Bu makale serisinin ilkine (“29 Çöküşü, Büyük Buhran ve ABD’deki Yasadışı Grevler”), BURADAN ulaşabilirsiniz.
“Öyleyse, her şeyden önce, korkmamız gereken tek şeyin… korkunun kendisi olduğuna dair kesin inancımı öne sürmeme izin verin”
Franklin Delano Roosevelt’in Mart 1933’ün başlarında Amerika Birleşik Devletleri Başkanı olarak açılış konuşmasının girişinde kullandığı cümle buydu. Seçimi kazanmasından birkaç ay önce, o zamana kadar görevde olan Cumhuriyetçi Herbert Clark Hoover’a karşı Demokrat Parti adayı olarak % 57,5 oy almıştı.
Roosevelt’in seçimleri, ekonominin devlet müdahalesiyle ilgili politikaları “klasik ekonomi okulu” nun yanı sıra şimdiye kadar dünya çapında geçerli olan “serbest piyasa” ideolojisiyle tezat oluşturduğundan, ABD tarihinde yeni bir sayfa açmıştı.
Nikos ANASTASIADIS, ISA Yunanistan
New Deal*
Roosevelt başkanlığa, krizle başa çıkmayı amaçlayan bir dizi önemli önlem içeren dinamik bir “100 günlük program” ile başladı. Genel olarak, “Yeni Anlaşma” büyük bir kamu harcama programıdır ve burjuva ekonomi politikaları alanında bir dönüm noktası oluşturmuştur.
Yeni Anlaşma’nın getirdiği bazı kilit önlemleri şunlardı:
- İşsizliği azaltmak, satın alma gücünü artırmak ve ekonomideki talebi toplamak ve ekonomik krizle başa çıkmak için doğrudan kamu sektörüne istihdam yoluyla devasa istihdam yaratma programları hazırlandı. Roosevelt, diğer şeylerin yanı sıra, 1933’ten 1935’e (sadece 2 yıl içinde) kamu sektöründe 20 milyon iş yaratan Federal Acil Yardım İdaresi’ni (FERA) ve buna yine kamu sektöründe sonraki 8 yıl içinde 3 milyon iş daha ekleyen Sivil Koruma Kolordusu’nu (CCC, Civilian Conservation Corps) kurdu. O sırada ABD’deki işgücünün şu anda olanın üçte birinden daha az olduğunu hesaba katarsak, rakamlar daha da etkileyici görünüyor (o zamanın yaklaşık 50 milyonunun şimdinin yaklaşık 150 milyonu olduğunu düşünebiliriz). Bu programlar işsizler ve yoksullar için kısa vadeli sözleşmeler temelinde yürütülmüştür. Bunlar arasında kamu altyapısını inşa etmek veya sürdürmek için programlar, binalar, parklar ve ormanlar, eğitim programları, temel malların üretimi, satılamayan tarımsal üretimin satın alınması ve yoksullara ücretsiz ürün dağıtımı vb. kalemler yer aldı.
- Talebi desteklemek için ücretleri artırmanın bir yolu olarak işverenler üzerinde toplu pazarlığı zorlayan yasalar çıkartıldı. O zamanlarda sendikaların tanınması için süregelen zor ve kanlı bir mücadele vardı. Roosevelt, ücretler ve işyeri hakları için toplu pazarlığı teşvik eden iki yasa (NIRA ve NLRA) geçirdi. Bu yasalar, 1934’ten sonraki grev ve mücadele dalgası ile birlikte sendika yoğunluğunun ikiye katlanmasında rol oynadı, sendikalaşma oranları 1935’te % 13’ten 1939’da % 29’a çıktı. Bu politika, Roosevelt’in ekonomideki büyüme oranlarını geri getirmek için, bunun bedelini kapitalistler ödemek zorunda olsa bile işçi gelirlerinin artırılması gerektiği inancından kaynaklanıyordu. Dahası, 1935’te temel bir sosyal güvenlik sistemi kuran bir yasa uygulandı – o zamana kadar ABD’de böyle bir sistem yoktu.
- Bu programları finanse etmek için zenginlerin vergilendirilmesi. 1935 Gelir Yasası (“Zenginlerin kanını emme vergisi” olarak bilinir) ile yüksek gelir sahiplerine (yıllık 500.000 ABD dolarının üzerinde) %75 vergi uyguladı. Karşılaştırma yapmak gerekirse, bugün ABD’deki en yüksek gelir grubu için vergi %37’dir. İçişleri Bakanı ve Roosevelt’in yakın çalışma arkadaşı Harold Ickes “bugün temel politika konusu vergilendirmedir” yazıyordu: Gelirler yükseldikçe uygulanan artışlar, “şirket hazinesindeki kar fazlaların vergilendirilmesi ve daha fazla artış korkusu”, “çok zenginler” arasında “hemen hemen herkesten acı bir düşman” yarattı (Federal vergilendirme: Kısa bir tarih – W. Elliot Brownlee ). Roosevelt’in politikaları, 1937’de en zengin yüzde 1’in ödediği verginin 1932’de ödediğinin iki katından fazla artmasına neden oldu. Sonuçlar, o dönemde tarihsel olarak düşük seviyelerde olan zengin ve yoksul arasındaki eşitsizlikle ilgili istatistiklerde de görülebilir.
- Dev altyapı yatırım projeleri. Bu projelerin en bilinenleri şehirler, yollar, köprüler, havaalanları, barajlar, okullar, hastaneler, evler vb. idi. New York’un Triborough köprüsü o zaman inşa edildi ve Hoover Barajı da o dönemde tamamlandı. PWA’nın sadece bayındırlık programı için 7 milyar dolarlık bir bütçesi vardı, bu da o zamanki ABD GSYİH’sının % 10’u idi.
- Bankalara kısıtlama getiren yasal çerçeve. Glass-Steagall, “bankacılar” ın vahşi vurgunculuk faaliyetlerini kontrol etmek için yatırım bankacılığını perakende bankacılıktan ayırdı. Bu elbette bankaların “kumar oynamayı” bıraktığı anlamına gelmiyordu. Ancak bazı sınırlamaları tolere etmeye zorlandılar. Bankacılar, nihayet Clinton’un yönetimi altında bu yasayı 1999’da yürürlükten kaldırmayı başardılar. Bir bayram atmosferinde Clinton Glass-Steagall yasasını lağveden yeni yasayı imzalarken şöyle dedi: “Rekabet engellerinin finansal hizmetler sisteminin istikrarını artıracaktır”.
Bu açıklamanın yapıldığı andan itibaren, borsalarda oynanan kumar daha da yoğun hale geldi ve ABD’nin ’07 -’08 krizine kadar dünya ekonomisine liderlik etmeye devam etmesi on yıldan az sürdü.
Nasıl olur?
Roosevelt’in önlemleri kesinlikle kitleleri rahatlattı.
Birisinin şunu sorması mantıklıdır: “Ama nasıl”? Bir kapitalist hükümet, serbest piyasa kapitalist doktrinine meydan okurken, kapitalistlerin milli gelir içindeki payı pahasına, işçilerin yaşam standartları üzerinde olumlu etkisi olan önlemleri nasıl alabilir? Cevap iki faktörde aranmalıdır: birincisi, 1929 çöküşünden sonra küresel ekonomideki ekonomik krizin derinliğinde; ikincisi, kapitalistlerin ekonomik krizinin sistemlerinin hayatta kalmasına meydan okuyabilecek sosyal ve politik etkilerine karşı korkusuyla.
Sözü Roosevelt’e bırakalım:
“Amerika Birleşik Devletleri’ndeki hiç kimse özel işletme, özel mülkiyet ve özel kâr sistemine benden daha fazla inanmıyor. … İdare bu sistemi değiştirmek için en ufak bir eğilime sahip olsaydı, tek yapması gereken ellerini kavuşturup beklemekti; Bunun yerine… onu kurtarmak için hızlı ve sert bir şekilde hareket ettik. Özel girişimciliğe olan inancımız nedeniyle onu kurtarmak için hızlı ve sert bir şekilde hareket ettik ” (New Deal bankacılık reformlarının çelişkili zorunlulukları – Ellen D. Russell).
Bu nedenle, Roosevelt’in, Demokratların ve Amerikan başkentinin bazı tabakalarının ve onları destekleyen kuruluşun “solcu” duyguları olmadığı açıktır. Tek rehberleri, sistemlerini kurtarmak için bir şeyler yapmaları gerektiğini kabul etmeleriydi. Kriz o kadar derindi ve korkuları o kadar büyüktü ki, alışılmadık (kendi standartlarına göre) bir tedaviye başvurmaya zorlandılar. Bu korkuyu ekleyen faktörlerse şunlardı:
- Dünya çapında ezilenler üzerindeki ideolojik ve politik etkinin yanı sıra ABD’nin dünya hakimiyetine de ekonomik bir meydan okuma getiren, hala genç bir Sovyetler Birliği’nin varlığı. 1928’de SSCB planlanan ekonominin ekonomik olarak geri kalmış bir ülkeyi endüstriyel ve askeri bir güce dönüştürmeye başlayabileceğini gösteren 5 yıllık planlarına başladı. 1929 çöküşünü takip eden Büyük Buhran’a kadar geçen yıllarda SSCB ekonomisi hızla büyüyordu. Stalinizmin temsil ettiği devrimin yozlaşmasına rağmen, bu yükseliş bir tehdit oluşturdu ve dünyadaki ve özellikle ABD’deki kapitalistlere baskı yaptı.
- 1933’te, Roosevelt’in iktidara yükselmesinin yanı sıra, Hitler de Almanya’da iktidara geldi. Elbette faşizm (“komünizm” in aksine) ekonominin kapitalist temellerine yönelmedi. Bununla birlikte, bir yandan “müttefik kuvvetlerin” küresel hakimiyetine meydan okuduğu ve diğer yandan kontrolsüz agresif politikasından dolayı sistemlerinin istikrarını tehlikeye attığı için kapitalistlere bir tehdit oluşturmuştur.
- O zamanın emek hareketi, yaşam koşulları nedeniyle çok daha militandı ve sistemin çeşitli aygıtları tarafından daha az kontrol edilebiliyordu. Radikalleşme küresel olarak işçi sınıfının geniş katmanlarını ve onurlu bir yaşam ve farklı bir toplum mücadelesi için hayatlarını vermek isteyenleri ve ezilenleri kucakladı.
Kısacası, Roosevelt, ABD yönetici sınıfının, sistemlerindeki iç ve dış baskılar altında hayatta kalmak için önemli tavizler vermesi gerektiğini anlayan “daha ileri görüşlü” bir tabakasını temsil ediyordu.
Keynes’in görüşleri
Özünde, Yeni Anlaşma 1920’lerde Keynesçilik olarak bilinen yeni bir ekonomik teori formüle etmeye başlayan İngiliz bir ekonomist olan John Maynard Keynes’in görüşlerinin ilk pratik uygulamasıydı.
Keynes, siyasetin birçok insanın zihninde Sol’un bazı talepleriyle ilişkili görünmesine rağmen, Keynes Sol’a ait değildi. Kendi sözleriyle:
“Sınıf savaşı beni eğitimli burjuvazinin yanında bulacak”
Komünizme atıfta bulunarak şöyle dedi:
“Kendisini eleştirinin üstünde ve ötesinde, adeta İncil gibi kurgulayan Komünist doktrini, yalnızca bilimsel açıdan hatalı olmayıp modern dünyaya ilgisi veya uygulama alanı olmayan eski bir ders kitabını nasıl kabul edebilirim? Çamuru balığa tercih ederek, yabani ve kaba proletaryayı yücelten bir inancı, tüm hatalarıyla da olsa, yaşam kalitesini ve tüm insani başarıların tohumlarını taşıyan burjuvazi ve entelijensiyayı bir kenara bırakarak, nasıl kabul edebilirim? ” (Dünyevi filozoflar -R. Heilbroner).
Ve sendikalara gelince,
“Bir zamanlar ezilenlerdi, şimdiyse bencil ve bölgesel çıkarlarına cesurca karşı çıkılması gereken zorbalar” (John Maynard Keynes – Hyman Minksy)
Keynes bu nedenle sistemi kendinden kurtarmayı amaçlayan bir teori geliştirdi. Hakim olan “klasik ekonomi okulunun” aksine, temel önerisi, kriz zamanlarında devletin ekonomiyi kurtarmasıdır. Kriz olduğunda, işçilerin ürün satın almak için geliri olmaz (bu nedenle talep azalır) ve kapitalistlerin yatırım yapma noktasında motivasyonu ortadan kalkar. Dolayısıyla, ekonominin harekete geçirilebilmesi için kamu yatırımının yanı sıra kamu harcamalarının da artırılması gerekmektedir. Devlet doğrudan ya da dolaylı olarak istihdam yaratmalıdır. Bu şekilde işçi sınıfının genel olarak satın alma gücü artacaktır (işsizler bir iş kazanacaktır).
“Hazine, eski şişeleri banknotlarla doldurup, üstüne tüm şehrin çöpünü dökerek kullanılmayan kömür madenlerinin uygun derinliklerine gömer ve söz konusu banknotları özel sektöre laissez-faire [bırakınız yapsınlar] ilkelerine uyarak tekrar yeryüzüne çıkarmak üzere bırakırsa (tabii ki, banknotların gömülü olduğu alanın para karşılığında verilmesiyle elde edilen kazma ve çıkarma hakkı), işsizlik söz konusu olmayacak ve bunun yansımaları çerçevesinde, toplumun reel geliri ve sermaye şeklindeki serveti şu anda olduğundan muhtemelen daha iyi olacaktır (Genel İstihdam, Faiz ve Para Teorisi – John Maynard Keynes).
Bu nedenle, otomatik olarak müdahale etmesi beklenen, nihayetinde sistemi büyüme zamanlarında veya kriz zamanlarında dengeye getirmek için “pazarın görünmez eli” mantığı ile aynı fikirde değildi.
Bu anlamda Keynesyen teori, ekonomik kriz dönemlerinde gerçekte, “devletin müdahalesi olmadan sistemin kendi başına çalışmasına izin veren” liberal “laissez-faire” görüşlerinden daha sağlam bir temele sahiptir. Keynes, yalnızca kişisel karıyla ilgilenen, kısa vadeli görüşe sahip bireysel kapitalistin ötesini görebildi. Aslında, Keynes (Roosevelt gibi), burjuvazinin, ödenmesi gereken bir maliyet olsa bile, sorunlu yönlerinin bazılarının düzeltilmesi gerektiğini anlayan daha “ileri görüşlü” bir tabakasını temsil etti. Yaklaşımı, “parazitik sermaye”nin (yani finansal sermaye, bankacılar, kiracılar, vb.) aksine “üretken sermaye”nin ilerici rolünü övdü. O, (bir arayış ve bir öngörü olarak) “rantiyecinin ötenazisinden”, yani özünde bankacılara ve büyük mülk sahiplerine atıfta bulunarak faiz üzerinden kâr eden kapitalistten söz etti.
Keynesçilik, bir teori olarak, 1970’lerin başına kadar ekonomiye egemen oldu. O zamana kadar, kapitalizmin döngüsel krizleri sorununa bir “çözüm” sunduğu varsayıldı. Aynı zamanda siyasi olarak, işçi talepleri ve mücadeleleriyle karşı karşıya kalan hükümetler, Keynesci “çözümleri” üzerindeki baskıyı hafifletmek için kullanıldı. Ancak Keynesçiliğin “çözümleri” de çok geçici oldu.
II. Dünya Savaşı ve Keynesçiliğin başarısızlığı
İlk bakışta, Keynes’in fikirleri soldaki birçok insana, ama aynı zamanda birçok işçiye çekici ve hatta etkili gibi görünüyor: “özel girişim” başarısız olduğunda, devlet müdahale eder; ekonomiyi yeniden başlatır ve sonra tekrar geri çekilir ve her şey yoluna girer.
Ancak pratikte işler böyle yürümüyor.
Her şeyden önce Keynes sorunun özünü, yani kapitalizmin ekonomik krizlerinin ilk etapta nasıl ve neden yaratıldığını ve neden kaçınılmaz olduğunu görmüyor. Kapitalizm, esas olarak, süper zengin bir elitin, toplumun büyük çoğunluğunun çalışmasının sonucu olan üretim kârlarını topladığı gerçeğinden dolayı krizlere yol açar. Krizlerin gerçek nedeni Keynes’ten saklanır ve bu yüzden onun “ilacı” da basit bir geçici “çare”den başka bir şey değildir. Bankacılık sektörü ve genel olarak finans kapital ekonomiye büyük ölçüde hakim olduğundan, Keynes’in bankacıların ortadan kaybolacağına dair tahminleri bugün trajik görünüyor. Politikalarının uygulanmasının krizlerin ve işsizliğin ortadan kalkmasına yol açacağına dair öngörüsü de yanlıştı. Son olarak, Keynesçi politikalar nerede uygulanırsa uygulansın, aslında devlet açıklarında, kamu borcunda ve enflasyonda büyük bir artışa yol açtı. Bu maliyet, daha sonraki bir aşamada, ilk uygulamasında Keynesçiliğin “yayılmacı” politikalarından yararlanan işçiler tarafından ödenecekti.
Genel olarak, ne “New Deal” (Yeni Anlaşma) ne de Keynesçilik, ’29 krizini çözmedi. II. Dünya Savaşı tarafından korkunç bir şekilde “çözüldü”. Büyük savaş harcamaları, 50 milyondan fazla ölüm, fabrikaların, altyapının ve şehirlerin yok edilmesi, “yenilenen” bir ekonomik destek işlevi gördü. Krizini ancak yıkım yoluyla aşan bir sistem; tek başına bu gerçek bile, kapitalizmi mahkum etmek için yeterli olmalıdır.
31 Temmuz 2020
Makalenin orijinaline şuradan ulaşabilirsiniz:
*New Deal, Yeni Anlaşma olarak Türkçeleştirilebilir. Ancak, 1933 ve 1938 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri’nde yürürlüğe giren ekonomi ağırlıklı bir programa verilen isim olduğu için, New Deal olarak kullanılması tercih edilmiştir (ç.n.)
1
- 1Share