Büyük Sahra Çölü, Afrika Kıtası’nda 9 milyon km²’lik bir alan kaplar. Bu kabaca Afrika Kıtası’nın %10’luk bölümüne denk gelir. Her ne kadar yeryüzünün en büyük çölü olarak nitelendirilse de gerçekte bu yalnızca sıcak çöller içindeki yerini belirtir. Çünkü yeryüzündeki çöllerin en büyüğü yaklaşık 13 milyon km²’lik alan kaplayan Antarktika Soğuk Çölü’dür.
Atlas Okyanusu’ndan başlayarak doğuda Kızıldeniz’e dek 6.000 km’den çok uzunluğu olan çöl, kuzeyde Akdeniz kıyı şeridi ve Atlas Dağları yanından güneyde Sudan’a dek yaklaşık 2.000 km genişliğe ulaşır. Çöl, son 50 yıl içinde özellikle güneyinden yaklaşık 650.000 km² genişlemiştir. Kuzeyde Atlas Dağları doğal bir engel oluşturduğu için genişleme daha çok güneye doğru gerçekleşmiş ve kimi yerlerde ilerleme hızı yılda 50 km’ye ulaşmıştır. Denizden yüksekliği genelde 200-500 m olan olan Sahra, geniş havza ve kapalı çöküntü alanlarıyla bir yayla özelliği gösterir. Bu yaylanın iç bölümünde Hoggar(denizden 3.000 m yüksekliğe ulaşır) ve Tibesti, denizden 3.400 m yüksekliği ile 1.800 m’ye varan dağlık bölgelere(İforasadrarı Air) katılır. Sahra’nın kuzeydoğusunu oluşturan Libya Çölü, güneye doğru yükselerek Cebey Üveynat’ta 1.892 m’ye ulaşır. Bunun güneyinde, denizden yüksekliği 1.450 m’ye varan Ennedi dağlık bölgesi yer alır. Sahra, Nil Irmağı Vadisi’nin doğusunda Arap ve Nübye çöllerinde 2.500 m’ye dek yükselir ve sonra dik olarak Kızıldeniz’e iner.
Sahra Çölü; Cezayir, Çad, Mısır, Libya, Mali, Moritanya, Fas, Nijer, Sudan ve Tunus’la birlikte bir çok Afrika ülkesini ve parçalarını kapsar. Sahra Çölü’nün görünümünün çoğu rüzgarla zamanla biçimlenen kum tepeleri, erg denilen kum denizleri, çorak taş yaylaları, çakıl ovaları, kuru vadiler ve tuz çemberleri içeren alanlar oluşturur. Çölün %25 dolayı yüksekliği 152 m’nin üzerinde olan kum tepelerinden oluşur.
Sahra Çölü’nde Su Kaynaklarının Varlığı
Sahra’da yalnızca iki sürekli akarsu ve az sayıda göl bulunur. Ancak önemli ölçüde yeraltı depoları bulunur. Burada yer alan sürekli akarsulardan Nil, Sahra’nın güneyinden Sudan ve Mısır üzerinden kuzeye akarak Akdeniz’e dökülür. Nijer ise Batı Afrika’da, Sahra’nın güneybatısından Mali’ye doğru akarak çölü aştıktan sonra Nijerya’da güneydoğuya döner ve Gine Körfezi’ne dökülür. Sahra’da bulunan 20’ye yakın gölün içinden içme suyu sağlayan yalnızca 1 göl bulunurken geri kalan göller tuzludur. Suverenlerin(akifer) yüzeye yakın olduğu bölgelerde vaha olarak adlandırılan sulak alanlar da bulunmaktadır.
Sahra Çölü, değişik coğrafi bölgelere ayrılmıştır. Su varlığı ve topoğrafya yere göre değişir, kuzey ve güney bölümleri daha nemli olan yerlerde seyrek otlaklar, çalı ve bazen ağaçlar bulunurken, çölün ortası hiper-kurak nitelikte olduğu için çoğu yerde bitki örtüsüne rastlanmaz ya da yok denecek denli az rastlanır.
Sahra Çölü’nün İklimi
Sahra Çölü günümüzde her ne denli aşırı kurak bir alan olsa da, son bir kaç yüz bin yıldır türlü iklim değişikliklerinden geçtiği düşünülmektedir.
Sahra, kuşaksal çölün(yıllık yağışların az olmasına yol açan yarı- tropikal yüksek basınçların bu enlemde bulunması nedeniyle gelişmiştir) en iyi örneğidir. Ne var ki yağışlar yıldan yıla büyük değişiklikler gösterir; söz gelimi Tamengest’e bir yıl 159 mm, bir başka yıl 6,4 mm yağış düşmüştür bazense çok güçlü yağmurlar yağar. Özellikle Orta Sahra’da evleri yıkan yağmurlar yağar. Çok görkemli kum fırtınaları, sıcaklık yükselmesine yol açan güney rüzgarıyla(Sirokko) birlikte gerçekleşir. Bulutsuz havada güneş alma rekor düzeyde sıcaklıklara ulaşılmasına neden olur. Mutlak maksimum 50°C, hatta 55°C’ye ulaşır. Gündüzle gece arasındaki sıcaklık değişimi büyüktür(15°C–30°C) ve çoğunlukla yaz-kış değişiminden(10°C–20°C) çoktur. Kışın, bazen 0°C’nin altında mutlak minimumlar da gözlenir.
Sahra Çölü’nde Bitkiler ve Hayvanlar
Yüksek sıcaklıklar ve egemen olan kurak koşullar, Sahra Çölü’nde bitki yaşamının kısıtlı ve seyrek olmasına neden olmuştur. Sahra Çölü’nde yaklaşık 500 tür bulunur. Bunlar çoğunlukla yeterli nem varlığına, kuraklık ve sıcaklığa dayanıklı bitkiler ve tuzlu koşullara(halofitler) uyum sağlayanlardan oluşmaktadır.
Sahra Çölü’nün İnsanları
Sahra Çölü’nde yaşamını sürdüren insanların MÖ 6000’den beri Sahra Çölü’ne yerleştikleri ve burada yaşadıkları düşünülmektedir. O dönemden beri Mısırlılar, Fenikeliler, Yunanlar ve Avrupalılar bu bölgelerde yaşayan ulusları oluşturmuştur. Bugün Sahra nüfusu Cezayir, Mısır, Libya, Moritanya ve Batı Sahra’da yaşayan insanların çoğunluğu ile yaklaşık 4 milyonu bulmaktadır.
Şehir yaşamını istemeyerek bugün hala Sahra’da yaşayan insanların çoğu çöl boyunca bölgeden bölgeye göçen göçebelerdir. Bu nedenle çokça ulustan bireyi barındırır. Ancak bölgede Arapça en yaygın dildir. Ongun(bereketli) vahalar, bitkiler ve demir cevheri ile bakır gibi mineraller madencilik açısından bölgede önem belirtmektedir.
Nüfusunun %60 dolayı yerleşik vaha köylülerinden, geri kalanı göçebeler ya da yarı göçebelerden oluşur. Büyük yerleşme alanları özellikle Cezayir Sahrası’nın kuzey kıyısında(Beşar, Gardaya, Biskra, Uargla, Turgurt) kuruludur. Buradan Orta Sahra’nın dağlarına dek oldukça çok sayıda dağınık biçimde vaha ve vaha kümeleri bulunurken, batıda ve Libya Çölü’nde geniş ıssız alanlar görülür.
Vahalarda hurmanın yanı sıra tahıl(darı, arpa, buğday), sebze ve meyve yetiştirilir. Deve kervanları, otoyolların artmasıyla birlikte vadiler ve Sahra’nın kıyı bölgeleriyle olan taşımacılık etkinliklerini büyük ölçüde yitirmişlerdir.
Kaynakça