Dünyanın dört bir yanındaki bilim adamları yeni koronavirüsün gizemlerini çözmek için yarışıyor.
Sadece altı ay önce, Dünya Sağlık Örgütü Çinli sağlık yetkililerinden rahatsız edici bir rapor aldı. Wuhan'da düzinelerce insanda gizemli bir akciğer iltihabına rastlanmıştı. Bilinmeyen bir hayvan konaktan insanlara geçen bu virüs şimdi dünya çapında baş döndüren bir hızda yayılıyor.
Virologlar Çin'deki yarasalarda dolaşan bazı koronavirüslerin pandemik potansiyeli konusunda uzun süredir uyarmış olsalar da , hala virüsü anlamak ve kontrol altına almaya çalışan araştırmacıların ve halk sağlığı çalışanlarına sürpriz bir şok saldırısı yaparak korku saldı. Bu saldırı günlük yaşamdan ekonomilere kadar her şeyi altüst etti ve rutini -okula gitmek, bir restoranda oturmak ve arkadaşlarla takılmayı- riskli hale getirdi. Bugün dünya, Wuhan, Çin'deki garip bir akciğer iltihabının ilk raporlarının haberini verdiği zamandan çok farklı bir yerde.
Şimdi ülkeler, SARS-CoV-2 adı verilen bu virüsün üstesinden geldiklerini belirterek tekrar açılmaya başladı. Birçoğu çabucak gardlarını indirmemeleri gerektiğini öğreniyor. Örneğin Pekin'deki yetkililer, COVID-19 vakalrına yanıt olarak Xinfandi pazarı çevresindeki alanda 13 Haziran'daki gibi karantina uyguladılar. Ve Yeni Zelanda virüsü ortadan kaldırdıktan ve 8 Haziran'da kısıtlamaları kaldırdıktan sonra, yetkililer 15 Haziran'da İngiltere'den gelen iki yolcunun enfekte olduğunu onayladı.
Diğer ülkeler salgınlarını hiçbir zaman yeteri kadar kontrol altına alamadılar. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nin bazı bölgelerindeki COVID-19 vakalarındaki artış azalmış olsa da, Texas, Florida ve Arizona da dahil olmak üzere ilkbaharda büyük ölçüde enfeksiyonların sayısı artmaktadır.
Virüsü ve etkilerini incelemek için benzeri görülmemiş çabalarla, bilim insanları olağanüstü kısa bir sürede olağanüstü miktarda bilgi öğrendiler ve bazı erken varsayımları çürüttüler. Başlangıçta, halk sağlığı yetkilileri, virüsün nasıl davranabileceği ve patojenin yakın akrabalarından ikisi olan şiddetli akut solunum sendromu koronavirüsü veya SARS-CoV ve Orta Doğu solunum koronavirüsü MERS-CoV ile ilgili geçmiş deneyimlere dayanarak kendinimizi en iyi nasıl koruyacağımız konusunda önerilerde bulundu. Ancak bu ilk varsayımların bazıları yanlış çıktı ve hala araştırmacıların anlaması gereken çok şey var.
Peki altı ayda ne değişti?
- ÖNCE, Çinli yetkililer yeni koronavirüsün kişiden kişiye kolayca bulaşmadığını bildirdi . ŞİMDİ, 20 Ocakta, virüsün SARS ve MERS'in aksine semptomları göstermese bile insandan insana bulaşabileceği anlaşıldı. Asla semptom göstermeyen insanlar yeni virüsü başkalarına da bulaştırabilir.
- ÖNCE, SARS ve MERS gibi koronavirüsler akciğerlerde derin enfeksiyona sebep olmaktadır. Bu nedenle yeni koronavirüs muhtemelen temel olarak öksürük gibi semptomları olan kişiler tarafından bulaşabilir. ŞİMDİ, Akciğer hücrelerine ek olarak, SARS-CoV-2 de burundaki hücreleri de enfekte edebilir, bu da insanların kendilerini hasta hissetmeden önce başkalarına nasıl bulaştırabildiğini açıklayabilir. Virüsü yaymak için konuşmak veya nefes almak yeterli olabilir.
- ÖNCE, erken hastalık belirtileri ateş, nefes darlığı veya öksürüktü. ŞİMDİ, yorgunluk, ishal ve vücut ağrıları gibi daha geniş bir semptom yelpazesi bir kişinin COVİD-19 hastası olduğunu düşündürebilir. En belirgin semptomlarından biri tat ve koku kaybıdır.
- ÖNCE, 65 yaşın üzerindeki yaşlılar yüksek risk grubundaydı. ŞİMDİ, yaş hala şiddetli semptomlar için bir risk faktörüdür, ancak yüksek tansiyon, obezite veya diyabet gibi altta yatan durumlar da riski arttırmaktadır.
- ÖNCE, çocuklar büyük ölçüde hastalıktan kurtulurlar. ŞİMDİ, Araştırmacılar neden olduğundan emin olamasa da, bu diğer yaş gruplarına göre hala doğrudur. Ama düşük risk riskin olmadığı manasına gelmez.Bazı çocuklar COVİD-19 ile bağlantılı şiddetli iltihap gösterebilmektedir.
- ÖNCE, enfekte bir kişi hastalığı bir-iki kişiye bulaştırabilir. ŞİMDİ, sosyal mesafe ve temaz izleme ile Çin, Güney Kore ve Yeni Zelanda gibi ülkeler bulaşma oranını iki ila üçten bire indirdiler. Ancak Hindistan, Latin Amerika ve ABD'nin bazı bölgelerinde insanlar hastalığı birden fazla kişiye bulaştırabilmektedir.Sıkı halk sağlığı önlemleri alınmaksızın yapılan buluşma ve toplantılar büyük grupların enfekte olmasına sebep oldu.
- ÖNCE, virüs testi pozitif insanların yalnızca yüzde 4'ü ölmektedir. ŞİMDİ, ölüm oranları, kısmen ülkeler arasındaki test farklılıklarından dolayı değişmektedir. (Örneğin, sadece ciddi hastalığı olan insanlara test uygulanırsa vaka ölüm oranları şişebilir) Küresel bir oranı saptamak pandeminin sonuna kadar net olmayacaktır. Ancak antikor testi -belki de hafif veya hiç semptomları olmadığı için test edilmemiş insanları içeren bir önlem bilim insanlarının enfeksiyon ölüm oranının bazı yerlerde yaklaşık yüzde 0,6 olabileceğini tahmin etmesine izin verdi.
- ÖNCE, DSÖ'ye göre sadece hasta insanlar maske takmalı. ŞİMDİ, asemptomatik kişilerin virüsü yayabildiğini gösteren verilerle, DSÖ de artık tüm insanların maske takmasını öneriyor. Kumaş maskelerin faydası ilk başlarda sorgulanıyordu, ancak çalışmalar şimdi bu maskelerin virüsün bulaşmasını engellemeye yardımcı olabileceğini gösteriyor.
- ÖNCE, enfekte hastalar için tedavi ve virüsün yayılmasını azaltabiliecek bir aşı yoktu. ŞİMDİ, mevcut ilaçları yeni koronavirüse karşı test etmek için hızlı bir çalışmadan sonra, bazıları umut vaat ederken, bazıları elendi. Remdesivir, enfekte hastalarda iyileşmeyi hızlandırabilir . Deksametazon ölüm riskini azaltabilir . Sıtma ilaçları hidroksiklorokin ve klorokin, enfekte kişiler için hiçbir fayda göstermemiştir. 150'den fazla koronavirüs aşısı geliştirilmektedir, 20'si insanlarda klinik çalışmalardadır.
Peki henüz ne bilmiyoruz?
Altı ay, bilim insanlarının yeni virüs hakkında her şeyi öğrenebilmesi için gerçekten çok kısa bir süre. Ama daha öğrenecek çok şey var.
Örneğin, yeni virüsün neden her biri 1000'den az kişiye bulaşan SARS ve MERS akrabalarından çok daha bulaşıcı olduğu hala belirsizdir. Asemptomatik kişilerin virüsü ne sıklıkla yaydığı da bilinmemektedir.
Bazı bilim adamları, virüsün hücrelere nasıl girip çıktığını ve akciğer hücrelerinden bağırsakdakilere ne tür hücreleri enfekte edebileceğini araştırmaya devam ediyor. Bazıları da, virüsün insanlara hangi hayvandan bulaştığını araştırıyor, bu da bilim adamlarının virüsün nasıl bulaştığını anlamalarına ve bu hayvanları ilgili koronavirüsler için izlemek için politikalar geliştirmesine yardımcı olabilir.
Hastalığın kendisi açısından, bilim insanları hala hastalanmak için bir kişinin kaç tane virüs parçacığına maruz kalması gerektiğini ya da bazı insanların neden ciddi şekilde hastalandığını da diğerlerinin hastalanmadığını bilmiyorlar. Bazı hastalar - daha hafif semptomları olanlar bile - iyileştikten sonra hala uzun süreli sağlık sorunları yaşayabilirler. Ve iyileşen insanlar virüsle yeniden enfeksiyona karşı koruma sağlayan antikorlar üretiyor gibi görünse de, bağışıklık korumasının ne kadar sürebileceğini sadece zaman gösterecektir. Bu ve diğer soruların cevapları, işletmeleri ve okulları nasıl güvenli bir şekilde yeniden açabileceğini planlayanlar için çok önemlidir.
Bilim insanlarının bildiği bir şey, koronavirüsün yakında herhangi bir zamanda gitmeyeceğidir. Bir popülasyonun en az üçte ikisinin virüse karşı enfekte olması veya bir aşı olması nedeniyle nihayetinde salgını durdurmaya başlayabilirz. Bu hedeflerin her ikisi de şimdilik çok uzakta, ancak bazıları yıl sonuna kadar bir aşı bulunabilceğini söylüyor. Önümüzdeki altı aya girerken, bilim insanları virüs hakkında mümkün olan en kısa sürede yeni şeyler öğrenmeye devam edecekler. Böylece sürat koşuşu bir maraton haline gelir.