Einstein Bir Kez Daha Doğrulandı: Uzay-Zaman Bükümü, Pulsarı Yuttu!
Türev İçerik Nedir?
Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, Space isimli kaynaktan çevrilerek dilimize uyarlanmıştır; ancak "çeviri" içeriklerimizden farklı olarak, bu içerikte orijinal metin birebir korunmamıştır. Anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazar(lar)ı ve/veya editörler tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş; içeriği ve anlatımı zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Metnin omurgasını oluşturan kaynağı, orijinal dilinde okumak için lütfen yukarıdaki bağlantıya tıklayınız. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Bu haber 6 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.
"Einstein bir kez daha doğrulandı." başlığını atmaktan artık yorulmaya ve kendimizi tekrar ediyor gibi hissetmeye başlamış olsak da, Einstein'ın isabetli öngörüleri, hesapları, bilimi bizi şaşırtmaya devam ediyor.
Daha bu yazımızdan birkaç gün önce, Einstein'ın "ışık hem dalga, hem parçacıktır" öngörüsünün bir arada ilk defa doğrulandığını buradaki yazımızda anlatmıştık. Şimdiyse, uzay-zaman dokusunun bükülmesiyle ilgili artık klasikleşmiş öngörülerinden birisi, çok orijinal bir şekilde, bir kez daha doğrulandı: Dünya'dan 25.000 ışık yılı uzaktaki bir pulsar, uzay-zaman dokusunun bükülmesi nedeniyle gözden kayboldu! Bu, Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'ni yayınlamasından 100 sene sonra gelen bir diğer fiziksel ispat olarak kayıtlara geçmiş oldu.
Devasa kütleli bir yıldızın yakıtı bitince, büyük bir şiddetle patlar ve etrafa gaz ve kalıntı saçar. Süpernova neden bu patlama öylesine şiddetlidir ki, günlerce ve haftalarca yakın galaksileri parlak bir ışıkla aydınlatabilir. Fırtına sonrasında gelen sessizlik ise, yıldızdan geriye neyin kaldığını gözler önüne serer. Bu, kimi zaman aşırı yoğun bir nötron yıldızı olabileceği gibi, kimi durumda bir karadelik bile olabilir.
Ancak bazen, o nötron yıldızı, Dünya'nın manyetik alan kuvvetinden milyon kere milyar defa daha güçlü bir elektromanyetik alana sahip olabilir. Bu gök cisimlerine biz, "pulsar" adını veriyoruz. Yeni araştırmanın yazarlarından olan West Virginia University'den Duncan Lorimer, oldukça neşeli bir şekilde onları şöyle anlatıyor:
Pulsarlarla çalışmak müthiş keyiflidir. Çünkü yoğunluk ve uç düzey fizik söz konusu olduğunda pulsarlar, karadeliklere en yakın gök cisimleridir.
Karadelikler, ne yazık ki doğrudan gözleyemediğimiz nesneler. Çünkü klasik anlatımıyla, "ışık bile onların çekim kuvvetinden kaçamıyor". Işığın kaçamaması, doğrudan gözlem imkanımızı sıfıra indirmese de, epey azaltıyor. Bu sebeple karadeliğe yakın ama karadelik olmayan pulsarlar, bilim insanları için çok kıymetli araçlar. Bu kozmik mıknatıslar, kuzey ve güney kutuplarından etrafa çok güçlü radyoaktif ışınım saçarlar. Aynı zamanda çok büyük bir hızla, kendi etraflarında dönerler. Bu da, tıpkı bir deniz fenerinin ışığı gibi, astronomların kesintili bir ışık atımı görmelerine neden olur. Bu nedenle bunlara "pulsar" (atarca) adı verilir. Çoğu zaman bu atımlar oldukça periyodiktir ve gözlemesi göreli olarak kolaydır. Fakat bu araştırmanın ana kahramanı olan J1906 pulsarı, "periyodiklik" ve "düzen" konusunda tamamen sıradışı özelliklere sahipti.
Bu pulsar, çok nadiren karşılaşılan ikili sistemin bir üyesiydi. İkili sistemlerde nötron yıldızlarından birisine ya bir diğer nötron yıldızı ya da bir beyaz cüce yıldız eşlik eder. Aslında galaksimizdeki yıldızların %66 gibi yaygın bir miktarı ikili sistemler halinde bulunur. Ancak bir pulsarın ikili sistemlerde görülme olasılığı çok ama çok daha düşüktür. Çünkü pulsarı oluşturacak süpernovalar öylesine şiddetlidir ki, patlayan yıldız, sistemin ikinci üyesini müthiş bir hızla, kimi zaman saatte milyonlarca kilometreye varan hızlarla uzaya savurur. Fakat çok nadiren bazı pulsarlar, kardeşlerini yakınlarında tutarlar. Bu da, astronomlara bu çok nadir ve egzotik olayla ilgili gözlem imkanı verir.
2004 yılındaki keşfinden beri bu sistem sürekli olarak, çok güçlü gözlemevlerince araştırılmıştır. Sadece 5 yıllık bir zaman aralığında pulsarın toplamda 1 milyara yakın bir defa atım fırlattığı tespit edilmiştir. 1 milyar sayısı söylendiğinde kulağa çok büyük gelmemektedir; ancak şöyle izah edelim: 5 yılda 1 milyar defa atım göndermek demek, her saniyede 6-7 defa atım göndermek demektir! Üstelik bu ikili sistemdeki kardeş gök cisimleri birbirine çok yakındır. Yazarlardan Ingrid Stairs şöyle söylüyor:
Bu yıldızların ikisi de Güneş'ten ağırdır; ancak buna rağmen ikisi arasındaki mesafe, Dünya ile Güneş arasındaki mesafeden 100 kat daha azdır! Bu da, aşırı yüksek bir kütleçekimine neden olmakta ve sıradışı etkiler yaratmaktadır.
Bu kardeşlik öylesine güçlüdür ki, uzay-zaman dokusunda aşırı fazla bükülme meydana gelir. Tıpkı incecik ve gergin bir çarşaf üzerine ağır bir bovling topu bırakmanız gibi düşünebilirsiniz. Yörüngesi boyunca bu pulsar, her defa 1 kez bu bükülmenin içerisine düşer. Bu nedenle pulsar, hiçbir zaman geçtiği bir noktadan 2. bir defa geçemez. Her seferinde dönüş ekseni çok az da olsa sapar, çalkalanır, yalpalar. Tıpkı dönen bir top gibi... Bu yalpalamaya bilimde "geodezik devinim" adı verilir. Lorimer bunu şöyle anlatıyor:
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Bir sahildeki deniz fenerinin geriye doğru eğildiğini ve bu nedenle artık ondan ışık alamadığınızı hayal edin. Çünkü geriye yattığı için artık havaya doğru bakmaktadır. Bu da birazcık böyledir. Pulsarın yönü zaman içerisinde değişmektedir.
Sayısal konuşacak olursak, her Dünya yılında pulsarın yönelimi 2.2 derece sapmaktadır. Bunu tespit eden astronomlar, cisimlerin kütlesinden yola çıkarak pulsarın atımlarının ne zaman gözden kaybolması gerektiğini hesapladılar. Ve tam tahmin ettikleri zamanda, pulsarın atımları söndü! Amsterdam Üniversitesi'nden Joeri van Leeuwen şöyle anlatıyor:
Pulsar şu anda Dünya'daki en güçlü teleskoplar tarafından bile görünemeyecek haldedir. Böylesine genç bir pulsarın devinim nedeniyle yok oluşuna ilk defa rastlıyoruz. Neyse ki, kozmik olarak dönen bu üst kısım tekrar görüş alanımıza girecek. Ancak bu, 160 yıl kadar bir zaman alabilir!
Bu sonuçlar, Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'ni bir kez daha, pratik olarak doğruluyor.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Dünya'nın manyetik alanından elektrik enerjisi üretmek mümkün mü?
- Neden bilim insanları zeki yaşamın/yaşamın sadece dünya benzeri gezegenlerde var olabileceğini varsayar?
- Işığın dalga-parçacık ikiliğini günlük hayatta tecrübe etme imkanımız var mı?
- 16
- 7
- 6
- 5
- 4
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 16/04/2021 14:58:06 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3343
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Fizik> Astronomi> Astrometri
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Fizik> Astronomi> Gözlemsel Astronomi> Kozmik Işın Astronomisi
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Fizik> Görelilik> Genel Görelilik
- Bilim Ağacı> Beşeri Bilimler> İletişim> Gazetecilik (Habercilik)> Bilim Haberciliği
- Fizik Bilim Haber Karadelik Genel Görelilik Albert Einstein Görelilik Habercilik Nötron Yıldızı Uzayzaman Bükülmesi Astronomi Kara Delik