Editörün Notu: 1976 yılında Türkiye'den Almanya'ya göç eden Emine Sevgi Özdamar "Hayat Bir Kervansaray, Bir Kapısından Girdim; Bir kapısından Çıktım" adlı eseriyle 1991 yılında Ingeorg Bachman ödülünü kazanmıştır. 1946 doğumlu Özdamar' ın otobiyografik romanı küçük bir çocuğun saf, masum gözünden Türk diline özgü, betimlemeler, tekerlemeler, batıl inançlar, eğreltilemeler, atasözleri, şarkılar, ninniler, ilençler, simgeler ile okura aktarılmaktadır. Büyülü gerçekçilik akımının önemli bir eseri olan kitap, yazarın, Türkiye'yeden Almanya'ya uzanan soyut yolculuğunu ustalıkla betimlmektedır. Özdamar' ın Türk hayat tarzı ve Türk dilini büyük bir başarı ile "Almanca" kaleme alması şaşırtıcıdır.
Mustafa saf bir adamdır. Mustafa dürüst bir adamdır. Mustafa bir Kazanovadır. Mustafa aziz bir adamdır Mustafanın bir zamanlar şevrolesi vardı Mustafanın Clark Gable gibi bıyığı var. Mustafa delinin biridir.
Eser, ben anlatıcının işçi olarak trenle Almanyaya yaptığı yolculukla son bulur. Bir sonraki romanı da (Die Brücke vom goldenen Horn) Almanyaya varışıyla başlar.
3.2. Die Brücke vom goldenen Horn333 sayfalık eser, iki ana bölüm (Der beleidigte Bahnhof ve esere de ismini veren bölüm, Die Brücke vom goldenen Horndan oluşur.) ve bunların alt bölümlerinden oluşmaktadır. Birinci ana bölüm ben anlatıcının Almanya (Batı Okzident: Berlin-Paris) yaşantısını, ikinci ana bölüm ise, Türkiye (Doğu - Orient: İstanbul) ya şantısını içermektedir. Bu yaşantıyı Doğu ile Batıyı birbirine bağlayan ise bir köprüdür. Burada köprü hem somut, hem de soyut (simgesel) anlamda ele alınmış tır.
Dil bilmeyen, ancak dile yatkınlığı olan, gazete manşetleri aracılığıyla dil öğrenmeye çalışan, okuduğunu ezberleyen bir ben anlatıcının Berlinde bir bayanlar yurduna (Wonaym)20 yerleşmesi, yurdun komünist yöneticisiyle yakınlaşması ve sosyalistlerden oluşan bir çevreyi seçmesi ve onlardan bir tanesinden de (Aksak sosyalistten) hamile kalması, Topus Teyzenin de belirttiği gibi, çok gezen tavuk pislik getirir atasözünü doğrularcasına Almanya macerasının temelini oluşturmaktadır. Almanya, ben anlatıcının sosyalleşmesinin, bilinçlenmesinin bir aşamasıdır.
İkinci bölümde ise, ben anlatıcının Berlinden hamileliğini sonlandırmak için geldiği İstanbuldaki maceraları, Türkiyenin toplumsal siyasal çalkantıları eşliğinde ele alınır. Ben anlatıcı İstanbulun Asya yakasında ailesiyle birlikte yaşamaktadır. Ancak Avrupa yakasına her gün tiyatro dersi için geçmektedir. Bu sayede ailesinden uzaklaşır ve Almanyadaki çevresine benzer bir çevreyi solcuların uğrak yeri olan Kaptan Restoranda bulur.
Türkiyenin toplumsal, siyasal, kültürel olaylarının anlatımıyla başlayan tarihsel anlatım, Türkiyede solun tarihinin anlatımına dönüşmektedir.
20 Wonaym (Doğrusu: Wohnheim=Yurt) sözcüğü, Almancayı iyi konuşamayan yabancıların sesletimlerinin ve Özdamarın dili kendine özgü kullanımının bir sonucudur. ....Ancak İbni Abdullahla olan ilişki duygusal boyutlar kazanr.
3.3. Mutterzunge
118 sayfalk eser, dört öyküden oluşmaktadr. Bunlardan bir tanesi de kitaba ismini veren Mutter Zunge (Ana Dili) adl öyküdür. Öyküde, bir kültürün en önemli ögesinden biri olan dilin, sorunsal olarak ele alş işlenmektedir. Bu, ayn zamanda onun yaratma ediminin de itkisidir. Kişinin çevresine, kendi ana diline, kültürü- ne yabanclaşmas. Öyküde, ana dilini kaybeden, ne zaman kaybettiğini de bilmeyen bir bayann (ben anlatcnn) öyküsü ele alnmaktadr. Bayan, ana dilini bulmas için, belki de büyük babasnn diline ulaşmas gerektiği düşüncesiyle, Bat Berline, Arapça hocas İbni Abdullaha gider: Öteki Berline geri gideceğim. Arapça öğreneceğim. Arapça, bir zamanlar bizim yaz dilimizdi. Kurtuluş Savaşmzdan sonra, 1927de, Atatürk Arap harflerini yasaklar ve Latin harfleri gelir. Büyükbabam sadece Arapça harfleri bilirdi, ben de sadece Latin alfabesini. Bu demektir ki, büyükbabam ve ben dilsiz olsaymşz ve yazyla birbirimize bir şey anlatacak olsaymşz, birbirimize hikâye anlatamazmşz. Belki önce büyükbabama, daha sonra da anneme ve ana dilime giden yolu bulabilirim. İnşallah. Bat Berlinde Arap yazsnn büyük bir ustas varmş. İbn-i Abdullah. (s.12) Ancak İbni Abdullahla olan ilişki duygusal boyutlar kazanr.
Sonuç
Julia Kristevanın, Metin, alıntılamalardan oluşma bir mozaiktir.21 sözünü doğrularcasına, Özdamarın metinleri de alıntılamalardan (atasözleri, deyimler, tekerlemeler ve başka kalıplaşmış sözlerden) oluşma bir metne güzel bir örnek oluşturmaktadır.
Onun eserlerinin başlıklarından itibaren metinlerarası bağıntıları görmek mümkün. Metinlerarasılık, bilindiği üzere en çok başlıklarda karşımıza çıkmaktadır. Halk edebiyatımızın ünlü âşıklarından Âşık Veyselin Gidiyorum Gündüz Gece başlıklı şiiriyle Özdamarın eserinin başlığı (Das Leben ist eine Karawanserei hat zwei Türen aus einer kam ich rein aus der anderen ging ich raus Hayat bir kervansaray iki kapısı var birinden girdim diğerinden çıktım) arasında koşutluk kurmak mümkündür. Özdamar, Âşık Veyseli çocukken gördüğünü, onun elini öptüğünü belir21 Kristeva, Julia: Bachtin, das Wort der Dialog und der Roman. Ihwe, Jens (Hrsg.) Literaturwissenschaft und Linguistik. Ergebnisse und Perspektiven. Bd.3. Athenäum, Frankfurt/M 1972. s. 348
tir.22 Hayatın, bir kapısından girilip diğerinden çıkılan bir kervansaraydan değil, bir çok kervansaraydan oluştuğunu kanıtlamıştır Özdamar.
Onun eserlerinde kullandığı eğretilemelerin, atasözlerinin, deyimlerin, tekerlemelerin ve diğer kalıplaşmış sözlerin çoğu, Türkçe bilmeyen okurlar için yadırgatıcı bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Yazarın eserlerindeki çok sayıda ardarda bağlama göre atasözleri kullanımları dikkat çekicidir. Aytaç, bunların romanın dokusuna ustaca monte edilişlerini ve metinlerarası türler arasında değerlendirebilece ğimiz bu türden kullanımları, edebî montaj tekniği olarak ele alır ve Özdamarın bu tekniği (atasözlerini kelimesi kelimesine çevirerek) sıkça kullanması kendisinin bir özgünlüğü olarak değerlendirir.23
Özdamarın kullandığı deyim, atasözü, dua-ilenç, tekerleme ve diğer kalıp sözler romanlarına masal (Doğu) esintisi vermekte, bir anlamda yazarının sözel bir kültüre ait oluşunu, onun kültürünün zenginliğini kanıtlamaktadır. Sözel malzemeler, folklorik-dilsel zenginlikler (renkler) bir halı gibi dokunmaktadır âdeta.
Özdamarın romanlarını Almanca okurken satır aralarında Türkçe okuyor hissi uyanmaktadır bende. Bunun nedeni, Türkçe bilmeyen okurlar için neredeyse birer imgeye dönüşmüş olan kalıp sözlerin, benim için dilimizdeki kalıp söz niteliklerini koruyor olmalarıdır diye düşünüyorum. Heidi Rösch de, Özdamarın Türkçe kavram ve deyimleri Almancaya aktardığında, bunların sadece Türkçe bilen alımlayıcılar tarafından çözümlenebildiğini ve değerlendirilebildiğini belirtir.24 O, Türkçe bilmeyen alımlayıcılar ile bilenler arasında metnin türünü saptamada dahi farklılıklar oluştuğunu vermiş olduğu bir seminerden hareketle ortaya koyar. Kendisinin verdi ği göçmen edebiyatı seminerinde Türkçe bilen bir bayan öğrencinin sunusunda Özdamarın eserinden pasajlar okuduğunda, Türkçe bilen öğrencilerin güldüklerini, eğlendiklerini; bilmeyenlerin ise metni tam olarak anlayamadıklarından, şaşkınlık içerisinde, biraz da öfkelendiklerini belirtir. Metindeki anlaşılmayan pasajların açıklanmasıyla birlikte Türkçe bilen grubun metni hiciv olarak okuduklarını, bilmeyen grubun ise, metni Türk göçmenliğinin bir belgesi olarak değerlendirdiklerini vurgular.25
22 Müller, Regula: Ich war Mädchen, war ich Sultanin: Weitgeöffnete Augen betrachten türkische Frauengeschichte(n). Zum Karawanserei-Roman von Emine Sevgi Özdamar. In: Denn du tanzt auf einem Seil: Positionen deutschsprachiger MigrantInnenliteratur. Sabine Fischer; Moray Mc Gowan (Hrsg.) Stauffenburg Verlag, Tübingen 1997. s. 135-136. 23Aytaç, Gürsel: Sprache als Spiegel der Kultur. Zu Emine Sevgi Özdamars Roman Das Leben ist eine Karawanserei. Mary Howard (Hg.) Interkulturelle Konfigurationen. Zur deutschsprachigen Erzählliteratur von Autoren nichtdeutscher Herkunft. Iudicium Verlag, München 1997. s. 172. 24 Rösch, Heidi: Migrationsliteratur im interkulturellen Diskurs: http://www.tu-berlin.de/fb2/fadı/hr/Dresden.htm
Rösch, Heidi: Migrationsliteratur im interkulturellen Diskurs: Rösch, Heidi: Migrationsliteratur im interkulturellen Diskurs:
Bir kültürün en önemli ögesi olan dilin, yurt dışına çıkıldığında (uzaklaşıldığında) yitirileceği korkusu, kaygısı Özdamarı bu türden eserler vermeye iten temel itki olduğunu düşünüyorum. İnsan belli bir kültürün (dilin) içerisinde olduğunda o dilin sınır ve boyutlarının ayırımına varamamaktadır. O atmosferden uzaklaşıldığında, bir zamanlar sahip olduğumuz, ancak farkında olmadığımız bir ögenin ayırımına varmakta ve bunu bir daha bulamayacağımız kaygısı o denli yoğun (dile ait ne varsa içine alan) yazmaya yöneltmektedir. Bu kaygı bana göre Özdamarın bütün eserlerinde belirgin bir itki/öge olarak ortaya çıkmaktadır. Özdamar da bu kaygısını çeşitli konuşma ve röportajlarında dile getirmektedir. Örneğin Özdamara, hikâye itibarıyla çokça Türkçe olan bir öyküyü Almanca olarak yazdığı sorulduğunda şu cevabı verir:
Ülke değişiyor. Benim yetiştiğim ritim kayboldu. Bu zaman değişiminin masalı yazılmazsa eğer, geriye sadece istatistikler kalır.26 Bu cevap aynı zamanda Özdamarın edebi yaratımında beslendiği kaynağın da açık bir göstergesidir: Türk Kültürü. Diğer Almanca yazan yazarlarımızda bu türden bir duyumsamanın olmayışını, onların Türk diliyle, kültürüyle Özdamar kadar içiçe olmayışlarına bağlamak mümkündür. Ancak onların da edebi yaratımlarında kökenlerine, göçmenliklerine ilişkin belki açıkça olmasa da, bilinçaltında bir hesaplaşma içerisinde oldukları metinlerinin derin yapıları incelendiğinde görülebilir. Almanca yazan yazarlarımızdan Akif Pirinçciyi bu bağlamda belki bu kategoriye dahil etmek olasıdır. Onun dışında incelenen yazarlarımızın neredeyse tümünde Türk kültüründen oldukça yoğun beslendikleri, hattâ Emine Sevgi Özdamar ve Saliha Scheinhardt için bu kültürün neredeyse tek kaynak olarak gösterilebileceği söylenebilir. Emine Sevgi Özdamar, kültürün en önemli ögelerinden dili sorunsal düzeyinde ele alır ve dil düzleminde ne varsa (atasözleri, deyimler, dualar, ilençler, bilmeceler, tekerlemeler, masallar, şiirler, kalıplaşmış ifadeler) eserlerine yedirmek ister. Bunlar arasında en yaygın biçimiyle Türkçe olarak kullanılan atasözleri ve deyimler, Türkçe özel isimler ilk sırayı almaktadır. Bu türden kullanımlar, özellikle atasözü ve deyimler, kimi zaman Almancaya çevirilerek verilmekte; kimi zaman da Türkçe, hattâ her iki dilde, yan yana gösterilmektedir. Özdamar, Hayat Bir Kervansaray İki Kapısı Var Birinden Girdim Diğerinden Çıktım başlıklı eserinde kullandığı halı motifinde olduğu gibi, eserlerini bir halı gibi dokur; ancak onun halısının malzemesi iplik vb. değil, çok renkli, çok zengin motifli metin parçacıkları, kültürel ögelerdir. 26Bkz. Saalfeld, Lerke von (Hrsg.): Ich habe eine fremde Sprache gewählt: Ausländische Schriftsteller schreiben deutsch.
Onun eserlerinde karşılıklı konuşmalar, diyaloglar tiyatrocu oluşundan dolayı doğal olarak önemli bir yer tutar. Bu da, eserlerinde bir çokseslilik yaratır. Onun başarısında geleneksel kültürün özümsenmiş olması, bu kültürün, bir kültürün en önemli ögesi olan dil ile yansıtılmış olmasında payı büyüktür diye düşünüyorum.
Edebî yaratımında Türk kültüründen beslenen bir başka yazarımız ise, çoğunlukla kadın sorunlarını ele alan Saliha Scheinhardttır. O, biçimden çok içeriğe ağırlık vererek, diğer yazarlarımızdan farklı bir yazar tablosu çizer.
Diğer Almanca yazan yazarlarımızdan farklı bir görüntü sergileyenlerden bir tanesi de Akif Pirinçcidir. Pirinçcinin donanımını sağladığı kaynakların başında, kedileri konu alan kitaplar ve İncil gelir. Özellikle İncil, Pirinçcide önemli bir yer tutar. Eserlerine bakıldığında, aslında İncilin yerini diğer kutsal kitapların da alabileceği bir gerçektir. İncilden hareketle verilmek istenen mesaj sosyal içeriklidir ki, bunu da tüm kutsal kitaplarda görmek mümkündür. Pirinçcinin eserleri genelde polisiye türüne dahil edilmiştir. Onun eserlerindeki hayvan figürlerini bir anlamda fabllardaki işleve sahiptirler dikkate almadığımızda sosyal içerik öne çıkmaktadır.
Almanlar tarafından, Almanca yazan Türklere yöneltilen salt benlik konusunu iş ledikleri, iki kültür arasında kalmışlığı konu edindikleri yönündeki savlarını ilk bakışta çürütür Pirinçci. O, Almanca yazdığı eserlerinin Alman edebiyatının bir parçası olduklarını kanıtlamaktadır.
Edebî yaratımlarında Türk kültüründen beslenen yazarlarımızın çoğunda saptadığımız bir ortak nokta da, neredeyse tümünün Nazım Hikmeti alıntıladıkları, ya da ona göndermede bulunmalarıdır. Göndermelerini ya doğrudan isim belirterek, geleneksel anlamda alıntılayarak (tırnak imi içerisinde) ya da ondan esinlendiklerini belirterek yapmaktadırlar. Özellikle kültürel benlik söz konusu olduğunda, bunu kimi yazarlarımız bir ağaç ya da köprü motifiyle dile getirmektedir. Köprü çoğu zaman hem somut, hem de soyut olarak kullanılmaktadır. Bu, onların bilinçaltının göçmenlikle uğraşmakta oluşunun bir göstergesidir aslında. Bazı yazarlarda imgelerle gün şığına çıkarılan somutlanan memleket olduğu gibi, bazılarında da bilinçaltında gidip gelmelerin olduğu, köklerinden kopamama gerçeğinin benliklerini hep meşgul ettiği söylenebilir. Köprüyle birlikte İstanbula göndermeler de yapılmakta, övgüler sıralanmaktadır bu şehire. Türkçeden aldıkları atasözü ve deyimleri çoğu zaman dilimizdeki kalıp şekliyle değil; belleklerinde kaldığı kadarıyla Almancaya aktararak kullanmaktadırlar.
Alman kültüründen yaptıkları alıntılamalarda en sık başvurulan yazarlardan bir tanesi de Bertolt Brechttir. Brecht, özellikle Emine Sevgi Özdamarda, kendisi de bir tiyatrocu olduğu için, öncelikle tiyatrocu kimliğiyle ele alınmakta; daha sonra ise, 1970li yıllar Türkiyesindeki sola angaje grupların tiyatro bağlamındaki öncüsü olarak alıntılanmaktadır.
Birinci kuşaktan yazarlarımızın başlangıçta yabancı bir ülkede yaşamalarından kaynaklanan sıkıntı ve benlik sorunlarını dile getirmeleri bir anlamda kaçınılmazdı. Yabancı bir ülkede olmaları onların ben-öteki, yerli-yabancı olgularını daha yoğun hissetmelerine neden olmuştur. İkinci kuşaktan yazarlarımızda da bu gelenekten izler gördük. Ancak üçüncü kuşaktan itibaren edebî ürün verecek olanlarda isimlerinin dışında yüzeysel yapıda belki de pek fazla bir iz göremeyeceğiz, ancak bilinçaltlarında, derin yapıda onları meşgul eden birşeylerin olacağı kaçınılmazdır. Dolayısıyla onların yarattıkları edebiyatın nitelendirilmesi uğraşıları hep sürecektir.
Alman dilinde yazılan bu ürünlerin yazarlarının çok-dilli, çok-kültürlü ya da göç- men kökenli olmaları, onların bu edebiyata sağlayabilecekleri zenginlik, çeşitlilik ve kültürel sentez olarak görülmelidir. Alman toplumunun mevcut çok-kültürlü, çokdilli yapısı içerisinde bu edebiyata yer verilmesi ve desteklenmesi salt edebî açıdan değil, bu aynı zamanda kültürlerarasılığa bir katkı olarak da değerlendirilmelidir. Sonuç olarak, göç olgusunu, başlangıçtaki sosyal içerikli konuları aşmış, içerikten öte biçeme, estetiğe yönelmiş, Almancayı edebiyat dili olarak gören ve şiirden hicive, öyküden romana çok geniş bir yelpazede ürünler veren bu Avrupa Türk Edebiyatı temsilcileri değişen Alman edebiyatının bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
Kaynakça: Ackermann, Irmgard: Türk Kadın Yazarlarının Alman Yazınına Katkıları. Hürriyet Gösteri. Sayı: 144, 1992. s. 20-22. Ackermann, Irmgard; Harald Weinrich: Eine nicht nur deutsche Literatur. Zur Standortbestimmung der Ausländerliteratur. Piper, München 1986. Aytaç, Gürsel: Almanca Yazan Kadın Yazarlarımız. Edebiyat Yazıları 1995-2000. Multilingual, İstanbul 2001. s. 99-107 Aytaç, Gürsel: Göçmen Edebiyatı - Postmodern İlişkisi Üzerine. Edebiyat Yazıları III. Gündoğan , Ankara 1995. Aytaç, Gürsel: Sprache als Spiegel der Kultur. Zu Emine Sevgi Özdamars Roman Das Leben ist eine Karawanserei. Mary Howard (Hg.) Interkulturelle Konfigurationen. Zur deutschsprachigen Erzählliteratur von Autoren nichtdeutscher Herkunft. Iudicium Verlag, München 1997. Çağdaş Türk Dili. (Dil Derneğinin Aylık Dil ve Yazın Dergisi) Avrupadaki Türk Yazarları Özel Sayısı. Sayı: 6/7. Yıl: 1988. Esselborn, Karl: Von der Gastarbeiterliteratur zur Literatur der Interkulturaliät. Zum Wandel des Blicks auf die Literatur kultureller Minderheiten in Deutschland. In: Jahrbuch Deutsch als Fremdsprache 23, 1997 Hürriyet Gösteri. Sanat Edebiyat Dergisi. 144, Kasım 1992, Çağdaş Türk Dili. Avrupadaki Türk Yazarları Özel Sayısı. Sayı 6-7 1988 İlkhan, İbrahim: Alev Tekinayın Frohe Osternine Anlambilimsel Bir Yaklaşım. Gündoğan Edebiyat. Sayı: 14. Bahar 1995. s. 93-102.Kaynakça:
*Ackermann, Irmgard: Türk Kadın Yazarlarının Alman Yazınına Katkıları. Hürriyet Gösteri. Sayı:144, 1992. s. 20-22.
Ackermann, Irmgard; Harald Weinrich: Eine nicht nur deutsche Literatur. Zur Standortbestimmung der Ausländerliteratur. Piper, München 1986.
Aytaç, Gürsel: Almanca Yazan Kadın Yazarlarımız. Edebiyat Yazıları 1995-2000. Multilingual, İstanbul
2001. s. 99-107
Aytaç, Gürsel: Göçmen Edebiyatı - Postmodern İlişkisi Üzerine. Edebiyat Yazıları III. Gündoğan ,
Ankara 1995.
Aytaç, Gürsel: Sprache als Spiegel der Kultur. Zu Emine Sevgi Özdamars Roman Das Leben ist eine
Karawanserei. Mary Howard (Hg.) Interkulturelle Konfigurationen. Zur deutschsprachigen
Erzählliteratur von Autoren nichtdeutscher Herkunft. Iudicium Verlag, München 1997.
Çağdaş Türk Dili. (Dil Derneğinin Aylık Dil ve Yazın Dergisi) Avrupadaki Türk Yazarları Özel Sayısı.Sayı: 6/7. Yıl: 1988.
Esselborn, Karl: Von der Gastarbeiterliteratur zur Literatur der Interkulturaliät. Zum Wandel des
Blicks auf die Literatur kultureller Minderheiten in Deutschland. In: Jahrbuch Deutsch als
Fremdsprache 23, 1997
Hürriyet Gösteri. Sanat Edebiyat Dergisi. 144, Kasım 1992, Çağdaş Türk Dili. Avrupadaki Türk Yazarları
Özel Sayısı. Sayı 6-7 1988
İlkhan, İbrahim: Alev Tekinayın Frohe Osternine Anlambilimsel Bir Yaklaşım. Gündoğan Edebiyat.Sayı: 14. Bahar 1995. s. 93-102.