Guatr nedir?
Tiroit bezinde görülen anormal genişlemelere guatr denmektedir. Tiroit bezi kelebek şeklinde ve boğazda, Adem elmasına denk gelen kısımda bulunan bir bezdir. Tiroit bezi, vücut fonksiyonlarını (metabolizma, yemekleri enerjiye dönüştürme vb.) düzenlemek için gereken hormonları salgılar. Aynı zamanda kalp atışını, solunumu, sindirimi ve psikolojiyi de etkilemektedir.
Guatr genellikle ağrısızdır, büyüdükçe öksürük yapabilir ve yutma ile nefes almada zorluğa yol açabilir. Guatr her yaştan insanda görülebilir, ancak guatra daha sık kadınlarda rastlanmaktadır.
Guatr belirtileri nelerdir?
Guatr en belirgin belirtisi boyunda şişkinliktir. Guatrlar hiç belirti vermeyebilir. Eğer tiroit bezinizde nodüller varsa bu şişkinliklerin boyutları iriden ufağa doğru değişebilir. Nodül olduğu takdirde şişkinlik görünümü artabilir. Guatrın diğer belirtileri ise şunlardır:
- Yutkunmada ya da nefes almada zorluk
- Öksürük
- Seste çatallaşma
- Kolunuzu baş hizasının üstüne çıkardığınızda baş dönmesi hissi
- Boyunda gözle görülür şişkinlik
- Boğazda sıkılma (gerginlik) hissi
Guatr çeşitleri nelerdir?
1) Endemik guatr
Endemik guatr yetersiz iyot tüketimi sebebiyle oluşur. İyot, tiroit hormonu üretiminde çok önemli bir mineraldir. Bu guatr çeşidi daha çok iyodun nadir bulunduğu bölgelerde yaşayan insanlar arasında görülür.
2) Sporadik (zehirli olmayan) guatr
Sporadik guatrın nedeni tam olarak bilinmemektedir. Sporadik guatr tiroit hormonunun üretilmesini etkilemez ve tiroit bezinin çalışmasında bir sorun yoktur. Bu guatr iyi huyludur.
3) Toksik nodüler ya da multinodüler (zehirli) guatr
Bu guatr çeşitlerinde tiroit bezi genişlerken bir ya da birden çok nodül meydana gelir. Nodüller kendi tiroit hormonlarını salgılamaya başkar ve bu da hipertiroidiye sebep olur. Bu duruma zehirli guatr da denmektedir.
4) Diffüz (basit) guatr
Bu guatr çeşidinde tiroit bezi içinde nodül oluşmadan büyür. Diffüz guatrda tüm tiroit bezi genişler ve dokunulduğunda ele düz ve yumuşak bir his gelir.
5) Nodüler guatr
Bu guatr çeşidinde tiroit bezi genişlerken içerisinde sıvı ya da katı dolu yumrular olan nodüller de oluşur. Bu nodüller tiroit bezinin dokunulduğunda yumru yumru hissedilmesine sebep olur. Birden fazla nodül oluşabilir ve içlerinde sıvı barındırabilir.
Guatr neden olur?
Tiroit bezi T3 ve T4 adı verilen iki ana hormonun üretiminden sorumludur. Bu hormonlar kan dolaşımınızda gezinerek metabolizmanızı düzenlerler. Bu hormonlar ayrıca vücudunuzun yağları ve karbonhidratları kullanma hızını ayarlar, vücut ısınızın kontrol edilmesine yardım eder, kalp hızınızı etkiler ve proteinlerin üretiminin düzenlenmesine yardımda bulunurlar.
Tiroit bezinde belli nedenlere bağlı olarak büyüme görüldüğü zaman guatr oluşur. Tiroit bezinde büyümeye yol açan etkenlerden bazıları aşağıdakilerdir:
- İyot yetmezliği. İyot, tiroit hormonlarının üretilebilmesi için gerekli bir mineraldir ve genellikle deniz tuzu ile toprakta bulunur. İyot yeteri kadar tüketilmezse iyot yetmezliği oluşur. Denizden uzak iç kısımlarda ya da deniz seviyesinden çok yüksek yerlerde yaşayan insanlarda iyot yetmezliği görülebilir ve buna bağlı olarak guatr gelişebilir. Kabak, brokoli ve karnabahar gibi gıdaların çok sık tüketilmesi iyot yetmezliğini daha kötü hale getirebilir.
- Graves hastalığı. Guatr, tiroit bezinin fazla miktarda tiroit üretmesi (hipertiroidi) sonucu da oluşabilir. Graves hastalığında vücuttaki antikorlar yanlışlıkla tiroit bezine saldırır ve fazla tiroit hormonu üretilmesine neden olur. Bu durum da tiroit bezinde genişlemeye yol açar.
- Haşimato hastalığı. Guatr aynı zamanda az çalışan tiroit bezi (hipotiroidi) sebebiyle de gelişebilir. Graves hastalığında olduğu gibi, Haşimato hastalığı da bağışıklık sistemine bağlı gelişir. Ancak Haşimato hastalığında tiroit bezi zarar görür ve daha az tiroit hormonu üretmeye başlar. Hormon seviyesindeki düşüş sebebiyle hipofiz bezi daha çok TSH hormonu üretir ve bu da tiroit bezinin genişlemesine yol açar.
- Tiroit kanseri. Tiroit kanseri daha az görülür. Tiroit nodülünden alınacak biyopsi ile nodülün kanserli olup olmadığı anlaşılır.
- Tiroit bezinde oluşan, genellikle iyi huylu olan nodüller ya da kistler.
- Hamilelik, ergenlik ya da menopozda görülen hormon değişimleri
- Tiroit bezinin fazla çalışması (hipertiroidi)
- Tiroit bezinin az çalışması (hipotiroidi)
- Lityum gibi bazı ilaçların kullanılması
- Tiroit bezinin iltihaplanması (tiroidit)
- Boyun ya da göğüs bölgesinde radyasyon tedavisi uygulanması (boyun kanserleri için uygulanan radyoterapi gibi)
Kimlerde görülür?
Guatr her insanda görülebilir. Doğuştan olabileceği gibi daha sonradan da meydana gelebilir. Ancak guatrı tetikleyen bazı risk faktörleri vardır, bunlardan bazıları aşağıdakilerdir:
- Yetersiz iyot tüketimi. İyotun nadir bulunduğu bölgelerde yaşayan kişilerin guatr riski daha fazladır.
- Kadın olmak. Erkeklere oranla kadınlarda guatr oluşma olasılığı çok daha yüksektir.
- Yaş. 40 yaşının üstündeki bireylerde guatr görülme ihtimali daha fazladır.
- Tıbbi geçmiş. Kişisel ya da ailevi geçmişinde otoimmün hastalıklar olan kişilerde daha çok guatr görülür.
- Hamilelik ve menopoz. Bu dönemde yaşanan hormon değişiklikleri sebebiyle bu dönemde guatr görülme ihtimali yükselebilir.
- Bazı ilaçlar. Kalp ilaçları ve psikiyatrik ilaçların bazılarını kullanmak guatr riskini artırabilir.
- Radyasyona maruz kalmak. Eğer radyasyon tedavisi görmüş ya da kazara yüksek dozda radyasyona maruz kalmışsanız guatr ihtimaliniz artabilir.
Nasıl anlaşılır?
Doktorunuz elle muayene esnasında guatrınız olup olmadığını kolaylıkla anlayabilir, sizden yutkunmanızı izleyip gözlem yapabilir. Bazı durumlarda doktorunuz elle muayene esnasında nodüllere de denk gelebilir.
Aşağıdaki yöntemler guatr tanısında uygulanır:
- Hormon testleri. Kan testleri ile tiroit bezleri ve hipofiz bezlerinden salgılanan hormonların seviyesi ölçülebilir. Eğer tiroit beziniz az çalışıyorsa tiroit hormonunuz düşük çıkacaktır ve TSH hormonunuz yüksek çıkacaktır çünkü hipofiz bezi tiroit hormonunu artırmak için TSH salgılamaya çalışacaktır.
Aynı şekilde eğer tiroit beziniz fazla açılıyorsa tiroit hormonlarınız yüksek çıkarken TSH seviyeniz normalin altında çıkacaktır.
- Antikor testi. Antikorların anormal şekilde üretilmesi guatra yol açabilir. Bu durum basit bir kan testi ile saptanabilir.
- Ultrason cihazı ile ses dalgaları aracılığıyla boynunuzdaki dokunun görüntüsü elde edilip bilgisayara aktarılır. Bu görüntüye bakarak tiroit bezinizin boyutu hakkında bilgi edinebilir, nodül oluşumu varsa tespit edebilirsiniz.
- Tiroit sintigrafisi. Tiroit taraması da denilen bu yöntemde damardan radyoaktif madde enjekte edilir. Hasta uzanır ve boynunun görüntüsü özel bir kamera ile çekilerek bilgisayar ekranına yansıtılır. Bu görüntüleme yöntemi tiroit bezinin boyutu ve yapısı hakkında bilgi verir.
- Ultrason ile tiroit bezine bakılır ve tiroit bezinden iğne aracılığıyla doku ya da sıvı örneği alınarak laboratuvarda test yapılır.
Guatr hastalığı tedavisi
Guatr tedavisi guatrın boyutuna, hastanın semptomlarına ve guatra yol açan sebeplere göre yapılır. Doktorunuz tedavi için aşağıdaki yöntemleri önerebilir:
- Gözlem. Eğer guatr boyutu küçükse ve bir sorun yaratmıyorsa, tiroit bezleri de düzgün bir biçimde çalışıyorsa doktorunuz öncelikle bir süre bekleyip gözlem yapmanızı isteyebilir.
- İlaç tedavisi. Eğer tiroit beziniz az çalışıyorsa, sentetik olarak tiroit hormonu sentezleyen bazı ilaçlar kullanarak hipotiroidi semptomlarının ortadan kalkmasını ve guatr boyutunun küçülmesini sağlayabilmeniz mümkündür. Bu ilaçların yan etkisi bulunmaz ve zararsız ilaçlardır, ömür boyu kullanılabilirler.
Tiroit bezindeki iltihaplanmalar için doktorunuz aspirin ya da kortikosteroid ilaçlar reçete ederek iltihaplanmayı tedavi edebilir.
Eğer tiroit beziniz fazla çalışıyorsa, hastaya tiroit hormonu seviyesini normale çevirecek ilaçlar reçete edilebilir.
- Tiroit bezinin bir kısmının ya da tamamının ameliyat ile vücuttan dışarı çıkartılması, çok büyük ve rahatsızlık veren, yutkunma ve nefes almaya engel olan guatrların tedavisinde uygulanabilir. Eğer hipertiroidiye sebep veren (zehirli guatr) nodüler guatrınız varsa yine bu yöntem uygulanabilir. Aynı şekilde tiroit kanserinde de ameliyat yöntemi uygulanır. Bu ameliyattan sonra sentetik tiroit hormonu salgılayan ilaçlar kullanılabilir.
- Radyoaktif iyot tedavisi. Bazı durumlarda fazla çalışan tiroit bezini tedavi etmek için radyoaktif iyot tedavisi kullanılmaktadır. Radyoaktif iyot ağız yolu ile alınır ve kan dolaşımınızdan geçerek tiroit bezinize ulaşır ve tiroit hücrelerini parçalar. Tedavi, guatr boyutunun küçülmesini sağlar ancak yan etki olarak tiroit bezinin az çalışmasına da sebebiyet verebilir.
İç guatr ve dış guatr nedir, belirtileri nelerdir?
Tıbbi olarak böyle bir sınıflama olmamasına rağmen hastalara durumunu açıklarken kullanılan terimlerdir. Tiroid bezinin büyümediği, muayenesinin normal olduğu, sadece hormon dengesizliği olduğu durumda guatr hastalığı iç guatr olarak açıklanmış olabilir. Fazla hormon salgılayan guatr hastalığını “zehirli” guatr olarak adlandırıyoruz. Ameliyat sonrası nükseden guatr hastalığını açıklamak için de “dişi guatr” terimi kullanılmış. Yine de bu terimler tıbbi bir ayırımı ifade etmezler.
Zehirli guatr nedir, belirtileri nelerdir?
Eğer tiroit bezi, normalden fazla miktarda tiroit hormonu salgılıyorsa (hipertiroidi) bu durum sonucu oluşan guatra zehirli guatr da denilmektedir. Basedow Hastalığı, Zehirli Nodüler Guatr ve Multinodüller Guatr bu guatra sebep olan durumlardır.
Zehirli guatrda ellerde titreme, kalp çarpıntısı, terleme, sinirlilik, kilo alamama, ani ve hızlı kilo kaybı, aşırı halsizlik, saç dökülmesi, adet düzensizliği görülebilir.
İyot ile guatr arasındaki ilişki
İyot, tiroit hormonlarının üretilebilmesi için gerekli olan bir mineraldir ve genellikle deniz tuzunda ya da toprakta çözünmüş halde bulunur. Eğer guatrın sebebi beslenme alışkanlıkları ya da yetersiz iyot tüketimi ise aşağıdaki tavsiyeler uygulanabilir.
- Yeteri kadar iyot tüketin. Yeteri kadar iyot tükettiğinizden emin olmak için iyotlu tuzlar ya da deniz tuzu kullanın. Karides gibi kabuklu deniz ürünleri de doğal bir iyot kaynağıdır. Eğer denize yakın yerlerde yaşıyorsanız, bu bölgelerde yetiştirilmiş meyve ve sebzelerden de iyot ihtiyacınızı karşılayabilirsiniz. Aynı zamanda bu bölgedeki ineklerin sütü de iyot içermektedir.
Bir insanın günlük ihtiyacı olan iyot miktarı 150 mikrogramdır. Bu miktar yarım çay kaşığından biraz az iyotlu tuzda bulunur. Yeterli iyot tüketmek özellikle hamileler ve emziren anneler için ve çocuklarla bebekler için son derece önemlidir.
- Çok fazla iyot tüketmekten kaçının. Nadir görülse de çok fazla iyot tüketmek de bazen guatra sebep olabilmektedir. Eğer sorun fazla iyot tüketimi ise, iyotlu tuz, deniz tuzu, kabuklu deniz ürünleri, yosun ve iyotlu ürünler tüketmekten kaçının.
Kaynaklar:
https://www.healthline.com/symptom/goiter
https://www.nhs.uk/conditions/goitre/
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/goiter/diagnosis-treatment/drc-20351834