Yemek borusunun iltihabına — Özofajit — denir. Bu iltihap akut ya da kronik (müzmin) olabilir. Bu hastalıkta adını Latincede özofagus (esophagus) ve –itis ekinden almaktadır — İngilizcesi esophagitis.
Özofajit neden olur?
Toplumda en yaygın görülen sebep mide asididir. Buna — Reflü Özofajit —denir (GÖRH — gastroözofageal reflü hastalığı). Bu durum yemek borusu ve mide arasında kapağın yetersiz olmasına bağlıdır (bkz: LES Gevşekliği).
Dinreç sistemi zayıf olan hastalarda bakteri, mantar veya virüs enfeksiyonu olabilir (özofageal kandidiyasis, Herpes özofajit). Yakıcı maddeler örneğin asit veya alkali içildiğinde yemek borusunu tahriş edebilir. Bu durum genelde çocuklarda, akli dengesi bozuk hastalar veya intihar girişimlerinde görülür. Ayrıca yemek borusu ışın tedavisi (radyoterapi), burundan hortum takılması (nazogastrik sonda) veya endoskopi gibi işlemler esnasında iltihaplanabilir. Bazı yiyecek ve içeceklere karşı alerji durumu yemek borusunu etkileyebilir (bkz: özinofilik özofajit, makalenin devamında).
Özofajit bazı hastalıkların sadece bir parçası olabilir mesela Crohn hastalığı.
Özofajit Nasıl anlaşılır?
Yemek borusunu büyük kısmı göğüs kafesinde yer alır. Dolayısıyla özofajit durumlarında mide ve göğüste yanma, ekşime, bulantı ve ağrı görülebilir. Ayrıca yutma zorlu — disfaji — ve ağrılı yutkunma — odinofaji — eşlik edebilir. Bu şikayetler özellikle — yemeklerden sonra — artış gösterebilir.
Tanıya yönelik önce Endoskopi yapılabilir (bkz: Endoskopi nasıl yapılır?). Endoskopide iltihabın derecesi ve şiddeti — Los Angeles (LA) — sınıflamasına göre yapılabilir.
Özofajitin LA Sınıflanması
- Grade A Özofajit — 5 mm’den kısa bir veya daha fazla mukoza kaybı
- Grade B Özofajit — 5 mm’den uzun bir veya daha fazla mukoza kaybı (mukoza kıvrımları arasında bağlantı yok)
- Grade C Özofajit — mukoza kıvrımları arasında uzanan mukoza kaybı (özofagus çevresinin <%75 daha azı)
- Grade D Özofajit — özofagus çevresinin >%75’den fazlasını kapsayan mukoza kaybı.
Özofajit nasıl tedavi edilir?
Tedavi nedenlere göre yapılır. Asit reflüsüne bağlı özofajitlerde mide asidini azaltan çeşitli ilaçlar verilebilir. Enfeksiyon durumlarında antibiyotikler başlatılır.
İlerleyen ve tedavi edilmeyen olgularda ise yemek borusu kanserinin gelişme olasılığı vardır (Özofagus CA). Cerrahi tedavide ise çeşitli anti-reflü ameliyatlar uygulanabilir.
Anahtar kelimeler: özofagus, özofajit, kös yetmezliği, les gevşekliği, GÖRH, endoskopi, barrett özofagusu, odinofaji, fundoplikasyon
LES Gevşekliği (KÖS) nedir?
Normal şartlarda yiyecek ve içecekler yutulduktan sonra yemek borusu — özofagus — aracılığı ile mideye doğru ilerletilir.
Vücudumuzun pozisyonuna göre midedeki yiyecek ve içecekler yer değiştirebilir ancak yemek borusuna geri gitmez.
İşte bu mekanizmayı sağlayan sistem Latincede LES ve Türkçesi KÖS ve AÖS olarak adlandırılır.
Yutkunma refleksinin son evresinde bu mekanizma tek yönlü kapak olarak geçişe izin verir.
LES — Lower Esophageal Sphincter (alt yemek borusu kapağı)
KÖS — Kardiyo-Özofageal Sfinkter (Mide ve Yemek Borusu Kapağı)
AÖS — Alt Özofageal Sfinkter
Yani LES = KÖS = AÖS
LES’in bu mekanizmasını sağlayan bir çok komplike faktör vardır. Bunların arasında
- karın ve göğüs boşluğu arasındaki zar (diyafram, diyafragma = diaphragm)
- yemek borusunun alt kısmındaki dairesel kaslar ve bazı ligamentler
Bu mekanizmanın bozulmasında da bazı faktörler rol alır mesela karın içi basıncın artması, aşırı kilo, sigara, alkol, vb.
KÖS mekanizmasının bozulması mide ve yemek borusu arasındaki kapakta gevşeklik ve nadiren de olsa sıkılaşmaya neden olabilir. Ertan Beyatlı, MD, PhD
Mide kapağı gevşekliği çok farklı şekillerde adlandırılır; örneğin LES gevşekliği, KÖS yetmezliği, LES yetersizliği, LES disfonksiyonu, AÖS yetmezliği, vb. Kapağın sıkılaşması ve aşırı kapanması durumuna ise LES Hipertonisitesi veya Kontraksiyonu denir.
Risk Faktörleri
- Şişmanlık (obezite),
- alkol, kahve, sigara,
- gebelik,
- mide fıtığı (hiatal herni),
- bağ dokusu hastalıkları (Skleroderma, Sistemik skleroz),
- mide çıkışında darlık (pilor stenozu) ve bazı ilaçlar örneğin aspirin reflü şansını arttırabilir.
LES Gevşekliği durumlarında yukarıda anlatılan Özofajit belirtilerine ilave olarak bazı şikayetler görülebilir.
Ağza acı su gelmesi, kilo kaybı, ağrılı yutkunma (odinofaji), boğazda gıçık hissi, nedeni belli olmayan kronik kuru öksürük, faranjit, larinjit, astım benzeri şikayetler ve uyku bozukluğu görülebilir.
Tanı aşamasında endoskopi yapılır.
Ambulatuvar asit (24 saat pH) prob testi ile 24 saat içerisinde asid reflüsünün zamanı ve miktarı ölçülebilir. Özofagus manometrisi ile özofagus kaslarının uyumu ve kuvveti de ölçülebilir.
Bazı durumlarda üst sindirim sistemi röntgeni çekilebilir (X-ray, ÖMD-Baryum grafisi)
Les Gevşekliği zararları (GÖRH Komplikasyonları)
LES Gevşekliği tedavi edilmediği durumlarda bazı sorunlar oluşabilir. Yemek borusunda darlık (özofagus darlığı), yara (özofagus ülseri) veya kanser öncesi değişiklikler — Barrett’s özofagusu — gelişebilir. Ayrıca uzun vadede astım, kronik öksürük ve solunum şikayetleri gelişebilir. Diş, diş eti ve ağı içi sorunlar da baş gösterebilir.
LES Gevşekliği Tedavisi
Tedavinin asıl amacı yemek borusuna giden asidi azaltmak ve kapak mekanizmasını onarmaktır. Bunun için birçok ilaç tedavisi ve cerrahi girişim seçeneği mevcuttur.
İlaçlarla mide asidi azaltılır (Proton Pompa İnhibitörleri, H2 reseptör blokerleri) veya dengelenir (antasitler). GÖRH ve LES Gevşekliği genellikle ilaçla kontrol edilebilir.
Diyet — Bazı hastalarda bazı yiyecekler şikayetleri tetikleyebilir ve bu yiyeceklerden uzak durmaları lazım. Örneğin: yağlı ve baharatlı yiyecekler, çikolata, narenciye, Ananas, domates, soğan, Sarımsak, nane, alkol, Kahve, Çay ve soda.
Şikayetleri azaltmak için evde bazı önlemler alınabilir. Örnein:
- Sigarayı bırakmak
- aşırı kilolardan kurtulmak
- az az sık sık yemek
- yedikten sonra sakız çiğnemek, uzanmaktan kaçınmak
- belirtilerinizi tetikleyen yiyecek ve içeceklerden kaçınmak
- dar kıyafetler giymekten kaçınmak
- rahatlama egzersizleri uygulamak
Bazı bitkisel ilaçlar da rahatlama sağlayabilir. GÖRH için yaygın olarak kullanılan otlar şunlardır:
- sarı papatya
- meyan kökü
- hatmi kökü
- kaygan karaağaç
Gebelik ve GÖRH
Hamilelik asit reflü yaşama şansınızı artırabilir. Hamilelik sırasındaki hormonal değişiklikler yemek borunuzdaki kasların daha sık gevşemesine neden olabilir. Büyüyen bir fetüs de mideniz üzerinde baskı yaratabilir. Bu, mide asidinin yemek borunuza girme riskini artırabilir. Asit reflü tedavisinde kullanılan birçok ilaç hamilelik sırasında güvenlidir. Ancak bazı durumlarda doktorunuz bazı antasitler veya diğer tedavilerden kaçınmanızı önerebilir. Gebelikte asit reflü’nü yönetmek için kullanabileceğiniz stratejiler hakkında daha fazla bilgi edinin.
IBS ve GÖRH
İrritabl barsak sendromu (IBS) kalın bağırsaklarınızı etkileyebilecek bir durumdur. Yaygın semptomlar: karın ağrısı, şişkinlik, kabızlık, ishal. Yakın tarihli bir incelemeye göre, GÖRH ile ilişkili semptomlar IBS’li insanlarda genel popülasyondan daha yaygındır.
Alkol içmek ve GÖRH
GÖRH’li bazı insanlarda, bazı yiyecek ve içecekler semptomları daha da kötüleştirebilir. Bu diyet tetikleyicileri alkollü içecekler içerebilir.
Özel tetikleyicilerinize bağlı olarak, ölçülü olarak alkol içebilirsiniz. Ancak bazı insanlar için, az miktarda alkol bile GÖRH semptomlarını tetikler.
Alkolü meyve suları veya diğer karıştırıcılarla birleştirirseniz, bu karıştırıcılar da belirtileri tetikleyebilir. Alkol ve mikserlerin GÖRH semptomlarını nasıl tetikleyebileceğini keşfedin.
Ameliyat seçeneği
İlaçların faydası olmadığı durumlarda ise diğer seçenekler devreye girebilir.
Fundoplikasyon ameliyatı. Bu ameliyatta midenin üst kısmı (fundus) yemek borusu ve mide kapağının etrafına sarılır. Bu şekilde asid reflüsü önlenir. Midenin üst kısmının sarılması kısmi — Toupet — veya tam — Nissen — olabilir.
Manyetik Sfinkter Güçlendirme Cihazı (LINX cihazı)
LINX cihazı Mide ve yemek borusunun birleşme yerinin etrafına küçük bir manyetik boncuk halkası sarılır. Boncuklar arasındaki manyetik çekim asid reflüsünü engeller ancak yemeklerin geçişine izin veriri. Linx cihazı minimal invaziv cerrahi (laparoskopi) kullanılarak yerleştirilebilir.
Eozinofilik Özofajit nedir?
Bu durumda beyaz kan hücreleri (eozinofil) yemek borusunda birikir. Kronik bağışıklık sistemi hastalığıdır. Birçok sindirim sistemi hastalıkların ana nedeni olarak kabul edilmektedir. Çocuklarda yetersiz beslenme ve kilo kaybı yapabilir.
Barrett Özofagusu nedir?
Bu durumda yemek borusunu kaplayan örtü değişime uğrar ve barsak astarını andıran dokuya dönüşür.
Reflünün çok ciddi bir ciddi bir komplikasyonudur. Kronik GÖRH kişilerin yaklaşık %10’unda Barrett özofagusu gelişir. Barrett’s özofagusunu yemek borusu kanseri (Özofagus CA) riskini arttırır. Barrett özofagusun özel belirtileri yoktur. Dolayısıyla sadece endoskopisi ve biyopsi ile teşhis edilebilir.
Amerikan Gastroenteroloji Derneği (AGA) rehberleri, Barrett özofagusu için birden fazla risk faktörü olan kişilerin taranmasını tavsiye eder.
Risk faktörler: Şişmanlık (obezite), 50 yaş üstü, erkek cinsiyet, beyaz ırk, mide Fıtığı (hiatal herni) ve uzun süre devam eden GÖRH. Hastaların düzenli takibi önemlidir.
Tedavide yukarıda Özofajit için bahsi geçen yöntemler uygulanır.Ayrıca yatağın başı yükseltilmiş şekilde uyuyun. Başınız yukarı kaldırarak yatmak (15-20cm), midenizdeki asidin yemek borusuna akmasını önlemeye yardımcı olabilir.
Barrett Özofagusu için Radyofrekans ablasyonu (RFA), Fotodinamik terapi (PDT), Endoskopik sprey kriyoterapi ve Endoskopik mukozal rezeksiyon (EMR) uygulanabilir.Yemek borusunun çoğunu çıkarmak için yapılan ameliyat, ağır prekanser (displazi) veya kanser teşhisi konulan durumlarda bir seçenektir.
Odinofaji nedir?
Toplumda yaygın ancak az bilinen bir hastalıktır. Odinofaji ağrılı yutkunma demektir. Normalde yutkunma ağrısız ve yumuşak olur.
Bu kelimenin aslı Yunanca kökenlidir (Odynophagia) ve iki kısımdan oluşur. Odino (odyno) yani ağrı ve faji (phagia) yani yutkunma anlamındadır.
Aslında odinofaji başlı başına bir hastalıktan ziyade bir çok hastalığın ortak bulgusudur. Yutkunma zorluğuna Disfaji denir. Bazen ikisi de aynı anda olabilir. Odinofaji özofajit, akalazi, ağız , boğaz, gırtlak, tiroid, boyun ve yemek borusu kanserlerinde görülebilir.
Tanı için endoskopi, baryumlu özofagus grafisi, trans-özofageal ultrasonografi, özofagus manometrisi ve 24 saat özofagus alt ucu pH monitorizasyon testleri yapılabilir.