Vahdetin Sembolü Şeyh Mahmud Şaltut
Müminler ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah'tan korkun ki esirgenesiniz.
Cesaret Sembolü Şeyh Mahmud Şaltut
Doğumu ve Eğitimi
Şeyh Mahmud Şaltut, 22 Nisan 1893’te Mısır’ın Buheyra[1] eyaletindeki “İta-il Barid” kasabasına bağlı olan Minşat Ben-i Mansur” köyünde âlim ve edip bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.
Şeyh Mahmud Şaltut henüz yedi yaşında iken babası vefat etti ve amcası Şeyh Abdulkavi Şaltut onu himayesine aldı. Küçük yaşta iken dahi ve yaptığı işlerde yetenekli olduğunu gösteriyordu. Bundan dolayı amcası, onu İslami ilimleri öğrenmesi için köydeki mektebe gönderdi. Şeyh Mahmud Şaltut yüksek öğrenim için 1910 yılında İskenderiye şehrine giderek İskenderiye Fakültesi’ne[2] kaydını yaptırdı. 1918 yılında İskenderiye Fakültesi’nin en yüksek öğrenim derecesini elde ederek mümtaz öğrenci unvanını aldığında henüz 25 yaşındaydı. Şeyh Mahmud yüksek öğrenimini tamamlayarak Nisan 1919’da aynı Fakülte’de ders vermeye başladı.
Ezher Üniversitesine Girişi
Şaltut'un üzerinde çok derin etkisi olan Ezher Üniversitesi Rektörü Şeyh Muhammed Mustafa Meraği, Şeyh Mahmud Şaltut’un bir makalesini okuduğunda onun derin düşünceli, Arap dili ve edebiyatını çok iyi kullanan biri olduğunu anladı. Bu yüzden Ezher Üniversitesinde ders vermesi için kendisini davet etti. İskenderiye Fakültesi’nde ders vermek ve öğrenci yetiştirmekle meşgul olan Şaltut bu daveti kabul ederek Kahire’ye gitti.
Üst üste elde ettiği başarılar sayesinde 1939’da Ezher Üniversitesinde doktora dersleri vermesi kararlaştırıldı.
Ezher Üniversitesi’ndeki Görevinden Uzaklaştırılması
Aydın bir ıslahatçı olan Şeyh Mustafa Meraği, Ezher Üniversitesinde bazı reformları uygulamak amacıyla dönemin yönetimine bir öneri sundu.[3] Şaltut, Şeyh Meraği’nin programlarını desteklemek amacıyla birkaç makale yazdı. Makalelerinde Şeyh Meraği’nin ıslahat çalışmalarından ve Ezher Üniversitesi’nin ilmi ve kültürel seviyesinin ilerlemesi için bu ıslahatların gerekliliğinden söz etti.
Mısır’ın dışa bağımlı ve bozuk yönetimi buna karşı çıktı. Şeyh Mustafa buna tepki olarak Ezher Üniversitesi Rektörlüğünden istifa etti. Mısır Devleti onun istifasını kabul ederek yerine “Şeyh Muhammed Zevahiri’yi”[4] Ezher Üniversitesi Rektörlüğü’ne atadı. Zevahiri, Ezher Üniversitesi Rektörlüğü’ne atandıktan sonra Devletin programlarını uygulamaya karar verdi. Ancak ulemanın sert tepkisiyle karşılaştı. Karşılaştığı bu tepkiden dolayı Zevahiri ulemadan bazılarını Üniversite’den uzaklaştırdı. Bunların başında 17 Eylül 1931’de Üniversiteden uzaklaştırdığı Şeyh Mahmud Şaltut geliyordu.
Ama Şeyh Mahmud Şaltut, görevden uzaklaştırıldıktan sonra bir an dahi durmadan öğrencisi “Şeyh Ali Abdurrazzak” ile birlikte şer’i mahkemelerde avukatlık yapmaya ve gazetelerde makale yazmaya başladı. O görüşlerinden geri adım atmayarak Ezher Üniversitesi’nde reformların gerekliliği hakkında ısrar etti.
Ezher Üniversitesi yöneticileri bir süre sonra Şeyh Mahmud Şaltut gibi büyük Üstatların yokluğunun Üniversite’nin itibarını zedelemekte olduğunu anlayınca ders vermesi için 1935’te tekrar Şeyh Mahmud Şaltut'u Üniversite’ye davet ettiler. Böylece Şeyh Şaltut aynı yıl Şeriat Fakültesi’nde ders vermeye başladı.
Ezher Üniversitesi Rektörlüğü
Dönemin Mısır Hükümeti 1937 yılında Şeyh Meraği’yi tekrar Ezher Üniversitesi Rektörlüğü’ne atadı. Şeyh Meraği de Şaltut’u liyakat ve dirayetinden dolayı Şeriat (İslam Hukuku) Fakültesi’nin Başkan Yardımcılığı’na atadı.
Şeyh Mahmud Şaltut 1957 tarihinde Şeyh Meraği tarafından Ezher Üniversitesi Rektör Yardımcılığı görevine atandı. 1961’de de dönemin Mısır Cumhurbaşkanı tarafından Ezher Üniversitesi Rektörü seçildi. Onun, Ezher Üniversitesi Rektörlüğü döneminde hem Üniversite’ye ve hem İslam dünyasına birçok hizmetleri oldu.
Şeyh Mahmud Şaltut'un Üniversite’deki en önemli özelliği mezhepler ve fırkalar arasındaki taassuplardan uzak durmasıydı.
Şeyh Mahmud Şaltut'un Ezher Üniversitesi Rektörlüğü sırasındaki en önemli çalışmalarından biri de Ehl-i Sünnet fıkhının yanında Şia fıkhının da okutulmasıydı. O bu konu hakkında şöyle diyordu: “Ezher Üniversitesi’nde, İslam Mezheplerini Yakınlaştırma Kurulu’nin gözetimi altında her türlü taassuptan uzak ve delillere dayalı olarak Ehl-i Sünnet ve Şia fıkhı tedris edilmelidir.”[5]
Şeyh Mahmud Şaltut’un, Ezher Üniversitesi Rektörlüğü dönemindeki uygulamalarından biri de Üniversite’de Aşura Merasimi düzenlemesiydi. Bu girişimi onun Ehl-i Beyt’e ve özellikle de İmam Hüseyin’e (a.s.) karşı olan sevgisini gösteriyordu.
İlmi Çalışmaları
1. İslam Araştırmaları Akademisi’ni Kurması
Şeyh Mahmud Şaltut tarafından tesis edilen bu akademide bütün mezheplerin temsilcileri bir araya gelerek çeşitli İslami konuları görüşürler.”[6]
2. Hollanda’daki Konferansa İştiraki
Şeyh Mahmud Şaltut Hollanda’nın “Lahe” kentinde düzenlenen uluslararası konferansa Ezher Üniversitesi heyetinin üyelerinden biri olarak katıldı.
Şeyh Mahmud Şaltut söz konusu konferansta “el-Mes’uliyyet-il Medeniyet-i vel Cinaiyyet-i fil Şeriat-il İslamiyye” adlı bir tebliğ sundu.
Aşura Merasimi Düzenlemesi
Tebliği bilimsel açıdan bütün konferans üyeleri tarafından takdir edildi. Konferansın sonunda üzerinde durduğu konunun önemi açısından tebliği örnek seçilerek yayımlandı. Aynı zamanda konferans sonunda yayınlanan bildirinin iki maddesi de bu tebliğden iktibas edilmiştir. Söz konusu iki madde şunlardır:
1-İslami kanunlar günümüzde de genel yasamanın kaynaklarından biri olarak geçerliliğini korumaktadır.
2-İlerlemeye açık İslami kanunların itibarı ve değeri kendi zatındandır. Zira başka bir yerden alıntı değildir.[7]
3. Radyo Tefsir Komisyonu Üyeliği
Bu komisyonun görevi Mısır Radyosu’nda yayınlanmakta olan Kur’an-ı Kerim tefsirlerini denetlemekti. Şeyh Mahmud Şaltut bu komisyonun etkin üyelerinden biriydi. Onun önerisi ile her gün Kur’an-ı Kerim’in kıraatinden sonra “Şafak Sesi” adıyla tefsir programı yayınlanıyordu.
4. El-Ezher Fetva Komitesi Üyeliği
Bu komitenin en önemli görevi toplumun ihtiyaçları doğrultusunda fıkhi konular hakkında fetva vermekti.
5. Mısır’ın En Önde Gelen Ulema Cemiyetine Üyeliği
Şeyh Mahmud Şaltut bu cemiyetin en genç üyesi sayılıyordu. Yaş olarak en küçük üye olmasına rağmen cemiyetin ilk toplantısında aşağıdaki önerileri sundu:
A- Toplumda ortaya çıkan şüphelerin giderilmesi ve İslam düşmanlarının İslam adına ortaya çıkararak yaymaya çalıştıkları hurafeleri yok etmek için bir merkezin kurulması.
B- İslam toplumlarında eskide olmayan ve günümüzde ortaya çıkmış olan alış-veriş ile ilgili sorunlarının giderilmesi için gerekli incelemeleri yapmak.
C- Müslümanlar arasında yaygın olarak başvurulan tefsirlerde yer alan israiliyat ile mücadele için bilimsel bir kitabın hazırlanması. Zira insanlar bunları İslam ve Kur’an’ın tefsiri sanmaktadır. Oysa ne sahih olduklarına ilişkin bir hadis ne de akıl ile uyuşan bir tarafları vardır.
D- Dini kitapları hurafe ve bidatlerden temizlemek.
Şeyh Mahmud Şaltut'un bu önerileri bütün üyeler tarafından kabul edildi ve Cemiyet bunları yerine getirmek üzere “Şeyh Abdülmecit Selim” başkanlığında bir komite kurdu.
Ortamı uygun gören Şaltut, önerilen bu konuları takip etmek ve uygulamak üzere “Mecma-il Buhus-ul İslamiyye” adlı bir ilim ve kültür merkezinin kurulmasını da önerdiyse de bu ancak Ezher Üniversitesinde Rektör olduğu dönemde tesis edildi.
6. Batı Almanya Devleti’nde Şeyh Mahmud Şaltut’un Görüşleri
Batı Almanya Devleti İkinci Dünya Savaşından dolayı kadınların istatistik açıdan erkeklerden daha fazla olmasından kaynaklanan sorunlara çözüm bulmak amacıyla Ezher Üniversitesi Rektörü Şeyh Mahmud Şaltut’a bir mektup yazıp İslam’daki çok eşlilik konusunda geniş bilgi istedi. Şeyh Mahmud Şaltut da bu konuyu geniş bir şekilde kaleme aldı. Ardından Şeyhin araştırmasının Almanca, İngilizce ve Fransızca’ya çevrilmesine karar verildi. Söz konusu dönemde bazı basın kuruluşları Şeyh Mahmud Şaltut’un çok eşlilik konusundaki görüşlerinin Almanların sorununu çözeceğini belirtiyordu.[8]
7. Mısır Arap Dili Edebiyatı Kültür Evi Üyeliği
Siyasi Tutumları
1. On Beş Hordad Kıyamı
Devrimci İran halkı 5 Haziran 1963’te önderleri İmam Humeyni’nin Şah rejimi tarafından tutuklanmasına itiraz ederek yürüyüşler düzenlediler.
Bu protestonun İslam devrimi sürecinin başlangıcı olduğunu söyleyebiliriz. İran’daki hâkimiyetini kaybetmekten korkan Şah, Başbakan Esedullah Elem’i bu krize son vermesi için görevlendirdi.
Güvenlik güçleri yürüyüş yapan halkın üzerine acımasızca ateş ederek birçok din adamını ve vatandaşı şehit ettiler. Bu çirkin saldırı İslam dünyasındaki bazı aydınlar tarafından şiddetle kınandı. Şeyh Mahmud Şaltut olaydan altı gün sonra bir bildiri yayınlayarak bütün Müslümanları rejim tarafından tutuklanan İran’daki mücahit ulemayı desteklemeye davet etti. Şaltut bildiride Şah’ın ulemaya yaptığı saygısızlığı ve İmam Humeyni'nin tutuklamasını kınadı. Hakeza Şah’a gönderdiği telgrafta tutuklanan âlimleri ve insanları hemen serbest bırakılmasını istedi.
2. İsrail’in Resmi Olarak Tanınması
Amerika ve Rusya’nın, Filistin’in Yahudi ve Müslüman bölgeler olmak üzere iki kısma ayrılması önerileri 29 Kasım 1947’de BM Genel Kurulu tarafından onaylandı. Beş ay sonra da İsrail devleti resmen kurulduğunda bazı ülkeler bu işgalci rejimi tanıdığını ilan etti.
Amerika ve İngiltere’nin uşağı olan İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, önceleri halkın tepkisinden çekindiği için İranlı vatandaşların Filistin’deki mülklerini denetlemek bahanesi ile “Abbas Saykal’ı” oraya gönderdi. Kısa bir süre sonra Muhammed Sait hükümeti 14 Mart 1950’de İsrail Devleti’ni resmen tanıdığını açıklayarak Kudüs’te konsolosluk açtı. Sait’in bu işlerine karşılık olarak İsrail’den dört yüz bin dolar rüşvet aldığı daha sonraları ortaya çıktı.
Söz konusu haberin yayınlanmasından sonra ulema ve aydınlar İran’da ve yurt dışında bu çirkin davranışı şiddetle kınadılar. İran’daki dini önderlerden Ayetullah Kaşani bu tutuma karşı sert açıklamalarda bulundu. Konuşmasının bir bölümünde: "İran halkının devletle bir ilişiği yoktur. Eğer Devlet İsrail’i tanımaya kalkışırsa Müslümanlar olarak üzerimize düşen kıyam görevini yerine getireceğiz. Bu doğrultuda İsrail Yahudilerine karşı mücadele etmek üzere bir teşkilat kurmuşuz."dedi.[9]
İslam dünyasındaki ulema ve Müslümanlar da Şah’ın bu çirkin davranışına karşı sert tepkiler gösterdi.
Şeyh Mahmud Şaltut da İslam ülkelerini İsrail ile ilişki kurmamaları konusunda uyararak İran devletini bu davranışından dolayı kınadı.
Vahdet Düşünceleri
Kuşkusuz Şeyh Mahmud Şaltut Müslümanların vahdetine önem veren ender âlimlerden biridir. O, Müslümanların sahip olması gereken İslami vahdeti şu şekilde tanımlamaktadır: “Din kardeşliği Müslümanlar arasında kalbi bir bağ oluşturarak onları tek bir aile haline getirecektir. Müslüman, Müslüman kardeşinin sevincine ve üzüntüsüne ortak olur. Yolunu kaybettiğinde ona yol gösterir veya kandırıldığında onu irşat eder. Zayıfladığında ona yardım eder ve ona karşı hoşgörülü davranır.”[10]
Şaltut’un İslami Mezhepleri Yakınlaştırmadaki Rolü
Mısır’daki İslami Mezhepleri yakınlaştırma cemiyeti, Müslümanlar arasında vahdeti sağlamak amacıyla 1948’de Kahir’de tesis edildi. Bu cemiyetin başlıca kurucuları: Allame Muhammed Taki Kumi, Şeyh Mahmud Şaltut, Şeyh Muhammed Mustafa Meraği, Mustafa Abdurrazzak, Abdülmecit Selim idi.
Bu cemiyet daha sonraları kapandı ama İran’da aynı amaç doğrultusunda Mecme-i Takribi Mezahib-i İslami (İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu) adıyla bir merkez kuruldu. Bu merkez İslami mezheplerin yakınlaşması hususunda önemli faaliyetlerde bulunmuştur.
Şeyh Mahmud Şaltut bu merkezi överek şöyle demiştir: “İslami mezhepleri yakınlaştırmak amacıyla kurulmuş olan bu hareket «Dar-ul Takrib Teşkilatı» kısa bir sürede dünyada ve İslam düşünce tarihinde önemli bilimsel ilerlemeler sağladı. Müslümanlar arasındaki kardeşlik, sevgi ve ıslahatçı düşünceyi yeniden ihya etti. Kuşkusuz, bu çalışma ilahi desturun gerçekleştirilmesi anlamına gelmektedir. Zira Allah'u Teala buyuruyor ki: Ancak iman sahipleri gerçek kardeş olabilirler. Öyleyse kardeşleriniz arasında barışı sağlayınız ve Allah’tan sakınınız. Umulur ki affedilirsiniz.”[11]
Şeyh Mahmud Şaltut, Dar-ul Takrib ortamını kardeşlik ortamı olarak tanımlamakta ve bu konuda şöyle demektedir:
“Mısırlı, İranlı, Lübnanlı, Iraklı ve Pakistanlı Şafii, Hanefi, Şii ve Zeydi âlimler orada (Dar-ul Takrib’de) bir araya gelirler. Bilgi, Ahlak, Tasavvuf, Fıkıh vb. alanlardaki meseleler hakkında görüş teatisinde bulunurlar. Orada kardeşlik, sevgi, merhamet, dostluk, hakkı arama ortamı vardır. ”[12]
Dar-ul Takribin kurucularından Şeyh Muhammed Taki Kumi, Mahmud Şaltut’un bu konudaki önemli rolü hakkında şöyle demektedir: “Üstat Şeyh Mahmud Şaltut, Dar-ul Takrib cemiyetinin kuruluşunda bize yardımcı olduğunda Ezher Üniversitesi Rektörü ve oranın büyük âlimlerden biriydi. O her zaman bu konuda hem fikir olduğu arkadaşları ile birlikte hareket ederdi. Bir toplantıda Şia ve Sünniliğin fırka olarak değil İslami mezhepler olarak tanımlamayı önerdi. Ezher Üniversitesi Rektör Yardımcılığına atandığında da Dar-ul Takrib ile işbirliğini devam ettirdi…”[13]
Muhammed Taki Kumi başka bir yerde de Şeyh Mahmud Şaltut’un Dar-ul Takrib ile olan işbirliği hakkında şöyle demiştir: “Şeyh Mahmud Şaltut on yedi yıl boyunca Dar-ul Takrib’in üyesi idi. Hayatının son beş yılını Ezher Üniversitesinde Rektör olarak geçirdi. Hem Rektörlükten önce hem de Rektörlükten sonra daima Şia ile Ehl-i Sünnet arasında yakınlaşmayı sağlamak amacıyla durmadan çalıştı.”[14]
Şeyh Mahmud Şaltut yazdığı bir makalesinde Takrib Cemiyeti’nin kuruluşunu ayrıntılı bir şekilde açıklamıştır. Söz konusu makalede ele alınan konuların haiz olduğu öneme binaen aşağıda bu makaleyi nakledeceğiz.
“Müslümanlar camialarında var olan mezheplerin yakınlaşmasını sağlamakta başkalarını geride bırakacak girişimlerde bulundukları için övünmelidir.
İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu olumlu bir girişimde bulunarak İslami düşüncenin tarihsel aşamalarını incelemekle birlikte bu alandaki olumlu ve karşıt görüşleri de ele alan ve İslam düşünce tarihi hakkında kalıcı bilimsel bir araştırma olan bir kitap yayınladı. Bu vesileyle reform ve kardeşlik anlayışı Müslümanlar arasında kalıcı hale gelirken ilahi destur da gerçekleşmiş oldu:
“إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ” Müminler ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah'tan korkun ki esirgenesiniz. [15]
Keşke İslam mezheplerini yakınlaştırmanın tarihini şahsen yazabilseydim. Yaşadığım asrın çeşitli dönemlerinde karşılaştığım değişik düşünceleri hakeza değerli kardeşlerimin karşılaştıkları olayları derleyebilseydim.
Karşılıklı sevgi ve dayanışma içerisinde hakikati aramak ve dini ilimlerin yayılmasını sağlamak amacıyla bir araya gelmeliyiz. Mümin olan herkes dini ilimleri öğrenmek için gereken çabayı göstermeli ve öğrendiklerini de diğerleriyle paylaşmalıdır.
Keşke tarih boyunca İslami mezhepleri yakınlaştırma amacıyla yürütülen faaliyetleri, konu hakkındaki düşünce ve önerilerimi, son dönemdeki vahdet hareketlerini, ilgili tartışmaları, mektupları ve gönderilen heyetleri kendim yazsaydım. İslami vahdete davet tevhit, barış ve esenliğe davettir. Allah'u Teala bu hususta Resulüne şöyle emretmiştir:
"ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ “
(Resulüm!) Sen, Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et! Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, hidayete erenleri de çok iyi bilir. (Nahl Suresi: 125)
…Âlimler iyi niyetle hakikati tartışmaya ve araştırmaya başladıkları zaman ilahi hidayet melekleri yollarını aydınlatarak hakikate ulaşmalarını sağlar. Allah’u Teala Kur’an-ı Kerimde buyuruyor ki: “وَاتَّقُوا اللّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللّهُ” Allah'tan korkun. Allah size gerekli olanı öğretiyor. (Bakara Suresi: 282) Bu ayet; ilim mihrabına doğru yönelen ve Rabbinden kendisine ilim ve marifet vermesini dileyen kimsenin her türlü nefsanî tutumdan uzak durması gerektiğini de belirtmektedir. Nitekim ilim ehlinin takvalı olması; taassuptan ırak, irade dışı ve istikrarsız davranışlara neden olabilecek eğilimlere sahip olmamasıdır.
İslami mezhepleri yakınlaştırma hareketinin tarihi seyrini kendim yazmak isterdim. Böylelikle gerçek özgür düşünceyi İslami anlayış çerçevesinde açıklardım.
İslam fıkhı tarihindeki selef âlimleri taassup ve katı din anlayışından uzak bir yöntem benimsemişlerdi. Onların hiçbiri düşüncesinin mutlak doğru olduğunu, şüpheye yer kalmadığını ve halkın onlara itaat etmesi gerektiğini iddia etmemiştir. Aksine dillendirdikleri meselelerin çaba ve araştırmalarının birer neticesi olduğunu, kimsenin araştırma yapmadan bu meseleleri benimsememesi ve öne sürülen düşüncelerin dini metinlerde sağlam dayanaklarını buldukları takdirde kabul etmeleri gerektiğini söylemişlerdir.
Keşke İslami mezhepleri yakınlaştırma hareketinin tarihi geçmişini kardeşim Muhammed Taki Kumi dışında biri yazmış olsaydı. Böylelikle, onun bu yoldaki mücadelesini ve bu uğurda gösterdiği fedakârlıkları rahat bir şekilde anlatabilecekti.
O, bu dönemde başkalarını bu harekete davet eden ilk kimseydi. Bu hedeflerine binaen bu ülkeye hicret etti ve İslami mezhepleri yakınlaştırma hareketinin temellerini attı. Başından beri ihlâslıyla, bilgisiyle, kararlılığıyla ve değişik olaylar karşısındaki istikrarlı duruşuyla hep bu amaç doğrultusunda hareket etti. Nihayet Allah’ın yardımıyla bu inancı kurumsallaştırarak köklü bir hale getirdi. Bizler şuanda bu çalışmaların semerelerini görmekteyiz. İslam dünyasının birçok beldesinde âlimler ve düşünürler bu hareket ekseninde bir araya gelmişlerdir. Dolayısıyla hiç kimse bu davetin perde arkasında kalan hakikatlerini onun ilk kurucusundan daha iyi bilemez.
İlk günden itibaren İslami mezhepleri yakınlaştırma düşüncesine inandım ve bu hareketin bütün kuruluş faaliyetlerine katıldım. On dört yıl boyunca düzenli bir şekilde İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu’nin çıkardığı Dar-ul Takrib Dergisi’nde “Risalet-ul İslam” adıyla Kur’an-ı Kerim tefsiri hakkında makaleler yazdım. Sonunda bu makaleler derlenerek bir kitap haline getirildi.
Kanaatimce “Tefsir-ul Kur’an-ı Kerim” kitabı fikir ve düşünce bazında ve Allah'u Teala tarafından bana verilmiş en büyük ödüldü. Zira iman sahibi bir kimse için önyargısız ve iyi niyetle Allah’ın kitabını yorumlamaktan daha hayırlı bir amel yoktur. Bu faaliyetler İslam dünyasını daha farklı bir şekilde yorumlamamı, Müslümanlar arasında birlik ve beraberliğin oluşmasına engel olan nedenleri anlamamı ve İslam dünyasının önde gelen âlimleri ile tanışmamı sağladı.
Ezher Üniversitesi’nde Rektör olduğum dönemde köklü ve temel İslam mezheplerinden biri sayılan Şia’nın da hak mezhepler arasında yer aldığına dair fetva verme olanağını elde ettim. Söz konusu fetva İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulunda tarafımızdan onaylandıktan sonra yayınlandı. Tabiî bu fetva İslam dünyasında birçok tartışmayı da beraberinde getirdi. Ümmetin maslahatını düşünen ve vahdet yanlısı iman sahibi kimseler fetvayı savunurken birçok kimse de buna muhalefet etti. Ben fetvanın doğruluna kesin bir şekilde inanıyorum. Bu konuda sorusu olanlara da her zaman gerekli açıklamayı yaptım. Şüphesi olanlara mektup göndererek fetvanın gerekçelerini beyan ediyor ve eleştirileri yanıtlıyordum. Hakeza fetvayı teyit eden makaleler yazdım. Allaha şükürler olsun bu fetva Müslümanlar arasında açık bir ilke ve kalıcı bir hakikate dönüştü.
Ama maalesef taassupçu, dar görüşlü, fikri olgunluktan yoksun, mezhebi ve siyasi çatışmalar içerisinde yer alan kimseler bu fetvaya kuşkuyla baktılar.
Ezher Üniversitesi Mezhepler arası vahdet ilkesini bu amaç doğrultusunda oluşturdu. Her türlü taassuptan uzak bir şekilde Ehl-i Sünnet ve Şia fıkhının kaynak ve delilleriyle tedris edilmesine karar verdi. Akabinde bütün İslam mezhepleri temsilcilerinin katılımıyla “Mecma-i Tahkikat-ı İslami” merkezini kurmaya karar verdi. Böylelikle inandığımız düşünce ve değerler uğruna gerekli mücadeleleri vererek kalıcı bir başarı elde ettik.
İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulunda düzenlenen Mısırlı, İranlı, Lübnanlı, Iraklı, Pakistanlı ve diğer İslam ülkelerinden Hanefi, Şafii, Maliki, Hanbelî, Zeydi ve İmamiye Şiası mezheplerine mensup temsilcilerin katıldığı ve kardeşlik, karşılıklı anlayış, hoşgörü ve işbirliği içerinde geçen toplantı ve konferansları anlatmak isterdim.
Üstat Şeyh Mustafa Abdurrazzak, güzel ahlak, ilim ve hoşgörü timsalidir.[16] Şeyh Abdülmecit Selim, İslami ilimlerde ve çeşitli mezheplerin fıkıhları hakkında derin bilgisi olan bir alimdir. Bunların yanı sıra İslami mezheplerin yakınlaşması hareketinin temellerini atmada etkin rolü olan veya derin birikimiyle birçok ilim adamı yetiştiren Üstat Muhammed Alube gibi âlimler hakkında da daha ayrıntılı bilgi vermeyi isterdim.
Müslümanları yakınlaştırmak ve bir İslami birlik kurmak için birçok fedakârlıkta bulunarak bu daveti kabul eden değerli şahsiyetleri, İslami Mezhepleri Yakınlaştırma hareketine katılarak birçok faaliyette bulunan ve bizden önce hakkın rahmetine kavuşan çeşitli İslam ülkelerinin önde gelen düşünürlerini de anlatmak isterdim.
İlmi tartışmalar yaptığımız, fikir teatisinde bulunduğumuz ve yazıştığımız; büyük Merci Merhum Ayetullah Burucerdi, Şeyh Muhammed Hüseyin Âl-i Kaşif-ul Ğıta ve Seyyid Abdul Hüseyin Şerefeddin Musevi gibi arkadaşları da yazmak isterdim.
Bu değerli şahsiyetler İslami mezhepleri yakınlaştırma hareketinin davetini kabul ederek sahip oldukları bilgiyle yürekten bu uğurda mücadele ettiler ve nihayetinde hakkın rahmetine kavuştular.
Kuşkusuz bu değerli şahsiyetlerin ve adını burada anmadığımız daha nice âlim ve mütefekkirin hizmetleri tarihe geçecektir. Çeşitli İslam ülkelerinde vahdete inanan ve onu güçlendirmeye çalışan birçok âlim vardır. Allah onlara uzun ömürler versin ve hakikat yolunda mücadele etmelerinde kendilerine yol göstersin.
"مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا"
Müminler içinde Allah'a verdikleri sözde duran nice erler var. İşte onlardan kimi, sözünü yerine getirip o yolda canını vermiştir; kimi de (şehitliği) beklemektedir. Onlar hiçbir şekilde (sözlerini) değiştirmemişlerdir. (Ahzab Suresi: 23)
Burada vahdet düşüncesine destek veren kimselerin adı zikredildi fakat bu düşünceye muhalif olan kimseler de vardı. Bunlar da yakınlaştırma hareketine karşı olduklarını dile getirip bu hareket aleyhine çalışmaya başladılar. Tabiî ki her ıslah ve reform hareketi beraberinde karşıtlarını da ortaya çıkarır. Nitekim İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Hareketi de sahip olduğu önem ve etkinliğinden dolayı birçok eleştiri ve itiraza maruz kaldı. Önceleri çeşitli fırkalar arasında karşılıklı siteme, suçlamaya, iftira ve olumsuz önyargılara neden oldu. Lakin farklı İslami Mezheplerin (Ehl-i Sünnet’in dört mezhebi ve Şia’nın iki mezhebi) bu hareketin çatısı altında bir araya gelmesi büyük bir başarıydı. Bazı mutaassıp ve dar görüşlü çevreler bu oluşuma saldırmaya başladılar. Sünniler Şiilerin kendilerin Şialaştırmaya çalıştıklarını ve Şialar da Sünnilerin kendilerini Sünnileştirmek istediklerini sanıyorlardı. İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Hareketi’nin misyonunu anlamayanlar onun mezhepleri kaldırmaya veya mezhepleri birleştirmeye çalıştığını düşünüyorlardı.
Her toplumda bazı dar görüşlü ve kindar insanlar tefrika yaratarak çıkarlarını elde ederler. Kendi heveslerine kapılan bu hasta ruhlu kimseler İslami Mezhepleri Yakınlaştırma hareketi gibi bir oluşumu maslahatlarına uygun görmediklerinden buna karşı mücadele etmeye başladılar. Emperyalist güçlere hizmet eden bu kimseler İslam dünyasındaki ıslahat hareketlerine doğrudan veya dolaylı karşı çıkarak Müslümanların birliği ve ilerlemesini engellemeye çalıştılar. İslami Mezhepleri Yakınlaştırma hareketi hakikati tüm yönleriyle araştırmaya davet eden bilimsel incelemeye dayalı bir program ekseninde çalışan bir oluşum olmasına rağmen var güçleriyle ıslahat hareketine karşı çıkarak ortamı aleyhimize dönüştürmek istediler.
Çeşitli İslam mezheplerine mensup düşünürlerin görüşlerini yayımlayan “İslam’ın Risaleti” dergisinde bütün bu olayları ve konuları ayrıntılı bir şekilde yazmayı çok isterdim. İslami Mezhepleri Yakınlaştırma hareketinin amaçlarına uygun yayın yapan derginin yeni sayısının çıkmasını artık herkes heyecanla beklemektedir. Bugün “İslam’ın Risaleti” dergisi Sünni ve Şii kütüphanelerindeki yerini almış ve doğulular kadar batılıların da ilgisini çekmiştir.
İslami Mezhepleri Yakınlaştırma düşüncesi İslam dünyasındaki ıslahatçı hareketler tarihinde önemli bir rol ifa edip derin etkiler yarattığı için Allah’a şükrediyoruz. Müslümanlar ihlâslı, doğru ve ıslahatçı düşünürler sayesinde mezhepler arasında yakınlaşmada başarılı olup başkalarını geride bıraktıkları için kendileriyle gurur duymalıdır.
Rabbimden bu başarının devamını diliyorum. Bu çalışmalar sayesinde Müslümanlar parlak ve görkemli dönemlerine yeniden dönebileceklerdir. Böylece Allah’ın onlar hakkındaki vaadi de gerçekleşmiş olacaktır. Allah'u Teala buyuruyor ki:
كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ
Siz, insanların iyiliği için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten meneder ve Allah'a inanırsınız. (Ali İmran Suresi: 110)
قُلْ هَـذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي
(Resûlüm!) De ki: «İşte bu, benim yolumdur. Ben Allah'a çağırıyorum, ben ve bana uyanlar aydınlık bir yol üzerindeyiz. (Yusuf Suresi: 108)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا يُحْيِيكُمْ
Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah’ın ve Resûlü’nün çağrısına uyun. (Enfal Suresi: 24).
Allah’ın Selamı ve Rahmeti üzerinize olsun.[17]
Tarihi Fetva
Şeyh Mahmud Şaltut’un hayatındaki en önemli girişimi Şii mezhebine de uyulabileceğine dair vermiş olduğu fetvasıdır. Bu girişimi ile mezhepler arası vahdeti ve Şia ile Ehl-i Sünnet arasındaki yakınlaşmayı sağladı.
Fetvanın Tarihi Arka Planı
“Şeyh Abdülmecit Selim” Ezher Üniversitesi Rektörlüğü döneminde Ehl-i Beyt mezhebine uymanın caiz olduğuna dair fetva vereceği sırada sömürgeciler Ehl-i Sünnet’in kutsal değerlerine hakaret içeren bir kitap yayınlayarak İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu’yla işbirliği yapan âlimlere dağıttı.
Yayınevinin adı, basım tarihi ve yeri belli olmayan söz konusu kitap Şii âlimlerden birine nispet verilmişti. Mezkûr kitap müessesenin üyelerine dağıtıldıktan sonra Şii mezhebi hakkında olumsuz önyargılar oluşmaya başladı.
Kuşkusuz bu komplonun arkasında sömürgeci güçler vardı. Abdülmecit Selim önceden planlanan bu komplonun toplumda Şia’ya karşı meydana getirdiği kin ve nefretten dolayı söz konusu fetvayı veremedi. Bu yüzden daha uygun bir fırsatı beklemek zorunda kaldı. Lakin ölümüne neden olan hastalığı bu fetvayı yayınlamasına izin vermedi. Bundan dolayı yıllar sonra öğrencisi Şeyh Mahmud Şaltut bu fetvayı verdi. Böylece söz konusu fetvayı vererek İslam dünyasında tanınmak, Şeyh Mahmud Şaltut’a nasip oldu.
Şeyh Mahmud Şaltut’un fetvası üç önemli mesaj içeriyordu, bunlar:
1- Müslümanlar sadece Ehl-i Sünnet’in dört mezhebinden birini taklit etmek zorunda değildir. Her Müslüman istediği mezhebe uyabilir.
2- Fıkhı bir mezhepten başka bir fıkhi mezhebe geçiş caizdir.
3- Sünni olan Müslümanlar İmamiye Şiası fıkhıyla da amel edebilirler.[18]
Fetva’nın Metni
Şeyh Mahmud Şaltut, Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ve İmam Sadık (a.s.)’ın doğum gününe denk gelen 1 Ocak 1958’de İmamiye Şiası, Zeydiye, Şafii, Hanbelî, Hanefi ve Maliki mezheplerinden temsilcilerin bulunduğu İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Cemiyetinin bir toplantısında fıkhi açıdan Şia mezhebine uymanın caiz olduğu yönündeki fetvasını verdi.
Fetvanın metni şu şekildedir:
Şeyh’e soruldu:
Bazı Müslümanlar bir kimsenin ibadetlerini ve alış-verişlerini şer’i açıdan doğru bir şekilde yerine getirebilmesi için meşhur dört mezhepten birine uyması gerektiğine inanıyorlar. Lakin İmamiye Şiası veya Zeydiye mezheplerinin adı bu dört mezhep arasında zikredilmemektedir. Size göre bu iki mezhepten birine uymanın şer’i açıdan bir sakıncası var mıdır?
Şeyh cevap verdi:
İslam dini kendisine inananları belli bazı mezheplere uymak zorunda bırakmamıştır. Her Müslüman doğru bir şekilde nakledilmiş ve ahkâmları kendi kitaplarında yazılı olan herhangi bir mezhebe uyabilir. Söz konusu dört mezhepten birine mensup olan bir Müslüman bu dört mezhep dışında başka bir mezhebe geçebilir.
Caferi mezhebi olarak bilinen İmamiye mezhebine uymak diğer Ehl-i Sünnet mezheplerine uymak gibi şer’i açıdan caizdir.
Dolayısıyla Müslümanlar söz konusu mezhep hakkındaki yersiz taassuplarından vazgeçerek bu hakikati anlamalıdır. Zira Allah’ın dini herhangi bir fırkanın tekelinde değildir. Bütün mezhep kurucuları müçtehittiler ve içtihatları ilahi dergâhın indinde kabul edilecektir. Müçtehit olmayan kimseler herhangi bir mezhebe uyup o mezhebin fıkhıyla amel edebilir. Bu hususta ibadetler ve muameleler arasında hiç bir fark yoktur.
Şeyh Mahmud Şaltut
Bu fetvanın yayımlanması bütün İslam dünyasında yankı uyandırdı. Ehl-i Sünnet ve Şia arasındaki ilişkilerde bir devrim sayılan bu fetva mütefekkirlerin çoğu tarafından kabul gördü. Bazı dar görüşlü ve kindar kimseler ise fetvadan dolayı Şeyh Mahmud Şaltut’u şiddetle eleştirmeye başladı.
Şeyh Mahmud Şaltut’u şiddetle eleştirenlerden biri; "Siz sapık mezheplerden biri olan Şia’yı resmi bir şekilde tanıdınız" dedi.
Şeyh Mahmud Şaltut ise sakin bir şekilde; "Ben bunu Allah rızası için yaptım" dedi.
Allame Muhammed Taki Kumi yukarıdaki olayı anlattıksan sonra Şeyh Mahmud Şaltut hakkında şöyle demektedir: "Ona o kadar inanıyor ve güveniyorum ki kıyamette layık görülen her yere onunla birlikte gitmeye hazırım; isteyen kabul etsin veya etmesin fark etmez."[19]
Fetvayı Yayımlama Nedenleri
Bu fetvanın yayımlanmasının önemli nedenlerinden biri Şeyh Mahmud Şaltut’un Şii âlimler tarafından yazılan fıkıh kitaplarını incelemesi ve fıkhi meseleler hakkında ileri sürülen delilleri kabul etmesidir.
Şeyh Muhammed Cevad Muğniye bu konu hakkında şöyle diyor: "Mısır’ı ziyaretim sırasında Ezher Üniversitesi Rektörü Şeyh Mahmud Şaltut’u görmeye gittim. Yanında birçok âlim vardı. Caferi mezhebine uymanın caiz olduğu yönündeki fetvasının nedenini sordum. Bana; "siyasi nedenlerden dolayı bu fetvayı vermedim. Bunun tek nedeni Şia’nın bazı fıkıh kitaplarıydı. Ben bazı ahlaki ve nazari konuları çeşitli mezheplerin ilgili kitaplarında incelediğimde Şia ulemasının sunduğu delillerin daha güçlü olduğunu gördüm. Bu yüzden söz konusu fetvayı verdim" dedi. Ardından diğer âlimlere de Şia kitaplarını incelemeyi tavsiye etti."[20]
Birlik Çalışmaları
I. Karşılaştırmalı Fıkıh Araştırmaları Kürsüsünün Kurulması
I.1. Karşılaştırmalı Fıkhın Tanımı
Ayetullah İbrahim Cenneti karşılaştırmalı fıkhın tanımında şöyle demektedir:
Karşılaştırmalı fıkhın iki tanımı vardır:
1. İslami mezheplerin delil ve kaynak bakımından üstünlüklerine bakılmasızın fer’i konulardaki görüş ve düşüncelerinin bir araya getirilmesidir. Günümüzde bu anlamda yapılan karşılaştırılmalı fıkıh çalışmaları için “birbirlerine yakın fıkıh” tabiri kullanılmaktadır.
2. Çeşitli mezhep âlimlerinin görüş ve düşüncelerinin delilleri ile birlikte derlenip hangi düşüncenin daha sağlam dayanaklara sahip olduğunun incelenmesi “karşılaştırmalı fıkıh” olarak tanımlanmaktadır.[21]
I.2. Karşılaştırmalı Fıkıh Kürsünün Tesisi
Şeyh Mahmud Şaltut’un önemli çalışmalarından biri de Ezher Üniversitesi’nde karşılaştırmalı fıkıh kürsüsünü kurmasıydı. Mezhep taassubu bulunmayan Şeyh Mahmud Şaltut doğru sözü kime ait olduğuna bakmaksızın kabul ederdi. O karşılaştırmalı fıkıh kürsüsünün kurulması hakkında şöyle diyor: “Ezher Üniversitesi, İslami mezhepler arasında yakınlaşma çalışmaları çerçevesinde Ehl-i Sünnet ve Şia fıkhını herhangi bir taassuba mahal vermeden delil ve kaynakları ile birlikte okutulmasına karar vermiştir.”[22]
Şeyh Mahmud Şaltut’un temel bir prensibi vardı. Çeşitli mezheplerin kaynaklarını incelediğinde delilleri sağlam olan mezhebin görüşlerini kabul ederdi. O bu delilleri kendi mezhebinin veya başka bir mezhebin dillendirdiğine bakmazdı.
Nitekim Müslüman Fakihler, taassup ve nefsanî davranışlardan kaçınarak aile ve toplum refahının güçlenmesinde ve İslam’ın temellerinin sağlamlaşmasında daha etkili olan görüşleri kabul etmelidir.[23]
I.3. Karşılaştırmalı Fıkhın Esasnamesi
Şeyh Mahmud Şaltut kendi hazırladığı karşılaştırmalı fıkhın esasnamesi hakkında şöyle demektedir:
İslami Mezhepler arasında karşılaştırmalı Fıkhın okutulması şu esasname çerçevesinde olmalıdır;
1. Ehli Sünnet ve Şia mezhepleri arasında ayrım yapmaksızın araştırma ve incelemeler yapılmalıdır. Özellikle Ehl-i Sünnet’in dört mezhebinin ve Şia’nın iki mezhebinin ahkâmı ve fıkhi delilleri incelenecektir.
2. Delile dayalı hükümler Üstat veya öğrencinin eğilimlerine bakılmaksızın kabul edilmeli ve batıl taassuplar bir kenara bırakılmalıdır.
3. Usul-i Fıkıh’ta özellikle adı geçen altı mezhep arasındaki ihtilaflı temel konular delilleriyle tartışılmalıdır.
4. Ehl-i Sünnet ve Şia mezheplerinin hadis ıstılahları ve hadis ricali Yüksek Şeriat Fakültesi’nde detaylı bir şekilde incelenmelidir. Söz konusu araştırma ve incelemeler her iki mezhebin meşhur hadis ravilerini ve hadis senetlerini de kapsamalıdır.[24]
I.4. Karşılaştırmalı Fıkıh Kürsüsünün Kurulmasının Kazanımları
Karşılaştırmalı fıkıh kürsüsünün en önemli getirilerinden biri bazı İslami fıkıh ekollerinin karşılaştırılması ve Şia fıkhının ön plana çıkmasıydı. Bu durum daha sonraları Mısır’ın resmi kanunlarına da yansıdı. Şeyh Mahmud Şaltut karşılaştırmalı fıkhın getirileri hakkında şöyle diyor: "Şeriat Fakültesi’nde İslami mezhepler hakkında dersler verirken çeşitli mezheplerin görüşlerini açıklıyordum. Söz konusu derste ve karşılaştırmalı fıkıh alanındaki araştırmalarımda daha sağlam deliller peşinde olduğum için Şia’nın görüşünü açıklarken çoğu zaman sağlam delillerinden dolayı onu seçerdim.
Medeni haklar konusunda verdiğim fetvalar başta olmak üzere birçok konuda Şia mezhebine göre fetva verdiğimi hatırlıyorum. Şia mezhebine göre fetva verdiğim söz konusu bazı meseleler şunlardı:
A- Üç Boşama Hükmü
Ehl-i Sünnet’te bir defada üç boşama hükmü geçerli iken Şia’da bu sadece bir talak hükmündedir. Medeni kanunlar da bunu kabul etmiştir. Bu yüzden Ehl-i Sünnet’in fetvasının şer’i bir geçerliliği kalmamıştır. Zira sözlü veya işaret yoluyla yapılan üç boşama bir boşama hükmündedir.[25]
Şuanda Mısır’daki mahkemeler de boşanma konusunda Şia’nın görüşünü esas almaktadır.
B- Muallâk Boşama
Muallâk boşanmanın gerçekleşmesi (ister boşama isterse tehdit amacıyla olsun) niyete bağlıdır. Ama Şia’ya göre muallâk boşama ister ayrılma isterse tehdit niyetiyle olsun boşanma nedeni kabul edilmemektedir. Ben bu görüşü benimsiyorum ve çoğu zaman da buna göre fetva verdim. Araştırmacıların sorunlarını yanıtlarken bu konuyu geniş bir şekilde açıkladım.[26]
C- Süt Kardeşliği
Şeyh Mahmud Şaltut süt verme meselesi hakkında diğer mezheplerin de görüşünü inceledikten sonra bu konuda da Şia’nın görüşünü tercih etmiştir. O konu hakkında şöyle diyor: "Süt emzirme[27] meselesinde bir çocuk yabancı bir kadından kaç defa süt içerse o kadının oğlu hükmünde olur, sorusu sorulmaktadır. Kanaatimce Şianın bu konudaki delilleri daha sağlamdır. Bundan dolayı bu konudaki fetvamı Şianın görüşünü esas alarak veriyorum."[28]
II. Mecma’ul Beyan Tefsirine Önsöz Yazması
Şeyh Mahmud Şaltut Müslümanların birliği ve Şia mezhebinin Ehl-i Sünnet camiasına tanıtması için giriştiği önemli çalışmalarından biri de Şia’nın büyük âlimlerinden Allame Tabersi tarafından kaleme alınan Mecma-ul Beyan tefsirine önsöz yazmasıdır.
Mecma-ul Beyan tefsiri dönemin Ezher Üniversitesi Rektörü “Abdülmecit Selim”in önerisi ile en iyi tefsir olarak yayınlandı. Söz konusu tefsir Şeyh Mahmud Şaltut’un önsözü ve Ezher ulemasının dipnotları ile İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu tarafından basıldı.[29]
Şaltut bu kitabı överek şöyle demiştir: "Kur’an-ı Kerim tefsirinin temel ilkeleri göz önünde bulundurulup kaleme alınan Mecma-ul Beyan tefsiri birçok konuyu derinlemesine ve düzenli bir şekilde incelediği için kendi alanında bir ilktir."
Şeyh Mahmud Şaltut, Allame Tabersi'nin tefsirinde taassuptan kaçındığını belirttikten sonra şöyle diyor: "Mecma-ul Beyan tefsirinin yazarı bu eserini mezhebi duygularından öte ilmi hakikatleri ışığında kaleme almıştır. O her ne kadar Şia ile Ehl-i Sünnetin üzerinde ihtilafa düştükleri konuları aktarırken başlangıçta mutaassıp gözükse de hiçbir zaman ifrata kaçmamış ve düşüncelerini muhaliflerine dayatmamıştır."[30]
Şaltut, taassuptan uzak ve özgür düşünen bir âlim olduğu için Allame Tabersi’ye ilgi duyuyordu. O Tabersi’yi şu sözleriyle övmektedir: "Tabersi ilmi alandaki ilk başarısından sonra birincisi mezhep taassubundan kurtulması, ikincisi ise döneminin hicaplarını aşması olmak üzere iki başarı daha elde eden nadir şahsiyetlerden biridir. Onun bu iki başarısı önemsenmelidir. Zira nefisle ile yapılan cihat büyük cihattır.[31]
III. Allah’ın Kitabı ve İtretim Hadisi
Ehl-i Sünnet ile Şia arasındaki ihtilaflardan biri de sakaleyn hadisi hakkındadır. Ehl-i Sünnet âlimlerine göre Peygamber efendimiz; "Allah’ı kitabı ve sünnetim olmak üzere size iki değerli emanet bırakıyorum" diye buyurmuştur.
Ama Şia âlimlerin göre Peygamber efendimiz şöyle buyurmuştur: "Ben size iki değerli emanet bırakıyorum. Bunlar Allah’ın Kitab’ı ve Ehl-i Beyt’imdir."
Tabiî bu rivayet de Ehl-i Sünnet kitaplarında nakledilmiştir.
Şeyh Mahmud Şaltut iki rivayeti bir araya getirerek ihtilaflı konu hakkında yeni bir çözüm yolu buldu. Böylece iki mezhep arasındaki yakınlaşmayı sağlamak için önemli bir adım atmış oldu. O bu hadis hakkında şöyle diyor: "Sakaleyn hadisi farklı şekillerde nakledilmiştir. Bazı rivayetlerde hadisin mazmunu “Allah’ın Kitab’ı ve Ehl-i Beyt’im” şeklindedir. Kuşkusuz Peygamber efendimiz ve Ehl-i Beyti’nin yaptıkları sünnettir."[32]
Vefatı
Şeyh Mahmud Şaltut 14 Aralık 1963’te hakkın rahmetine kavuştu.
İslami mezheplerin yakınlaşması için önemli girişimlerde bulunan bu değerli âlimin vefatının ardından İslam dünyasının önde gelen şahsiyetleri Şaltut ailesine başsağlığı mesajlarını gönderdiler. “Zeria” adlı eserin yazarı Ayetullah Şeyh Ağa Bozorg Tahrani de Necef uleması adına İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulune başsağlığı mesajını gönderdi. O bu mesajının bir pasajında şöyle demektedir: “… İslami mezheplerin yakınlaşması için çabalayan değerli dostunuz Merhum Şeyh Mahmud Şaltut’un vefatından dolayı sizlere başsağlığı diliyorum.
O ihlâslı bir şekilde sizinle işbirliği yaparak İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulunun kurucuları arasında yer aldı. Şeyh Mahmud Şaltut muttaki bir ıslahatçıydı. Bu büyük şahsiyetin faaliyetlerinden ve faziletlerinden haberdar olan Necef uleması merhumun vefatından dolayı derin üzüntü duymuştur. Bütün Necef uleması adına siz değerli Ezher âlimlerine başsağlığı dileklerimi iletirim. Allah Teala’nın İslam ümmetine onun yerini dolduracak ve yolunu sürdürecek ihlâslı âlimler vermesini ümit ediyor ve Merhuma rahmet etmesini dostlarına da sabır vermesini diliyorum.[33]
Anma Merasimleri
İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu ile Kum İslami İlimler Havzası tarafından 8–10 Ocak 2001 tarihleri arasında iki gün süren Şeyh Mahmud Şaltut ve Ayetullah Burucerdi’yi anma merasimi düzenlendi. Böylelikle iki mezhep arasındaki vahdet ahdi yenilendi.
Söz konusu merasime Rektör yardımcısı Şeyh Mahmud Abdulgani Ezher Üniversitesi adına katıldı. Anma merasimine katılan ve Şeyh Mahmud Şaltut hakkında makale sunan diğer âlim de Mısır Baş Müftüsü Üstat Dr. Nasır Ferit Vasıl idi.[34]
Toplantının açılışında İran’ın dini lideri Ayetullah Seyyid Ali Hamenei’nin gönderdiği mesaj okundu. Mesajın haiz olduğu önem ve İslam Devrimi Önderi’nin Şeyh Mahmud Şaltut hakkındaki düşüncelerinin bilinmesi açısından mesajın tüm metni aşağıda verilmiştir:
İslami mezhepler arasında birliği sağlamada önemli katkıları olan iki değerli şahsiyeti anma merasimini düzenleyen yetkililere teşekkür ederim.
Bu iki mümtaz şahsiyetlerden biri Şia dünyasının en büyük fakihi ve müçtehidi Ayetullah Burucerdi diğeri de Ehl-i Sünnet’in büyük müftüsü, cesur ve ıslahatçı düşüncelere sahip Allame Şeyh Mahmud Şaltut’tur.
İslam dünyasının bu iki değerli şahsiyetini anma merasiminin amacı onların İslam ümmetine yaptıkları büyük hizmetleri hatırlamaktır.
Maddi ve manevi açıdan çok zengin olan İslam dünyası bugün her zamankinden fazla birlik ve beraberliğe muhtaçtır. Müslümanlar İslam ümmetinin içine düştüğü bu durumdan kurtulmasını istiyorsa bunun düşünce, iman ve gönülleri bir kılmadan mümkün olamayacağını bilmelidir.
Bu iki değerli şahsiyet yarım asır önce bunu fark ederek harekete geçtiler. Eğer ilim ve siyaset adamları da bu gerçeğin farkına varmış olsalardı belki de bugün İslam dünyasının bu kadar ihtilaflı meselesi olmaz, Filistin’de yaşanan musibet ve İslam dünyasındaki birçok esef verici durum yaşanmazdı.
Şia’nın büyük mercii ve Ehl-i Sünnet’in cesur ve özgür düşünceli büyük müftüsü Müslümanların vahdeti için zamanın iktiza ettiği önemli adımlar attılar. Yaşadığımız bu dönemde de düşünürler, din alimleri, aydınlar, müftüler ve siyasetçiler Müslümanların vahdeti için çabalamalı ve sorumluluklarını yerine getirmelidirler.
Tahran’daki İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu da Kahire’deki İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Cemiyeti gibi kalıcı ve büyük bir çalışmalar yapmalıdır. Fitne merkezleri İslam ümmetine mensup millet ve mezhepler arasında ihtilaf çıkarmayı amaç edinmiştir. Bu fitne unsurlarına karşı samimi bir şekilde mücadele etmek herkesin bilhassa âlimlerin ve marifet ehli kimselerin vazifesidir. Kur’an, Nebevi Sünnet ve Ehl-i Beyt’e tabi olursak yolumuz aydın olacaktır.
Allah bizi bu yolda muvaffak kılsın. Sözlerime son verirken programı düzenleyen yetkililere bir daha teşekkür eder ve Yüce Allah’tan İslami Mezhepleri Yakınlaştırma Kurulu’nun kurucusu Merhum Şeyh Muhammed Taki Kumi’ye rahmet ve mağfiret dilerim.
Allah’ın selamı ve rahmeti üzerinize olsun
Seyyid Ali Hamanei
7 Ocak 2001[35]
[1] Buheyra, Mısır’ın en önemli eyaletlerinden biridir. 10130 kilometre kare genişliğe ve dört milyon nüfusa sahiptir. Nil nehrinin batı deltasına yer almaktadır. Bu eyaletin merkezi “Demanhur” şehridir. En önemli şehirleri Dilnecat, Reşid, Kufr-ul Daver’dir. Temel geçim kaynağı tarımdır. Zira Mısır’da tarımda kullanılabilen toprakların %14.19’u bu eyalettedir (Mısır Stratejik Raporu, c. 1, s. 101).
[2] El-Ezher Üniversitesi’ne bağlı bu fakülte İskenderiye’nin en eski üniversitesidir.
[3] Ezher Üniversitesi Mısır Devleti’nin gözetimindedir. Rektörü de Devlet tarafından atanmaktadır. Zira eğitim-öğretim programındaki her türlü değişiklik devletin onayından geçmelidir.
[4] Ezher Üniversitesi’nin yirmi dokuzuncu Rektörü olan Şeyh Muhammed Ahmed Zevahiri, 1879 yılında “Kefr-ul Zevahiri” şehrinde dünyaya geldi. İlköğrenimini tamamladıktan sonra Şeyh Muhammed Abduh gibi büyük âlimlerden ders aldı. 1931 yılında Vefd partisinin başkanlığına seçildi. 1933’te de Birinci Fuat tarafından Ezher Üniversitesi Rektörlüğüne atandı. Ondan geriye kalan bazı eserler: Risalet-i fil Ahlak, El-İlm-u vel-ulema, El-Tefaz-ul fil Fazile vd. Nisan 1945’te vefat etti. (el-İlamiy-el Şarkiye, c. 1, s. 359).
[5] Cumhuriye İslami, 8 Ocak 2001, özel ek, s. 10.
[6] Merdom ve Din, s. 16.
[7] Ahbar-ı Takrib, sayı 45-46, s. 27.
[8] Mah Name-i Mekteb-i İslam, Mart 1960, s. 44.
[9] Revabıt-ı Kharici İran 1942–1979, s. 409.
[10] İslam Akidet ve Şeriat, 445.
[11] Merdom ve Din, s. 9.
[12] Age. s. 16.
[13] Hembestegiye Mezahib-i İslami, s. 69.
[14] Ruzname-i Cumhuri İslami, 8 Ocak 2001, Vije Name, s. 9.
[15] Hucurat 10.
[16] Ezher Üniversitesi Rektörlerinden biri olan Üstat Şeyh Mustafa Abdurrazzak hicri 1264’de dünyaya geldi. Babası Hasan Abdurrazzak da ailesindeki hâkimlik mesleğini sürdürdü. Şeyh temel öğreniminden sonra Ezher Üniversitesine kayıt yaptırdı ve hicri 1287’de mezun oldu. O Üstat Muhammed Abduh’un önde gelen öğrencilerinden biri idi. Üstadının hayatı hakkında da “el-Üstaz el-İmam Muhammed Abduh” adlı kitabı yazmıştır. (Telayidaran-ı Takrib, s. 50)
[17] Hembestegi-e Mezahib-ı İslami, s. 57.
[18] Mecmu-i Makalat, s. 175.
[19] Cumhuriye İslami, 8 Ocak 201, Vije Name, s. 10.
[20] Ruzname-i Keyhan, 7 Ağutos 1993, s. 6.
[21] Keyhan-ı Endişe, Mart-Nisan 1995, s. 35.
Şia fıkhını tatbiki fıkıh olarak düzenleyen ilk alim Seyit Murtaza İlm-ul Huda idi. O bu alanla ilgili “el-İntisar” ve “el-Nasiriye” adlı iki kitap yazdı. Şeyh Tusi “el-Hilaf fil Fıkıh” adlı eseri yazarak Üstadın bu konudaki çalışmalarını devam ettirdi. Günümüzde de birçok Şia alimi bu alana ilgi duymaktadır. Muhammed Cevat Muğniye de söz konusu alanla ilgili “el-Fıkh Ala el-Mezahib-el Hamse” adlı çalışmayı yapmıştır.
Eskiden beri bazı Ehl-i Sünnet alimleri de bu alanla ilgili çalışmalar yapmışlardır. “Ebu Zeyd Dabusi” olarak bilinen “Abdullah bin Ömer” de “el-Ta’likat-u fi Mesail-il Hilafi Beyne-el Ummet” adlı çalışmayı yapmıştır. (Age. s. 39).
[22]Hembesteğiye Mezahibe İslami, s. 389.
[23] Keyhan, 17 Kasım 1993, s. 7.
[24] Şeyh Mahmud Şaltut Telayidaran-ı Takrib, s. 151.
[25]Şeyh Mahmud Şaltut Telayidaran-ı Takrib, s. 179.
[26] Cumhuri İslami, 8 Ocak 2001, Vijename, s. 10.
[27] Süt emzirme İslam fıkhının önemli konularından biridir. Süt emzirme bir çocuğun yabancı bir kadının sütünü emmesiyle ondan olan çocuklara ve kendisine mahrem olmasıdır. Şia fıkhına göre sütkardeşliği çerçevesinde mahremiyet oluşabilmesi için en önemli şartlardan biri çocuğun en az on beş kez ve ard arda aynı kadından doyacak şekilde süt emmesidir. Ama Şafii ve Hanbelîlere gör beş kez süt emmiş olması yeterli iken, Hanefi ve Maliki mezheplerine göre bir damla süt dahi emmiş olması mahremiyet için yeterlidir.
[28] Şeyh Mahmud Şaltut Telayidaran-ı Takrib, s. 184.
[29] Mukaddime-i Tefsir-i Mecma-ul Beyan.
[30] Cumhuri İslami, 8 Ocak 2001, Vije Name, s. 10.
[31]Age.
[32] Şeyh Mahmud Şaltut Telayidaran-ı Takrib, s. 30.
[33] Şeyh Mahmud Şaltut Telayidaran-ı Takrib, s. 275; Risalet-ul İslam, sayı 54, s. 342.
[34] Cumhuriye İslami, 8 Ocak 2001, Vijename, s. 9.
[35] Ahbar-ı Takrib, sayı 34, s. 7.