Milliyet yazarı ve AİHM eski yargıcı Rıza Türmen, ABD Başkanlarından Roosevelt’in de kendine bağlı bir yüksek yargı yaratmayı denediğini, ancak halkın karşı çıkması üzerine kendi partisine bile kabul ettirmediği tasarısını geri çekmek zorunda kaldığını yazdı . Yazar, bizdeki duruma mizahi bir gönderme yaparak, Başkanın Türk danışmanları olsaydı ona nasıl bir tavsiyede bulunacaklarını söyledi,
Rıza Türmen’in “Roosevelt’in saksısı” başlıklı yazısı şöyle:
Demokrasilerde siyasal iktidar ile yargı arasında gerginlik olması ikisi arasındaki ilişkinin doğası gereği. Gerginlik yoksa, yargının görevini gereği gibi yapmadığından kuşkulanmak gerekir. İktidarın bu gerginlik karşısındaki tutumu, hukuk devleti ve demokrasiye olan bağlılığının göstergesi. İktidar yargının sınırlamalarına hoşgörülü mü bakıyor, yoksa bunları aşmak için kendine bağlı bir yargı yaratmanın yollarını mı arıyor? Bu sorun siyasal iktidarin demokratik meşruiyeti ile yakından ilgili.
Siyasal iktidarların yargıyı kendilerine bağlamalarının değişik yolları var. Açıkça bağımsız yargıyı ortadan kaldırıp kendi yargıçlarınızdan oluşan yeni bir yargı kurmak gibi diktatörlüklere özgü kaba yöntemler kullanmak istemiyorsanız, daha ince yöntemlere başvurursunuz. Örneğin, Anayasa Mahkemesi üyeliklerinin sayısını artırırsınız, yeni üyelerin sizinle aynı görüşü paylaşan yargıçlar olmasını sağlayacak bir seçim ya da atama sistemi getirirsiniz.
ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt bunu denemişti. 1936’da Roosevelt ikinci kez başkan seçildiğinde ülkesini ekonomik krizden çıkaran “New Deal” programının yeni bir aşamasına geçiyordu. Ancak çıkardığı yasalar birbiri ardına ABD Yüksek Mahkemesi tarafından iptal ediliyordu.
1937 yılında Beyaz Saray’da Bakanlar Kurulu ve Kongre’nin ileri gelen milletvekilleriyle yaptığı bir toplantıda “yargı reform” tasarısını sundu. Buna göre, Yüksek Mahkeme’nin 70 yaşını aşan üyelerinden (ABD Yüksek Mahkemesi’nde yaş sınırı yok), emekli olmayı kabul etmeyen her üye yerine, Başkan, yeni bir üye atama yetkisine sahip olacaktı. Böylelikle 9 üyeli Yüksek Mahkeme’nin üye sayısını en fazla 15 üyeye kadar artırabilecekti. O sırada 9 üyeden altısı 70 yaşından büyük olduğundan, yasa yürürlüğe girer girmez, Başkan 6 yeni üye atayabilecekti.
Tasarıyı sunarken yaptığı konuşmada Başkan Roosevelt, seçim sonuçlarının halkın reformları desteklediğini gösterdiğini, ancak Yüksek Mahkeme’nin reformların yürürlüğe girmesini önlediğini, o nedenle Yüksek Mahkeme’nin yeniden yapılanmasi gerektiğini söyledi. 4 Mart’ta Vaşington’da yaptığı konuşmada da Yüksek Mahkeme’yi halka şikâyet etti. Halkın yararına olan yasaları anayasaya aykırı bularak iptal ettiğini belirtti.
Ancak Roosevelt’in partisi Demokrat Parti, Senato ve Temsilciler Meclisi’nde çoğunluğa sahip olmasına karşın, yargı reform tasarısı kendi partisi milletvekilleri ve senatörler tarafından bile kuşkuyla karşılandı. Adalet Komisyonu’nda görüşmeler sürerken Yüksek Mahkeme Başkanı’nın yazdığı bir mektup ortaya çıktı. Bu mektupta, Yüksek Mahkeme Başkanı daha fazla yargıca gerek olmadığını, çok sayıda yargıcın Mahkeme’nin çalışmalarını olumsuz yönde etkileyeceğini belirtiyordu. Bu mektup Roosevelt’in tasarısına indirilen en büyük darbe oldu. Tasarı Adalet Komisyonu’nda reddedildi. Tasarıyı kurtarmak için getirilen uzlaşı önerileri de yarar sağlamadı. Senato ve Temsilciler Meclisi’nde de tasarıya karşı bir çoğunluğun oluştuğu anlaşılınca, Roosevelt tasarıyı geri çekmek zorunda kaldı.
Başkan Roosevelt’in en büyük eksiği danışmanlarının Türk olmamasıydı. Türk danışmanları olsaydı, Başkan’a, yargıya ilişkin reformları bir saksının dibine gömerek çevresini kimsenin reddedemeyeceği başka yasa tasarılarıyla, çiçeklerle örtmesini, sonra bütün saksıyı tek bir referanduma sunmasını tavsiye ederlerdi.
Roosevelt’in ABD Yüksek Mahkemesi’nin yapısını değiştirme çabaları ile Türkiye’deki son anayasa değişiklikleri arasında parallelikler kurulabilir. İkisi de iktidarin, yüksek yargının hukuksal denetiminden kurtulmak istemesinden kaygılanıyor. İkisi de sorunun çözümünü yüksek yargının yapısını değiştirmekte, kendisine yakın bir yüksek yargı yaratmakta buluyor.
Ancak Roosevelt deneyiminin önemi şu: ABD toplumu, kısa bir süre önce büyük bir çoğunlukla seçtiği Başkan’ın, Yüksek Mahkeme’nin yapısını değiştirme çabalarını benimsemememiş, bazen kendi yararına olan yasaları iptal etse bile, Yüksek Mahkeme’ye sahip çıkmıştır. ABD halkı Yüksek Mahkeme’ye dokunulmasına izin vermemiştir. Türkiye’de de referandumda, halkın aynı bilinçle hareket etmesi ve desteklediği siyasal parti ile referandumun temel konusu olan yargı bağımsızlığını birbirinden ayırarak, yargıya sahip çıkması beklenmeli.
Odatv.com