Heisenberg vs Determinizm
Öncelikle determinizmden bahsetmek gerek: determenizm olayları anlamlandırma konusunda bir yöntemdir, kısaca neden-sonuç ilişkisi kurmaktır. Zaten kelimenin yerminolojik olmayan anlamına baktığımızda determine belirlemek, karara bağlamak anlamına gelir. Determinizm ise çok güzel bir tanımla ''kaçınılmaz sona inanma''dır. Örneğin, yerçekimi olan ortamda taşı bırakırsam taşın hareketi çekim noktasına doğru olur. Bu bilgiden hareketle diyebilirim ki taşın yere düşmesi sonuç, yerçekimi ise nedendir. Determizm, tek tek deneylerin tümevarım bilgisinden hareketle benzer olayların aynı sonuçları doğurduğuna inanmaktır. Peki neden inanmak? Burada Hume'un eleştirisinden bahsedelim. Hume şöyle sorar: Bu zamana kadar her gün Güneş'in doğduğunu gördün. Peki bu bilginle yarın Güneş'in doğacağından nasıl emin olabilirsin? Aynısını yerçekimi örneğine uyarlarsak: bıraktığın her taş yere düştü. Peki bir sonraki bırakacağın taşın yere düşeceğinden emin olabilir misin? Hayır, emin olamam. Buna inanırım. Bu determinizmin inanma bağlamındaki eleştirisi. Bir de ilk neden eleştirisi vardır: neden-sonuç ilişkisinde şeylerden biri neden, diğeri sonuçtur. Neden de bir başka nedenin sonucu ise zamanı geriye aldığımızda fizik hiçbir neden bulamayız. Bu da ilk nedenin metafizik olduğu sonucuna götürür. Ayrıca determinizmci düşünürler ilk nedenin inceleme konusu olmadığını olanı ortaya koymanın yeterli olduğunu düşünürler. Bu tartışmalara girmeyelim. Determinizmin öngördüğü bir başka şeyde nedensiz olmuş gibi görünen şeylerin de bir nedeni kesinlikle vardır fakat biz bilmiyoruzdur. Bu da başka bir eleştirisi noktasıdır. Heisenberg'e gelecek olursak Newton fiziğinde determinizm hakimdir ancak kuantum fiziğinde belirsizilik hakimdir. http://www.elektrikport.com/teknik-kutuphane/heisenberg-belirsizlik-ilkesi/14875#ad-image-0 Bu linkte Heisenberg'in belirsizilik ilkesi genel hatlarıyla anlatılmıştır. Bir elektronun konumu anlamak için yüksek enerjili bir ışık gönderilir. Fakat ışığın yüksek enerjili olması elektronu etkileyecek ve elektronun konumu bilinemeyecek, belirsiz hale gelecektir. Newton fiziğiyle algılayan insanın şeyler arasındaki bağlantıyı kurması bu yüzden deterministtir. Çünkü insan gözlemci olduğundan şeyler arasındaki etkileşimin şeylerin birbirini belirsiz hale getirmesini algılayamaz. Ki zaten Newton fiziği sahasındaki şeyler birbirini bu derece belirsiz hale getirecek kadar yüksek enerjili ve yüksek hızlı değildir. İnsan için iki seçenek vardır: 1 veya 0. Fakat kuantum evreninde 1 ve 0 aynı anda da olabilir. Örnekle açıklayayım: bir yol ayrımına geldiniz iki yol var önünüzde seçtiğiniz yol 1'dir, seçmediğiniz ise 0. Seçmediğiniz yolu deneyimlemeniz mümkün değildir. Yani kısaca aynı anda farklı iki yerde bulunamazsınız. Fakat kuantum evreninde bu mümkündür, bu, insanın en temel mantık kurallarının dışındadır. Bu sebeple 1'den gittiğinizde olacak olan neden-sonuç zinciri 0'ı deneyimleyemediğiniz için kırılamaz hale gelir. Sonuç olarak evrenin determinist yapısı biz öyle algıladığımız içindir. Bizim için her şey deterministtir ancak bir elektron için bu böyle değildir. Kant şöyle der: dünyayı olduğu gibi değil olduğumuz gibi algılarız. Bir elektronun hareketi bizim için belirsizse bunun sebebi gözlemcinin biz olmuş olmamızdan kaynaklanır. Soruya cevap vermek gerekirse kanıtlamaz: çünkü elektronun hareketi kendinde belirli olabilir. 3. halin olanağı o evrende var olmuş olabilir. Yani evet elektronun konumu belirsizdir, fakat gözlemci insan için. Evrenin tümü insanın algısıyla sınırlı değildir. Bu da ayrı bir sorunu doğurur: referans noktası sorunu.
Not: Fizik konusunda bilgim sınırlı. Okuduklarımdan hareketle felsefi ve mantık çıkarımlarında bulundum. Yanlış olduğum noktalar konusunda bilgi verilirse mutlu olurum.
Cevabinda takildigim tek nokta ilk neden elestirisi. Zamani geri sardigimizda varacagimiz nokta metafizik olmak zorunda mi ? Ilk nedene kadar gerilere deterministik yontemi takip ederek varmak tabiki olanaksiz gibi gorunuyor fakat vardigimizi varsayacak olursak; cevap neden metafizik olmak zorunda olsun? Pek tabi ilk neden doganin kendisi olabilir ve kim bilir uzak bir gelecekte bu bilgiye ulasabiliriz.
Bence dünyayı yani evreni, kuantum evreni ve bizim gözlemlediğimiz evren olarak ikiye ayırmak mantıklı olabilir. Bizim gözlemlediğimiz evrende determinizm bir inançtır gerçek değil fakat kuantum dünyasında determinizmden kesinlikle söz edilemez belirsizlik vardır sonuçta her yönden farklı iki dünyadan bahsediyoruz bu tür farklılıklar oldukça normal.
Kuantum fiziği klasik fizik ile kıyaslandığı zaman determinist olduğu söylenemez, kuantum fiziğinde ilişkiler çoğunlukla istatistik verilere bağımlıdır. Ancak bunun sebebi sadece belirsizlik ilkesi değildir, dalga ve parçacık ikililiği de bu konuda etkendir. Yani kısaca kuantum fiziği şu an için determinist bir evrende yaşamadığımızı gösteriyor. Ancak bu alanın her konusunun hala tam olarak açıklanamadığını ve pek çok eksik noktalar olduğunu unutmamak gerekir.
Cevabinda takildigim tek nokta ilk neden elestirisi. Zamani geri sardigimizda varacagimiz nokta metafizik olmak zorunda mi ? Ilk nedene kadar gerilere deterministik yontemi takip ederek varmak tabiki olanaksiz gibi gorunuyor fakat vardigimizi varsayacak olursak; cevap neden metafizik olmak zorunda olsun? Pek tabi ilk neden doganin kendisi olabilir ve kim bilir uzak bir gelecekte bu bilgiye ulasabiliriz.
Örneğin Aristoteles'in mantık ilkeleri üzerinden bir örnek vereyim. Özdeşlik ilkesi kısaca A, A'dır. Çelişmezlik ilkesi A, aynı zamanda B olamaz. Üçüncü halin olanaksızlığı ilkesi A ya A'dır ya da değildir. Aslında bu ilkeler fizik dünyanın yani aktüelin bir açıklamasıdır. Ancak mantık bunu formüle ederek virtüel hale getirir. Yani A tümel olarak bütün şeylerin tasarımını kapsar. Bilindiği gibi tasarımlar fizik dünyanın ürünü değildir. Mantık formüle etmek yoluyla tümel fizik varlığa metafizik temel kazandırır. İlk neden çıkarımı buna bağlı bir çıkarım olduğundan ilk neden bir tasarımdır ve nihayetinde metafizik dünyaya aittir. Burada Aristoteles'in hareket etmeyen hareket ettirenin'in metafizik olduğunu da söylemek gerekir. İlk neden'in metafizik olmasının bir diğer nedeni determinizmin kendisi olması ve bu bakımdan da şeylerin kendisinin bilinmesi bilginin bir sınırı olduğundan metafizik dünyaya aittir. Doğanın kendisi olabilir mi demişsiniz. Doğa değil de doğa yasaları olabilir ancak, fakat doğa yasası dediğimiz şey de bizi metafizik temellere götürür. Doğa yasasının açıklaması yine kendisidir ya da bir diğer ifadeyle böyle olduğu için böyledir. Doğa tikel bir şey değildir, tümeldir. Unutmayalım ki doğada biz sadece doğanın bize sunduğu gerçekliği kendi algı seviyemiz miktarınca pay alan taşıyıcılarız. Bu bakımdan doğanın ya da evren demek daha doğru olur aslında. Evrendeki gerçekliği görmek için evrenin dışında olmamız gerekir. Bu da metafizik alandadır.
Teşekkürler cevap için. Yazdıklarınızdan istifade ediyorum. Bununla beraber ilk nedenlerin bizi sonsuzluğa ya da metafiziğe götürüyor olması, determinist evren modeli için elle tutulur bir eleştiri gibi gelmiyor bana ki ilk yazinizda takıldıgım nokta oydu.
Kusura bakmayın ben fikrimi ifade edemedim sanırım. Benim eleştirim sadece Heisenberg'in belirsizilik ilkesi tek başına bunun için yeterli olmaz dedim. Çünkü evreni insan açısından düşündüğümüzde -ki bu evren bizim olduğumuz gibi algıladığımız mantıksız olmayan evrendir- bu evren bizim için deterministtir. Heisenberg'in dediği belirsizlik iki boyutuyla şöyledir: birincisi ölçümden kaynaklanan belirsizlik, ikincisi ise maddenin karakterinden kaynaklanan belirsizlik. Kaçırıdğımız nokta şu, bahsettiğimiz elektron gibi kuantumluluğu yüksek parçacıklarla aynı mantık uzamını paylaşmıyor olduğumuz. Yoksa determinist dolayımların temelinin metafizik olması determinist evrende yaşadığımızı elbette göstermez, eleştirim bu temelde değildi. Mantıksal uzam farklılığı üzerine bir eleştiri kurdum.