Bilimsel destek: Andreas Vosseler M.A.
Düşük kan şekeri durumunda kan şekeri değeri 70 mg/dl (3,9 mmol/l) altına düşmektedir. Düşük kan şekeri, insülin enjekte eden veya örneğin sülfoniüreler gibi kan şekerini düşüren belirli tabletleri kullanan diyabetli kişilerde ortaya çıkabilmektedir. Ağır derecede düşük kan şekeri, bilinç kaybına yol açabilmekte ve hayati tehlike taşımaktadır.
Düşük kan şekeri semptomları örneğin terleme, titreme, huzursuzluk veya yüz solgunluğu olabilmektedir. Kan şekeri değerlerinin düşük olması aşağıdaki sebeplerden kaynaklanabilmektedir: Çok fazla insülin veya kan şekerini düşüren Tabletten, alışılmadık fiziksel etkinlik, çok az yemek, aşırı alkol tüketimi. Kan şekeri değeri, bir miktar şekerli bir şey yendikten veya içildikten sonra tekrar yükselir.
Tıpta buna hipoglisemi veya kısaca "hipo" denmektedir.
Tip 1 diyabeti olan kişilerde hafif düzeyde düşük kan şekeri nispeten sık görülmektedir. Belirtileri zamanında fark edilerek karbonhidrat alınması (örneğin meyve suyu) halinde düşük kan şekeri genellikle iyi bir şekilde tedavi edilebilmektedir.
- Düşük kan şekeri nedir?
- Semptomlar: Düşük kan şekerini nasıl anlarım?
- Anında alınabilecek önlemler: Düşük kan şekerine neler iyi gelir?
- Glukagon iğnesi ve burun spreyi
- Düşük kan şekeri durumunda ilk yardım şeması
- Düşük kan şekerine yol açan sebepler nelerdir?
- Geceleri düşük kan şekerine neler iyi gelir?
- Trafikte düşük kan şekeri
- Düşük kan şekeri nasıl önlenebilir?
- Diyabeti olmayan kişilerin kan şekeri düşebilir mi?
Düşük kan şekerinde (hipoglisemi) kan şekeri çok düşük bir seviyeye düşer ve terleme, titreme, açlık duygusu ve hatta bilincin bulanıklaşması gibi belirtiler gösterir. Bu şikayetlerin ortaya çıktığı belli bir sabit sınır yoktur. Amerikan Diyabet Birliği’nin (ADA) tanımlamasına göre kan şekerinin 70 mg/dl‘nin (3,9 mmol/l) altında olması halinde düşük kan şekeri sözkonusudur. Fakat hipoglisemi erkenden veya ancak değerler düştüğünde belli olabilmektedir.
Düşük kan şekeri belirtileri, kişiden kişiye çok farklı olabilmektedir. En sık görülen semptomlar şunlardır:
- Titreme
- Terleme
- Aşırı açlık hissi
- Çarpıntı
- Kafa karışıklığı, oryantasyon bozukluğu
- Yüzün solması
- Konuşma ve görme bozuklukları
Kan şekeri değerlerinin çok düşük olduğu durumlarda bilinç kaybına ve kramplara varan sonuçlar doğabilmektedir.
Düşük kan şekeri durumunda diyabetli kişiler derhal kana hızlı karışan karbonhidratlar almalıdırlar.
Kan şekeri değerlerinin düştüğü durumlar için meyve suyu veya limonata gibi şekerli içecekler uygundur. Dekstroz tabletleri, jelibon veya olgun bir muz da hızlı etki eder ve kan şekerini tekrar yükseltir.
Örneğin çikolata gibi yağ içeren gıdalar, düşük kan şekeri durumunda alınacak ilk önlem olarak uygun değildir. Yüksek yağ içeriği, karbonhidratların etkisini yavaşlatmaktadır.
Kan şekerinin ne kadar düşük olduğuna bağlı olarak 10 ila 30 gram karbonhidrat alınması gerekir. Ardından kan şekerinin tekrar düşmesini önlemek için kan şekeri değerleri kısa aralıklarla kontrol edilmelidir.
Hızlı etki eden karbonhidratlardan sonra ek olarak örneğin bir dilim ekmek veya müsli bar gibi kana yavaş geçen karbonhidratlar yenebilir. Bu, kan şekeri seviyesini uzun bir süre dengeli tutmaya yardımcı olabilir.
Düşük kan şekeri durumunda öncelikle hızlı bir şekilde birşey yiyip sonra kan şekerini ölçün.
Bilinç kaybı durumunda asla kişinin ağzına hiçbir şey dökülmemelidir. Boğulma riski mevcuttur. 112 acil yardımı arayın ve kişiyi döndürerek dengeli bir yan pozisyona getirin. Acil yardım, kan şekeri değerlerini tekrar dengelemek amacıyla damardan bir şeker çözeltisi (glikoz) verebilir. Mümkünse glukagon iğnesi veya glukagon burun spreyi kullanılabilir.
Kan şekerinin çok düşük olması halinde bilinç kaybı olsa dahi glukagon iğnesi veya glukagon burun spreyi kullanılabilir. Ancak bunun için yüksek kan şekeri ihtimali olmadığından emin olmak şarttır. Bilinç kaybı varsa acil yardıma daima bildirilmelidir.
Glukagon hormonu, karaciğerden kana şeker (glikoz) salınmasını sağlayarak kan şekeri seviyesini yükseltir. Ancak bundan kısa bir süre öncesinde çok spor yapılmış veya alkol içilmiş olması halinde bu önlemler etki etmemektedir. Alkol alındığında karaciğer yoğun bir şekilde alkolün parçalanmasıyla meşgul olurken yoğun spor egzersizlerinden kısa süre sonra glikojen depolarını tekrar doldurmakla uğraşır (glikojen = şekerin depolandığı biçim). Bu durumlarda mümkünse şeker içeren içecekler veya gıdalar tüketilmelidir. Aksi halde derhal kurtarma ekipleri çağrılmalıdır.
Kullanım:


Glukagon iğnesi


Glukagon burun spreyi


Glukagon iğnesi veya glukagon burun spreyi kullanıldıktan sonra:
- Kişinin bilinci yerine geldikten sonra kan şekerinin tekrar düşmesini önlemek için şekerli bir şeyler tüketmesi gerekir.
- Enjeksiyonun ardından 10 dakika içinde herhangi bir etkisi olmazsa acil yardım tarafından damardan glikoz verilmesi gerekir
- Saatler sonra dahi kan şekeri tekrar düşebilmektedir. Bu nedenle bir klinikte gözetim önerilmektedir.
Diyabetli kişilerin yakın çevresindeki kişilere glukagon iğnesi veya glukagon burun spreyinin nasıl kullanılacağını öğretmek yararlıdır. Böylelikle acil bir durumda doğru davranılır.
Şiddetli kan şekeri dalgalanmaları durumunda sürekli glikoz ölçümü sistemleri (CGM) değeri gecikmeli olarak gösterebilmektedir. Bu nedenle özellikle de kan şekeri değerinin hızlı bir şekilde düştüğü veya hızlı bir şekilde yükseldiği durumlarda olmak üzere kan şekerinin parmak pulpasından kan alınarak yapılması yararlı olmaktadır.
Düşük kan şekerinin farklı sebepleri olabilmektedir:
- Çok az karbonhidrat yenmiştir: Örneğin bir öğün atlandığı veya bir öğün beklenenden az karbonhidrat içerdiği için.
- Hareket ve spor: Özellikle de uzun yürüyüş yapmak, bisiklete binmek veya ev işleri gibi sürekli hareket olmak üzere fiziksel etkinlik durumunda enerji ihtiyacı artmaktadır. Ayrıca spor yaptıktan sonra vücut uzun bir süre ilave kalori yakmaya devam etmekte ve bu nedenle saatler sonra bile düşük kan şekeri ortaya çıkabilmektedir.
- Çok fazla insülin enjekte edilmiştir: Bir öğün için gerekenden daha fazla karbonhidrat hesaplanmış ve bunun sonucunda çok fazla insülin enjekte edilmiş olması halinde bu durum ortaya çıkabilmektedir. Yanlışlıkla başka insülin türü kullanılması veya insülinin yemekten çok önce enjekte edilmesi halinde de düşük kan şekeri ortaya çıkabilmektedir.
- İnsülin yanlışlıkla kasa enjekte edilmiştir: Bu durum, insülinin daha hızlı etki etmesine neden olmaktadır. Bu da zamanında karbonhidrat yenmemesi durumunda düşük kan şekerine yola açabilmektedir.
- Belirli kan şekeri düşürücü tabletler (örneğin sülfoniüreler) alınmıştır.
- Alkol: Bira, şarap ve benzeri bir zevkten sonra kan şekeri seviyesi keskin bir şekilde düşebilir. Özellikle akşam alkol tüketilmesi halinde uykuda hızlı bir kan şekeri düşüşü ortaya çıkabilir.
- İnsülin eğiliminin artmış olması: Sıcakta, mesela güneşlenditen sonra insülin kana daha çabuk geçer.
- Daha iyi insülin etkisi: Hamileliğin erken evrelerinde veya kilo verdikten sonra daha az insülin gerekli olabilmektedir.
Diyabetli kişilerin sık sık şekerinin düşmesi durumunda düşük kan şekeri semptomlarının giderek daha gel ve anca kan şekeri değeri çok düşük olduğunda fark edilmesi mümkündür. Buna hipoglisemi algılama bozukluğu da denmektedir. Bu durumda algılama eşiğini yükseltecek bir egzersiz faydalı olabilmektedir. Bu konuda diyabet ekibinizle konuşun.
Geceleri düşük kan şekeri durumunda aşağıdaki ipuçları yararlı olabilir:
- Yatağa hafif yüksek kan şekeri değerleriyle girin.
- Akşam yemeğinde veya yatağa girmeden kısa bir süre önce yavaş etki eden karbonhidratlar tüketin (örneğin tam tahıllı ürünler).
- Akşamları yükselen kan şekeri değerlerini düzeltirken dikkatli olun.
- Akşamları alkol tüketimini azaltın veya tamamen bırakın.
- Akşamın geç saatlerinde spor yapmaktan kaçının.
- İnsülin dozunu değiştirin (doktorla görüştükten sonra).
- Başka bir insülin tedavisine geçin (doktorla görüştükten sonra).
- Alarm fonksiyonu bulunan bir CGM (sürekli glikoz ölçümü) kullanın
Uyku sırasında düşük şeker seviyesi şüphesini araştırmak istiyorsanız, kan şekerinizi 02:00 ile 03:00 saatleri arasında ölçebilirsiniz. Özellikle de alarm fonksiyonu bulunanlar olmak üzere CGM sistemleri de gece düşük kan şekerini belirlemeye yardımcı olabilmektedir.
Düşük kan şekerinin uyku sırasında farkına varılmaması halinde sonraki sabah yorgunluk, bitkinlik veya baş ağrısı ortaya çıkabilmektedir. Kan şekerinin gece düşmesi durumunda vücut stres hormonlarının sonucu olarak buna karşı kendiliğinden düzenleme yapmaktadır. Bu çerçevede karaciğerden kana şeker salınabilmektedir. Nadiren de olsa kan şekerinin gece düşmesinin ardından sabah kan şekeri değeri çok yüksek olabilmektedir. Bu fenomene Somogyi etkisi denmektedir. Uyandıktan sonra kan şekeri değerlerinin düşük olması, gece düşen kan şekerinin belirtisi olabilmektedir.
Araba kullanırken dikkat gerekir. Direksiyon başındayken düşük kan şekeri çok tehlikeli olabilir. Hipoglisemiye karşı bir yatkınlığınız varsa trafikte belli birkaç güvenlik önlemine dikkat edin:
- Yola çıkmadan önce şekerinizi ölçün. Eğer değerleriniz çok düşükse hemen bir karbonhidrat yiyin. Kan şekeri seviyeniz normale döndükten sonra yola çıkın.
- Kan şekeri seviyelerinin ve tedavi uygulamalarının dokümantasyonu
- Acil durumlara karşı arabada karbonhidrat bulundurun. Düşük kan şekeri belirtileri kendini göstermeye başladığında arabayı durdurun ve birşeyler yiyin. Kan şekeriniz yükseldiği zaman tekrar yola devam edin.
Düşük kan şekerinin farkına varılması halinde karbonhidrat bakımından zengin içeceklerle veya yiyeceklerle bu durum önlenebilmektedir. Bu nedenle kişiler her zaman yanlarına şeker bakımından zengin gıdalar almalıdırlar. Ayrıca bir "acil durum paketi" içine başka diyabet malzemeleri de konabilmektedir. Diyabet tedavisine bağlı olarak dekstrozun yanı sıra glukagon burun spreyi, yedek insülin şişesi veya insülin kalemi de kullanılabilmektedir.
Diyabet olmasa bile nadir durumlarda düşük kan şekeri değerleri titreme, yüz solgunluğu, çarpıntı veya açlık krizleri gibi şeker düşüklüğünün olağan semptomlarına yol açabilmektedir. Özellikle de zayıf kişiler bu gibi semptomları daha sık bildirmektedirler. Ancak kan şekeri değerlerinin düşük olması, diyabet hastalığına işaret etmemektedir.
Normal durumlarda metabolizması sağlıklı bir vücut, kan şekeri düştüğünde kendi başının çaresine bakabilmektedir. Kan şekeri düştüğünde karaciğer, tam da bu anlar için depolanmış olan şeker rezervlerini serbest bırakır.
Aşağıdaki durumlarda, diyabet hastası olmayan kişiler de düşük kan şekeri semptomlarını hissedebilmektedirler:
- Oruç tutma sırasında
- Alkol veya kahve tükettikten sonra
- Uzun süre devam eden, zorlayıcı spor egzersizleri sırasında veya sonrasında
- Kan şekeri seviyesini hızlı bir şekilde yükselten ve yüksek bir insülin salınımına neden olan, karbonhidrat bakımından zengin öğünlerden sonra
Çoğu durumda düşük kan şekeri semptomları, diyabet hastası olmayan insanlar için tehlikeli değildir. Şekerli içecekler veya yiyeceklerle kan şekeri seviyesi tekrar yükselmektedir. Ama dikkat edin: Karşı önlem olarak çok fazla karbonhidrat alınırsa vücudun buna karşın çok fazla insülin salması mümkündür. Bunun ardından kişi yeniden şekerinin düştüğünü hissedebilmektedir.
Yavaş bir şekilde sindirilen karbonhidratlara dikkat edin. Kompleks, posalı karbonhidratlar (örneğin tam tahıl ekmeği veya müsli bar) veya protein ve/veya yağ içeren gıdalarla birlikte alınan karbonhidratlar (örneğin sebze ve balıkla birlikte pilav gibi) bunun için uygundur. Böylelikle açlık krizleri ve düşük kan şekeri değerleri önlenir.
Diyabet hastası olmayan kişilerde düşük kan şekeri semptomlarının sıklıkla ortaya çıkması halinde bunun arkasında yatan başka hastalıklar olabilir. Bunun nedenleri örneğin şunlar olabilir:
- Yetersiz beslenme
- hormon eksikliği, özellikle de böbreküstü bezleri yetmezliği
- Pankreasta yüksek insülin üretilmesine neden olan tümör (insülinom)
Sık tekrarlayan kan şekeri düşüklüğü için doktorunuzla konuşun.
Ärzteblatt online: Hypoglykämie: Gucagon wirkt als Nasenspray zuverlässig. Artikel vom 30.05.2022
ÄrzteZeitung online: Krankhafte Hypoglyklämien gibt es auch bei Menschen ohne Diabetes (Letzter Abruf: 05.04.2023)
Bansal, N. et al.: Non-diabetic hypoglycemia. In: Feingold, K.R. et al., eds. Endotext. MDText.com, Inc., 2020
Bundesärztekammer et al.: Nationale Versorgungsleitlinie Therapie des Typ-2-Diabetes. Langfassung. 1. Auflage. Version 4. 2014 (Gültigkeit abgelaufen, in Überarbeitung)
Bundesärztekammer et al.: Nationale Versorgungsleitlinie Typ-2-Diabetes. Teilpublikation der Langfassung. 2. Auflage. Version 1. 2021
Deutsche Diabetes Gesellschaft: S3-Leitlinie Therapie des Typ-1-Diabetes. 2. Auflage. 2018
Ebert, O. et al.: Diabetes und Straßenverkehr. In: Diabetologie, 2019, 14: S278-S288
European Medicines Agency: Baqsimi® (Glucagon), SPC, EMEA/H/C/003848
Häring, H.-U. et al. (2011): Diabetologie in Klinik und Praxis. 6. Auflage. Georg Thieme Verlag KG, ISBN: 9783135128061
Hien, P. et al. (2013): Diabetes Handbuch. 7. Auflage. Springer-Verlag, Heidelberg, ISBN: 978-3-642-34944-7
Schlüter, S. et al.: Glucose Measurement and Control in Patients with Type 1 or Type 2 Diabetes. In: Exp Clin Endocrinol Diabetes, 2022, 130: S19-S38
Güncelleme: 05.04.2023