Tavalar savaşıyor - forelocks çatlaklarının lakelerinde
Rusçaya çevrilmiş böyle bir şey, Özbekistan ve Tacikistan arasındaki iki ülkenin liderleri arasındaki kavgaların neden olduğu uzun süren Soğuk Savaş'ın bir resmini hayal edebilirsiniz. Bu kavganın iki yönü var - etniktarihsel ve ekonomik. Sovyet iktidarı yıllarında iki ülkenin nüfusu için yapılan en son tarihle başlayalım.
1924’te, Bolşevik’li politik topograflar, Orta Asya’nın ulusal bölge sınırlandırmasını yaptı. Özbek SSR'nin bir parçası olarak Tacik Özerk Cumhuriyeti'nin ortaya çıkmasıyla sonuçlandı. Bu seçenek en başarılı değildi. Gerçek şu ki, Taciklerin Özbeklere karşı kibirli oldukları (vatandaşlarımızın köylülere karşı tutumlarına benzer bir şey).
Tacikler kendilerini daha eski bir kültür ve tarih milleti olarak görüyorlar, bu yüzden bu hafif züppe. Bolşevikler bu tür etnik inceliklerden uzaktı ve bu nedenle Tacikleri Özbek komşularına bağımlı ve bağımlı bir pozisyona soktular. Sonra hatayı düzeltmeye çalıştılar.
1929'te Tacikistan tam teşekküllü bir sendika cumhuriyetine dönüştürüldü. Ancak tortu, dahası, maddi ve görünür halde kaldı. Tacik milletinin tarihi ve kültürünün gururu olan eski Samarkand ve Buhara kentleri de dahil olmak üzere Taciklerin bütün bir bölgesi Özbekistan'a atfedilmiştir.
Kuşkusuz, Özbek liderleri ulusal ilişkilerin nüanslarını hissediyordu ve alt komşularla sadece doğru değil aynı zamanda Tacikistan’ın yüksek ofislerinde çıkarlarını savunuyorlardı. Bu gelenek, cumhuriyetlerin haklardaki gerçek eşitlemesinden sonra bile yıllarca korunmuştur.
Daha kalabalık ve ekonomik olarak daha güçlü olan Özbekistan, mümkün olan her şekilde "doğuştan" komşularına bakıyordu. Özbek siyasetçileri bunu Taşkent'te icat edilen “iki dili olan bir kişi” tezi ile açıkladılar. Doğru, sadece diller değil. Halklar gerçekten farklı.
Etnikçilere göre, Taciklerin kuzey Persleri. Bu nedenle, bazı uzmanların Farsça lehçesi olarak gördüğü tuhaf dilleri. Diğerleri Pers dilinin bağımsız bir dilbilimsel dalıdır. Taciklerin çoğu kuzey Afganistan'da yaşıyor, ulusun yaklaşık üçte biri (Orta Asya'nın en büyüğünden biri) Tacikistan'ı birleştirdi.
Özbekler, Türkçe konuşuyor. Eski İran kabilelerine dayanan etojenezlerinin, Orta Asya'nın Moğollar ve diğer göçebeler tarafından işgalinden sonra kuvvetle değiştiğine inanılmaktadır. Özbekçe "Özbek", yerli halkın fatihlerle asimilasyonu ve çeşitli Türk dilinin benimsenmesinden sonra kullanılmaya başlandı.
İki halk arasındaki farkın bu iddiasız resminin ardında, sadece o yerlerin yerlileri tarafından daha fazla bilinen bin nüans yer almaktadır. Bazen bu farklılıklar, ekonomik nedenlerle (su, toprak vb. Hakkındaki anlaşmazlıklar) neden olduğu etnik çatışmalara neden olmuştur.
Komünist otoriteler bu çatışmaları ustaca ortadan kaldırarak sebeplerini ortadan kaldırdı. Böylece, Tacik ve Özbek cumhuriyetlerinin bağımsızlığı zamanlarında belli bir çatışma üssü oluşturdular. Öncelikle iki ülkenin liderlerinin ilişkilerinde kendini gösterdi.
İlk başta, Tacikistan Devlet Başkanı Emomali Rakhmon, geleneksel olarak Özbek mevkidaşı İslam Karimov'u “atamiz” (“babamız”) olarak adlandırdı. Ardından Karimov'u Tacik'in tümüne baskı yapmakla suçladı. Rakhmon, Özbekistan ziyareti sırasında bir kez yerel bir asistana temyiz etti ve ondan vatandaşı seçmesini istedi. Adam konuşma sırasında hazır olan Özbekistan Devlet Başkanına merakla baktı ve şöyle cevap verdi: “Ben Samarkand”.
Muhtemelen, Rakhmon’un iddiaları bir şekilde haklıydı. En azından Karimov’un altında Özbekistan’daki Tacik’e sadece 1,5 milyon insan yazdı. Resmi olmayan kaynaklar Tacik diasporasının büyüklüğünü 11 milyonlara çıkarmaktadır.
Zaman içinde Rakhmon ve Karimov arasındaki anlaşmazlıklar kavgalara doğru yükselmeye başladı. Bir zamanlar kapalı bir basın toplantısında Tacik cumhurbaşkanı, “Karimov ile defalarca savaştığını, hatta iki kez savaştığını itiraf etti. Nazarbayev bizi bir kez ayırdı, Kuchma ikinci kez. Ben de ona dedim: "Semerkand ve Buhara, hala alıyoruz!".
Çekişme elması olarak su ve gaz
Rahmon'un vahiyleri kapalı bir basın toplantısından kamusal alana geçti. Özbekler buna tepki vermedi, sessiz kaldılar. Ancak gözlemci uzmanlar, Tacik ve Özbek liderlerinin katıldığı zirveleri hızla bağladı, ardından komşu ülkeler arasındaki sınırları kapattı, vize rejimi getirdi, ulaştırma iletişimini engelledi ve iki cumhurbaşkanının insanlarına verdiği rahatsızlıkları engelledi.
Bu arada, Taciklerin Semerkand ve Buhara'ya olan iddiaları, eğer bu çatışmalarda önemliyse, ilkinden çok uzak. Karşılıklı gaz, elektrik ve Tacikistan'ın Vakhsh Nehri'nin suyunun "kullanımı" konusunda anlaşmazlıklar vardı. Sovyet döneminde, üzerine altı hidroelektrik santralinin bir kadrosu inşa edildi. En büyüğü olan Rogun hidroelektrik santralini inşa etmeye başladılar, ancak uzun vadeli inşaatlara düştüler.
Bununla birlikte, mevcut istasyonların kapasitesi Tacik Cumhuriyeti'ne yüksek su yaz aylarında enerji sağlamak ve hatta gazla çalışan termik santrallerini yaz koruyucu bakım için durduran komşu Özbekistan'ı desteklemek için yeterliydi.
Kışın durum değişiyordu. Su eksikliği nedeniyle, Tacik hidroelektrik santrallerinde elektrik üretimi düştü, şimdi cumhuriyet Özbek termik santralleri tarafından desteklendi. Yıllar boyunca kurulan bu düzen, iki cumhuriyetin bağımsızlık yıllarında başarısız olmaya başlamıştır. Tacikistan'da kış aylarında elektrik kıtlığının cumhuriyetin toplam enerji tüketiminin üçte birini aştığı görülmüştür.
Durum, Özbekistan'ın sadece elektrik değil, aynı zamanda doğal gaz da bulundurmaya başlamasıyla daha da kötüleşti. Tacikistan'da insanlar ışıksız ve sıcak oturuyorlardı, donuyorlardı. Bazen trajedilere yol açtı. Örneğin, “2008 kışın, ülkede elektrik kesintileri nedeniyle yenidoğan çocuklar öldü” diyen Başkan Rahmon'un sözleri.
Şimdi Tacik lider, Özbek "atamiz" i son kelimelerle azarlamakla kalmadı, cumhuriyetini kurtarmanın bir yolunu arıyordu. Çözüm yüzeyde kaldı - Rogun hidroelektrik istasyonunu üst Vakhsh'ta tamamlamak için. İki daha küçük istasyon inşa etmek için kaskadın altında - Sangtuda HPP-1 ve HPP-2.
Bu sefer zaten Taşkent'te endişeliydiler. Burada “Vakhsh suyunun Taciklerin elden çıkarması” hakkında konuşmaya başladılar. Tehdit ciddiydi. Dünya böyle örnekleri biliyor. İşte ünlü Colorado Nehri sularını düzenleyen iyi Amerikalılar. Rezervuarlar, barajlar, barajlar, drenaj çıkışları inşa ettiler ve Colorado Pasifik Okyanusu'na akıp durdu ve Amerikan çöllerinin kumlarında sessizce çözüldü.
Nehir, son zamanlarda, hidrologların söylediği gibi, yüksek sel 1998 yılında "okyanusu öptü". Okyanus bundan kurtuldu, fakat bitişik Meksika toprakları ekolojik felaket bölgesi oldu. Yeni Vakhsh enerji santralleri yakın bir görüntü sözü verdi.
Özbekistan kararlı bir şekilde tepki gösterdi ve Tacikistan sınırını kapattı. Topraklarıyla dünya ile temastan kes. Aslında Duşanbe için, onu diğer ülkelerle birleştiren tek (Özbek toprakları aracılığıyla) iletişimdi. Uluslararası bir çatışma yaşandı. İran, şirketleri zaten Sangtuda hidroelektrik santrali 2'in inşaatına giden Taciklere karşı durdu.
Tahran biraz rahatlama sağladı. Tacikistan'ın diğer ortakları, Afganistan, Rusya (Kırgızistan yoluyla), Çin (uluslararası Karakurum karayoluna erişimi olan) ile motor bağlantısı kurmasına yardımcı oldu. Rus elektrik mühendisleri Sangtuda HPP-1'i tamamladı. 2016'te, Vakhsh nehir yatağı, Rogun hidroelektrik santralinin rezervuarını doldurmak için engellendi.
Şimdiden, Karimov’un Rakhmon’a yapacağı yaptırımların işe yaramadığı açıkça ortaya çıktı. Oturup pazarlık etmemiz gerekiyor, ancak eski şikayetler ve kişisel hırslar ilişkilerin yeniden kurulmasını engelledi. Sadece İslam'ın ölümünden sonra Karimov Taşkent Duşanbe ile doğrudan temas kurdu.
Yeni Özbek lideri Shavkat Mirziyoyev, Tacik komşularıyla ilişkilerin normalleşmesi hakkında konuştu ve hatta Emomali Rakhmon ile şahsen tanıştı. Sadece retorik değişmeye başladı. Geçen yaz O'zbekiston TV kanalı “Özbekistan-Tacikistan: zamana göre test edilmiş dostluk” adlı bir film yaptı.
Özbekistan Dışişleri Bakanlığı filmi hemen web sitesine yerleştirdi. Daha sonra Taşkent'teki uluslararası bir basın kulübünde konuşan Özbekistan Dışişleri Bakanı Abdulaziz Kamilov, O'zbekiston filmini “Tacik-Özbek ilişkileri hakkında çok iyi bir film” olarak nitelendirdi.
Bu tür sinyallerle, iki ülkenin yakınsaması başladı; bu, 9 Mart'ta sona eren ikili ilişkilerde atılım belgelerinin imzalanmasıyla sona erdi. Shavkat Mirziyoyev'in istedikleri gibi “stratejik” olmalarını isterlerse zaman söyleyecektir. Taciklerle Özbekler arasındaki çok fazla sorun modern tarihe yol açtı.
Şimdiye kadar, iki ülke arasındaki temasların geri yüklenmesinde yalnızca ilerleme kaydedilmiştir. Bir sonraki adım, ekonomik ilişkilerin normalleşmesidir. En düşük noktasında, Tacikistan ve Özbekistan arasındaki yıllık ticaret cirosunun toplam 2,5 milyon dolar olduğu tahmin edildi (yalnızca tek başına özel İsviçre saatleri). Şimdi, ülkeler en iyi yıllarında olduğu gibi 500 milyon dolarlık bir rakamla ticaret yapmak istiyorlar.
Bununla birlikte, “iki dili olan bir insanın” dostluğunun en ciddi testi Tacik ve Özbek uluslarının daha fazla özdeşleşmesinin geliştirilmesi olacaktır. Ve burada Samarkand ve Buhara'nın tarihi bağlılığı konusu yeniden gündeme gelebilir.
Bolşevikler tarafından düşüncesizce atılan jeopolitik mayınlar, yalnızca Sovyet sonrası ülkelerin liderlerini değil aynı zamanda halklarını da korkutuyor.