Gezegenler Serisi: Uranüs
Uranüs, güneşten yedinci gezegendir ve bilim adamları tarafından keşfedilen ilk gezegendir.Uranüs çıplak gözle görülebilmesine rağmen, gezegenin loşluğu ve yavaş yörüngesi nedeniyle uzun zamandır bir yıldız ile karıştırıldı. Gezegen, ekseninin neredeyse doğrudan güneşi göstermesine neden olan dramatik eğimi ile de dikkat çekicidir. İngiliz gökbilimci William Herschel,13 Mart 1781'de, çıplak gözle görülebilenden yaklaşık 10 kat daha sönük olan tüm yıldızları incelerken teleskopuyla Uranüs'ü keşfetti. Bir yıldız farklı görünüyordu ve bir yıl içinde Herschel, yıldızın bir gezegen yörüngesini izlediğini fark etti. Uranüs (1850'den sonra yaygın olarak adlandırıldığı gibi), göklerin efendilerinin en eskisi olan Yunan gök tanrısı Ouranos'un adını almıştır. Adını bir Roma tanrısı yerine bir Yunan tanrısından alan tek gezegendir. İsim kesinleşmeden önce, yeni gezegen için Hypercronius (Satürn'ün üstünde), Minerva (Roma bilgelik tanrıçası) ve keşfedicisinden sonra Herschel (Herschel, İngiltere III Kralı) dahil olmak üzere birçok isim önerildi. Uranüs'ün yörüngesini detaylandıran Alman gökbilimci Johann Bode, gezegene nihai adını verdi. Bode, Satürn Jüpiter'in babası olduğu için, yeni gezegenin Satürn'ün babası olarak adlandırılması gerektiğini savundu.
Uranüs Fiziksel Özellikler
Uranüs, çoğunlukla hidrojen-helyum atmosferindeki metanın bir sonucu olarak mavi-yeşil renktedir. Gezegene genellikle bir buz devi denir, çünkü kütlesinin en az %80'i su, metan ve amonyak buzunun sıvı karışımıdır. Güneş sisteminin diğer gezegenlerinden farklı olarak, Uranüs o kadar eğiktir ki, dönüş ekseni neredeyse yıldızı gösterecek şekilde, esasen güneşi kendi tarafında döndürür. Bu olağandışı yönlenme, oluştuktan kısa bir süre sonra gezegen boyutunda bir cisimle veya birkaç küçük cisimle çarpışma nedeniyle olabilir. 2018'de yapılan bir araştırma, çarpışan dünyanın Dünya'nın iki katı büyüklüğünde olabileceğini öne sürdü.
Bu olağandışı eğim, yaklaşık 20 yıl süren aşırı mevsimlere yol açar. Bu, 84 Dünya yılına eşit olan Uranüs yılının yaklaşık dörtte biri için, güneşin doğrudan her bir kutbun üzerinde parladığı ve gezegenin diğer yarısının uzun, karanlık ve soğuk bir kış geçirmesine neden olduğu anlamına gelir. Uranüs, güneşten en uzak olmasa da, güneş sistemindeki gezegenler arasında en soğuk atmosfere sahiptir. Bunun nedeni, Uranüs'ün güneşten gelen ısıyı desteklemek için çok az iç ısıya sahip olmasıdır.
Çoğu gezegenin manyetik kutupları tipik olarak aşağı yukarı döndüğü eksenle aynı hizadadır, ancak Uranüs'ün manyetik alanı eğimlidir ve manyetik ekseni gezegenin dönme ekseninden yaklaşık 60 derece uzağa eğimlidir. Bu, kuzey yarımkürenin yüzeyindeki alanın gücü, güney yarımkürenin yüzeyindeki gücün 10 katından daha fazla olan Uranüs için garip bir şekilde orantısız bir manyetik alana yol açar. 2017'de yapılan bir araştırma, Uranüs'ün manyetik alanının orantısız doğasının, her dönüş sırasında (yaklaşık her 17.24 saatte bir) titremesine yol açabileceğini öne sürdü.
Uranüs'ün İklimi
Aşırı eksenel eğim Uranüs deneyimleri olağandışı hava koşullarına neden olabilir. NASA'ya göre, güneş ışığı yıllar sonra ilk kez bazı bölgelere ulaştığında, atmosferi ısıtarak devasa bahar fırtınalarını tetikliyor. Bununla birlikte, Voyager 2, 1986'da güneyindeki yazın en yüksek noktasında Uranüs'ü ilk görüntülediğinde, uzay aracı yalnızca yaklaşık 10 veya daha fazla görünür buluttan oluşan yumuşak görünümlü bir küre gördü ve bunun "en sıkıcı gezegen" olarak adlandırılmasına yol açtığını yazdı. Astronom Heidi Hammel "Uranüs ve Neptün'ün Buz Dev Sistemleri"nde, "Güneş Sistemi Güncellemesi"nde bir bölüm (Springer, 2007), güneş sistemi bilimindeki incelemelerin bir derlemesi. Bilim adamları Uranüs'teki aşırı hava koşullarına tanık olmadan önce, Hubble gibi gelişmiş teleskoplar devreye girdiğinde ve Uranüs'ün uzun mevsimleri değiştiğinde on yıllar geçti.
2014 yılında, gökbilimciler Uranüs'te şiddetli yaz fırtınalarına ilk bakışlarını aldılar. Garip bir şekilde, bu büyük fırtınalar, gezegenin güneşe en yakın yaklaşımına ulaşmasından yedi yıl sonra gerçekleşti ve güneşin gezegendeki ısınması maksimum seviyeye ulaştıktan sonra dev fırtınaların neden meydana geldiği bir sır olarak kaldı. Uranüs'teki diğer olağandışı hava durumu, Uranüs ve Neptün gibi buzlu dev gezegenlerin yüzeyinin binlerce mil altına battığı düşünülen elmas yağmurunu içerir. Karbon ve hidrojenin, bu gezegenlerin atmosferlerinin derinliklerinde aşırı ısı ve basınç altında sıkışarak elmasları oluşturduğu ve elmasların daha sonra aşağıya doğru battığı ve sonunda bu dünyaların çekirdeklerinin etrafına yerleştiği düşünülüyor.
Evet, Uranüs'ün Halkaları Var
Uranüs'ün halkaları Satürn'ün halkalarından sonra görülen ilk halkalardı. Önemli bir keşiftiler, çünkü gökbilimcilerin halkaların yalnızca Satürn'ün bir özelliği değil, gezegenlerin ortak bir özelliği olduğunu anlamalarına yardımcı oldu. Uranüs iki takım halkaya sahiptir. İç halka sistemi çoğunlukla dar, koyu halkalardan oluşurken, Hubble Uzay Teleskobu tarafından keşfedilen iki daha uzak halkadan oluşan dış sistem parlak renklidir, biri kırmızı, biri mavi. Bilim adamları Uranüs çevresinde bilinen 13 halka tespit ettiler.
2016 yılında yapılan bir araştırma, Uranüs, Satürn ve Neptün'ün halkalarının, uzun zaman önce dev dünyalara çok yakın olan Plüton benzeri cüce gezegenlerin kalıntıları olabileceğini öne sürdü. Bu cüce gezegenler, gezegenlerin muazzam yerçekimi altında parçalandı ve bugün halka olarak korunuyor. Uranüs'ün atmosferik bileşimi hacimce %82,5 hidrojen, %15,2 helyum ve %2,3 metandır. İç yapısı su, amonyak ve metan buzlarından oluşan bir manto ile demir ve magnezyum silikattan oluşur. NASA'ya göre Uranüs'ün güneşten ortalama uzaklığı kabaca 2,9 milyar km’dir. Bu, Dünya'dan güneşe olan mesafenin yaklaşık 19 katı.
Uranüs'ün de Uyduları Vardır
Uranüs'ün bilinen 27 uydusu vardır. Adını Yunan veya Roma mitolojisindeki figürlerden almak yerine, ilk dört ayı, William Shakespeare'in "Bir Yaz Gecesi Rüyası" ve Alexander Pope'un "Kilidin Tecavüzü" gibi İngiliz edebiyatındaki büyülü ruhların adını almıştır. O zamandan beri, gökbilimciler bu geleneği sürdürdüler ve aylara Shakespeare veya Pope'un eserlerinden isimler aldılar. Oberon ve Titania, Uranüs'ün en büyük uydularıdır ve Herschel tarafından 1787'de ilk keşfedilenlerdir. Aynı zamanda Neptün'ün yörüngesindeki bir ayı ilk gören William Lassell, Uranüs'ün sonraki iki uydusu Ariel ve Umbriel'i keşfetti. Hollandalı-Amerikalı astronom Gerard Kuiper, Kuiper Kuşağı şöhretinden yaklaşık bir yüzyıl önce 1948'de Miranda'yı buldu.
1986'da Voyager 2, Uranian sistemini ziyaret etti ve hepsi sadece 26 ila 154 km çapında olan 10 ay daha keşfetti: Juliet, Puck, Cordelia, Ophelia, Bianca, Desdemona, Portia, Rosalind, Cressida ve Belinda. Bu uyduların her biri kabaca yarı su buzu ve yarı kayadır. O zamandan beri, Hubble ve yer tabanlı gözlemevlerini kullanan gökbilimciler toplamı bilinen 27 aya çıkardılar ve bunları tespit etmek zor oldu, bunlar 12 ila 16 km kadar küçük, asfalttan daha siyah ve yaklaşık 4,8 milyar km uzaklıkta.
Cordelia, Ophelia ve Miranda arasında o kadar sıkı bir şekilde bir araya gelen sekiz küçük uydudan oluşan bir sürü var ki, gökbilimciler küçük uyduların birbirine çarpmaktan nasıl kurtulduğunu henüz anlamıyorlar. Uranüs'ün halkalarındaki anormallikler, bilim adamlarının hala daha fazla uydu olabileceğinden şüphelenmesine yol açıyor.
Uranüs, aylara ek olarak, Lagrange noktası olarak bilinen özel bir bölgede, gezegenle aynı yörüngeyi paylaşan nesneler olan bir Truva asteroidleri koleksiyonuna sahip olabilir. İlki, gezegenin Lagrange noktasının bu tür cisimleri barındırmak için fazla kararsız olacağı iddialarına rağmen 2013 yılında keşfedildi. Voyager 2 uzay aracı tarafından elde edilen görüntülerin bu montajında Uranüs ve beş büyük uydusu tasvir edilmiştir. Burada göründükleri şekliyle en büyüğünden en küçüğüne kadar aylar, Ariel, Miranda, Titania, Oberon ve Umbriel'dir.