İran, 13. yüzyıldaki Moğol işgalinden bu yana bu kadar ağır bir ekonomik baskı ile karşılaşmadı. En azından, İranlı siyaset seçkinlerini ülkenin sallantılı ekonomisi konusunda harekete geçmeye ikna etme girişimi olan, önde gelen İranlı ekonomist Saeed Laylaz'ın görüşü bu.
İslam Cumhuriyeti, Ortaçağ’daki selefi kadar baskı altında olsa da olmasa da ülkenin korkunç bir ekonomik durumla karşı karşıya olduğuna dair çok az şüphe var. Uluslararası Para Fonu'na (IMF) göre, ekonomisi bu yıl büyük olasılıkla yüzde 6 küçülecek. Enflasyon resmi olarak yüzde 26 ve yükseliyor. Riyal dolar karşısında tarihi bir düşük seviyeye ulaştı. Bu arada hükümet, resmi olarak 19.000'den fazla cana mal olan korona virüs salgınını durdurmak için isteksiz ve daha kararlı adımlar atamıyor, ancak gerçek ölü sayısı muhtemelen çok daha yüksek.
ABD yaptırımları ve korona virüs salgınının birleşik etkisi İran ekonomisini son derece savunmasız bir konumda bıraktı. Ve hükümet bütçeyi finanse etme stratejisinin yetersiz kalacağı gerçeğiyle başa çıktıkça işler daha da kötüye gidecek gibi görünüyor. Ekonomi oyunda tek faktör olmasa da kötüleşen koşullar orta vadede Batı ile görüşmelerin olasılığını kesinlikle artırıyor. Mayıs 2018'den itibaren ABD'nin "maksimum baskı" kampanyası İran'ın dış dünyayla olan mali bağlarını kopardı ve petrol ihracatını harap etti. İran durgunluğa girdi, enflasyon yükseldi ve döviz piyasası ürperdi. Ekonomik baskı, İran'da endemik olan yolsuzluk ve ekonomik kötü yönetimi daha da karmaşık hale getiren bir durum.
Ancak yaptırımların uygulanmasından yaklaşık bir yıl sonra, ekonomi istikrar belirtileri göstermeye başladı. Hükümet ve merkez bankası riyalin değerini kontrol altına almış ve petrol dışı ticaret iyileşmişti. İranlı yetkililer ve tüccarlar, Afganistan, Irak ve Türkiye gibi ülkelerle sınır ötesi ticaretin durmasının çok zor olacağı mantığına odaklanarak komşularına dikkatlerini çektiler. Ekonomi ormandan çıkmamıştı, ancak 2019'un sonunda İranlı liderler ABD'nin baskısına dayanmak için umutları olduğu sonucuna varabildiler. Fakat ABD’nin yapamadığını korona virüs salgını yaptı. ABD, İran’ın komşularına sınırlarını kapatmaları için baskı yapamazken, salgın bunu yaptı. Afganistan, Irak, Türkiye ve diğerleri halk sağlığı önlemleri alırken ve sınır kapılarını kapatırken, İranlı şirketler aniden mal ihraç etmek için çok sınırlı araçlarla kala kaldılar. Bu da hükümetin dövize erişimini azalttı ve iç piyasalarda şok dalgaları yarattı.
Salgın, yıllık harcamalarını enerji ihracatı, vergi gelirleri ve özelleştirmeler gibi üç ana kaynaktan finanse eden Tahran’ın bütçesindeki zayıflıkları daha da ortaya çıkardı. Zira üç ana kaynaktan gelir elde edilemiyor. İran ekonomisini günlük 1 milyon varillik ihracat yapabilmesinin üzerine inşa etti. Fakat petrol gelirlerinin düşmesi ve salgının ekonomiyi vurması İran ekonomisini krize sürükledi.
Tahran yönetimi harcamaları kısmaya çalışabilir ya da vergileri artırmak gibi başka şekillerde gelirleri arttırmaya çalışabilir. Ancak bu daha iyi koşullarda bile riskli olacaktır ve hükümet bunu başaracak siyasi iradeye sahip görünmüyor. Devlet sübvansiyonları en çok kasım ayında protestolar patlak verdiğinde gerçekleşti. Dolayısıyla bugün hükümet günü kurtarmak adına adımlar atıyor. Bu da ekonomide devasa boyutlu bir patlamaya yol açacak.
ABD başkanlığını kim kazanırsa kazansın, İranlı liderlerin daha fazla ekonomik baskıyı kabul etmesi zor olacaktır. ABD, İran'ın döviz rezervlerinin sadece yüzde 10'unun erişilebilir olduğunu değerlendirdi, bu da İran'ın acil durum fonunda yaklaşık dört aylık ithalata eşdeğer 10 milyar dolardan az paraya sahip olduğu anlamına geliyor. İran da IMF'den 5 milyar dolarlık kredi istedi. Önümüzdeki aylarda uluslararası ticaret arttıkça, ticaret açığı üzerindeki baskı büyük olasılıkla biraz hafifleyecek ve ödemeler dengesi krizini uzaklaştıracaktır. İran'da ayrıca dini vakıflarda ve yüce liderin çeşitli örgütlerinde yıllar içinde toplanan kayıt dışı paraların da söylenmemiş meblağları bulunuyor. Bu bir yastık sağlayabilir, ama sürdürülebilir bir çözüm değil.
Amerika Birleşik Devletleri ile müzakere etmek sonuçta siyasi değil, ekonomik bir karardır. Washington'un tavrı aralıksız bir düşmanlık ise Tahran konuşmaya son derece karşı olacaktır. Yine de Ocak 2021'de ABD başkanı Tahran ile güvenilir bir diplomatik yol düşünmeye karar verirse, onun emrinde önemli bir ekonomik kaldıraç bulacaksınız.