Tarihle, tarih sosyolojisiyle uğraşanlar bilir. Zaman gelir, olaylar birikir, bazen bir dönemin kapandığını hissedersiniz ama bir o kadar da henüz yeni dönemin başlamadığını görürsünüz. O, arada kaldığınız zaman kadar koyu, katı, ağır ikinci bir dönem daha yoktur. Alacakaranlık denen an tam da o andır.***
Geçen hafta bir yazımda bahsettim. Birinci Dünya Savaşı'nın yüzyıl sonrası içinden geçiyoruz. İki yıl önce savaşın başlayışının 100. yılını andık. Şimdi 1916'nın yüzüncü yılındayız.
1918'de bitişini de aynı şekilde anacağız.
Bir dünya savaşını
anmaktan daha doğal
bir şey olamaz. Milyonlarca insanın ölümü, imparatorlukların
yıkılışı, yeni ulus devletlerin
doğuşuydu o savaşın anlamı. Ama
en az bir o kadar büyük ve anlamlı bir başka
konu da o savaşı doğuran teknik ve ekonomik
nedenlerdi. Yani, bir yüzyılın, 19. yüzyılın
bitişi, 20. yy'ın başlamasıydı o
savaşın nedeni.
Asıl konu buydu. Bu olguyu idrak edenlerle edemeyenler
arasında cereyan
etti savaş. Büyük devletlerin Osmanlı
'nın
hâkim olduğu OD
bölgesine saldırışının ve
onun elindeki toprakları almaya çalışmasının
altındaki gerçek neden buydu.
19. yüzyılın bitip 20. yüzyılın başladığını idrak edenler ne yapıp yapıp OD masasından bir pay kaparken
bu gerçeğe uyanamayanlar bütün gayretlerine rağmen o toprakları yitirdiler. Eğer daha farklı bir anlayış, öteden beri devam eden bir 'intibah
', uyanış, söz konusu olsaydı, daha farklı davranılacak ve o topraklar bu ölçüde dramatik biçimde yitirilmeyecekti.
***
1. Dünya Savaşı'nın kazananları ve kaybedenleri
arasındaki fark budur. 20.
yüzyılı kendi gerçeği ile zihninde ve yönetiminde
somutlaştıranlarla bunu yapamayanlar. İlber Ortaylı
'nın çok haklı, doğru, yerinde nitelendirmesiyle 'imparatorluğun en uzun yüzyılı'
19. yüzyılı enine boyuna yaşadı ama kabul edelim ki, 1789
sonrasında başlayan büyük dönüşüme rağmen 1914
'e geldiğimizde hâlâ Batı'nın çok önceden tamamladığı reformları
yerleştirme yani 19. 'yüzyıllaşma'
çabası içindeydi. Bu 20. yüzyılı anlamak ve 20. yüzyıllı olmak değildi. Olanlar oldu.
Şimdi 21.
yüzyıldayız. Bu yüzyıl da geçen yüzyılda hazırlandı. Gerçi daha önceki çağlarla mukayese edilemeyecek ve sadece bu döneme özgü çok hacimli dönüşümler cereyan ediyorsa da, evet, 21. yüzyıl 20. yüzyılın çocuğudur.
***
OD
'da yaşanan olayları, bilhassa Musul
meselesini sadece kapanmamış
bir hadisenin
neticeye vardırılması diye görmek yetmez. Doğru bir tanımdır o ama eksiktir. Çünkü bu, aynı zamanda, 20. yy'dan 21. yy'a geçiş
mücadelesidir. Bunun neden
OD'da cereyan ettiği ayrı bir meseledir.
Ama işin doğrusu budur.
Bu bakımdan Türkiye
'nin OD'daki mücadelesi de Batı
tarafından 20. yy başında belli bir konuma yerleştirilmiş bir Türkiye
'nin yeni pozisyon alma
uğraşısıdır. Türkiye
, bu girdapta bir 20. yy ülkesi
mi yoksa bir 21. yy ülkesi
mi olduğuna/
olacağına karar verecektir. İşte bir gerçeğin
bitip diğerinin henüz doğmadığı alacakaranlık anı
budur, şimdiki halde.
***
Politikasının nirengi noktasını bu gerçek tayin edecektir. Belki zor, belki çetin, belki güç. Ama iyi değerlendirilir, ölçülür biçilirse, verimli olacak bir hamledir bu.
OD sadece OD değildir.
Bu böyle biline. Ama daha önemlisi, Musul
'un bu gerçeğin mihenk taşı olduğudur. O daha da iyi bilinmesi gereken bir gerçektir.
Gerisi, Türkiye'nin kararına kalmıştır...