İslam Orta Asya’ya Ne Zaman Geldi. Modern anlamda, Orta Asya beş cumhuriyetten oluşmaktadır. Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan ve Kırgızistan. Hazar Denizi ile batıda, Çin doğuda, İran, Afganistan ve güneyde Pakistan, kuzeyde ise Rusya ile sınırlandırılmıştır. Bazen Çin’in Sincan ve Afganistan’ın özerk bölgesi Orta Asya’nın tanımlarına dahil edilir, ancak bunların dahil edilmeleri beş cumhuriyetin ortak tarihini ve kültürünü dikkate almaz. Bu bölge tarihsel olarak Avrasya’da çapraz karşıya geçen malların ve insanların yaşadığı göçebe insanlarla bağlantılıdır. Ancak, bugün İpek Yolu’nun ölümü de dahil olmak üzere çeşitli nedenlerle dünyanın bu eşsiz bölgesi hakkında çok az şey bilinmektedir veya anlaşılmaktadır.
İslam Coğrafi Durum
Coğrafi olarak bu cumhuriyetler üç bölgeye ayrılabilir. Bazen Maveraünnehir adı verilen vaha kuşağı, çoğunlukla Özbekistan’da, aynı zamanda diğer bütün devletlerin alanlarını da kapsıyor; Kazakistan ve Türkmenistan’daki bozkır çöl bölgesi; ve Tacikistan’ın güneydoğusunda yüksek dağlık alan. İslam bu üç bölgeye farklı zamanlarda ve farklı şekillerde girdi. Üç alanın etnik mirası çok çeşitliydi ve İslam’a cevap verme şeklini etkiledi.
Hz. Muhammed (S.A.V.) zamanında, vaha kuşağı nüfusu İran ve Türk kökenliydi. İyi gezilen İpek Yolu, Merv, Semerkand ve Buhara gibi gelişen kentsel alanların olduğu anlamına geliyordu. Orada, Zerdüştlük, Budizm ve Maniheizm dahil olmak üzere birçok farklı din yaşandı. Küçük sayılardaki diğer dinler arasında Nestorian Hristiyanlar ve Yahudiler vardı ve şimdi Türkmenistan olarak bilinen bölgede Helenistik kültler vardı.
Müslümanlar 651-652 yıllarında şu anda kuzey-doğu İran, güney Türkmenistan ve kuzey Afganistan’ı kapsayan geniş bir bölge olan Horasan olarak bilinen bölgeyi fethettiler. Müslümanlar, Khorasan ismini korudular ve 705 yılında Abbasi valisi Qutaybah ibn Muslim, Merv’de ana koltuğunu defalarca Ferghana Vadisi’ne kampanyalar düzenlediği yerden kurdular.
Talas Savaşı
Günümüzde Kazakistan ve Kırgızistan sınırına yakın Talas Savaşı, Temmuz 751’de Abbasi Halifeliği ile Tibet İmparatorluğu arasında Çin Tang hanedanlığına karşı gerçekleşti. Bu karşılaşma, önümüzdeki 400 yıl boyunca bölge üzerindeki Müslümanların kontrolüyle sonuçlandı. Başlangıçta Tang hanedanıyla kavga eden bir Türk kabile konfederasyonu olan Karluklar’dan sonra, Abbasi’ye itiraz edildi, iktidar dengesi Müslümanların lehine sonuçlandı.
Halen Özbekistan olarak bilinen bölgede bulunan Samarkand, Buhara ve Urgenç kentleri ve artık var olmayan ancak Türkmenistan’daki Meryem kenti yakınında bulunan bir vaha kenti olan Merv, İslami öğrenme, kültür merkezleri olarak gelişmiştir. Moğol istilasına kadar Orta Asya’dan alimler Müslüman dünyayı dolaştılar ve tıp ve bilime, İslami hukuk ve çalışmalara önemli katkılarda bulundular. Birçoğu bugün hala bilinmekte ve saygı duyulmaktadır. Astronom El Farghani, dikkat çekici matematikçi El Hwarizmi (Algoritmi’ye tasnif edilmiştir) ve İbn Sina (Avicenna) İbn Sina, en önemli hekim, gökbilimci, düşünür ve yazar ve modern tıbbın babası olarak kabul edilir. Orta Asya’dan hadis koleksiyoncuları, en bilinen hadis kitabını derleyen İmam Buhari ve ailesi Merv kentinden gelen İmam Tirmizi idi.
İslam Dünyasına Moğol İşgali ve Zulmü
1221 yılında Moğol Ordusu şehre girdi ve onu tamamen mahvetti. Tarihsel raporlar, koruma isteyen mülteciler de dahil olmak üzere bir milyon insanın tümünün öldürüldüğünü gösteriyor. Cengiz Han altı yıl sonra öldüğünde, kuzeydoğu Çin’den Hazar Denizi’ne 28 milyon kilometrekarelik bir imparatorluk bıraktı. Merv hiçbir zaman tam olarak düzelmediyse de, İslam yalnızca vahşi fetihten sağ sağ çıkmayı başardı, aynı zamanda imparatorluk boyunca kurtarıldı ve yayıldı.
Kucaklayan ilk Moğol Han İslam’dır, Cengiz Han’ın torunu Baraka (Berke) Han’dır. Buhara’dan gelen bir karavanla tanıştığı, gezginleri dinleri hakkında sorguladığı ve ardından İslam Dinine geçtiği söyleniyor. İslam dini hızla yayıldı. Soyundan gelen Tamerlane, İslam’ı bölgede sağlamlaştırdı. İslam’ı yıkmaya çalışanlara karşı, Tanrı’nın lütfu ile koruyucular oldu.
16’ncı Yüzyılda Orta Asya Müslüman dünyanın geri kalanından giderek izole hale geliyordu. Alanın sınırları ayrı olmamakla birlikte, İpek Yolu’nun iyi ve fikir aktarımına izin veren birkaç ana güzergahı vardı. Bununla birlikte, Hindistan, Çin ve Avrupa arasında daha hızlı deniz yolları dahil olmak üzere alternatif ticaret rotaları oluşturulduğunda, bölge kararsız hale geldi.
Rus Çarlık İmparatorluğu
Rus Çarlık İmparatorluğu 17’nci yüzyılda Orta Asya’ya yöneldi. Rusya’nın genişlemesi, son bağımsız Özbek bölgelerinin ilhak edilmesine veya 1870’lerde protezist olana kadar devam etti. Şimdi Kuzey Kazakistan, Rus kontrolü altına giren ilk bölgeydi ve yüzyılın ortalarına kadar Ruslar, vaha kuşağının kontrolünü ele geçirmeye hazırlanıyorlardı; orada boyun eğdirme politikaları on yıl içinde tamamlandı.
Bozkır bölgesinde Çarlık Rusyası, İslam’a ve Müslümanlara destek ve iyi niyet gösterdi. Müslüman edebiyatı basmak ve cami inşa etmek için fon ayırdılar. Bozkırların göçebeleri daha önce birkaç camiye sahipti. Vaha kuşağındaki Müslümanların göçebeleri daha ortodoks İslam’da eğitmeleri teşvik edildi. Kazak göçebeleri, bu ‘yeni’ İslam biçimini, dogmatik gelenekler ve inançlar ile değiştirilmiş Kazak geleneksel İslamında dar dogmatik ve yabancı olduklarını algıladılar. 19. yüzyılın ortalarında, Çar politikaları değişiyordu. Bozkır bölgesine Hıristiyan misyonerler göndermeye başladılar ve vaha kuşağında İslami faaliyetlerin engellenmesi için önlemler alındı.
1917–1922 Rus devriminin ardından Orta Asya, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) bir parçası oldu ve bugün tanıdığımız beş cumhuriyet, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan ve Kırgızistan’da örgütlendi. 1917’de Rusya’daki Müslümanlara yapılan itirazlara rağmen, “… inanç ve kullanımlarınız, ulusal ve kültürel kurumlarınız sonsuza dek özgür ve istilacı” diyen İslam, SSCB tarafından kibar davranmadı. İkinci bölümde, İslam’ın bastırılmasını ve Sovyet sonrası yeniden canlanmasını tartışacağız.