HÜSN-İ TEHALLUS 225
HÜSNİYYE
Şia'ya ait çeşitli inançları Hüsniyye adlı bir cariyenin dilinden hasımlarına karşı savunan bir eser.
Hüsniyye, her ne kadar Şiî-İmâmî âlimlerden Ravzü'l-cinân adlı tefsirin müellifi Ebü'l-Fütûh er-Râzî'ye (ö. 552/ 1157) nisbet ediliyorsa da muhtevanın incelenmesi ve içinde geçen kişilerin yaşadıkları dönemlere ait tarihlerin karşılaştırılması sonunda adı bilinmeyen bir müellif tarafından Safevîler devrinde hayalî bir roman biçiminde kaleme alındığı anlaşılmıştır.226
Eserde işlenen senaryoya göre Abbasî halifelerinden Hârûnürreşîd zamanında (786-809) Bağdat'ta zengin bir tacir haksızlığa uğrayarak bütün servetini kaybetmiş, elinde sadece müslüman olunca güzelliğinden dolayı Hüsniyye adı verilen cariyesi kalmıştı. Yirmi yaşına kadar Ca'fer es-Sâdık'ın hizmetinde bulunarak ondan ders alan ve bu sayede geniş bir ilmî birikime sahip olan Hüsniyye. derin bir saygı duyduğu efendisini içinde bulunduğu malî sıkıntıdan kurtarmak için bir plan tasarlar. Buna göre efendisi, Hârûnürre-şîd'e Hüsniyye'nin ilmî seviyesi hakkında bilgi verip uygun gördüğü takdirde sarayda gerçekleştirilecek ilmî bir tartışmada onun Önde gelen âlimleri bile yenebileceğini söyleyecek, halife isterse bu güzel ve bilgili cariyeyi 3000 altın karşılığında kendisine satmayı teklif edecektir. Bu fikri kabul eden efendisi, önce Hârûnürreşîd'in veziri Yahya b. Hâlid el-Bermekî ile görüşüp konuyu ona anlatır; vezir, Hüsniyye ile tanışmasından sonra onun güzelliğine ve ilmine hayran kalarak durumu halifeye arzeder. Hatife teklifi kabul ederek yapılacak münazarada âlimleri mağlûp etmesi halinde cariyeyi sahibine iade edeceğini ve istediği 3000 altını da vereceğini, mağlûp olması durumunda ise cariyeyi alıp sahibini de öldüreceğini söyler. Bunun üzerine etrafa haber gönderilerek dönemin ileri gelen âlimleri halifenin sarayına çağırılır. Eserde Hârûnürreşîd devrinin en seçkin âlimleri olarak tanıtılan Basralı İbrahim b. Hâlid el-Avnî, İmam Ebû Yûsuf ve İmam Şafiî'nin katıldığı münazarada iman-küfür, dalâlet-hidâyet, peygamberlerin masumiyeti, imamet meselesi, yetmiş üç fırka içinde kurtuluşa erecek fırkanın hangisi olduğu gibi konular tartışılmış; daha sonra Ehl-i beyt'e reva görülen zulümler, Hz. Fâtıma'nın babasının mirasından mahrum bırakılması. Hz. Ali'nin diğer halifelere göre her bakımdan üstünlüğü. Gadîr-i Hum hadisesi, Resûl-İ Ekrem'in ölüm hastalığı sırasında hilâfet hakkının Ehl-i beyt'e ait olduğunu yazmak üzere kalem kâğıt İstemesi, mübâhele olayı, Hz. Ebû Bekir'in halife seçilmesi gibi konular Şiî telakkilerin doğruluğunu kanıtlayacak tarzda ele alınmıştır. Ardından rü'yetullah meselesi Şîa ve Mutezile düşüncesine uygun olarak anlatıldıktan sonra müt'a nikâhının meşru olduğu belirtilmiş, Sünnîler'in, hunharca şehid edilen Hz. Hüseyin için âşûrâ gününde üzüntülerini dile getirmedikleri gibi matem tutan Şiîler'i yakışıksız isimlerle anmaları tenkit edilmiştir. Eserde, münazara esnasında öteki âlimlerin ileri sürdüğü düşünce ve itirazlar oldukça kısa tutulurken Hüsniyye'nin onları mağlûp etmesine uygun bir tablo çizilir. Nihayet bütün âlimler halifenin huzurunda mahcup olarak susmak zorunda kalır. Başta Hârûnürreşîd olmak üzere vezirinin ve diğer gözlemcilerin takdirini kazanan Hüsniyye değerli hediyelerle birlikte 3000 altın verilerek ödüllendirilir; ayrıca mağlûp ettiği âlimlerin kendisine zarar vermemesi için Medine'ye gönderilerek oraya yerleşmesi sağlanır.
Konuların basite indirgenmesi ve tartışma üslûbu içinde verilmesi esere sürükleyici bir nitelik kazandırmıştır. Hüsniyye'nin. tartışma sırasında kendisinden emin olduğunu gösteren bir üslûpla karşısındaki âlimlerin cehaletini ortaya koyarak onları zor durumda bırakması Şiî okuyucu için bir tatmin ortamı meydana getirmeyi amaçlar. Eserin tarih boyunca Şiî gruplar arasında ilgi görmesinin en önemli sebebi bu olmalıdır.
Hüsniyye'de birçok ilmî yanlışlık ve tutarsızlık mevcuttur. Meselâ Hüsniyye'nin kendisiyle tartıştığı belirtilen ve zamanın en büyük âlimi olarak gösterilen Basralı İbrahim b. Hâlid el-Avnî'nin 227 kimliği meçhuldür. Biyografik kaynaklarda, o devirde Avnî nisbesiyle bilinen İbrahim b. Hâlid adlı herhangi bir âlime rastlanmamaktadır. İmam Şafiî'nin mensuplarından olup 240 (854) yılında vefat eden Ebû Sevr İbrahim b. Hâlid adlı bir âlimin varlığı bilinmektey-se de bunun Avnî şeklinde bir nisbesi yoktur. Ayrıca bu zatın Hârûnürreşîd'in halife oluşundan yaklaşık altmış yıl sonra vefat etmesi de münazarada yer aldığı yolundaki bilgiyi şüpheli kılmaktadır. Şia'nın seçkin âlimlerinden sayılan Hânsârî ise 228 Hüsniyye'-deki İbrahim b. Hâlid'i Mu'tezile'nin önde gelen âlimlerinden İbrahim b. Seyyar en-Nazzâm olarak göstermektedir. Genç yaşta öldüğü bilinen Nazzâm hayatının son devresini (835-846) Bağdat'ta geçirmiştir. Buna göre Nazzâm, 193 (809) yılında vefat eden Hârûnürreşîd döneminde Bağdat'ta bulunmadığı gibi aynı dönemde zamanının en büyük âlimi olması da mümkün değildir. Eserin Allah'ın sıfatlarıyla ilgili bahsinde Hüsniyye muhataplarını Allah'a sekiz dokuz kadîm sıfat isnat eden Eş'arîler olarak itham etmektedir.229 Halbuki Ebü'l-Hasan el-Eş'arî, bu tartışmaya iştirak ettiği ileri sürülen Ebû Yûsuf'tan yetmiş sekiz, İmam Şafiî'den ise elli altı yıl sonra doğmuştur. Eş'arî'nin Mu'tezile'den ayrılarak kendi mezhebini kurması ise 300 (913) yılından sonra vuku bulmuştur. Hüsniyye'de Şiîler'İn öldürülmesi ve mallarının alınması için Ebû Hanîfe'nin fetva verdiği 230 iddiası da asılsızdır. Aksine Ebû Hanîfe'nin Emevîler ve Abbasîler devrinde mâruz kaldığı baskıların en önemli sebebi Ehl-i beyte duyduğu muhabbetti. Eserde Sün-nîler'in Hz. Hüseyin için yas tutmadıklarından şikâyet edilirken onların matem tutanları Râfizî, Alevî, kmlbaş, Tahtacı. Arap uşağı gibi ifadelerle aşağıladıkları belirtilmektedir.231 Tahtacı ve Arap uşağı tabirleri asırlar sonra Anadolu'daki Alevîler için kullanılan Türkçe mahallî lakaplar olup bunları ne Hârunür-reşid döneminde Hüsniyye'nin ne de eserin müellifi olduğu iddia edilen Ebü'I-Fütûh er-Râzî'nin bilmesi mümkündür. Diğer taraftan münazara esnasında Hüsniyye'nin, karşısındaki kişileri küçük düşürmek üzere kullandığı ileri sürülen sözlerin de mezhep taassubunun ve geleneksel Sünnî düşmanlığının ürünü olduğu açıktır.
Şîa'yı desteklemek ve Ehl-i sünnet'in görüşlerini çürütmek amacıyla kaleme alınan Hüsniyye'nin 232 meçhul bir müellifin hayal mahsulü eseri olduğu araştırmacı Şiî müellifler tarafından da kabul edilmektedir.233
Aslı Arapça olan bu küçük hacimli eser. 958 (1551) yılında İbrahim b. Veliyyullah Esterâbâdî tarafından hac yolculuğu esnasında Şam'da bulunmuş, İran'a getirilerek Farsça'ya çevrilmiştir. Bu tercümenin muhtelif baskıları yapılmıştır.234 Eserin bir başka neşrini, yine Ebü'l-Fütûh er-Râzî ye nisbet edilen Yufyannâ-yi Zimmî der Cüstecûy-i Hakikat adlı eserle birlikte Diîâ1 ez Harim-i Teşeyyu adıyla Muhammed Muhammedî İştihardı gerçekleştirmiştir.235 Muhammed Ra'nâ Bağdadî tarafından yapılan Türkçe tercümesinde (1270/1853) müellifi sanılan Ebü'l-Fütûh er-Râzfnin ismi yanlış olarak Ebü'l-Feth Mekkî şeklinde kaydedilmiş 236 daha sonraki baskılarda da aynı hata tekrarlanmıştır. Türkçe'de muhtelif baskıları yapılan Hüsniyye'nin Tam Hakiki Hüsniye adıyla oldukça hatalı bir neşri Hasan Ayyıldız tarafından gerçekleştirilmiştir (İstanbul 1970). Ahmed Feyzi (ö. 1909), Hüsniyye'ye Feyz-i Rab-bânî îî Redd-i Bâtıl-ı îrânî adıyla bir reddiye yazmıştır.237
Bibliyografya :
Ebü'l-Fütûh er-Râzî, Hüsniyye {Dİfâc ez Ha-rfm-i 7eşeyyu'içinde. nşr. Muhammed Muhammedî İştihârdî), Kum 1354 hş., s. 26-165, ayrıca bk. neşredenin mukaddimesi, s. 10-23; Tam Hakiki Hüsniye (haz. Hasan Ayyıldız), istanbul 1970; Hânsâri. Rauzatû'l-cennat, 1, 153; M. Ta-ki Dânişpejûh. Fitırist-i Nüshahâ-yi Hatthyi Ki-tâbhâne-i Dânişkede-i Edebİyyât, Tahran 1339 hş., s. 210; a.mlf. - İsmail Hâkimi, Nüshahâ-yi Ha(tl Tahran 1362 hş.,Xl-XH, 416; Tebrîzî. Rey-hânetü '!-edeb, VI], 277; Ahmed-i Münzevî, Fth-rist-i Kİtâbhane-i Nüshahâ-yi Hattî-yi Genc-i Bahş, İslâmâbâd 1979,11, 500; Abdullah Efendi el-İsfahânî. Rİyâzü.'l-'ulemâ* oe hiyâzü'l-fuza-Iâ'(nşr Ahmed el-Hüseynî). Kum 1401, II, 159; Âgâ Büzürg-i Tahrânî, ez-Zert'a itâ teşânîfı'ş-Ş?a, Beyrut 1403/1983. VII, 20; A'yânû'ş-Şt'a, V, 409;Hânbâbâ, Rhrist.l, 1290-1291:11, 1815-
Dostları ilə paylaş: