Doğu Anadolu fayı ne vakit oluştu?
Yeni bir araştırmaya nazaran, Şubat 2023’te ölümcül sarsıntıların meydana geldiği Doğu Anadolu fayı, 5 milyon yıl evvel Avrasya ve Arap plakalarının sıkışması sonucu oluştu. Fayın oluşumu, Kuzey Anadolu fayından Meyyit Deniz fayına kadar yerkabuğunu kırarak Anadolu levhasını Avrasya levhasından ayırdı ve yeni bir tektonik levha doğdu. Bu tarih değerli zira, Doğu Anadolu fayının daha evvel birkaç on milyon yıl yaşında olabileceği düşünülüyordu. Yeni çalışma ise fayın çok daha genç olduğunu ortaya koyuyor.
Doğu Anadolu fayı 6 Şubat’ta 7.8 büyüklüğünde ölümcül bir zelzeleye yol açmış, bunu saatler sonra ana Doğu Anadolu fayından ayrılan farklı bir fay üzerinde 7.6 büyüklüğünde bir zelzele izlemişti.
Yapılan yeni çalışmanın muharriri Minnesota Üniversitesi’nden yerbilimci Donna Whitney, zelzeleleri evvelce kestirim etmek imkansız olsa da, fayın daha âlâ anlaşılmasının araştırmacıların fay sisteminin hangi kısımlarının gelecekteki kırılmalara karşı savunmasız olduğunu ve nedenlerini anlamalarına yardımcı olabileceğini söyledi.
Whitney, Anadolu levhasının nasıl oluştuğunu araştırmak üzere çok disiplinli yerbilimcilerden oluşan bir gruba liderlik etti. Araştırmacılar bölgeyi incelemek ve yeraltını görüntülemek için sarsıntı dalgalarını yahut indüklenmiş titreşimleri kullanan sismik araştırmalar ile kayaların yaşını bulmak için mineral tarihleme üzere çeşitli teknikler kullandılar.
“5 milyon yıl evvel her şey birbirine bağlandı”
Whitney, “Yaklaşık 5 milyon yıl evvel, her şeyin o vakit birbirine bağlandığını düşünüyoruz” dedi.
Öte yandan levhanın oluşumu, birbirlerini yavaşça iten Avrasya ve Arap levhalarının çarpışmasına borçlu. Buna Ege deniz tabanından batıya hakikat bir ölçü uzama ya da esneme de eklenince Whitney, “Anadolu temelde batıya hakikat hareket etmek zorunda kaldı” diyor.
Kafalarda canlandırmak için Avrasya ve Arabistan levhalarını parmak, Anadolu levhasını ise bir tohum olarak düşünün. Yaşanılan ve süregelen şey, iki parmağın ortasında kayan karpuz çekirdeğine benziyor. Ek olarak levhanın oluşumundan bu yana zelzele aktivitesi Kuzey Anadolu fayı ve Doğu Anadolu fayı etrafında ağırlaşmış durumda. Journal of the Geological Society’deki bir makaleye nazaran, Doğu Anadolu fayı sıklıkla orta büyüklükte zelzeleler üretiyor. Lakin vakit zaman daha büyük sarsıntılar de üretilebiliyor. Bu yıl yaşadığımız zelzeleden evvel 24 Ocak 2020’de Elazığ’da yaşanan 6,8 büyüklüğündeki zelzele bunun yakın tarihli bir örneği. Ayrıyeten 32.000’en fazla insanın vefatına neden olan 1939 Erzincan zelzelesi batıya gerçek göç eden bir dizi büyük zelzelenin birincisi olarak kabul edildi. 1999’daki 7,6 büyüklüğündeki Gölcük zelzelesi ise 17.000 ömrü hayattan kopardı. Uzmanlar uzunca bir müddettir muhtemel Marmara sarsıntısı konusunda ise ikazlarda bulunuyor.