Trigeminal nevralji yüzün herhangi bir bölgesinde olan ani ve şiddetli, elektrik çarpmasına benzer bir ağrıdır. Başa giren saniyelik ağrılar içinde en sık görülenidir. Yüzün ve çiğneme kaslarının duyusunu sağlayan trigeminal sinirin bir hastalığıdır.
Trigeminal nevralji kadınlarda erkeklerden daha fazla görülür. Yıllık görülme sıklığı 100000 kişide 4-13 arasındadır. Ancak yine de erişkinlerde en sık görülen nevraljidir. Görülme sıklığı yaşla artar. Çoğunun altında bir neden olmadan 50 yaş sonrası görülür. Ancak yirmili otuzlu yaşlarda ve nadiren çocukluk çağında da ortaya çıkabilir. Çok kesin olmamakla birlikte yüksek tansiyon hastalığı ve migren risk faktörü olabilir.
Başa giren saniyelik ağrılar içinde en sık görülen trigeminal nevralji, ataklar halinde gelen keskin, saplanıcı ve şiddetli bir ağrıdır. Ağrı saniyeler sürer ve genellikle sadece yüzün bir yarısındadır. Nadiren iki yanlı olabilir. Ataklar arka arkaya olabilir ve günde 50 kereye kadar tekrarlayabilir. Uzun süre TN’si olan hastalarda ataklar dışında künt bir ağrı devam edebilir. Çenede, yanakta ya da göz çevresinde olabilir. Bazı hareketler örneğin yüze dokunmak, çiğnemek, konuşmak, diş fırçalamak, saç taramak, gülümsemek, yüzün soğuğa maruz kalması ağrının tetiklenmesine neden olabilir. Ancak TN, yüzün başka bazı ağrılı sendromları gibi hastayı gece uykudan uyandırmaz.
Trigeminal nevralji tanısı konduktan sonra trigeminal sinirde bir patoloji olup olmadığını saptamak için beyin MR incelemesi yapılabilir. Klasik TN vasküler bası dışında altta bir neden olmadan ortaya çıkar. Vakaların çoğunda bu basıya bir damar neden olur. Nadiren de tümörler, kistler ya da damar baloncukları bu basının nedenidir. Başa giren saniyelik ağrılar içerisinde en sık görülen TN’nin bir diğer nedeni multipl skleroz ve beyin sapı lezyonlarıdır. Bir kısım hastada da idyopatik dediğimiz altta hiçbir neden olmadan da TN görülebilir.
Tedavisi genellikle ilaç ile yapılır. Epilepsi için kullanılan ilaçlar örneğin karbamazepin ile tedavi düzenlenir. Bu ilaçlar ağrıya neden olan sinir iletisini durdurarak etkili olurlar. Bazen de cerrahi tedaviler gerekebilir.
Glossofaringeal nevralji dil kökü, yutak, bademcikler, kulak ve çene köşesini tutan, tek taraflı, tekrarlayıcı, elektrik şoku benzeri bir ağrıdır. Tipik olarak esneme, yutma, öksürme ya da konuşma ile tetiklenir. Atak süresi genellikle 2 saniye ile 2 dakika arasındadır. Nadir görülür. GFN ile birlikte kalp hızında ve tansiyonda düşme, epileptik nöbet ve hatta kalp durması tariflenmiştir. Bu nedenle ağrının yanında baş dönmesi, çarpıntı, bayılma gibi yakınmaları olan hastaların kalp ritimlerinin monitorize edilmesi gerekir. Tıpkı TN gibi damar basısı ile meydana gelebilir. Diğer nedenler demiyelinizan hastalıklar, tümörler, enfeksiyonlardır.
SUNHA seyrek görülen bir diğer başa giren saniyelik ağrı türüdür. Tipik başlangıç yaşı 30-60 arasındadır ve kadınlarda daha sık görülür. SUNHA’da ağrı tek taraflı, şiddetli, oyucu ve elektrik çarpması gibidir. Ataklar halinde gelir ve günde en az 1 atak olmalıdır. Atak tek bir tane olabileceği gibi arka arkaya da gelebilir. Ağrı ile aynı tarafta otonom belirtiler, yani göz kızarması ve yaşarması, burun tıkanıklığı veya akıntısı, göz kapağı ödemi, göz bebeğinde küçülme ya da alında terleme gibi bulgulardan en az biri eşlik etmelidir. SUNHA SUNCT ve SUNA olarak ikiye ayrılır. SUNCT’ta göz kızarması ve yaşarması birlikte görülürken SUNA’da bunlardan sadece biri olmalı ya da hiçbiri olmamalıdır. Aynı trigeminal nevraljideki gibi ağrıyı tetikleyen hareketler olabilir. Ağrılar çok kısa süreli olduğu için tedavi atak önleyicidir. Yine epilepside kullanılan ilaçlar ile tedavi edilir.
Saplanma baş ağrısı bir diğer başa giren saniyelik ağrı çeşididir. Ağrı geçici, keskin, saplanıcı niteliktedir. Görülme sıklığı %2-35’tir. Başın herhangi bir yerinde olabilir. Ani, ortaya çıkar, tek ya da üst üste çakmalar şeklinde olabilir. Saplanma tipik olarak saniyeler sürer ve düzensiz aralıklarla gelir. Günde birkaç kez olabileceği gibi tek bir atak da olabilir. Ağrıya göz kızarması ve yaşarması, burun akıntısı, göz kapağı ödemi, yüzde terleme ve kızarma gibi otonom belirtiler eşlik etmez. Nedeni bilinmez. Çoğu hastada migren gibi küme baş ağrısı gibi bir başka birincil baş ağrısı daha vardır.
Genellikle tedavi gerekmez. Gerektiğinde melatonin ve indometazin yararlı olabilir.
Kaynak: Headache Continuum June 2021 Vo:27 No:3
Ho CC, Khan SA, Whealy MA. Trigeminal neuralgia Up to Date August 2020