Kayıtdışı ekonomi ikincil ekonomi, saklı ekonomi, gizli ekonomi, paralel ekonomi, yeraltı ekonomisi, beyandışı ekonomi, kaydedilmeyen ekonomi, yasadışı ekonomi, enformel ekonomi, gölge ekonomi, illegal ekonomi, kara ekonomi gibi literatürde birçok isimle anılmaktadır. Kayıtdışı ekonominin adlandırılmasındaki bu farklılık, tanımının da yapılmasını güçleştirmiştir. Bu nedenle literatürde kayıtdışı ekonominin tanımı ile ilgili ortak bir görüş bulunmamaktadır. Kayıtdışı ekonomi tanımlanmasında iki bakış açısını dikkate alınmak gereklidir: ilk etapta neden elde edilen kayıtdışı ekonomi tahminleri dikkat çekicidir ve diğeri ise bu tahminler nasıl elde edilmelidir. Örneğin eğer ülkedeki vergi kaçırma boyutunu ölçmek için kayıtdışı ekonomiden elde edilen tahminleri dikkat alınacaksa veya az görülen ulusal çıktı tahmininin ne kadar arttıracağı dikkate alınacaksa, ulusal hesaplarla tutarlı kayıtdışı ekonomini tanımı gerekir (Bajaga ve Schneider, 2003: 3).
Bajaga ve Schneider (2003) çalışmasında kayıtdışı ekonomi yerine gölge ekonomi tanımını kullanmış ve şu şekilde ifade etmiştir; gölge ekonomi, ulusal hesaplar kuralına göre hesaplanan değerlerde yer alan fakat bir kısmı veya tamamında gelir bildirimlerde yapılan hatalardan dolayı kaydedilemeyen ölçülmeyen ekonomiden oluşmaktadır. Başka
7
bir şekilde ifade etmek için kullanılan en yaygın tanım, hükümet düzenlemeleri, vergilendirme ve denetimden kaçınan gelir ve ekonomik faaliyetlerdir. Aynı zamanda gölge ekonomi Schneider (2007: 5) tarafından şu şekilde ifade edilmiştir:
Gelir, katma değer ve diğer vergi ödemelerinden kaçınmak için,
Sosyal güvenlik primlerinden kaçınmak için,
Minimum ücret, maksimum çalıma saati, güvenlik standartları ve benzeri gibi durumlarda bazı yasal işgücü piyasası standartlarını karşılamak zorunda kalmamak için,
İstatistiki anketler veya diğer idari formlar doldurmak gibi bazı idari prosedürlerden gizlenmek için politika yapıcılarından kasıtlı olarak gizlenen mal ve hizmetlerin piyasa bazlı bütün yasal üretimini içerir.
Bunun yanı sıra gölge ekonomi terimini kullanan araştırmacılardan Nastav ve Bojnec (2005: 1)’a göre gölge ekonomi, üretilen yasal mal ve hizmet faaliyetlerini içerir fakat eylemin kendisi genellikle maddi kazanç sağlamak için yetkililerden kasıtlı olarak gizlenir.
Edgar L. Feige, kayıtdışı ekonomin birçok farklı terimlerinin tanımlarını yapan araştırmacılardan biridir. Kullandığı terimlerden biri düzensiz ekonomi terimidir ve onu, ekonomik faaliyetleri görüntülemek için toplumun güncel teknikleri tarafından rapor edilmeyen veya ölçülmeyen ekonomik faaliyetler olarak adlandırmıştır. Düzenlemelerde GSMH hesaplama işlemi narkotik işlemleri, kadın ticareti, çalıntı mal, hırsızlık ve tefecilik gibi yasadışı faaliyetleri içermediğini ifade etmiştir. Ancak yasal bir işe dönüştürülüp gizlice aklanan yasadışı faaliyetler, resmi istatistiklerin içinde farkında olmadan yer aldığını ve aynı zamanda eksik hesaplanan GSMH hesapları korsan kitapçılık gibi perakende satışlar, ikinci işte çalışma, yasadışı yabancı istihdam, envanter hesaplarındaki şüphe, gizli yapılan kiralamalar ve değiş tokuş gibi faaliyetleri içermeden hesaplandığını ifade etmiştir. Bu aktivitelerin sonucunda elde edilen gelirin çoğu vergi kaçırma girişimlerine neden olur (Feige, 1979: 2).
Feige (1981: 205) daha sonra ki çalışmasında gözlenmeyen (ölçülemeyen, vergilendirilemeyen kayıtlı olmayan sektör) sektör ifadesi kullanır ve muhasebe
8
sözleşmelerinden dolayı, rapor edilmeyen veya kayıtdışı rapor edilen, özellikle GSMH hesabı gibi sosyal ölçüm araçları tarafından gözden kaçıran ekonomik faaliyetleri içerdiğini belirtir.
Feige (1997: 155)’ye göre kayıtdışı ekonomide faaliyet gösterenler; yasal cezalar, haklar ve kurallar sisteminden çıkarılan, kaçan veya bunları atlatan ekonomi ajanslarından oluşur. Kayıtdışı faaliyetlerin farklı çeşidi kurumların oluşturduğu kuralları ihlal edenler tarafından meydana gelir. Kayıtdışı ekonomik faaliyetlerin dört belirgin çeşidi; yasadışı, beyandışı, kayıtdışı ve enformel olarak ifade edilir. Bunları kısaca tanımı şu şekilde tanımlamıştır: beyandışı ekonomi, vergi kanunlarının belirlediği mali yasaların dışında gerçekleşen ekonomik faaliyetlerden oluşur; yasadışı ekonomi, ticaretin yasal şekilde gerçekleştiği alanda tanımlanan yasal kanunların bozulmalarından faydalanarak yapılan ekonomik faaliyetlerce elde edilen gelirden meydana gelir; kayıtdışı ekonomi, devletin istatistik kurumlarının ihtiyaçlarını tanımlayan kurumsal toplantılarda atlanılan ekonomik faaliyetleri kapsar ve informel ekonomi, sosyal güvenlik sistemi, mali krediler, haksız muameleler, sendikalar, ticari anlaşmalar ve mülkiyet ilişkilerinin hakları ve faydalarından çıkan ve maliyetlerden uzak duran ekonomi faaliyetleridir.
Benzer şekilde Özsoylu (1998) kayıtdışı ekonomiyi, resmi istatistiklere tespit edilip, GSMH rakamlarında hesaplanmış ekonomik faaliyetlerin dışındaki tüm ekonomik faaliyetler olarak tanımlarken aynı zamanda kayıtdışı ekonomiyi farklı terimler ile kullanarak ifade etmektedir. Bu tanımlardan biri olan gizli ekonomi özel sektör için geçerli olup belli bir menfaat karşılığında mal ya da hizmet sunularak, geleneksel ölçüm metotları ile boyutları ölçülemeyen ve GSMH rakamlarına yansımayan tüm faaliyetleri kapsadığını belirtir. Diğer terim ise informel sektördür ve onu, resmi kayıtlarda görünmeyen sektör olarak tanımlanır.
1.2.1. Kayıtdışı Ekonomiye Ait Terimlerinin Gruplandırılması
Ilgın’a (2002: 145) göre kayıtdışı ekonominin adlandırılmasında kullanılan faklı isimler onun farklı yönlerini vurgulamaktadır. Görüldüğü gibi aynı araştırmacının aynı kayıtdışı ekonomi kavramını çeşitli araştırmalarında farklı terimlerle ifade etmesi ve
9
benzer tanımlamaları kayıtdışı ekonomin farklı terimler için kullanması bu terimler konusunda ortak bir yaklaşım olmadığını açık bir şekilde göstermiştir.
Bu tanımlarının gruplandırması eklerde yer alan Tablo 1’de gösterilmektedir. Tablo 1, kayıtdışı ekonomik faaliyetin herhangi bir özelliğinin öne çıkarılmasına, kayıtlı ekonomi dışındaki çeşitli faaliyet gruplarını kapsama düzeyine, uluslararası düzeyde tespit edilmesine ve araştırmanın yayınlandığı lisana göre bu terimlerin kullanımı konusunda bazı yönelimleri ayırmak mümkündür (Bağırzade, 2012: 198).
Bunun yanı sıra kayıtdışı ekonominin farklı terimlerinin birbirleri ile olan ilişkisini dikkate alarak oluşturulan kavramlar matrisi Tablo 2 de ifade edilmektedir. Bu tablonun kullanıldığı soldaki sütununda, kayıtdışı ekonomi için önerilen çeşitli terimlerin birer sıfat olarak görülmektedir. Ayrıca her bir sütun başlığında da kayıtdışı ekonominin çeşitli özellikleri yer almaktadır. Her türlü kayıtdışı faaliyetinin ilk özelliğinin “resmi kayıtlarda yer almama” olması nedeniyle tablonun birinci sütununun en az bir adet yıldızı bulunmaktadır. Başka bir ifadeyle “resmiyet-dışılık” her hücresinde en az bir yıldız bulunmasının nedeni kayıtdışı ekonomik faaliyetlerde, kullanılan sıfat ne olursa olsun”
devleti bilgilendirmemenin” olmasıdır. Türkçe literatürde “kayıtdışı” sıfatının daha çok kullanılması bu nedenle olabilir.
Anlaşılacağı üzere tablonun kutucuklarında yer alan yıldız sayısı, ilgili kayıtdışı kavramıyla kastedilen anlam arasındaki yakınlık derecesini temsil etmektedir. Böyle olunca örneğin “kayıtdışı ekonomi” nitelemesinin en belirgin ağırlığı resmiyet dışı olma iken, “yasadışı” ya da “kara” ekonomi nitelemelerinde yasadışılık; “yer altı” ekonomisi kavramında ise gizlilik, saklılık ön planda gibi görülebilir (Gümüş, 2000: 66). Burada da görüldüğü gibi kayıtdışı ekonomi konusunda ortaya atılan hiçbir kavram dörtdörtlük değildir. Herbir kavram konun bazı özelliklerimi içermekte ve de farklı anlamlar taşıyabilmektedir.
Tanımına dair belirsizliğin oluşmasında çeşitli nedenleri dört şekilde ifade etmek mümkündür. İlk olarak belirli bir yönü üzerinde yoğunlaşan kesin bir tanımı ile oluşan herhangi bir girişim olaylarının çeşitli yönleriyle yansıtmak çok dar görünebilir. İkincisi, böyle tanımlamalar keyfi olmaksızın gerçek bir ekonomi olgusunu ifade etmelidir
10
(örneğin, kaydedilmeyen ekonomi milli istatistik kurumlarınca kullanılan tahmin yöntemlerine ve toplanan verilere bağlıdır). Üçüncü olarak, ölçüm zorluklarına rağmen tanımlar yönteme özgüdür. Dördüncü olarak, her ülke kendine özgü kayıtdışı ekonomi özelliklerine sahiptir. OECD ülkeleri kayıtdışı ekonominin tanımında vergi açıkları ile ilgilenirken az gelişmiş ülkeler hanehalkı düzeyindeki ve küçük girişimcilerin ekonomik faaliyetler üzerindeki yoğun vergi sistemleri ve düzenlemelerin etkilerini dikkate alırlar.
Tablo 2: Kayıtdışı Ekonomi Terimleri Ve Olası Anlamları Matrisi
Anlamlar
11
Daha az gelişmiş ekonomiler ve yeni devletler sadece uluslararası kabul görmüş ulusal istatistik raporlama toplama ağını dikkate alarak bir durum oluşturur (Eilat ve Zinnes, 2000: 13).
Bu tanımlar farklı içeriklere sahip olmalarına rağmen, üzerinde uzlaşmaya varılmış bir tanımın olmaması nedeniyle birbirleri yerine de kullanılabilmektedir. Kısaca bir faaliyetin kayıtdışı ekonomik faaliyet çerçevesinde sayılabilmesi için;
1. Yasalara uygun olmaması, 2. Ahlaki kriterlere uymaması, 3. İstatistiksel olarak ölçülememesi,
4. Faaliyet sonucu gelirin elde edilmesi gerekir (Karaarslan, 2010: 8).