Son yüzyılların en etkili, en çok kullanılan, daha bir kaç yıl öncesine kadar her evin kışın olmazsa olmazlarından olan yegane ısınma aracı olan kömürü hiç merak etmişmiydiniz. Bu kömür nedir, nasıl oluşur, nereden çıkar? İşte sizler için bu konuda biraz araştırma yaptım.
Kömür nasıl oluşur?
Kömür, bitki artıklarının bataklık alanlarda birikmesi sonucunda oluşan tabakaların değişime uğraması ile meydana gelir. Zaman içerisinde bu tabakalar üzerine çeşitli çökeller birikir ve yer kabuğunun hareketleri sonucunda derinliklere gömülürler. Gömülmüş olan bu tabakalar arasındaki organik seviyeler; artan ısı ve basınca maruz kaldıklarında fiziksel ve kimyasal değişikliğe uğrayarak kömürleşme olarak tanımlanan bir süreç geçirir. Bu süreç milyonlarca yıl sürer.
Zaman içerisinde artan basınç ve sıcaklığa maruz kalan organik malzemeler kömürleşmeye başlar.
Hangi ortamlar kömür oluşumu için uygundur?
- Deltalar (en kalın kömür damarlarının oluştuğu ortamlardır)
- Göller nehirler (göl kıyıları, kalın kömür damarlarının meydana geldiği uygun bataklık ortamlardır)
- Lagünler (deniz etkisinin olduğu ince kömür damarcıklarını meydana getirirler)
- Akarsu taşma ovaları (İnce kömür damarcıklarını oluştururlar)
Kömürleşme derecesi nasıl tespit edilir?
Kömürleşme derecesi arttıkça, yani organik madde olgunlaştıkça, ışığı yansıtma derecesi de artar. Fotometreli mikroskop yardımıyla, organik maddenin (vitrinit grubu maseraller) üzerine düşen ışığın geriye yansıma değerinin, yansıması bilinen bir standart ile karşılaştırılarak bulunması yöntemi, vitrinit yansımasının ölçümü (%Ro) olarak adlandırılmaktadır. Bu yöntem, organik maddenin olgunluğunu (kömürleşme derecesini) saptamada kullanılan en etkili ve en güvenilir yöntemlerdendir (Stach 1982).
Kömür nasıl sınıflandırılır?
Kömürler organik olgunluklarına göre sırasıyla Linyit, Altbitümlü, Kömür, Bitümlü kömür ve Antrasit olarak adlandırılırlar.
Kömür gazı nedir ve nasıl oluşur?
Linyitin kömürleşmesi sırasında genellikle su ve karbondioksit kömürden ayrılmaktadır. Yüksek uçucu maddeli bitümlü kömür (taşkömürü) safhasında çoğunlukla karbondioksit, az oranda da karbonmonoksit ve azot ortamdan ayrılırken kömürleşme sürecinde önemli bir gaz olarak metan ortaya çıkmaktadır. Kömürleşme süreçleri sırasında ayrılan gazın miktarı hayli büyüktür. Yüksek uçucu maddeli bitümlü kömürlerden (yaklaşık %40 uçucu maddeli) bir ton antrasit (%5 uçucu maddeli) oluşana kadar 100 metreküp karbondioksit ve yaklaşık 200 metreküp metan meydana gelmektedir. Oluşan karbondioksit suda çözünür ve kayaçların kırık, çatlakları boyunca suyla yukarılara doğru taşınır. Keza aynı¸ sekilde metanın büyük bir ksmı ortamdan uzaklaşır. Metan, kömürlerin üst kısımlarındaki kayaçların kırık, çatlak ve gözeneklerinde birikerek ekonomik öneme sahip gaz yatakları oluşturabilmektedir. Buna rağmen, metanın bir kısmı kömür içerisinde adsorbe edilmiş olarak kalabilmektedir. Sondajlı ilerlemeler sırasında veya kömürlerin işletilmesi sırasında yük azalması sonucu metan ortaya çıkmaktadır. Çekoslavakya’nın Üst Silesia kömür baseninde 1 ton kömürde 100 metreküpten fazla metan olduğu bilinmektedir. Ancak, böyle büyük miktarda gaz içeren kömürler dünyamızda azdır. Zonguldak Taşkömür havzasının da kömür gazı içeriği detalı araştırmalar yapılmamasına rağmen yüksek denebilir.