Osmanlıda Bankacılık Nasıldı
İkinci yabancı banka, merkezi Paris'te olan Kredi Lyone'dir. Bu banka faaliyetlerine 1933 yılına kadar devam etmiştir. 19. yüz-yılın sonuna doğru ve 20. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorlu-ğu'nun İngiliz ve Fransızlarla ekonomik ve mali ilişkileri bozulurken, Alman ve İtalyanlarla hızla gelişmiştir. Bu çerçevede Alman sermayeli iki banka; Deutsche Orient Bank (1906) ile Deutsche Bank (1909) geldi ve II. Dünya Savaşı sonuna kadar da kaldılar. Alman bankalarını iki İtalyan bankası, Banco Di Roma (1911) ve Banco Commerciale Italiana (1919) izledi. Birincisi halen faaliye-tini sürdürmekte olup, diğeri 1977'de Türkiye'deki şubelerini tas-fiye etmiştir. Daha başka yabancı bankalar da gelmiş, fakat uzun ömürlü olamamışlardır. Gelen yabancı bankalar, ülkeleriyle Os-manlı Devleti arasında özellikle ticari ilişkileri geliştirmeye çalış-mışlardır. Ayrıca madencilik ve ulaştırma alanına yatırım yapmayı tercih etmişlerdir.
Osmanlılar'in ulusal bankacılık girişimi Mithat Paşa döne-minde Ziraat Bankası (1863) ve İstanbul Emniyet Sandığı (1868) ile başlamıştır. Mithat Paşa, Niş Valiliği sırasında Ruscuk-Pirot yöresinde kurduğu "Memleket Sandığı" ile Ziraat Bankası'nın temelini atmıştı. Bu Sandıklar bugünkü anlamda bir tarım-kredi kooperatifi olarak faaliyet göstermeye çalışmışlardı. Mithat Paşa fon oluşturmak için "âşar"a %1 oranında sandık payı zammı yap-mıştı. Yaklaşık 20 yıllık bir deneyimden sonra Memleket Sandıkla-rı önce merkezi otoriteye bağlı Menafi Sandıkları'na dönüştürüldü. Sonra 15 Ağustos 1888 tarihli bir Nizamname ile sermayesi 10 Milyon Osmanlı Lirası olan ve merkezi İstanbul'da bulunan Ziraat Bankası'na dönüşmüştü. Bu aşamada Banka'nın sadece tarım sektörüne kredi vermesi istenmişti. Menafi Sandıkları bankanın şubeleri haline getirilmişti. Bankanın ilk genel müdürü Mikael Portokalyan (1888-1891) idi.
İstanbul Emniyet Sandığı, Mithat Paşa tarafından Rusçuk'ta halkın tasarruflarını toplamak ve saklamak üzere faaliyete geçiri-len "Emniyet Sandığı "ndan doğmuştur. 1868 yılında Sandığın merkezi İstanbul'a taşınmıştı. Bir çeşit tasarruf bankası gibi çalışan Sandık 1984 yılında Ziraat Bankası'na katılarak faaliyetine son vermiştir.
Yerli sermayeyle kurulan ilk banka İtibar-ı Millî Bankası adıyla 1917'de kurulmuştu. Kuruluş yılında personelin %90'ını gayri Türk kişiler oluşturuyordu. Banka kayıtları Fransızca tutulu-yordu ve ilk genel müdürü Avusturyalı idi. Bu banka 1924 yılında T.İş Bankası ile birleşti.
1908-1923 yılları arasında, 11'i İstanbul'da, 13'ü Anadolu'da olmak üzere, 24 yerli banka kurulmuştur. Genellikle il merkezi veya ilçe düzeyinde faaliyet gösteren bu bankalardan 14'ü Cumhu-riyet'in ilanından sonra da ayakta kalmışsa da, bunların sadece ikisi günümüze gelebilmiştir. Bunlar, T.Ticaret Bankası (Adapaza-rı İslam Ticaret Bankası) ve Milli Aydın Bankası (Tariş Bank)'dır. Ancak örgütlenmemiş para piyasası, yani "tefecilik" ülkenin her yerinde egemenliğini sürdürmekteydi.
Osmanlı Devleti 1884 yılında çıkardığı Murabaha Nizamna-mesi ile riba ve ticari faiz arasında ayrıma gitmişti. Buna göre %9'dan fazla olan faiz oranı murabaha kabul edildiğinden yasak-lanmış %9'a kadar olan faiz ise şer'i ve hukuki sayılmıştır. (Ekonomi Tarih)