Transkript
1 Seite 1 von 5 Sayý : 71 # Ocak - Þubat - Mart 2006 Hurûf-u Mukattaa Prof.Dr. Davut AYDÜZ Hadislerde Hurûf-u Mukattaa: Kurân okumayı teşvik eden, Allahın kelâmını okuyana her harfi için on sevap verileceğini ve bu arada الم elif-lâm-mîmin tek harf değil üç harften meydana geldiğini bildiren hadisin dışında muteber hadis kaynaklarında hurûf-u mukattaaya dair herhangi bir açıklama bulunmamaktadır. Hurûf, harf kelimesinin çoğuludur. Mukattaa kelimesi de ayrılmış, münferit demektir Hurûf-u mukattaa ise; ayrılmış, münferit harfler demektir. Bunlara hurûf-u teheccî, evâilü s-süver ve fevâtihü s-süver de denilmiştir. Bu harfler, bir kelime gibi yazıldığı halde, okurken ayrı ayrı olarak okunur. Meselâ, الم tek bir kelime gibi birleşik olarak yazılsa bile, elif-lâm-mîm diye okunur. Bu harflerin seçilip yerleştirilmesinde öylesine bir nizam bulunmaktadır ki, bilhassa bazı muâsır müelliflerin fütursuzca, neredeyse tesâdüfî demeye varan değerlendirmelerine asla imkân vermez: Meselâ: 1. Hece harflerinin adedi -elif-i sâkine hariç kalmak şartıyla- 28 harftir. Kur ân-ı Azîmüşşan, sûrelerin başında bu harflerin yarısını, yani 14 tanesini zikretmiş, yarısını da terk etmiştir. Aynı zamanda bu harfler, 14 değişik şekildedir: الم الر المر المص حم حم عسق ق آهيعص ن ص طه طس طسم يس 2. Kur ân ın almış olduğu yarı, terk ettiği yarıdan daha ziyade kullanılan harflerdir. 3. Kur ân, sûrelerin başında zikrettiği kısım içinde, dile daha kolay olan elif ve lâm ı çok tekrar etmiştir. 4. Hurûf-u mukattaa 29 sûrenin başında yer alır ki, bu da elif-i sâkine bir harf sayılırsa, Arapça daki harf sayısına eşittir sûreden ikisi Medenî, diğerlerinin hepsi Mekkî dir. 6. Hece harflerinin mehmûse, mechûre, şedîde, rehve, müsta liye, münhafıza, mütbika, münfetiha gibi çiftli cinslerinin her birisinden yine yarısını almıştır. 7. Meryem, Ankebût, Rûm ve Kalem dışındaki surelerde, hurûf-u mukattaa dan hemen sonra Kur ân dan veya aynı anlamda kitaptan söz eden ya da bunlara işaret eden bir âyet yahut âyetler gelmektedir. Bu dört sure başındaki harflerden sonra her ne kadar kitap ve peygamber lafzı geçmiyorsa da, surelerin muhtevasının ifade ettiği mânâlar bu eksikliği tamamlamaktadır. 8. Yüce Allah, Arap alfabesindeki harfleri sanki üç kısma ayırmıştır. Birinci kısım, elif ten zâl a kadar olan dokuz harftir: ا ب ت ث ج ح خ د ذ Đkinci kısım da, elif-bâ nın son dokuz harfini teşkil eden fâ dan yâ ya kadar olan dokuz harftir: ف ق ك ل م ن و ه ي Üçüncü kısım ise, bu ikisinin ortasında yer alan, râ dan gayn a kadar olan on harftir: ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ
2 Seite 2 von 5 Yüce Allah hurûf-u mukattaa içinde, birinci kısımdan iki harfi, yani elif ile hâ yı zikretmiş, yedisini bırakmıştır: ا ب ت ث ج ح خ د ذ Đkinci kısımdan ise, sadece iki harfi, yani fâ ile vav harflerini bırakmış, geriye kalan yedisini zikretmiştir. ف ق ك ل م ن و ه ي Orta kısımdaki on harften ise, bir harf zikretmiş, bir harf bırakmış, meselâ, râ yı zikretmiş, zê yi bırakmış; sin i zikretmiş, şın ı bırakmış, sâd ı zikretmiş, dâd ı bırakmış; tî yı zikretmiş, zî yı bırakmış ve ayn ı zikretmiş gayn ı bırakmıştır. ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ Bu seçme ve sıralama, tesâdüfî olmayıp, bir maksada yönelen bir seçme ve sıralamadır. Öyleyse bütün bunlar, bir hikmete göre yapılmıştır. (Fahruddin er-râzî, Mefâtihu l-gayb, Bakara 1. âyetin tefsiri.) Bu zikrettiklerimiz göstermektedir ki, hurûf-u mukattaa, tesâdüfî değil, Allah ın iradesiyle seçmesi neticesinde oluşmuştur. Mukattaa Harflerinin Mânâları Bu harflerin mânâsız olduğunu söylemek hatadır. Allah ın kelâmı bundan münezzehtir. Ancak tam şekliyle mânâsını Allah ın bilebileceği müteşâbihattan saymak gerekir. Müfessirler Bunlardan muradın ne olduğunu kat î olarak Allah bilir. demekle beraber, muhtemel vecihleri zikretmekten de geri durmamışlardır. Bu harfler hakkındaki ihtilafın sebeplerinden birisi de, Peygamberimizden bu harflerin mânâsına dâir bir bilginin gelmemesidir. Hadislerde Hurûf-u Mukattaa: Kur ân okumayı teşvik eden, Allah ın kelâmını okuyana her harfi için on sevap verileceğini ve bu arada الم elif-lâm-mîm in tek harf değil üç harften meydana geldiğini bildiren hadisin dışında (Tirmizi, Fezâilü l- Kur ân, 16; Dârimî, Fezâilü l- Kur ân, 1) muteber hadis kaynaklarında hurûf-u mukattaa ya dair herhangi bir açıklama bulunmamaktadır. Başta müfessirler olmak üzere Đslâm âlimleri, hurûf-u mukattaa nın tefsiri meselesinde iki ana görüş ileri sürmüşlerdir. I. Selef Âlimlerinin Görüşü: Daha çok Selef âlimlerinden meydana gelen gruba göre hurûf-u mukattaa, te vilini yalnızca Allah ın bildiği müteşâbih âyetlerden olup, bu harfler üzerinde yorum yapmak mümkün değildir. Bu alimler; söz konusu harflerin indirilişinde Allah ın mutlaka hikmetinin bulunduğunu, ancak insanların idrakinin bu hikmeti kavrayamayacağını söylemekle yetinmişlerdir. Kur ân-ı Kerim in temel gayesi insanları hidâyete ulaştırmak olup, bütün âyetler içinde çok küçük bir yer tutan hurûf-u mukattaanın anlamının bilinmemesi Kur ân ın bu fonksiyonunu hiçbir şekilde zedelemez. Mânâsı bilinmeyen bazı kelimelerin Kur ân da yer alması, kişinin kulluk samimiyetini ölçme ve Allah a teslimiyetini sağlama amacı da taşır. Hz. Ebu Bekir: Her kitabın bir sırrı vardır, Allah ın Kur ân daki sırrı da evâili s-suverdir, demiştir. Hz. Ali: Her kitap için bir zübde/öz vardır. Bu kitabın zübdesi de mukattaa harfleridir. Đbn Mes ûd ve Hülefâ-yı Râşidîn den şu haber nakledilir: Bu harfler gizli bir ilim ve kapalı bir sırdır. Allah onları bilmeyi kendine mahsus kılmıştır. (Reşid Rıza, Menar Tefsiri, VIII, 302; Subhi Sâlih, Mebâhîs, s.236) II. Halef Âlimlerinin Görüşü: Bu âlimler, Müteşâbih âyetlerin ve dolayısıyla hurûf-u mukattaanın mânâlarını araştırmanın gerekli olduğunu söylemişlerdir. Bunlara göre, apaçık bir Arapça ile nâzil olan, insanları üzerinde düşünmeye davet eden, her şeyi açıklayan ve hidâyet rehberi olan Kur ân da anlaşılmayan sözlerin bulunması onun bu özellikleriyle bağdaşmaz. Hurûf-u mukattaanın tefsir edilmesinin gerekliliği üzerinde ittifak eden âlimler, bu harflerin anlamları konusunda çok farklı görüşler öne sürmüşlerdir. Bazı kaynaklarda 30 dan fazla görüş bulunmakla beraber, onlardan en fazla nazar-ı itibara alınması gerekenleri özetleyelim:
3 Seite 3 von 5 Genel Bir Mânâ Verenler: 1. Kur ân, alışılmamış, mûtad olmayan, mûsikî tesiri de olan bu tâbirlerle, etrafın dikkat nazarlarını çekmek, dinlemelerini sağlamak istemiştir. Bu seslerden sonra ne gelecek diye dinleyicileri tenbih etmektedir. Bu dikkat çekme, Kur ân ın Allah kelâmı olduğunu kabul etmeyen o asırdaki müşrik ve Ehl-i kitabın yanı sıra her devirdeki insanlardır. Mekkeli müşriklerin, Kur ân ın insanları etkisi altına almasını önlemek amacıyla Kur ân okunurken gürültü çıkarmaya karar vermeleri üzerine, Kur ân a vurgu yapan devamındaki âyetlere dikkat çekmek için söz konusu harfler nâzil olmuştur. 2. Kur ân, bunlarla i câzına işaret etmektedir. Yani, Kur ân ın cümleleri, ibâreleri, hepinizin bildiği, sizin konuşmalarınızda ve yazılarınızda kullandığınız bu basit harflerden meydana gelmektedir. Eğer onun beşer kelâmı olduğunu iddia ediyorsanız, öyleyse uğraşın bakalım, sizler de elinizde olan bu imkânı kullanarak benzerini getirmeye çalışın. Siz benzerini yapamadığınıza göre Kur ân mûcizedir. demek istemektedir. 3. Yüce Allah, kitâbetin (yazının) önemine çarpıcı bir şekilde dikkati çekmek istemiş olabilir. Harflerin Elifba daki isimlerini sayarak hecelemek, yeni okuyup yazmaya başlayanlara mahsustur. Buradan, Kur ân ın, ümmî bir kavme ve mübtedî bir muhite muallimlik yaptığı anlaşılmaktadır. Yazının keşfi nasıl insanlığa en önemli bir ilerleme döneminin açılmasına yol açmışsa, bu Kitabın hidâyeti de, medeniyette ve içtimâî gelişmede büyük bir ilmî yükselmeye yol açacak, Câhiliyyeden aydınlığa çıkaracaktır. Nitekim o, oku! diye başlayan bir Kitap olmuş ve gelen ilk vahiy de Allah ın insana kalemle (yazıyı) öğretmesinden bahsetmiştir. (Suat Yıldırım, Kur ân-ı Kerîm ve Kur ân Đlimlerine Giriş, Đst. 1983, s ) 4. Âlimler bu münferit hece harflerini izah etmek üzere yapılan yorumlardan hiç birinin kesin olmadığını, Allah Teâlâ ile Resûlü arasındaki bu şifrelerin ittifakla müteşabihattan sayıldığını belirtirler. Bu hususta Subhî Sâlih şöyle demektedir: Bu sûre baþlangýçlarý, hâla hayret âmili olmaya devam etmektedir. Hayret meraka, merak ise dikkate yol açar. Semânýn, arzýn kulaðýna fýsýldadýðý bu harflerden daha müessir bir þekilde hiçbir þeyin, insanlarýn dikkatini celbedeceði tasavvur edilemez. (Subhî Sâlih, Mebâhîs, s.236) Sûrelerin baþlarýndaki hurûf-u mukattaa Ýlâhî bir þifredir. Allah, diðer insanlar ve peygamberler arasýndan seçip özel donanýmlý olarak gönderdiði son elçisi Hz. Muhammed e (sallallahu aleyhi ve sellem) onlarla bazý iþâret-i gaybiye veriyor. O þifrenin anahtarý, o özel kuldadýr, hem onun mirasçýlarýndadýr. 5. Elif Lâm Mîm ve benzeri bu hurûf-u mukattaada göze çarpan garâbet, bu harflerin pek garip ve alýþýlmamýþ bir þeyin mukaddimesi ve keþif kollarý olduklarýna iþarettir. 6. Sûrelerin baþlarýndaki hurûf-u mukattaa, Ýlâhî bir þifredir. Beþer fikri ona yetiþemiyor. Anahtarý, ancak Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm dadýr. 7. Þifrevari þu hurûf-u mukattaanýn sûre baþlarýnda zikri, Kur an ýn kendisine indiði ve diðer insanlara teblið ile mükellef olan Zâtýn, yani Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm ýn fevkalâde bir zekâya mâlik olduðuna iþarettir ki, Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm, remizleri, îmalarý ve en gizli þeyleri sarih gibi telâkki edip, anlýyordu. 8. Elif Lâm Mîm ve benzeri harfler, beraber yazýldýklarý halde, ayrý ayrý okunmalarý, bu þeklin Kur an a has olup, Kur an ýn bu hususta kendisinden önceki hiçbir kitaba, hiçbir imama tâbi olmadýðýna ve hiç kimseyi taklit etmediðine ve üslûbunun çok güzel ve hârika olduðuna iþarettir. 9. Hatip ve beliðlerin âdetindendir ki, mesleklerinde daima bir misale tâbi olup ve bir örnek üzerine nakýþ dokuyarak iþlenmiþ bir yolda yürürler. Halbuki, bu harflerden anlaþýldýðýna nazaran, Kur ân hiçbir misale tâbi olmamýþtýr ve hiçbir nakþ-ý belâgat örneði üzerine nakýþ yapmamýþtýr ve iþlenmemiþ bir yolda yürümüþtür. (Bedîüzzaman, R. N. Külliyatý, II, ) Kur ân, mûtad olmayan, mûsikî tesiri de olan bu tâbirlerle, etrafýn dikkat nazarlarýný çekmiþ,
4 Seite 4 von 5 dinlemelerini saðlamýþtýr. Bu seslerden sonra ne gelecek diye dinleyicileri tenbih etmektedir. Bu dikkat çekme, Kur ân ýn Allah kelâmý olduðunu kabul etmeyen o asýrdaki müþrik ve Ehli kitabýn yaný sýra her devirdeki insanlardýr. 10. Sûrelerin baþlarýndaki hurûf-u mukattaa Ýlâhî bir þifredir. Allah, diðer insanlar ve peygamberler arasýndan seçip özel donanýmlý olarak gönderdiði son elçisi Hz. Muhammed e (s.a.s.) onlarla bazý iþâret-i gaybiye veriyor. O þifrenin anahtarý, o özel kuldadýr, hem onun mirasçýlarýndadýr. Kur ân-ý Hakîm madem her zaman ve her taifeye hitap ediyor, her asrýn her tabakasýnýn hissesini içine alan çok çeþitli yönleri ve mânâlarý olabilir. Selef-i Sâlihîn ise, en hâlis pay onlarýndýr ki, beyan etmiþler. Ehl-i velâyet ve tahkik, seyr ü sülûk-ü ruhâniyeye ait çok muamelât-ý gaybiye iþârâtýný onlarda bulmuþlardýr. (Bedîüzzaman, R. N. Külliyatý, I, 534) Özel Mânâ Verenler: Bazý âlimler ise, Hurûf-u mukattaaya daha özel mânâlar vermiþlerdir. Þimdi de onlardan bazýlarýný zikredelim: 1. Mukattaa harfleri, baþýnda bulunduklarý sûrelerin isimleridir. Mesela: Bakara sûresine, sadece Bakara sûresi denildiði gibi ayný zamanda Elif Lâm Mîm Bakara, Secde sûresine de, sadece Secde sûresi denildiði gibi, Elif Lâm Mîm Secde de denildiði gibi. 2. Bunlar Kur ân ýn isimleridir. Kitap, Zikir, Furkân gibi ki, bunlarla Kur ân a yemin edilmiþtir. 3. Kur ân da kalem, fecir, asýr, incir ve zeytin gibi þeylere yemin edildiði gibi, bu mukattaa harflerine de yemin edilmiþtir. Çünkü harfler, Allah ýn çeþitli dillerde gönderdiði kitaplarýn ve esmâ-i hüsnâsýnýn esasýný oluþturur. 4. Hurûf-u mukattaa, ebced hesabýyla bazý olaylarýn tarihine iþaret eder. Bu görüþü benimseyenler, genellikle hurûf-u mukattaanýn Ýslâm ümmetinin dünyadaki kalýþ süresini gösterdiðini ileri sürerler. Rivayete göre bir grup Yahudi, Peygamber Efendimizin (s.a.s.) huzuruna gelerek Bakara suresindeki Elif Lâm Mîm in sayý deðerine göre Ýslâm Ümmeti nin 71 yýllýk ömrü olduðunu iddia etmiþler, Resûl-i Ekrem, Kur ân-ý Kerim de elif-lam-mim-sad, elif-lam-mim-ra nýn da bulunduðunu söyleyince bu harflerin toplamýnýn 700 yýlý aþtýðýný gören Yahudiler, canlarý sýkkýn bir þekilde oradan ayrýlmýþlardýr. (Taberi, Al-i Ýmran 3. ayetin tefsiri; Suyûtî, Ýtkan, III, 25) Fakat birçok Ýslâm âlimi, hurûf-u mukattaanýn ebced hesabýnda kullanýlmasýný doðru bulmazlar. 5. Hurûf-u Mukattaadan her biri belli kelimelerin anahtarý veya kýsaltmasýdýr. Ancak bu harflerin hangi kelimelerin kýsaltmasý olduðu konusunda ihtilaf vardýr. Hurûf-u mukattaa, ism-i a zâmýn bazý sûrelerin baþýna daðýlmýþ þeklidir. Meselâ, elif-lâm-râ, hâ-mim ve nûn harfleri bir araya getirildiðinde er-rahman الر +حم +ن ismi ortaya çýkmaktadýr. Ancak ism-i a zâm kesin olarak bilinmediðinden hurûf-u mukattaadan nasýl bir ismin oluþturulacaðý belli deðildir. 6. Her harf Allah ýn bir isim veya sýfatýnýn sembolüdür. Elif: Allah, Lâm: Latif, Mîm: Mecîd, ismine tekâbül eder. Bunlarla Allah ýn isimlerine yemin edilmiþtir. 7. Bu harflerden bazýlarý Allah ýn zâtî isimlerinin, bir kýsmý da sýfatlarýnýn kýsaltýlmasýdýr. Mesela; eliflam-mim, انا االله اعلم Ben Allahým, Ben bilirim, elif-lâm-râ ise, انا االله اري Ben Allahým, Ben görürüm mânâsýndadýr. 8. Bu harflerden bazýlarý Allah ýn, bazýlarý diðer varlýklarýn isimlerinin kýsaltýlmasýdýr. Elif Allah; Lâm Cibrîl, Mîm Muhammed e tekâbül eder ve: Bu kitap Allah katýndan Cebrâil vasýtasýyla Muhammed e indirilmiþtir, demektir. Elif Lâm Mîm üç harfiyle üç hükme iþarettir. Þöyle ki: Elif, هذا آلام االله الازلي Bu, Allah ýn Ezelî Kelâmýdýr. hükmüne; lâm, نزل به جبريل Bunu, Cebrâîl indirdi. hükmüne; mim, علي محمد عليه السلام Muhammed aleyhisselâm a indirmiþtir. hükmüne remzen ve imâen iþarettir. 9.Bu harflerin her biri O ndan gelecek nimet ve belâlara, ayrýca bazý milletlerin dünyada kalýþ sürelerine de delâlet etmektedir. 10. Bu harfler, iki sureyi birbirinden ayýrma iþlevi görür. Nitekim Arap þiirinde bir kasidenin bitip diðerinin baþladýðýný göstermek üzere kasidenin baþýna bazý edatlar getirilirdi.
5 Seite 5 von Tasavvufî bir yaklaþým: Hurûf-u mukattaa ile baþlayan surelerde anlatýlan bütün ahkâm ve kýssalar, bu harflere yerleþtirilmiþ olup, bunlar surenin içinde açýklanmýþtýr. Bu þifreleri ancak Peygamber veya velîler çözebilir. 12. Bu harfler, dinî, kevnî veya tarihî birer sýrdýr ve ileride keþfedilecektir. Sonuç Hurûf-u mukattaa ile ilgili olarak ortaya atýlan bütün bu görüþler bazý yönlerden akla uygun geliyorsa da, hemen hemen hepsinin tenkide açýk bir kapý býraktýklarý gözden kaçmamaktadýr. Çünkü her görüþün kesin, tek doðru görüþü ifade ettiðine dair kuvvetli delillere sahip deðiliz. Akla en uygun olaný; bu harflerin tenbih ve Kur ân ýn Ý câzýný beyan eden delillerden biri oluþudur. Bunlarýn tesadüf eseri olduðu ise katiyyen söylenemez. Öyleyse Allah ile Resûlü arasýnda bir þifre olduðunu söylemekten baþka diyecek bir þey kalmamaktadýr. Bu yazý Yeni Ümit Dergisinin ; adresli internet sayfasýndan alýnmýþtýr.