Asperger Bozukluğu (sendromu) nedir?
Sosyal etkileşimde yetersizlik, kısıtlı tekrarlayan davranış ve ilgi alanları ile seyreden bir kişilik yapısıdır. Bu yetersizlikler ve tekrarlayıcı ilgi alanları hayatı olumsuz etkilemesi sebebi ile "bozukluk" kelimesi kullanılmaktadır.
Asperger Bozukluğu tanısı nasıl konulur?
Bu klinik bir tanıdır, yani hasta ve ailesi ile olan görüşme, edinilen bilgiler ve gözlemlere dayalı olarak tanı konulur. Tanı için psikiyatri sınıflama sistemlerinin belirlediği kriterler kullanılır.
Bu kriterler nelerdir?
Ülkemizde yaygın olarak DSM–IV kriterleri kullanılmaktadır, bu kriterler aşağıda sıralanmıştır:
A-Sosyal etkileşim de kalitatif yetersizlik:
1) Sözel olmayan davranışlar, göz kontaktı, beden dili, yüz ifadesinde problem.
2) Yaşa uygun, arkadaş ilişkisi geliştirememe
3) İlgi alanlarını spontan olarak paylaşamama
4) Karşılıklı etkileşimde yetersizlik
B-Kısıtlı-tekrarlayıcı ilgi alanı ve davranışlar
1) Bir ve ya daha fazla sayıda ilgi alanı ile aşırı meşgul olma, ki odaklanma biçimi ve
düzeyi anormaldir
2) Özel, işlevsel olmayan rutin ve ya ritüellere sıkı bağlı olma
3) Tekrarlayıcı motor manerizmler
4) Objelerin bir parçası ile meşgul olma
Asperger Bozukluğu kaç yaşında başlar?
Genelde yaşamın ilk yıllarında göze çarpan belirtiler olmayabilir, en azından gelişimsel aksamayı düşündüren belirtiler görülmeyebilir. Sıklıkla farklılıklar ve zorluklar 3-4 yaşta daha fazla hissedilir, tanı koyma yaşı sıklıkla ilk okul yıllarını bulur.
Asperger Bozukluğunda farklı yaş dilimlerinde belirtiler nasıl görülür?
0-2 YAŞ ta görülen belirtiler: Bazı vakalarda hiçbir belirti yok. Bazı vakalarda, içe dönüklük, hareketlilik, huysuzluk, uyku problemi, denge ve motor sorunlar görülebilir. Genelde ciddi/olgun görünümlü çocuklardır. Yaşa uygun olmayan nesnelere ilgi duyabilirler. Takıntılı eğilimler, titizlik, detaylara göz dikme söz konusu olabilir.
3-5 yaş ta görülen belirtiler: Bu yaş Kreşe–Ana okuluna başlama yaşı olduğundan, bu çocukların yaşıtlarından farklı olduğu orada hissedilir. Bu yaşlarda sıklıkla iyi sözel beceri, yetişkin lisanı kullanma, yaşıtları gibi oyun oynamaktansa, daha takıntılı biçimde elektronik eşya, yazılı materyal, kitaplar, vs ile tekrarlayıcı biçimde ilgilenirler. Bazıları bu yaşlarda okumayı sökmüş olabilir. Özel ilgi alanları yetişkinlerin ilgisini çeker, geometri, elektronik, rakamlarla uğraşma, iyi ezberlenmiş coğrafya bilgileri, yetişkinlerin hayranlığını kazandırır. Yetişkinlerle, çocuklara oranla daha iyi iletişim halindedirler, çocuklarla oyun oynamaktan, çocuksu etkinliklerden sıklıkla hoşlanmaz,yaşıtların kuralına uymaktansa, kendilerine has kurallarla yaşıtların uymasını isterler. Bu sebeple geçimsizlik çıkar. Bazıları yaşıt aramazken, bazılar yaşıt arar ancak kendi kurallarına uymasını ister. Titizlik, düzen, yeniliğe direnme gibi takıntıları hayatı olumsuz etkiler, inatçılıkları ebeveynleri için hayatı zorlaştırır, bir grubunda bu yaşta dikkat eksikliği hiperaktivite görülür ve daha çok bu sebeple hekime başvururlar.
İlk okul çağı dönemi: Bu dönem en sık problemlerin ortaya çıktığı yaştır. Çünkü hem okulun kuralları ciddi leşmiş, hem de sosyal ilişkiler önem kazanmıştır. Yaşıtları gibi olamama, sıklıkla onların etkinliklerinden tad alamama, onların komik bulduğu olayları anlamakta güçlük, kendi takıntıları ve özel ilgi alanlarında kaybolup gitme bu yaş grubunda çok göze çarpar. Bu dönemde bütün belirtiler artık yerleşmiştir, aile ya bu sorunlar yada eşlik eden problemler (örneğin DEHB) sebebi ile yardım arayışına girer. Bu çocuklar bazen çok saflar, bazen provakatifler, rol oynayamazlar, her şeyi bildikleri gibi söyler, patavatsızlıkla suçlanırlar, bu yaşta normal olmayı pek önemsemezler. Beden dili zayıf olabilir, bazen yüz mimik ve jestleri tuhaftır. Her bir olgunun farklı ilgi alanları vardır ve bu ilgi alanları hayatlarında önemli yer tutar. En sık gördüğümüz, meteoroloji, başkentler, hayvanlar, matematik, geometri, tarih, elektronik, otobüslerin kalkış saati, Rönesans tarihi, farklı lisanlar, şehirler arası mesafeler, elektrikli eşyanın çalışma mekanizması, kan grupları,
gibi konulardır. Bu konularla aşırı meşgul olması hayatında yapması gerekenleri engeller. İlgi alanları 2-3 konu aynı anda olabilir, değişebilir. Bazılarında çeşitli konuşma sorunları görülür, örneğin telaffuz sorunu, çocuksu konuşama, imalı laftan anlamama, deyimleri anlamama, ses tonları mekanik olabilir, ilgi duyduğu konuda başkalarını sıkacak kadar çok ve tekrarlayıcı konuşmaları olabilir. Genelde kelime hazineleri geniş ve genel bilgileri oldukça iyidir. En tipik özellik, kaba motor becerileri sorunlu olabilir. Sporda sıklıkla zayıflar. Aspergerli çocuklarda yalnızlık sebebi ile hayalı arkadaşlar söz konusudur. Bu bazen kendi kendine konuşma, şeklinde görülür.
Ergenlik: Hayatın zorlaştığı, daha fazla bağımsızlık ve kendine yetme ihtiyacının olduğu bir devredir!Hem akademik hayat, hem sosyal hayat zorlaşmıştır. Akademik hayat zorluğu, Öğretmen sayısı artması ve ebeveyn kontrolü azalması ile ilgilidir. Sosyal hayat zorluğu, ergenlikte arkadaş ilişkilerin öneminin artması ile ilgilidir. Ergen Aspergerliler farklı olduğunu fark eder. Fark edilmemiş dikkat sorunları anlaşılır hale gelebiliyor. Ergenlikte planlama becerilerinde zorluk, zamanında iş bitirmede sorunu vardır! Grup ödev ve projeleri gündemde, onlarda gruba katlım sıkıntılıdır. Bazen bu dönemde çocuk işbirliği yapamıyor diye rehberliğe gönderilir. Özellikle AS belirtiler stres ve değişimler anında çok artmakta. Ergenlikte beden değişimi, arkadaş kavramı değişimi, destek sisteminin azalması hayatı zorlaştırmaktadır. Bu dönemde stres artar, özellikle dış dünya ve arkadaşlar tarafından reddedilmeler depresyonu tetikler. Bu dönemde artık çocuk dünyayı farklı algıladığını fark eder. Kısaca bu ergenler, normal ergenlerin baş ettiği sorunlarla baş etmede sıkıntı yaşamakta, özellikle Karşı cins ilişkiler ve cinsel dürtüler bazen uygunsuz davranışlara
yol açabilir.
Asperger Bozukluğu ne sıklıkta görülür?
Yapılan çalışmalarda Asperger bozukluğu sıklığı: 8.4/10000 olarak bildirilmiştir. Ancak son yıllarda yapılan çalışmalar bu rakamın daha fazla olabileceğini gündeme getirmektedir.
Sebepler: Genetik geçiş önemi biliniyor. Beyin araştırmaları normallere göre beyin gri maddesinde büyümeden söz etmektedir.
Asperger tanısı alanlarda başka psikiyatrik bozukluk söz konusu mu?
Bu tanıyı alan çocuk ve ergenler sıklıkla başka problemler sebebi ile psikiyatra başvurduktan sonra bu tanıyı öğrenir. En sık görülen psikiyatrik sorun çocuklukta dikkat eksikliği hiperaktivite, ergenlikte depresyon ve kaygı bozukluklarıdır. Ayrıca bu çocuklarda tik bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk, uyku bozuklukları çok sıktır.
Asperger de tedavi programı nasıldır?
Kişiden kişiye Aspergerli bireylerin problem alanları değişmektedir. Dolayısı ile kişinin güçlü yönleri ve zorlukları tespit edilip ona göre tedavi planı yapmak gerekir. Sosyal beceri artırmak için uygun eğitim programları önerilebilir, eşlik eden psikiyatrik sorunlar özellikle dikkat eksikliği, öfke, tik, uyku bozuklukları için ilaç tedavisi gerekebilir.
En önemli ilke uzun süreli psikiyatrik takiptir. Çünkü her yaş diliminde yeni problemler var ve tedavi değişimi söz konusu olabilir.
Asperger tanısı alan bireylerin yetişkin hayatı nasıldır?
Uygun tedavi ve takiple büyük çoğunluğu bağımsız hayat yürütmektedir. Az bir kesiminde yarı bağımlı hayat, yani dış destek ihtiyacı ile hayatı devam ettirme söz konusudur. Çok az bir kesiminde (%3) tam bağımlı hayat söz konusu. Ancak bağımsız yaşayan, işi olan, kendi evinde yaşayan Aspergerlilerin büyük bir kesimi yalnız ve farklı insanlar olarak hayatını sürdürür. Büyük bir kesiminde yetişkin hayatta depresyon, takıntılar ve stresle baş etmekte güçlük olabilir.