Herkes, bir başkası olmak ister aslında, dedi. Bunu sakın unutma! Bu yüzden kimse kendisi kalamaz. Bütün romanlar, hikâyeler, piyesler, filmler bunun içindir, insana bir başkası olma imkânı sunmak için.
Deney, John B. Calhoun’un Laboratuvarında 1972 yılında gerçekleşti. Deney alanı 2.5'ar metre kenar uzunlukları olan bir kare idi. Deney alanının duvarları 90 cm yükseklikte idi, bu duvarların her birinde 50 cm'lik bir yükseklikte 16 tünel ve her tünelde 4 oda vardı. Sistem fareler için tasarlanmış 256 oda içeriyordu. Ortalama 4000 farenin alanda barınabileceği düşünülüyordu.
Deney alanına ilk gün, 4 erkek ve 4 dişi bırakıldı. Canlıların, canlılıklarını devam ettirebilmesi için gereken 3 etken de unutulmadı. Yani; ısı, barınma alanı ve gıda(yem ve su).Sürekli sabit ısı altında, sınırsız yem ve su barındıran alanda deneye başlandı. Amaç farelerin bu ortamda nasıl hareket edeceklerini saptamaktı.
İlk evre yaklaşık 1 yılı (315 gün) kapsar. Bu evrede, fareler çok hızlı bir şekilde üreyerek sayıları 600'e ulaşır. Düzenek, odaların her farenin eşit şekilde ulaşabileceği mesafede olmasına rağmen, bazı odalarda farelerin daha yoğun toplanarak birarada sosyalleştikleri gözlemlendi.
İkinci evre; duraklama evresi. Bu evrede fareler birbirlerine saldırmaya başlarlar. Özellikle güçlü fareler zayıflara saldırır. Anne fareler yavrularını yemeye başlar. Ortamda bir anarşi ve düzensizlik baş gösterir.
Deneyde, ilginç bir grup da kendini gösterir: Güzeller! (beautiful ones) Bir kısım fareler, ortak alanı kullanmayıp sadece beslenip uyumaya başlamışlardır. Hiçbir sosyal faaliyete katılmamışlardır. Bu fareler diğerlerine göre daha bakımlı durdukları için kendilerine güzeller denmiştir. Bu gruptaki fareler yaşlılıktan ölmüşlerdir.
Üçüncü evre 1.5 yıllık bir süre sonunda ki evredir. Popülasyon 2200 olmuştur. Bu dönemden sonra nüfusta anormal bir düşüş yaşanmaya başlanır. Öyle ki, deneyin 610. gününde popülasyon 100'ün altına düşer. Bu evreye "ölüm evresi" deniyor.
Bu evreden sonra, popülasyon sayısı hızlıca düşmeye başlar. Daha önce sınırsız besin, su ve yeterli ısı altında ve düşmanların olmadığı şartlarda yaşamaya alışan farelerin yaşama içgüdüleri yok olmuştur. En doğal adaptasyonları sergilememeye başlarlar. Savunma, üreme gibi faaliyetler son bulur. Sayı gittikçe düşer ve sonuçta hiç fare kalmaz.
Çalışma, fareler üzerinde gerçekleştirilmesine rağmen, asıl amaç olarak; insanların sosyal ortamları, toplum davranışları ve nüfus planlaması gibi konularda fikir vermiştir.
Yol dediğin nedir ki, geçer gidersin rüzgârlı kızım. Yol değil, yolculuktur önemli olan. Nasıl yolculuk ettiğindir, nerede durduğun, nerede mola verdiğin, ne zaman yoluna devam ettiğin, hangi sapakları kullandığın, hangi dönemeçleri aldığın, ne zaman yavaşlayıp ne zaman hızlandığındır.
Ruhu dinlendirmekse imkânsızdır. Donarak ölmek gibidir ruhun çürümesi, için için eksilirsin, yavaş yavaş uyuşursun, hiçbir şey hissetmemeye başlarsın, sonra sen uykuya daldığını sandığında, öłmüşsündür aslında. Ölmüş olduğunu bile bilmemektir bu. Bak, meydanlar, caddeler, sokaklar, ölmüs ruhlarıyla yürüyen insanlarla dolu! Şu ölü halleriyle ne de aceleciler! Hayatta yetişecekleri hiçbir sey kalmadığı halde, hep bir yerlere yetişmeye çalışıyorlar! Ne hazin manzara!