız bir organizasyondur ve amaçlarından biri Anne-Çocuk Eğitim Programı'nın çok yönlü faydalarını Türkiye'de anne ve çocuklara sağlamaktır. Vakfın açıklanan amacı, "modern Türkiye'nin gelişmesine eğitimsel, sosyal, ekonomik ve finansal faaliyetlerle katkıda bulunmaktır" (Anne-Çocuk Eğitim Vakfı 2002).
Anne-Çocuk Eğitim Vakfı, Anne-Çocuk Eğitim Programı’nın uygulanmasını Milli Eğitim Bakanlığı Çıraklık ve Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü ile işbirliğinde 1993'ten günümüze kadar yürütmektedir.
18.104.22.168.1. Anne Çocuk Eğitim Programı’nın İşleyişi
Anne Çocuk Eğitim Programı’nın bütünsel bir yaklaşımı vardır. Yalnızca çocuğa ulaşmaktansa hem çocuğu hem de çocuğun yakın çevresini hedeflemektedir. Çocuğun tüm gelişimini destekleyebilmek için ev ortamındaki önemli kişi olarak anne hedeflenmiştir. Amaç, ev ortamındaki çocuğun gelişimine ilişkin bilişsel ve psikososyal etkenleri geliştirmektir. Program, çocuğun gelişiminde çevresinin rolünü vurgulayan ekolojik yaklaşımdan
etkilenmektedir. Çeşitli araştırmaları gözden geçiren Kağıtçıbaşı (1997), hem çocuk hem de aileyi hedef alan programların yalnızca çocuğa odaklanan programlardan daha etkili olduğu sonucuna varmıştır.
Program, çocukta bilişsel zenginleşmeyi sağlayarak okula hazır olma düzeyini arttırmayı ve optimal psikososyal gelişmeyi ve daha iyi sağlık ve beslenmeyi sağlayacak bir ortam yaratmayı amaçlamaktadır. Bu, çocuğun bilişsel, sosyal ve duygusal gelişiminde ana-babanın rolünü arttırmayı gerekli kılmaktadır. Çocuğa yönelik davranışın ve iletişimin tutarlılığı annenin kendini duygusal olarak güvende hissetmesi ve öz saygısı, aile planlaması ve üreme sağlığı da programın hedefleri arasındadır. Bu program hem bir yetişkin eğitimi hem de bir çocuk gelişimi programı örneğidir (Bekman 1998).
Anne-Çocuk Eğitim Programı çocuklar ve ana-babalara, çocuk, örgün eğitime başlamadan hemen önce ulaşmaktadır. Buradaki anlayış, bu dönemde annelerin yeni bilgilere daha açık olacakları yolundadır.
Programın değişik unsurlarını yürütmek için değişik yaklaşımlar benimsenmiştir. Üç unsurdan ikisinde, Anneye Destek ve Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması unsurları için grup dinamiği yaklaşımının daha uygun olacağı düşünülmüştür. Bilişsel Eğitim programı için aracılı bir öğrenme yaklaşımı benimsenmiştir. Amaç, çocuğa destek veren bir yetişkinle etkileşim sonucunda çocuğun okula hazır olma düzeyini arttırmaktır. Öyle ki, anneler çocuklarının öğretmeni olmaktadırlar. Çocuğun bilişsel gelişimine destek vererek en üst düzeye çıkarmak amaçlanmaktadır. Özellikle okulöncesi sözel ve sayısal becerilere ve okuma yazma becerilerine ilişkin belli alıştırmaları yaparken annelerin çocuklarını desteklemeleri beklenmektedir. Bu alıştırmalar sırasında sorular sorarak, önerilerde bulunarak, yol göstererek ve sorulara yanıt vererek anneler, çocukların bilişsel gelişimin belirleyicilerini bütünleştirmelerine yardım etmekte ve “potansiyel gelişim” alanı içinde işlev görmeleri için elverişli koşulları yaratmaktadırlar (Bekman 1998).
Yukarıdaki noktalar temel alındığında Programın, çocuğun bilişsel gelişimini destekleyecek Zihinsel Eğitim Programı, anneleri çocuğun gelişiminin bütün yönleriyle ilgili olarak duyarlılaştıracak Anne Destek Programı ve anneleri üreme sağlığı ve aile planlaması konularında duyarlılaştıracak Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması Programı olmak üzere üç ana unsuru vardır:
22.214.171.124.2. Zihinsel Eğitim Programı
Zihinsel Eğitim Programı 1991 yılında Kağıtçıbaşı ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş ve 1995’te yeniden gözden geçirilip düzeltilmiştir (Kağıtçıbaşı v.d. 1995a). Programın bu unsurunun temel amacı çocuğun okulöncesi sözel ve sayısal becerilerini harekete geçirerek onu okula hazırlamaktır. Evdeki okuma yazma ortamında edinilen becerilerin çocuğun okula hazırlanmasına olanak veren önemli etkenler olduklarına inanılmaktadır.
Okuma yazmaya ilişkin etkinliklere evde sınırlı ölçüde olanak tanınmasının örgün eğitimde önemli olan dil gelişimi ve sonrasında okuma yazmayı öğrenmeleri üzerinde belirleyici etkileri vardır.
Zihinsel Eğitim Programı’nda 25 çalışma formu vardır. Her haftanın çalışma formu anneler tarafından çocuklarıyla birlikte her gün yapılacak çeşitli alıştırmalar içermekte ve genellikle bunları tamamlamak her gün aşağı yukarı 15-20 dakika sürmektedir. Tipik bir haftalık çalışma kitabı 20-25 sayfalık alıştırma içermektedir. Haftanın her gününe ayrılmış olan sayfalar annelerin farklı günlerin etkinliklerini birbiri ardından izleyebilmelerine yardımcı olmak üzere her sayfada belirtilmiştir (1. Gün, 2. Gün gibi). Çalışma formlarının sayıları ilerledikçe alıştırmalar zorlaşmaktadır. Alıştırmalar çoğunlukla el-göz koordinasyonu, duyusal ayrım yeteneği, okulöncesi sözel (harflerin tanınması, harflerin seslerinin tanınması) ve sayısal (rakamların tanınması, toplama ve çıkarma) beceriler, dil gelişimi, sınıflandırma, sıralama, kavram oluşumu (yön, boyut, mekan), renk ve biçimlerin öğrenilmesi, problem çözme becerileri ve genel yetenek gibi alanlara yöneliktir. Her haftanın çalışma formu yukarıda belirtilen farklı alanlarda alıştırmalar içermektedir.
Çalışma formlarına ek olarak 8 resimli hikaye kitabı kullanılmaktadır (Alpöge 1995). Bunlar temelde dinleyerek anlama, sözel ifade, kelime hazinesi, soru-cevap etkinlikleri ve muhakeme için kullanılmaktadırlar. Yetişkinle birlikte kitap okuma etkinliklerinin de içermesine özellikle çaba gösterilmiştir, çünkü okuma yazma bilgisinin, resimli kitaplar ve okuma materyallerinin kullanıldığı etkinlikler sırasındaki anne-çocuk etkileşiminden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu etkileşimler destekleyici diyaloglar olma özelliğindedir.
Yetişkinle birlikte kitap okumanın sıklığı ve çocuğun dili ve sonraki okuma becerisi arasındaki ilişki sıklıkla gözlemlenmiştir (Crane-Thoreson ve Dale 1992;
Rowe 1971; Akt:Bekman 1998).
126.96.36.199.3.Anne Destek Programı
Anne Destek Programı ilk kez 1982’de Kağıtçıbaşı ve arkadaşları tarafından geliştirilmiştir ve 1995’te yeniden gözden geçirilip düzeltilmiştir. Bu program annenin çocuğun bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimine duyarlılığını arttırmayı ve anneye çocuğun gelişimini destekleyici bir ev ortamı hazırlama konusunda yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Ayrıca ana-babayı tutarlı ve olumlu bir anne-çocuk etkileşimi yaratma konusunda desteklemeyi de hedeflemektedir.
Programın konuları arasında çocuk sağlığı, beslenme, bilişsel, sosyal ve fiziksel gelişim alanlarındaki gelişimsel özellikler, yaratıcı oyun etkinlikleri ve oyunun önemi yer almaktadır. Disiplin, olumsuz davranışları değiştirme yöntemleri, anne-çocuk etkileşimi ve iletişim gibi konular da vurgulanmaktadır.
Ayrıca duyguları ifade etme, dinleme ve çocuğun kabul edilmesi üzerinde de odaklanmaktadır. Sonrasında eşle olan ilişkiyi de içeren diğer insan ilişkilerine de genellemeler yapılmaktadır. Bazı toplantılarsa annelerin bir kadın ve bir anne olmaya ilişkin duygularına ayrılmaktadır (Bekman 1998).
Program boyunca anneler olumlu bir benlik kavramı geliştirmeleri için cesaretlendirilmektedirler. Grup tartışmaları anneleri yeterlilik, yararlılık ve öz güven duyguları geliştirmek konusunda desteklemeye yöneliktir.
188.8.131.52.4. Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması Programı
Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması Programı’nın geliştirilmesi için bu alanda etkin olan kurumlarla işbirliği yapılmış, yürürlüğe konulan ilk program 1993’te geliştirilmiştir (Balkan 1993). Sonradan programın genişletilmesine gerek duyulmuş; böylece yeni bir program hazırlanmıştır. Bu program 23 ayrı konuyu içermektedir. İlk bölüm üreme sağlığının önemini ve onu etkileyen faktörleri tartışmayı amaçlayan on dört konuyu kapsamaktadır. Bu bölüm, anneleri temelde kendi üreme sistemlerine karşı ve üreme sisteminin basit hastalıklarının nasıl önlenebileceği konusunda duyarlı kılmaya, sağlıklı gebeliği ve güvenli anneliği tanımlamaya yöneliktir. İkinci bölümde temelde dokuz ayrı toplantıda ele alınan aile planlamasının değişik yöntemleri tartışılmaktadır (Çoskun v.d. 1996).
184.108.40.206.5. Anne-Çocuk Eğitim Programı’nın Uygulanması
Programda, anneler 25 hafta boyunca yetişkin eğitim merkezlerindeki grup toplantılarına haftada bir kez katılmaktadırlar. Türkiye’de her ilin her ilçesinde yetişkin eğitim merkezleri mevcuttur. Toplantılar Anne- Çocuk Eğitim Vakfı personeli tarafından programla ilgili eğitilmiş olan Çıraklık ve Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü’nün öğretmenlerince yürütülmektedir. Her toplantının ilk bölümünde bir buçuk saat boyunca Anne Destek Programı’nın o günkü konusu tartışılmaktadır. Her haftanın konusu daha önceden saptanmaktadır.
Grup toplantılarına anneler etkin olarak katılıp, sorular sorarak, fikirlerini ifade ederek düşünce ve deneyimlerini paylaşmaktadırlar. Bütün grup toplantılarında, grup tartışmalarından sonra evde hayata geçirilecek bazı grup kararları alınmaktadır. Bunu izleyen toplantıda kararın sonuçları yeniden değerlendirilip muhtemelen yeni bir karar alınmaktadır. Böylece grup dinamiği teknikleri,
annelerin çocuklarına sağlıklı gelişim konusunda daha büyük ölçüde destek olabilmelerine olanak vermek üzere kullanılmaktadır (Bekman 1998).
Toplantının ikinci bölümü Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması Programı’nın tartışılmasına ayrılmıştır ve on beş dakika sürmektedir. Burada temel amaç bir grup kapsamında bilgi aktarımını sağlamaktır. Bu, annelerin deneyimlerini paylaşmalarına, aile planlaması ve üreme sağlığı konularında diğerlerinin deneyimlerini de öğrenmelerine olanak tanımaktadır.
Toplantının son bölümünde annelerin Zihinsel Eğitim Programı’nın alıştırmalarını “rol yapma” yoluyla öğrenmek için beş ya da altı kişilik gruplar oluşturmaları istenmektedir. Her bir anne grubunda, o küçük grup içinde programın doğru olarak yürütülmesinden sorumlu olan bir yardımcı (annelerden biri) vardır. Gruplardaki anneler daha sonra çocuklarıyla birlikte yürütecekleri etkinlikleri sırayla “rol yaparak” öğrenmektedirler. Her anneye, hem anne hem de çocuk rollerine girmesi için olanak verilmektedir. Evdeki uygulamanın etkili olabilmesi için annelere o haftanın çalışma formunu doğru bir biçimde öğretmek amacıyla da ek bir çaba harcanmaktadır. Toplantının tamamı yaklaşık üç saat sürmekte ve her grup 20-25 anneden oluşmaktadır.
Programı yürüten iki ayrı düzeyde personel vardır: Bunlar her biri MEB personeli olan öğretmenler ve il koordinatörleridir. Her iki grup da Vakfın uzmanları tarafından programla ilgili olarak eğitilmiştir. Öğretmenler Programın gruplar içinde yürütülmesinden ve evlerde Programın denetlenmesinden sorumludurlar. Böylece öğretmenler bir yandan grup toplantılarını sürdürürken, diğer yandan ev ziyaretleri de yaparak anneyi çocuğuyla birlikte çalışırken gözlemektedirler. Ev ziyaretlerinin amacı, Programın çocukla birlikte doğru bir biçimde yürütüldüğünden emin olmaktır.
Öğretmenler Vakfın uzmanları tarafından yürütülen dört haftalık eğitim seminerlerine katılmaktadırlar. Öğretmenler eğitim seminerleri sırasında
Programın yürütülmesine ilişkin temel ilkeler hakkında bilgilendirilmektedir ve eğitim sırasında Programın üç ayrı unsurunu grup toplantılarındaki gibi yürütmeleri istenmektedir. Burada amaç yalnızca bilgi aktarmak değil mümkün olduğunca fazla ölçüde grup süreci yaşama olanağının sağlanmasıdır.
İl Koordinatörleri her ilde Programın yürütülmesinden sorumludurlar.
Kendi illerinden en fazla 8 öğretmenle birlikte çalışmaktadırlar. Grup toplantılarını gözlemlemeleri ve her öğretmeni takip etmeleri beklenmektedir. İl Koordinatörleri Vakfın uzmanları tarafından yürütülen beş haftalık eğitim seminerlerine katılmaktadırlar. Bu seminerler boyunca il koordinatörlerine Programın içeriği ve yürütülüşü hakkında bilgi verilmektedir. Ek olarak, “rol yapma” yoluyla eğitilirler ve program yürütülürken yaşayacakları durumlar canlandırılarak koordinatör olarak rollerini sürdürmeleri istenmektedir. Program’ı gözlemlemeleri için de ayrıca bir hafta ayrılmaktadır. İl Koordinatörlerinin öğretmen eğitiminin son haftasında öğretmenlere katılmaları da istenmektedir.
Bu hafta boyunca koordinatörler, daha sonra beraber çalışacakları öğretmenlerle birlikte yaptıkları çalışmalarda koordinatör rolünü üstlenerek tecrübe kazanmaktadırlar (Bekman 1998).
Öğretmen ve koordinatörlerin eğitim ve takibi Vakıf personeli olan yerel eğiticiler ve Vakıf program danışmanları tarafından yürütülmektedir. Yerel eğiticiler, belirlenmiş bir bölgede, en fazla 8 ildeki uygulamadan sorumludurlar.
Her ile düzenli ziyaretler yapmakta ve uygulamayı gözlemlemektedirler. Ek olarak, sorumlu oldukları bütün il koordinatörleriyle uygulama sürecini ve Program sırasında karşılaşabilecekleri sorunları tartışmak üzere düzenli toplantılar yapmaktadırlar. Program danışmanları Programda 10-16 yıldır grup liderliğinden danışmanlığa uzanan değişik düzeylerde çalışmış kişilerdir.