Önce ekonomik büyüklüğü tanımlayalım:
Milli Hasıla: Bir ülke vatandaşlarının (yurt içi ve dışında) belli bir yıl içinde ürettikleri toplam mal ve hizmetlerin belli bir para birimi karşılığındaki değeri
Yurtiçi Hasıla: Bir ülkede belli bir yıl içinde üretilen (yerli ve yabancı) toplam mal ve hizmetlerin belli bir para birimi karşılığındaki değeri
Dikkat ederseniz her iki tanımda da “toplam mal ve hizmetlerin” diyor; “sadece parasallaşmış mal ve ve hizmetlerin” demiyor. Bu tesbiti yaptıktan sonra bu neoklasik ölçeklerle ilgili eleştirilere geçelim.
Richard Heinberg’in The End of Growth (Ekonomik Büyümenin Sonu) adlı kitabında Gayrı Safi Yurtiçi Hasıla (GSYIH) ölçüsüne yaptığı dört ana eleştiri:
1) Kendi kendine yeterlilik arttıkça GSYIH azalır.
Örnegin lokanta yerine evde yerseniz, dışarıdan almak yerine sebze ve meyvanızı kendi bahçenizde yetiştirirseniz para ekonomisine dahil olmaz ve GSYIH’yı düşürürsünüz.
2) GSYIH temel gereksinimlerle lüks veya gereksiz tüketim arasında ayırım yapmaz.
Yani, yeme içme barınma güvenlik gibi bütün temel ihtiyaçların karşılandığı bir toplumun kişi başına düşen GSYIH’sı, açlık sefalet ve fakirliğin dizboyu olduğu, ama bu arada gelir dağılımı bozukluğu ve israfın da fazla olduğu bir toplumdan daha düşük olabilir.
3) GSYIH üretilen ve tüketilen ürün ve servislerin gerçekten anlamlı veya gerekli olup olmadığını hesaba katmaz.
Dolayısıyla GSYIH’nin (benim notum: özellikle bilinçli ve örgütlü olmayan toplumlarda) hayat kalitesiyle korelasyonu düşüktür.
En son model arabalara binip son moda bilgisayarları kullanan, ama zehirli hava soluyup kirli su içen şehir halklarını düşünün.
Bilinen bir politika ve demokrasi problemi: Bilinçsiz ve örgütsüz toplumlarda ayrıcalıklı azınlığın çıkarları çoğunluğun çıkarlarını bastırır.
4) GSYH üretim ve servislerin topluma eşit ve adaletli dağılıp dağılmadığını ölçmez.
Toplumun %95’i fakir ve sefil yaşasa da %5’in orantısız zenginliği kişi başına düşen ortalama GSYIH’yı gelişmis ülkeler (!) kategorisine sokabilir.
Kaldı ki ekonomik başarı sadece parasallaşmış üretimle ölçülürse, henüz parasallaşmamış her türlü üretim teknolojisinin (doğal ve geleneksel yerel üretim) yok edilip yerlerini merkezi finans ve teknoloji kartellerinin alması kaçınılmaz olacaktır. Bu da zaten gelir dağılımını bozan (neoklasik) bir kalkınma (!) anlayışıdır.
Heinberg’in dört ana eleştirisine ben de birkaç madde eklemek istiyorum:
5) Ekonominin parasallaşması: GSYH sadece para hareketlerini, yani parayla alınıp satılan şeyleri ölçer. Doğanın zaten var olan ürün, teknoloji ve servislerini, veya geleneksel yerel üretimi hesaba katmaz.
Örneğin doğal su kaynaklarının endüstriyel faaliyetlerle kirletilmesiyle su arıtım endüstrisi kalkınır; eskiden bedava olan su artık parayla satılır hale gelir. Bu tür faaliyetler birilerini zengin edip GSYIH’yı yükseltse de ortalama vatandaşı maddi olarak fakirleştirir.
Gelişmekte olan (!) ülkelerde GSYIH’nın hızla yükselmesinin önemli bir nedeni gerçek üretimin artması değil, kendi kendine yeterli geleneksel yerel ekonomilerin bozulup merkezileşerek parasallaşmasıdır. Bu yapısal değişim şehir nüfusunun artmasıyla da yakından ilgilidir.
6) Doğanın hayat kalitesi için son derece önemli stok ve hizmetleri, dolayısıyla da bunlara verilen zararlar GSYIH hesabına katılmaz.
Doğal güzellikler, orman ürünleri, temiz içme ve sulama suyu, erozyondan korunan verimli tarım alanları, maden rezervleri, dengeli yumuşak iklim, denizlerdeki balık stokları ve üretimi gibi çevre servis ve ürünleri GSYIH hesabına nedense katılmaz. Halbuki bu faktörler hayat kalitesi için son derece önemlidir.
Neoklasik ekonomi öğretisi son derecek tek yönlü olarak insan teknolojisine, üretimine ve servislerine odaklanmıştır. Sanki ekonominin amacı sürdürülebilir azami hayat kalitesi değil de azami parasallaşmış üretimmiş gibi (üstelik o da kısa vadede)…
7) Sadece GSYIH’e bakarak ekonomi büyüyor demek ekonomi iyiye gidiyor demek değildir.
Yaygın bir başka yanılgı: Ekonomistler GSMH veya GSYIH’yı kastederek “ekonomi büyüyor” dedikleri zaman kastedilen olası yüzlerce teknik parametreden sadece birinin yükseliyor olmasıdır, başka bir sey değil! Bu sözden ekonomi iyiye gidiyor veya gelişiyor anlamında bir değer yargısı çıkmaz.
Ekonomi gerçekten gelişiyor mu diye anlamak için doğanın ürün ve servislerini de kapsayan toplam maddi üretimi, sosyal ve çevresel kriterleri, sürdürülebilirliği, mutluluğu vs. kapsayan bir sürü ölçüye bakmak gerekir ki bu doğadaki evrim gibi çok boyutlu bir optimizasyon problemidir.
Çok boyutlu bir optimizasyon problemini sadece parasallaşmış üretim gibi tek bir boyuta indirgemek ülke ekonomilerini bilerek veya bilmeyerek büyük felaketlere sürükleyebilir.
İyi araba üretmek isteyen bir firmanın sadece hızı ve yakıt sarfiyatını değil, konforu güvenliği ve dayanıklılığı da ölçüp optimizasyon hesaplarına katması gerekir.
8) GSYIH doğal kapitalin (veya stoğun) tüketimini hesaba katmaz.
Halbuki bu şirketlerde muhasebenin temel kuralıdır: Firma stoklarından bir şey satıyorsanız:
kar = satış bedeli - stok maliyeti (veya değeri)
olarak hesaplanır; bu kuralı herkes bilir ve uygular.
Fakat nedense iş doğal kapitale gelince bu kural uygulanmaz; neoklasik ekonominin üretime tek yönlü bakışı ve dogmaları! Sanki petrol, kömür ve maden gibi kaynaklar (ham madde) doğada sonsuzmuş gibi!
Örnegin Endonezya’da oldugu gibi ülkenin ormanlarını kesip kesip satarsanız bütün bu kereste satışlarından elde edilen kar GSYIH hanesine yazılır. Ancak ekolojik açıdan son derece değerli orman rezervlerinin (yani stoklarının) tüketilmesinin bedeli hesaba katılmaz! Dolayısıyla ayrıcalıklı bir kesimin kısa vadeli kazançları için toplumun uzun vadede getirisi olacak kaynakları heba edilmiş olur, hem de ekonomik kalkınma adına!
Benzer sakat yaklaşım petrol, maden, kıyılar ve akarsular gibi diğer doğal zenginlikler için de geçerlidir.
Bu önemli eksikliği farkeden Norveç, Hindistan ve hatta Çin bile doğal kapitali ekonomik göstergelerde hesaba katan Yeşil Muhasebe (Green Accounting) türevi yeni yöntemler uygulamaya basladılar.
Bu yöntemler zaten doğru dürüst uygulandığında ve GSYIH gibi tek boyutlu ölçekler yerine doğrudan hayat kalitesine odaklanıldığında ortaya bir sürdürülebilir kalkınma modeli çıkacaktır.
9) Kırılgan para monokültürü: Sadece GSYIH ve para odaklı bir kalkınma anlayışı ekonomiyi kırılgan hale getirir.
Ağırlıklı olarak tarıma dayalı geleneksel köy ve kasaba ekonomilerinin küçülmesi ve şehir nüfusunun artmasıyla (merkezi enerji kaynaklarına dayalı) ekonomi parasallaştığı için GSYIH yükselir, ama kendi kendine yeterlilik azalır.
Kendi kendine yeterliliğin azalması ise toplumu ekonomik ve sosyal olarak daha kırılgan bir hale getirir.
Örnek: Parasal ekonomi krize girer ve geleneksel yerel üretime dayalı bir köyde parasız kalırsanız belki sıkıntı çeker, ama yine de bağ bahçenizle, tavuklarınızla, yardımlaşma ve imeceyle idare edersiniz. Açlıktan ve sefaletten ölmezsiniz.
Ama şehirde yaşıyor ve suyunuzu bile parayla alıyorsanız paranız biterse kendiniz de bittiniz demektir.
Tunç Ali Kütükçüoğlu