Modern tıp ya da bilinen şekliyle tıp, 18. yüzyılda Sanayi Devrimi’nden sonra ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu sırada, Batı Avrupa ve Amerika’da ekonomik faaliyetlerde hızlı bir büyüme kaydedilmiştir. 19. yüzyılda ekonomik ve endüstriyel büyüme gelişmeye devam etmiş ve insanlar birçok bilimsel keşif ve icatlar yapmışlardır. Bilim adamları, hastalıkları tanımlama, önleme, bakteri ve virüslerin nasıl işlev gördüğünü anlamada hızlı ilerlemeler kaydetmiştir. Fakat bulaşıcı hastalıkların tedavisi konusunda yol kat etmek için çok daha fazla çalışma yapılması gerekmektedir.
Bulaşıcı Hastalıklar
Viktorya dönemi çalışanları yeni sorunlara ve hastalıklara maruz kalmıştır. 19. yüzyılda, yaşama ve çalışma biçimleri çarpıcı biçimde değişmiştir. Bu değişiklikler, bulaşıcı hastalık riskini ve diğer koşulları etkilemiştir. Bu yaşama biçimi aşağıdaki gibidir:
• Endüstri: Daha fazla üretim süreci makineleştikçe, işle ilgili çeşitli hastalıklar daha yaygın hale gelmiştir. Bunlar arasında, genellikle maç endüstrisinde fosforla çalışan insanları etkileyen bir tür çene nekrozu olan akciğer hastalığı, dermatit ve fosforlu çene bulunmaktadır.
• Kentsel yayılma: Şehirler hızla genişlemeye başlamış, sonuç olarak tifüs ve kolera gibi bazı sağlık sorunları daha yaygın hale gelmiştir.
• Seyahat: İnsanlar dünyanın çeşitli yerlerinde seyahat ederken yanlarında sarı humma da dahil olmak üzere çeşitli hastalıkları taşımışlardır.
Bu arada, o dönemdeki bilimsel gelişmeler yeni tedavileri mümkün kılmaya başlamıştır ve bunlar aşağıdaki gibidir:
• Bilimsel buluşlar: Mikroplar üzerine olan teoriler ortaya çıktıkça, bilim adamları enfeksiyonun önlenmesinde ve yaraların tedavisinde hijyen ve antisepsi üzerine olan ilkeleri test etmeye ve kanıtlamaya başlamışlardır. Yeni buluşlar, kalbin zaman içindeki elektriksel aktivitesini kaydeden elektrokardiyografı içermiştir.
• İletişim: Posta hizmetleri ve diğer iletişimler geliştikçe tıbbi bilgi hızla yayılmıştır.
• Siyasi değişiklikler: Demokrasi, insanların sağlığı bir insan hakkı olarak talep etmesine yol açmıştır.
19. ve 20. yüzyıllarda enfeksiyon kontrolünde çığır açan gelişmeler görülmüştür. 19. yüzyılın sonunda ölümlerin yüzde 30’u enfeksiyondan kaynaklanmıştır ve 20. yüzyılın sonunda bu rakam yüzde 4’ün altına düşmüştür.
Louis Pasteur
Fransa’dan bir kimyager ve mikrobiyolog olan Louis Pasteur (1822-1895), tıbbi mikrobiyolojinin kurucularından biridir. Lille Üniversitesi’nde kimya profesörü olarak, kendisi ve ekibinin görevi yerel endüstrileri etkileyen bazı sorunlara çözüm bulmaktır. Pasteur, bakterilerin şarabın, biranın ve sütün ekşimesine neden olduğunu göstermiştir. Bir sıvıyı kaynatıp soğutmanın bakterileri yok edeceğini açıklamıştır. Louis Pasteur ve Claude Bernard (1813–1878) ile birlikte sıvıların pastörize edilmesi için bir teknik geliştirmiştir. Claude Bernard, bilimsel gözlemleri daha objektif hale getirmek için kör deneylerin kullanılmasını öneren ilk bilim adamı olmuştur. Daha sonra Fransa’nın güneyindeki ipek endüstrisindeki ipekböcekleri arasında bir salgını araştırdıktan sonra Pasteur, parazitlerin neden olduğunu belirlemiştir. Yalnızca sağlıklı ve paraziti olmayan ipekböceği yumurtalarının kullanılmasını tavsiye etmiştir. Bu eylem salgını çözmüş ve ipek endüstrisi iyileşmiştir.
Pasteur, patojenlerin vücuda dışarıdan saldırdığından emin olmuştur ve bu, hastalığın mikrop teorisidir. Bununla birlikte, birçok bilim adamı mikroskobik varlıkların insanlara ve diğer nispeten büyük türlere zarar verebileceğine ve hatta öldürebileceğine inanmamışlardır. Pasteur, çevreden mikroplar vücuda girdiğinde tüberküloz (TB), kolera, şarbon ve çiçek hastalığı gibi birçok hastalığın ortaya çıktığını söylemiştir. Aşıların bu tür hastalıkları önleyebileceğine inanmış ve kuduz için bir aşı geliştirmeye devam etmiştir.
Florence Nightingale
Florence Nightingale hastane hijyeni, hemşirelik ve sağlık hizmetlerinde kadınların rolüne ilişkin tutumları etkilemiştir. Florence Nightingale (1820–1910) İngiliz bir hemşire, istatistikçi ve aynı zamanda yazardır. Kırım Savaşı sırasında yaralı askerlere bakarken öncü hemşirelik işi yapmıştır. Nightingale, iyi bağlantıları olan bir ailedenmiş ve ilk başta, ailesi tarafında hemşirelik okuması onaylanmamıştır. Ancak ebeveynleri sonunda 1851’de Almanya‘da 3 aylık bir hemşirelik kursu alabileceği konusunda anlaşmışlardır. 1853’te Londra, Harley Street’teki bir kadın hastanesinin müfettişi olmuştur. Kırım Savaşı 1854’te çıkmıştır. Savaş Bakanı Sidney Herbert, Nightingale’den Türkiye’deki askeri hastanelerde bir hemşire ekibi yönetmesini istemiştir. 1854’te eğittiği 34 hemşire ile Türkiye, Scutari’ye gelmiştir. Nightingale gördükleri karşısında şok olmuştur. Bunun nedeni görevli memurlar kayıtsız kalırken, yorgun sağlık personeli, çoğu gereksiz yere ölmekte olan yaralı askerlere dayanılmaz bir acıyla bakıyor olmalarıymış. İlaç eksikliği ve kötü hijyen standartları toplu enfeksiyonlara yol açmış.
Nightingale ve ekibi hijyeni iyileştirmek, yemek pişirme tesisleri ve çamaşırhane dahil hasta hizmetleri sağlamak için yorulmadan çalışmışlardır. Onun etkisi altında ölüm oranı üçte iki oranında düşmüştür. 1860’da Londra’da hemşireler için bir eğitim okulu kurmuştur. Burada eğitim alan hemşireler Birleşik Krallığın her yerinde çalışmaya başlamışlardır. Sanitasyon ve hijyen, uygun hastane planlaması ve sağlığa ulaşmanın en iyi yolları hakkında öğrendikleri her şeyi uygulamışlardır. Nightingale’in çalışması, tıbbi bakımda daha önemli bir rol üstlenen kadınlar için de bir dönüm noktası olmuştur. Ayrıca uygulamalarının çoğu bugün hala geçerlidir.
Modern Tıpta Kilometre Taşları
19. Yüzyıl
1800: İngiliz kimyager ve mucit Humphry Davy, gülme gazı olarak bilinen nitröz oksidin anestezik özelliklerini tanımlamıştır.
1816: Fransız doktor olan Rene Laennec stetoskopu icat etmiş ve göğüs enfeksiyonlarının teşhisinde kullanılmasına öncülük etmiştir.
1818: İngiliz kadın doğum uzmanı James Blundell, kanaması olan bir hastaya ilk başarılı kan naklini gerçekleştirmiştir.
1842: Amerikalı eczacı ve cerrah olan Crawford Long, bir hastaya cerrahi prosedür için inhale eter anestezisi veren ilk doktor olmuştur.
1847: Macar doktor Ignaz Semmelweis, sağlık görevlilerinin doğuma girmeden önce ellerini dezenfekte etmeleri durumunda bebeklerde ateş veya doğum ateşi vakalarının önemli derecede düştüğünü tespit etmişlerdir. Çocuklukta ateş, sporadik vakaların yüzde 25 ila 30’unda ve salgın vakaların yüzde 70 ila 80’inde ölümcül olmuştur.
1849: Amerikalı olan Elizabeth Blackwell, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki ilk tam nitelikli kadın doktor ve Birleşik Krallık Tıp Siciline giren ilk kadın olmuştur ve kadınların tıp eğitimini teşvik etmiştir.
1867: İngiliz cerrah ve antiseptik cerrahinin öncüsü Joseph Lister, yaraları temizlemek ve cerrahi aletleri sterilize etmek için fenolü (daha sonra karbolik asit olarak da bilinmektedir) başarıyla kullanmış ve postoperatif enfeksiyonlarda azalma sağlamıştır.
1879: Pasteur, tavuk kolerasına karşı ilk laboratuvar tarafından geliştirilen aşıyı üretmiştir.
1881: Pasteur, şarbon bakterisini karbolik asit ile zayıflatarak bir şarbon aşısı geliştirmiştir ve etkinliğini halka 50 koyun kullanarak göstermiştir. Aşılanmamış koyunların 25’i, ancak aşılanmış koyunlardan sadece biri muhtemelen ilgisiz bir nedenden ötürü ölmüştür.
1882: Pasteur, 9 yaşındaki Joseph Meister’da maruz kalma sonrası bir aşı kullanarak kuduzu önlemeyi başarmıştır.
1890: Alman fizyolog Emil von Behring, antitoksinleri keşfetmiş, bunları difteri ve tetanoz aşıları geliştirmek için kullanmıştır. Daha sonra ilk Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü almıştır.
1895: Alman fizikçi Wilhelm Conrad Röntgen, bu dalga boyu aralığında elektromanyetik radyasyon üreterek ve tespit ederek X ışınlarını keşfetmiştir.
1897: Alman Bayer AG firmasında çalışan kimyagerler ilk Aspirini üretmiştir. Bu, Filipendula ulmaria (meadowsweet) bitki türünden elde ettikleri salisinin sentetik bir versiyonudur ve 2 yıl içinde küresel bir ticari başarıya dönüşmüştür.
20. yüzyıl
1901: Avusturyalı biyolog ve doktor olan Karl Landsteiner, farklı kan türlerini belirlemiş ve bunları kan gruplarına ayırmıştır.
1901: Alman psikiyatrist ve nöropatolog Alois Alzheimer, daha sonra Alzheimer hastalığı olarak bilinen presenil demansı tanımlamıştır.
1903: Willem Einthoven adlı Hollandalı doktor ve fizyolog ilk pratik elektrokardiyogramı (EKG veya EKG) icat etmiştir.
1906: İngiliz biyokimyacı Frederick Hopkins, vitaminleri keşfetmiş ve vitamin eksikliklerinin iskorbüt ve raşitizm nedeni olduğunu öne sürmüştür.
1907: Alman doktor ve bilim adamı olan Paul Ehrlich uyku hastalığı için kemoterapötik bir tedavi geliştirmiştir. Laboratuvarı ayrıca sifiliz için ilk etkili tedavi olan arsfenamini (Salvarsan) keşfetmiş ve bu keşifler kemoterapinin başlangıcı olmuştur.
1921: Kanadalı tıp bilimcileri Sir Frederick Banting ve Amerikalı-Kanadalı Charles Herbert Best insülini keşfetmişlerdir.
1923–1927: Bilim adamları difteri, boğmaca (boğmaca), tüberküloz (TB) ve tetanoz için ilk aşıları keşfetmiş ve kullanmışlardır.
1928: Sir Alexander Fleming, İskoç biyolog ve farmakolog, keşfedilen penisilin kalıp Penicillium notatum’dan gelmiştir. Bu keşif, tarihin akışını değiştirmiş ve milyonlarca hayatı kurtarmıştır.
1929: Alman doktor Hans Berger, insan elektroensefalografisini keşfetti ve onu beyin dalgalarını kaydeden ilk kişi yaptı.
1932: Alman patolog ve bakteriyolog Gerhard Domagk, streptokok enfeksiyonları için bir tedavi geliştirmiş ve piyasadaki ilk antibiyotik olan Prontosil’i oluşturmuştur.
1935: Güney Afrikalı mikrobiyolog olan Max Theiler, sarıhumma için ilk başarılı aşıyı geliştirmiştir.
1943: Hollandalı doktor olan Willem J. Kolff, dünyanın ilk diyaliz makinesini yapmıştır ve daha sonra yapay organlara öncülük etmiştir.
1946: Amerikalı farmakologlar Alfred G. Gilman ve Louis S. Goodman, askerlerin nitrojen mustardına maruz kaldıktan sonra anormal derecede düşük beyaz kan hücrelerine sahip olduğunu fark ettikten sonra ilk etkili kanser kemoterapi ilacı olan nitrojen mustard’ı keşfetmişlerdir.
1948: Amerikalı kimyagerler Julius Axelrod ve Bernard Brodie, asetaminofeni (parasetamol, Tylenol) icat etmişlerdir.
1949: Daniel Darrow, bebeklerde ishali tedavi etmek için oral ve intravenöz rehidrasyon solüsyonlarının kullanılmasını önermiştir. Harold Harrison ile klinik kullanım için ilk elektrolit-glikoz çözümünü yaratmıştır.
1952: Amerikalı tıp araştırmacısı ve virolog olan Jonas Salk, ilk çocuk felci aşısını icat etmiştir. Salk, 2. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’de çocuk felci ciddi bir halk sağlığı sorunu haline geldiği için mucize işçi olarak selamlanmıştır.
1953: Amerikalı cerrah olan Dr. John Heysham Gibbon, kalp-akciğer makinesini icat etmiştir. Ayrıca kalpte bir delik olarak da bilinen atriyal septal defekti onaran ilk açık kalp ameliyatını gerçekleştirmiştir.
1953: İsveçli fizikçi Inge Edler tıbbi ultrasonografiyi (ekokardiyografi) icat etmiştir.
1954: Joseph Murray, tek yumurta ikizlerini içeren ilk insan böbrek naklini gerçekleştirmiştir.
1958: Doktor ve mühendis olan Rune Elmqvist ilk implante edilebilir kalp pilini geliştirmiştir. Ayrıca ilk mürekkep püskürtmeli EKG yazıcıyı geliştirmiştir.
1959: Çinli-Amerikalı üreme biyoloğu olan Min Chueh Chang, daha sonra ilk tüp bebek oluşumuna yol açan tüp bebek işlemini (IVF) gerçekleştirmiştir. Değişiklik aynı zamanda FDA’nın 1960 yılında onayladığı kombine oral doğum kontrol hapının geliştirilmesine de katkıda bulunmuştur.
1960: Bir grup Amerikalı kardiyopulmoner resüsitasyon (CPR) tekniğini geliştirmişlerdir. Önce bir köpek üzerinde başarılı bir şekilde test etmişler ve teknik kısa bir süre sonra bir çocuğun hayatını kurtarmıştır.
1962: İskoç doktor ve farmakolog olan Sir James W. Black, adrenalinin insan kalbinin işleyişini nasıl etkilediğini araştırdıktan sonra ilk beta blokeri icat etmiştir. İlaç Propranolol, kalp hastalığı için bir tedavidir ve siyah ayrıca mide ülserleri için bir tedavi olan simetidin geliştirmiştir.
1963: Amerikalı doktor olan Thomas Starzl ilk insan karaciğer naklini ve Amerikalı cerrah olan James Hardy ilk insan akciğer naklini gerçekleştirmişlerdir.
1963: Polonyalı kimyager olan Leo H. Sternbach diazepam’ı (Valium) keşfetmiştir. Kariyeri boyunca Sternbach ayrıca klordiazepoksit (Librium), trimetafan (Arfonad), klonazepam (Klonopin), flurazepam (Dalmane), flunitrazepam (Rohypnol) ve nitrazepam (Mogadon) keşfetti. John Enders ve meslektaşları ilk kızamık aşısını geliştirmişlerdir.
1965: Amerikalı pediatrik virolog olan Harry Martin Meyer, kızamıkçık aşısını birlikte geliştirmiş ve 1970 yılında satışa sunulmuştur.
1966: Amerikalı cerrah olan C. Walton Lillehei, ilk başarılı insan pankreas naklini gerçekleştirmiştir. Ayrıca Lillehei açık kalp cerrahisinin yanı sıra kardiyotorasik cerrahi için yeni ekipman, protez ve tekniklere de öncülük etmiştir.
1967: Güney Afrikalı kalp cerrahı olan Christiaan Barnard, ilk insandan insana kalp naklini gerçekleştirmiştir. Amerikalı mikrobiyolog ve aşı uzmanı olan Maurice Hilleman ilk kabakulak aşısını üretmiş ve Hilleman, herkesten fazla 40’ın üzerinde aşı geliştirmiştir.
1970: Doktorlar organ nakli prosedürlerinde ilk etkili immünosupresif ilaç olan siklosporini kullanmışlardır. Ayrıca Siklosporin sedef hastalığını ve şiddetli romatoid artrit vakaları dahil olmak üzere diğer otoimmün hastalıkları tedavi etmektedir.
1971: Ermeni-Amerikan tıp doktoru Raymond Vahan Damadian, tıbbi teşhis için manyetik rezonans görüntüleme ( MRI ) kullanımını keşfetmiştir. Aynı yıl, İngiliz elektrik mühendisi Sir Godfrey Hounsfield, geliştirdiği bilgisayarlı tomografi (CT veya CAT) tarama makinesini sunmuştur.
1978: Doktorlar son ölümcül çiçek hastalığı vakasını kaydetmişlerdir.
1979: Amerikalı doktor olan George Hitchings, Amerikalı biyokimyacı ve farmakolog olan Gertrude Elion, antiviral ilaçlarla önemli atılımlar yapmışlardır. Öncü çalışmaları sonunda HIV ilacı olan azidotimidinin (AZT) geliştirilmesine yol açmışlardır.
1980: Amerikalı doktor olan Dr. Baruch Samuel Blumberg, hepatit B tanı testi ve aşısını geliştirmiştir.
1981: Amerikalı kardiyotorasik cerrah olan Bruce Reitz, ilk insan kalp-akciğer kombine nakil prosedürünü başarıyla gerçekleştirmiştir.
1985: Amerikalı biyokimyacı olan Kary Banks Mullis, polimeraz zincir reaksiyonunda (PCR) iyileştirmeler yaparak, belirli bir DNA dizisinin binlerce ve muhtemelen milyonlarca kopyasını oluşturmayı mümkün kılmıştır.
1985: İngiliz genetikçi Sir Alec John Jeffreys, adli tıp departmanlarının şu anda dünya çapında kullandığı DNA parmak izi ve profil çıkarma tekniklerini geliştirmiştir. Bu teknikler, babalık anlaşmazlıkları gibi suçla ilgili olmayan sorunları da çözmektedir.
1986: Eli Lilly, doktorların çeşitli akıl sağlığı sorunları için reçete ettiği seçici bir serotonin geri alım inhibitörü (SSRI) sınıfı antidepresan olan fluoksetini (Prozac) piyasaya sürmüştür.
1987: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) ilk statin olan lovastatini (Mevacor) onaylamıştır. Statinler, LDL kolesterol seviyelerini yüzde 60’a kadar düşürebilmektedir, bu da kalp hastalığı ve felç riskini azaltmaktadır.
1998: Amerikalı gelişim biyoloğu olan James Alexander Thomson, ilk insan embriyonik kök hücre hattını türetmiştir. Daha sonra insan deri hücrelerinden kök hücreler oluşturmanın bir yolunu bulmuştur.
2000’den Günümüze
2000: Bilim adamları, İnsan Genom Projesi (HGP) taslağını tamamlamışlardır ve proje, dünyanın dört bir yanından işbirlikçileri içermektedir. Bunun amacı aşağıdaki gibidir:
• DNA’yı oluşturan kimyasal baz çiftlerinin dizisini belirlemek
• insan genomunun 20.000-30.000 kadar genini tanımlamak ve haritalandırmak
Proje, genetik temelli hastalıkları önlemek veya iyileştirmek için yeni ilaçların ve tedavilerin geliştirilmesine yol açmaktadır.
2001: Dr. Kenneth Matsumura ilk biyo-yapay karaciğeri yaratmıştır. Bu, bilim insanlarının transplantasyon için yapay karaciğerler oluşturmasına veya hasarlı bir karaciğerin kendini yenilemesini sağlayan diğer tekniklere yol açmaktadır.
2005: Fransız nakil uzmanı olan Jean-Michel Dubernard, köpek saldırısı sonucu yüzü şekil değiştiren bir kadına kısmi yüz nakli gerçekleştirmiştir. 2010 yılında İspanyol doktorlar, bir atış kazası geçiren bir adama tam yüz nakli gerçekleştirmişlerdir.
Modern Tıp Günümüzde Hangi Durumda
Genetik keşifler bugün tıpta devrim yaratmaktadır. Araştırma tıp bilimini ilerletmeye devam etmektedir ve bilim adamlarının şu anda üzerinde çalıştığı alanlar bulunmaktadır ve bunlar aşağıdaki gibidir:
Hedefe yönelik kanser tedavisi: Doktorlar, kanseri ve diğer hastalıkları tedavi etmek için biyolojik adı verilen yeni bir ilaç sınıfı kullanmaya başlamışlardır. Hızlı büyüyen sağlıklı hücreleri yok edebilen geleneksel kemoterapinin aksine, bu ilaçlar kanser hücrelerindeki belirli proteinleri hedef almaktadır ve tüm vücuda daha az zarar vermektedir.
HIV tedavisi: HIV tedavisinin etkinliği artık, ilacı düzenli olarak alan kişilerin virüsü geçmeyecek şekildedir. Viral yük olarak bilinen kanlarındaki virüs miktarı neredeyse sıfırdır.
Kök hücre tedavisi: Bilim adamları, kök hücrelerden insan dokusu ve hatta tüm organları üretmek için çalışmaktadırlar. Bu teknik yara iyileşmesinden protezlere ve karaciğer replasmanına kadar çeşitli tedavilerde yardımcı olmaktadır.
Gen tedavisi: CRISPR gen düzenleme olarak bilinen bir tür genetik mühendisliği, kalp hastalığı, lösemi, kistik fibroz ve hemofili gibi genetik ve kalıtsal durumları önlemeyi mümkün kılmaktadır.
Robotik: Robotik ve uzaktan kumandalı araçlar, cerrahların belirli prosedür türlerini gerçekleştirmelerine yardımcı olmaktadır. Cerrahlar ameliyat robotunun hareketlerini monitöre bakarak kontrol ederek tüm operasyonları gerçekleştirebilmektedirler. Bu, daha fazla hassasiyet sağlayabilmekte ve bazı insan hatası risklerini ortadan kaldırabilmektedir.
Farklı bir ölçekte, tıbbi malzeme şirketleri, ilaçları dünyanın uzak bölgelerine ulaştırmak için zaten dronlar kullanılmaktadır.
Modern Tıp’ın Günümüzde Karşılaştığı Zorluklar
Modern tıp ilerleme kaydetmeye devam ederken, bazı önemli zorluklar devam etmektedir. Bunlardan biri, kısmen antibiyotiklerin aşırı kullanımına tepki olarak ve ayrıca patojenlerin veya mikropların onlara direnmek üzere adapte olmaları nedeniyle antibiyotik direncinin artmasıdır. Bir diğeri ise kirlilik ve çevresel tehlikelerin artmasıdır. 20. yüzyılda enfeksiyon nedeniyle ölümlerde büyük bir düşüş görülürken, gelecek yüzyıllar bu sayının tekrar artacağı öngörülmektedir.
Kaynakça:
https://www.theguardian.com/science/2007/jan/05/medicineandhealth.health
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK395573/
https://www.history.com/topics/womens-history/florence-nightingale-1
http://broughttolife.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/people/louispasteur
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu