Kök boya
Dolaşım
Dağılımı
Doğal olarak Asya ve Avrupa’da yayılış gösterir.
Genel bilgiler
1,5 metre büyüyebilir. Yapraklar 5 ila 10 cm uzunluğunda ve 2 ila 3 cm genişliğindedir ve gövdenin etrafında dizilidirler. Çiçekler 3 ila 5 mm uzunluğunda, beş soluk sarı taç yapraklı ve yoğun kümeler halindedir. Meyveler kırmızı ila siyah renkli ve 4 ila 6 mm çapındadır. Kök bir metreden daha uzun olabilir ve 12 mm kalınlığındadır. Tohumlar eylül ayında olgunlaşır.
Gözlem
Kayalık bölgeler, yamaçlar ve çalılıklarda görülür. Gebze ilçesinden kayıt bildirilmiş ancak henüz gözlemlenememiştir.
Yaygın adları
Kök boya, Bostan otu, Boyacı kökü, Boya çili, Boya kökü, Boya pürçü, Çubuk boya, Gök boya, Kırmızı kök, Kızıl boya, Kızıl kök, Yumurta boyası.
Çiçek zamanı
Mayıs-Ağustos ayları.
Yükseklik
400-1600 metre arası.
Etimoloji
Cins adı Latince “kırmızı” anlamına gelir. Cinse ait bazı üyelerin köklerinden bitkisel kırmızı boya elde edilmesine atıftır. Tür adı Latince “boya için” anlamına gelir. Türden geleneksel olarak boya elde edilmesine işaret eder.
Tarihi
Plinius: Yün ve derilerin boyanmasında kullanılır. Banliyölerde bu amaçla yetiştirilir. Elde edilen boya binaları boyamak için de kullanılırdı.
Geleneksel tıp
Kök, iştah açıcı, büzücü, safra söktürücü, idrar söktürücü ve adet akışı teşvik edicidir. Böbrek ve mesane taşlarının tedavisinde dahili olarak alınır.
Galen: Kökü idrar söktürücüdür.
Dioscorides: Kökü idrar söktürücüdür. Kaynatıldığında bal ve su ile birlikte sarılık, siyatik ve felç vakalarında kullanılır. Yapraklar sapları ile kaynatıldığında zehirli hayvan ısırıklarına karşı etkilidir. Kökü doğum sonrası kalıntıları atmak için adet akışını teşvik eder. Sirke ile birlikte cüzzam vakalarında uygulanır.
Plinius: İdrar söktürücüdür ve hidromel ile sarılık vakalarında kullanılır. Siyatik ve felç vakalarında hastanın banyo suyuna eklenir. Kök ve tohumu adet akışı teşvik edicidir. Dal ve yaprakları yılan tarafından açılan yaraları iyileştirmek için kullanılır. Bazıları muska olarak boyna takıldığında sarılığı iyileştirdiğini iddia eder. Yine muska olarak takıldığında kuduz köpek ısırmalarında kuduz hastalığına karşı erken bir koruma sağladığına inanılır.
İbn-i Sînâ: Sirke ile birlikte uyuz vakalarında etkilidir. Cilt lekelerini giderir. Siyatik ve felç vakalarında başvurulur. İdrar söktürücüdür ve bu yüzden bazen kanamaya da neden olabilir. Kullananın her gün banyo yapması şarttır. Böcek sokmalarına karşı dalları kullanılır.
Biliyor musunuz?
Deri, yün, pamuk ve ipek için bitkisel kırmızı boya olarak kullanılmıştır. “Türk kırmızısı” olarak rengi, Türkiye’de üretilmekteyken oradan Yunanistan’a ve oradan da Avrupa’ya yayılmıştır. On sekizinci yüzyılda Türk kırmızısının nasıl üretildiğinin bulunması için Avrupa ülkeleri tarafından casuslar görevlendirilmiştir.
Dikkat
Literatür
Species Plantarum 1: 109. 1753. L.