Johann Sebastian Bach solo keman için yazdığı sonatlara bazı gizemli sözcükler saklamış olabilir mi? Merak ediyorsanız İspanyol grup Orphenica Lyra'nın bu akşam saat 19.30'da Cemal Reşit Rey Konser Salonu'nda ‘‘Bach Günleri'' kapsamında vereceği konseri kaçırmayın.
Jose Miguel Moreno ‘‘500 yıl önce klasik müzik hangi enstrümanlarla çalınır, nasıl tınlardı?'' sorusuna kafasını takan bir kayıp ses avcısı. Müzikolog, Avrupa'nın birçok saygın üniversitesinde ders veren akademisyen, CD'leri Diapozon d'or başta olmak üzere birçok ödül kazanan ünlü lavtacı, Vihuela, Angelique gibi yüzyıllardır unutulmuş çalgıları arşivlerde keşfedip eliyle yapan lütiye aynı zamanda. Yıllarca soprano Teresa Berganza'ya eşlik eden Moreno, iki yıl önce erken çağ Avrupa müziğini seslendirmek için Orphenica Lyra'yı kurdu. Bu akşam CRR'de kontr-tenor Alessandro Carmignani ve soprano Lavinnia Bertotti'yle Bach'ın 1006A sayılı ‘‘Mi Majör Suit'', 1001 numaralı ‘‘Sonat'' ve 1004 numaralı ‘‘Chaconne''unu seslendirecek. Moreno'yla, Ernest Munt'un çevirisi aracılığıyla konuştuk.
Her türlü sesin synthesizer'la yeniden üretilebildiği, ölülerin bilgisayarla konuşturulduğu bu çağda, 500 yıl öncesinin müziğini o çağın enstrümanlarıyla, tınısıyla çalabilmek için ömür tüketiyorsunuz. Neden?
İşlerimden biri de ses mühendisliği. Bilgisayarları, teknolojiyi severim. Yenilikleri yakından izlerim. Unutmayın, bugün hálá Rubens'in resimlerine bakmak bize zevk veriyor. Akrilik taklitlerine bakıp onu anlamaya çalışmıyoruz. 500 yıl öncesinin bestecileri eserlerinde duygularını o dönemin çalgılarıyla, bugün bile değerini koruyacak mükemmelliyette anlattı. Eserle yorum arasındaki mesafe dedikoduyla gerçek arasındakinin bin katıdır, derler. Bir de eseri günümüz çalgılarıyla sununca mesafe iyice artıyor. Ben orijinal çalgıları tercih ediyorum. Dinleyenler eserin çok farklı tınladığını söylüyor. Müzikteki aksanlar, komalar, hüzün, sevinç, ölüm acısı hepsi daha net ortaya çıkıyor. Bu eserleri bilgisayarla çalmak, makineleştirmek de bir tercih tabii. Ben tercihimden memnunum. Her sabah yatağımdan mutlu kalkıyorum.
Arşivde besteci keşfetti
Erken çağ müziğiyle uğraşmak sağlık açısından da pek faydalı değil galiba. 1970'lerin sonunda İngiliz müzikolog David Monrow, Rönesans öncesinden birçok unutulmuş eseri arşivlerde keşfetti, grubuyla kaydetti. Sayesinde bu müzik entelektüel ilgi alanlarına girdi. Fakat Monrow bunalıma girip intihar etti. Siz daha ileri gidip metindeki gizli anlamları araştırıyorsunuz. Çok cesur olmalısınız...
Merak etmeyin tehlikede değiliz! Müzik mutlu olma, hayattan zevk alma yoludur. Erken çağ müziği de bunalım değil mutluluk yaratır. Konserlerimiz çok ilgi görüyor, plaklarımız Arrau ve Barrenbaum'dan fazla satıyor, ödüller kazanıyoruz...
Arşivlerden günışığına çıkardığınız en önemli eser, besteci hangisi sizce?
Ne yazık ki müzik tarihinde Bach, Beethoven kalitesinde olup unutulan çok besteci var. Bir kente gittiğimde ilk işim eski metinleri karıştırmaktır. Onlarca eser buldum bu yolla. Birkaç yıl önce Krakow'da (Polonya), İspanyol müziğinin geçmişi açısından çok önemli bir besteci olan ve bilinmeyen Maymon Castillo'yu ve eserlerini keşfettim. Şimdi müzikologlar üzerinde çalışıyor. 1560'lardan kalma bir metni bulup seslendirdiğinizde, ilk notalarla birlikte ruhumunuz sanki cennete uçuyor... Angelique, Vihuela gibi çalgıları da eski metinlerden buldum.
Bulmakla kalmayıp yeniden ürettiniz galiba...
Moda deyimle klonladım. Vihuela gitarın atası. Ortaçağ'da İspanyol kralları, prensesleri çalarmış. Çok popülermiş. Dinozorlar gibi bir anda ortadan kayboluvermiş. Yeryüzünde bir kopyası bile yok. Bu çalgıyı birçok eski metni paralel okuyarak parça parça tasarladım.
Enstrüman yapımında ya da çalarken, müziğin eskisi gibi tınlaması için kullandığınız sihirli yöntemler var mı?
- Biliyor musunuz, Stradivarius'un mükemmel çalgılarında Osmanlı korkusunun payı olduğu söylenir. Balkanlar'da kesilen ağaçlar karadan açıkça gelemediği için, denizden bir yıl süren gizli bir yolculuktan sonra İtalya'ya ulaşır, yolda ağaç mükemmelleşirmiş. Stradivarius gibi ben de kumlu toprakta yavaş yetişen, sık lifli Balkan ağaçlarını kullanıyorum. Bu ağaçlar kışın, gece ve dolunayda kesilmeli. Çünkü en kuru zamanı bu. Ağacın binde biri enstrümanda kullanılır. Karım gibi iyi kulağı olan lütiyeler ağaca vurarak seçer, ben elektronik cihaz kullanıyorum. Sonrası sabır işi. Elimdeki çalgının gövde kapağında 100 farklı kalınlık olduğunu söylesem inanır mısınız? Böyle yüzlerce ayrıntı sayabilirim size.
Bach'ın gizli sözcükleri
Beste yapıyor musunuz?
Tarihi eserleri seslendirdiğim her CD'nin sonuna bir bestemi eklerim. Takma isim kullanırım. Fransa'da Diapozon d'or ödülü alan Robert De Visee CD'sinde eleştirmenler en çok sondaki ‘‘Chaconne''u beğenmiş. Çok övdükleri eserin bana ait olduğunu öğrenince çok kızdılar.
Son olarak bu akşamki konserin programından söz edelim istersiniz.
Bach repertuarından hiçbir yerde çalınmayan, kimsenin daha önce duymadığı üç eseri çalacağız. Alman müzikolog Helga Thoene uzun zaman Bach'ın solo keman için yazdığı eserleri Kabalistik yöntemlerle, matematiksel bağlantılarıyla inceledi. Bilgisayar yardımıyla bu eserlerde notaların dizimiyle gizlenen sözcükler olduğunu fark etmiş. Yazdığında Tanrı'dan, İsa'dan bahseden bir metin çıkmış ortaya. Biz 1994'te yayımlanan makaleden yararlanarak bu eseri Barok lut eşliğinde kontr-tenor ve sopranoyla seslendireceğiz.
Bilet fiyatları: 5 ve 4 milyon TL. CRR Konser Salonu Tel: (0212 232 98 30)
Kontr-tenorum ama eşcinsel değilim!
İtalyan kontr-tenor Carmignani espritüel bir müzikçi. Kadın sesiyle şarkı söyledikleri için tüm kontr- tenorların hadım sanıldığını, en azından eşcinsel olduklarının düşünüldüğünü söyleyip ‘Cinsiyetimden memnunum. Evliyim, iki de çocuğum var,'' diyor. Ardından muzip bir ifadeyle cebinden çocuklarının fotoğrafını çıkarıp ‘işte ispatı' dermişçesine bize gösteriyor: ‘Ortaçağ'da güzel sesli çocuklar, seslerini korumaları için ergenlik çağına gelmeden hadım edilirmiş. Artık kontr-tenorlar, Farinelli gibi ‘Castrata' geleneğinin kurbanı değil. Seslerini eğiterek bu beceriyi kazanıyorlar. Ama ses genişlikleri eski solistlere oranla sınırlı. Sayıları da öyle. Artık kontr-tenorlar çok az yetişiyor.'' Carmignani, Cherubini Konservatuvarı'ndan mezun. Bugüne dek dünyanın ünlü şeflerinin ve orkestralarının eşliğinde 400 kadar konser verdi.