Çoğul eki, Türkçede bir ismin sayısal niceliğini artırmak amacıyla kullanılan -lar, -ler ekidir. Akademik alanda çoğul ekinin yerine daha ziyade çokluk eki terimi kullanılır. Çoğul eki, özel isimlere eklendiği zaman ayrılmaz. Yani Türk’ler değil Türkler ifadesi doğrudur. Yine Aliler derken de buradaki -ler eki ayrılmaz. Bunun istisnaları yazının devamında belirtilmiştir. Aynı zamanda çoğul eki fiillere gelmez. Fiillere gelen -lar, -ler eki üçüncü çoğul şahıs ekidir.
Türkçede -lar, -ler eki kullanmadan da çokluk yapılabilir. Çünkü bazı kelimelerin anlamları kendiliğinden çoğuldur. Bu tarz isimlere topluluk adı denir. Örneğin ordu kelimesi herhangi bir ek almamıştır. Fakat birden fazla insanın içerisinde yer aldığı bir topluluğu ifade eder.
Aslında Göktürkçe betiklerde ve Eski Uygur Türkçesi metinlerinde yani Eski Türkçede -lar, -ler ekinden başka çokluk yapan ekler de vardır. Ancak bu ekler zamanla kullanımdan düşmüştür.
Çokluk eki, sadece isimlerin niceliğini artıran bir ek değildir. Nitekim bu ekin birçok işlevi vardır. Şimdi gelin bu işlevleri inceleyelim.
1. Çoğul Ekinin Cümleye Kattığı Anlamlar
Çoğul eki yani çokluk eki, Türkçede dokuz temel işleve sahiptir. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:
- İsimlere gelir ve böylelikle geldiği kelimeden çok sayıda olduğunu bildirir: evler, arabalar vb. Bu, ekin temel işlevidir.
- Onluk yılları ifade etmek için kullanılır. Nitekim Türkçede onluk yıllar bir kelime ile değil, çokluk eki ile yapılır: 80’ler vb.
- Çokluk eki bazen belirsizlik veya yaklaşıklık amacıyla kullanılır. Örneğin “Bir zamanlar çok mutluydu.” cümlesinde ekin amacı belirsizlik oluşturmaktır.
- Aile ve soy isimleri yapar: Aliler vb.
- Ulus ve köken merkezli topluluk isimleri yapar: Türkler, Araplar, İngilizler vb.
- Nezaket bildirmek için kullanılır: Ahmet Beyler gelmiş.
- Abartma amacı ile kullanılır: Boğazlarım ağrıyor.
- Düşünceyi geliştirme yolları içerisinde yer alan sayıp dökme amacıyla kullanılır: Covid-19 salgınında okullar, iş yerleri, kafeler, restoranlar kapandı.
- Bir konudaki sınırlı örnekler sıralandığında, bu örneklere yenilerinin de eklenmesinin mümkün olduğunu ima etmek için kullanılır: Bu topraklardan Nene Hatunlar, Yunus Emreler, Mevlânâlar geçmiş.
2. Çoğul Ekinin Kesme İşareti ile Yazımı
Türkçede çokluk eki, özel isimlere eklendiğinde ayrılmaz. Nitekim bu ekten sonra gelen ekler de aynı şekilde bitişik yazılır. Bununla birlikte Toros Dağları, Olimpiyat Oyunları gibi tamlamalara gelen ekler çokluk eki içermelerine rağmen çokluk ekinden sonra iyelik eki aldıkları için kesme işareti ile ayrılır.
Bu durumda doğru yazımlara şu örnekler verilebilir:
- Osmanlıları Avrupa yeni tanımıştır.
- Türklerden artık bir medeniyet inşası bekleniyordu.
- Ahmetler dün bize gelmişti.
- Olimpiyat Oyunları’nı dört gözle bekliyorum.
- Toros Dağları’nı bir kağnı ile aşmıştık.
2. Toros Dağları nasıl yazılır?
Toros Dağları, Munzur Gözeleri gibi yapılarda her iki kelimenin de baş harfi büyük yazılır. Çünkü dağ, nehir ve ırmak gibi yer şekillerine dair adlar özel bir isimden sonra geldiklerinde büyük yazılır: Alp Dağları, Ağrı Dağı, Toros Dağları, Tuz Gölü, Sakarya Irmağı vb.
Not: Toros Dağları gibi tamlamalar her ne kadar çoğul eki alsa da bu tamlamalara gelen ekler kesme işareti ile ayrılır. Bu duruma TDK’nin sitesindeki Kâşgarlı Mahmud adlı metindeki şu cümleyi örnek verebiliriz:
1057 yılında yaşanan kanlı darbeden sonra kırk dokuz yaşında Pamir Dağları’ndaki sarp Muk geçidini aşıp ülkesinin sınırları dışına çıkan Kâşgarlı Mahmud, Türkistan bölgesini adım adım dolaşarak Türk toplulukları arasında yaşamaya başlamıştır.TDK
3. Çoğul Ekinin Şahıs Eki ve İyelik Eki ile Karışması
- Yalnızca isimlere gelir. Fiillere gelmez. Fiillere gelen -lar, -ler eki çoğul eki değil şahıs ekidir. “Kapıyı hızlıca kapattılar.” cümlesindeki -lar eki, üçüncü çoğul şahıs ekidir.
- Bazen bu ek, üçüncü çoğul şahıs iyelik eki ile de karışır. Onların evleri, dün akşamki yangında kül oldu. Yanan evdeki bu çocuklar, devlet tarafından koruma altına alındı. Bu örnekte -leri eki iyelik ekidir. Çünkü burada çok olan ev değil, evin içerisinde yaşayanlardır.
- Geniş zaman ekinden önce isimden fiil yapan -la, -le eki geldiği zaman da dikkatli olmak gerekir. “Güzel bir gün bizi bekler.” cümlesindeki “ler” çoğul eki değildir. Burada isimden isim yapan -le eki ve -r geniş zaman eki birleştiği için sanki çoğul ekiymiş gibi gözükmektedir.