Not: Onun süper gücü dünyayı tersine çevirmek.
1982 yılında Inayat Bibi ve Saif Masih’in bir erkek bebekleri doğdu. Ona İkbal Masih adını verdiler. İkbal’in doğumundan bir süre sonra, babası Saif Masih aileyi terk etti. İkbal’in annesi çalışırken, ablaları onunla ve büyük kardeşleriyle ilgilendi. İkbal okula gidemedi. Pakistan’da eğitim zorunlu veya yaygın değildi. Çok az yoksul çocuk, okumayı ve yazmayı öğrenebilirdi. İlk yıllarını, işe giderek ailesine yardım etmeye hazır olana kadar tarlalarda oynayarak geçirdi.
1986 yılında İkbal Masih’in ağabeyi evlenmek üzereydi. Düğünler, Pakistan halkı için çok önemlidir. Düğün sahibi kişi parasız veya işsiz olsa da kutlamalar yapılır. İkbal Masih’in Babası damadın babası olarak, ailesini terk etmesine rağmen, düğün hazırlıklarının bir kısmını ödemek zorunda olduğunu biliyordu. Yoksullaştırılmış çocuk kölelerinin çoğu gibi, Saif de hiçbir zaman fazla para biriktiremedi. Hiçbir banka yoksul işçilere borç vermezdi. Hükümete yardım için başvuramıyordu, çünkü yoksul insanlara yardım edecek çok az program vardı. İkbal’in babası gibi insanlar, ihtiyaç duydukları parayı almak için tefecilere, yerel işverenlere veya ev sahiplerine gitmek zorunda kalıyorlardı. Muridke’de* birçok yoksul insan, yakındaki bir halı fabrikasının sahibi olan tefeciden borç alıyordu. Borç karşılığında, işveren, verdiği paranın teminatı için değerli bir şeyi garanti altına almak isterdi. Babasının tek değerli eşyası onun çocuklarıydı. Gittiği tefeci, İkbal’in babasına borç vermekten muhtemelen çok mutluydu çünkü verdiği borca karşılık, çocuklarından birini halı fabrikasında çalıştırmak üzere rehin alacaktı. Dört yaşındaki cılız İkbal, çalışmaya uygun olarak kabul edildi. Amca tefeciden 600 rupi (yaklaşık 12 $) ödünç aldı. Küçük İkbal açıklanamayan bir faiz ve giderler de dahil olmak üzere tüm paralar geri ödenene kadar halı örecekti. O günden itibaren, İkbal “borçlu bir köle” haline geldi.
İkbal’in halı fabrikasındaki işi, ailelerine yardım etmek için gece gündüz çalışan milyonlarca çocuğunkinden farklı değildi. Yaklaşık yirmi dokuma tezgâhı sığan, havasız bir yerdi. Küçük, çıplak bir ampul ve çok az ışık vardı. Odanın içi çok sıcaktı, çünkü tüm pencereler, yünlere zarar verebilecek böcekleri dışarıda tutmak için sıkıca kapatılmıştı.
İkbal, büyük bir tahta halı tezgâhının önünde yerini aldı. Ufak tefek bir ahşap platform üzerine çömelecekti. Bazı fabrikalarda çocuklar minderlere otururdu. Diğer fabrikalarda tezgâhları yerinde tutmak için zemine kazılmış siperler vardı. Dokumacılar, bu siperin içine sarkan bacakları ile bir tahta üzerinde otururdu. Bu siperler, ailelerinden uzakta çalışan çocuklar için uyuma yerleri de olurdu. Muhteşem çiçekler, görkemli ağaçlar, egzotik kuşlar ve halılarda dokunmuş sofistike geometrik tasarımlar nedeniyle her yerde büyük renkli yün toplar asılırdı. Halı ustası, “düğümleme” olarak adlandırılan süreci açıklar ve iyice öğrenmelerini sağlardı.
İkbal çırak olarak çalışmalarını tamamladığında halı dokumaya hazırdı. Diğer yirmi çocukla beraber çalıştı. Kazançları, sabah dörtten saat akşam yediye kadar çalışsalar da, günde bir rupiydi (iki sent). Dükkândaki çocukların birbirleriyle konuşmasına izin verilmezdi. İkbal daha sonra gazetecilere verdiği demeçte, çocuklar konuşursa, ürüne tam bir dikkat göstermiyorlar ve hata yapıyorlar dediklerini anlatmıştı. Diğer birçok çocuk da benzer hikâyeler anlattı.
Halı dokuma atölyesinde kumaş tozları ve tüyleri her yere yayılır, İkbal ve tüm çocuklar tozları içine çeker ve sürekli öksürürlerdi. İkbal’in suratındaki terler tezgâhın yanına yaslandığında dökülürdü. Ustabaşı çığlık atardı: “Yünü kirletme!”
Geceleri ailesine ve evine geri dönerdi. En sevdiği spor olan cırcır böceği çalamayacak kadar yorgundu. “Top oynamak için zamanım yoktu” diye açıklardı kendine. Gülücüğün İkbal’in yüzünden kaybolması uzun sürmedi.
İkbal ve diğer çocuklar, mesai saatleri içerisinde fabrikadan çıkmamaları konusunda sürekli uyarılırlardı. Kaçmaya çalışanı iplikleri boyadıkları kaynayan kazanlara atmakla tehdit ederlerdi. Çok yavaş olanları hızlandırmak için dayak atarlardı. Halı dokuma atölyesinde dikkat çok önemliydi. Tek bir düğümü yanlış yapmak para cezalarına veya dayaklara neden olurdu. Tezgâh başındayken hayal görmenin ciddi sonuçları olabilir. Keskin, hilal şeklindeki dokumacıların aleti parmaklarını keser. Bu birçok kez oldu. Bir zaman, İkbal çok yorulup tükendiğinde, uyumaya başladı, keskin bıçak, işaret parmağının etini kesti. “Elini kaldır!” diye bağırdı halı ustası, “Kanın damlamasına izin vermeyin!”. Halı ustası İkbal’in kanının değerli yün ipliği lekelemesini istemiyordu. Kanamayı durdurmak için, yaranın üzerine sıcak yağ damlattı. Yarayı kapamak için kullanılan yağ, korkunç bir şekilde yaktı ve İkbal çığlık attı. Çığlıklarına kafasına bir tokat ve işe geri dönme emriyle cevap verildi. Her öğleden sonra çocuk kölelere yarım saatlik bir öğle yemeği molası verilirdi. Yemekte küçük bir parça pirinç ve mercimek verirlerdi. İkbal, “Aç kaldık” derdi. Bazen yemeğe eklenen birkaç sebze olur. Bu basit yemeğin maliyeti, çocukların kredilerine eklenerek borçlarını artırırdı. Tabii bu kadar az yemeğin bir sebebi vardı: Onları mümkün olduğu sürece küçük tutabilmek! Çünkü en pahalı halıları ancak o küçücük parmaklar dokuyabiliyordu.
Bu tür fabrikalardaki sıkışık, aşırı ısınmış koşullar genellikle hastalığa yol açardı. Binlerce küçük yün lifini teneffüs eden çocuklar amfizem veya tüberküloz gibi hastalıklara yakalanırlardı. Birçoğu, “yüne sürekli maruz kalma” nedeniyle uyuz ve cilt hastalıklarından muzdariptiler. Çoğu zaman duruşları eğilir, çünkü ahşap platformda uzun süre çömelmek zorunda kalırlardı. İkbal, “Hiç izin alamadık” derdi. Hasta çocukların bile dinlenmelerine izin verilmezdi. ”Bir dokumacı çocuk çalışamayacağından şikâyet ettiğinde, yemek odasında ceza odası olarak bilinen karanlık bir dolaba kilitlenirdi. “Ayrıca çocukları baş aşağı asarlar ve çoğu zaman da döverlerdi.” diye anlatırdı İkbal. İkbal sık sık bu tür şeyler yaptı ve çok sayıda ceza aldı.
Altı yıl boyunca halı dokumacı olarak çalıştıktan sonra, İkbal bir gün kendi gibi çocuklara yardım etmeye çalışan Bonded Labor Liberation Front (BLLF) toplantısını duydu. İşten sonra, toplantıya katılmak için gizlice kaçtı. İkbal, toplantıda Pakistan hükümetinin 1992 yılında Pakistan devleti tarafından “peshgi”nin (bir çeşit tefecilik borcu) yasadışı ilan edildiğini öğrendi.
İkbal özgür olmak istediğini biliyordu. BLLF ile konuşup özgür olması için ihtiyaç duyduğu evrakları almasında yardımcı olmalarını istedi. Sadece kendisinin özgür olmaktan memnun olmayan İkbal, evraklarını fabrika sahibine bizzat elden verme konusunda ısrar etti çünkü orada arkadaşlarına seslenebilecekti: “Korkmayın. Her şeyi öğrendim. Benimle gelin. Bizler özgürüz“ Fabrikaya geri dönüp evrakları patrona verdiğinde patron öfkesinden kendini kaybetse de hiçbir şey yapamadı ve İkbal Masih diğer çocukları da peşine takarak ilk gününde kendisiyle beraber 34 çocuğu özgürlüğüne kavuşturdu.
Bu olayın kentte, ülkede ve hatta dünyada yankısı büyük olmuştu. 10 yaşında ama fiziksel yapısı/görünüşüyle 5 yaşında gibi görünen bir çocuk, kendisini ve birlikte çalıştığı arkadaşlarını özgürlüğe kavuşturmuştu.
Özgür olduktan sonra, İkbal Lahor’daki bir BLLF okuluna gönderildi. İkbal çok çalıştı, sadece iki yılda dört yıl süren okulu bitirdi. Okulda, İkbal’in doğal liderlik becerileri giderek belirginleşti ve çocuk işçiliğine karşı mücadele eden gösteriler ve toplantılara katıldı.
İkbal BLLF toplantılarından daha sonra da uluslararası aktivistler ve gazetecilerle konuşmaya başladı. Bağlanmış bir çocuk işçi olarak kendi deneyimlerinden bahsetti. Korkmuyordu. Köle çocukların özgürleşmesi ve çocuk işçi çalıştırılmasının yasaklanması için mücadelesine devam etti.
İsviçre ve Amerika’da birçok yere davet edildi. Konuşmalar yaptı. Mücadele ettiği konuda destekler kazandı. Güzel konuşuyor ve çabuk ikna ediyordu. Mücadeleci azmi sayesinde yaşından ve bünyesinden beklenmeyen enerjiyle yorulmak bilmeden çalışıyordu.
Onun kazandığı haklı onur ve ün birçok insanı ve çocuk işçi çalıştırılmasından faydalanan/nemalanan kişileri ürkütmüştü. Gelirleri elden gidecek, işlerini kaybedeceklerdi. Konuşmalarının birisinde, “Şimdi işler değişti. Eskiden ben patronlarımdan korkuyordum. Şimdi onlar benden korkuyor” demişti.
İkbal’in artan popülaritesi ve etkisi sayısız ölüm tehdidi almasına neden oldu. Diğer çocukların özgürleşmesine yardım etmeye odaklanan İkbal, tehditleri görmezden geldi.
16 Nisan 1995 Pazar gününü, Paskalya için ailesini ziyaret ederek geçirdi. Annesi ve kardeşleri ile biraz zaman geçirdikten sonra, amcasını ziyarete giderken yolda suikaste uğradı.
17 Nisan 1995’te İkbal, kendi gibi 800 çocuk tarafından toprağa verildi.
Çocuk işçiliği sorunu bugün dünyada ve Türkiye’de devam etmektedir. Özellikle Pakistan ve Hindistan’da bulunan milyonlarca çocuk fabrikalarda, halı, çamur tuğlası, ayakkabı, mücevher ve giysi yapmak için çalışıyor. Hepsi de İkbal Masih’ın yaşadığı gibi korkunç koşullarda tutulmaya devam ediyor.
Türkiye’de çocuk işçi sayısı 2018 itibarıyla 2 milyona yaklaştı. 2012’de 601 bin olan 15-17 yaş arası çocuk işçi sayısı, 2016 yılına gelindiğinde 709 bine ulaştı. Çalışan her 10 çocuktan 8’inin kayıt dışı olduğu bildirildi. TÜİK*’in 2016 yılı verilerine göre çocuk işçilerin yüzde 78’i kayıt dışı çalıştı. 2018 yılında yaşları 15, 16 ve 17 olan üç çocuk çalışırken hayatını kaybetti. Mesleki eğitim alan ve özellikle turizm sektöründe çalıştırılan stajyerler, resmi kayıtlara “çocuk işçi” olarak bile geçmedi.
*Tefeci: Darda kalanlara çok yüksek faizle el altından ödünç para veren kimse.
*Muridke: Pakistan’da küçük bir köy
*Türkiye İstatistik Kurumu