Usame’nin yönetmeni Siddiq Barmak, kariyerine belgesel film yapımcısı olarak başladı. Ancak filmlerinin tamamı Afganistan’daki askeri operasyon sırasında Taliban tarafından yok edildi. Ama önce…
Afganistan ve…
Resmi adı Afganistan İslam Cumhuriyeti olup, Orta Asya’da yer almaktadır. Dünyanın en fakir ülkelerinden biriydi. Güney ve Doğu Asya’yı Avrupa ve Orta Asya’ya bağlayan önemli ticaret yollarının kesişme noktasında bulunan restoran, yüzyıllardır “lezzetli bir parça” olmuştur. 1893’te İngilizler, Afganistan ile Hindistan arasında Duran Hattı olarak bilinen bir sınır çizdi ve burayı Rusya ile Hindistan’daki çıkarları arasında bir tampon bölge haline getirdi. 1919’da bağımsızlık ilan edildi. Devletin yapısını birkaç kez değiştirdi. Afganistan Halk Demokratik Partisi tarafından Zahir Şah’ın devrilmesinden sonra 1923’ten 1973’e kadar anayasal monarşi ve 73’te demokratik bir cumhuriyet ilan edildi. 1987’de, önceki adı – Afganistan Cumhuriyeti – iade edildi.Ocak 2004’te ülke yeni bir anayasa kabul etti. Evet. Ayrıca 1946’dan beri Birleşmiş Milletler üyesidir. Sadece BM değil …
Ülkenin% 75’i cumhuriyetin sosyal yapısını belirleyen dağlardan oluşuyordu. Büyük şehirler ve dağlar nedeniyle birbirinden uzakta yaşayan her iki etnik grup da sığır yetiştiriciliği yapmaktadır. Etnik grupların temsilcileri (çoğunlukla köylüler) kendilerini Afgan olarak değil, kendi grupları veya kabileleri olarak tanımlarlar. Afganistan’ın dört ana etnik grubu Peştunlar, Hazarlar, Özbekler ve Taciklerdi. Sünni Peştunlar en büyük gruptu. Bu tür bir gruplaşma, ülkede herhangi bir merkezi devletin kurulmasının ve yasama sisteminin uygulanmasının önünde ciddi bir engeldir.
… Ve Afgan sineması
Film ilk olarak Amir Habibullah (1901-1919) tarafından Afganistan’a getirildi. İlk izleyicileri de saray sakinleriydi. Yerliler, yedinci tür sanatı yalnızca birkaç yıl sonra, 1923-24’te gördü. İlk sessiz film, siyah topluluğun “sihirli kutu” veya “sihirli fener” dediği ilk projektörle Pagman’da gösterildi. İlk Afgan filmi 1946’da yapıldı. Adı “Dostluk ve Aşk”. Afgan Film Topluluğu 1968’de kuruldu. Afgan halkı film izlemeyi sevse de (bizim gibi Hint filmlerinin hayranıdırlar), film yapımı gelişmemiştir – her iki yılda bir film çekilmektedir. (Açıktır ki bunun nedeni ülke ekonomisinin düşük seviyesi, kesintisiz iç ve işgal savaşlarıdır). Taliban Kabil’de iktidarı ele geçirdikten sonra, çekimler sadece durdurulmakla kalmadı, hatta yasaklandı.O zamana kadar tüm kasetler yakılmış ve bazı film yapımcıları idam edilmişti. Hayatta kalanlar ya mesleğini bıraktı ya da ülkeden kaçtı.
TALIBAN
Taliban radikal bir İslami harekettir. Afganistan’ı 1996’dan 2001’e kadar yönetti. 1994 baharında Kandahar Eyaletindeki Kandahar Medresesi’nden Molla Muhammed Ömer ve 30 öğrenci tarafından kuruldu. Hareketin adı buradan geliyor, “Talib” Arapça-Peştuca’da “öğrenci” anlamına geliyor. Her zamanki gibi Taliban, Batı’nın tam desteğiyle yaratıldı ve işletildi. Tabii sadece ihtiyaç duydukları sürece… Afganistan’daki Sünni hareketin iktidara gelmesinin, eroin üretiminde dünya liderlerinin görüşü olduğuna inanılıyor. Taliban yönetimi altında ülke, küresel eroin üretiminin% 79’unu oluşturuyordu. Bir yıl içinde afyon laleleriyle ekilen alan 90,5 bin hektara ulaştı. Taliban’ın köylülerin tahıl ekmesini yasakladığı ve bunun yerine afyon yetiştirmeleri için onlara para teklif ettiği bildirildi.
Eylül 1996’da Kabil’i direnmeden ele geçiren ve Afganistan İslam Emirliği’ni kuran Taliban, ülkede katı şeriat yasaları uygulamaya başladı. Televizyon, müzik, bilgisayar, satranç – kısacası insanları eğlendiren, hayal gücünün ve bilincin gelişmesine neden olabilecek her şey yasaktır. Taliban, kadınların ders çalışmasına, genellikle karşı cinsten biri olmadan dışarı çıkmasına, konuşmasına veya çalışmasına izin vermedi (birçok Afgan kadın, iktidarlarının ilk yıllarında intihar etti). Eğitim yasağı kadınlarla sınırlı kalmadı. Taliban yalnızca dini okuryazarlığı tanıdı (dini okuryazarlık Kuran okumak anlamına geliyordu ve sadece erkekler bunu yapabiliyordu) ve laik bilgi sağlayan okulları yok etti.(Bu “faaliyetler” bugün de devam ediyor – yalnızca 2008’de Pakistan’ın kuzeybatısındaki 150 okul yıkıldı).
Mart 2001’de Afganistan, en eski kültürel anıtlardan birini havaya uçurdu – Bamia’nın kayalarına oyulmuş iki dev Buda heykeli (III-VI yüzyıllar).
11 Eylül’ün ardından Amerika Birleşik Devletleri, Taliban’ı saldırının sorumluluğunu üstlenen El Kaide lideri Usame bin Ladin’i saklamakla suçlayarak Afganistan’da bir terörle mücadele operasyonu başlattı. Kuzey İttifakı’nın yardımıyla Batı kendi “ürününü” olduğu kadar kendi “ürününü” de yok etti. Taliban’ın bir kısmı dağlara çekilirken, diğerleri küçük devletler kurdukları komşu Pakistan’ın Veziristan eyaletine geçti.
Osama
Siddiq Barmak, 1962’de Afganistan’da doğdu. 1987 yılında Moskova’da UDKİ’nin yönetmenlik fakültesinden mezun oldu. Memleketinde pek çok kısa film ve belgesel çekti. Ahmed Şah, Mesud’un danışmanlarından biriydi. Taliban 1996’da Afganistan’da iktidara geldiğinde Pakistan’a göç etmek zorunda kaldı. Taliban ayrıca tüm filmlerini yok etti. Taliban rejiminin düşmesinden sonra Afgan Devlet Film Ajansı’nın başına davet edildi.
“Usame”, hem S. Barmag’ın ilk uzun metrajlı filmi hem de Taliban’dan sonra yapılan ilk Afgan filmiydi. Film, ergenlik ve çocukluk döneminin son evresinde olan bir kızı konu alıyor, hayatının bu ilginç dönemi, Taliban rejiminin en zor yıllarına denk geldi. Ailesinin tüm erkek üyeleri savaşta öldürüldü ve kadınların çalışmasına veya evden burunlarını çıkarmasına izin verilmedi. Böyle bir durumda küçük kızın annesi saçını keser, bir erkeğin elbisesini giyer ve onu bir parça ekmek kazanması için gönderir. Ancak hileleri çok çabuk ortaya çıkar ve kız cezalandırılır.
Yönetmen filmin konusunu bir gazete haberinden aldı: Küçük bir kız okula gitmek istiyor ama kız olduğu için evden çıkamıyor. Sonra kız küçük bir kahraman olur – saçını keser, kaşlarını ve kirpiklerini tıraş eder ve şarkı söylemeye başlar. S.Barmak hikayeyi olduğu gibi göstermedi. Gazete haberleri sadece filmin merkezinde yer aldı. Yönetmen arsa üzerinde değişiklikler ve eklemeler yaptı ve başka bir hikaye ortaya çıktı. Usame’nin kahramanı, erkek kıyafetlerine ve saçlarını kestirmesine rağmen, her hücresinde kadınlık, çekicilik ve korkaklık görünümüyle zamanın saldırganlığına isyan ediyor.
Bir bölümde, genç çocuklara gusül yapmayı öğreten bir molla Usame’ye “yap” diyor. Finalde bile, “yapan” gibi göründüğü için idama izin vermiyor. (Genel olarak, bu çok garip bir durum. Bakü’deki yetimhanelerde gözlemledim – bu çocuklar, özellikle kızlar, daha gelişmiş, daha dikkat çekici, daha yalnız görünüyorlar. 11-13 yaşındaki kızların bedenleri yapı 18-19 yaşındaki kızları anımsatmaktadır).
Tüm çaresizliğine rağmen “Usame” asi bir filmdi. Yazar, bu isyanı herhangi bir zorluk yaşamadan basit yollarla aktarabildi. Filmin sergi yapısı da bu amaca hizmet ediyor – Usame’nin kesik örgülerini dibe gömdüğü bölümler aslında finaldi. Saç ölü hücrelerden oluştuğu için diriltilmesi, canlanması veya filizlenmesi olası değildir. Aksine, toprak onu daha da çirkinleştiriyor. Başka hiçbir şey yoktu. Finalde (zamanlama açısından), mollanın Usame ile evlenerek infazdan “kaçtığı” ve sonra safça gülümsediği ve kilidini seçmeyi teklif ettiği bölümler de doruk noktasına ulaştı – umutsuzluğun doruk noktası …
Siddiq Barmak’ın filmin kahramanlarını Kabil sokaklarında bulduğu unutulmamalıdır. “Usame” filminde baş kadın rolü oynayan Marina Gülbahar sokakta yalvarıyordu ve kahramanını koruyan çocuk başıboş köpekleri yakalayıp sattı. Aynı film, yönetmen köpeklerden birini satın almayı kabul ettikten sonra çekildi.
Amma …
Taliban rejiminin devrilmesinin ardından Siddiq Barmak gibi meraklılar Afgan sinemasını canlandırmaya çalışıyor. Siddique Barmag liderliğindeki Afgan Çocukları Eğitim Hareketi’nden Mohsen Mahmalbaf tarafından kurulan Edebiyat, Sanat ve Kültürü Destekleme Derneği’nin okullarında ulusal sinemaya yardımcı olmak için oyuncular ve yönetmenler yetiştiriliyor. Afganistan, 2006 yılında Orta Asya ve Güney Kafkasya Film Festivalleri Konfederasyonu’na katıldı. İran Kültür Bakanlığı ve Mahmalbaf Film Şirketi, ülkedeki film yapımına hem maddi hem de manevi destek sağlamak için özel bir altyapı oluşturdu. Bu destek sayesinde “Usame” filmi çekildi. İran Kültür Bakanlığı, Afgan sinemasına ekipman, 2000 kitaplık bir kütüphane ve 300 video kaset bağışladı ve filmlerin laboratuar masraflarını karşılıyor.Ayrıca Mahmalbaf film şirketi tarafından Kabil’de 2.000 kitaplık ikinci bir kütüphane kuruldu. Şirket ayrıca genç film yapımcılarına 5.000 $ değerinde bir PO-150 dijital kamera, TV, VCR ve diğer ekipmanı bağışladı. Bu ekipman sayesinde altı yönetmen altı kısa film çekmeyi başardı. Filmler daha sonra altı kısa hikayeden (21.000 $) oluşan tam uzunlukta bir filmde birleştirildi ve Japonya’da uluslararası bir sergide gösterildi. Ülkedeki kadın oyuncu sayısı artıyor. Amina Jafari, Saba Sahar ve Marina Gülbahar (“Osama” da oynadı) son on yılın gençleriydi. Şimdi Afgan sineması sadece Siddiq Barmak değil, aynı zamanda Vasmah Osman (“Açıkça Tora-Bora” belgeseli), Mutlaq Kazimi (“Afganistan’da 16 Gün”, belgesel), Horeys Shansab,Abdülhamid Gaznevi (“Gözyaşları”, sanat), Bahram Baryal gibi yeni yönetmenler de ortaya çıktı.
Ne yazık ki soruşturma sırasında sadece isimlerini bulabildik. Yaptıkları hakkında hiçbir bilgi yok. Neden? Çünkü Afganistan artık gezegenimizin efendileri için ilgi çekici değil. “Görevini” yerine getirdi ve sahneyi terk etti.
11 Eylül terör saldırıları öncesinde İranlı ünlü yönetmen Mohsen Mahmalbaf, “Kandahar” filmiyle dünya toplumunun dikkatini Afganistan’a çekmeye çalıştı. “Kandahar”, Tanrı’nın unuttuğu bir ülkeden bahsetme girişimiydi, ancak M. Mahmalbaf ve İran sinemasının bir başka başarısı olarak hafızada kaldı.
“Günah keçisi” cezalandırıldı ve mesele halledildi. S. Barmak’ın sözleriyle “Bir süre önce dünyanın ilgi odağı olan ülke yeniden unutulmaya başlandı. Buna psikolojik olarak alışmak çok zor. Ancak, insanlara başka bir hayatın var olduğunu ve mümkün olduğunu göstermek gerekiyordu. “