Yenisei inscriptions are inscriptions along the Yenisei River having
a total number of 250 and thought to have been erected by the Kyrgyz.
Among these inscriptions, although the first discovered one was Uybat
III (E 32) Inscription, not much had been known about the
characteristics of the alphabet and who they belonged to until the
inscriptions remained from the Second East Turkic Khanate was found
in 1889 by N. Yadrintsev. After the decipherment of the letters in this
alphabet by Thomsen, researches mostly focused on the Mongolian
area, and attempts were also made to read these inscriptions. In this sense, we should mention the names Radloff, S. Ye. Malov and H. N.
Orkun.
None of the Yenisei inscriptions bear a date. Maybe they did not
have advanced calendar systems to be used in the inscriptions. The
common characteristic of almost every inscription is that they mention,
rather than historical events, what the hero of the inscription did, why
he died, and longing for family members, homeland, sky and sun as
told from his mouth; as a result, they did not caught the attention of
researches apart from scientists on Turkish language.
In this article, 170 inscriptions, whose texts are available, have
been analyzed in detail, and our attention has been devoted to the
narrations in the texts which might be dated. It has been attempted to
determine at least when a few of the inscriptions were erected.
Keywords: South Siberia Inscription, Yenisei inscriptions,
historical records, personal names, names of tribes and peoples.
Yenisey yazıtları, Yenisey Irmağı boyunca, Kırgızlar tarafından
dikildiği sanılan ve bugün toplam sayısı 250’ye yaklaşan yazıtlardır. Bu
yazıtlardan Uybat III (E 32) Yazıtı ilk bulunan yazıt olduğu hâlde N.
Yadrintsev tarafından 1889 yılında II. Doğu Türk Kağanlığı’ndan kalan
yazıtlar bulununcaya kadar bu yazıtların kimlere ait olduğu ve
alfabenin niteliği hakkında pek bir şey bilinmiyordu. Thomsen’in bu
alfabedeki harfleri çözmesinden sonra çalışmalar, daha çok Moğolistan
bölgesi üzerinde yoğunlaşmış, bu yazıtları okuma girişimleri de
olmuştur. Bu anlamda özellikle W. Radloff, S. Ye. Malov ve H. N.
Orkun’un adını anmak gerekir.
Yenisey yazıtlarının tamamında herhangi bir tarih kaydı
bulunmamaktadır. Belki de yazıtlarda kullanılacak kadar gelişmiş bir
takvim sistemleri yoktu. Yazıtların neredeyse tamamının ortak özelliği
tarihsel olaylardan çok, yazıt kahramanının yaptığı işlerden, neden
öldüğünden söz edilip kahramanın ağzından aile bireylerine, yurda,
göğe ve güneşe özlem anlatılmış olduğu için Türk dili uzmanlarının
dışındaki araştırmacıların ilgisini pek çekmemiştir.
Bu yazıda elimizde metni bulunan 170 civarındaki yazıt
ayrıntısıyla incelenmiş ve yazıt metinlerinde tarih kaydını
çağrıştırabilecek anlatımlar üzerinde yoğunlaşılmış ve en azından
birkaçının hangi tarihte dikildiği belirlenmeye çalışılmıştır.
Anahtar Sözcükler: Yenisey yazıtları, Güney Sibirya yazıtları,
tarih kayıtları, kişi adları, boy ve halk adları.