Küp problemi
İstatistik bilimi içinde küp problemi (İngilizce urn problem) bir idealize edilmiş düşünce denemesi olup pratik hayatta ilgilenilen nesneler (atomlar, kişiler, otomobiler vb.) bir küp veya benzeri bir kap içinde bulunan renkli toplarla temsil edilmektedir. Bir veya daha fazla sayıda topun küpten çıkartıp alındığı düşünülür; bu düşüncenin hedefi, belli bir renkte ve diğer özellikte olan topların küpten çıkarılma olasılığını incelemektir.
İçindekiler
Temel küp problemi[değiştir | kaynağı değiştir]
Bu olasılık kuramı kapsamında bulunan bu temel küp modelinde küpün sadece x sayıda beyaz ve y sayıda siyah top ihtiva ettiği düşünülür. Bu küpten tek bir top rassal olarak çekilir ve rengi gözlenir. Top tekrar küpe geri konulur ve bu seçim süreci tekrar ettirilir.
Bu temel problem modelinin yanıt sağlayabileceği sorular şunlar olabilir:
- n sayıda çekim ve gözlem yapılırsa beyaz ve siyah topların oranı hakkında bir hüküme varmak mümkün müdür? Verilen bu karar için itimat derecesi ne olacaktir?
- x ve y bilindiğine gore belirli bir seri topu arka arkaya çekme (örnegin önce beyaz sonra siyah vb) olasılığı nedir?
- Yapılan çekişlerde yalnızca beyaz toplar elde edilmekte ise acaba küpte hiçbir siyah top bulunmadığına nasıl emin olunabilinir?
Diğer modeller[değiştir | kaynağı değiştir]
Çok daha çeşitli küp problem şekilleri bulunabilir. Bazıları
- küpün içinde renkli toplar olacağına, üzerine numara yazılmış toplar bulunabilir;
- küpün içinden birer birer çekilen top geriye konulmayabilir.
Küp problemlerine örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]
- Binom dağılıminın matematiksel geliştirilemesi.
- Hipergeometrik dağılımının matematiksel geliştirilemesi.
- İstatistiksel fizik: enerji ve hız dağılımlarının türetilmesi
- Ellsberg paradoksu
- Pólya'nin küpü: Analize başlarken küpün içinde b sayıda beyaz ve s sayıda
siyah top bulunduğu düşünülsün. Küpten rassal olarak bir top seçilip çekilsin. Bu seçilip çekilen top (bir başka yerde saklanmakta olan) bir diğer top ile birlikte yine küp içine koyulsun. Bu demektir ki küp içindeki top sayısı her bir çekişte büyümektedir. Bu işlemin n defa tekrarlanması sonunda küp içinde bulunan beyaz top sayısı Xn olacaktır. Yn=Xn olarak tarif edelim. Bu halde {n=1, 2, 3,... için yn } n değeri arttıkça beta dağılımına yaklaşacak ve şekli de özel bir stokastik süreç olan martingale olacaktır.
Tarihsel görüş[değiştir | kaynağı değiştir]
1713 de Jakob Bernoulli tarafından Ars conjectandi adı verilmiş makalenin yayınlanmasından beri, küp problemleri olasılık kuramı içinde bir önemli yer kapsamaktadırlar. Bernoulli'yi bu makeleyi yazmaya iten nedenler pratik hayatta gözlemini yaptığı ve bir kabtan rassal olarak topların çekilmesini içeren piyangolar, seçimler veya kumar yani şans oyunları olmuştu.
Tarihçilerin yazdıklarına göre
- Orta çağlarda ve rönesans devrinde Venedikte yapılan seçimlerde, Venedik Dukası seçimleri dahil, oy verecek seçmenlerin tayini çok kere bir küpten çekilen değişik renkte toplar kullanılması suretiyle yapılmaktaydı.
Ars conjectandi adlı eserinde Bernoulli bir küp içinden çekilip alınan çakıl taşı sayısına dayanarak değişik renklerin oranlarının tayin edilme problemi üzerinde deney yaptığını bildirmektedir. Bu problem ters olasılık adı ile anılmaktaydı ve onsekizinci yüzyılda önemli bir araştırma konusu olmuştu ve tanınmış matematikçiler Abraham de Moivre ve Thomas Bayes bu alanda çalışmalar yapmışlardır.