-Türk Dili (Eleştiri Özel Sayısı), Nr: 142, Temmuz 1963-
İki Eleştiri Akımı
Suut Kemal Yetkin
Son zamanlarda dergi ve gazetelerde bilimsel ve nesnel eleştiriden pek söz edilir oldu. Gerçi eleştiri adı altında arada bir Türk okuyucularına sunulan yazıların çoğun u okuyup da bilimsel eleştiriyi özlememek elden gelmiyor. Sanatçıları eleştirmenlerin keyfinden kurtarmak şüphesiz her zaman denenmeye değer bir şeydir. Yalnız bunu denemeden önce, batı dünyasında, geçen yüzyılın ortalarında n sonlarına kadar bu yolda harcanan emekleri bilmemiz gerekmez mi? Biz, bu alanda olup bitenlerden habersiz, varsa bilimsel eleştiri, yoksa bilimsel eleştiri diyerek bir yeterlik duygusunu n rahatlığı içinde yazıp durmaktan bir şey çıkacağına inanmıyoruz. Bizce yapılması gereken şey, batıdaki bilimsel eleştiri çalışmalarını sonuçları ile bilmek, ondan sonra bu alanda kendi gücümüzü denemektir.
Felsefe, tarih, sanat tarihi, estetik, eleştiri alanlarında büyük eserler vermiş olan Hippolyte Taine (1828-1893), yalnız tarihin ve psikolojinin değil, sanatın ve edebiyatın da bilim ilkeleri ile açıklanacağına inanmıştı. H. Taine'e göre, insanla eserleri arasında, en gelişigüzel, en ele avuca sığmaz görünen, rüzgâr gibi keyfince estiğine insanın inanacağı gelen sanat eserinin bile, esen rüzgâr gibi açık şartları ve değişmez kanunları vardır. Mesele onları bulu p açığa çıkarmaktır.
Filozof, ilkin bu görüşünü kapalı olarak 1853te yayımladığı La Fontaine ve Masalları'nda, sonra 1855 te yayımladığı Pirene Seyahati'nde, daha sonra da kesin olarak İngiliz Edebiyatı Tarihi'ne yazdığı önsözde ortaya koyar. Ama sis temli olarak yalnız edebiyatı değil, plâstik sanatları da içine almak üzere ilkin dört (1865-1869), sonra iki cilt olarak (1881) yayımladığı Sanat Felsefesi'nde geliştirir. Bu eser he m bir sanat tarihi, hem bir estetik ve eleştiri kitabıdır. Burada konu muzla ilgili olarak sadece H. Taine'nin eleştirmen yönü üzerinde duracağız.
H. Taine, bilimsel eleştiri anlayışını, Sanat nedir? sorusuna cevap vererek açıklamıya çalışır. Sanat, gerçeği olduğu gibi taklit etmez, gerçekteki konunun kısımları arasındaki bağlantıları belirtir. Bir romanda, kişilerin ve oluntuların sadece görünüşlerini değil, onlar arasındaki bağlantıların bütününü göstermek gerekmektedir. Ama sanatın özünü anlamak için bu da yetmez. Çünkü büyük sanatçı birçok örnekleriyle görüldüğü gibi gerçekteki bağlantıları derin surette değiştirendir. Bunların değiştirilme sebebi nedir? Bu sebep, büyük sanatçının her şeyde bulunan fakat kendini göstermiyen bir ana karakteri (caractère essentiel) görmesi, onu belirtmek istemesidir. Taine'e göre ana karakter öyle bir niteliktir ki bütün öbür nitelikler, değişmez surette ondan çıkarlar. Sözgelişi, asla ana karakteri etoburlardan bir hayvan olmasıdır. Aslanın gerek maddi, gerek mânevi özellikleri bu karakterin sonucudur. Bunun gibi, Holânda'nın ana karakteri de alüvyonlu oluşudur. Bu memleketin yalnız fizik çehresi değil, halkının maddi ve mânevi nitelikleri de bu özellikten gelmektedir. Sanatın amacı, görülen şeylerin ana karakterini açığa çıkarmaktan başka bir şey değildir. Çünkü tabiat bunu tam olarak yapamamaktadır. Bu ana karakter tabiatta ancak başat (dominant)dır, sanatta egemen olur. Bunu sağlamak için de sanatçı ana karakter hakkında bir fikir edinir ve onu egemen olarak göstermek üzere, gerçek şeyin kısımları arasındaki oranları değiştirip eserini yaratır. Böylece, sanatçının düşüncesine göre yaratılan eser ideal denilen şeyi ifade eder. Demek oluyor ki dış nesneler, sanatçı onları kendi görüşüne göre değiştirdiği zaman ideal oluyor. Böyle olunca, şu soru ile karşılaşıyoruz: Bütün sanat eserleri ideali belirteceklerse, yani egemen göstereceklerse, onları nasıl sınıflandıracağız? Değerlerini nasıl sıralıyacağız? Başka deyişle, sanat ve edebiyat alanında değerlendirme ölçüsü ne olacaktır?
Taine'e göre ölçüler şunlardır:
1— Sanat eseri ile açığa vurulan ana karakterin önem derecesi, 2— Bu karakterin fayda derecesi, 3— Etkilerin yakınsama derecesi (Le degré de convergence des effets)
İlkin ana karakter nedir ve her şeyden önce, iki karakter karşısında isek bunlardan birinin öbürüne göre daha önemli olduğunu nasıl bileceğiz? Taine bu soruyu Fransız bilgini Jussieu'nün ortaya koyduğu botanik ile zooloji bilimlerindeki bütün sınıflandırmaları mümkün kılan Karakterlerin bağımlılığı ilkesi (Le prin cipe de subordination des caractères)ne dayanarak cevaplandırıyor. Bir bitkide ve bir hayvanda bazı karakterlerin başka karakterlerden daha önemli olduğu anlaşılmıştır; bunlar en az değişken olanlardır. Bu bakımdan güçleri öbürlerinkinden daha büyüktür. Çünkü bunlar kendilerini zayıflatacak veya değiştirecek bütün iç ve dış hallerin saldırışına daha iyi dayanırlar. Bir bitkide boy ve büyüklük, yapı (structure) da n daha az önemlidir; çünkü içte ikinci derecede bazı karakterler, dışta ikinci derecede bazı şartlar yapıyı bozmadan, büyüklüğü ve boyu değiştirirler. Yerde yayılan bezelye ve havaya yükselen akasya, her ikisi de baklagillerdendir; üç ayak yüksekliğindeki bir buğday sapı ile otuz ayak yüksekliğinde olan bambu ise aynı buğdaygillerdendir. Fransa iklimlerinde o kadar küçük olan eğrelti otu, tropiklerde kocaman bir ağaçtır. Aynı suretle omurgalı bir hayvanda memeler, organların sayısından, düzeninden ve kullanılışlarından daha önemlidir.
Taine, bu ilkeyi insana ve eserlerine şöyle uygular: Üç dört yıl süren töreler, fikirler, ruh halleri vardır ki bunlar modanın ve an' m eserleridir. Altta, otuz, kırk veya elli yıl süren biraz daha sağlam karakterlerden bir tabak a uzanır. Romantik ruhun ifadesi olan «büyük ihtiraslar, karanlık rüyalar içinde yuvarlanan» insan bize bu ikinci tabakanın örneğini vermektedir. Bunun da altında, karakterleri daha önemli olan tabakalar gelir ki ortaçağ, Rönesans veya klâsik çağ gibi ta m bir tarih dönemi boyunca sürüp giderler. Daha derinlere inersek, kendimizi hiç değişmiyen, bozulmıyan karakterlerin karşısında buluruz. Bunlar Taine'nin «ilkel granit ta bakası» dediği, milletlerin karakterleridir ki, bu milletler yaşadıkça onlar da yaşar. Bunun da altında insan ırkına öz olan, bozulması imkânsız karakterler bulunmak tadır. Bu mânevi değerler basamaklanmasına sanat ve edebiyat basamaklanması, basamak basamak uyar. Bir eserde belirtilen karakterin daha az veya daha çok önemli yani daha az veya daha çok ilkel ve değişmez olduğuna göre o eser daha çok güzeldir.
Bir veya iki yıl süren, saz şiiri, fars, zamanın a göre yazılmış küçük hikâyeler vardır. Ardından, daha sürekli karakterleri belirten ve okuyan kuşaklarca şaheser sanılan eserler gibi. D'urfe'nin Astree'sine, Mile de Scudery'nin romanlarına gösterilen ilginin sebebi budur. Sonunda, insanın, değişmez karakterlerini ifade eden eserlerle karşılaşırız. Bunlar da ölümsüz olan şaheserlerdir. Büyük sanat eserleri gibi, bütün büyük edebiyat eserleri de derin ve sürekli bir karakteri açığa vururlar. Bu eserlerin değer dereceleri, belirttikleri karakterlerin derinlik ve sürekliliğine bağlıdır. Yeni çağların iki büyük destanı olan İlâhi Komedya ile Faust, Avrupa tarihinde iki büyük çağın birer örneğidir. «Biri orta çağın, hayattan ne anladığım, öbürü bizim ne anladığımızı gösterir. Bu eserlerin ikisi de kendi zamanlarında hüküm sürmüş olan iki düşüncenin varmış olduğu en yüksek doğruyu ifade eder.»
Şimdi, sanat ve edebiyat eserlerini derecelendirerek değerlendirmek için, eleştirmenin başvuracağı ikinci ölçüye geliyoruz. Bu da, önem derecelerine göre dikkate alınan karakterlerin bu defa iyilik ve fayda derecelerine göre sınıflandırılmasıdır. Böylece faydalı bir karakteri anlatan eser, zararlı bir karakteri anlatan eserden üstün oluyor. Gerçekçi romanların aptal, bencil, bayağı; komedilerin gülünç karakterli kişileri okuyucuyu veya seyirciyi sonunda tiksindirirler. Buna karşılık, güçlü ama eksik, genel olarak Shakespeare'de veya Balzac'da rastlanan dengeden yoksun tipler vardır. Hamlet, Rome o veya Goriot, Grande t gibi gerçek kahramanlar, merdivenin en üst basamağındadırlar. Ama Achille ve Roland gibi ideal yaratıklar asıl ilkel ve saf çağlarda doğarlar.
Karakterin önemi ile faydası, tek bir niteliğin -kuvvetin yani sanat eserinde konu dediğimiz şeyin- iki yüzüdür. Sanat eserinin içi yanında bir de biçimi vardır. Bu defa biçim'le ilgili bir üçüncü değerlendirme ölçüsü meydana çıkıyor. Bu da etkilerin yakınsama derecesidir. Sanat eserinde karakterlerin mümkün olduğu kadar ağır basması, tabiatta olduğundan daha çok görünmesi, belirmesi amaç olduğuna göre, eserde bütün kısımların onları göstermek için birleşmesi, işbirliği yapması gerekmektedir. Hiçbir unsur boş durmamalı, dikkati başka bir yöne çekmemelidir. Sözgelişi, bir tabloda, bir heykelde, bir şiirde, bir yapıda, bir senfonide bütün etkiler, sonunda birleşmelidir. Birleşme, toplanma derecesi, eserin yerini belli eder. Edebiyatta karakterler, durumlar, olaylar, eylem ve üslûp, uyuşum halinde olmalıdır. «Sanatçı, etki uyandıracak unsurları, eserinde ne kadar bol sayıda meydana çıkarıp bir noktaya yöneltirse, aydınlatmak istediği karakter o nispette ağır basar. Bütün sanat şu iki kelimenin içindedir; bir noktaya toplıyarak göstermek». Taine'nin sanat eserlerini değerlendirmek için ileri sürdüğü ölçüler işte bunlardır.
Sanat Felsefesi yazarının açıklamıya çalıştığı bilimsel ve nesnel eleştirme sisteminde beliren en büyük yanılma, gözden kaçmaması gereken bir gerçeği unutmuş olmasıdır. Bu da, nesnelerin ve yaratıkların sanatçılara tek bir açıdan görünmeyişidir. Sanatçıların gördüklerini kendi yaratılışlarına, sürekli veya süreksiz ruh hallerine göre seçip yorumladığı; aynı çevrenin, aynı çağın çok farklı sanatçılar yetiştirdiği, bir şeyin ana karakteri ile onun hakkında edinilen fikir arasında hiçbir surette özdeşlik olmadığı bir gerçektir. Taine'in bütün çabası eleştiriyi kesin, değişmez kanunlara bağlamak, değer yargılarını gelişigüzellikten kurtarmaktı. Oysa değer yargıları kadar, değişmez kanunların dışında kalan bir şey yoktur. Bir organda bir karakterin başka bir karakterden daha önemli ve daha temelli olduğunu doğrulamak mümkün olabilir. Ama bir eserin, şu karakteri daha kuvvetle belirttiği için bir başkasından daha değerli olduğuna kimseyi inandıramayız. Hele zararlı kişileri yaşatan bir eserin faydalı kişileri yaşatan bir eserden daha değersiz olduğunu, meselâ bir Phedre'in veya Tartuffe'ün değerce Andromaque'dan veya Alceste'den daha düşük bulunduğunu Taine'den başka hiç kimseye kabul ettiremezsiniz.
Eleştiriyi, bilimsel ilkeler üzerinde kurarak öznelcilikten kurtarmak isterken, Taine, bir yandan o kadar şiddetle savaştığı öznelciliğin, bir yandan da dogmacılığın ağına düşüvermiştir.
Eleştiriyi kişiden kişiye değişen zevkin bir sonucu olmaktan kurtarmak, onu değişmiyen nesnel ilkelere göre değerlendirmek için çalışmış olan ünlü bir yazar da Ferdinan d Brunetière (1849-1907)dir.
Dersleri, konferansları, makaleleri ve kitapları, Revue des Deux Mondes dergisinin yönetimi ile, çağdaşı bulunduğu Fransız edebiyatını büyük etkisi altında tutan, uzun bir süre boyunca eleştirinin Fransada tek sözcüsü sayılan Brunetière, bu konudaki görüşünü Büyük Ansiklopedi'ye yazdığı Eleştiri maddesinde olduğu gibi 1889 yılının kasım ve aralık aylarında Paris Yüksek Öğretmen Okulu'nda verdiği on konferanstan meydana gelen L'Evolution des Genres (1890) adındaki kitabının açış dersi bölümünde de açıklar.
Ansiklopedi'deki eleştiri maddesinde: «eleştirinin konusu, edebiyat eserlerim yargılamak, sınıflandırmak, açıklamaktır» der. Yargı, açıklamadan ve sınıflandırmadan sonra verileceğine göre ilkin açıklama ile başlıyalım.
Brunetière'e göre açıklamanın görevi «bir eserin, genel edebiyat tarihi ile, türünün kendine öz kanunlarıyla, içinde doğduğu çevre ile, ve nihayet yazarı ile olan bağlantılarını belirlemektir».
Burada tür kelimesine[1] dikkati çekmek isterim. Çünkü Brunetière'in eleştiri anlayışında asıl ağır basan bu kelimedir. Onca bir eser tür olarak, kendine göre, edebiyat özünü (essence littéraire) belirtir. İşte Brunetière'in kendi metoduna bilimsel demesine sebep olan temel noktaların biri, türlerin kanunlara göre evrinmesi (tekâmül etmesi), her eserin kendi tür evriminde bir an veya evre (safha) olmasıdır. Canlı türlerin -Darwin bütün açıklığı ile göstermiştir- gelişip serpildiği, bilim dili ile söyliyelim, ilerleyici ayrımlaşma (differentiation pragressiste) ve gittikçe artan karmaşıklık (Complexité croissante) ile evrindiği gibi edebiyat türleri de doğarlar, başlangıçtaki belirimsizlikten sıyrılarak farklılaşırlar, özelliklerini alırlar, bireyleşirler. Tabiatta şartlar elverişli olunca türlerin bir süreklilik kazanabildiği gibi edebiyat türleri de bir zaman için tutunurlar, birbirinden belli sınırlarla ayrılmış olduğu izlenimini verirler. Ama edebiyat türlerinin iki tarih arasındaki bu varlığı sonrasız değildir. Gene tabiat türlerinde olduğu gibi, öyle bir ân gelir ki, bir edebiyat türü evrimi sırasında değişgen karakterlerinin, değişmez karakterlerine üstün gelmesi sonunda bileşik halini kaybeder. Bu bakımdan her edebiyat türünün kendi kanunları vardır. Fransız tragedyasının tarihini alalım: Hiçbir edebiyat türü Fransız edebiyatında tragedya kadar ün almış değildir. Ama tarihî zamanlarda doğan, gelişen, olgunluğunu bulan tragedya sonunda düşmeye başlamış, yok olup gitmiştir. Her edebiyat türü için böyledir bu. Aynı türden eserler arasında «evrimci metod»un bulup meydana çıkarması gereken soy bağlan bulunmaktadır. Böylece, bir eseri açıklamak, onu tür olarak edebiyat evrimi için deki yerine koymaktır. İklim ve toplum şartlarının incelenmesi ancak yardımcıdır. Önemi olan, eseri edebî zaman içine yerleştirmektir.
Sınıflandırmakla yargılamıya gelince: Bunlar Brunetière için tamamiyle nesnel olan birer çalışmadır. Evrimci metot, organizmaların derecelenmesinde omurgalıları (vertébrés) yumuşakçalara (Mollusques) üstün saydıran aynı sebeplerden dolayı, edebiyat türlerinde de derecelenmeyi mümkün kılmaktadır. Bir edebiyat türü içinde, bir eser (o türün olgunluğuna daha uzak veya daha yakın) olabilir. Edebiyatın temel görevini yani güzellik yaratmayı, bir biçimle ifade etmek, tür gibi eserin de tabiatında n gelmektedir. Zaten Brunetière'in bu güzellik hakkında çok klâsik bir görüşü vardır. Güzel kavramını değişmez «insan tabiatı» fikrine bağlaması da bunu gösterir. Eserler değişen yönleriyle değil genel yönleriyle değer taşırlar. Eleştirmen, bir eserin tür içindeki sınıflandırılışına, edebiyat evrimi içindeki türüne göre, değeri hakkında bir hüküm verecektir. Bunu n için de başvuracağı ölçü, kendisinde en değişmez olan, evrensel olan aklın ölçüsüdür. Tabiat bilimlerinden alınma terimlerin kesinliğine sığınmış olan bu eleştiri sis teminde, dikkat edilirse bir dogmatizmin hüküm sürdüğü görülür. Brunetière'in onyedinci yüzyıl Fransız edebiyatını onsekizinci yüzyıl edebiyatına ve romantizme üstün sayması, ve bu edebiyatın dışında kalan bütün eserleri on a yakın veya uzak olduğuna göre derecelendirmesi, her edebiyat türün e ayrı bir öz tanıması, bu dogmatizmin belli başlı belirtileridir. Eleştirmenimizin o kadar inanla sarıldığı türler bile onyedinci yüzyıldan gelmektedir. Bu yüzyıl, türlere inanıyor, birbirinden farklı türleri kullanıyordu. Böylece bilimsel ve nesnel bir eleştiri sis temi kurmak isterken dogmatizme ve dogmatizm içinde öznelliğe parla k bir örnek vermiş olan Brunetière, ayrıca birtakım sözleri birer hakikatmış gibi sıra lamakla da bilim anlayışından ne kadar uzak olduğunu ortaya koymuştur.
Bir eserin, türündeki olgunluğa daha yakın veya daha uzak olması ne demektir? Bu olgunluğun ölçüsü nedir? Bir eserin belirtmek istediği öz nedir? Bu özün ve değerinin ne olduğunu nasıl kavrıyacağız? Bir eseri tür ü içinde nasıl değerlendireceğiz? Bir sanat eseri yalnız akıl işi midir? Ve yalnız akılla mı kavranılır? Sonra, edebi yatın temel görevi güzellik yaratmaksa, güzellik nedir? İşte cevapsız kalmış ve kalacak olan birtakım sorular!
Brunetière yalnız bilimsel görünen bir eleştiri sistemi kurmakla kalmamış Revue des Deux Mondes dergisinde, zamanındaki edebiyat eserlerini de eleştirmiş yani birtakım değer yargıları vermiştir. Bunların çoğunda da müthiş surette yanılmıştır. Durmadan dinlenmeden Baudelaire'e saldırışı, beğenisinin ne kadar bozuk, sisteminin ne kadar derme çatma olduğunu gösterir. Taine ve Brunetière, eleştirinin, değil bilimsel, nesnel bile olamıyacağını açığa çıkaran birer parlak örnektir.
Bilim e ve nesnelliğe dayana n eleştirinin karşısında izlenimciliği (impres sionnisme) buluruz. Bu karşı anlayışın belli başlı temsilcileri başında Jules Lemaître (1853-1914) ile Anatole France (1844-1924) gelir. Birincisi, Les Contemporains (5 cilt, 1885-1899) ve Impressions de théâtre (6 cilt, 1888-1920); ikincisi La vie Littéraire (4 cilt, 1888-1894) adındaki eleştiri yazılarından derlenmiş kitaplarında birçok romancı ve şairi bu görüşle ele almışlardır. Jules Lemaître okuyucularına sadece «özenle not edilmiş izlenimler» sunduğu kanısındadır.[2] O, eleştiriyi: «kitaplarından zevk almak, onlarla duyumları inceltmek ve zenginleştirmek sanatı»[3] olarak görür, insanın huyu suyu, beğenileri -Lemaître'e göre- yaşla ve yenileşen yaşama durumlariyle değiştiğinden, eleştiride artık ne kuralların, ne doktrinlerin, ne de değişmez metotların yeri vardır. Hoş a giden kitaplar sevilir. Sevmek, hoş a gitmenin sonucu olduğundan, bugün sevilen bir eserin yarın da sevileceği kesin olarak söylenemez.
Jules Lemaître bu durumu n herkes için, dogmacılar için bile -aksine inandıkları halde- böyle olduğu kanısındadır. «Şu eseri, diyor, başka bir eserden çok seviyorsam, bu benim suçum mu? Hiçbir şey, zihnin ve bunu n niteliğinden gelen bu son derece şiddetli izlenimlere üstü n olamaz»[4]l. Deme k oluyor ki izlenimcilik yalnız bazı kişilerin bir yönelişi (tendance) değil, evrensel bir olaydır. «Dogmacı olan eleştirmenlerin bazı eserleri başkaların a üstü n tutmaları, aslında, hareket- sizleşmiş şahsî üstün tutumlarda n başka bir şey değildir».[5]
Kısacası, izlenimci eleştiride metot yoktur, eserlerin veya türlerin sınıflandırılması da yoktur. Var olan, yalnız bir eser okuduğumuz zaman duyduğumuz zevktir.
Anatole France' a gelince, Lemaître'den başka türlü düşünmez. Onun için, «Nesnel sanat olmadığı gibi, nesnel eleştiri de yoktur». Böylece izlenimcilik, her ikisinde de, bir kitap söz konusu olunca insanın kendi benliğinden çıkamıyacağı ve kesin bilgi imkânsız olduğundan nesnel bir eleştiri yargısı verilemiyeceği inancına dayanmaktadır. Bu anlayışı «Bir eserin verdiği zevk, değerinin tek ölçüsüdür» sözü pek güzel belirtir. Eleştiri, bir bilim eseri değil, bir sanat eseri olmaktadır. A. France Edebiyat Hayatı'nın üçüncü ve dördüncü kitaplarına yazdığı önsözlerde kendi eleştiri anlayışını, Brunetiere'i cevaplandırarak, şöyle açıklar :
«Eleştiriyi kurma k için gelenekten ve evrensel kabulde n söz ediyorlar. Böyle bir şey yoktur. Aşağı yukarı genel olan görüşün, bazı eserleri tuttuğu doğrudur. Ama bu, kendiliğinden doğan bir beğenişin hiç de seçişi ve sonucu olarak değil, bir öncel yargı ile olmaktadır. Herkesin hayran olduğu eserler, hiç kimsenin göz den geçirmediği eserlerdir. Onları, değerli bir yük gibi alır ve üzerinde durmadan başkalarına devrederiz. Yunan ve Lâtin Klâsiklerine hattâ Fransız Klâsiklerine değer vermemizde, büyü k bir hürlüğün bulunduğun a gerçekten inanıyor musunuz?».[6]
Bir eserin değeri, ondan alman zevke göre belli olduğuna ve zevk kişiden kişiye değiştiğine göre, izlenimcilik ta m bir rölativizm içindedir. Kesin şekli ile alınınca bu anlayışı elbette savunmaya imkân yoktur. Esere hiçbir değer payı bırakmıyan, herşeyi okuyucunun değişken izlenimine bağlıyan bir anlayışla, yüz yıllar boyunca beğenilen, sevilen, okunan ve sahnede seyredilen eserlerin varlığını bağdaştırmak imkânsız görünüyor. Ama gerçek şudur ki, gerek Lemaître'de, gerekse France'da Klâsik Fransız edebiyatının beslemiş ve geliştirmiş olduğu bir zevk vardır. Birincinin Ibsen'i ve öbür Kuzeyli yazarları; ikincinin sembolistleri tutmamaları bundandır. Her ikisinin de birbirinden habersiz olarak, Georges Ohnet'nin yüzbinlerce okuyucusu bulunan romanlarını yerin dibine geçirmeleri gene bu klâsik kültürle yetişmiş olmalarının sonucudur.
Brunetiere'in, bilime dayandığı için, eserleri sadece açıklamakla yetinmesi, yar gılar vermemesi gerekirdi. Lemaître ile France'dan da izlenimleriyle yetinmeleri beklenirdi. Oysa böyle olmamış, her üçü de okudukları kitapları yargılıyarak değerlendirmişlerdir. Gerçekte, bir eserin değeri, kültürlü eleştirmenlerin o eser üzerinde birleşen izlenimleriyle belli olur. Bu bakımdan, kültürle ve kültürün seçkinleştirdiği beğeni ile beslenen izlenimciliği, dogmacılığa üstün saymalıyız.
[1] Millî Eğitim Bakanlığının yayımladığı terim sözlüğünde "Genre" eins, "Espèce " de nevi veya tür kelimeleriyle karşılanmıştır. Bu duruma güre Brunetière'in "L'évolution des genres" adındaki kitabını dilimize "Cinslerin evrimi" sözü ile çevirmemiz gerekir. Böyle olduğu halde "Genres littéraires" deyimini "edebiyat türleri" diye dilimize çevirmek âdet olmuştur.
[2] Jules Lemaître, Çağdaşlar, I. seri 5. S.
[3] Aynı eser, II, seri, 334. S.
[4] Aynı eser, I. seri, 239. S.
[5] Aynı eser, II. seri, 85. S.
[6] Anatole France, La Vie Littéraire 4. Kitap, önsöz, 6. S.