Örsan Şenalp, 17 Mayıs 2019
Marksist geçinen bir çok düşünür, yazar veya militan genellikle Lenin’in hışmına uğramış isimleri bilerek veya okuyarak zaman kaybetmek istemez. Bunun nedeni açıktır ve bu durum bir dereceye kadar anlaşılabilir. Rus Devrimi sonrasında Lenin’in Marksizm versiyonunu Marx’ın düşüncesini pratikte gerçekleştirmiş olandır, bu nedenle de onu felsefi ve bilimsel anlamda da en iyi anlayan ve belki de aşan yorum o olmalıdır. Haliyle onun eleştirdiği ve yıktığı diğerleri geçersiz olmalıdır. Her halükarda Rus Devriminin gerçekleşmesi, kendisini Kautsky ve Plehanov’un ortaya koyduğu çizginin devamı olarak konumlandıran Lenin için kendi Marksizm anlayışını en doğru ve otorite konuma ulaşan olarak sunmaya olanaklı bir ortam yaratmıştır. Yani Gramsci anlamında sol üzerinde hegemonyasını kurmaya. Hatta koşullar da bunu dayatmıştır bile denilebilir. Böylece Lenin’in Marksizmi onun liderlik otoritesinin de doğal kaynağı olarak kabul görmüş ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi (Bolşevik) çatısı altında kurumsallaşmıştır. Lenin, Kautsky ve Plehanov’u devrimden önce şiddetli şekilde eleştirir ve aşarken, ‘Leninizmin’ ulusal ve uluslararası alanda en geçerli Marksizm olarak doktrinerleştirilmesi devrimden sonra (1917-1925 arası) kollektif bir şekilde, parti politikası olarak ve Komintern eliyle yürütülmüştür. Daha sonra, ya da bu süreç içinde ‘fraksiyonlaşan’ Trotsky, Zinovyev, Kamenev ve diğerleri, hatta Buharin’in kendisi de bu doktrinerleştirme sürecinde rol almışlar, haliyle Lenin’den sonra Leninizm’in varisi olmaya aday olmuşlardır. Fakat bu işi aslen Stalin’in 1925 tarihli The Short Course (Parti Tarihi Hakkında Kısa Kurs) kitabı noktalamış, bu kitapla Stalin Leninizmin Marx’ı da aşan bir doktrin olduğunu ilan etmiş, Stalinizmin Leninizm yerine geçmesine zemin hazırlamıştır. Böylelikle Marx-Engels-Kautsky-Plekhanov-Lenin çizgisi, Stalin’in bu kitabıyla dogmatik ve skolastik bir Marksizm düşüncesine dönüştürülmüş ve dondurulmuştur.
Lenin’nin eleştirel oklarına hedef olup daha sonra Marksist düşünce ve politika alanından dışlanan veya Ortodoks Marksizm kilisesinden aforoz edilenler arasında en yaygın olarak bilinenler yine sırasıyla Kautsky, Plehanov ve Bukharin’in isimleridir. Bunların aksine 1930-1950 arasını kapsayan Stalinist dönem sonrasında yeniden hatırlanması ve keşfedilmesi en uzun süreyle geciken isim Alexander Bogdanov olmuştur ve bunun bir nedeni vardır. Aşağıda bu neden üzerinde durmadan önce şunu hatırlatmak istiyorum ki Bogdanov’un tekrar keşfi zamanlama olarak Gramsci’ninkiyle (Hapishane Defterleri’nin ortaya çıkması) örtüşür. Unutluşunun nedeni Lenin’in gazabı değil de Mussolini’nin zindanları olan Gramsci 1970’lerden itibaren dünya çapında tanınmış ve 20. Yüzyılın en önemli düşünürleri arasına girmiştir. Buna karşın Bogdanov’un, Lenin ve Plehanov karşı duran ve Gramsci’yi de derinden etkileyen düşüncesi ancak günümüzde ve kısıtlı olarak gün ışığına çıkabilmiştir. Lenin’in Bogdanov’a karşı olan hasmaniyetinin yaptığı etkiyi Gramsci’nin 1922-1924 yıllarında Moskova’da Bogdanov’un Kızıl Yıldız romanını gizlice, sevgilisi ve daha sonra karısı olacak olan Julia Schucht ile beraber, İtalyanca’ya çevirişinin hikayesinde görebiliyoruz (Ghetti, 2016). 1923 Eylül’ünde Bogdanov’un parti ve devrim karşıtı aktivitelerde bulunma suçlaması ile tutuklanmasına atıfla, o sırada hala Moskova’da bulunan Gramsci Julia’ya gönderdiği nottta artık kendisinin de bir karşı devrimci olduğunu hicvetmektedir. Gramsci bu hicvi yaparken o sırada henüz tamamladıkları anlaşılan Kızıl Yıldız romanınınçevirisine atıf yapmaktadır. Bu notu kendisinin Bogdanov’un fikirlerini yakından takip ettiğinin gizli kalmış bir kanıtı olarak okuyabileceğimiz Gramsci, biliyoruz ki 1918’de L’Ordine Nouvo’da yayınlanmak üzere Bogdanov’un devrimci sanat üzerine yazdığı iki makalesinin de çevirisini yapmış ve bunları yayınlamıştı. Kızıl Yıldız’ın Gramsci ve Juila trafından yapılan çevirisi ise Gramsci metni yine gizlice Rusya’dan çıkarmaya çalışmışsa bile, İtalya’ya dönüşünde hapse atılması ve bunu takiben İtalyan Komünist Partisi’nin kontrolünün Stalin’in desteklediği Togliatti’ye geçmesi ile ortadan kaybolmuş ve asla yayınlanmamıştır. Bunun dışında yine biliniyor ki 1921 yılında Gramsci ve yoldaşları, Moskova’da 1917 Ekim devriminden bir hafta önce Bogdanov ve Lunacharsky önderliğinde kurulan Proleter Kültür hareketinin İtalya şubesini Turin şehrinde açmıştılar. Noemi Ghetti’nin ortaya tesedüfen ve sadece geçtiğimiz yıllarda çıkardığı bu bilgiler ışığında bugün şunu kesin olarak söyleyebiliyoruz ki Gramsci’nin ideoloji, kültür ve kültürel hegemonya konularındaki orjinal düşünceleri Bogdanov tarafından 1900’lerin başında dile getirilen ve 1910’larda geliştirilen düşünceler ile neredeyse bire bir paralellik göstermektedir. Yani Bogdanov’un düşüncesinin Gramsci’nin öncüsü olduğunu söylemek mümkündür. Gramsci’nin düşüncelerinin savaş sonrası dönem marksizmi ve eleştirel toplumsal düşünce üzerine yaptığı etkiyi göz önüne aldığımızda ise, onu derinden etkileyen Bogdanov’un çalışmalarının, 1900-1920 yılları arasında yaşanan belki de en önemli ve en zengin Marksizm içi tartışma ile beraber unutulmuş olmasının ne anlama geldiğini biraz daha iyi anlayabiliyoruz.
Aslında Bogdanov adının ve düşüncesinin başına gelenler ve Lenin’in Bogdanov’a karşı husumeti sadece onun en şiddetli Lenin eleştirmenlerinden biri olmasıyla ilgili değildi. 1903-1904 sürecinde Menşevik-Bolşevik ayrımında Lenin ile beraber Bolşevik grubun en önemli ismi olan Bogdanov, aynı zamanda da 1905’de, Lenin sürgündeyken, St. Petersburg merkezli olmak üzere tüm Rusya’da Bolşevik kanadın çalışmalarını da yürüten isimdi. Bunun anlamı, 1905 devrimi sırasında Bolşevik hareketin kontrolünün pratikte Bogdanov’un elinde olmasıydı. İnanılmaz şekilde Sovyet döneminde yazılan 1905 Devirm tarihlerinde Bogdanov adının neredeyse tamamen silindiği görülüyor. Bunun yanında, Lenin’in temsil ettiği otoriter-liderlik pratiğine karşı duran ve bu duruşuyla derin bir felsefi ve bilimsel birikimi sentezleyen Bogdanov, felsefe alanında rakip Menşevik kanadın liderleri ile, Plehanov ve en başta Axelrod – Ortodoks olmak üzere onun takipçileriyle şiddetli bir polemik yürütmekteydi. Yani bir yandan pratikte Bolşevizmin Rusya içindeki önderi konumunda bulunuyor diğer yandan da anti-Plehanovcu bir Marksizm inşa ediyordu. Böylece aslında topyekün Bolşevizmi temsil etmeye aday bir lider olarak yükseliyordu. Bu durum onu Lenin’in gözünde açık bir tehdit haline getirmişti. 1905’i izleyen süreçte, kurulacak Devlet Dumasına parti temsilcilerinin (RSDLP) katılıp katılması tartışmalarında Lenin, Bogdanov’un önerdiği boykot konumu arkasında birleşen tüm diğer Bolşevikler’i karşısına alacak ve Menşevik kanat ile yan yana durarak Duma’ya katılımı savuncaktı. Böyle bir konum alışls açıktır ki Lenin bir anlamda Bolşevik liderlik için Bogdanov’u açıkça rakip olarak ilan ediyor ve ona rest çekiyordu. O yıllarda Lenin, daha sonra dönek ve şövenist olarak saldıracağı Plekhanov’u ‘Rus Marksizminin Babası’ ve kendi ideolojik hamisi olarak kabul etmekteydi. Bogdanov ise, yukarıda değinildiği gibi, Plekhanov çizgisini sadece Rus Marksizmi okullarından bir tanesi olarak ele alarak eleştiriyordu. Bogdanov’a göre diğer Rus Marksizmi okullarından bir tanesi kendisi ve yoldaşlarından oluşan eleştirel çizgisiydi ve bu grupda Bogdanov dışında Gorki, Lunacharsky ve Bazarov gibi Boşevik kanat içinde veya onu destekleyen etkili isimler de bulunuyordu. Plekhanov’un Bogdanov ile girdiği polemikten yenilerek çıkması, onu kendi teorik babası ve Bogdanov’u da en ciddi rakibi olarak gören Lenin için alarm zillerinin çaldığı an olmuş olmalı. Zira Lenin’in Bogdanov’u tarih sahnesinden dışlama yönünde yürütüceği ve ölümüne kadar sürecek olan politik ve ideolojik saldırıları tam da 1907-1908 itibariyle başlamıştır. Bu yıllarda yazdığı ve yayınladığı fakat çok ilgi görmeyen Materyalizm ve Empriokritisizm kitabı Bogdanov düşüncesini ve politik kişiliğini iğdiş etmeye adanmıştır. Lenin bu kitabı Bogdanov’un Plehanov’dan talep ettiği ve Plehanov’un asla girişemediği cevap olarak tasarlanmıştır. Bu hamleyi takiben Lenin 1909’da, elindeki fonları kullanarak Bolşevik kanadın yayın organı olan Proletarya (Proletarii)dergisinin genişletilmiş yayın kurulunu Paris’de toplar ve Bogdonov’un editoryal gruptan ve Bolşevik merkezden dışlamasını sağlar. 1910’da toplanan Plenium’da ise Bogdanov çevresinde toplanan Vpered (İleri) grubu da parti içi bir fraksiyon olarak tanınır. Buna rağmen, Vpered grubu 1911’de dağılır ve Bogdanov bu olaydan sonra parti-politikasından tamamen koparak kendisini bilimsel ve kültürel çalışmalara verir.
Fakat Plehanov’un bu dönemde başlayan şoven tutumu 1914’de savaş yanlısı bir tutuma dönüşünce Lenin bu sefer ona karşı saldırgan bir posizyon alacak ve 1914-15’de yaptığı meşhur Hegel ve diyalektik okumlarına girişecektir. Bu okumalar sonucunda kaleme aldığı Felsefe Defterleri’nde LeninPlehanov’un felsefi otoritesini alaşağı ederek onu Hegel’i, diyalektiği ve dolayısı ile Marx’ı hiç bir zaman anlamamış olmakla itham eder. Bir anlamda kendisini Kaustky ve Pekhanov’un takipçisi olma zincirinden kurtarmaya çalışmaktadır Lenin. Düşüncesindeki dönüşümü aldığı notlara açıkça yansıyan Lenin bu notları asla yayına hazırlamayacaktır. Yine de bu temelde şekillenen düşüncelerini o dönemde Plehanov’a ve diğer ‘sosyal şoven’ döneklere karşı geliştirdiği eleştirilerinde kullanır. Bunun nedeni bu notlarının Lenin’in kendi Marksist geçmişini de şüphe altında bırakmasıdır, özellikle de Materyalizm ve Empriokritisizm’i yazarken ki bilgisizliğini gözler ününe sermektedir Lenin (Anderson, 2014). Ekim Devrimi sonrasındaysa Lenin’in prestiji, tanınırlığı ve politik etkisi sınırsızca artmıştır. Böyle bir ortamda Bogdanov bir kez daha, bu sefer hızla büyüyen Proleter Kültür hareketinin önderi olarak çıkar Lenin’in karşısına. Lenin’in takip eden hamlesiyse, hakkındaki görüşleri ve felsefi konumu tamamen değişmesine rağmen ölümünün ardından Plehanov’u Rus Marksizminin Babası olarak kutsamak ve 1921’de Materyalizm ve Empriokritisizm’in ikinci baskısını, yeni bir Bogdanov karşıtı kampanya çerçevesinde yayınlamak olur. İlk baskısı okunmayan ve hatta Lenin’in kendisinin Felsefe Notdefterleri’nde aciz bulduğu kitabının ikinci baskısı hem Rusya içinde hem de uluslararası alanda büyük bir etki yapar. Lenin’in tamamen polemik amacıyla yazılmış ve felsefi bir değer taşımadığı görüşü genel kabul gören bu kitabı SKP(b) yayın organları tarafından Sovyet-Rus Devrimin liderinin muazzam felsefi eseri olarak lanse edilir. Lenin’in Bogdanov’a vurduğu en kalıcı de darbe bu olur, çünkü bundan sonraki kuşaklar Bogdanov’u bu kitap üzerinden okuyacak ya da daha çok okumayacaktır. Örneğin Karl Korsch, Anton Pannekoek, Louis Althusser gibi etkili Marksist düşünürler, Stalin’e ya da yeni-Hegelciler’e karşı Lenin tarafında olduklarını iddia ederlerken Bogdanov’u okumadan ona Lenin’in Materyalizm ve Empriokritisizm’i üzerinden saldırırlar. Stalin’in ise kendi döneminde rakiplerini ortadan kaldırmak ve tarih kayıtlarından silmek için Lenin’in Bogdanov husumetini referans alır. Buharin’e karşı yürüttüğü kampanyada örneğin Stalin Buharin’in Marksizmden sapan bir Bogdanovcu olarak suçlar. Stalin döneminde Sovyet rejimine karşı kapitalist dünyadan gelen dış tehdit, İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında Soğuk Savaş’a dönüşen ortam Lenin-Stalin çizgisinin etkisini ve Bogdanov’un unutulmuşluğunu pekiştirmiştir.
Bogdanov üzerindeki Lenin sansürü o kadar vahim bir düzeye ulaşmıştır ki Kautsky, Bernstein, Lüxemburg, Lenin, Stalin, Trotsky, Buharin, Plehanov, gibi Marksizmin tüm diğer önemli isimleri hakkında yayınlanan biyografilerin enflasyonuna karşılık, Bogdanov’un ilk İngilizce biyografisi ancak geçtiğimiz yıl, yani 2018’in aralık ayında basılabilmiştir. Ne yayınevleri, ne sosyalist ve komünist partiler, ne de başkaları yüz yıl boyunca Bogdanov davası konusuna girmek ve onun hakkında yorum yapmak istememiştir anlaşılan. Bir ömür boyu süren çalışmalarının sonucunda usta tarihçi James D. White tarafından kaleme alınan Kızıl Hamlet: Alexander Bogdanov’un Hayatı ve Fikirleri (2019)bu nedenle sadece bir kişisel biyografi olmanın çok ötesine geçer. Aynı zamanda 20. yüzyıl Marksizmini anlama ve yerli yerine oturtma anlamında hayati bir boşluğu doldurmaktadır Kızıl Hamlet. Kitap ayrıntılarıyla ortaya koymaktadır ki, Bogdanov ve yoldaşlarının temsil ettiği Marksizm yorumu birçok anlamda, 1945 sonrasında, Batı’da ve Doğu’da, gelişen yaratıcı ve üretken Marksizmlerin öncülüğünü yapmış çok önemli ve değerli bir birikimdir; böylesine bir kaynak neredeyse bir asır boyunca gözlerden uzak kalmıştır. Böylelikle eşitlik, özgürlük ve kardeşlik adına, kurtuluş adına yeni kuşaklar ondan yararlanılamamış, küresel kapitalizm onun yokluğunda kök salmış, komünizm fikri neredeyse bütün mevzilerini kaybetmiştir. 1950’lerden bu yana, ilk olarak Sovyetler Birliği’nde ortaya çıkan Sibernetik tartışmaları ile gündeme gelen ve hatırlanan, giderek de dünya çapında gelişen Alexander Bogdanov’un rehabilitasyonu süreci James White’ın bu çalışması ile taçlanmıştır diyebiliriz. İroniktir ki, ortaya çıkan tablo bize, Marx’tan sonra onun düşüncesini gerçek anlamda ileriye taşıyan en önemli düşüncelerin, bir asırdır sanıldığının aksine, Lenin değil onun ezeli rakibi olan Bogdanov tarafından geliştirdiğini göstermektedir. Okadar ki, bugüne değin Bogdanov’un ötesine geçen tutarlılık ve kapsamda yapıtlar ortaya koyabilen eleştirel bir düşünce akımı ve teorisyenin çıkmamış olduğunı görüyoruz. İster istemez akıllara ya yüz yıl önce öyle olmasaydı sorusunu geliyor, bir de ya bu yüz yıl farklı olursa sorusu. Kızıl Hamlet Marksizmin yeni bir re-konstrüksiyonu için zamanın geldiğini haber vermektedir.
Kaynakça
Anderson, K. B. (2014) “Revisiting Lenin’s Hegel Notebooks, 100 Years Later” (Lenin’in Hegel Notdefterleri’ni 100 Yıl Sonra Yeniden Ziyaret Etmek), Socialism and Democracy, Vol. 28: 1 (2014)
Ghetti, N. (2016) La Cartolina di Gramsci: A Mosca, tra politica e amori 1922-1924 (Gramsci’nin Kartpostalı: Moskova’da siyaset ve aşk arasında 1922-1924), Donzelli editore.
White, J. D. (2019) Red Hamlet: The Life and Ideas of Alexander Bogdanov (Kızıl Hamlet: Alexsander Bogdanov’un Hayatı ve Fikirleri), Historical Materialism Book Series, Brill.