Ekonomi uzmanlarına göre komünizmdeki en büyük ekonomik sorun; firmalara teşvik sağlamaktaki yoksunluktu. Kanımca Sibirya'daki Gulag Kamplarına gönderilme olasılığı da gayet güçlü bir teşvikti. Serbest piyasalarda ise işleyiş farklı. Teşvik ya da ahenk, sözleşmelere aksi davranışın yaptırımı olacağı endişesiyle sağlanır. Ama serbest piyasanın bir gereksinimi daha vardır; tekelin sisteme baskı yapmaması!
Serbest piyasada tekelin sisteme baskı yapmaması gerekiyor ama araştırmalara göre yapıyor. Peki bu baskının topluma maliyeti ne kadar? Bu sorunun cevabı 1960'larda verilmiş… Harberger üçgeni; tekellerin yaptığı fiyat artışlarının topluma maliyetini hesaplar. 1960'larda Arnold Harberger tekelin ekonomik büyümeye etkisinin, yani maliyetinin, %0,1 ile %1 arasında değiştiğini keşfetti. Hesabı günümüze uygularsak, ülkemizdeki tüm tekel faaliyetlerin ekonomiye etkisi 1 milyar doların biraz üzerinde.
Sektör tekel mi?
Yazımızın konusu bu 1 milyar doların analizi değil. Ama geçenlerde tartışılan bir konuya değinmek istiyorum. Kılavuzluk - römorkaj hizmetlerinin topluma maliyeti nedir? Bu sorunun cevabını hesaplamak çok zor! Bu nedenle sorunun cevabını yazının sonuna bırakalım ve önce sektörün tekel olup, olmadığını netleştirelim. "Tekel" kelimesi ile neyin ifade edildiğini herkes gayet iyi biliyor. Açıklamaya gerek yok. Yıllar önce sektörün tekel pozisyonu hakkında görüşler ortaya atıldı. Tekrar bir hatırlayalım; sektör, Eksik Rekabet Piyasa şartlarındadır. Yani Yasal Tekeldir. Peki nedir bu Yasal Tekeller? Kılavuzluk ve Römorkaj hizmetlerini tasvir ediyor mu?
Yasal tekel; devletin imtiyazıyla belirli bir hizmetin belirli kurallar içinde üretilmesi, işlemlerinin bir firmaya verilmesi, hatta diğerlerinin ise engellenmesidir. Kılavuzluk ve Römorkaj sektörünü tasvir ediyor! Gelin bir de sektörün fiyat politikasını masaya yatıralım.
Sektörün uyguladığı fiyat politikasına bakıldığında, tarifenin tavan değerinin devlet tarafından belirlendiği fakat, gemilerin hacimlerine ve tiplerine göre farklı hizmet bedeli uygulandığı görülmektedir. Yani gemi tipleri ve hacimlerine göre hizmet bedeli değişmektedir. Bu da gemiler arasında fiyat farklılaştırması yapıldığını göstermektedir.
Sayısal çoğunluğun gücü yok.
Genelde sayısal fazlalığa sahip olan grup, diğerleri üzerinde baskı kurabilir. Ama armatör gruplarının sayısal olarak fazla olmasına karşın sektördeki teşkilatlar üzerinde fazla gücü yok. Çünkü sektör armatörlere karşı fiyat farklılaştırılması uyguluyor. Az önce değindiğimiz gibi; teşkilatlar, gemi tipi ve hacmine göre farklı fiyatlandırma yapıyor. Böylece her armatöre hatta birçok gemiye farklı fiyat uygulanmış oluyor, hem de tüm gemilere aynı ekipman ile hizmet verilmesine rağmen!
Özetle; Kılavuzluk ve Römorkaj sektörü yasal tekeldir. Ayrıca, hizmet alıcıları arasında fiyat farklılaştırması yapmaktadır. Bu iki unsurun birleştiği modeller, regülasyona tabi özel tekeller sınıfına girmektedir. Kısacası, sektör regülasyona tabi özel tekel pozisyonundadır.
Diğer sektörlere baktığımızda da görüyoruz ki, fiyat farklılaştırması yapan tekelcinin yegâne amacı; kârını daha yükseltmek! Bunu engellenmek için birçok ülke yasal düzenlemelere ağırlık verdi ama görüldü ki bu tür sektörleri düzenlemek kolay değil. Sonrasında, kârı makul seviyelere indirmek amacıyla ilave vergiler uygulanması gündeme geldi. Bu yöntem oluşan rantın büyük bir bölümünü tüketicilere yani topluma aktarılabilecekti. Ancak bu yönteminde kendine göre zorlukları var…
Maliyeti ne kadar?
Yazımızın başına dönersek, serbest piyasanın ihtiyaçlarından biri de tekelin baskı yapmaması, demiştik fakat sistem böyle olduğu sürece baskının bertaraf edilmesi pek mümkün görünmüyor. Zira armatörlerin bile sektör üzerinde gücü yok gibi. Ülkemizdeki tüm kılavuzluk ve römorkaj teşkilatlarının, yani sektörün, vergi dışında devlete ödediği pay %1'in üzerinde. Sektörün ekonomiye olan katkısını net olarak bilmiyoruz ancak, oranlar (yüzdeler) üzerinden yapılan hesapta sektörün topluma maliyeti değil, faydası olduğu görülüyor. Yazımızın başında dediğimiz gibi, topluma net maliyeti hesaplamak çok zor ama artık biliyoruz ki; sektör topluma bir maliyet oluşturmuyor!