Prof.Dr.Karl Terzaghi (1883-1963) Avusturya kökenli bir Amerikalı. Harvardda hocalık yapmış. Zemin mekaniğinin yaratıcısı olarak kabul ediliyor. 1916-1925 yılları arasında İstanbulda bulunmuş ve ders vermiş.
Karl Terzaghi 1925de Bostonda Twentienh Century Clubda bir konferans verir ve bu konferansında 1916dan itibaren Türkiye ile ilgili edindiği izlenimlerinden sözeder. Tabi Türkiyede kaldığı yıllar hasebiyle Mütareke yılları, Milli Mücadele, Mustafa Kemal, Cumhuriyet ve kurucu kadrosu, bu kadronun yöneldiği istikamet gibi konularda bir takım gözlemleri/yorumları vardır ve konferansta bu yorumlarını aktarır.
Bu konferansın ilgili bölümünün notlarını yıllar önce Tarih ve Toplumda okumuştum. (Karl Terzaghi, Türkiye Anıları, Tarih ve Toplum sy. 128. Ağuston 1994) Neler okuduğumu hatırlamadığım gibi Karl Terzagni adını da -bu bağlamda- tamamen unutmuşum.
Geçenlerde Arasokakların Tarihini okurken yazarın Karl Terzagninin ilgili konferanstaki notlarından yaptığı alıntıları gördüm. Hemen hemen on yıl önce okuduğum ve o zaman muhtemelen pek bir şey de anlamadığım bu satırları sizlerle de -son zamanlarda bu sitede tartıştığımız konular bağlamında olduğundan- paylaşmak istedim.
Bu satırları alıntılayan Cündioğlu, Karl Terzaghinin Cumhuriyetin kuruluş yıllarında (1925) yaptığı bu değerlendirmenin günümüz için ifade ettiği anlamın, o gün için ifade ettiği anlamdan daha çarpıcı ve daha öğretici olduğunu söylüyor; ki, kesinlikle katılıyorum.
Önce Karl Terzaghiyi dinleyelim:
Gerçeğe iki yolla yaklaşmak mümkündür: Kutsal kitaplarda yazılanların doğruluğuna gözü kapalı olarak inanmak veya şüphecilikle felsefe yapmak. Maddi ihtiyaçlarımızı karşılamanın da iki yolu vardır: Dervişçe bir düşünceyle gereksinmelerimizi en temel ihtiyaçlar seviyesine düşürmek veya ortalama üretimi arttırmak. Bu ikinci tavır, Batının ruhunu teşkil etmesi bakımından karakteristiktir. Havaî fişekçilikteki parlaklıkla mukayese edilebilir parlaklıkta şaşırtıcı bir uygarlığa yol açar; fakat onlar aynı zamanda doymak bilmeyen arzularımızın, ruhlarımızın kıvılcımını da ateşler: hakimiyet için, bilmek için, servet için arzu. Bu arzunun sınırı yoktur! Daha fazla elde ettikçe daha fazla isteriz. []
İlk bahsedilen tavır [ise] bilgeliğe ve içsel ahenge ulaştırır. Bu ruhun hayranlık duyulacak durumunu, eski muhafazakar Türklerde açıkça ifadesini bulmuş şekilde sık sık görürsünüz. Fakat bu tavır aynı zamanda her türlü maddi ilerlemeyi öldüren bir durgunluğa da yol açar.
Hangi tavrın tercih edilmesi gerektiğini sormak boşunadır. Ben daha ziyade hangisinin daha ileri bir gelişme durumunu göstereceğini sormak isterim ve ona inanmaya eğilimim var ki bizim akıl durumumuzun doğununkiyle mukayesesi aklı havada olan gençlikle olgun yaşlılığın mukayesesidir. Her durumda gençlik ve yaşlılığın kendi[ne mahsus] parlak yönleri ve sınırlamaları vardır, gülünç duruma düşmeden birbirlerini taklit edemezler.
Eğer Türkler kendi dehalarına dayanan, tamamıyle Türk [=Müslüman] olan bir organizasyon yaratmayı başarırlarsa birinci ve ikinci tavrı benimsemiş olmaktan bağımsız olarak tarihî görevlerini yerine getirmiş olacaklardır.
Öte yandan eğer bir çeşit Alman taklidi veya Fransız taklidi uygarlık yaratmaya çalışırlarsa başarısızlığa mahkum olurlar. Bu husus herbirerimiz için de doğrudur. Muhtemelen hiçbirimiz bilinçli bir şekilde ve inatla kendimize sadık kalmadıkça hiçbir yere ulaşamayız. (s.167)
Burada Karl Terzaghinin sözlerinin başlangıcındaki ifadelerine bir şerhim olacak benim.Muhtemelen Terzaghi Kutsal kitaplarda yazılanların doğruluğuna gözü kapalı olarak inanmak derken fideizmden bahsediyor ve İslam düşüncesinin de tıpkı Hristiyan teolojisi/düşüncesi gibi fideist olduğunu öngörerek bir doğu tanımı yapıyor. Oysa İslam düşüncesi gözü kapalı inanca kesinlikle karşıdır. Gazalinin en büyük münekkidi İ.Rüşd, Akıl ile Vahyi aynı memeden emen ikiz kardeş olarak nitelerken, İslam düşüncesinin bir diğer zirve ismi Gazali de fideizme sert bir şekile saldırmıştır. (Literatürde gözü kapalı imanın adı Pascal İmanı, kömürcü imanı olarak geçer. Hem fideizm hem de Gazalinin fideizme yönelik sert eleştirileri için Bir Varoluşçunun İman Savunusu adlı esere bakılabilir.)
Dolayısı ile örtük de olsa Doğu düşüncesinin İslam kanadını fideist olarak nitelendirmek mümkün değildir. Ama bu Terzagninin Doğu için yaptığı tespitin yanlış olduğunu göstermez. Gerçekten de İslam dünyası ve doğu toplumları başka birçok sebebin doğal sonucu olarak atalete uğramış ve bu ataletin gereği olarak da metazori içe dönük bir yapıya bürünmüşlerdir. Fakat 19 yy.ın sonundan itibaren bu değişmeye başlamıştır.
Bu şerhi düştükten sonra Terzaghinin sözlerine geri dönelim.
Terzaghi Doğuyu olgun yaşlılara, Batıyı ise aklı havada gençlere benzetiyor ve gülünç duruma düşmedikçe birbirlerini taklid edemeyeceklerini söylüyor. Buna katılıyorum ve bunun güzel bir örneği olarak da kendi ülkemi görüyorum.
Normalleşme başlığında değindiğim ve atıfta bulunduğum makalelerden de anlaşılacağı gibi Terzagninin daha 1925de öngördüğü taklidî uygarlık yaratma çabasının başarısızlığa mahkum olacağı gerçeğini bizim intelijansiyamızın farketmemesi -ki acı olan onca olan bitene rağmen halen de farketmemiştir.- hayret-i mucib bir şey..
Su eninde sonunda doğal mecrasını bulur, yapay yönlendirmeler, setler, kaneller vs. bir noktadan sonra işe yaramaz. Su mecrasını bulur bulmasına da bu oluncaya kadar arada daha kaç nesil gider, işte bunu kestirmek gerçekten zor.