ANAYASAL GELİŞMELER VE TÜRK ANAYASALARI
OSMANLI DÖNEMİ ANAYASA GELİŞMELERİ
Osmanlı İmparatorluğunda Anayasacılık Meşrutiyet ilan edilmeden yaşanmıştır. Osmanlı İmparatorluğunda Anayasal gelişme 1808 Sened-İttifakla başlayıp 1839 yılında Tanzimat Fermanının ilanı 1856 yılında da Islahat Fermanı'nın ilanı devam etmiştir.
Meşrutiyet'in İlanından Önceki Anayasal Gelişmeler
Sened-i İttifak(1808)
29 Eylül 1808 tarihinde Ayanlar ile Osmanlı Devletinin ileri gelenleri arasında yaplmıştır. Osmanlı İmparatorluğundaki ilk anayasal gelişme Sened-i İttifak'tır. Sened-i İttifak Türk tarihinde ilk defa devleti yönetenleri sınırlandıran fikirlerin ortaya atıldığı, ayanlara da birtakım yetkiler veren ve bu yetkileri de padişaha kabul ettiren Anayasal bir belgedir.
Tanzimat Fermanı (1839)
Osmanlı İmparatorluğundaki ikinci Anayasal belge Sened-i İttifak'tır. Tanzimat Fermanıyla Devletin tek taraflı biçimde kendi isteği ile kendi kendini sınırlamıştır. Bu fermanda Osmanlı Devletinde yaşayan bütün milletlerin can ve mal güvenliğii maddi imkanları çerçevesinde halktan vergi alma, devlet harcamalarının kanunlar çerçevesinde yapılması, askere almaların bir düzene bağlanması, yargılama hakkının ve yargılamanın herkese açık(aleni) bir şekilde yapılması, eşitlik, mülkiyet hakkı ve devlet memurlarının mallarına el koymanın(müsadere) yasaklanması gibi konulara yer verilmiştir.
Islahat Fermanı (1856)
Osmanlı İmparatorluğunda anayasacılık yolunda atılmış üçüncü adımdır. Islahat fermanı Tanzimat fermanına göre daha kapsamlıdır. Islahat Fermanında din farkı gözetilmeden bütün milletlere eşit davranılacağı hükmü yer almıştır. Yabancı devletlerin baskıları ve etkileri sonucunda hazırlanmış bir fermandır.
Not: Tanzimat ve Islahat fermanı hukuk devletine geçişin ilk adımlarıdır.
MEŞRUTİYET DÖNEMİ
Kanun-i Esasi (1876)
I. Meşrutiyet Dönemi 1876'da Kanun-i Esasi'nin ilan edilmesiyle başlamıştır. Kanun-i Esasi Osmanlı İmparatorluğunun ilk ve tek anayasasını oluşturmaktadır.
Kanun-i Esasi'nin Özellikleri
- Bu parlamento Ayan Mecisi ve Mebusan Meclisi olmak üzere iki meclisten oluşmaktadır.
- Bu Anayasada Osmanlı Devletinin monarşik ve teokratik niteliğinde bir değişiklik yapılmamıştır.
-Osmanlı Devletinin dini İslamdır.
- Osmanlı Devleti Üniter bir devlettir.
- Osmanlı Devletinin resmi dili TÜrkçedir. Devlet Kurumlarında çalışmak için Türkçeyi bilmek gerekir.
- Kanun-i Esasi ile oluşturulan yasama organının adı Meclis-i Umumi'dir.
- Yasama-yetkisi Kanun-i Esasi'ye göre Meclis- Mebusan'a verilmiştir. Mebusan Meclisi'nin üyeleri halk tarafından seçilen üyelerden oluşur. Ayan Meclisi Üyelerini ise padişah seçer.
- Yürütme yetkisi, Padişah, sadrazam, bakanlara ve Şeyhülislam'a verilmiştir.
- Yargı yetkisi, Yüce Divan'a ve bağımsız mahkemelere verilmiştir.
- Ayan Meclisi üyelerinin padişah tarafından atandığını söylemiştik. Ayan Meclisi üyeleri ömür boyu görevde kalırlar.Üye sayısını ve başkanını padişah belirler. Ayan Meclisi'ne üye olmanın şartı 40 yaşını doldurmuş olmaktır.
- Mebusan Meclisi üyeleri 4 yıl süre ile ve iki dereceli seçimle halk tarafından seçilir. Milleti temsil ilkesi geçerlidir. seçilen üyelerin bir dahaki seçimlerde tekrar seçilmesi mümkündür. Osmanlı tebasından olan, Türkçe bilen ve 30 yaşını dolduran kişiler Mebusan Meclisi'ne üye olabilirler.
- Meclisi açıp kapama yetkisi padişaha aittir.
- Kanun-i Esasi ile padişah istediği kişiyi sürgüne gönderebilecekti.
- Bakanlar Kuruluna Heyet-i Vükela adı verilmekteydi. Heyet-Vükela'nın başkanı sadrazamdı. Sadrazamın yanı sıra Şeyhülislam ve diğer milletvekilleri de Bakanlar Kurulunda yer almaktaydı.
- Hükümetin siyasi sorumluluğu padişaha karşıdır.
- Kanun-i Esasi'de yargılamayı güvence altına altına alan hak ve ilkelere yer verilmiştir.
- Kanun-i Esasi' de padişahın yetkileri çok fazladır.
- Kanun tasarısı teklif etme yetkisi Bakanlar Kuruluna verilmiştir. Meclis üyeleri ancak padişahın iznini alarak kanun teklif ederler. Kanun tasarıları padişahın onayı ile yasalaşır.
- Kanun-i Esasi ile düzenlenen özgürlükler şunlardır:
*Kişi hürriyeti * Vatandaşlık hakkı * Dilekçe hakkı
* Müsadere ve angarya yasağı * Ticaret serbestliği * Öğretim hürriyeti
* İbadet hürriyeti * Basın hürriyeti * Herkesin gelirine göre vergi
* Kanuni hakim güvencesi * Müsadere ve angarya yasağı * Vergilerin kanuniliği ilkesi
Kanun-i Esasi'de 1909 Yılında Yapılan Değişiklikler
31 Mart Vakası'ndan sonra olmuştur. II. Meşrutiyet Osmanlı padişahı Abdulhamit'in 23 Temmuz 1908'de Mebusan Meclisini toplantıya çağırmasıyla başlamıştır. II. Meşrutiyet Döneminde Anayasa'da büyük değişiklikler olmuştur.
1909 Anayasa Değişikliklerinin Önemli Maddeleri
- Padişahın meclisteki toplantılara engel olma yolu kapatılmıştır.
- Meclis üyelerinin kanun teklif etme yetkisi üzerindeki padişahın denetleme yetkisi kaldırılmıştır.
- Padişahın sürgüne gönderme yetkisine son verilmiştir.
- Padişahın yetkilerini sınırlandıran hükümler Anayasaya girmiştir.
- Padişahın Mebusan Meclisini tek başına dağıtma yetkisine son verilmiştir. Padişahın meclisi feshetmesi Ayan Meclisinin onayına ve üç ay içinde seçim yapılması şartına bağlanmıştır.
- Parlamenter sisteme geçiş konusunda çok önemli bir adım atılmış,Bakanların kendisiyle ilgili haklardan dolayı tek başına Mebusan Meclisine karşı sorumlu olacakları , hükümet siyasetinden dolayı birlikte olacakları belirtilmiştir.
- Sansür yasaklandı
- Parti kurma hakkı getirildi.
CUMHURİYET DÖNEMİ ANAYASAL GELİŞMELER
1921 Anayasası ve Temel Özellikleri
TBMM 23 Nisan 1920'de kurulmuştur. 1921 Anayasa'sı ilk TBMM'de kabul edilmiştir. 1921 Anayasasının asıl adı Teşkilat-ı Esasiye'dir.
Temel Özellikleri
- Yeni TÜrk devletinin ilk Anayasasıdır.Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu( Milli Egemenlik) ilkesini benimsemiştir.
- Temel hak ve hürriyetlerden hiç bahsedilmemiştir.
- Çift dereceli seçim sistemi benimsenmiş ve seçmen yaşının 18 olduğu belirtilmiştir.
- Güçler birliği ilkesi benimsenmiştir.
- Meclis Hükümeti Sistemi benimsenmiştir. Yasama ve yürütme(güçler birliği) yekisinin meclise ait olduğu kabul edilmiştir.
- Yerinde yönetim ilkesine yer vermiştir.
- Bakanların, meclis üyeleri içinden meclisin salt çoğunluğuyla ve tek tek seçileceği maddesine yer vermiştir.
- Meclis Başkanı aynı zamanda Bakanlar Kurulunun da başkanıdır. Ayrı bir hükümet başkanı yoktur.
- Seçimler iki yılda bir yapılır.
- TBMM yargı yetkisinin İstiklal Mahkemelerinin kurulması sonucunda kullanmaya başlamıştır.
- Ülke kazaklara ve nahiyeler ayrılmış bir idari yapıya sahip olmuştur.
- Seçimlerin bir yıl uzatılabileceği ve milletvekillerinin tüm milleti temsil edeceği hükmü yer almaktadır.
- 1921 Anayasası tek yumuşak anayasadır. 1921 Anayasasına bu özelliği Anayasayanın değiştirebilirliği ile ilgili hiçbir hükme yer vermemesi katmıştır.
- Ülke düşman işgalinden kurtulana kadar meclisin sürekli olarak toplanacağı şartı getirilmiştir.
- 1921 Anayasası kanun-i Esasi ile aynı anda yürürlükte yer almıştır.
Cumhuriyetin İlanıyla 1921 Anayasasında Yapılan Değişiklikler
- Devletin hükümet biçimi cumhuriyet olarak belirlenmiştir.
-Devletin dini İslam, resmi dili TÜrkçedir.
- Başbakanını cumhurbaşkanı ve meclis başkanı tarafından seçileceğinin şartı getirilmiştir.
- Cumhurbaşkanı meclis tarafından ve kendi üyeleri içinden bir seçim dönemi için seçilir.
- Bakanlar başbakan tarafından ve meclis üyeleri içinden seçilir. Bu bakanların tamamı Cumhurbaşkanınca meclisin onayına sunulur.
- Cumhurbaşkanı gerekli gördüğü durumlarda meclise ve bakanlar Kuruluna başkanlık edebilir.
1924 Anayasası
- 1924 Anayasası 20 Nisan 1924 tarihinde II. TBMM tarafından kabul edilmiştir.
Temel Özellikleri
- Devletin rejimi Cumhuriyet, dini İslam, egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir.
- Meclis hükümeti sistemi ile parlamenter sistem arasında karma bir sistem benimsenmiştir.
- Yasama ve yürütme yetkisini TBMM kullanır. TBMM yasama yetkisini direk kendisi kullanmasına rağmen yürütme yetkisini Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu aracılığıyla kullanır.
- Parlamenter sistemin temel prensiplerinden olan hükümetin kolektif sorumluluğu( Bakanlar Kurulunun hükümetin politakısında hükümetle birlikte sorumlu tutulması) ilkesini açıkça benimsemiştir.
- Kuvvetler birliği ve görevler ayrılığı ilkesi benimsenmiştir.
- 1924 Anayasası meclise hükümeti denetleme ve düşürme yetkisi vermiştir. Fakat hükümetin meclisi feshetme yetkisi bulunmamaktadır.
- 1924 Anayasası sert bir anayasadır. Yalnızca devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu maddesi değiştirilemez.
- Devletin başkenti Ankara'dır.
- Hürriyetlerle ilgili olarak ''tabii hak'' anlayışını benimsemiştir.
- Çoğunlukçu demokrasi anlayışını benimsemiştir.
- Anayasanın üstünlüğü ilkesini benimmiştir. Fakat Anayasanın üstünlüğü ilkesi tam olarak gerçekleşememiştir. Çünkü o dönemde Anayasa Mahkemesi yoktu.
- Yargı yetkisi millet adına usul ve kanunlara göre bağımsız mahkemeler kullanır.
- 1924 Anayasası temel hak ve özgürlükleri sıralamakla ve açıklamakla kalmış, temel hak ve özgürlükleri güvence altına almamıştır.
1924 Anayasasında Yapılan Değişiklikler
1928 yılı
'' Devletin dini İslamdır.'' maddesi Anayasadan çıkarılmıştır.
- Meclisin yetkilerinden olan şeri hükümleri yerine getirmesi kuralı kaldırılmıştır.
- Milletvekillerinin ve Cumhurbaşkanının ant içerken söyledikleri ''vallahi'' sözcüğü Anayasadan çıkarılmıştır.
1934 Yılı
- Kadınlara Genel Seçimlerde seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
- Seçmen yaşı 18'den 22'ye çıkarılmıştır.
1937 Yılı
- Devletin temel niteliklerinden olan (Atatürk İlkeleri) Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Milliyetçilik, Devletçilik, İnkılapçılık ve Laiklik Anayasaya girmiştir.
- Kamulaştırma Anayasaya girmiştir.
- 1945 Yılı
- Anayasanın dili Türkçe haline getirilmiştir.
- Teşkilat-ı Esasiye'nin adı değişmiş, Anayasa adını almıştır.
Diğer Değişiklikler
- Toprak Reformu yapıldı.
- Ormanlar devletleştirildi.
- 1946 yılında çift dereceli seçim sisteminden tek dereceli seçim sistemine geçildi.
- 1945 yılında Milli Kalkınma Partisi kuruldu.
- 1946'da Demokrat Parti kuruldu.
- İlk çok partili hayata geçiş denemesi 1946'da yapıldı.
1961 Anayasası
27 Mayıs 1960 tarihinde ordu ülkenin yönetimine el koymuş ve bunun sonuncunda iktidarda olan Demokrat parti devrilmiştir. Milli Birlik Komitesi TBMM'yi kapatmış, Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Bakanlar Kurulu üyeleri ve iktidardaki partinin milletvekilleri tutuklanarak bunların yerine çoğunluğu sivillerden oluşan yeni bir hükümet kurulmuştur. 13 Aralık 1960 tarihinde Milli Birlik Komitesinin kabul ettiği 157 sayılı yasa ile bir kurucu meclis oluşturulmuştur. Kurucu Meclisin hazırlamış olduğu 1961 Anayasası halkoyuna sunularak kabul edilmiştir.
Temel Özellikleri
- Devletin yönetim şekli Cumhuriyettir.
- Sosyal Devlet ilkesi ve anlayışı ilk kez 1961 anayasasında yer almıştır.
- Laiklik ilkesi 1924 Anayasasında olduğu gibi 1961 Anayasasında da korunmuştur.
- Kuvvetler ayılığı ve parlamenter sistem ilk kez 1961 Anayasasında ilk kez benimsenmiştir.
- Türk milliyetçiliği ve milli devlet ifadeleri kullanılmış ve benimsenmiştir.
- Kanunların Anayasaya uygun olup olmadığını denetlemek için Anayasa Mahkemesi kurulmuştur.
- Anayasa Mahkemesinin kurulmusı tamamen Anayasanın üstünlüğü gözetilerek yapılmış bir çalışmadır.
- TBMM, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki ayrı meclisten oluşmaktadır. Yani 1961 Anayasasında çift meclis sistemi benimsenmiştir.
- Temel hak ve özgürlükler ayrıntılı bir biçimde düzenlenmiştir.
- 1961 Anayasasına göre yürütme görevini Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu yerine getirir.
- 1961 Anayasasına göre yargı yetkisini Türk Milleti adına bağımsız mahkemeler yerine getirir.
- Yargı bağımsızlığı bütünüyle güvence altına alınmaya çalışılmıştır.
- Özel statüye sahip kamu kuruluşları oluşturulmuştur.
- Hakimlerin görevlerinde bağımsızlığını sağlayacak Yüksek Hakimler Kurulu kurulmuştur.
- Milli Güvenlik Kurulu ve Diyanet İşleri Başkanlığı ilk kez 1961 Anayasasıyla düzenlenmiştir.
- Sert bir anayasadır.
- Siyasi partilerle ilgili düzenlemeler ilk kez 1961 Anayasasında yer almıştır.
- 1961 Anayasasıyla çoğulcu bir toplum yapısı geliştirilmiştir.
- Demokratik Devlet, Sosyal Devlet ve Hukuk Devleti ilk kez 1961 Anayasasıyla benimsenmiştir.
1971- 1973 Anayasa Değişiklikleri
12 Mart 1971 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri bir muhtıra vererek hükümeti istifa etmeye zorladı. Türk Silahlı Kuvvetlerinin, hükümeti istifa etmeye zorlamasının amacı 1960'ların sonlarına doğru ortaya çıkan siyasal şiddetin ve terör faaliyetlerinin önlenmesidir. Türk Silahlı Kuvvetlerinin desteğiyle partilerin üstünde yer alan bir hükümet kuruldu. Bunun sonucunda 1961 Anayasasında birtakım değişiklikler oldu. Bu değişiklikler şunlardır:
* Yürütmenin Güçlendirilmesi
- Bu değişiklikle Bakanlar Kuruluna ilk kez Kanun Hükmünde Kararname çıkarma yetkisi verilmiştir.
- Sıkıyönetimin nedenleri artırılmış ve askeri otorite daha da güçlü hale getirilmiştir.
- Üniversitelerin özerkliği zayıflatılmıştır.
- TRT'nin özerkliği kaldırılmıştır.
- Bakanlar Kurulu Kanunlar çerçevesinde vergi ve benzeri mali yükümlülüklerin tespit edilmesiyle yetkili hale getirilmiştir.
* Temel Hak ve Özgürlüklerin Sınırlandırılması
- Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında, genel sınırlama nedenleri kabul edilmiştir.
- Bazı temel haklara özel sınırlama nedenleri getirilmiştir.
- Devlet memurlarının sendika kurma hakkı kaldırılmıştır.
* Yargı Denetimine Sınırlamaların Getirilmesi
- Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kuruldu.
- Devlet Güvenlik Mahkemeleri kuruldu.
- Anayasa Mahkemesine TBMM'de gurubu bulunmayan partilerin dava açamayacakları kararlaştırıldı.
- Anayasa Mahkemesinin yalnızca şekil bakımından Anayasa değişikliklerini denetleyebileceği hükmü getirildi.
Not: Devletin ülkesi ve milleti ile bütünlüğü, özgür demokratik düzen ve nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudan doğruya devlet güvenliğini ilgilendiren suçlara bakmakla görevli olan mahkemeler Devlet Güvenlik Mahkemeleridir. Devlet Güvenlik Mahkemeleri 1961 anayasasının 1973 yılı değişikliğiyle 1973 yılında kurulmuş olup 1982 Anayasasında 2004 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır.
1982 Anayasası
Türk Silahlı Kuvvetleri 12 Eylül 1980 tarihinde yönetime el koydu. Kara, Hava ve Deniz Kuvvetleri Komutanları ve Jandarma Genel Komutanları Genel Kurmay Başkanının başkanlığında kurulan Milli Güvenlik Konseyi meclisi ve hükümeti feshetti. ve bunun yerine kurucu meclis oluşturdu. Bu kurucu meclis
* Milli Güvenlik Konseyi
* Danışma Meclisi
olmak üzere ikiye ayrılır.
Temel Özellikleri
- Hala yürürlükte olan Anayasamızdır.
- Ayrıntılı olarak(kazuistik) hazırlanmıştır.
- 1982 Anayasası diğer Anayasalarımızdan daha sert bir niteliğe sahiptir. 1982 Anayasasının sert niteliğe sahip olduğunu gösteren maddeleri şunlardır:
* Anayasanın değiştirilemeyecek hükümlerinin sayısı artırılmıştır.
* 1982 Anayasasının ilk üç maddesinin değitirilmesinini teklif bile edilemeyeceği hükmü getirilmiştir.
* Cumhurbaşkanının Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları meclise geri gönderme yetkisi ilk defa 1982 Anayasasıyla kabul edilmiştir.
* 1982 Anayasasına onay safhası eklenmiştir. Eğer Cumhurbaşkanı bir Anayasa değişikliğini onaylamazsa bu Anayasa değişikliğini hlk oylamasına sunma yetkisine sahiptir.
- 1982 Anayasası bir geçiş dönemi öngörmüştür. bu geçiş dönemi Anayasada bulunan geçici hükümlerle düzenlenmiştir.
- 1982 Anayasasında geçici hükümler yer alır.
- Otorite- hürriyet dengesinde otoritenin gücü daha ağır basmaktadır.
- 1982 Anayasasıyla devlet yapısı içinde yürütme organı güçlenmiştir.
- Yürütme organı içinde Cumhurbaşkanı güçlendirilmiştir.
- Bu Anayasa çoğunlukçu(az katılımcı) bir demokrasi modelini benimsemiştir.
- 1982 Anayasası belli ölçüde siyasetten uzaklaşmayı amaç edinmiştir. yani depolizasyonu amaçlar.
- YÖK ve Devlet Denetleme Kurulu 1982 Anayasasıyla düzenlenmiştir.
- 1982 Anayasasının siyasetten uzaklaşmayı benimsediğini gösteren maddeleri şunlardır:
* Siyasi partiler yurt dışında teşkilatlanamazlar ve faaliyetlerde bulunamazlar.
* Siyasi partiler gençlik kolu, kadın kolu ve vakıf kuramazlar.
* Siyasi partiler sendika, dernek, meslek kuruluşları ve kooperatiflerle siyasi ilişki içinde olamazlar. ve bu kuruluşlardan destek alamazlar.
Not: siyasi partilere koyulan bu yasaklar 1982 anayasasında 1995 yılında yapılan değişiklikle ortadan kalkmıştır.
1995 Yılında Yapılan Değişiklikler
- Meclis başkanlığı seçiminde üye tamsayısının salt çoğunluğundan vazgeçildi.
- Tek meclis sistemi benimsendi.
- Cumhurbaşkanına belli şartlar altında meclis seçimlerini yenileme yetkisi verildi.
- Meclis toplantı yeter sayısının meclis üye tamsayısının 1/3'ü olması kararlaştırıldı.
- Siyasi partilerin TBMM'de gurup kurması için gerekli olan milletvekili sayısı 20'ye çıkarıldı.
- Yasal oy verme zorunluluğu getirildi.
- kamu çalışanlarının sendika kurma yasağı ortadan kaldırıldı ve kamu çalışanlarına sendika kurma hakkı verildi.
- 12 Eylül darbesini öven cümleler 1982 Anayasasından çıkarıldı.
- Milletvekili saysı 550'ye çıkarıldı.
- Seçme ve seçilme yaşı 22'den 18'e düşürüldü.