6. TEK PARTİ DÖNEMİ ÖNCESİNDE KADIN
6.1. Kamusal Alanda Kadın
Bu dönemde kadının kamusal alanda nasıl konumlandığını açıklamadan önce kamusal alanın ne olduğunu tanımlamak gerekmektedir. Kamusal alan nedir? Bu sorunun aslında tek bir cevabı olmamakla birlikte, kamusal alan hakkında çeşitli görüşler mevcudiyetini sürdürmektedir. Farklı şekillerde ve farklı boyutları içerecek biçimde tanımlanabilen kamusal alan kavramı, Rappa’ya göre beş farklı boyutta tanımlanmaktadır. Buna göre ilk boyut olarak kamusal alan, insanların etkileşiminin ve
85 iletişiminin fiziksel bir alanı; ikinci olarak, insan eylemlerinden oluşan ve fiziksel olmayan metaforik bir alanı; üçüncü olarak, bilgi alışverişinin iki taraf arasındaki farklı biçimlerinin var olduğu bir mekanı; dördüncü olarak, ilişkilerin farklı bir araya getirilme biçimlerinin ve entelektüel ya da entelektüel olmayan tartışmaların ortaya çıktığı bir alanı; ve son olarak, devletlerin ve devlet dışı aktörlerin planlı veya planlı olmayan politikalarının meydana geldiği bir alanı ifade edebilir (Rappa, 2002: 7).
Kamusal alan kavramı farklı şekillerde tanımlanmakla birlikte, Jürgen Habermas bu konuda genellikle referans noktası olarak alınmaktadır. Habermas, “Kamusallığın Yapısal Dönüşümü” adlı eserinde kamusal alanı, kavramın sözcük anlamlarından başlayarak tarihsel süreç içerisinde incelemiştir (Yükselbaba, 2017: 4). Habermas, üç tür kamusal alandan söz etmektedir. Bunlar; temsili kamu, siyasal kamu veya sivil toplum ve edebi kamudur. Temsili kamu, kapitalizm öncesi dönemi ifade etmektedir.
Bu alan, bir kamu alanı veya toplumsal alan değil, bir statü belirtisidir. Bu statü, iktidarının kaynağını yüce bir kuvvetten alıp, onu halkın önünde temsil ve teşhir eden feodal hükümdarın statüsüdür. 19. yüzyılın eşiğine kadar güçlü bir etkililiğe sahip olan temsili kamuda soyluluk ön planda olmuştur (Habermas, 2003: 65-72). Temsili kamu, kapitalist döneme geçişle birlikte çözülmüş ve bu çözülme sürecinde temsili kamunun kurumlarından olan krallık, Kilise ve soyluluk, yeni bir sınıf olan burjuvazinin ortaya çıkması sonrası bu sınıfın çabaları sonucunda dönüşüme uğramıştır (Karadağ, 2003:
185-186).
Kapitalist dönemle birlikte ilk olarak siyasal kamunun “edebi özelliğe sahip ön biçimi” olan edebî kamu, gelişmiştir. Edebî kamu, “henüz kendi içinde dönüp duran kamusal akıl yürütme faaliyetinin deneme alanı; özel şahısların, içinde var oldukları yeni “özel”lik alanının sahici deneyimleri hakkında kendilerini aydınlatma sürecidir”.
Kapitalizm öncesi dönemde de var olan edebî kamu, o dönemdeki birçok şey gibi saraya ve soylulara ait olmuştur. Burjuva sınıfının ortaya çıkışı ve gelişmesiyle beraber halk da özel bireyler olarak edebî kamu içerisine dahil olmuştur. Edebî kamu, şüphesiz burjuvazinin toprağında yetişmiş bir alan değildir; bu alan, prens sarayının temsili kamusu ile belirli bir süreklilik ilişkisi oluşturmuştur. Okumuş orta sınıfın burjuva olan ileri gelenleri, kamusal akıl yürütme sanatını; monarkın şahsi alanından modern devlet aygıtının ayrışıp özerkleşmesi oranında saraydan kopup kentte karşı bir güç teşkil eden saraylı-soylu toplumun “kibar âlemiyle” geliştirdikleri iletişim içerisinde
86 öğrenmişlerdir. Burjuva toplumunun sadece ekonomik hayat merkezi olmayan “şehir”, taşıdığı tüm anlamlardan önce, “saray”ın kültürel ve siyasal bir karşıtı olarak, kahvehanelerde, yemek davetlerinde ve salonlarda kurumlaşan ilk edebî kamuyu tanımlamaktadır (Habermas, 2003: 96-97).
Kamuyu bir rasyonel müzakereciler ya da akıl yürütenler topluluğu olarak tanımlayan Habermas’a göre kamusal alan, özel şahısların, kendilerini ilgilendiren ortak bir konu etrafında toplanarak akıl yürüttükleri, rasyonel bir tartışma içerisine girdikleri ve bu tartışmanın sonucunda o konu hakkında bir ortak düşünceyi, yani kamuoyunu, ortaya çıkardıkları süreç, mekân ve araçların tanımladığı hayat alanıdır. Kamusal topluluk büyüdüğünde ise, doğrudan tartışmanın yerini aracılar-medya tarafından gerçekleştirilen tartışmalar almaktadır. Bu durumda, basın, kamuyu ve kamuoyunu ortaya çıkaran vazgeçilmez bir unsur olmaktadır. Siyasal kamu ve siyasal kamusal alan ise; “kolektif müzakerenin siyaseti, siyasal iktidarı ve devleti konu edinmesi durumunda, kamunun ve kamusal alanın özel biçimleri olarak ortaya çıkar. Siyasal kamunun, basın dışındaki başlıca iletişim ve kanaat üretme araçları; dilekçe verme, dernekler, partiler, kulüpler, siyasal toplantılar ve tabii demokratik bir rejimde seçimler, yerel ve merkezi parlamentolardır”. Siyasal kamusal müzakere, sivil toplumun kaynaklarını kullanarak, onun içinde ve onun kurumları aracılığıyla yürütülür. Habermas sivil toplumun kuramsal çekirdeğinin, akademilerden, kültür derneklerinden ve kiliselerden, spor ve boş zaman derneklerine, bağımsız medyaya, tartışma kulüplerine ve vatandaş forumlarından siyasal partilere, meslek birliklerine, alternatif kurumlara ve sendikalara kadar uzanan ekonomi ve devlet dışı gönüllü birlikteliklerinden oluştuğunu belirtmiştir (Yılmaz, 2006: 195-7). Bu noktada kısaca sivil toplum kavramına değinmek gerekmektedir.
Sivil toplum, Batı Avrupa’da mutlakiyetçilikle paralel olarak gelişen modern bölgesel devletin ve ondan özerkleşen bir burjuva ekonomisinin ortaya çıkmasının bir ürünüdür. E. M. Wood (1992: 2-3)’a göre sivil toplum; “…devletten farklı, fakat ne özel ne de kamusal, ya da belki her ikisi birden olan, yalnızca ailenin özel alanından ve devletin kamu alanından ayrı bir dizi toplumsal etkileşimi kapsamakla kalmayan, fakat daha özgül olarak ayırt edici bir ekonomik ilişkiler ağını, pazar alanını, üretim, dağıtım, değişim alanını da içeren ayrı bir insan ilişkileri ve etkinlik alanını temsil eder”. Habermas’ın ifadesine göre kamusal alan, bu anlamıyla sivil toplumun
87 içerisinden gelen özgül bir alandır. “Mekansal olarak” Habermascı kamusal alan kavramı, Wood’un sivil toplum tanımından “ekonomik ilişkiler ağı” çıkarıldığında geriye kalan “insan ilişkileri ve etkinlikleri” alanının bir ürünüdür (Özbek, 2004a: 27).
Habermas (2004: 95)’a göre; “kamusal alan” kavramıyla, her şeyden önce, toplumsal hayatımızın içinde, kamuoyuna benzer bir şeyin oluşturulabildiği bir alan kastedilir. Tüm yurttaşların bu alana erişimi garanti altına alınmıştır. Kamusal bir gövde oluşturan özel bireylerin bir araya geldikleri her konuşma durumunda, kamusal alanın bir parçası varlık kazanmaktadır. Bu şekilde bir arada olan bireylerin davranışları, hem iş ve meslek sahiplerinin özel işlerini yürütürken sergiledikleri davranışlara; hem de bir devlet bürokrasisinin yasal sınırlarına bağımlı anayasal bir düzenin üyelerinin davranışlarına benzemez. Yurttaşlar yalnızca, genel yarara dair meseleler hakkında kısıtlı olmayacak bir şekilde, yani örgütlenme, toplanma, düşüncelerini dile getirme ve bu düşüncelerini yayınlama özgürlükleri garantilenmiş olarak tartışabildiklerinde kamusal bir gövde halinde davranmış olurlar (Habermas, 2004: 95). Özbek (2004b:
450) ise, kamusal alan kavramının hem kültür politikalarının hem de politik kültürün öneminin kavranmasını ve analiz edilmesini sağlayan, kültür ve politika arasındaki ilişkinin yeniden düşünülmesini mümkün kılan önemli bir kavramsal araç olduğunu ifade etmiştir. Ona göre bu kavram bize, politik mücadelenin ideolojik ve kültürel mücadeleyle ilişkisini, ne şekilde iç içe geçtiğini veya geçmesi gerektiğini; politik eylemin aynı zamanda kültürel de bir pratik içerdiğini göstermektedir.
Hannah Arendt ise, kamusal-özel arasındaki ayrımın yapılandırılması üzerinde durmuş ve “kamusal alan” üzerinde Aristo’cu bir vurguda bulunmuştur. Yani, eylem, çalışma ve emek olmak üzere üç etkinlik alanının insanın koşullarını belirlediğini ifade etmiştir. İnsan onurunun ve özgürlüğünün bir ifadesi olarak, “eylem”i önemli bulmuştur. Bu duruma zıt olarak, “emek” ise, doğumun, büyümenin ve ölümün döngüsel biyolojik süreçleri olarak ifade edilir ve öncelikli bir şekilde gereklilikle tanımlanarak daha çok aile içerisinde, özel alanda gerçekleşir. Hayatın ve türlerin devamlılığı için gerekli olan işgücünün üretimine yönelik etkinlikler, tekrarlayıcı ve yaratıcılıktan uzaktır; insanın potansiyel gücünü eksiksiz bir şekilde ifade etmesi çok zor olduğundan “çalışma”, insan kişiliğindeki yaratıcılığın açığa çıkabilmesi için olanaklar sunar. Ancak, sınırlıdır ve insanın yaşamını devam ettirebilmesi için gereken görevler üzerinde durur ve gereklilikle bu kadar sınırlandırılan etkinlikler, bireysel
88 özgürlüğün anlatımı için gereken olanakları sağlayamaz. Bu ifadeler ışığında Arendt için özel alan, insanın hayatını sürdürebilmesi için gerekli ve önemli olsa da insan özgürlüğünün tam anlamıyla gerçekleşebileceği alan, kamusal alandır (Alkan, 2000:
75). Kamusal alana ilişkin yapılan bu açıklamalardan sonra, tek parti dönemi öncesinde kadının kamusal alandaki konumlanmasına geçilecektir.
18. yüzyılda ilk olarak askeri alanda başlayan modernleşme çabaları, 19.
yüzyılda devletin Batı karşısında geri kalmışlığının kabulüyle birlikte toplumsal hayatın neredeyse bütün alanlarına yayılmıştır. Bu durum giderek toplumda bir seferberlik halini almış ve hemen sonrasında “Batılı ve Modern bir neslin inşası” düşüncesi ortaya çıkmıştır. Bu durumdan dolayı kadın ve erkeğin toplumdaki yerinin yeniden ele alınması, zorunlu bir hal almıştır (Delikgöz ve Şehit, 2009: 19). Bu dönemde, kentli kadınlar için fermanlarla sınırlanarak sıkı bir biçimde hazırlanılan kılık kıyafet, sokağa çıkma gibi konularda da göreli bir hoşgörü oluşmuştur (Güzel, 1985: 858). Böylece, kadının kamusal alandaki görünürlüğü önceki dönemlere kıyasla iyileştirilmiş ve bu alanda daha sonra yapılacak olan reformların da temeli sayılabilecek bir ortam oluşmaya başlamıştır.
Osmanlı’da kadınların özgürleşme girişimleri, 19. yüzyılın ilk yarısında başlamıştır. Kadınlar, ilk ve ortaokullara devam etme, kadın örgütlerine üye olma, serbestçe eş seçebilme, kendi emekleri üzerinde tasarruf edebilme gibi hususlarda taleplerde bulunmuşlardır (Özdemir, 2009: 8). Ayrıca dönemin batıcı aydınları, en az erkekler kadar kadınların da eğitim alması gerektiği vurgulamıştır. Örneğin; Abdullah Cevdet, kadın eğitimini, toplumun geleceği açısından şart görmüştür. Bu şartın arka planında, hümanist düşünceden çok, babaların çocukların ilk eğitiminde pek etkin olmaması düşüncesi yatmaktadır. Yani, babaların zekâ düzeyi ne olursa olsun, çocuklarla anneler ilgilenip; beşikten itibaren terbiye vermeyi anneler başardığı için;
özgür olmayan kadınlardan doğan çocukların annelerinin olumsuz psikolojilerinden etkilenerek bu psikolojiyi taşıyacaklarını ve bu durumun devam etmesi halinde de yozlaşmış tiplerin ortaya çıkacağını savunmuştur. Firdevsî’nin şu sözünde belirttiği gibi,
“Hizmetçi ancak uşak doğurur. Baba ister peygamber olsun ister hükümdar!”. Bu söz ile anlatılmak istenen açıkça ortadır. Biz insanlar, manen babalarımızdan çok, annelerimizin hayat uzantısıyız (Hanioğlu, 1981: 173-174).
89 Bu dönemde kadınların eğitimi ile ilgili birtakım yenilikler yaşanmış ve bu yeniliklerle birlikte, klasik anlamdaki ev kadınlığı görevinin yanında işçi ve entelektüel kadın tipi ortaya çıkmıştır. Toplumun yabancısı olduğu bu iki kadın tipinden entelektüel olanlar, çeşitli dernek ve cemiyetlerde etkin olmaya başlamış, sosyal yardımlaşma faaliyetlerinde bulunmuş, meslek edinip çalışma hayatında yer alarak yeni kadınların eğitilmesinde de rol almış, basın hayatında seslerini duyurmaya da çalışmışlardır.
Kadının ekonomik hayatta konumlanmasına öncülük eden işçi kadınlar ise, savaşlardan ötürü boşalan işgücü piyasasında etkili olmaya çalışmışlardır (Akşit Vural, 2005: 76-85). Bu iki kadın tipi, Cumhuriyet’e doğru gidilen süreçte kadının siyasallaşmasının da temellerini atmıştır (Hotar, 2003: 8). Osmanlı kadın hareketine bakıldığında, Osmanlı İmparatorluğu’nun aristokrat kaynaklı çoğu saray veya devlet yöneticilerinin ailelerinden gelen seçkin, üst sınıf kadınlarının 19. yüzyılın ortalarında kadınlığı savunmak amacıyla yayınladıkları dergiler ve kurdukları derneklerden bahsetmek gerekmektedir. Osmanlı kadın hareketi şeklinde ifade edilen bu kadın örgütlerinin, zamanla farklı niteliklerin egemenliğinde olduğunu ve farklı dönemlerden geçtiğini söylemek mümkündür (Sancar, 2014: 92).
Kadınların eğitim seviyelerinin yükselmesini ve sonrasında çalışma hayatına girebilmelerini sağlayan okullar, kadınların toplumsal yaşamdaki konumlarını da etkilemiştir (Gökçimen, 2008: 11). Toplumda görünür olmaya başlayan kadınlar, bu görünürlüğün etkisi ile özel alanla sınırlı yaşantılarından çıkarak kamusal hayatta aktif olmaya başlamışlardır. Bu dönemde basın ise, kadınların eylem ve mücadelelerini duyurmakta ve sorunlara çözüm üretme anlamında önemli bir yere sahip olmuştur.
Yayın tarihi olarak ilk kadın dergisi, 15 Haziran 1868-20 Ağustos 1869 tarihleri arasında Ali Raşit tarafından 48 sayı olarak yayınlanan ve Osmanlı’da kadınların sorunları üzerinde durarak, kadınlar lehine ilk gazete yazılarının yayınlandığı gazete
“Terakki-i Muhaderat” olmuştur (Can, 2009: 74). Tanzimat ile ortaya çıkan ve kadınlar tarafından özgürlüklerinin ilanı olarak görülen II. Meşrutiyet ile devam eden süreçte, o döneme kadar anne, ev hanımı ve eş gibi sınırlı sayıda roller biçilen kadınların toplum yaşamında daha farklı statülere kavuşmak için taleplerde bulunmaya başladığı görülmüştür. Kadınlar bilhassa basın ve dernekleşme yoluyla, dahası konferanslar düzenleyerek bu taleplerini çok daha etkin bir biçimde ortaya koymuşlardır (Arslanel ve Özkiraz, 2011: 6).
90 II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e kadar kısa süreli de olsa pek çok kadın dergisi yayınlanmıştır. Musavver Kadın, Kadınlar Dünyası, Kadınlık, Kadın, Sıyanet, Hanımlar Alemi, İnci, Süs, Firuze vb. bu dergilerden bazılarıdır. “Kadınlar Dünyası” Dergisi,
“Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti”nin bir yayın organı olarak 1913-1921 yılları arasında yayınlanmıştır. Bu dergide, her kesimden kadının kendisini, kendi dilinden anlatması hedeflenmiş ve bu yönüyle de dergi, kadınların hak mücadelesini yürütecek bir araç olarak ele alınmıştır. Kadınların eğitim alabilmeleri, çalışma yaşamına girebilmeleri, toplumsal hayata dahil olabilmeleri gibi hususlarda basın aracılığıyla mücadele edilmiştir (Can, 2009: 74; Zihnioğlu, 2015: 20).
Bu dönemde kadın hakları tartışmasının başlamasını sağlayan ilk ortamı, 1908 Devrimi sonrasında çıkarılan; Demet, Mehasin ve Kadın vb. kadın dergileri oluşturmuştur. 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyılda reformcu Osmanlı basınındaki kadın hakları söyleminin ortaya çıkmasını ve Türk milliyetçiliğinin gelişmesiyle paralel olan evrimini bu dergiler sayesinde takip etmek mümkündür. Hakikaten feminist akademisyenler de Türkiye’deki kadın hakları mücadelesinin tarihini araştımak istediklerinde araştırmalarına bu dergilerden başlamıştır (Sancar, 2014: 94).
Kadın hakları mücadelesinin yer aldığı gazete ve dergilerde aynı zamanda mektuplarda yer almıştır. Osmanlı toplumunda kadınların kendi kimlik arayışlarını ortaya koydukları ilk cesaret örnekleri olarak tanımlanan mektuplar, ilk bakışta kişisel bir anlayışın ürünü gibi algılansa da aynı zamanda yazıldığı dönemin toplumunun, tutum ve davranışlarını, düşünme biçimini, siyaset etme tarzını da ortaya koymaktadır.
Bu dönemde çıkarılan ilk kadın dergilerinde yer alan mektuplar, çoğu başlıksız olarak yayınlanmış ve bu dergilerde önemli bir yer tutmuşlardır. Gönderilen mektupların bazılarında kadın kimlikleri çok açık bir biçimde yer almış; bazılarında ise, mektup yazarları kendilerini günlük hayatın mahremiyetinden çıkaramamıştır. Mektuplarda yazanın ya yalnızca ismi, ya yalnızca yaşadığı yer ya da yalnızca cinsiyetine dair bilgiler yer almıştır (Delikgöz ve Şehit, 2009: 21). Bu dönemde kendilerini yaşadıkları ortamda diledikleri gibi ifade edemeyen kadınların yazdıkları mektuplarda da çoğu zaman kimliklerini saklamaları, yaşadıkları toplumdan ne denli çekindiklerinin de bir göstergesi olarak ifade edilebilir.
91 Bu dönemin kadını ve Türk modernleşmesini ele almak için Osmanlı romanı, az yararlanılmış bir kaynak olarak karşımıza çıkmaktadır. Halbuki pek çok roman, yazıldıkları döneme ait seçkin İstanbul çevrelerinin durumu hakkında kayda değer bilgiler verir. Dahası bu kaynaklar, sosyal değişmenin beraberinde getirdiği sorunlara Osmanlı aydınlarının nasıl yaklaştıklarını da belgeler. Bu dönem yazarları daha çok iki sorunun üzerinde yoğunlaşmışlar; seçkinci erkeklerin Batılılaşması ve kadının toplumdaki konumu. Bu iki alan, on dokuzuncu yüzyıl yazarlarımızca, Osmanlı kültürüne göre en yüce ve var olan değer yapısına göre en hassas alanlar olmalarından dolayı tercih edilmiştir. Osmanlı elitleri arasında, kadınların özgürleşmelerini konu alan yayınlar modernleşme hareketinin ilk zamanlarından beri görülür. Roman yazarı ve modern anlamda ilk ve en önemli Türk ansiklopedist olan Ahmed Midhat Efendi’nin Felatun Bey ile Rakım Efendi (1876) romanında önceleri bir cariye olan kadın kahramanı Canan, zamanla Türkçe okuma yazma öğreniyor, sonra da Fransızca ve piyanosunu ilerletiyor. Tartışmasız, “Diplomalı Kız” adını verdiği hikayesi de Midhat’ın kadınlık idealinin bir yönünü temsil eder (Mardin, 1991: 32-33). Ayrıca Tanzimat döneminde oluşan reformist hava içerisinde Namık Kemal, Şemseddin Sami, Ahmet Rıza, Şinasi gibi yazarlar, Batı’da oluşan feminist hareketten de etkilenerek yazılarında kadınların çeşitli mesleklere girebilmesini önermişler, görücü usulü ile evlenmenin sakıncalı yönlerine vurgu yapmışlar, ayrıca Osmanlı ailelerinin geçirdiği sarsıntı gibi konular üzerinde durarak dergi ve gazetelerde kadın konusunu ele almışlardır (Altındal, 1985: 122).
Bu dönemde kadınlar tarafından çıkarılan dergi ve gazetelerin yanı sıra, kadınlar tarafından kurulan dernekler de faaliyet göstermiştir. Kadın dergileri, kadınların kendilerini birey olarak ifade edebilmelerine katkı sağlarken; kadın dernekleri ise, bireysel talepleri örgütlü hareket eden birliklere dönüştürmüştür. Kadın dernekleri amaçlarına göre; eğitim amaçlı, kültür amaçlı, yardım amaçlı, feminist, ülke sorunlarına çözüm arayan, siyasal amaçlı, ülke savunmasına yönelik ve siyasal partilerin kadın dernekleri şeklinde gruplandırılabilir. Bu dönemde kadınların ilk örgütlenmesi, yardım dernekleri aracılığıyla gerçekleşmiştir. İlk olarak 1898 yılında Şefkat-i Nisvan Derneği kurulmuştur. Balkan ve Birinci Dünya Savaşı yıllarında sayıları giderek artış gösteren, amaçlası ise, kadınların geçim ve barınma sorunlarını çözerek yardım etmek olan bu derneklerden bazıları; Himaye-i Etfal, Osmanlı Kadınları Şefkat Cemiyet-i Hayriyesi,
92 Hilal-i Ahmer, Topkapı Fukaraperver Cemiyeti’dir. Eğitim amaçlı derneklere; Osmanlı Türk Kadınları Esirgeme Derneği, Biçki Yurdu ve Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti Hayriyesi örnek olarak verilebilir (Çakır, 1996a: 750-1). Burada en çok üzerinde durulması gereken dernek, ilk feminist kadın derneği olarak 28 Mayıs 1913’te kurulan “Osmanlı Müdâfaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti”dir. Dernek, kadınların toplumsal yaşamla bütünleşmesini amaçlamış ve çalışma hayatına katılmalarını gerçekleştirmek için çalışmıştır. O dönemde Batılı kadınların gündeminden düşmeyen siyasal hak talebi, bu derneğin kuruluş programında yer almamıştır. Dernek, kadını şekillendirmeye çalışan geleneklerle, hukuksuzluklarla, kısıtlamalarla, kadın erkek eşitsizliğiyle, eğitimsizlikle mücadele etmeye çalışmıştır (Çakır, 1996b: 57-8). Ayrıca 7 Kasım 1913 tarihinde İstanbul’da “Beyaz Konferanslar” adı altında ilk bilinç yükseltme konferansları gerçekleştirilmiştir (Çakır, 1996a: 751).
Osmanlı kadınının sosyal yaşamına bakılacak olursa, özellikle üst zümre Osmanlı kadınının çoğu haremde9 geçen; ancak bir bölümü ev dışına çıkmasını sağlayan çeşitli eğlencelerin günlük yaşantısına renk kattığı görülmektedir. Ev dışı eğlencelerde sıklıkla rağbet gören ve yüzlerce yıllık bir gelenek olan haftalık hamam ziyareti kadınların sosyal yaşantısında önemli bir yer tutmuştur. Hamam, adeta Osmanlı kadınının güzellik salonu olmuştur. Buradaki amaç sadece bakımlı hale gelmek değil, aynı zamanda camekan denilen hamam bölümünde toplanarak diğer hamam müşterileriyle sohbet etmek ve çalgılar eşliğinde raks edebilmek olmuştur. Ancak, bazı Osmanlı hanımları da bulundukları toplumsal konumdan dolayı başka kadınlarla bu şekilde yakınlık kurmaya karşı olmuş, genellikle aile hamamı denilen ve üç odadan oluşan hamamları kullanmıştır. Hanedan kadınları için tek seçenek, saray haremindeki hamamları kullanmak olmuştur. Ayrıca, camekan bölümü Hanedan kadınları için bir toplanma yeri olmaktan ziyade, yalnızca köle kadınların hizmette bulunduğu özel bir oda görevi görmüştür (Davis, 2006: 149-151). Buradaki harem ve hamam, özel alan
9 Osmanlı aileleri hanelerinde harem ve selamlık gibi bir ayrıma gitmiş, kadın misafirler harem, erkekler ise, selamlık bölümünde ağırlanmıştır. Avrupaileşen bazı İstanbul aileleri dahi, evlerinde kadınların alanı olan, harem görevi gören ayrı bir oda oluşturmuştur. 20. Yüzyılın başlarında yayınlanan kadın dergilerinde ise, Osmanlı’nın seçkin evlerindeki kamu alanına ait sayılan eski selamlık odasının artık hem kadın hem erkek misafirlerin bir arada ağırlandığı salonlara dönüştürülmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu anlamıyla da salon, en Avrupai tarzda düzenlenip, en Avrupai tarzda davranışların sergilendiği mekân olduğundan, “rasyonel” bir kimliğin egemenliğindeki kamu alanı olarak ifade edilmektedir. Bkz: Esenbel, Selçuk, “Türk ve Japon Modernleşmesi: ‘Uygarlık Süreci’ Kavramı Açısından Bir Mukayese”, Toplum ve Bilim, 2000, (84), s. 27-28.
93 olarak düşünülmemelidir. Çalışmada bu mekanlar kamusal alan ve özel alan arasında bir köprü olarak değerlendirilmiş ve her iki alanın içerisinde de değerlendirilmiştir.
Kadınların bir araya gelerek paylaşım içerisinde bulundukları ve toplumsallaşmanın var olduğu mekânlar olmasından dolayı, kamusal alanın içerisinde aktarılmıştır.
Osmanlı döneminde kadının dış dünyadan izole edilmiş harem yaşamından kurtulması, sadece Batı’ya özgü toplumsal düşüncelerin etki alanını arttırmasıyla değil yeni ulaşım araçlarının gelmesiyle de sağlanmıştır. Bunlar arasında 17. yüzyılda arabanın günlük hayatta kullanıma başlanması, en önde gelen gelişmelerdendir. Araba kavramı, en ilkel atlı yük arabasından süslü faytona kadar çok çeşitli araçlar için kullanılmıştır. Osmanlılar hem Orta Asya Türk-Moğollarının ve öncesindeki İskitlerin iki tekerlekli yüksek at arabasını geliştirmiş, hem de Macarların koçu denilen faytonunu kullanmaya başlamıştı. Sultan İbrahim’in kadınlarından birisine hediye ettiği süslü bir fayton, kadınlara tahsis edilen ilk araba olarak kayıtlarda yer almaktadır. 18. yüzyılda Lale Devri’ne gelinceye kadar artış gösteren arabalar kadınların mesire yerlerine gitmesine ve harem dışı alanlarda sosyalleşmesine katkı sağlamıştır (Davis, 2006: 152).
Osmanlı kadınını toplumsal yaşamda öne çıkaran kıyafet ve giyim tarzı konularına da kısaca değinmekte yarar var. Osmanlı seçkin zümresinin kadınlarından kamu alanında tesettürsüz bir şekilde bulunabilen bir Batılılaşma sembolü olmaları beklenmemiştir. Bunun sebebi de kamu hayatında İslami yaşam anlayışının hakim olmasıdır. Bu anlayış, kadınlar için mahrem bir özel alanı gerekli kılmıştır. Fakat bu durum görünürde böyle olmuş, modernleşme ile beraber daha çok özel alanla sınırlandırılan Osmanlı’nın seçkin zümre kadınlarının, özel alanda Batı yapısını öncelikle ve hızlı bir biçimde benimsemeleri göze çarpmıştır. Jön Türk devrimine kadar, Osmanlı Dönemi’nin Batılı kadın kimliği, çok yakın aile yaşantısı içerisinde geçerli olmuştur. Batı ile yürütülen sosyal ilişkilerde, topluma bir Batılılaşma gayesi kazandırmakta, hiçbir kamusal alana yönelik siyasal amaç olmamıştır. Bu dönemde bazı Osmanlı kadınları, daha çok kamu alanında topluma uyum sağlayabilmek için çarşaf giymiştir. Bu durum ise, kökeni dine dayalı ancak bir gelenek sonucu örtü kullanıldığını göstermektedir. Kamu veya özel her alanda Batılı kıyafet modelinin benimsenmesi ise, Cumhuriyet döneminde gerçekleşmiştir (Esenbel, 2000: 25-6).
94 Bir tarih araştırmacısının kıyafet ve özellikle kadın kıyafetleriyle ilgilenmesini açıklayıcı birçok sebep vardır. Etno-antropolojik açıdan giyimin anlattıklarının çeşitli oluşunun yanında, örf ve âdet farklılaşmaları, anlayışların dönüşümü söz konusu olup da özne Osmanlı/Türk toplumu olursa, kıyafet oldukça değerli, son derece zengin bir kaynakça olarak bizi karşılar. Kadın kıyafeti, aslında Türk toplumlarında bir sembol haline gelmiştir. Modernleşme yanlısı ya da modernleşme karşıtıysanız bu kıyafetlerinizden anlaşılabilmekteydi. Kadın kıyafetlerinin bu denli sembolik önem taşımasından da kaynaklı olarak 19. yüzyılda iki konu öne çıkmıştır: Bunlardan ilki, kadınların örtünmesi (tesettür-ü nisvan), diğeri de çok eşlilik (teahüd-ü zevcat) olarak ifade edilir. Genç kadınların eğitimi meselesi ise, üçüncü bir konu olmuş; ancak buna söz konusu iki konu kadar önem verilmemiş, kadının eğitimi ikincil bir konuma itilmiştir (Şeni, 1993: 53-56). Osmanlı dönemi üzerinde yapılan araştırmalar, tek eşliliğin en azından 17. yüzyıldan sonra Orta ve Batı Anadolu kentlerinde kural olduğunu ortaya çıkarıyor. Aynı sonuçlar 19. yüzyılın sonlarından 1940’a kadar İstanbul aileleri üzerinde yapılan araştırmalarda da ortaya çıkmıştır.
Türkiye’de ulusal kimliğin ortaya çıkmasında Balkan Harbi’nin ayrı bir yeri vardır. Ayrıca kadının da siyasete karşı yakın ilgisi Balkan Harbi ile başlamıştır. Harp döneminde Darülfünun’un konferans salonunda gerçekleştirilen konferanslarda ülkenin içinde bulunduğu sorunlar, çözüm yolları çok yönlü bir şekilde tartışılmıştır. Birinci Dünya Savaşı yılları ise, hem Batı’da hem de Türkiye’de kadını ülke sorunlarıyla bütünlemiştir. Cephe gerisinde ve bazen de cephede, kadınlar erkeklerle birlikte vatan savunmasını üstlenmiş ve böylece topyekûn savaş, kadını bilfiil seferber etmiştir. Bu savaş, pek çok ülkede kadın hakları bakımından dönüm noktası olmuştur. Birinci Dünya Savaşı’ndan etkilenen hemen her ülkede kadınlar da erkeklerle beraber savaşın bütün yükümlülüklerini üstlenmiş; hem üretmiş hem de bilfiil askerlik yapmıştır. 1910’lu yılların kadın hakları hareketi önemli haklar elde etmiş, birçok ülkede kadınlar, seçme ve seçilme haklarını elde etmiştir (Toprak, 1994: 5-6). Türkiye’de ise, kadınların siyasi haklarını elde edebilmesi Cumhuriyet’in ilanından sonra gerçekleşmiştir.
95