1 Sosyal Öğrenme Teorisi Sosyal Öğrenme SüreciSosyal Öğrenme Teorisi
2 Öğrenme KuramlarıÖğrenmenin oluşum süreci ile ilgili olarak farklı psikolojik yaklaşımlar vardır. Bu yaklaşımların farklılığının kaynağı, kuramcıların öğrenen kişinin öğrenme sürecindeki rolü ve gücü ile ilgili bakış açılarıdır.
3 Bu Kuramlar Şunlardır. Davranışçı Kuram Bilişsel Kuram Sosyal Öğrenme Kuramı
4 Sosyal Öğrenme Sürecinde temel kavramlar “taklit, gözlem ve model alma”dır. İnsanların diğer insanları gözleyerek öğrenebileceğine ilişkin ilk açıklamalar Platon ve Aristo’ya kadar uzanmaktadır.
5 Bu konuyu deneysel olarak açıklamaya çalışan ilk psikolog Thorndike’tır. Thorndike dışında Miller, Dollard ve Watson da çeşitli araştırmalar yapmışlardır. Ancak Bandura “Düşünme Ve Etkinliğin Sosyal Temelleri” adlı yapıtıyla gözlem yollu öğrenmeyi sistematik bir bütünlüğe ulaştıran ilk psikolog olarak bilinmektedir.
6 Sosyal Öğrenme Süreci; Sosyal Öğrenme Teorisinin ortaya çıkması ile beraber şekillenmiştir ve Sosyal Öğrenme Teorisinin öncüsü ve yaratıcısı Albert Bandura’dır.
7 Bandura’nın 1960’ların başında, öğrenmeye getirdiği yaklaşım sosyal-davranışçılıktır. Bandura’nın sistemi davranışçı olmasının yanı sıra bilişsel özellikler de taşıyordu.
8 Bandura’nın öğrenme kuramı davranışçı yaklaşımın bir kolu gibi görünmesine rağmen bilişsel yaklaşımların etkisiyle daha ılımlı bir yapı ortaya koymaktadır. Sosyal(gözlem yoluyla) öğrenme kuramı bilişsel öğrenme kuramı ile analitik davranışçı kuramın birleştirilerek ortaya konulan bir çeşit orta yol kuramıdır.
9 Davranışçı Kuramın Sınırlılıkları Davranışçılık, doğal ortamlarda meydana gelen şeyleri temsil etmektedir: Hiç kimseye, istendik davranışlarının sıklığını artırmak için her gün ödül verilmez. Genellikle kişiler kendi davranışlarını kendileri yönetmekte ve kontrol etmektedirler.Davranışçılık genellikle ilk tepkilerin nasıl kazanıldığını açıklamaz. Birey bir çok davranışı hiç pekiştirilmeden gösterir. Eğer davranışın ortaya çıkması için pekiştirme gerekli ise, davranışın ilk olarak nasıl ortaya çıktığının açıklanması gerekir.
10 Davranışçılık sadece doğrudan öğrenmeyle, yani sonuçların hemen gözlendiği durumlarla ilgilenir; dolaylı öğrenmeyle ilgilenmez. Yani sonuçların hemen değil gerektiğinde etkinliğe dönüştürüldüğü öğrenme türü ile ilgilenmez.
11 Bu sınırlılıklarından dolayı Bandura, “Sosyal Öğrenme Kuramı”nı ortaya atmıştır. Sosyal Öğrenme, bireyin başkalarını gözlemleyereköğrenmesidir. Öğrenmenin etkililiği, öğrenenin modeldengözlemlediği davranışı taklitedebilme kabiliyetine bağlıdır.Gözlemlenen davranışın sonunda, modelin almış olduğu olumlupekiştireç veya ceza gözlemleyenin o davranışı taklit edipetmeme kararını etkiler.
12 Bu kurama göre çevre insan davranışlarını etkilediği gibi insan davranışları da çevreyi etkiler. Bu ilkeyi Bandura "geri dönüşlü/karşılıklı belirleyicilik" (reciprocal determinism) olarak adlandırdı. Yani hem çevre hem birey birbirlerini etkilemektedirler
13 Daha sonra Bandura bu ikili ilişkiye bir üçüncüsünü de ekledi Daha sonra Bandura bu ikili ilişkiye bir üçüncüsünü de ekledi. Yani kişiliği oluşturan faktörleri çevre, davranış ve kişinin psikolojik süreçleri olarak görmeye başladı. Bu psikolojik süreçler imajları ve dili kullanmamızı belirler
14 Bu noktadan sonra Bandura'nın Sosyal Öğrenme Teorisi oluştu Bu noktadan sonra Bandura'nın Sosyal Öğrenme Teorisi oluştu. Burada en önemli iki kavram "Gözlemle öğrenme yani modelleme" kavramı ve "öğrenme süreçlerinin öğrencinin kendisi tarafından yönetimidir".
15 ÖĞRENMEYİ SAĞLAYAN DOLAYLI YAŞANTILAR Dolaylı Pekiştirme: Araştırma sonuçları, davranışı pekiştirilen modeli izleyen bireylerin modelin davranışını daha sıklıkla ve kısa sürede taklit ettiklerini göstermektedir.
16 Dolaylı Ceza: Modelin yapmış olduğu davranış sonunda almış olduğu cezanın gözlemlenmesi, gözleyenin o davranışı yapma eğilimini azaltır veya ortadan kaldırır. Yalnız davranış korkudan dolayı yapılmıyorsa korkunun azaldığı veya ortadan kalktığı durumlarda istenmeyen davranışı yapma eğilimi gösterilmektedir.
17 Dolaylı Güdüleme: Gözlenen ürünler, bireyi sadece bilgilendirmez, aynı zamanda onu elde etmeye de güdüler. Ancak gözlenen davranış, değer verilen bir ürünle sonuçlanırsa, gözleyen kişi o davranışı yapmak için istek duyar. Ayrıca, gözlemci o davranışı yapabileceğine inanmalıdır. Başkalarının başarılarını yada başarısızlıklarını gözlemek, belli bir davranışı yapmak için bireyin kendi yeteneğini değerlendirmesine yardım eder.
18 Dolaylı Duygu: Bir çok duygu gözlem yoluyla kazanılır Dolaylı Duygu: Bir çok duygu gözlem yoluyla kazanılır. Bir çok insan doğrudan kendileri zarar görmedikleri halde, fareden, kediden, yılandan hatta sınavdan korkarlar. Bu korkuların nedeni ise söz konusu korkulara sahip modellerin gözlenmesidir.
19 Modeller, sesleri, mimikleri, bağırmaları, ağlamaları söyledikleri sözler yoluyla gözleyen kişiye bir çok mesajverir ve sonuçta modeli gözleyen kişi dolaylıyaşantı kazanarak aynı korkulara sahip olabilir.
20 Modelin Özellikleri: Gözlem yoluyla öğrenme kuramının en önemli öğesi modeldir. İnsanların bir davranışı öğrenebilmeleri için, o davranışın başkaları tarafından nasıl yapıldığını görmeleri gerekmektedir. Model ile gözlemleyenin karakter benzerlikleri veya özellikleri davranışın taklit edilme oranını artırır. O halde model ile gözlemleyen arasındaki etkileşimde bazı temel özellikler bulunmalıdır. Bunlar: Yaş-Cinsiyet-Karakter-Benzerlik-Statü
21 SOSYAL ÖĞRENMENİN DAYANDIĞI TEMEL İLKELER Karşılıklı Belirleyicilik: Bandura’ya göre bireysel faktörler, bireyin çevre ve davranışı karşılıklı olarak birbirlerini etkilemekte ve bu etkileşimler bireyin sonraki davranışını etkilemektedir. Davranış çevreyi; çevre ise davranışı değiştirebilir. Yine çevre bireysel özellikleri değiştirebileceği gibi bireysel özellikler de çevreyi değiştirebilir.
22 Birey, davranış, çevre birbirlerini etkileyerek bireyin bir sonraki davranışını belirlemelerine rağmen her zaman bütün olaylarda her biri aynı etkiye sahip değildir. Örneğin; çok gürültülü bir çevre, davranışı her şeyden daha çok etkileyebilir. Birey çalışmaya çok istekli olsa bile gürültü çalışmasını engelleyebilir. Sonuç olarak bireyin gelecek davranışları çevre, davranış ve bireysel özellikleri tarafından belirlenir
23 Sembolleştirme Kapasitesi: Bandura insanların, dünyanın kendisinden çok bilişsel temsilcileriyle etkileşimde bulunduklarını; bilişsel temsilciler yoluyla dünyayı sembolik olarak gördüklerini savunmaktadır.Öngörü Kapasitesi: İnsanlar geçmişte yaşadıklarını, düşünce ve sembollerle zihinlerinde kodlayarak ileriye dönük planlar yapma gücüne sahiptirler. İnsanlar beklentilerini karşılama durumunu dikkate alarak hedefler oluştururlar ve gelecekle ilgili planlar yaparlar. Gelecekte başkalarından göreceği olası davranışlara nasıl davranması gerektiği ile ilgili ön hazırlık yaparlar. Kısacası düşünce davranıştan önce gelir.
24 Dolaylı Öğrenme Kapasitesi: İnsanlar başkalarının davranışlarını ve o davranışların sonuçlarını gözlemleyerek öğrenirler. Elbette insanlar kendi yaptığı davranış ve sonuçlarından da öğrenirler fakat bu durum insanın öğrenme kapasitesini sınırlar. Başkalarını deneyimlerinden öğrenilmesi insanların öğrenme kapasitesini ve hızını yükseltir.
25 Öz Düzenleme Kapasitesi: Sosyal öğrenme kuramının temel ilkelerinden biri de bireyin kendi biçimlendirme potansiyeli olduğunu kabul etmesidir. Çünkü insanlar kendi hayatlarını kontrol etme ve düzenleme gücüne sahiptirler. Beslenme, çalışma durum ve şekilleri, dinlenme eğlenme biçimleri gibi kişisel işlerde insanlar kendi yaşantılarını başkalarına göre değil kendilerine göre ayarlayabilirler. Ayrıca insanlar bir faaliyet veya iş için kendilerine göre standartlar ve motivasyon oluşturarak çalışırlar. Yani insanların yaptıkları işlerdeki sorumluluk kendilerine aittir.
26 Öz Yargılama Kapasitesi: Sosyal öğrenme kuramının son ve en önemli ilkesidir. İnsanlar kendileri hakkında düşünür ve düşündüklerini açıklayabilir. Bireyler kendi fikirlerini ve düşüncelerini uyguladıktan sonra sonuçları değerlendirir ve kendisini yargılayabilir. İnsanın kendinin farkında olması ve kapasitesi ile yapacağı iş arasında değerlendirme yapması, bireyin öğrenme sürecinde önemli bir durumdur.
27 Bandura'ya göre “modelden öğrenme” süreci aşağıdaki basamakları içerir: 1. DikkatBilindiği gibi öğrenmede dikkat önemli bir yer tutar. Modelin özellikleri dikkatimizi etkiler. Örneğin model ilgi çekici ise, dramatik ya da çok etkileyici ise, model bize benziyorsa ya da çok prestijli birini yansıtıyorsa bütün bunlar bizim dikkatimizi toplamamızı sağlar.
28 2. Hatırlama - akılda tutma Burada dil ve imajlar (görselleştirme) işin içine karışır. Modelde izlediklerimizi sözel tanımlar ya da görsel imajlar olarak saklarız. Bunları saklama ve sonradan ortaya çıkarma süreçlerine dikkat edilmelidir.
29 3. Yeniden üretme Bu önceden izlediğimiz davranışları kendi kendimize yapabilmemiz demektir. Sadece izleyerek her şeyi yapamayız. Ancak bazı şeyleri yapabilmek için kendimizi yapıyor gibi hayal etmemiz işe yarar.
30 4. Motivasyon Burada önemli olan repertuarımıza girmiş bulunan davranışları sergilemek isteyip istemeyeceğimizdir. Zorla size hiç kimse hiçbir şey yaptıramaz. Yapmak istemeniz önemlidir. Bu motivasyonun sebebi çok çeşitli olabilir.
31 5. Kendi davranışlarını yönetebilme Burada kendi davranışlarını inceleme, standartlara göre değerlendirme ve ödül ya da cezalandırma söz konusu olur.Davranışlar
32 GÖZLEM YOLUYLA ÖĞRENME SÜREÇLERİ Dikkat Etme Süreci: Gözlem yoluyla öğrenmenin temel koşulu dikkat etmektir. Bu yolla öğrenmenin gerçekleşebilmesi için bireyin modelin yaptıklarını izleyip doğru olarak algılaması gerekmektedir. Fakat dikkatin oluşmasına, model davranışı yapan kişi, model davranışın özelliği ve model davranışı öğrenen kişinin özelliği olmak üzere üç faktör etkilidir. Model davranışın özellikleri ise basit, açık, ilgi çekici ve işlevsel değerinin olmasıdır. Gözlemleyen kişinin durumu ve özelliği gözlemlenen davranışa dikkat sağlamasında önemli bir faktördür.
33 Hatırda Tutma Süreci: Geçmişte başkalarından gördüğümüz davranışlardan yararlanabilmek için hatırlamak zorundayız. Başkalarından gözlemlediğimiz davranışları beynimizde kodlarız. Bu kodlama işleminde semboller, resimler, hayali ve soyut nesnelerden yararlanırız. Gözlemleyerek kazanılan ve beyne kodlanan bilgilerin uygulanması ve zihinsel olarak deneme ve pratik yapılması unutmayı engeller. Gözlemlenen davranışın hatırlanmasında bireyin zihinsel yapısı ve kapasitesi durumu etkiler.
34 Davranışı Meydana Getirme Süreci: Gözlemlenen davranışların bellekte kodlandıktan sonra birey tarafından davranışa dönüştürülmesidir. Kişi istenilen davranışı gördükten sonra kendisi yaparsa öğrenme olur. Davranışı meydana getirme sürecinde model, öğretmen veya diğer kişilerin geri bildirimde bulunması davranışın istenilen düzeye getirilmesinde önemlidir. İstenilen düzeyde olmaması durumunda eksikliklerin görülerek giderilmeye çalışılması gereklidir.
35 Güdülenme Süreci: İnsanlar dışarıdan her gördüğü davranışı gözlemleyerek öğrenmezler. Gözlemlenen davranışın sonunda modelin çevreden almış olduğu tepki o davranışın gözlemleyen tarafından taklit edilip edilemeyeceği kararını vermede etkilidir. Eğer gözlemlenen davranışın sonunda model ödüllendirildi ise gözlemleyende aynı davranışta bulunma isteği oluşur. Modelin cezalandırıldığı durumlarda ise gözlemleyen aynı davranışı tekrarlamamaya özen gösterecektir. Genel olarak insanlar ödüllendirilen davranışı yapma eğilimindedirler.
36 MODEL ALMA YOLUYLA KAZANILAN ÜRÜNLER Bandura’ya göre gözlemci modelden beş şey öğrenmektedir; 1. İnsan başkalarını gözlemleyerek, izleyerek etkili okuma, problem çözme, bir oyun oynama gibi becerileri öğrenebilir. 2. Birey model aldığı kişiyi gözlemleyerek önceki öğrenmiş olduğu yasaklar ya güçlenir yada zayıflar. 3. Gözlemci yeni değerler, inançlar kazanabilir. 4. Gözlemci modelden çevrenin ve eşyanın nasıl kullanılacağını da öğrenir. 5. Gözlemci modelin duygularını açıklama biçimini gözlemleyerek kendi benzer duygularını da benzer biçimde açıklar.
37 Öz Yeterlik: Bireyin gelecekte karşılaşacağı güçlüklerle nasıl başarılı olabileceğine ilişkin kendisi hakkındaki inancıdır. Örneğin sınava girme, topluluk önünde konuşma gibi. Öz yeterlik yargıları dört temel kaynaktan elde edilen bilgilerden etkilenmektedir. • Yaşantı: Bireyin doğrudan kendi yaptığı başarılı yada başarısız etkinlikler sonucunda elde ettiği bilgiler. • Dolaylı Yaşantılar: Bireyin kendine benzer başka kişilerin başarılı yada başarısız etkinlikleri, kişinin kendisine olan yargısını güçlendirir. • Sözel İkna: Bireyin kendisi hakkındaki yargısına ilişkin teşvikler, nasihatler, öğütler öz-yeterlik yargısını etkiler. • Psikolojik Durum: Bireyin belli görevi başarma yada başarısız olma beklentisi öz-yeterlik yargısını etkiler.
38 Öz yeterlik algısını güçlendirmek için insanların bireysel ihtiyaçlarına uygun öğretim yapmaları, çok çeşitli etkinliklere yer vermeleri, işbirliğine dayalı öğretim yaklaşımları kullanmaları, öğrencileri birbirleriyle karşılaştırmamaları gerekmektedir. Öz yeterliğin gelişmesinde bireyin üç boyuttaki yaklaşımı belirleyici olur. 1. Yeterlik Beklentisi: Bireyin yapılacak işi kolay, zor, çok zor olarak algılaması ve ön kestirim. 2. Genelleme: Bireyin öğrendiği bir davranışı benzer durumlarda transfer edebilmesi ve uygun durumlarda kullanabilmesi. 3. Güçlendirme: Bireyin bir davranışı yapabileceğine güçlü bir şekilde inanması.
39 Öz Düzenleme: Bireyin kendi davranışlarını etkilemesi, yönlendirmesi, kontrol etmesidir. Bandura’ya göre insanların davranışları sadece dışsal pekiştireç ve cezalarla kontrol edilemez. Birey davranışını düzenlemek için önce performans standardını geliştirir.
40 Daha sonra kendi performansını gözler ve kendi performansını, geliştirdiği performans standartlarıyla karşılaştırarak davranışı hakkında karar verir. Bandura’ya göre birey, kendi kendini değerlendirme sonucunda kendini içsel olarak pekiştirir. İnsan kendi davranışlarını etkili olarak kontrol edebilir. Dışarıdan başkalarının kontrolüne ihtiyacı yoktur.
41 SOSYAL ÖĞRENME KURAMININ EĞİTİMDE UYGULANMASI Uygun Model Kullanmak: A. Öğretmenler öğrencilerin dikkatini hangi davranışı model almalarını istiyorlarsa o davranışa doğru yönlendirmelidirler. Öğretmen ilk önce yapılacak işlerde kendini model olarak sunabilir. B. Öğretmenin uygun model olması önemlidir. Bandura’ya göre gözlemleyerek yeni bir şeyler öğrenmek direkt pekiştireç yoluyla öğrenmekten daha etkilidir.
42 C. Bilinen davranışların modeller tarafından uygulandığını gözlemlemek o davranışların güçlendirilmesini sağlar. D. Sosyal öğrenme kuramında öğretmenlerin sınıfta model olma durumu öğretmenin niteliği ile doğru orantılıdır. E. İyi bir öğretmen dahi sadece bir grup tarafından model alınabilir. Bu durumda öğretmenin görevi öğrencilerin beklenti ve amaçlarını tanıyarak onların istendik davranışlara dikkat etmelerini ve model almalarını sağlamak olmalıdır.
43 ÖZ YETERLİĞİN GELİŞTİRİLMESİ Başaramama korkusu yaşayan öğrencilere öğretmenin yapabileceği rehberlik iki yoldan olabilir; 1. Yapılacak faaliyet alt bölümlere bölünüp öğrenciye sunulmalı. 2. Öğrenciye diğer bir öğretmen yada öğrenci tarafından destek verilerek başarma duygusunu geliştirmek.İşbirliğine dayalı öğrenme yaklaşımı tercih edilmektedir. Öğrencilerin başarısız olduğunu gören öğretmenler kendilerinin öğretmenlik bilgi ve becerilerini sorgulayarak öz yeterlik inançlarını geliştirmeye çalışmalarıdır.
44 Prof. Dr. Nuray SENEMOĞLU.Gelişim, Öğrenme ve Öğretim,Gazi Kitabevi. KAYNAKLARProf. Dr. Nuray SENEMOĞLU.Gelişim, Öğrenme ve Öğretim,Gazi Kitabevi.Prof. Dr. Binnur YEŞİLYAPRAK.Gelişim ve Öğrenme, Pegem Yayınları.Prof. Dr. Ayhan AYDIN.Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi, Tek Ağaç Eylül Yayınları.