Duygusal durumumuz, fizyolojik uyarılma, psikolojik değerlendirme ve öznel deneyimlerin bir bileşimidir. Birlikte, deneyimlerimize, yetiştirilme tarzımıza ve kültürümüze dayanan duyguların bileşenleri olarak bilinirler. Bu nedenle, farklı insanlar benzer durumlarda farklı duygu durumlarına ve deneyimlere sahip olabilmektedir. Bu vesileyle uzmanlar tarafından ortaya atılan çeşitli psikolojik teoriler vardır.
Duygular nelerdir?
Duygular, düşünce ve davranışı etkileyen fizyolojik veya psikolojik değişikliklerden kaynaklanan öznel tepkilerdir. Duyguların özellikleri 3 boyutta kendini göstermektedir. Bunlar;
- Subjektif duygular.
- Bir dizi fizyolojik reaksiyon (hızlı kalp atışı, artan vücut ısısı).
- Davranışsal tepkiler.
Her türlü duygu eşit derecede önemlidir. Onları iyi ve kötü olarak ayırmamalısınız. Bunları, tatmin edilen veya edilmeyen ihtiyaçlar hakkında bilgi verdiği için, haz veya tatminsizlik açısından düşünmek daha uygundur. İnsan duygularının kökeni ve kavramları üç kategoriye ayrılabilmektedir. Bunlar;
- Fizyolojik. Bedenin fizyolojik tepkilerinin deneyimlerden sorumlu olduğu varsayılmalar.
- Nörolojik. Beyindeki aktivitenin duygusal tepkilere yol açtığı gerçeğine dayanırlar.
- Bilişsel. Duyguların oluşumunda düşüncelerin ve diğer zihinsel eylemlerin önemli bir rol oynadığını kanıtlarlar.
Duyguların psikolojik teorileri
Psikologlar, duyguların kökeni ve işlevi hakkında bir takım teoriler ortaya koymuşlardır. Bununla birlikte, karşıt görüşlerin arkasındaki teorisyenler bir konuda hemfikirdir. Duygusal duyumların biyolojik bir temeli vardır. Bu durum, duygusal tepkilerde büyük rol oynayan amigdalanın (beynin limbik sisteminin bir parçası), hafıza, farkındalık ve bilinçli düşünceden sorumlu serebral korteksin’in herhangi bir doğrudan katılımından önce aktive olması gerçeğiyle kanıtlanmaktadır.
“Duygular” dediğimiz karmaşık zihinsel ve fiziksel deneyimler için dört ana açıklama öne sürülmüştür. Bunlar;
- 1920’lerde James-Lange.
- 1930’larda Cannon-Bard.
- 1960’larda Schechter-Singer.
- 1980’lerde ve 90’larda Lazar.
Darwin’in evrim teorisi
Uyumsal işlevler gerçekleştirdikleri için duygusal gelişimde bir atılım gerçekleştiğini belirten Charles Darwin‘in fikrine dayanarak, hayatta kalmalarına ve üremelerine izin verdiler. Örneğin, korku, insanları savaşmaya ya da tehlikeden kaçınmaya zorladı (“dövüş ya da kaç”).
Duygusal deneyimler, hayatta kalma şansını artıran çevresel değişikliklere hızlı bir şekilde yanıt vermenizi teşvik etmektedir. Diğer insanların veya hayvanların duygularını belirlemek de güvenliğin anahtarıdır.
James-Lange teorisi
James-Lange teorisi, duygusal duyumların fizyolojik uyarılmadan kaynaklandığını belirtmektedir. Arka bahçenizde zehirli bir yılan gibi bir tehditle karşılaşırsanız, sempatik sinir sisteminiz, kalbinizin daha hızlı atmasını ve nefes alma hızınızı artıracak önemli bir fizyolojik uyarılma başlatmaktadır. Bu kavrama göre, kişi ancak bu fizyolojik uyarılma gerçekleştikten sonra bir korku duygusu yaşayacaktır. Ek olarak, farklı uyarılma kalıpları farklı duygularla ilişkilendirilecektir. Ayrıca bir kişinin mizacı da bir rol oynamaktadır.
Cannon-Bard’ın işi
Diğer teorisyenler, fizyolojik uyarılmanın deneyimlediğimiz çeşitli duygusal paletlere yol açacak kadar belirgin olduğundan şüphe duymuşlardır. Bu görüşe göre, fizyolojik uyarılma ve duygusal deneyim aynı anda, ancak birbirinden bağımsız olarak gerçekleşmektedir. Yani zehirli bir yılan gördüğünüzde, aynı zamanda vücudunuzun savaş ya da kaç tepkisi verdiğinden korku hissedersiniz. Bu duygusal tepki, aynı anda meydana gelseler bile fizyolojik uyarılmadan ayrı ve bağımsız olacaktır.
James-Lange ve Cannon-Bard’ın teorileri çeşitli çalışmalarda ampirik destek almıştır. Örneğin, 1988’de bilim adamları, omurilik yaralanması olan kişilerin duygusal deneyimleri üzerine bir araştırma yaptı. Travma nedeniyle fizyolojik geri bildirim alamayan kişilerin hala duygusal duyumlar yaşadıklarını bildirmişlerdir. Bununla birlikte, otonom uyarılmanın daha az farkında olan insanlar daha az yoğun deneyimler yaşama eğilimindeydiler. Teorilerin hiçbiri tam olarak kanıtlanmamıştır. Çünkü fizyolojik uyarılma duygusal deneyim için gerekli görünmemektedir. Ancak bu uyarılma, yoğunluğunun artmasıyla ilgili görünmektedir.
Schechter-Singer’ın iki faktörlü teorisi
Hem fizyolojik uyarılma, hem de duygusal deneyimi hesaba katmaktadır. Bu paradigmaya göre, duyguların kimyası iki faktörden oluşmaktadır. Bunlar;
- Fizyolojik;
- Bilişsel.
Fizyolojik uyarılma, duygusal bir deneyim üretmek için bağlam içinde yorumlamaktadır. Arka bahçedeki zehirli yılan örneğine dönersek iki faktörlü teori, yılanın bağlamsal olarak ve korku olarak adlandırılan sempatik sinir sisteminin aktivasyonuna neden olduğunu ve deneyimimizin korku deneyimi olduğunu belirtmektedir.
Lazar’ın teorisi
Duygularımız ve onların bilişsel süreçleri arasındaki ilişki ve bunların meydana gelme sırası hala bir araştırma ve tartışma konusu olmaya devam etmektedir. Richard Lazar (1991), duygularımızın bir uyarıcıyı değerlendirmemiz için belirlendiğini belirten, bilişsel aracılık teorisini geliştirmiştir. Bu değerlendirme, uyaran ve duygusal tepki arasında aracılık etmektedir. Ayrıca anında ve genellikle bilinçsizdir. Schechter-Singer modelinden farklı olarak, puan bilişsel etiketlemeden önce gelmektedir.
Duyguların Psikolojisi, Paul Ekman
Duyguların ne olduğunu bilmek istiyorsak, Paul Ekman’ın çalışmalarını tanımalıyız. San Francisco Üniversitesi’nden bu psikolog bu konuyu incelemeye başladığında, duygusal duyumların kültürel bir kökene sahip olduğuna inanıyordu. Bu inanç, bilim camiasının çoğu tarafından paylaşıldı.
Ancak, dünya kültürlerinin çoğunu içeren 40 yılı aşkın araştırma ve analizden sonra, Darwin’in daha önce vardığı sonuca vardı. Temel insan duyguları doğuştan gelmektedir. Ayrıca evrimin sonucudur. Ekman, temel ve evrensel bir duygu listesini şu şekilde tanımlamıştır;
Başkalarının duygularını ne kadar iyi tespit edebileceğimiz, aynı zamanda birincil bilgi kaynağımıza da bağlıdır. Elbette bunu en iyi şekilde görseller yapmaktadır.
Bu teorilerin her biri araştırmaya dayalı olsa da, bedenlerimizde ve zihinlerimizde duygusal tepkilerin nasıl oluştuğuna veya bireysel deneyimlerimizi neyin belirlediğine dair henüz kesin bir kanıt yoktur. Duygular, hesaba katılması gereken güçlü bir güçtür. Bu nedenle duyguların psikolojideki önemi asla hafife alınmamalıdır.