Yaklaşık 40 yıl önce bilim adamları, insan faaliyetlerinin ozon tabakası nı incelttiğini ve Antarktika üzerinde bir delik oluştuğunu keşfettiler. Bu akılcı keşifler, ömür boyu sürecek çevresel bir zorluğun üstesinden gelmek için dünyayı bir araya getirdi.
On yıllar sonra, ozon deliği 1980’lerdeki korkunç görünümünden bu yana uzun bir yol kat etti. Ama henüz kutlama için bir neden değil. Atmosferdeki ozonun korunmasını sağlamak için politika yapıcılar ve bilim adamları arasında halen devam eden çabalar vardır. Deliğin devam eden iyileşmesinin ışığında, işte deliğin nasıl oluştuğuna, onu düzeltmek için koordineli çabaya ve daha da kötüye gitme ihtimalinin olup olmadığına dair bir kılavuz.
Ozon nedir?
Ozon veya trioksijen, üç oksijen atomundan oluşan oldukça reaktif bir gazdır. Dünya yüzeyinin yakınında bir miktar ozon bulabilirsiniz, ancak çoğu Dünya’nın stratosferinde yoğunlaşmıştır. Yer seviyesinde, ozon insanlar için zehirli bir moleküldür ve solunduğunda akciğerlere zarar verebilir. Yine de, yerden 31 mil yüksekte olması önemli ve koruyucu.
Stratosferik seviyede, ozon tabakası olarak bilinen bir örtü içinde diğer ozon moleküllerine bağlanır. Bu ozon molekülleri, UV radyasyonunu emerek Dünya’daki yaşam için bir güneş kremi görevi görür. 1960’larda ve 70’lerde araştırmacılar, belirli maddelerin – özellikle insan yapımı endüstriyel kimyasalların – ozon moleküllerini bozduğunu keşfetmeye başladı. Bu maddeler, oksijen atomlarından birini soyarak ozon moleküllerini parçalar. Zamanla bu reaksiyonlar ozon tabakasını daha az kararlı hale getirebilir.
1985 ‘te, bu tehdit halka tanındı. Bilim adamı Joseph C. Farman ve meslektaşları, Antarktika üzerindeki atmosferik ozonun yüzde 40 oranında azaldığını keşfettiler. Bazı insan yapımı maddeler stratosfere ulaştı ve ozon tabakasını tükenme noktasına kadar bozarak, genellikle ozon deliği olarak bilinen son derece ince bir bölüm oluşturdu. Güney Kutbu’nda bölgenin benzersiz meteorolojik ve kimyasal koşulları nedeniyle oluşan delik.
Ozon deliğine ne sebep oldu?
Bilim adamları, ozon tabakasını incelten maddeler içeren belirli gazların emisyonlarını sorunun ana kaynağı olarak belirlediler. Kloroflorokarbonların kısaltması olan CFC ‘ler, ozon tabakasına en zararlı gazlardan biridir. CFC ‘ler klor içerir – yüzme havuzlarında bakterileri öldürmek için harika bir bileşiktir. ve gaz halinde olması ozon tabakasına zararlıdır.
CFC ‘ler önceki yıllarda yaygın olarak kullanıldı ve 1980’lerin sonlarında zirveye ulaştı. Atmosfere tehlikeli seviyelerde klor gazı yaymak için kullanılan birçok buzdolabı, klima ve köpük üfleme ekipmanı. Klor ozon tabakasına ulaştığında, güneşten gelen ultraviyole ışınımı onu reaktif bir maddeye dönüştürür ve bu da ozon moleküllerini yok eder. Brom gibi diğer bileşikler de ozon tabakasının tüketilmesinde rol oynamıştır.
Atmosferdeki bu maddelerin seviyeleri yıllar içinde önemli ölçüde azalmış olsa da, ozon deliği ancak önümüzdeki on yıllarda tamamen iyileşecektir.
Ozon Tabakası deliği neden bir problemdi?
Ozon tabakasının incelmesi bir insan sağlığı riskidir. Bunun nedeni, güneşten gelen daha fazla ultraviyole ışınlarının katmandan geçip Dünya yüzeyine ulaşabilmesidir. Aşırı UVB radyasyonu , cilt kanseri ve katarakta neden olabileceğinden özellikle endişe vericidir. UVB radyasyonu ayrıca deniz yaşamına ve bitkilere zarar verebilir ve pirinç, buğday ve soya fasulyesi mahsullerinin verimliliğini azaltabilir.
CFC ‘lerin etkileri ozon tabakasının ötesine geçebilir. CFC ‘ler güçlü sera gazlarıdır ve iklim değişikliğinin sonuçları üzerinde daha geniş bir etkiye sahip olabilir . CFC’ler, karbondioksite kıyasla atmosferdeki nispi konsantrasyonlarda bulunur, bu nedenle küresel ısınmada küçük bir oyuncu olarak kabul edilirler .
CFC ‘ler küresel ısınmaya neden olmuyor gibi görünürken, bölgesel ısınmayla farklı bir tablo ortaya çıkıyor. Son araştırmalar, aynı gazların Kuzey Kutbu’ndaki ısınmayı hızlandırdığını ve Kuzey Kutbu’nda deniz seviyesinin yükselmesine ve yüzey ısınmasına katkıda bulunduğunu göstermiştir.
Ozon tabakası nın incelmesine ne yardımcı oldu?
Ozon deliğini sabitlemek, ozon tabakasını incelten gazların stratosfere ulaşmamasını sağlamakla ilgilidir. 1987’de Birleşmiş Milletler, atmosferdeki bu gazların miktarlarını düzenlemek için Montreal Protokolünü kurdu. Montreal Protokolü 197 ülke tarafından imzalandı ve tarihte evrensel onay sağlayan tek BM antlaşmasıdır.
Protokol, zamanla ozon tabakasına ve iklime zarar verebilecek daha fazla madde içerecek şekilde güncellendi. Örneğin 2016 yılında, hidroflorokarbonlar kontrollü maddeler listesine eklendi, çünkü bu gazlar güçlü sera gazları olarak tanımlandı. Antlaşma, insanların neden olduğu çevresel bir zorluğun üstesinden gelmek için en başarılı protokollerden biri olarak kabul ediliyor .
Ozon deliği sabitlendi mi?
Evet ve hayır. Montreal Protokolünün bir sonucu olarak, atmosferdeki ozon tüketen gazların konsantrasyonları önemli ölçüde azaldı. Ancak Canterbury Üniversitesi’nde çevre fiziği profesörü olan Laura Revell’e göre, sorun henüz çözülmedi. “Ozon deliği her kış ve ilkbaharda oluşmaya devam ettiği sürece sorunun çözüldüğünü söyleyebileceğimizi sanmıyorum. CFC ‘lerin etkilerinden kurtulup iyileşmediğini kontrol etmek için ozon tabakasını izlemeye devam etmemiz gerekiyor” diyor.
Gazlar yasaklanmasına rağmen, temelli gitmediler. Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresinden araştırmacı kimyager Stephen Montzka, atmosferde olası yasadışı CFC ‘ler tespit ettiklerini söylüyor. Montzka, 2018’de Nature dergisinde, bir tür kloroflorokarbon olan CFC-11’in beklenmedik seviyelerde bulunduğunu gösteren bir rapor yazdı. Bu CFC-11 konsantrasyonu, belki de Montreal protokolüne aykırı olan yetkisiz endüstriyel üretimin sonucuydu.
Montzka tarafından yapılan daha fazla araştırma , ozon deliğinin geri kazanılmasının bu emisyonlar nedeniyle gecikebileceğini gösterdi. Buna rağmen Montzka, ozon tabakasının CFC ‘lerden önemli bir riskle karşı karşıya olduğuna inanmıyor. “Atmosferde kaydettiğimiz gelişmiş CFC-11 seviyeleri, bu seviyeler hızla azalırsa ve [beklenen miktarlara] geri dönerse, ozon tabakasına tek başına önemli ek zarar vermeyecek bir miktarı temsil ediyor” diyor.
Ülkeler Montreal protokolüne uymaya devam ederken, iklim modelleri ozon seviyelerinin 21. yüzyılın sonuna kadar standart ölçülere dönmesi gerektiğini gösteriyor. Revell, “Montreal Protokolüne uyma konusunda dikkatli olmamız gerekiyor, kuralları çiğneyen bir ülke bile ozon iyileşmesini önemli ölçüde geciktirebilir” diyor.