Zimbardo’nun Standford Hapishanesi Deneyi
Bir üniversite psikolojik araştırması hiç beklenilmeyen bir şekilde ters giderse ne olur? 1971'de 24 gönüllü öğrenciyi mahkum ve gardiyan olarak görevlendiren Stanford Üniversitesi profesörü Dr.Philip Zimbardo müfettiş rolünde, taciz edici davranışların kaynağını incelemek için simüle edilmiş bir hapishanede. Katılımcılar sadece birkaç gün içinde orta sınıf üniversite öğrencilerinden güç sarhoşu sadistlere ve itaatkar kurbanlara geçerken, sonuçlar dünyayı şaşırttı.
Deneyin amacı
Zimbardo ve meslektaşları, Amerikan hapishanelerindeki gardiyanlar arasında bildirilen vahşetin, gardiyanların sadist kişiliklerinden mi (yani, mizacından) kaynaklandığını veya hapishane ortamıyla (yani durumsal) daha fazla ilgisi olup olmadığını öğrenmek için 1971 yılında bir çalışma yaptı.
Stanford Üniversitesi’nin bodrum katı bir hapishaneye dönüştürüldü
Zimbardo, insanların cezaevi koşullarında oynadıkları rolleri incelemek için Stanford Üniversitesi psikoloji binasının bodrum katını sahte bir hapishaneye dönüştürdü.
Hapishane hayatının psikolojik etkileri üzerine bir araştırmaya gönüllülerin katılmasını istedi.
İlanı yanıtlayan 75 başvurana, psikolojik sorunları, tıbbi engelleri veya suç veya uyuşturucu kullanımı öyküsü olan adayları ortadan kaldırmak için tanısal görüşmeler ve kişilik testleri verildi.
Katılımcılara 15 dolar ödendi
Fiziksel ve zihinsel olarak en kararlı, en olgun ve antisosyal davranışlara en az dahil olan 24 erkek katılım için seçildi. Katılımcılar, çalışmadan önce birbirlerini tanımıyorlardı ve deneye katılmaları için günde 15 dolar ödendi.
Katılımcılar, simüle edilmiş bir cezaevi ortamında tutuklu veya gardiyan rolüne rastgele atandı
Yirmi dört katılımcının on ikisine mahkum rolü verildi (dokuz artı üç potansiyel yedek), diğer on ikisine de gardiyan rolü verildi (ayrıca dokuz artı üç potansiyel yedek). Zimbardo, müfettiş ve müdür rolünü üstlendi.
Mahkumlar evlerinde "tutuklandı" ve silahlı soygunla "suçlandı". Yerel Palo Alto polis departmanı simüle tutuklamalarla Zimbardo'ya yardım etti ve mahkumlar üzerinde parmak izi ve vesikalık fotoğraflarını da içeren tam rezervasyon prosedürleri uyguladı . Mahkumlar, polis karakolundan sahte hapishaneye nakledildiler, burada üzerlerinde çıplak arama yapıldı ve yeni kimlikleri verildi.
Katılımcılara kimlik numaralarıyla hitap ediliyordu
Mahkumlar hapishaneye vardıklarında kıyafetleri soyuldu, tüm kişisel eşyaları çıkarıldı sadece hapishane kıyafetleri ve yatakları verildi. Kimse ismiyle anılmıyordu ve sadece kimlik numaralarıyla anıldılar. Bu mahkumların kendilerini kişiliksiz hissetmelerini sağlamanın bir yoluydu.
Giysileri üzerinde numaraları yazılı bir önlük vardı ama iç çamaşırları yoktu. Ayrıca saçlarını örtmek için sıkı bir naylon başlık ve bir ayak bileği etrafında kilitli bir zincir vardı.
Gardiyanlar ise aynı haki üniformaları giymişlerdi ve boyunlarında bir düdük ve polisten ödünç aldıkları bir billy sopası taşıyorlardı. Gardiyanlar ayrıca mahkumlarla göz temasını imkansız kılmak için aynalı güneş gözlüğü taktılar.
Fiziksel şiddette izin verilmedi
Üç gardiyan, her biri sekiz saatlik vardiyalı çalıştı (diğer gardiyanlar nöbetçi kaldı). Gardiyanlara, cezaevinde kanun ve düzeni sağlamak için gerekli olduğunu düşündükleri her şeyi yapmaları ve mahkumların saygılı olmasını emretmeleri talimatı verildi. Fiziksel şiddete izin verilmedi.
Zimbardo mahkumların ve gardiyanların (bir araştırmacı olarak) davranışlarını gözlemledi ve aynı zamanda bir hapishane gardiyanı olarak hareket etti.
Çok kısa bir süre içinde hem gardiyanlar hem de tutuklular yeni rollerine yerleştiler, gardiyan olanlar görevlerini hızlı ve kolay bir şekilde benimsedi.
Deneye başladıktan saatler sonra bazı gardiyanlar mahkumları taciz etmeye başladı. Sabah 2:30'da mahkumlar, birçok "sayım" ın ilki için ıslık çalarak uykudan uyandırıldı.
Sayımlar, mahkumların sayılarına aşina olmanın bir yolu oldu. Daha da önemlisi, gardiyanlara mahkumlar üzerinde denetim kurmaları için düzenli bir fırsat sağladılar.
Mahkum rolündekiler çok geçmeden mahkum davranışları göstermeye başladı
Mahkumlar çok geçmeden mahkum benzeri bir davranış benimsedi. Çoğu zaman hapishane meselelerinden bahsettiler.
Hapishane kurallarını çok ciddiye almaya başladılar, sanki mahkumların yararı için oradaydılar ve ihlal hepsi için felaket anlamına geliyordu. Hatta bazıları kurallara uymayan mahkumlara karşı gardiyanların yanında yer almaya başladı.
Fiziksel cezalar başladı
Mahkumlarla, hakaretler ve küçük emirlerle alay edildi, onlara başarmaları için anlamsız ve sıkıcı görevler verildi.
Şınav, gardiyanlar tarafından uygulanan yaygın bir fiziksel ceza biçimiydi. Gardiyanlardan biri, şınav çekerken mahkumların sırtına bastı veya diğer mahkumları şınav çeken diğer mahkumların sırtına oturttu.
Beklenmeyen bir isyan
İlk gün olaysız geçtiği için gardiyanlar şaşırmış ve ikinci günün sabahı çıkan isyana tamamen hazırlıksız yakalanmışlardı.
Deneyin ikinci gününde mahkumlar çoraplarını çıkardılar, numaralarını çıkardılar ve yataklarını kapıya dayayarak hücrelerin içine barikat kurdular.
Muhafızlar takviye çağırdı. Bekleme görevinde bekleyen üç gardiyan içeri girdi ve gece vardiyası muhafızları gönüllü olarak görevde kaldı.
Gardiyanlar, cildi soğutan karbondioksit akışı yapan bir yangın söndürücü kullanarak misilleme yaptı ve mahkumları kapılardan uzaklaştırmaya zorladılar. Daha sonra gardiyanlar her hücreye girdi, mahkumları çıplak olarak yataklara çıkarıp şiddet uyguladı.
Mahkum isyanının elebaşları hücre hapsine alındı. Bundan sonra gardiyanlar genellikle mahkumları taciz etmeye ve sindirmeye başladı.
İsyana en az karışanlara ödül
Üç hücreden biri "ayrıcalıklı hücre" olarak belirlendi. İsyana en az karışan üç mahkuma özel ayrıcalıklar verildi. Gardiyanlar, onlara üniformalarını ve yataklarını geri verdi ve saçlarını yıkamalarına ve dişlerini fırçalamalarına izin verdi.
Ayrıcalıklı tutuklular ayrıca, yemek yeme ayrıcalığını geçici olarak yitiren diğer mahkumların huzurunda özel yemek yemeye başladı. Bunun sonucu tutsaklar arasındaki dayanışmayı kırmak oldu.
İsyanın sonuçları
Önümüzdeki birkaç gün içinde, gardiyanlarla mahkumlar arasındaki ilişkiler, iyice kötüleşti.
Mahkumlar daha bağımlı hale geldikçe gardiyanlar onlara karşı daha alaycı hale geldi. Mahkumları küçümsediler ve mahkumlarla alay ettiler. Gardiyanların onları hor görmesi arttıkça, mahkumlar daha itaatkar hale geldi.
Mahkumlar daha itaatkar hale geldikçe, gardiyanlar da daha agresif ve iddialı hale geldi. Mahkumlardan daha fazla itaat talep ettiler. Mahkumlar her şey için gardiyanlara bağımlıydılar, bu yüzden diğer mahkumlara hikayeler anlatmak gibi gardiyanları memnun etmenin yollarını bulmaya çalıştılar.
Deney altıncı günde sona erdi
Zimbardo, deneyin iki hafta sürmesini hedeflemişti, ancak altıncı günde mahkumların duygusal çöküntüleri ve gardiyanların aşırı saldırganlıkları nedeniyle sona erdirildi. Yakın zamanda Stanford'da doktora yapan Christina Maslach. gardiyanlar ve tutuklularla görüşmeler yapmak üzere getirildi, mahkumların gardiyanlar tarafından taciz edildiğini görünce şiddetle itiraz etti.
Öfkeyle dolu, "Bu çocuklara yaptığın şey korkunç!" Dedi. Hapishanemizi gören 50 veya daha fazla yabancının içinde onun ahlakını sorgulayan tek kişi oydu.
Zimbardo (2008) daha sonra, "O noktada hapishane rolümün ne kadar ileride olduğunu fark ettim - bir araştırma psikoloğu yerine bir hapishane müfettişi gibi düşünüyordum." Dedi.
Deneyin Sonucu
Zimbardo ve meslektaşlarına göre, Stanford Hapishane Deneyi, insanların oynamaları beklenen sosyal rollere nasıl kolayca uyacaklarını ortaya çıkardı.
Gardiyanların çoğu, gaddarca davranışlarda bulunduklarına inanmakta güçlük çekti. Birçoğu, bu taraflarının varlığından haberdar olmadıklarını veya böyle şeyler yapabileceklerini hiç düşünmediklerini söyledi.
Gardiyanlar sorulduğunda, herhangi bir hapishanede bulunabilecek olağan üç klişeyi anlattılar: Bazı gardiyanlar iyiydi, bazıları sert ama adaletliydi ve bazıları acımasızdı
Mahkumlar da itaatkâr, korkutucu, bağımlı bir şekilde karşılık verdiklerine inanamadılar. Bazıları normalde iddialı tipler olduğunu iddia etti.
Gardiyanlar bir otorite konumuna yerleştirildikleri için, normal yaşamlarında genellikle davranmayacakları şekilde hareket etmeye başladılar.
“Hapishane” ortamı, gardiyanların acımasız davranışlarının yaratılmasında önemli bir faktördü (gardiyan olarak hareket eden katılımcıların hiçbiri çalışma öncesinde sadist eğilimler göstermedi).
Bu nedenle bulgular, eğilimsel olandan ziyade davranışın durumsal açıklamasını desteklemektedir.
Bu olay filmlere de konu olmuştur. İlk olarak 2001 Almanya yapımı Deney filmine daha sonra 2010 yapımı The experiment filmine ve son olarak 2015 Amerika yapımı aynı adlı The Stanford Prison Experiment filmine konu olmuştur.