1 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 847 EK-7: INSAN HAKLARI ÜZERINE ESERLER YAZAN BASLICA BÜYÜK DÜSÜNÜRLER JOHN LILBURNE ( ) "Özgür Dogan John" lakabiyla taninan John Lilburne, Püritan Devrimi'nin en önemli liderlerinden ve destekleyicilerinden birisiydi. Genç yasinda kilise ve lordlar aleyhine yazilar yazdi. Bunun üzerine kirbaçlandi ve hapse atildi yilinda parlamento tarafindan serbest birakildi ve parlamentoda bir komisyonda görev aldi. Koyu bir püritan ve Kalvinist olmasina ragmen sosyal ve anayasal reformun savunucusuydu. Walwyn ve Richard Overton ile birlikte Leveller Partisi nin liderligini yapti. Bazi tarihçiler bu partiyi modern anlamda ilk siyasi parti olarak kabul etmektedirler. Lilburne, inançli ve kararli bir kisilige sahipti. Yasami boyunca özgürlügü savundu ve toplumdaki yozlasmaya karsi mücadele etti. Lilburne'nin bu çabalari askerler ve Londra'daki artizan sinifi tarafindan desteklendi. Ölümüne mal olsa bile görüslerini savunmakta kararli ve korkusuz biri olan Lilburne, 1648 yilinda Cromwell'e karsi mücadele verdi. Bu dönemde, sagduyu sahibi ve uzlasma taraftari olmayan özelligi nedeniyle Leveller basarisiz oldu ve Lilburne bir süre için hapse atildi. 1649'dan sonra liderligini yaptigi Leveller hareketi önemini kaybetti. Lilburne'nin basarisizliginda kisilik ve karakteri kadar bu hareketin programindaki hatalar da önemli bir role sahipti. O dönemde, Ingiltere'de halk arasinda ve parlamentoda mülkiyetin zorbaliga karsi korunmasini isteyen bir atmosfer vardi. Lilburne, ekonomik esitlikten daha çok sosyal ve siyasal esitligi savunmasina karsilik herkesin servetinin esit olmasini isteyen birisi olmakla suçlanmistir. JOHN LOCKE ( ) Bir avukatin oglu olan John Locke 1632 yilinda Bristol yakinindaki Wrington'da dogdu. Oxford'da Westminster Okulu ve Christ Kilisesi'nde Daha önce yayinlanan su çalismamizdan yapilan alintilarla hazirlanmistir: Coskun Can Aktan, Tülay Aktan ve Istiklal Yasar Vural., Liberalizme Katkida Bulunan Düsünürler, Yeni Türkiye, Ocak-Subat S
2 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 848 egitim gördü yilinda Oxford Üniversitesi'nden kendisine burs verildi. Tip bilimi üzerine çalisirken bir yandan da Yunanca ve konusma sanati üzerine dersler verdi. Bu arada Robert Boyle ile tanisti ve Royal Society'nin üyesi oldu. John Locke'un Lord Ashley ile olan birlikteligi 1666 yilinda Lord Ashley'in ogluna ögretmenlik yapmasi ile basladi. 1660'li yillarin sonlari ile 1670'li yillarin baslarinda bir takim resmi görevlerde bulundu. Ancak 1678 yilinda Lord Ashley ile II. Charles'in anlasamamalari üzerine Fransa'ya gitti. Bes yil sonra Ingiltere'ye geri döndügünde Lord Ashley ile olan politik birlikteligine yeniden basladi. Birinci Earl of Shaftesbury'nin siyasî gücünü kaybetmesinden sonra ve Whig Partisi'nin II. Charles'in kardesi York Dükü'nü tahta geçirememesi üzerine 1683 yilinda Hollanda'ya gitmek zorunda kaldi. Bu arada kendisine verilen Oxford bursu da geri alindi. Locke, Hollanda'da dini özgürlük açisindan iyi bir ortam buldu ve kendisi ile din konusunda ayni görüsleri paylasan insanlarla birlikte oldu. Locke'un Ingiltere'deki çalismalari, Shaftesbury ile olan görüsmeleri ve Hollanda'daki deneyimleri 1688 yilindaki "Glorious Devrimi"ni takiben Subat 1689'da Ingiltere'ye geri dönmesinden sonra yayinladigi eserlerine yansidi. Locke'un dini hösgörü ve düsünce özgürlügü konusundaki görüsleri ilk olarak 1689 yilinda Latince olarak yayinlandi ve ayni yil içerisinde Ingilizce'ye tercüme edildi. Locke'un "Two Treatises on Civil Government" adli eseri 1690 yilinda yayinlandi. Felsefi ve ahlakî düsünceleri de ayni yil içerisinde "Essay Concerning Human Understanding" basligi altinda yayinlandi. Locke'un çalismalari William ve Mary Hükümeti döneminde takdir gördü. Bu dönemde "Commissioner of Appeals" olarak atandi. Daha sonra "Board of Trade and Plantations" üyesi oldu. An Essay Concerning Human Understanding (P.H. Nidditch ed.), Oxford: Clarendon Press, Of Civil Government: Two Treatises, London & Toronto, J.M. Dent & sons, ltd: New York, E. P. Dutton & Co, Some Thoughts Concerning Education, Oxford: Clarendon Press: New York: Oxford University Press, Political Writings, New York: Mentor, The Second Treatise of Government, New York, Liberal Arts Press, A Letter Concerning Toleration in Focus (J. Horton ve S. Mendus ed.), London: New York: Routledge, The Second Treatise of Civil Government and A Letter Concerning Toleration, Oxford, B. Blackwell, Of The Conduct of The Understanding, New York: Teachers College Press, Two Treatises of Civil Government, Dent London: New York, Dutton, 1924.
3 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 849 An Essay Concerning Toleration: Concerning Civil Government, Second Essay; An Essay Concerning Human Understanding / Essay Concerning The True Original Extent and End of Civil Government. BERNA RD MANDEVILLE ( ) Mandeville, Rotherdam dogumlu bir Ingiliz siyasî hicivcisidir. 15 yasinda Leiden Üniversitesi ne girerek hukuk ve tip tahsili gördü. 18. y.y. daki en popüler doktrinlerden birisi insanlarin bencil dürtülerinin genel çikari saglama yönünde çalisacagi düsüncesiydi. Zira dogustan var olan ahlaki dürüstlük hissi bu tip dürtüleri kontrol altinda tutacaktir; ilahi planin bir parçasi olarak kamusal erdemin özel erdem ile birlikte tanimlanmasi düsüncesi "Arilarin Masali" (The Fable of The Bees)'nin yayinlanmasi ile parçalanmistir. Bu kitap 29 yasinda Ingiltere'ye giden Hollandali bir doktor olan Bernard Mandeville tarafindan yazilmistir. Mandeville bu eserinde hiristiyan ahlakina ters düsen "insanlarin kötü huylari"nin toplumun çürümüslügünü göstermeyip tam aksine saglikli ve müreffeh bir topluma yol açan bir öge oldugunu iddia etti. O'na göre kisilerin kendi çikarlarini baskalarininkinden üstün tutmasi önceden öngörülmeyen bir sonuç olarak kamu yararina neden olmaktadir. Kisaca, kamu ve özel kesimin çikarlarinin uyumu sözkonusudur. Ancak bu uyum ilahi bir planin sonucu degil, ama Adam Smith'in daha sonralari bahsettigi her bireyin kisisel çikarlarini maksimize etmesine yol açan ve bireylerin kisisel tesebbüs gücüne dayali olarak isleyen "görünmez el" nedeniyledir. Lüks mallarin tüketimi, ithalatin artmasi, hatta 1666'daki Londra yangini gibi dogal felaketler bile is bölümünü hizlandirir ve canli bir ticarete ve tam istihdama neden olur, halbuki tasarruf ve yardimseverlik gibi erdemler durgunluga neden olur. Bu anlamda Mandeville Laissez Faire fikrinin öncülerindendir. Mandeville, hünerli politikacilarin özel çikari kamu yararina dönüstürebilecegini savunur. Smith'e göre ise özel çikari kamu yararina dönüstüren politikacilarin dirayeti degil, rekabet mekanizmasidir. Free Thoughts on Religion, The Church, and National Happiness, Stuttgart- Bad Cannstatt, Frommann (Holzboog), The Fable of The Bees, or, Private Vices, Publick Benefits, Indianapolis: Liberty C. JOHN TRENCHARD VE THOMAS GORDON (?...?) John Trenchard Dublin'de Trinity College'de egitim gördü. Bir süre çesitli mahkemelerde görev yapti yilinda bu isinden ayrildi ve gayrimenkul komisyonculugu yapti. Trenchard'in dogum ve ölüm tarihi kesin olarak
4 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 850 bilinmiyor. Yakin arkadasi Thomas Gordon ile birlikte liberal düsünceye önemli bir katki olarak kabul edilen "Cato Mektuplari"ni yazmistir. Thomas Gordon'un da dogum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmiyor. Iskoçya'daki bir üniversiteye devam ettigi saniliyor. Gordon'un yasami ve egitimine iliskin bilgiler de açikliga kavusturulamamistir. Thomas Gordon adinda bir kisinin Kings Koleji'nden mezun oldugu; yine Thomas Gordon isimli bir baska sahsin da 1716 yilinda Edinburgh'da hukuk alaninda tez yazdigi biliniyor. Ancak bu kisilerin gerçekten Thomas Gordon olup olmadigi tam olarak tesbit edilmis degildir. Bazi tarihçilere göre Thomas Gordon 1713 yilinda Ingiltere'de Wiltshire'da yasadi yilinda ise Londra'ya göç etti. Gordon'un kendisini Whig'lere adayan bir kisi oldugu biliniyor. Gordon ve Trenchard birbirleriyle tanismadan önce bir süre gazetecilik yaptilar. Trenchard 1690'li yillarda Ingiltere'de zorunlu askerlige karsi yazilar yazdi. Zorunlu askerligin özgür toplum ile bagdasmadigini ve insan hak ve hürriyetlerini ihlal eden bir uygulama oldugunu savundu. Cato s Letters: Essays on Liberty, Civil and Religious and Other Important Subjects, New York, Da Capo Press, The Independent Whig: A Defence of Primitive Christianity, and Of Our Ecclesiastical Establishment Against The Exorbitant Claims and Encroachments of Fanatical and Disaffected Clergymen,London: Printed for R. Ware, CHARLES-LOUIS DE SECONDAT, BARON DE MONTESQUIEU ( ) Soylu bir aileden gelen Montesquieu, 1689 yilinda Bordeaux yakinlarinda La Brede satosunda dogdu. Esinin zengin bir aileden gelmesi O'na zamaninin çogunu çalismalar yaparak geçirmesini sagladi yilinda Bordeaux meclis baskanligini miras olarak amcasindan aldi yilinda Ancien rejiminin çagdas elestirisi olarak bilinen "Parisian Letters" adli eserini yazmaya basladi yillarinda Avusturya, Italya ve Almanya'da seyahatlerde bulundu. Daha sonra gittigi Ingiltere'de 1731 yilina dek kaldi. Burada kaldigi dönem içerisinde Hery St. John Bolingbroke ve Lord Chesterfield ile arkadasliklari oldu ve Royal Society'e seçildi yilinda Fransa'ya döndükten sonra Ingiltere ve Avrupa'nin bazi yerlerinde yaptigi gözlemler ve okuduklarindan yararlanarak çesitli çalismalarda bulundu yilinda Ingiliz Anayasasi'nin bir elestirisini yapti. Bu çalismasini daha sonra 1747 yilinda tamamladi ve "L'Esprit des Lois" adli eserinde kullanarak 1748 yilinda Cenevre'de yayinladi.
5 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 851 The Spirit of Laws ( Jean de Rond D Alambert, T. Nugent ve J. V. Prichard ed.), New ed. Colo. Littleton: F. B. Rothman, VOLTAIRE ( ) Orta sinif bir aileden gelen ve asil adi François Marie Arouet olan Voltaire 1694 yilinda Paris'te dogdu. Paris'te Jesuit College Louis de Grand'da egitim gördü. Voltaire; aldigi egitimin etkisi ve daha sonra elde ettigi edebi ün ve zenginlik gözönüne alindiginda bir aristokrat olarak kabul edilebilir. Fransa'da ifade özgürlügünün sinirli oldugu dönemde, Voltaire, Parisien toplulugunun basina geçti. Ancak 1717 yilinda Regent ve Duc d'orleans ile alay ettigi gerekçesiyle tutuklandi. Bastille'de kisa bir süre tutukluluk dönemi geçiren Voltaire, bu süre içerisinde "Oedipe" adli oyununu yazdi ve 1718 yilinda yayinladi. Voltaire'nin bu ilk çalismasindan sonra 1723 yilinda gizlice "Henriade" adli siirini yayinladi yilinda Duc de Rohan'in düsmanligi nedeniyle yeniden tutuklandi. Voltaire ülkeden ayrildi ve kilise ile mevcut düzen aleyhinde yazilar yazmaya basladi yilinda Ingiltere'ye göç etti ve burada "Letters Philosophiques" adli eserini yazdi yilinda Fransiz Akademisine seçildi yilinda uzun süredir temaslarda bulundugu Prusya krali II. Frederik'in misafiri olarak Prusya'ya gitti ve orada üç yil kaldi. Ancak bu ziyaret arkadasliklarinin bozulmasi ile neticelendi yilinda "The Age of Louis XIV" adli çalismasi yayinlandi yilindan sonra Cenevre yakinlarinda bulunan Ferney'e yerlesti. Burada ilk bölümü 1764 yilinda yayinlanan "Dictionnaire Philosophique" adli eserini yazmaya basladi yilinda yayinlanan "Essai sur les Maeurs" adli eseri de Voltaire'nin Ferney'deki çalismalarindan birisiydi. Voltaire'nin en önemli eserlerinden biri olan "Candide", O'nun iyimserlik ve ilerlemeye olan inancini sarsan Lizbon depreminden sonra yazilmistir. Philosophical Dictionary (P. Gay, ed), New York, Basic Books, Political Writings, Cambridge (England), New York (USA): Cambridge University Press, The Complete Works of Voltaire (T. Besterman, ed), Geneva, Institut et Musee Voltaire, DAVID HUME ( ) 1711 yilinda Edinburgh'da dünyaya gelen Iskoçyali filozof ve tarihçidir. Hume, Edinburgh Üniversitesi nde tahsilini tamamladi, edebiyat ve hukukla ilgilendi. Kisa bir süre ticaretle ugrasti, daha sonra Fransa'ya gitti (1734) ve burada en önemli çalismasi olan "Insan Dogasi Üstüne Bir Inceleme" (A Treatise of Human Nature-1739) adli eserini hazirladi. Iskoç bir asilzadeye özel ögretmen olarak hizmet ettigi kisa bir dönem disinda bütün hayatini
6 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 852 bilimsel çalismalar ile geçirmistir. Yazilarinin çogunlugu felsefe, siyaset ve tarih üzerinedir. Ancak nüfus, para ve uluslararasi ticaret konularinda da birçok makale yazmistir. "Ahlak ve Siyaset Üstüne Denemeler" (Essays Moral and Political ), "Ahlak Ilkeleri Üstüne Arastirma" (An Inquiry Concerning The Principles of Morals-1751) ve "Siyasî Söylevler" (Political Discources-1752) adli eserleri Hume'un bir filozof olarak ün kazanmasini sagladi. Düsünürün iktisadî görüslerinin yer aldigi Siyasî Söylevler 18. y.y.daki önemli ekonomik eserler arasinda yer alir ve sahsî arkadasi Adam Smith üzerinde etkili olmustur. Ölümünden sonra çikan eserleri sunlardir: Dinin Tabiî Tarihi (Natural History of Religion); Tabiî Din Üzerine Diyaloglar (Dialogues on Natural Religion); Intihar ve Ruhun Ölümsüzlügü Üstüne Deneme (On Suicide and On The Immortality of The Soul). Edinburgh barosu kütüphane müdürlügüne getirilen Hume, bu görevi sirasinda yazmaya basladigi "Ingiltere nin Tarihi" (History of England ) adli eseri ile para ve söhrete kavustu. Paris'e elçilik katibi olarak gitti ve orada J.J. Rousseau ile tanisti. Iskoçya'da bir yil kadar müstesarlik yapti. Ahlak ve teoloji alanindaki geleneksel hristiyan argümanlari hakkindaki süpheleri ve ampirik metodu tercih etmesi nedeniyle bütün fikirleri hakkinda süphe olusturuldu. Hume un felsefesi, Locke ampirizmine ve Berkeley'in idealizmine dayanir. Hume, klasik liberal iktisatçilarin yetismesinde oldukça önemli bir rol oynadi ve ekonomik düsünceye önemli katkilarda bulundu. Ödemeler dengesinin sürekli olarak fazla vermesini savunan merkantilist düsünceye cevabi olan "madeni para akim mekanizmasi" (specie-flow mechanism) varsayimi ekonomik düsünceye ilk katkisidir. Hume un ülkelerarasindaki degerli maden akimini inceleyerek serbest ticaret neticesinde ülke parasinin disariya kaçacagi ve ülkenin fakirlesecegi hakkindaki merkantilist düsünceyi elestirmesi "paranin miktar teorisi" analizine önemli bir katkidir. Ihracat ve ithalat fazlasinin ülke içinde yarattigi genel fiyat seviyesi degismeleriyle, ödemeler bilançosunda otomatik dengeyi saglayacagi yolundaki Klasik Teorinin ilk açiklamasi Hume'a aittir. Hume, kisa vadede para arzindaki degismelerin faiz oranini pek fazla etkilemeyecegini, ancak ekonomik büyüme ile atbasi gidiyorsa uzun dönemde para arzindaki artisin faizleri düsürecegini öne sürerek takipçilerinin "Sürünen Enflasyon Teorisi" (The Theory of Creeping Inflation) varsayimlarindan bahsetmelerine neden olmustur. Hume'un ekonomik düsünceye üçüncü katkisi modern ticarî topluluklardaki politik hürriyetin artmasi ile bireycilik ve ticaretin gelismesi sonucunda gündeme gelen siyasi desantralizasyon arasinda içsel bir baglanti oldugu düsüncesidir. Kisaca, politik hürriyet ekonomik hürriyetten kaynaklanir. Smith için bu çok önemli bir katki sayilir.
7 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 853 Hume, serbest ticaretin, kaynaklarin daha rasyonel dagilmasini saglayacagini savunmaktaydi. Ekonomi alanindaki önemli yazilari "Writings on Economics" ( ) adi altinda toplanmistir. Dialogues Concerning Natural Religion, Indianapolis, Bobbs-Merrill, Essays Moral, Political and Literary, London: Longmans, Green, Writings on Economics, Madison, University of Wisconsin Press, Hume on Religion, (R. Wollheim. ed.) London: Collins, An Enquiry Concerning The Principles of Morals, 2nd ed, La Salle, Ill: Open Court, Moral and Political Philosophy, New York: Hafner Pub. co A Treatise of Human Nature, Oxford: Clarendon Press, Theory of Politics: Containing A Treatise of Human Nature Book III, parts I and II, and Thirteen of The Essays, Moral, Political and Literary, Austin, University of Texas Press, The Natural History of Religion, Calif Stanford, Stanford University Press, Political Essays, Cambridge: New York: Cambridge University Press, JEAN JACQUES ROUSSEAU ( ) Cenevre li bir saatçinin oglu olan Rousseau 1712 yilinda dogdu. On alti yasinda Savoy, Italya ve Fransa'yi kapsayan seyahatlerine basladi. Rousseau Paris'e ilk kez 1741 yilinda gitmesine ragmen burada ikamet etme hakkini ancak 1743 yilindan sonra elde edebildi. Rousseau'nun edebî yetenegi taninmis ansiklopedist Diderot ile olan arkadasligini sagladi yilinda Dijon Akademisi için yazdigi "Discourse on The Sciences and The Arts" adli eserinin ödül kazanmasi ile Rousseau ilk basarisini elde etti ve tanindi. Rousseau'nun bir sonraki çalismasi "Discourse on Inequality" 1755 yilinda yayinlandi. Bu çalismasini 1760 yilinda yazdigi romani "Julie", en önemli politik çalismalarindan biri olan ve Hollanda'da basilan "The Social Contract" ve 1772'de yazdigi "Emilie" adli romani izledi. Ancak "Emilie" adli romanina el konuldu ve bu romani yakildi. Rousseau Isviçreye kaçmak zorunda kaldi yilinda hem "Emilie" hem de "The Social Contract" adli eserleri yakilinca Cenevre vatandasligindan çikti. Rousseau daha sonra edebî tartismalarina Voltaire ile devam etti. Rousseau'nun politik görüsleri Korsika için 1765 yilinda hazirladigi anayasada ve 1772 yilinda yazmasina ragmen 1782 yilinda yayinlanan "Considerations sur le Gouvernement de Pologne et sur sa Reformation Projetee" adli eserinde açiklanmaktadir yilinda Fransa'da ikamet etme hakkini yeniden elde eden Rousseau 1776 yilinda Ingiltere'yi ziyaret etti. Bu tarihten sonra Fransa, çalismalarina hösgörü gösterdi. Ancak gittikçe artan saglik problemleri ile sikintili günler geçiren Rousseau 1778 yilinda öldü. Rousseau'nun özel yasami ile ilgili tüm
8 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 854 detaylari içeren otobiyografi türündeki "Confession" (Itiraf) adli eser 1783 yilinda yayinlandi. Discourse on The Origin of Inequality (D. A. Cress ile birlikte), Indianapolis: Hackett Pub. Co, The Social Contract, Harmondworth, Middlesex, England: New York: Penguin Books, Basic Political Writings ( A. Donald Cress ile birlikte), Indianapolis: Hackett Pub. Co Religious Writings of Rousseau (R. Grimsley, ed), London, Clarendon, ADAM SMITH ( ) Adam Smith 1823'de Kirkcaldy'de dogdu ve 1740 yillari arasinda Glasgow Üniversitesi'nde Francis Hutcheson'in ögrencisi olarak egitim gördü yilina kadar Oxford yakinlarindaki Balliol'da yasadi ve daha sonra Kirkcaldy'de iki yil kaldi ve 1751 yillari arasinda Edinburg Üniversitesi'nde konusma sanati, hukuk ve belles-lettres konferanslari verdi yilinda Glasgow Üniversitesi'ne mantik profesörü olarak atandi. Ayni yil ahlak felsefesi kürsüsü baskani oldu. O dönemde arkadaslari arasinda filozof David Hume'da vardi. Smith'in ilk kitabi "The Theory of Moral Sentiments" 1759 yilinda yayinlandi ve 1766 yillari arasinda Buccleuch Dükü'nün hocasi olarak Fransa'da bulundu. Bu sirada önde gelen filozof ve fizyokratlarla görüsmelerde bulundu ve Cenevre'de Voltaire ile tanisti. Ingiltere'ye döndükten sonra bir kaç ay Hazine Bakani (Chancellor of the Exchequer) Charles Townshend'in danismanligini yapti. A. Smith Buccleuch Dükü'nden oldukça iyi bir ücret aldigindan 1767 ve 1773 yillari arasinda kendisini üne kavusturan kitabi üzerinde çalismalar yapti. Londra'da üç yil daha çalistiktan sonra Mart 1776 tarihinde "Wealth of Nations" basligini tasiyan eserini yayinladi yilinda Edinburg Gümrük Komisyoncusu (Commissioner of Customs) olarak atandi. Öldügü tarih olan 1790 yilina kadar Edinburg'da yasadi. A. Smith iki önemli esere ek olarak bir çok çalismalarini da kaleme almistir. Bunlarin üçü 1755 ve 1761 yillari arasinda, digerleri ise ölümünden sonra 1795 yilinda yayinlandi. Smith in en önemli teorik katkisi tam rekabet altinda kaynaklarin optimal etkin dagilimi hakkinda ilk analizi gelistirmis olmasidir. An Inquiry into The Nature and Causes of The Wealth of Nations, Hartford, O.D. Cooke, The Theory of Moral Sentiments, Indianapolis: Liberty Classics, 1982.
9 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 855 ANNE ROBERT JACQUES TURGOT, BARON D' AULNE ( ) Kral hizmetinde görev yapan eski bir Norman aileden gelen Turgot 1727 yilinda Paris'te dogdu. Papazlik egitimi almak üzere St. Sulpice din okuluna girdi. Ayni zamanda Sorbonne'da egitim gördü yilinda papaz olmaktan vazgeçerek krallik yönetiminde görev aldi ve 1752 yilinda Paris Parlamentosu'na danisman olarak atandi. Arkadaslarinin arasinda Dupont de Nemours ve Condorcet de olan ve Fizyokrat fikirlerle ilgilenen Turgot, bir deist olarak hösgörüyü savunmaktaydi yilinda "Encyclopedie" için çesitli makaleler yazdi ve 1756 yillari arasinda ticaret müfettisi olan Gournay'in teftis için gerçeklestirdigi seyahatlere katildi yilinda Gournay'in ölümü üzerine Gournay'in yasamini ve fizyokratik inançlarini anahatlariyla anlatan "Eloge" adli eserini yazdi yilinda Limoges'te müfettis oldu ve on üç yil bu görevi sürdürdü. Turgot'un basarili çalismasi olan "Letters sur la Liberté du Commerce des Grains" 1770'de yayinlandi. Agustos 1774 yilinda XVI. Louis tarafindan maliye genel müfettisi olarak atandi. Bu görevi sayesinde reformlari daha da ileriye götürecek bir programi tanitma tesebbüsüne geçti. Korumaciliga karsin serbest ticareti savunan Turgot, iktisadî düsünce tarihi açisindan merkantilistler ile fizyokratlar arasinda yer alir. Kârlarin faiz orani ve belli bir risk payindan olustugunu ve ücretlerin asgari geçimlik düzeyde dengeye gelecegini savunan Turgot a göre faiz oranini belirleyen reel tasarruflardir. THOMAS PAINE ( ) 1737 yilinda Norfolk-Thetford'da dogan Paine cumhuriyetçi bir yazar ve idealist bir düsünürdür. Ailesinin maddi durumunun yetersiz olmasina ragmen on üç yasina dek gramer okulunda egitim gördü. On dokuz yasinda evinden ayrildi ve bu olaydan sonraki on yedi yil çesitli islerde çalisti. Ekim 1774'te Benjamin Franklin'in tavsiye mektubu ile Philadelphia'ya gitti ve bir gazeteci ve yazar olarak meslek yasamina basladi. Paine, ilk olarak Amerikan kolonilerinin Ingiltere'den bagimsiz olmalari gerektigini savundugu ve Ocak 1776 yilinda yayinladigi "Common Sense" adli eseri ile tanindi. Bu eserini "American Crisis" adli çalismasi izledi ( ). Paine bu çalismalarini yaparken kisa dönemler halinde resmi görevlerde de bulundu yilinda Amerika'dan ayrildi. Iki yilini Fransa ve Ingiltere'de geçirdikten sonra üç yil kaldigi Fransa'da Fransiz ve Ingiliz devrimlerinin propagandasini yapti. Paine, 1791 yilinda yazdigi "The Rights of Man" adli eserinin ilk bölümü ile 1789 yilindan itibaren Fransa'da gelisen olaylari kinayan Edmund Burke'ün elestirilerini cevapladi. Paine, bu eserinin
10 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 856 daha radikal olan ikinci bölümünü ertesi yil tamamladi. Ancak Ingilizleri monarsik hükümeti devirmeye çagirdigindan dolayi bu eseri gizlendi ve vatana hiyanet suçundan yargilanmamasi için ülkeden kaçmak zorunda kaldi. Agustos 1792'de yasama organi tarafindan Fransiz vatandasligina kabul edildi ve bir yil sonra "Konvensiyon" üyeligine seçildi. Fransa'da tutuklu oldugu yillari arasinda "deist" inancini açikladigi "The Age of Reason" adli eserinin ilk bölümünü yazdi. Eserinin ikinci bölümünü 1796 yilinda yayinladi yilinda Amerika'ya döndü, ancak tüm politik etkisini yitirdi. Deism ile ilgili düsünceleri nedeniyle kinandi. Bu sebeple yoksulluk içinde öldü. The Rights of Man, London: J. M. Dent & sons; New York: E. P. Dutton, Political Writings, Cambridge: New York: Cambridge University Press, Collected Writings, New York: Library of America, The Age of Reason, N. Y. Buffalo: Prometheus Books, The Complete Religious and Theological Works of Thomas Paine (Illustrated ed.), New York, P. Eckler, ANTOINE-NICOLAS CARITAT, MARQUIS DE CONDORCET ( ) 1743 yilinda dogan Condorcet, egitimini Jesuit School ve Paris'te bulunan College de Navarre'de tamamladi. Yirmi yasinda iken matematikçi olarak Bilimler Akademisi'ne seçildi. Bir kaç yil sonra ayni yere sekreter olarak atandi. D'Alembert, Voltaire ve Turgot ile de arkadas olan Condorcet Royal Society de dahil olmak üzere bir çok akademinin üyesi olmustur. Egitimle ilgilenen Condorcet bir çok filozof gibi insanin mükemmelligine inanmaktaydi yilinda "Paris Commune" üyesi oldu yilinda yasama organina seçilen Condorcet anayasal monarsi taraftari olmamasina karsilik XVI. Louis'e verilen ölüm cezasina karsi oy kullanmistir. Yasama organinda egitim ile ilgili rapor düzenleyen bir komitenin de üyesi olan Condorcet Thomas Paine ile birlikte 1793 Haklar bildirgesini hazirladi. Girondist olmamasina ragmen bir ara tutuklanmak endisesiyle Jakobenlerden saklandi (Haziran Mart 1794). Bu yillarini "Sketch for a Historical Picture of The Progress of The Human Mind" adli eserini tamamlayarak geçirdi. Kisa bir süre sonra tutuklanan Condorcet tutuklanmasindan bir müddet sonra cezaevinde ölü bulundu. Ölüm nedeni hiç bir zaman açiklanmayan Condorcet 'in baslica bilimsel eseri "The Theory of Probability" dir. Sketch for a Historical Picture of The Progress of The Human Mind, New York, Noonday Press, 1955.
11 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 857 A Sure and Easy Method of Learning to Calculate, 2nd. ed, Edinburgh: W. Blackwood, Condorcet: Selected Writings, Indianapolis: Bobbs- Merrill Co Political Writings (B. Fontana ile birlikte), Cambridge: New York: Cambridge University Press, JEREMY BENTHAM ( ) Basarili bir avukatin oglu olan Jeremy Bentham 1748'de dogdu. Oxford'da Queen's Koleji ve Westminster Okulu'nda egitim gördü. Hukuk konusundaki çalismalarinin yanisira, felsefe ve bilim alaninda da çalismalar yapti. Fransa ve Türkiye'yi ziyaret etti. Rusya'da iki yil kaldi. Lord Shelburne ve Mirabeau'dan John Quincy Adams'a kadar uzanan bir çok ünlü kisi ile arkadasligi oldu. 19. yüzyilin baslarinda eserleri bazi arkadaslari ve takipçileri (basta James Mill) tarafindan politik arenaya kadar tasindi. Bentham'in faydaci felsefesi ilk olarak 1789 yilinda yayinlanan "An Introduction to The Principles of Morals and Legislation" adli eserinde yeraldi. Yasam boyunca tek amaci anayasa hukukunun gelistirilmesi oldu. Anayasa hukukunun yanisira, parlamento reformu, egitim reformu, cezaevi reformu ve "Panoptican" seklinde ideal cezaevi sisteminin gelistirilmesi ile de ilgilendi. 1824'de radikaller ve faydacilar için bir forum olusturacak olan Westminster Dergisi'ni yayinlamaya basladi. Yasama ve anayasa konusundaki düsünceleri Ingiltere'den ziyade Avrupa ülkelerinde etkili oldu. The Theory of Legislation, Littleton, Colo: F. B. Rothman, The Principles of Morals and Legislation, Buffalo, N.Y: Prometheus Books, Political Thought (B.C. Parekh, ed.), New York, Barnes & Noble, Plan of Parliamentary Reform, in the Form of Catechism, With Reasons for Each Article: With An Introduction, Shewing the Necessity of Radical and The Inadequacy of Moderate Reform, New York: AMS Press, Plan for An Universal and Perpetual Peace, London, Peace Book Company, Of Laws in General (H.L.A. Hart, ed), University of London, Athlone Press, Jeremy Bentham's Economic Writings, (Critical ed.), London, Published for The Royal Economic Society by Allen & Unwin, An Introduction to The Principles of Morals and Legislation (L.J. Lafleur, ed.) New York, Hafner Pub. Co, A Fragment on Government, Westport, Conn.: Greenwood Press, First Principles Prepatory to Constitutional Code (Philip Schofield, ed.), Oxford: New York: Oxford University Press, Constitutional Code: vol I. (F. Rosen ve J.H. Burns, ed.), Oxford: Clarendon Press: New York: Oxford University Press, 1983.
12 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 858 Chrestomathia, Oxford: Clarendon Press: New York: Oxford University Press, The Utilitarians: An Introduction to The Principles of Morals and Legislation (J. S. Mill, ed.), Garden City, N. Y. Doubleday, A Bentham Reader (M.P. Mack, ed), New York, Pegasus, WILLIAM GODWIN ( ) Felsefi anarsizmin ilk ve en büyük temsilcisi olan Godwin, 1756 yilinda Wisbech-Cambridgeshire'da dogdu. 1773'te Hoxton Akademisine katildi ve 1778'de tutucu bir rahip olarak oradan ayrildi. 1787'de tam anlamiyla ateist felsefeyi benimsedi ve hayatinin son yirmi yilinda siyasî gazetecilik yapti. Fransiz Devriminden esinlenerek "Siyasî Adalet Üzerine Bir Inceleme" (An Inquiry Concerning Political Justice-1793) adli eserini yazdi. Daha sonra "Caleb Williams" (1794) adli romani yazdi. Her iki eserde kendisine büyük bir ün kazandirdi. Ancak Fransiz devrimine karsi gösterilen reaksiyonlarin artmasi nedeniyle birçok roman, tarihi yazilar, oyunlar, makaleler ve çocuk kitaplari yazmasina ragmen eski söhretine kavusamadi ve 1836 yilinda öldü. Godwin'in iktisadi ve siyasî düsünceleri etik anlayisinin bir uzantisidir. O'na göre insanlar rasyonel varliklar olduklarindan egitim, insanlari özgür, asil ve aydin kisiler yapmaya yeterlidir. Faydaci bir ahlak anlayisini benimser ve iyiligi zevk olarak tanimlar. Devlet ve hukukun gerekli olmayan "kötüler" olduguna inanir ve onlarin yerine desantralizasyonu ve otonom topluluklardan olusan sivil bir toplumu önerir. Godwin'e göre mülkiyet (veya ekonomi) siyasî adaletin bünyesini tamamlayan bir köse tasidir. Zenginler, her zaman dogrudan veya dolayli yoldan kanunlari yapan kimselerdir. Servet evrensel bir ihtirasa ve toplumu en ileri seviyede bencillige iten bir ruh haline sebep olarak toplumda yikici bir etkiye neden olur. Bu nedenle, mülkiyet özgürlügü, bilgiyi ve erdemi yüceltecek bir sekilde kullanilmasi gereken bir emanettir. Godwin'e göre para yanlizca bir degisim aracidir ve insan emegi disinda bir deger tasimaz. Bu nedenle, üreticiler, emekleriyle ürettikleri ürünlerden geçinmeleri için gerekli olanin disindaki miktari kendiliginden yoksullara dagitmalidirlar. Lüks mallar ve bu mallarin tüketimi adil bir dagilim için en büyük engeldir. Godwin, desantralize bir toplumda yerel piyasalar için küçük ölçekli isletmelerin yer aldigi üretim tarzini önerir. Teknolojinin özgürlestirici etkisini yadsimaz. O'na göre güçlü insanlarin tümünün çalismasi durumunda çalisma saatleri azalabilir ve insanlarin entellektüel ve ahlaki potansiyellerini gelistirmek için bos zaman bulunabilir.
13 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 859 Godwin, 1820'de yazdigi eseri "Of Population"da, Malthus'un fikirlerini sorgular ve insanlarin yasam standartlarinin iyilesmesi durumunda üreme hizlarinda azalma olacagini iddia eder. A Vindication of The Rights of Women (M. Woolstonecraft, ed.), Gregg Farnborough, Thoughts of Man, His Nature, Productions and Discoveries, London, E. Wilson, Enquiry Concerning Political Justice, With Selections from Godwin's Other Writings (K.Codell Carter,ed.), Oxford, P. Clarendon, An Enquiry Concerning Political Justice, and Its Influence on General Virtue and Happiness (R.A. Preston, ed.), New york, A.A. Knopf, Of Population: An Enquiry concerning The Power of Increase in The Numbers of Mankind, Being an Answer to Mr. Malthus's Essay on That Subject, New york, A.M. Kelly, ALEXANDER HAMILTON ( ) Bati Hindistan'daki Nevis Adasi'nda dogan bir devlet adamidir. Hamilton, New York'ta bir ögrenciyken, Ingiltere'ye karsi kolonilerin haklarini savunan birçok yazi yazmisti. Savas basladiginda bir topçu subayi olarak New York ve New Jersey'de hizmet etti ve 1777'de Washington'un emir subayi oldu. 1781'de bir anlasmazlik sonrasi görevinden istifa etti. Savastan sonra hukuk alaninda egitim aldi ve New York'taki en büyük hukukçulardan biri oldu. 1782'de Kongre'ye geri döndü yilinda, 1787'de Philadelphia'da toplanan Büyük Kongre'nin hazirliklarini yapan Annapolis'teki kongrede liderlik yapti. Ayni yil, daha sonralari The Federalist olarak toplanan birçok makaleyi tasarladi ve 85 tanesinden 51'ini kendisi yazdi. 1789'da yeni hükümette Hazine Bakani olarak görev yapti yilinda görevinden istifa etti, ancak ölümüne kadar Federal Parti'nin gerçek lideri olarak kaldi. 1801'deki parti mücadelesinde en önde gelen kisiydi. Parti kongresinde rakibi Aaron Burr ile yaptigi liderlik mücadelesinde yorgun düstü ve bir sonraki gün öldü. MARY WOOLSTONECRAFT ( ) 1759 yilinda Londra'da dogan Irlandali bir feministtir. On dokuz yasindayken kendi hayatini kazanmak amaciyla evden ayrildi. Okul müdireligi, Lord Kingsborough'un evinde mürebbiye ve ögretmenlik yapti. 1788'de yayinci Johnson'a yayin danismani ve tercüman oldu. Bu görevi, O'nun zamaninin aydinlarindan ve reformlarindan haberdar olmasina yardim etti yilinda, Burke'nin "Fransiz Devrimi nin Yansimalari" (Reflections on the French
14 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 860 Revolution) adli eserine cevap olarak "Insan Haklarinin Korunmasi" (Vindication of the Rights of Man) adli eserini yazdi ve 1792'de cinslerin esitligini savunan ve daha sonra gündeme gelecek kadin haklari doktrinini olusturan "Kadin Haklarinin Korunmasi" ni (Vindication of the Rights of Woman) yayinladi. 1792'de Paris'e gitti ve orada devrim terörüne sahit oldu ve "View of French Revolution" (1794) adli eserini yazdi. 1793'te Amerikali bir kereste tüccari olan Gilbert Imlay ile evlendi ve O'ndan bir kizi oldu. 1795'te Imlay'dan ayrilarak William Godwin ile birlikte yasamaya basladi ve hamile iken 1997'de Godwin ile evlendi; Agustos'da Marry adinda bir kizi oldu ve Eylül'de öldü. ANNE LOUISE GERMANIE DE STAEL ( ) Isviçre'li bir bankacinin kizi olan Germanie de Stael 1766 yilinda dogdu ve yillari arasinda Fransa'da XVI. Louis'in genel danismanligini yapan Germanie de Stael politika ve roman yazari olarak tanindi. Ocak 1786 yilinda Isviçreli diplomat Baron Stael von Holstein ile evlendi. Ilk kitabi "Letters de J.J. Rousseau" 1788 yilinda yayinlandi. Fransiz devrimi ile ilgilenmesine ragmen 1790 yilinda Paris'ten ayrilip Cenevre'ye giden Germanie de Stael ve yillari arasinda Fransa'da politikada aktif rol aldi yilinda Benjamin Constant ile baslayan uzun ve firtinali birliktelikleri 1814 yilina kadar devam etti. Napoleon'un yönetimi ele geçirdigi sirada Paris'te olan Germanie de Stael Napoleon yönetimine karsi çikti. Germanie de Stael'in "Corinne" adli romani 1807 yilinda yayinlandi. Ancak önemli bir çalismasi olan De L' Allemagme" nin yayinlanmasi Napoleon tarafindan 1813 yilina kadar engellendi. Germanie de Stael bu eserinde Alman edebiyatinin romantik karakteri ile Fransiz edebiyatinin klasik yaklasimini karsilastirmaktadir. Germanie de Stael Napoleon rejiminin devam ettigi sonraki yillarda Isviçre'den ayrilarak Rusya ve Stockholm'a; 1813 yilinda ise Ingiltere'ye gitti tarihleri arasinda Fransa'da bulunan Germanie de Stael "Considerations sur les Principaux Evenements de la Revolution Française" adli eserini yazarken Cenevre-Coppet'e gitti. Fransiz devriminin ilkelerini savunan ve Fransiz klasik liberalizminin yeni bir açiklamasini yapan bu eser Germanie de Stael'in ölümünden sonra 1818 yilinda yayinlandi. Son aylarini Paris'te geçiren Germanie de Stael 1817 yilinda öldü. De Stael-Du Pont Letters (P. S. Du Pont de Numours ve J. F. Marshall, ed.), Madison, University of Wisconsin Press, 1968.
15 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 861 An Extraordinary Woman: Selected Writings of Germanie de Stael (V. Folkenflik,), New York: Colombia University Press, BENJAMIN CONSTANT DE REBECQUE ( ) Fransiz göçmeni protestan bir ailenin oglu olan Constant 1767 yilinda Isviçre de Lozan Sehrinde dogdu. Egitimini Avrupa'nin çesitli yerlerinde ve en son olarak da Paris'te tamamladi. Court of Brunswik'de görevli oldugu sirada Fransiz Devrimi ni gözlemledi yilinda Germanie de Steal ile olan uzun ve firtinali birlikteliginin basladigi Isviçre'ye döndü. Mayis 1795 tarihinde Paris'e gitti ve burada politik yazilar yazdi. Kasim 1799'da Consulat'in kurulmasini takiben Tribunat üyesi oldu ve bu görevini Subat 1802 tarihine kadar sürdürdü yillari arasinda Almanya'ya ziyaretlerde bulunan Constant, bu dönemde yazar ve yayimci olarak adini duyurdu. Constant, Napoleon'un despotizmine karsi olmasina ragmen 1815 tarihinde Danistay üyesi olarak atandi ve Napoleon için "Acte Additionnel" (Ek Sözlesme)'i hazirladi. "Principles de Politique Applicables à Tous les Gouvernements" adini tasiyan ve liberal parlamenter monarsiyi savunan eseri Mayis 1815 yilinda yayinlandi yilinda yazdigi "Alphonse" adini tasiyan romani ise 1816 tarihinde yayinlandi. Constant, tekrar Fransa'ya döndükten sonra politika ile bir yazar ve milletvekili olarak ilgilendi. 1819'da Meclis'e seçildi. Fransiz liberalizminin yorumunu yaptigi "Cours de Politique Constitionnelle" adli eseri yillari arasinda yayinlandi yilinda Kral Louis Philippe'yi desteklemesine ragmen ayni zamanda hak ve özgürlükleri savundu ve elestiride bulundu. Meclis'te yaptigi son konusmasi ise basin özgürlügü hakkindaydi. WILHELM VON HUMBOLT ( ) Taninmis bir kasif, cografyaci ve antropolojist olan Alexander von Humbolt'un en büyük kardesi olan Wilhelm von Humbolt 1767 yilinda dogdu. Klasik egitiminin yanisira dilbilimi üzerine de egitim alan Humbolt, Aydinlanma Çagi'ndan ve özellikle Leibnitz'den etkilendi. Egitimini sürdürdügü dönemde Avrupa'ya seyahatlerde bulundu yilinda Prusya elçisi olarak atandi. Ancak 1806 yilinda Prusya'nin Napoleon tarafindan bozguna ugratilmasindan sonra Berlin'e döndü yilinda Prusya eyalet meclisi üyesi olan Humbolt, ilk ve orta dereceli egitim sistemi ile ilgili reformlarin hazirlanmasini yürüttü yilinda Berlin Üniversitesi'nin kurulusunda görev aldi yillari arasinda Prusya
16 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 862 büyükelçisi, yillari arasinda ise Prusya delege meclisi üyesi olarak görev yapti yilinda Aix-la-Chapell Kongresi'ne atandi. Almanya için 1815 yilinda kurulan konfederasyondan daha güçlü bir federal yapi öngören Humbolt, Prusya'da da bir temsilciler meclisinin kurulmasi gerektigine inaniyordu. Ancak 1819 yilinda Frederick William III.'ün böyle bir meclis olusturamayacagi açikça ortaya çikinca politik yasamdan koptu. Humbolt'un liberal düsünceye katkisi 1792 yilinda yazdigi ancak 1851 yilinda tamami yayinlanan "The Limits of State Action" adli kitabidir. Bu kitap 1969 yilinda Ingilizce ye çevrilmistir. JAMES MILL ( ) Forfarshire'li bir ayakkabicinin oglu olan Mill, 1773 yilinda dogdu. Iskoçya'da zengin aileye mensup olmayanlara taninan egitim imkanlarindan yararlanarak egitimini tamamladi. Sir John Stuart M.P.'nin yardimiyla Montrose Akademisi'nden felsefe ve yunanca egitimi yaptigi Edinburg Üniversitesi'ne gitti. Daha sonra papazlik egitimi aldi yilinda ise Londra'da gazeteci olarak çalismaya basladi yilinda Jeremy Bentham ile tanisti. Mill, taraftari oldugu Bentham'in bazi çalismalarinin yayinlanmasinda O'na yardimci oldu yilinda David Ricardo ile tanistiktan sonra Ricardo'nun "Principles of Political Economy and Taxation" adli eserinin yazilmasinda önemli bir rol oynadi. Mill, 1806 yilinda yazmaya basladigi üç ciltten olusan "History of British India" adli kitabini 1818 yilinda yayinladi yilinda East India House'a atandi. Bu görev sirasinda hazirladigi "Elements of Political Economy" adli çalismasini 1828 yilinda yayinladi ve 1823 yillari arasinda Britannica Ansiklopedisi için basta hükümet ve kolonilerle ilgili olmak üzere çesitli konularda makaleler yazdi yilinda radikal ve "faydaci" fikirleri savunan bir gazete olan Westminster Review'in kurulusunu destekledi ve 1828 yillari arasinda daha sonra Londra Üniversitesi olan kurumun kurulusunda görev aldi. An Essay on Government, Cambridge: The University Press, Analysis of The Phenomena of The Human Mind (J. S. Mill, A. Bain, A. Findlater ve G. Grote ile birlikte), London: Longmans, Green, Reader and Dyer; Selected Economic Writings (D. Winch ile birlikte), Edinburgh, London, published for the Scottish Economic Society by Oliver & Boyd, Political Writings (Terence Ball ile birlikte), Cambridge, New York: Cambridge University Press, Essays on Government, Jurisprudence, Liberty of The Press and Law of Nations, New York, A. M. Kelley, Elements of Political Economy, 3rd ed. New York, A. M. Kelley, 1965.
17 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 863 Commerce Defended, New York, A. M. Kelley, Bookseller, FELICITE ROBERT DE LAMENNAIS ( ) Zengin bir armatörün oglu olan Lamennais 1782 yilinda Italya- St. Malo'da dogdu. "College de France" ve St. Sulpice'de egitimini tamamlayan Lamennais kisa bir süre St. Malo'da ögretmenlik yapti yilinda kardesi Jean ile birlikte ultramontanizmi savunan "De L'Etat et de L' Eglise au 18 Siecle et a L'heure" yi yayinladi yilinda papazliga atandi. Ilk dinî çalismasi olan "Essai sur l' in Difference en Matiere de Religion" 1818 ve 1823 yillari arasinda yayinlandi. Lamennais 1820'li yillarin sonlarina dogru kiliseyi politik çikarlari için kullandiklarindan dolayi X. Charles ve kiliseye karsi çikmaya basladi ve daha sonralari kilisenin özgürlügünü savundu yilindan sonra tamamen kral karsiti olan Lamennais katoliklik ile liberalizmi uzlastirmaya çalisti. Lacordaire ve Montalembert ile birlikte Fransa'da liberal katolikligin kurucusu olan Lamennais, 1830 Temmuz Devrimi'nden sonra Lacordaire ve Montalembert ile isbirligi yaparak "L'Avenir" gazetesini çikartti. Gazetenin oldukça genis bir taraftar toplamasina ragmen liberal katoliklik Papa XVI. Gregory tarafindan kinandi. Liberal ilkelerden vazgeçmeyi reddeden ve bu düsüncesini "Paroles d'un Croyant" adli eserinde açiklayan Lamennais'in kilisedeki görevine 1834 yilinda son verildi. Lamennais dini faaliyetleri durdurulmus olmasina ragmen "La Livre du Peuple" ve "De l' esclavage Moderne" adli çalismalari ile demokratik ilkeleri savunmaya devam etti yilinda Seçmen Meclisi'ne seçilen Lamennais 1854 yilinda bilinmeyen bir sebeple öldü. Essay on Indifference in Matters of Religion (H. E. J. Stanley ile birlikte), London: J. Macqueen, FREDERIC BASTIAT ( ) Frederic Bastiat ticaret ile ugrasan bir ailenin oglu olarak 1801'de Bayonne'de dogdu. Ailesine ait isyerlerinde çalisirken Jean Babtiste Say ve Adam Smith'in serbest ticaret üzerine yazdigi eserlere ilgi duymaya basladi ve 1845 yillarinda serbest ticaret ve gümrük vergileri üzerine ilk çalismalarini yayinladi. Fransiz Serbest Ticaret Birligi'nin ve bu birligin haftalik olarak yayinlanan Libre-Echange gazetesinin kurulusunda aktif rol aldi. Yayinladigi küçük bildirilerle korumaciligi savunanlari elestirdi. Bastiat, ayni zamanda, Proudhon'un sosyalist fikirlerini de elestirmistir. Bastiat, bireycilige ve rekabetin faydalarina inanan bir düsünürdü. O'nun eserleri serbest ticareti savunan kendi dönemi iktisatçilarindan Michel Chevalier ve daha sonraki liberal Fransiz iktisatçilarinin fikirleri üzerinde etkili oldu. Bastiat 1848 yilinda Seçmen Meclisi (Constituent Assembly) ve Yasama Meclisi (Legislative
18 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 864 Assembly)'ne seçildi. Bastiat'in önemli eserleri arasinda Proudhonizm'e bir tepki olarak yazilan "L'Etat" (1849), "Sophisms of Protection" ve "Harmonies of Political Economy" yeralmaktadir. Economic Harmonies, N.Y: Foundation for Economic Education, Sophism of Protection (H. White ve L.S.C. Mc Cord ile birlikte), New york, G.P. Putnam's Sons, The Law, Calif Whittier, Constructive Action, Economic Sophisms (A. Goddard ile birlikte), Princeton, N. J., D. Van Nostrand, Selected Essays on Political Economy (G. Bernard de Huszar ile birlikte), Irvingon-Hudson: Foundation For Economic Education, RICHARD COBDEN ( ) Küçük bir çiftçinin oglu olan Cobden 1804 yilinda Midhurst Sussex'de dogdu. Londra'da deneyim kazandiktan sonra 1828 yilinda Manchester'de kendisine ait pamuklu dokuma isini kurdu. 1830'lu ve 1840'li yillarda Avrupa'ya ve Amerika'ya seyahatlerde bulundu. Serbest ticarete inanan Cobden'in uluslararasi politika ile ilgili görüsleri Laissez-faire ilkesine dayanmaktaydi. Cobden 1838 yilinda Misir Kanunu'nu kaldirilmasi için açilan davaya katilmadan önce Manchester siyasi yasaminda etkili bir isimdi yilinda Avam Kamarasi'na giren Cobden, 1840'li yillarin basinda Misir Kanunu'nun kaldirilmasi, 1840'li yillarin sonu ile 1850'li yillarin basinda uluslararasi tahkim, 1860 yilinda Fransa ile serbest ticaret anlasmasinin yapilmasi ve ölüm tarihi olan 1865 yilinda yapilan parlamenter reformlar gibi siyasi faaliyetlerde bulundu. Whig ve liberaller ile birlikte hareket etmesine ragmen kabinelerde görev almadi. Baslica eserleri "England", "Ireland and America" ve "Russia" dir. The Political Writings of Richard Cobden, 4th, ed. London: T. F. Unwin, 1903: New York, Kraus, Speeches of Richard Cobden.. on Peace, Financial Reform, Colonial Reform and Other Subjects Delivered During 1849, New York: Kraus Reprint, 1970.
19 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 865 ALEXIS CLEREL DE TOCQUEVILLE ( ) Aristokrat ve katolik olan ve Norman bir aileden gelen Tocqueville 1805 yilinda dogdu. Babasi X. Charles hükümetinde görevli olan Tocqueville hukuk egitimi aldi ve Versay mahkeme baskani olarak atandi yilinda bir arkadasi ile birlikte ceza sistemini incelemek üzere gittigi Amerika'da demokratik devlet ve toplumun degisik yönlerini gözlemleme firsati elde etti. Fransa'ya döndükten sonra görevinden ayrildi ve sonraki iki yilini "Democracy in America" adli eserini yazarak geçirdi. Bu eserinin son bölümünü 1840 yilindaki Ingiltere ziyaretinde yazan Tocqueville bu eseri ile modern siyasi düsünürlerin en önemlileri arasinda yerini aldi yillari arasinda Fransiz Meclisi'nde bagimsiz milletvekilligi yapti. Kisa süren II. Cumhuriyet Dönemi'nde Constituent Meclisi üyesi olan Tocqueville, 1849 yilina dek disisleri bakani olarak görev yapti. Ancak Louis Napoleon tarafindan bu görevinden alindi yilinda L. Napoleon'un askeri müdahalesi ile sonuçlanan Fransa'daki olaylarin patlak vermesi Tocqueville'de büyük bir hayal kirikligi yaratti. Tocqueville'in son çalismasi 18. yüzyilda Fransa'nin tarihi analizi ile ilgiliydi. Tocqueville "The Ancien Regime and The Revolution" adi altinda ilk bölümü yayinlanan bu çalismayi tamamlayamadan 1859 yilinda öldü. Democracy in America, New York: A. Knopf: Distributed by Random House, The Old Regime and The French Revolution, Mass. Gloucester: Peter Smith, Recollections, 1st, ed. Garden City, N. Y. Doubleday, Selected Letters on Politics and Society (R. Boesche, ed.), Berkeley: University of California Press, JOHN STUART MILL ( ) James Mill'in en büyük oglu olan John Stuart Mill 1806'da dogdu. Ilk egitimini babasindan aldi. Üç yasinda Yunanca ögrendi. Onbir yasinda politik iktisat üzerinde çalismalar yapmaya basladi. Onsekiz yasinda Westminster Review Dergisi'nde Frederic Bastiat'in fikirlerinin devami olarak ekonomik konular üzerinde makaleler yayinladi ve 1821 yillari arasinda Fransiz iktisatçi John Baptiste Say ile tanismak için gittigi Fransa'da bir kaç ay kaldi. 1823'de East India House'da memur oldu. Burada, 1858 yilinda ofis sefi olarak emekli oluncaya dek çesitli kademelerde görev yapti. Mill'in yasaminda babasinin etkisinden baska Coleridge ve Comte gibi düsünürlerin de etkisi olmustur. 23 yasinda iken tanistigi Harriet Taylor ile uzun süren arkadasligindan sonra 1851 yilinda evlendi. Mill, 1865 ve 1868 yillari arasinda House of Commons'da görev aldi. Ancak, kadinlara oy hakki saglanmasi, Irlanda
20 HAK-IS: INSAN HAKLARI ANTOLOJISI 866 toprak reformu ve oy hakkinin genisletilmesi gibi reformlari desteklemesine ragmen parlamento üzerinde fazla bir etkiye sahip olamadi. Bir filozof, liberal düsünür ve iktisat teorisyeni olan Mill'in eserleri, 19. yüzyilda etkili olmustur. Baslica eserleri sunlardir: Kismen Comte'nin pozitivizm ile ilgili görüslerinden etkilenerek yazdigi "A System of Logic" (1843); "Principles of Political Economy" (1848); "On Liberty" (1859); "Considerations On Representative Government" (1861) ve yillarinda yazilmasina karsilik 1869 yilinda yayinlanan "On the Subjection of Women". Mill daha sonraki yillarda belirli ölçüde faydaci felsefeden ayrildi. Yasaminin geri kalan on bes yilini Fransa'da Avignon'da geçirdi ve 1858 yilinda öldü. Ölümünden sonra "Autobiography" adini tasiyan eseri yayinlandi. On Liberty: Representative Government: The Subjection of Women, London: Oxford University Press, Geoffrey Cumberlege, Utilitarianism (Oskar Piest, ed), Indianapolis, Bobbs-Merrill, Principles of Political Economy, New York, D. Appleton and Company, Essays on Ethics, Religion and Society, Toronto: University of Toronto Press, On Liberty (C. V. Shields, ed.), Indianapolis, Bobbs-Merrill, Nature and Utility of Religion, Indianapolis, Bobbs-Merrill, Dissertations and Discussions: Political, Philosophical and Historical, London: Longmans, Green, Reader and Dyer, Essays on Politics and Culture, Garden City, N. Y. Doubleday, Essays on Economics and Society (J. M. Robson, ed.), Toronto: University of Toronto, Considerations on Representative Government, New York, Henry Holt and Co Essays on Equality, Law and Education (J. M. Robson, ed.), Toronto: Buffalo: University of Toronto Press, LYSANDER SPOONER ( ) Lysander Spooner ABD'nin Massachusetts Eyaleti nin Athol Kasabasi nda 1808 yilinda dogdu. Hukuk bürosu açmak için üç yil okuma sartini elestirdi ve bu uygulamaya karsi çikti. Yasami boyunca insanin dogal haklarini, Laissezfaire ve bireycilik felsefelerini savundu. Bir filozof olarak devletin posta hizmetlerindeki tekeline siddetle karsi çikiyordu. Eserlerinde kölelige ve devletin bizzat kendisine karsi isyankardi. Yasi ilerledikçe radikal düsünceleri daha da artti. Ölümünden kisa bir süre önce "Gorever Cleveland'a Bir Mektup" basligini tasiyan eserini yayinladi ve bu eserinde devlet monopolüne karsi en kati elestirilerini yöneltti. Eserlerinde, Amerikan Anayasasi'ni ve yasal sistemini de elestirmistir. Spooner, herseyin ötesinde, kendisini insanin dogal haklarinin korunmasi amacina yöneltmis bir radikal ve isyankar bir filozoftu.
H A K I S TÜRKIYE HAK ISÇI SENDIKALARI KONFEDERASYONU H A K L A R VE Ö Z G Ü R L Ü K L E R A N T O L O J I S I SIYASAL, SOSYAL VE EKONOMIK HAK VE ÖZGÜRLÜK BILDIRGELERI, ULUSLARARASI SÖZLESMELER, MANIFESTOLAR,
TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2012/40 http ://www.tek.org.tr AVRUPA, ABD ve TÜRKİYE DE İKTİSAT EĞİTİMİ Ercan Uygur ve Oya S. Erdoğdu Bu çalışma "İKTİSAT EĞİTİMİ (ULUSAL İKTİSAT EĞİTİMİ SEMPOZYUMU)",
Dil, Kimlik Ve Kültürel Haklar İle Galler de Yetki Devri Karşılaştırmalı Çalışma Gezisi Raporu 20-24 Haziran 2012 Dil, Kimlik Ve Kültürel Haklar İle Galler de Yetki Devri Karşılaş tırmalı Çalış ma Gezisi
"Hristiyan Batı" Efsanesi Dr. P. Pikkert Telif Hakkı/Copyright Dr. P. Pikkert, 2009 Originally Published by GDK E-Kitap Hristiyan Kitaplar tarafından yapıldı. Daha fazla ücretsiz kitap indirmek için sitemize
ANAYASAL REFORM VE YURTTAŞLIK: BAĞLAM VE ZORLUKLAR Edel Hughes ANAYASAL REFORM VE YURTTAŞLIK: BAĞLAM VE ZORLUKLAR Edel Hughes Kasım 2012 3 Demokratik Gelişim Enstitüsü 11 Guilford Street Londra WC1N 1DH
1 GİRİŞ İnsan hakları, sadece insanların insan olduklarından dolayı sahip olunan haklardır. İnsanın asırlar içinde önce düşünsel alanda, daha sonra, sırasıyla, anayasal belge ve bildirilerde, anayasalarda
1 857..... Scotus'a göre tanrıbilim uygulamaya yö ne lik bir değer taşır. Öte yandan felsefeni n us yoluyla Tanrı'ya yaklaşımı da kimi sınırlar içinde olacaktır. Pek çok Orta Çağ düşünürü gibi onun için
ULUSLARARASI ÇALISMA ÖRGÜTÜ AMAÇLARI, İŞLEVLERİ VE POLİTİK ETKİLERİ Werner Sengenberger 3 İÇİNDEKİLER Önsöz, FES Başkanı 4 Önsöz, DGB Başkanı 6 1 Kısaca ILO 9 2 ILO nun Kökenleri ve Gelişimi 13 3 Tarihsel
11. Hafta : St. Simon, Fourier, Owen ve Marx Siyasal düşünceler bağlamında önceki haftalarda ele alınan düşünürlerin önemli bir kısmı aynı zamanda liberal kuramın temel ilkelerinin şekillenmesine katkı
T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI TÜRK EDEBİYATI BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ JACK LONDON IN ROMANLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME CEM YILMAZ BUDAN TEZ DANIŞMANI
BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİ VE EKONOMİK ETKİLERİ Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi Maliye Anabilim Dalı Maliye Bilim Dalı Mehmet Tufan PAKSU Danışman: Doç. Dr. Abdulkadir
Liberal İktisat ve Krizler: Her Seferinde Haklı Çıkan Paradigma Alper Akalın* Giriş: Günümüzde yaşanan küresel kriz ve sebep olduğu tahripkâr neticeler, her kriz sonrasında sorulmasına alıştığımız serbest
Facebook ta beğenin Twitter da takip edin Pinterest te pin leyin Goodreads te kitaplarınıza ekleyin YouTube da Michael J. Sandel in Adalet dersleri videolarını izleyin Michael J. Sandel Adalet: Yapılması
Analyses of Social Issues and Public Policy, Vol. 5, No. 1, 2005 pp. 223-233 Toplumsal Konular ve Kamu Politikası İncelemeleri, 5. Cilt, No: 1, 2005, s. 223-233 Sarkaç Etkisi: Teröre Karşı Demokratik Tepkilerde
AMERİKAN EDEBİYATININ ANA HATLARI İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM :1776'YA KADAR ERKEN AMERİKAN VE KOLONİ DÖNEMİ KEŞİF GEZİLERİ EDEBİYATI NEW ENGLAND'DA SÖMÜRGE DÖNEMİ William Bradford (1590-1657) Anne Bradstreet
NEO-KLASİK TEORİDEN, NEO-MERKANTİLİST SİSTEME; KÜRESEL EKONOMİK KRİZ ÇERÇEVESİNDE BİR DEĞERLENDİRME Selda Atik 1 Neo-klasik ekonomiyi koşulsuz savunan ve serbest piyasa ekonomisi kurallarını bu teori üzerine
Türkiye Cumhuriyeti Yargı Sisteminin Temel Sorunu Hâkim (& Savcı) Niteliği ve Bu Hususta Eklektik Bir Çözüm Önerisi (K assandr a nın Çığlığı * ) Yrd. Doç. Dr. Serhat Sinan KOCAOĞLU ** * Yunan Mitolojisi
-- ---- ---...... Tin konusunda, Empedokles, daha önceki İnançlara bağlanarak "gövdeden gövdeye göçüş"e İnanır. Ona göre bütün tinler belli gövdelerde kalmaz, değişik nitelikli varlıklara göçer. Ölüm denen
BATI DIŞI MODERNLEŞME AFGANİSTAN VE İRAN ÖRNEĞİ Araş. Gör. Serçin SUN İPEKEŞEN ÖZ Modernleşme kavramı Batı dünyasından dilimize geçmiştir. Bu kavram batılılaşma anlamında da kullanılmaktadır. Geleneksel
T.C. KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRKİYE DE PARLAMENTER SİSTEM ELEŞTİRİLERİ VE BAŞKANLIK SİSTEMİ Hazırlayan Habib AYDIN 104202011003 Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı Kamu Yönetimi
KOSBED, 2015, 29: 105-129 Serdar ÖRNEK ABD de Kadın Haklarının Gelişimi Women Rights in the USA Özet Geçmişten günümüze farklı milletler, ırklar, etnik gruplar, dinsel gruplar, ekonomik sınıflar arasında
TÜRKİYE DE VE DÜNYADA YÜKSEKÖĞRETİM YÖNETİMİ İHSAN DOĞRAMACI Bilkent Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanı 1 Bu kitabın elektronik kopyası aşağıdaki adrestedir: www.dogramaci.org Eylül 2007 METEKSAN A.Ş.
T.C. BAŞBAKANLIK İnsan Hakları Başkanlığı AVRUPA BİRLİĞİ VE İNSAN HAKLARI Uzmanlık Tezi HAZIRLAYAN: Ömer ATALAR ANKARA Kasım 2002 Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı Adres: Yüksel Caddesi No:23, Kat 3,
20. YÜZYILDA YENİ SAGIN İDEOLOJİK YÜKSELİŞİ VE YENİ SAGDA SOSYOLOJİYE SALDIRMANIN DAYANILMAZ HAFİFLİGİ Songül Sallan GÜL[*] Liberalism and conservatism were two rival ideologies during the 19th and early