Batı Anadolu'daki İyonya'nın Yunan şehir devletleri eski efendileri Kyros'un MÖ 547'de Lidya'yı ele geçirmesinden sonra Pers İmparatorluğu tabi olmuştu. MÖ 499'da Miletos şehrinin yöneticisi Aristagoras Perslere karşı planlanmış bir isyana destekçi bulmak için Yunan anakarasına gitti.
Spartalılar taleplerini reddetti, ancak Atinalılar ve Eritreliler kuvvet gönderdi. Sardis'e düzenlenen başarısız bir saldırı Atinalıların geri dönmesine yol açtı. İyonyalıların MÖ 497'de itibaren Perslerin kara saldırılarına karşı giderek güç yitirdi. Aynı yıl Miletos'un düşmesi ve Aristagoras'ın ölümü İyon birliğini bozdu ve MÖ 494'de Lade Muharebesindeki büyük deniz savaşı yenilgisinin ardından ayaklanma dağıldı.
MÖ 494'de İtalya'da genç Roma Cumhuriyeti, soyluların (toplumsal üst tabakalar) tutumlarını protesto eden pleblerin (toplumsal aşağı tabakalar) toplu halde Roma'yı terk etmeleri nedeniyle toplumsal çekişmelerle sarsıldı; Plebler ayrı bir devlet kurma tehdidinde bulundu. Geri dönmeleri ancak kendi temsilcilerinin (tribün) resmi olarak tanınmasıyla mümkün oldu.
Magadha Krallığı gelişiyor, Çin'de Savaşan Devletler, Salamis Deniz savaşı
Magadha Krallığı Budizm'i kuran Buda'nın (MÖ y. 563-486) dostu ve koruyucusu Bimbisara'nın yönetimi altında (MÖ 543-491), önemli bir devlet olarak belirdi. Bimbisara'nın oğlu Ajatashastru (MÖ 491-461) Rajagirha'daki kraliyet başkentini güçlendirdi ve Ganj üzerindeki Pataligrama'da, daha sonra Maurya kraliyet başkenti olacak Pataliputra adında bir merkez kurdu.
Ajatashastru Kosala ve Kashi'yi ele geçirerek ve Vrijji Konfederasyonunu ilhak ederek Magadha'yı Ganj Düzlüğünde hakim güç haline getirdi.
Çin'de Bahar ve Sonbahar döneminin siyasi sistemi, yedi büyük devletin birbirlerini zayıflatmak için sürekli diplomatik manevralar yaptıkları ve belirli zamanlarda çıkan savaşlarla kesilen Savaşan Devletler dönemine (MÖ 481-221) dönüştü.
MÖ 490'da Pers kralı I. Darius (MÖ 548-486) İyonya ayaklanmasına desteklerinden ötürü anakara Yunanlarından intikam almaya karar verdi. Darius, ilk olarak MÖ 499'da İyonyalılara yardım etmiş olan Eritre'yi ele geçirmeden önce Naksos'a erişen muazzam bir deniz gücünü Artaphernes ve Datis komutasında Kilikya'dan gönderdi. Atinalılar Sparta'ya yardım çağrısında bulunsalar da, çağrılarına tek yanıt 1000 kişilik bir destek gönderen Plataea'dan geldi.
Atinalılar kuşatmayı beklemek yerine General Militades'in (MÖ 550-489) tavsiyesiyle MÖ 490'da Marathon'da Persleri karşılamak için ilerlemeyi tercih etti. Yunan hoplite (ağır piyade) birlikleri çok daha kalabalık Pers birliklerine doğrudan saldırarak benzersiz bir zafer kazandı.
Gücünü yitiren Pers keşif birlikleri Maraton'dan sonra Yunanistan'dan çekildi. Ancak Kserkses (MÖ 519-465) MÖ 481'de Çanakkale Boğazını geçerek Atina'ya erişen muazzam bir Pers ordusunu yeniden gönderdi. Birçok kuzey Yunan devleti teslim olmayı seçti, fakat Atina ve Sparta güney devletleri birliğini bir araya getirdi.
Sparta kralı I. Leonidas'ın MÖ 480'de Termopylae geçidinde kendisinin ve 10.000 askerin hayatına mal olan kahramanca savunması Atinalılara şehri boşaltmaları için yeterki zaman kazandırdı. Persler şehirleri yaktı. Bununla beraber Atina donanması Temistokles'in komutası altında Kserkses'in de deniz güçlerini Salamis'te ciddi bir yenilgiye uğrattı. Kara, Plataea'da MÖ Haziran 479'da ve denizde İyon kıyıları açığındaki Mycale'de kazanılan başka Yunan seferleri de bunu izledi. Yunanlar bunun ardından saldırıya geçti ve MÖ 487-477'de Perslerin İyonya ve Kıbrıs'taki kazançlarını tersine çeviren ardı ardına zaferler kazandı.
Perslerin MÖ 480-479 yıllarındaki mağlubiyetlerinden sonra Atinalılar Pers karşıtı müttefikler birliğini resmileştirmek istedi. Delos Adasında MÖ 477 civarında bir hazine kuruldu. Birliğin kaynakları burada biriktirilecek ve düzenli toplantılar yapılacaktı. Ancak Delos Birliği kısa zamanda Atina imparatorluğunun parçası haline geldi ve Sparta ve müttedikleri katılmayı reddetti.
Atina – Pers çarpışması, Peloponnes Savaşı, Otuz Yıllık Barış
Atinalılar Simon'un (MÖ 510-450) önderliğinde Struma Irmağı önderliğindeki Eion'u MÖ 476'da Perslerden alarak ve daha sonra (Perslere daha önce boyun eğen) Eğriboz'daki Carystos'a MÖ 479'de saldırarak erken bir başarı kazandılar. Naksos Adasının bu sırada Delos Birliğinden ayrılma girişimini gönderilen bir Atina keşif gücü kuvvetle bastırdı. Atina güçleri MÖ 469'da Persler karşısında Güney Anadolu kıyılarındaki Eurymedon Nehri yakınında büyük bir zafer kazandı ve Ege'de Atina üstünlüğünü kurdu.
Atina'yı Yunanistan'ın siyasi ve kültürel odağı haline getiren Atinalı devlet adamı Perikles (MÖ y. 495-429) Simon'u MÖ 463'te Makedonya'yı ele geçirme fırsatını göz ardı etmek suçlamasıyla cezalandırmaya çalıştı, ancak başaramadı. Perikles'in Atina'nın genişlemesine ilişkin tutumu ve vizyonu bu hareketinden belli oluyordu. Demokratların önderlerinden olan Efialtes MÖ 461'de suikaste uğrayarak öldürüldüğünde, himayesi altındaki Perikles derhal yerini aldı.
Persler Atinalıların dikkatlerini çelecek saldırılar düzenlemeleri için Spartalılara belirli aralıklarla rüşvet vermeye çalışmış ve başlangıçta etkili olamamışlardı. Messenia Helotlarının (bağımlı insanlar) MÖ 464'te Batı Peloponnes'teki saldırıları Spartalıları Delos Birliğinin artan gücünü engellemek için bir çaba göstermekten alıkoydu.
Messenialılar dışarıdan çok az yardım aldı ve MÖ 462'de Ithome'deki son dayanakları gücünü kaybetti. Kısa süre sonra Sparta ile Atina ve müttefikleri arasında açık bir savaş patlak verdi. Sonuçsuz kalan ilk Peloponnes Savaşı MÖ 451'de beş yıllık bir ateşkesle sona erdi ve ateşkes MÖ 446'da taraflar arasında Otuz Yıllık Barış'a uzatıldı.
Bu esnada Yunan dünyasının batı bölümü Sicilya şehir devleti Siraküza'nın yükselişiyle artan bir dönem kazanmaktaydı. Gelon'la (MÖ 485-478) ve kardeşi Hieron'la (MÖ 478-467) başlayan bir dizi yetenekli hükümdarın (tiran) yönetimi altındaki Siraküza güçleri Acragas şehrine boyun eğdirdi ve topraklarını Catanas çevresine genişletti. Hieron'un küçük kardeşi Thrasybulus görevinden MÖ 466'da düşürülse de Siraküzalılar Sicilya'daki egemen pozisyonlarını MÖ 450'ye kadar korudular.
Kronolojik özet
- MÖ y. 500 / I. Diraus Persopolis'i ve Pers Kral Yolunu inşa etmeye başlar
- MÖ y. 500 / Pirinç ekimi Çin'den Japonya'da ulaşır
- MÖ y. 500 / Demir işlemeciliği Güneydoğu Asya'ya ve Afrika'nın göller bölgesine ulaşır; Afrika'da Nok kültürü gelişir
- MÖ y. 500 / Zapotekler Orta Amerika'da hiyeroglif yazısını geliştirir
- MÖ y. 500 / Mahabharata ve Puranas eserleri Hindistan'da yaratılır
- MÖ 499 / İyonya isyanı başlar (MÖ 494'e kadar)
- MÖ 496 / Kartaca ile Roma arasında ilk antlaşma
- MÖ 494 / Roma'da pleblerin çekilişi pleb tribünlerinin kurulmasına yol açar
- MÖ 492 / Persler Trakya ve Makedonya'yı istila edip boyun eğdirirler
- MÖ y. 490 / Kartacalı denizci Hanno'nun Afrika'nın batı kıyılarına seyahat ettiği söylenir
- MÖ 490 / I. Darius Atina'nın İyonya isyanına karışmasının öcünü alır; Eretria şehrini yok eder, ancak Miltiades Pers ordusunu Maraton Savaşında yener
- MÖ 486 / Mısırlılar Pers hükümdarlığına karşı ayaklanır
- MÖ 485 / Pers hükümdarı I. Darius ölür (d. 550) ve yerine oğlu Kserkses geçer
- MÖ 484 / Yunan tiyatro yazarı Aiskhylos (MÖ 525-456) Atina'da ilk trajedi ödülünü kazanır
- MÖ 483 / Atinalılar Laurium Dağında bulunan gümüş madenlerinin geliriyle bir filo inşa etmeye başlar
- MÖ 483 / Buda ölür (d. y. MÖ 563)
- MÖ 480 / I. Kserkses Yunanistan'ı istila edip Atina'yı yaktı, ama Temistokles onu Salamis Deniz Savaşında yendi
- MÖ 480 / Kartaca Sicilya Yunanlarına saldırır, ancak geri püskürtülür
- MÖ 479 / Persler Plataea ve Mycale'de yenilir ve Yunan anakarasından çekilir
- MÖ 479 / İnsancıl bir ahlak sistemi geliştiren Çinli sosyal felsefeci Konfüçyüs ölür (d. MÖ 551)
- MÖ 478 / Atinalılar Sparta'nın Yunanistan'da hakimiyet kurma çabalarına karşı Delos Birliğini kurar
- MÖ 478 / Hieron Siraküza tiranı olur ve Etrüskleri yener
- MÖ 470 / Temistokles Atina'dan sürgün edilir
- MÖ 469 / Naksos Delos Birliğinden ayrılmaya çalışır ve Atina tarafından ablukaya alınır
- MÖ 465 / Kserkses muhafızı tarafından öldürülür; oğlu Artakserkses yerine geçer
- MÖ 464 / Helotlar Sparta hükümranlığına karşı ayaklanır, ancak MÖ 462'de mağlup edilir
- MÖ 463 / Perikles'in iktidara yükselişi başlar; Cimon'u MÖ 461'de sürgün ettirmiştir
- MÖ 458 / Atinalılar Peloponnes şehirlerini yener, Egina Delos Birliğine katılmak zorunda kalır
- MÖ 458 / Çin'de Qin ülkesi bölüşülür
- MÖ 454 / Perikles Delos Birliğini hazinesini Atina'ya naklettirir
- MÖ 452 / Atina ve Peloponnes Birliği arasında beş yıllık ateşkes