Çelebi halısı, Azerbaycan’daki Karabağ halı grubundaki en parlak ve en belirgin olanlardan biridir. En eski halılardan biri olan Çelebi, Safevi hanedanlığı döneminde dokunan 17. yüzyılın sonları – 18. yüzyılın başlarına aittir. Bir dönem bu halı Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ne (İstanbul) devredilmiştir.
Antik Çelebi halıları dünya müzayedelerinde oldukça değerlidir. Böylece, 2001’de Christie’nin müzayedesinde, 18. yüzyılın sonlarına ait Chelebi halısı 42.500 dolar ve 2010 müzayedesinde – 34.000 dolar olarak değerlendi.
Çelebi halısının Karabağ grubuna ait olmasına rağmen, Avrupa ve Amerika’da bazen Kazak Kartalı ve Kazak Gelaberd olarak adlandırıldığı ve yanlışlıkla bir Kazak halı grubu olarak tanımlandığı belirtilmelidir.
Bu halının diğer bir yaygın adı da “gün doğumu” anlamına gelen “Güneş ışığı” dır. Bu yapay isim, halının merkezi madalyonunun tasarımı ile ilişkilidir. Gerçekten de Çelebi madalyonu yükselen güneşi andırıyor.
Ermeni kaynaklarında “Çelebi” halısının adı “Jraberd” olarak değiştirilmiştir. Otantik isimdeki değişiklik, halının kökenini Dağlık Karabağ bölgesinin hayali ve Ermenileştirilmiş adıyla ilişkilendirmeyi amaçlıyordu. Mardakert bölgesinin (Azerbaycan’ın Terter bölgesi) Karabağ savaşı sırasında Ermeni ordusu tarafından işgal edilmesinden sonra bölgenin adı Jraberd olarak değiştirildi. Jraberd halıları bu şekilde “ortaya çıktı”.
Bu arada, 19. yüzyılın sonlarında – 20. yüzyılın başlarında Güney Kafkasya yerleşimlerinde halı üretimi hakkında bilgi veren A.S. Piralov ve M.D. Isaev, Jraberd’den benzer desenli halıların dokunduğu bir bölge veya yerleşim yeri olarak bahsetmemektedir. Y. Zedgenidze, S. Zohrabbekov, A. Ter Egizarov’un “Şuşa’da halı ve kilim üretimi” ortak çalışmasında bu isim Karabağ’daki halı sanatının daha ayrıntılı bir incelemesinde bulunmaz.
Halıların adlarının, dokundukları yerleşim yerlerinin adlarını yansıttığı bilinmektedir. Çoğu durumda, Güney Kafkasya’nın yer adları etnotonim karakterine sahiptir, yani bir köy veya bölgenin adı bir kabile, klan veya topluluk adını taşır. Bu bakımdan Çelebi halılarının adı da bir istisna değildir: anavatanları Çelebi’nin iki köyüdür (Karabağ’ın Cebrail ve Berda bölgeleri). Bu köylerdeki kırsal topluluğun omurgası, aslen etnik adı Çelebi olan bir klandı.
Yıllar boyunca, dünya koleksiyonları (Azerbaycan dışında), 18. yüzyılın sonundan Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar belirli sayıda Çelebi halısı biriktirdi. 1920’lerin sonundan beri dokunan çok sayıda Çelebi halısı, klasik halıların kopyalarıdır.
1927 yılında Azerbaycan’da kurulan ve daha sonra Bilimsel ve Yaratıcı Üretim Derneği “Azerkhalcha”ya dönüşen halı fabrikası, “Çelebi” halılarının üretimi ile uğraşıyordu.
Çelebi halılarının malzemeleri ve teknolojisi, uzun süre istikrarlı bir tanıma ile karakterize edilir: malzeme yün, dokuma havlı, simetrik bir düğüm ve iki atkı ipliğidir (üst ve alt). Çelebi halılarının büyük çoğunluğu kırmızı bir arka plana sahipti. Merkezi madalyonun kirişleri beyaz zemin rengine sahipken, orta madalyonun haç motifi genellikle yeşildi.
Çelebi’nin Karabağ köylerinin nüfusu tarihsel olarak Türk Oğuzlar’ın torunlarıydı. Çelebi kelimesi Türkçe kökenli bir kültür terimidir. Dini rütbe adlarında, unvanlarda, sosyal statü tanımlarında, sosyal sınıfların adlarında ve ayrıca kişisel isimlerde bulunur.
Önde gelen oryantalist V. Bartold’un “Türk ve Moğol Halklarının Tarihi ve Filolojisi” adlı çalışması, bu terimin kökeni hakkında geniş bilgi vermektedir. W. Barthold’a göre bu terim ilk olarak XIV. yüzyıla ait yazılı kaynaklarda geçmektedir. Ancak, kişisel bir isim olarak, onunla zaten 1284’te ölen – Celaleddin Rumi’nin ölümünden sonra bu görevi üstlenen Sufi tarikatının başı olan Hüsameddin Çelebi adına tanışıyoruz.
15. yüzyılın ilk çeyreğinin Azerbaycan şairi Gazım el-Enver’in tasavvuf şiirinde “çelebi” terimi “aşık” (aşık) anlamında kullanılmaktadır. Sufilerin sembolizminde “aşık”, Allah’ın sevgilisi olan Allah’a âşıktır. Bu terimin bir diğer anlamı da “Allah tarafından seçilmiştir”.
17. yüzyıldan sonra tarihi belgelerde ve literatürde “çelebi” teriminin yerini yavaş yavaş sosyal statüyü ifade eden “efendi” (efendi, aristokrat) terimi almaya başlamıştır.
“Çelebi” teriminin etimolojisine gelince, kökeni, Osmanlı lehçesinde “Çeleb” şeklini alan arkaik Türkçe “Çelab” (En Yüce) kelimesiyle ilişkilidir. Daha önce kişisel isimlerde (“Tanrı’ya adanmış”, “Tanrı’yı hoşnut eden”) ve daha sonra etnonimlerde ve toponymlerde bulunan “cheleb” kelimesi, kelimenin köküne “i” ekinin eklenmesiyle desteklenmiştir. “çelep”.
Bildiğiniz gibi, Müslüman Doğu’da kişi adlarına “ve” ekinin eklenmesi coğrafi bir kökene işaret eder. Örneğin: Rum şehrinden Rumi olan, Tebriz – Tebrizi, Şirvan – Şirvani, Karabağ – Karabağ vb.
“Çelebi” kelimesi birçok tarihi şahsiyetin kişisel isimlerinde bulunur. Bunların arasında “Çelebi” takma adını alan Celaleddin Rumi – Sultan Veled’in oğlu var, ardından tüm ailesi kendini Çelebi olarak adlandırmaya başladı. Türk Sultanı I. Murad’ın oğluna “Çelebi Emiri” (Bay Çelebi) deniyordu. Ayrıca ünlü Türk seyyahı Evliya elebi’nin adında da elebi kelimesi bulunmaktadır. 18. yüzyılda Azerbaycan Şeki Hanlığı’nın hükümdarı Hacı Çelebi Kaçar’dı.
Çelebi halı tasarımının ikonografik sağlamlığı, kanonlaştırılmış merkezi madalyonu ile sağlanır. Madalyon tasarımının gelişme ve “kristalleşme” dönemine rağmen, hala halının ana arkaik ve tanınabilir motifi olmaya devam ediyor.
Çelebi halılarında bordür tasarımları çok çeşitli seçeneklerle öne çıkar. Onlarda sadece Karabağ’da değil, aynı zamanda Azerbaycan’ın Gazah, Guba ve Şirvan halılarında da bulunan motifler bulunabilir. Bu “ödünç almalar”, Karabağ kabuğunun diğer Azerbaycan halı gruplarının halılarıyla yakın tarihi bağlarına tanıklık ediyor.
Dünya koleksiyonlarından klasik Chelebi halılarının çoğunun madalyonlarının ikonografik analizi, evriminin izini sürmemize izin veriyor. Tasarımın karmaşıklığı ve zenginleştirilmesi, büyük, saray halılarında ve tam tersi, tasarımın sadeleştirilmesi, Rus İmparatorluğu’nun Kafkas El Sanatları Komitesi döneminde oluşturulan geç dönem ticari “Çelebi” halılarında gerçekleşti.
Madalyon tasarımının ilk versiyonlarında bitki motifleri tercih edilirken, daha sonrakilerde geometrikizm, stilizasyon yoğunlaştırılmış, soyut ve sembolik motifler ortaya çıkmıştır.
17. yüzyılın sonlarında halılarda, halı madalyonunun tasarımı ayçiçeği çiçeğini taklit eder. Daha sonrakilerde, yavaş yavaş parlak bir güneşe dönüşür. Daha sonra, görsel figüratifliğini yavaş yavaş kaybeden parlak güneş, ışık kaynağının sembolik bir güdüsüne dönüşür.
Madalyon tasarımının sonraki versiyonlarında, parlayan güneşin merkezinde eşkenar dörtgen bir motif – bir kristal, bir elmas – yavaş yavaş ortaya çıkıyor. Parlayan elmasın ortasında küçük bir haç şekilli motif (çapraz yıldız) belirir. Bu soyut süs motifleri sonsuz derinlik etkisi yaratır ve kutsal ışığı sembolize eder.
“Çelebi” halısının madalyonunu uzun bir süre boyunca iyileştirme ve “kristalize etme” süreci, halı motiflerinin sanatsal ve sembolik evrimine tanıklık ediyor. Çelebi halılarını ilk dokuyanların, halıya adını veren sûfîler olmasından hareketle, motifin geliştirilme yönü netleşir.
Madalyon tasarımının tarihsel gelişimi, dokumacılar mezhebinin manevi gelişiminin mistik yolunu sembolik olarak yansıtır – çelebi. Onların “mistik manevi yolculuk” doktrininden yola çıkan Sufi, kendisini bedenselliğin hayvani dürtülerinden kurtararak, manevi mükemmelliğin üç aşamasından geçer: “Şeriat”, “Tarikat” ve “Marifat”. Bu aşamaların (makâmların) geçişi, sonunda, mistik bir aydınlanmaya, bir şimşek (güneş patlaması) ve bedensel “ben”in ışığa (“nur”) dönüşmesine, ardından birleşip dağılmasına (fena) yol açar ilahi kaynağın ışığında “ben”.
Çelebi dokumacısının mistik yolculuğu ve ruhsal gelişimi, kutsal ışığın parlaması ile sembolize edilen mistik vecd ile doruğa ulaştı. Bu manevi coşku, Çelebi halısının madalyonunda sembolize edilmiştir.
Doğu halıları konusunda uzman çoğu kişi, Çelebi madalyonunun tasarımının ve renk şemasının parlak bir ışık parlamasına, beklenmedik bir gün doğumuna benzediğini itiraf etti. Batılı halı uzmanlarının verdiği “Sunburst” ismi, algının gerçek etkisini yansıtmaktadır.
Çelebi halısının sembolizmi, belirli bir mezhebe ait basit bir etno-kültürel veya el sanatı olgusu değildir. Ortasında madalyon bulunan halı, dokumacı Çelebi’nin manevi durumunu yansıtan “mistik bir ayna” olarak algılanmıştır.
Karabağ’da “Çelebi” adıyla köylerin ortaya çıkması, Orta Çağ’ın ilginç bir kültürel olgusudur. Köyün adı coğrafi bir ad, oikonim veya khoronim değildir. Köyün adı, kendilerine Çelebi diyen ve bu köylerde topluca yaşayan tasavvuf mezhebinin kendi adından gelmektedir.
Safevi hanedanının yöneticilerinin İslam tasavvufuna ve teozofiye büyük ilgi gösterdikleri ve bu öğretilerin taşıyıcılarını destekledikleri yazılı kaynaklardan bilinmektedir. Aynı zamanda Safevi hükümdarlarının geleneksel olarak sıcak yazları Karabağ’ın serin, dağlık yaz kamplarında (yalag) geçirdikleri bilinmektedir. Şah’ın sarayından sonra çok sayıda Sufi mezhebi Karabağ’a göç etti.
Karabağ’da çok sayıda çelebi, sofulu (Sufi), halvati ve diğer toplulukların çoğalmasının nedeni buydu, bunların çoğu Karabağ’da kaldı, yerleşim yerleri ve köyler oluşturdu. En eski “Çelebi” halılarının Safevi döneminin sonlarında, 17. yüzyılın sonlarında – 18. yüzyılın başlarında ortaya çıktığını unutmayın.
Nadir Şah’ın ölümünden ve merkezi devletin feodal hanlıklara bölünmesinden sonra (yaklaşık 18. yüzyılın ortalarında), mezhep cemaatlerinin oluşum süreci yoğunlaştı. Bu sırada Karabağ’da “Çelebi” yer adları ortaya çıktı.
Kurumsal halı dokumacılığı bu köylerin ekonomik temeliydi. Üretim ürünlerinin doğal değişimi, bu köylerde halı dokuma geleneklerinin uzun süreli korunmasına katkıda bulunmuştur.
Çeşitli kaynaklara göre, Müslüman Doğu’da halı dokumacılığının yayılmasında sûfiler önemli bir rol oynamıştır. Çelebi Sufiler tarafından dokunan halılar, büyük olasılıkla, onların manevi arayışlarının, mistik yolculuklarının ve içgörülerinin somutlaşmış kanıtı olarak adlandırılabilir.
Halı dokuma sürecinde, tasavvufi seyahatlerin gezginlerine dönüşen tasavvuf dokumacıları, ruhsal durumlarının “sembolik bir otoportresini” yarattılar. Sıra sıra dokunan Çelebi halısının sonsuz düğümleri, dokumacının mistik yolculuğunun cisimleşmiş durakları oldu.
Meşhur “Çelebi” madalyonu (rozet), Safevi İmparatorluğu’nun Karabağ eyaletinde dokunan 17. yüzyılın sonlarına ait halılarda zaten bulunmaktadır. Bu büyük boy çiçekli halıların ünlü “ejderha” halılarıyla ortak bir yakınlığı vardı. Her ikisi de Safevi hükümdarlarının büyük emirlerini yerine getiren Karabağ’ın halı atölyelerinde dokudu. “Çiçek” ve “ejderha” halılarının tasarımları aynı profesyonel sanatçılar tarafından yapılmıştır.
Safevi hükümdarı Şah Abbas’ın mutasavvıfların tasavvufi talebelerine yönelik çekimi bu dönemin edebiyatına, hat sanatına, güzel ve halı sanatlarına da yansımıştır. Mistik sembolizmin ustaları, halı da dahil olmak üzere çeşitli zanaat atölyelerinde birleşmiş Sufi kardeşlikleriydi. Safevi devletinin yıkılmasıyla birlikte büyük saray Karabağ halılarının tasarımları sadeleştirilmeye başlanmış ve madalyon desenlerine dönüşmüştür.
O zamanlar Karabağ ovasının önemli el sanatları merkezlerinden biri, H. 1088 (1678) yılında Şeyh Hacı Garaman Çelebi tarafından yaptırılan kervansaraylı, camili ve medreseli bir yerleşim (“külliye”) idi. Zamanla yerleşim yeri (“kullie” – bir toplanma yeri) Çelebi adında bir köye dönüştü. Bu köyün sakinlerinin bir kısmı Karabağ’ın (Berda bölgesi) kuzeyine taşınmış ve orada başka bir köy olan Çelebi’yi kurmuştur. Her iki köyde de aynı desenlerde Çelebi halıları dokunmuştur.
“Çelebi” halıları, Azerbaycan halılarının Tebriz, Gazah, Şirvan ve Guba gruplarıyla doğrudan sanatsal bağları olan Karabağ grubunun halılarının tanınan geleneklerini göstermektedir.
Karabağ’ın Cebrail bölgesindeki Çelebi köyü, Ermeni işgali sonucu tamamen tahrip olmuştur. Ancak köyün adı, bu köyde dokunan halılarda ve bir zamanlar tasavvuf dokumacılarının yarattığı halı tasarımlarında yaşıyor.
T.İbragimov