Misak-ı Milli Türkler ve Kürtler için ne anlama geliyor?
Uzun yıllar önce çok değer verdiğim bir dostum bana "kavramlar bir silahın fişeği gibidir, kavramların anlamı bilinmeden silah hiç bir şeydir" sozü üzerimde yoğun bir etki yaratmış olmalı ki, bilmediğim bir kavramı hemen sözlük sözlük araştırıp etraflıca araştırmasına koyulurdum.
Son dönemlerde "barış" "demokratikleşme" "Türkiyelileşme'ye" endeksli olarak "Misak-i Milli" kavramları ağızdan ağıza dolaşa gelen kavramlar.
Önce basit bu soru; bu kavramların anlamını gerçekten biliyor muyuz? Kuşkusuz kafayı yoranlar, tarihe ilgi duyanlar, araştırmaya zaman ayıranların bu kavramlara vakıf olması mümkündür.
Ancak Kürtlerde inanca dayalı kavramları kullanmak genel bir özellik olmakla birlikte nerdeyse bir alışkanlığa dönüşmüş gibi.
Savunduğu bir şeyin anlamını bilememek, dinlerin inandırmaya dayanan ezberletme tarzına özgüdür. Bir ayeti ya da sureyi Arapça okursunuz, ama anlamını bilmezsiniz. Sizin için anlamından çok (kutsal ilan edilen Arapçasının okunması) kullanılması daha hayırlı sayılmıştır!
Bu inanca dayalı ezbercilik adeta yer değiştirircesine Kürt siyaset literatürüne yerleşmiştir. Örneğin yaygın olarak kullanılan Misak-i Milli'nin ne anlama geldiği sorulduğunda en genel cevap, "Musul ve Kerkük sınırlarını da içine alan bir sınır sözleşmesi" denilip geçilir.
Bu tarzın bir eleştirisi ve güncel olarak yoğun bir şekilde kullanılan Misak-i Milli'nin tarihsel temelleri ile güncel yorumlanmasına ihtiyaç duyduğum için bu konu hakkında bir dosya hazırlamaya karar verdim.
Misak-i Milli'nin ilan ediliş süreci
Misak-i Milli'nin, Türkçe anlamı "Milli ant" olarak telafuz edilse de, kamuoyunda Osmanlı'nın Kürdistan'ı içine alan Musul-Kerkük sınırlarını kapsayan bir coğrafik harita niteliği taşıması itibariyle "Büyük Türkiye" hayalinin andı olarak özetlenebilir. "Büyük Türkiye" hayaline dayanan bu belge Türk milliyetçilerinin "ulusal bütünlük ve Türk milleti" kimliğine sarılmalarının yan ısıra Türk islamcıların ise "islam kardeşliği" öğesini işlemesi bakımından islamcı ve miliyetçilerin buluştuğu ortak bir belge olmaktadır.
Osmanlı Meclis-i Mebusan Meclisi azaları "istiklali devlet" ve "istakbal-i millet" fikriyle, 30 şubat 1918 yılında gizli bir oturumda ele alındığı ileri sürülen Misak-i Milli belgesini hazırlarlar. Gizli ve açıklığı tartışma konusu olmanın dışında belgenin gayri resmi bir oturumda ve kişilerce hazırlandığı kanaati yaygındır. Bu beyanata ilişkin, bir çok görüş farklılığı varken, gizliliği konusunda da spekülasyonlar söz konusudur. Bu belge ilk açıklandığı günlerde İngiliz diplomatları Misak-i Milli için "meşruiyetinin" olmayışı nedeniyle ciddiye alınacak bir belge olmadığını söylemişlerdir.
2 Mart 1920'de uluslararası kamuoyuna açıklanan bu belge ile Kürt ve Türklerin bütünlüğünden oluşan "Türk millet" ulusçuluğu ile Kürdistan'ı içine alan sınırları "ortak vatan" talebini içeriyordu. Bu büyük idealin gerçekleşmesi için bu belgeye "aht", yani "yemin" ismi verilmiştir.
Misak-i Milli belgesine göre öne sürülen en önemli üç maddesi şu şekilde özetlenebilir:
Bir, Milli sınırlar içinde, vatan bir bütündür, bölünmez.
İki, ulus-devletin kabul edilmesi.
Üç, Kurtarılacak vatanın sınırları belli olmuştur; Anadolu ve Kürdistan!
Bu kararlar bağlamında, Misak-i Milli belgesinin hazırlanmasına tarihsel olarak temel teşkil eden süreçleri ele almak gerekirse:
Bir- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı devleti, I. Dünya savaşında Alman yanlısı olarak ittifak devletleri içinde yerini almıştı. Birinci ve ikinci Balkan savaşları, Osmanlı egemenliğine karşı "ulusal bağımsızlık savaşları" olarak tarih kayıtlarına geçmiş, Osmanlı şemsiyesi altındaki ulusların birer birer kopmasına neden olmuştu.
Alman yanlısı halifeliğin tarihe "hasta adam" olarak geçişi ve I. Dünya savaşının ittifak devletlerinin yenilgisiyle sonuçlanması sonucu, Osmanlı topraklarının Anadolu ile sınırlı kalma tehlikesine yol açmıştı.
Balkan Ulusal bağımsızlık savaşları ile doğu cephesindeki Fransız ve İngiliz etkinliği ile Arap krallıkların bir bir Osmanlıya karşı direnişe geçmeleri sonucunda Anadolu ulusçularını yeni bir fikre götürmüştü.
Anadolu ulusçuluğunu savunan ve buna Kürdistan'ı dahil eden İtttihatçılar "Balkanlardan koptuk, Halep'te yeniliyoruz, Anadolu'yu kurtarmak lazım" üzerine kurulu uluslaşma fikri, o dönemin en rasyonalist öngörüsü olarak belirmişti.
Fransız devrim etkisiyle Balkan ayaklanmaları kopuşu gerçekleştirmişti; Halep ve Şam'da Osmanlı ordularına karşı direnişe geçen Arap krallıkları Fransız ve İngilizlerin desteğiyle bağımsız ulus-devlet sürecine giriyorlardı.. Osmanlının yıkılışıyla 24 ulus-devlet bağımsızlığını ilan etmişti, Kürtler ise 25. ulus-devlet olarak bağımsızlığını isterken fikirsel olarak "Müslüman Kürt Türk kardeşliği" aldatmalarına, ulusal direnişlerine karşılık ise kanlı askeri seferlere maruz kalarak, tarihin gerisinde kaldılar.
Osmanlının "son Türkleri" "Anadolu'yu kurtarmak" için "Türk uluslaşması" fikrini inşa ettiler. Anadolu'daki Türklüğü "ulus" tanımlarken Kürtleri bu "ulusa" monte etme "ortak millet", coğrafik birliği ise "ortak vatan" olarak tanımlıyorlardı. Bu ideale göre Misak-i Milli belgesi Türk kurtuluş savaşının siyasi manifestosu olarak bir işlev görür.
"Şam ve Halep'in işgal edilmesinden sonra, ki Mustafa Kemal Osmanlı'nın oradaki güçlerinin başındaydı, Osmanlı Devleti'nin yıkılışının yakınlaştığını çok iyi biliyordu. Patrik Kruz'un dediği gibi, "Mustafa Kemal, günün yaklaştığını biliyordu. Kemal, Şam ve Halep cephelerindeki yenilgiden çok endişelenmedi zira bu sonucu bekliyordu. Yeni bir Türk ulusunun doğuşunun yolda olduğunu ve bunun köklerinin, İtilaf Devletleri tarafından yeni işgal edilen Suriye'de olmadığını biliyordu. Onun için önemli olan Anadolu'nun, yani Türkiye'nin merkezinin, selamette olması ve selamette kalmasıydı. Orası ve bu dağ silsilesinin arkası, eski günlerin beşiği ve Türk'ün geleceğinin devletidir."[4] Mustafa Kemal'in yeni Türkiye hakkındaki düşüncesi, Kürdistan bölgelerini de içine alacağını gösteriyor ki ona göre, buralar yeni Türkiye Devletinin bir parçası olmalı » (1)
"Hasta adam" denilen Osmanlının yıkılışı sonrasında yapılan "Mondoros ateşkes anlaşması" imparatorluğun yıkılışını, Türk devletinin doğumunu ifade ediyordu. İtilaf devletleri ile Osmanlı imparatorluğu arasında imzalanan bu antlaşmaya göre, kurulacak olan yeni Türkiye'nin siyasal ve coğrafik haritasının genel çerçevesi burada belirlenir.
İslam inancına dayalı sınırların bölünmez bütünlüğü, ilk kez bu ateşkes belgelerinde dile getirilir.
İki- Erzurum (21 Temmuz- 7Ağustos 1919) ve Sivas Kongreleri :
Erzurum Kongresi (21 Temmuz- 7 Ağustos 1919), özü itibariyle iki amaçla gerçekleşmiştir. Bir, Rusların Ortodoks tarihine karşı islam birliğine vurgu yapılmış, bu çerçevede Ermenilerin "toprak taleplerine" karşı islam inancına dayalı Kürt-Türk kardeşliği amaçlanırken, iki, olası bağımsız Kürdistan taleplerine karşı Kürtleri "Ortak vatan", "ortak millet" tezine inandırarak, vatanın bölünmezliğini egemen görüş haline getirmek amacı bu iki Kongrenin amacı olmuştu.
Nitekim bu amaç paralelinde Erzurum kongresine katılımcıların toplamı 62 kişiden olmakla birlikte, bunlardan büyük çoğunluğu Kürt temsilcilerden oluşturulmuştur. Trabzon temsilcileri dışında, Erzurum, Sivas, Bitlis ve Van'dan gelen delegelerin tümü Kürttür. Bu Kongreye KTC'den hiç bir Kürt aydını çağrılmadığı gibi Diyap ağa, Mutkili Musa gibi şahsiyetler davet edilmiştir. Erzurum Kongresine çağrılan Kürt delegeler "müdafai hukuk cemiyetinin" belirlediği "Zade Kürtleriydi" Günümüzde Akp içinde yer alan "balkon Kürtleri" ile o dönemdeki Müdafai Hukuk Cemiyetinin yaratmak istediği "Zade Kürtlüğü" arasında hiç bir fark olmamakla birlikte, günümüzde kast edilen, "devletin iyi Kürdü"nün kökenleri Erzurum Kongresine dayanır.
Örneğin Erzurum ve Sıvas Kongresine yurtsever, bağımsızlıçı Kürt aydınların hiç birisi davet edilmemiştir. Tam aksine M.Kemal bu dönemlerde Bağımsızlık ya da muhtariyet talebinde olan Kürt aydınlarını "serseriler", KTC için ise "şer örgütü" olarak nitelemiştir. Kongreye davet edilen Kürtlerin çoğunluğu toprak ağası, çiftçi ve yerel şahsiyetlerdir.
Erzurum kongresinde, tabiatı ve tarihsel koşullar gereği en çok "Kürt-Türk kardeşliği" teması işlenmiştir. Kamuoyuna sunulan bildirilerinde, bu "kardeşliğin" zorunluluğu ve gerekliliği üzerine sıkça vurgular yapılmıştır.
Nitekim Kongreye hazırlık raporunda bile bu konu hassasiyetle ele alınmıştır.
"Türk Kürtsüz, Kürt Türksüz yaşayamaz. Geçmişte olduğu gibi gelecekte de Türk ile Kürt'ün aynı tarih, aynı çıkar, aynı hayat sahibi olacaklarını kabul etmemek mümkün değildir. Bu kadar derin ve esaslı bağlarla birbirine bağlı bulunan Doğu vilayetleri Türk'ü ile Kürt'ünü ayırmak her ikisini de ölüme mahkûm etmek demektir. Bugün gözümüzü açarak yaralarımızı öz elimizle sarmaya çalışır, dışarıdan gelen Kürtlük-Türklük gibi ayrıştırıcı telkinlere kulak asmazsak hem memleketimizi kurtarır, hem de herkesin mutluluğunu sağlayacak esasları hazırlarız." (2)
M.Kemal çelişkileri lehine çevirme ustalığını burada da göstererek, Rus ve Ermeni tehdidine karşı "islam kimliği"ne, Batılılırın Türkiye'yi bölme planlarına karşı ise "ortak vatan" fikrini Kürtlere benimseterek Türkiye'nin kuruluşunu garantiye almıştır.
Erzurum Kongresinin tarihsel işlevi ve önemi bu şekilde gelişirken, Erzurum Kongresinde alınan kararların başlıcaları ise;
Bir, Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz!
İki, Her türlü yabancı işgaline ve müdahalesine karşı millet hep birlikte direniş ve savunmaya geçecektir!
Erzurum kongresinde benimsenen "ortak ulus" tezi, Sıvas Kongresi ile kararnameler ile "ulusal olarak bağlayıcılığı olan karara" dönüştürülmüştür.
Erzurum ve Sıvas Kongreleri, Misaki Milli idealinin temellendirilmesinde en önemli iki Kongre olmuştur.
Üç- Müdafai Hukuk Cemiyeti (15 Mayıs 1919)
Bu cemiyet, İzmir'in işgaline karşı ulusal direniş adıyla kurulur. Cemiyetin kuruluş amacı dış işgale karşı direnişi içeriyordu. Erzurum ve Sıvas kongresiyle birlikte cemiyetin niteliği "ortak vatan fikrini savunmak ve topluma yaymak" ve "ortak vatan" ideallerine karşı çıkan Kürt aydınlarına dönük mücadele eden örgüt haline dönüşmüştür.
Özellikle Kürt Teali Cemiyeti, Ulasal bağımsızlıkçı ve Wilson prensiplerinden etkilenen Kürt aydınlarından oluşuyordu. Kürt aydınların ulusal fikirlerine karşı, "ortak millet" tezlerini yaygınlaştırdılar.
Kuruluş amacı dış işgale karşı olan Mudafai hukuk cemiyeti, Ortak vatanın kuruluş aşamasında, engel gördükleri Kürt aydınlarına karşı örgütlendirilen bu cemiyet, daha sonra Cumhuriyet Halk Fırkası'nın temellerini oluşturmuştur. Bu gün gerek Türk-islamcıların olsun, gerekse de Türk milliyetçiliğinin geleneksel siyasetinin temsili olan CHP olsun, siyasal özünü bu cemiyetten almışlardır.
Osmanlı döneminde "Kürdistan" olarak tanımlanan Kürt coğrafik bölgeleri "ortak millet" fikriyle zaman içinde "Şark-i Anadolu" ve "vilayet-i Şarkiye" olarak tanımlanmaya başlarlar. İslam kardeşliği ile Kürtleri Türkleştirme çabasının öncülerinden biri de Süleyman Nazif olmuştur. Vilayeti Şarkiye Müdafai Milliye Hukuk Cemiyetinin kurucuları arasında yer alan Süleyman Nazif şu görüşü savunmuştur: "Eğer Kürdler ilerlemek istiyorlarsa 'Lazlar ve Çerkezler' gibi Türkçe öğrenmek mecburiyetindedirler. Kaldı ki, Kürtlerin kendilerinden daha kuvvetli ve şerefli bir unsura inzimam (katılma) etmeleri bir tenezzül değil, teali ve tekamül addolunmalıdır" (3)
İslamın ilk kapitalizmle tanışmasının Osmanlı ile başlamasını "uygarlık" gören, Kürtlerin geri kalmış ekonomi ve toplumsal yapılarını ise bu uygarlıkla buluşturmak isteyen, ama Kürtlerin ulusal değerlerinin bir bir yitirilmesine sebeb olan bu "aydınların" tarih yapma yerine, tarih çarpıtma konusunda rolleri büyüktür.
Tek millet, tek devlet diye tanımlanan Türk siyasal sisteminin tohumları Mudafai Hukuk cemiyetleri tarafından atılmıştır. Kürt aydınlarının tasfiyesi ve ulusalcı Kürt fikirlerine karşı Türk ırkçılığının siyasal ve askeri biçimlenişi açısından bu cemiyet önemli bir rol oynamıştır.
Denilebilir ki, bu günkü Kürt düşmanlığına karşı kendini yapılandırmış Türk ırkçılığının siyasal temelleri Müdafai hukuk cemiyeti tarafından atılmıştır. Türk sol milliyetçiliği, Turan faşizmi ve Türk-islam sentezinin Kürtleri kontrol eden siyaset mekanizmasının özü bu cemiyetlerde yeşermiştir.
4- Müslüman Kürt-Türk kardeşliği söylemi ile "ortak Millet"
Görüldüğü gibi Mondros ateşkesi Osmanlının yenilgi anlaşması iken bu yenilgiden Kürt desteği ile "Anadolu ulus" devletinin sınırlarını belirlerler. Erzurum ve sivas Kongresiyle bu sınırların bölünmezliği fikrini yaygınlaştırırlar. Müdafai Hukuk cemiyeti ile de Ulusalcı Kürt aydınları tasfiye edilip, Türk ırkçılığını tek millet, tek devlet ülküsü ile örgütlerler.
Bu üç tarihsel süreç ve örgütlenme biçimleri esasen Misk-i Milli idealini gerçekleştirmek amacıyla yapılmıştır.
Örneğin Mustafa Kemal Fransız devriminin laik prensiplerini benimsemesine rağmen Kürtlerin Türklerle kardeşliğini tesis etme de "müslümanlık" argümanını ısrarla kullanmıştır. Özellikle "Kürtlerin müslüman oluduğu, Rus ve Ermenilere karşı islam kardeşliği altında savaştıkları ve Birlikte yaşamak dışında başka şanslarının olmadığı vurgusunu" her defasında ifade etmiştir.
Kürtlerin "bağımsızlık" istek ve taleplerine karşılık ise "özerklik" tartışmalarına karşılık, canlanmak üzere olan Kürt ulusalcılığı etkisizleştirilmek istenmiştir.
Gizli kararnamelerde ve kimi beyanlarda "Kürtlere özerklik verilmelidir" söylenmiştir. Özellikle Wilson prensiplerinin Kürtlere "muhtariyet" tanımasına karşılık ve KTC içinde örgütlenen aydınların ulusal talepleri Mustafa Kemal'i "özerklik" vaadine sürüklemiştir. Bazı Kürt aydın ve tarihçilerin "M.Kemal Kürtlere özerklik tanıdı" söylemi, aslında Wilson prensiplerinin bir zorlaması sonucu Ulusalcı Kürt aydınlarını teskin etmeye çalışan bir yumuşama "sözü" dür. Bağımsızlıkçı ya da muhtariyet yanlısı Kürtleri ikna etmek için bu geri adım atılmıştır.
M. Kemal'in "Kürdistan'ın bağımsızlığına karşı muhtariyet" vaadi, demokratik bir karakter taşımamıştır. Ulusalcı Kürt aydınlarına karşı "muhtariyet" sözü verilirken; "Zade Kürdü" olan Diyap Ağa, Hasan Hayri gibilerle de "ortak millet" fikri örgütlendirilmiştir.
Kürt ulusalcılarının bir bir tasfiye edilmesi Kürt beyzadeleri ile "zade"lik kültürü üzerine gelişen ilişkiler sonucunda Kürtler "Türk millet" kavramı içinde tanımlanıp, 1938 Dersim katliamından sonra inkar ve asimilasyona tabi tutulmuştur.
Görüldüğü gibi, Misak-i Milli ideali Türk ulusal kurtuluşunun manifestosu olarak ilan edilmişse de, özü Kürdistan'ı içine alan sınırların birliği ve Kürt ulusunun inkarına dayanan ulusun tekliği şeklinde formülasyona kavuşmuştur.
İsmet İnönü, yanına aldığı bir kaç "Zade Kürt"le birlikte Lozan'a çıkmış, Lozan'da bu "Zade Kürt"leri konuşturarak Kürtlerin Türklerden ayrılmak istemediğini söyleterek, Misak-i Milli sınırlarını, uluslararası kamuoyuna deklere ettirmeye çalışmıştır. Ancak, İngilizlerin muhalefeti karşısında, bu günkü Güney Kürdistan Irak, Güney batı ise Suriye sınırlarına bırakılması uygun görülerek, Türklerin "misaki milli" idealleri reddedilmiştir.
Türk-Kürt kardeşliğinden bir kaç örnek
Kardeşlik, dünyanın en güzel altın değerindeki kavramıdır. Ancak siyasette "altın vuruş"lar hep bu soyutlama üzerinden yapılır. İslam inananların kardeşliği anlamına gelen "ümmet kardeşliği"ni savunur, solcular ise bunu "halkların kardeşliği" olarak belirlerler. Her iki bakışın içeriği ortalama aynıdır. Türk-Kürt kardeşliği referansıyla siyaset yapılacaksa, önce tarihsel bir perspektife ihtiyaç olacaktır.
Sarıkamış dramı : Tarih, 1914. Söylenenlere göre, Osmanlı-Rus savaşında Kürt aşiretleri Osmanlılar adına savaşırlar. Allah u Ekber dağlarının asiliği yanında soğuk kış mevsimi dolayısıyla onbinlerce Kürt askeri ölür. Enver Paşa Osmanlı askerlerini denetlerken Allah u Ekber dağlarında onbinlerce ölü askerlerin cesedini görür. Orda bulanan bir komutanına,
- Bunlar kimin askerleridir, diye sorar.
Komutan,
- Osmanlı için savaşan Kürt askerlerdir, der.
Enver Paşa ise,
- Eğer öyle ise, kaybımız yoktur, der.
Diyap Ağa : Dersimli bir aşiret reisidir, Dersim Mebusu Hasan Hayri tarafından M.Kemal ile tanışır, dost olurlar. Önce Diyap Ağa'nın 1931 yılında Yeni gün gazetesine verdiği mulakkatan bazı bölümleri aktaralım:
"Bir kere de Lozan Konferansı sırasında kürsüye çıktım. Aha bizim memleket ahalisi Kürtmüş, orada bir Kürt Hükümeti kuracaklarmış, bunu duyunca kızdım kürsüye çıkıverdim. Gene sustular: "Lâilaheillâh Muhammedünresullâllah" dedim. "Gerek Şafiî, gerek Hambelî, gerek Hanefî hepimizin kıblesi birdir. Meclisimiz, kulübümüz, dinimiz, milletimiz birdir. Biz Kürt değil, biz Türk'üz. Hepiniz Lâilaheillâh demişsiniz. Şimdiden sonra mı, ayrı bir din, ayrı bir millet olacağız." dedim. Gene el çırptılar, İsmet Paşa ayakta kürsünün yanına gelmiş, sakalımın dibine yaklaşmıştı. O da coştu, o da el vurdu. » (4)
Kürtlüğün kurtuluşunu Türk istiklalinde gören bir "Zade Kürd"ün iftiharlarıdır anlatılagelen ! Ve sonuç; Seyit Rıza Diyap Ağa'nın damadıdır, yakın ilişkileri vardır. Sırf bu yakın ilişkiden dolayı aşiretiyle birlikte sürgüne tabi tutulur.
Hasan Hayri : Dersim mebusudur, M.Kemalin yakın arkadaşıdır. Türk-Kürt kardeşliğine gönül vermiş bir "Zade Kürdü"dür. İsmet İnönü tarafından Lozan anlaşmasına "Kürt temsilci" olarak götürülür. Lozan Konferansında "Kürt temsilcisi" olarak yaptığı konuşmayı şöyle anlatmaktadır:
"Lozan Sulh Konferasında Sevres muahedesi bahsu mevzuuu olurken, Kürtlerin Türklerden ayrılmak istemeyip istemedikleri hususuna temas eden bir soru vaki olmuştu. Bu cihet 1922'de bir telgrafla Büyük Millet Meclisinden istizah edildi. Aktedilen mahrem bir celse de, Mustafa Kemal Kürt mebuslarının fikrini istimzak etmek istedi. Ben söz aldım ve Kürtlerin Türklerden ayrılmayacaklarını kati bir lisanla beyan ederek bu sözlerimi Hazreti Muaviyeden bu güne kadar cereyan etmiş olan hadiseleri sayıştırarak tarihten ispata çalıştım. Bu sözlerimden son derece memnun olan Mustafa Kemal sevincinden ayaklarını yere vuruyor ve beni çılgıncasına alkışlıyordu" (5)
Bu meclis toplantısı sürecinde M.Kemal Hasan Hayri'ye "mümkünse Kürt ulusal kıyafetlerini giymesini" rica etmişti.
İstiklal Mahkemesinde yargılandığında, kendisine sorulan bir soru da, "Büyük Millet Meclisine neden bölücü Kürt kıyafetleriyle geldiği" olmuştur. Daha sonra idam cezası verilerek, ertesi gün infaz edilmiştir..
Ağrı, Koçgiri, Şeyh Sait, Dersim isyanının vahşeti; Kürt öncülerin komployla birer birer tasfiye edilmeleri "Misak-i Milli" hayalinin bir heyecanı, Türk-Kürt kardeşliğinin "eseri" değil miydi, sorusu Kürt tarihinde olduğu gibi, Kürt siyasetinde de daha uzun bir zaman tartışılacağa benziyor.
Devam edecek....