Sodyum Nedir? Yüksekliği ve Düşüklüğü Nelere Yol Açar?
Sodyum, hücrelerinizin içindeki ve çevresindeki suyun dengesini korumaya yardımcı olan önemli bir elektrolittir. Sinir ve kas fonksiyonu için özellikle önemlidir. Vücut sodyumu çeşitli mekanizmalar aracılığıyla dengede tutar. Sodyum, yiyecek ve içecekler aracılığıyla karışır. Kanı idrar, dışkı ve terden arındırır. Çok fazla sodyum tansiyonu yükseltebileceği gibi, eksikliği de bazı sorunlara yol açabilir.
Sodyum Normal Değerleri Nelerdir?
Sodyum:
- Normal kan basıncını korumaya yardımcı olur,
- Sinirlerin ve kasların çalışmasını destekler ve
- Vücudun sıvı dengesini düzenler.
Kandaki normal sodyum seviyesi:
- Litre başına 135 ve 145 mEq/l’dir.
Sodyum kan testi, kanda ne kadar sodyum bulunduğunun görülmesini sağlayan rutin bir testtir. Ayrıca serum sodyum testi de denir.
Öte yandan:
- Kandaki sodyum düzeyi 135 mEq/L’nin altında ise bu durum hiponatremi,
- 145 mEq/L’nin üstünde ise hipernatremi olarak adlandırılır.
Sodyum Yüksekliği (Hipernatremi)
Hipernatremi, kanda bulunan çok fazla sodyumun varlığını tanımlamak için kullanılan tıbbi terimdir. Genellikle hafif bir durumdur ve ciddi sorunlara yol açmaz. Ancak yine de, hipernatreminin neden olduğu sorunları önlemek veya düzeltmek için, yüksek sodyum seviyelerini aşağıya çekmek gerekebilir.
Sodyum Yüksekliğinin Nedenleri Nelerdir?
Kanda sodyum yüksekliği, yani hipernatreminin spesifik nedenleri şunlardır:
- Uzun süreli kusma, ishal, terleme ya da yüksek ateşten kaynaklanan vücut sıvılarının tahliyesi ya da kaybı
- Yeterli su içmemekten kaynaklanan dehidrasyon
- Steroidler, meyan kökü ve bazı tansiyon düşürücü ilaçlar
- Diyabet gibi bazı endokrin hastalıklar (çok sık idrara çıkma meydana geldiğinde) veya aldosteronizm
- Çok fazla tuz tüketimi
- Hiperventilasyon (çok hızlı nefes alma)
Sodyum Yüksekliği Belirtileri Nelerdir?
Kandaki sodyum seviyesi eğer fazla miktarda yükselmediyse herhangi bir belirti görülmeyebilir. Eğer değerler yüksekse, hipernatreminin ana semptomu aşırı susamadır.
Diğer belirtiler:
- Aşırı yorgunluk
- Enerji eksikliği
- Ayakta durulduğunda veya pozisyon değiştirildiğinde oluşan baş dönmesi (genellikle susuz kalındığı zaman)
- Terleme veya ateş
Ayrıca ileri derecedeki vakalarda kas seğirmesi veya spazmlar görülebilir. Bunun nedeni ise sodyumun kasların ve sinirlerin düzenli çalışması için önem arz etmesidir. Sodyum değerinin yüksek çıkması, ileri vakalarda nöbet ve komaya yol açabilir. Ancak bu ciddi semptomlar oldukça nadirdir.
Hipernatremi İçin Risk Faktörleri Nelerdir?
İleri yaşlı kişiler hipernatremi için yüksek risk altındadır. Çünkü yaş aldıkça susuzluk hissi de azalır ve su ya da sodyum dengesini etkileyen hastalıklara daha yatkın hale gelinir.
Bazı medikal durumlar da hipernatremiye yakalanma riskini artırabilir:
- Dehidrasyon
- Şiddetli, sulu ishal
- Kusma
- Delirium ve bunama
- Bazı ilaçlar
- Kontrol altında tutulmayan diyabet
- Böbrek rahatsızlıkları
- Diyabet insipidus olarak bilinen nadir bir durum
Sodyum Yüksekliği (Hipernatremi) Nasıl Tedavi Edilir?
Hipernatremi:
- Hızlı bir şekilde (24 saat içinde) ortaya çıkabilir veya zaman içinde daha yavaş da gelişebilir (24 ila 48 saatten fazla).
- Tüm tedavi vücuttaki sıvı ve sodyum dengesini düzeltmeye dayanır. Hızla gelişen hipernatremi, daha yavaş gelişen hipernatremiden daha agresif bir şekilde tedavi edilir.
- Hafif vakalar için sıvı alımını artırmak yeterlidir. Biraz daha ciddi vakalarda, seyreltilmiş sıvılar (dikkatlice ayarlanmış konsantrasyonlarda su ve az miktarda sodyum) intravenöz olarak hastaya verilir. Kandaki sodyum seviyesinin yavaş yavaş azaltılması amaçlanır, seviyenin çok hızlı bir şekilde azaltılması kalıcı beyin hasarına neden olabilir.
Sodyum Eksikliği
Hiponatremi, kandaki sodyum konsantrasyonu anormal derecede düşük olduğunda ortaya çıkar. Sodyum bir elektrolittir ve hücrelerin içinde ve çevresinde bulunan su miktarını düzenlemeye yardımcı olur.
Hiponatremide:
- Bir veya daha fazla faktör (altta yatan bir tıbbi durumdan, aşırı miktarda su tüketimine kadar) vücuttaki sodyumun sulandırılmasına neden olur.
- Bu durumda, vücuttaki su seviyesi yükselir ve hücreler şişmeye başlar. Bu şişme, hafif ya da hayatı tehdit eder derecede birçok sağlık sorununa sebep olabilir.
- Hiponatremi tedavisi ise, altta yatan durumun çözümüne yöneliktir.
Bebeklerde sodyum eksikliği ise:
- Neonatal hiponatremi olarak adlandırılır ve 135 mEq/L’den daha düşük değerle tanımlanır. Bebek, eğer uygun bir sodyum konsantrasyonu içermeyen meyve suyu veya bebek maması tüketirse, hiponatremi gelişebilir. Tedavisi ise yetişkinlere uygulanan yöntemlerle benzerlik gösterir.
Sodyum Eksikliği Nedenleri Nelerdir?
Soydum eksikliği nedenleri:
- Bazı diüretikler (idrar söktürücüler), antidepresanlar ve ağrı kesici gibi bazı ilaçlar, sodyum konsantrasyonlarını sağlıklı bir aralıkta tutan hormon ve böbrek süreçlerine müdahale edebilir.
- Konjestif kalp yetmezliği ve böbrekleri veya karaciğeri etkileyen bazı hastalıklar, vücutta sıvı birikmesine neden olabilir, bu da vücuttaki sodyumun seyrelmesini sağlayarak genel seviyeyi düşürür.
- Uygunsuz antidiüretik hormon salınımı sendromunda (UAHSS) yüksek seviyelerde anti-diüretik hormon (ADH) üretilir. Bu da, vücuttaki fazla suyun idrarla atılması yerine vücutta tutulmasına neden olur.
- Aşırı miktarda su içmek, böbreğin su salma yeteneğini baskılayarak sodyum oranının düşmesine neden olabilir. Terleme olmadığı için dayanıklılık gerektiren aktiviteler sırasında çok fazla su içmek kandaki sodyum içeriğini seyreltebilir.
- Böbreküstü bezi yetmezliği (Addison hastalığı), böbreküstü bezlerinin vücudun sodyum, potasyum ve su dengesini korumaya yardımcı olan hormonları üretme kabiliyetini etkiler. Düşük seviyelerde tiroit hormonu da sodyum eksikliğine yol açabilir.
- Bir uyuşturucu çeşidi olan Ecstasy de ciddi ve hatta ölümcül hiponatremi vakalarını artırır.
Sodyum Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Sodyum eksikliğinde ortaya çıkan belirtiler aşağıdaki gibidir:
- Mide bulantısı ve kusma
- Baş ağrısı
- Kafa karışıklığı
- Kas zayıflığı ve spazmlar
- Enerji kaybı, uyuşukluk
- Nöbet
Sodyum Eksikliği Nasıl Önlenir?
Su ve elektrolit seviyelerini dengede tutmak, düşük kan sodyumunu önlemeye yardımcı olabilir. Özellikle sporcuların egzersiz sırasında doğru miktarda su içmeleri önemlidir. Ayrıca Gatorade veya Powerade gibi bir rehidrasyon içeceği içilebilir. Bu içecekler sodyum da dahil olmak üzere elektrolitler içerir ve terleme yoluyla kaybolan sodyumun yenilenmesine yardımcı olur.
Normal bir gün boyunca, kadınlar 2.2 litre, erkekler ise 3 litre sıvı tüketmeyi hedeflemelidirler. Yeterince su içildiği takdirde idrar soluk veya açık sarı renkte olur.
Peki, sodyum eksikliği için ne yenmeli?
Sodyum genel olarak bütün yiyeceklerde bulunur ve nadiren tuz eklemeyi gerektirir.
Ancak sodyum eksikliği çekenler aşağıdaki besinleri tüketebilir:
- Sofra tuzu
- Turşu
- Lahana
- Yumurta sarısı
- Muz
- Kavrulmuş kuruyemişler, tuzlu fıstık
- Kurutulmuş et, pastırma
- Balık
- Peynir
- Hardal
- Soya sosu
- Salata sosları
- Simit, poğaça vb.
Sodyum Eksikliği (Hiponatremi) Nasıl Tedavi Edilir?
Vücutta tuz kaybı tedavisi genellikle altta yatan nedene yönelik uygulanır.
Beslenme alışkanlığı, kullanılan diüretikler veya çok fazla su içmek nedeniyle orta derecede kronik hiponatremi söz konusu ise:
- Doktor tarafından sıvıların geçici olarak kesilmesi tavsiye edilebilir.
- Ayrıca kandaki sodyum düzeyini artırmak için diüretik kullanımının da ayarlanması önerilebilir.
Şiddetli, akut hiponatremisi olanlar daha yoğun bir tedavi programına ihtiyacı vardır.
- İntravenöz sıvılar: Doktor tarafından kandaki sodyum değerlerini yavaş yavaş yükseltmek için intavenöz sodyum solüsyonu önerilebilir. Bu hızlı tedavinin tehlikeli olabileceğinden dolayı sodyum seviyelerinin sık sık izlenmesi için, hastanın hastanede kalması gerekir.
- İlaçlar: Kanda sodyum düşüklüğü durumunun baş ağrısı, mide bulantısı ve nöbet gibi belirtilerini ve semptomlarını yönetmek için ilaç kullanımı önerilebilir.
Faydalandığımız Kaynaklar: