Diyabet nedir?
Günlük yaşamda gerekli aktiviteleri sürdürebilmeniz için vücudunuz, glukoz denilen bir tür şekere ihtiyaç duyar. Bir karbonhidrat olan glukoz, tükettiğimiz gıdalarla özellikle de nişastalı ve şekerli olanlarla alınır. Sindirim işlemi sayesinde bu gıdalardaki nişasta ve şeker glukoza çevirilerek kana karışır.
Ancak, kandaki glukozun enerji olarak kullanılabilmesi için bir işlem daha gereklidir. Bu işlem vücutta pankreas adı verilen bir organın salgıladığı insülin tarafından gerçekleştirilir. Kandaki glukoz, insülin sayesinde hücrelerin içine girebilir ve enerji elde etmek için kullanılır.
Pankreas yeterince insülin yapamadığında vücudunuz glukozu kullanamaz ve kandaki bu glukoz, yani şeker giderek yükselir. Bu durumun yol açtığı rahatsızlığa diyabet diyoruz. Diyabet şeker hastalığı olarak da isimlendirilmektedir.
Diyabet (ya da tıptaki adıyla Diabetes Mellitus), insülin hormonunun vücutta bulunmaması ya da azlığından kaynaklanan bir hastalıktır. Bu hastalık vücudun besinlerden yararlanmasını sağlayan normal süreçleri bozar ve kandaki glukoz düzeylerinin çok yükselmesine neden olur. Bu da şiddetli, hatta ölümle bitebilen etkilere yol açabilir. İnsülin, besinlerden elde edilen glukozun karaciğerde depo edilmesini, yağa dönüştürülmesini ya da öteki vücut dokuları tarafından yakıt olarak kullanılmasını sağlar. Kanda dolaşan insülin miktarı düşüktür ve aşağı yukarı sabittir.Eğer vücutta insülin eksikliği söz konusu ise, besinlerden elde edilen glukoz ne depolanabilir, ne de etkin bir biçimde kullanılabilir. Vücuda yakıt sağlamak için yağlar ve kaslar yakılır. Glukoz kanda birikir ve bir miktar da idrarla çıkar.Diyabet aynı zamanda bazı organların yapı ve fonksiyonlarını da değiştirebilir ve özellikle kan damarlarında, gözlerde, böbreklerde ve sinir sisteminde tehlikeli komplikasyonlar oluşturabilir.Diyabetin belirtileri aşağıda verilmiştir.
- Aşırı idrara çıkma
- Susama
- Yorgunluk
- Kilo kaybı
- Tekrarlayan enfeksiyonlar
- Koma
Diyabetin yol açtığı komplikasyonlar şunlardır:
- Görme kusuru
- Felç
- Kalp hastalıkları
- Böbrek hasarı
- Yara iyileşmesinde gecikme
- Sinir lifleri yıkımı
Dünya nüfusunun %2’sinin Diyabet’ten etkilendiği belirlenmiştir. Etkilenme oranı yaşlılarda gençlere oranla daha yüksektir.Diyabetin kesin bir tedavisi yoktur ancak diyabet ve tedavisi konusundaki bilgilerin sürekli artıyor olması ümit vericidir.Diyabet, kendinize yeterli özeni gösterip, doktorunuzun önerilerini gereğince uyguladığınızda, günlük yaşamınızı sağlıklı ve aktif olarak sürdürmenize engel olmayan bir rahatsızlıktır. Diyabetin yaşamınızı olumsuz yönde etkilemesini önlemek sizin elinizdedir. Kan şekerinizi kontrol altında tutarak bunu başarabilirsiniz. Bu kontrol olanağını sağlayan beş temel unsur vardır:
- Kan ve idrar şekeri testleri
- İnsülin
- Diyet
- Egzersiz
- Eğitim
Bu arada, enjeksiyon gibi belli teknikleri öğrenmenizde ya da kendinizde bazı değişiklikler görürseniz nasıl davranmanız gerektiğini bilmenizde de yarar vardır. Biraz sonra okuyacağınız bu bilgiler, yaşamınızı kolaylaştıracak ve günlük aktivitelerinizi herkes gibi sürdürmenize olanak sağlayacaktır.
Bu sayfada yer alan konu başlıkları solda özetlenmiştir. Dilerseniz konu başlıklarına tıklayarak doğrudan ilgili bölüme atlayabilirsiniz.
Kan testleri
Kan şekeri düzeyiniz gün boyunca değişir. Diyabeti kontrol altında tutabilmek için bu değişimleri bilmeniz gerekir. Düzenli aralıklarla yapacağınız testler vücudunuzdaki kan şekeri miktarını öğrenmenin en iyi yoludur. Bu bilgi doğrultusunda ihtiyaç duyduğunuz insülin dozu da ortaya çıkacaktır. Ölçümlerinizin sonucunu, ölçüm tarihi ve saati ile tutacağınız bir günlüğe not ediniz. Ayrıca insülin kullanma saatiniz, insülin tipi ve dozu da bu günlüğe kaydedilmelidir. Doktorunuza giderken günlüğünüzü de birlikte götürünüz. Doktorunuz bu bilgileri değerlendirerek kullanmanız gereken insülin dozunda ne gibi değişiklikler yapmanız gerektiğini size anlatacaktır.
İnsülin
Kullanmanız gereken insülinin belirli türleri vardır.
İnsülin tipleri
Kullandığınız insülin cam bir şişe veya cam bir kartuş içindedir. Şu anda ülkemizde bulunan şişe insülinler 1 mililitresinde 100 ünite bulundurmaktadırlar. Kullandığınız insülin berrak veya bulanık olabilir. Berrak insülinin etkisi çabuk başlar, fazla uzun sürmez. Bu insülinlere kristalize veya kısa etki süreli insülinler denir. Enjeksiyonunuzu yaptıktan yaklaşık 30 dakika sonra etkisini gösterir. Bulanık insülinlerden bazılarının etkisi yavaş başlar (60 – 90 dakika içinde) ve uzun sürer (24 saate yakın). Bu insülinlere NPH veya orta etkili süreli insülinler denir. Bulanık insülinlerden bazıları ise karışım insülindir. İçlerine belli oranda etkisi çabuk başlayan (kristalize) insülin ve orta etki süreli (NPH) insülin bulunmaktadır. Etkileri 30 dakika içinde başlar ama uzun sürer. Bu tip insülin kullanıyorsanız kullandığınız kutunun üstünde 10, 20, 30, 40, 50 gibi rakamlar göreceksiniz. İşte bu rakamlar kullandığınız insülinin içinde, etkisi çabuk başlayan insülinden kaç birim olduğunu gösterir.
Bulanık görünümlü insülinlerin enjekte edilmeden önce, en az on kez yavaşça aşağı yukarı çevrilerek iyice karışması sağlanmalı, fakat hızlı çalkalanmamalıdır. Kullandığınız insülinin dozunda, etkisinin ne zaman başladığını göz önüne alarak, uygun değişiklikler yapmayı öğrenebilirsiniz. Bu konuda doktorunuz size bilgi verebilir.
İnsülin saklanması
- İnsülininizi buzdolabınızın sebze gözünde veya kapısında bulunan raflarda, dondurucu kısımdan uzakta saklayınız.
- İnsülini asla dondurmayınız.
- İnsülini direkt güneş ışığı alan ( pencere önü ) veya çok sıcak olan yerlerde (soba veya radyatörün yanı) bırakmayınız.
- Eğer sıcak yerlere seyahat ediyorsanız, insülini, buz aküleri olan bir kutu içinde veya termos içinde saklayınız.
- İnsülin içinde parçacıklar varsa ya da normal dışı bir renk aldıysa kesinlikle kullanmayınız.
- İnsülin enjeksiyon kalemini buzdolabına koymamalısınız. Kullanmadığınız insülin kartuşlarınızı yine buzdolabında saklayınız.
- İnsülin enjeksiyon kalemi kullanıyorsanız, kalemin içine taktığınız insülin kartuşunu, çıkarmadan bir ay süre ile oda ısısında saklayabilirsiniz.
Diyet
Diyabette beslenme, kan şekerinizi normal düzeyde tutabilmeniz açısından önemli bir rol oynar. Sağlıklı beslenme sadece sizin için değil herkes için önemlidir. Amaç daha az gıda almanız değil, ihtiyacınız olan gıdaları almanızdır. Reçel, pasta, hazır meyva suları gibi gıdalar kan şekerinizi çabuk yükseltir. Çünkü şeker oranları fazladır ve kısa sürede kana karışırlar. Aslında bütün yiyeceklerde şeker vardır. Fakat pirinç, patates, mısır, mercimek gibi nişastalı yiyeceklerdeki şekerin kana karışma süresi daha uzundur. Bu nedenle kan şekerinizdeki yükselme de daha yavaş olur. Kepekli ekmek, bulgur, sebze, salata, kabuklu meyva gibi lifli gıdalar diyetinizde önemli bir yer tutar. Yağ tüketiminde, özellikle de hayvansal yağların tüketiminde çok dikkatli olmanız gerekir. Hazır gıdalar gibi, tuz yönünden zengin gıdalar da yüksek tansiyona yol açabilir. Piyasada satılan ve “diyabetik” ya da “diyetetik” olduğu belirtilen ürünleri koşulsuz yiyebileceğiniz gıdalar olarak görmeyiniz. Bu ürünler diyet programınıza uymayabilir. Doktorunuz ya da diyet uzmanınız yaşınızı, kilonuzu, gereksinimlerinizi ve zevklerinizi göz önüne alarak ideal diyet programınızı belirleyecektir. Size önerilen diyet programına çok dikkat ediniz. İnsülin uygulama zamanınız ve yemek zamanınız birbiriyle uyumlu ve düzenli olmalıdır. Böylece kendinizi daha iyi ve formda hissedeceksiniz.
Egzersiz
Fiziksel aktivite herkes için olduğu gibi, sizin için de son derece yararlıdır. Düzenli yapılan egzersizler vücudunuzun şekeri daha hızlı tüketmesini sağlar, enerjinizi arttırır. Ev işleri, alışveriş, bahçenizle uğraşmak gibi günlük faaliyetler de egzersiz yerini tutabilir. Özellikle yürüyüş, son derece yararlıdır. Egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışmanız yararlı olur. Doktorunuz gereksinimlerinizi ve kapasitenizi göz önüne alarak program seçiminize yardımcı olacaktır. Yapacağınız egzersiz çok enerji kullanmayı gerektiriyorsa kan şekerinizi düşürebilir ve bu, insülin dozunu azaltmanız ya da ek olarak besin almanızı gerektirebilir. Bu nedenle yanınızda mutlaka kesme şeker veya şekerli bir yiyecek bulundurunuz.
Lütfen dikkat…
Bir diyabetli olarak beklenmedik sürprizleri engellemek için bazı olumsuz durumların belirtilerini nasıl tanıyabileceğinizi ve nasıl önleyebileceğinizi bilmenizde yarar vardır. Gerek kan şekerinizdeki iniş çıkışların yol açtığı hipoglisemi veya hiperglisemi, gerekse başka bir hastalık geçirmeniz halinde neler yaşayabileceğinizi bilmek, sürpriz sonuçlarla karşılaşmanızı önleyecek gibi, biraz dikkatle farkına varıp alacağınız önlemler, yaşamınızı ve aktivitelerinizi olağan bir şekilde sürdürmenizi sağlayacaktır.
Düşük kan şekeri (Hipoglisemi)
Kan şekerinin aşırı düşmesi veya hipoglisemi (hipo) denen durumda kendinizi kötü hissedersiniz. Nadir de olsa kendinizden geçebilir, bilincinizi kaybedebilirsiniz. Ancak, bu duruma engel olmak elinizdedir.
Hipoglisemi belirtileri
- Terleme
- Açlık hissi
- Baş dönmesi, sinirlilik, çarpıntı
- Dudaklarınızda uyuşma
hissediyorsanız dikkatli olunuz.
Hipoglisemi’ nin nedenleri
- Gereğinden daha fazla insülin kullanmış olabilirsiniz.
- Önerilenden daha az gıda almış olabilirsiniz.
- Yemek yemeyi atlamış olabilirsiniz.
- Gereğinden daha fazla egzersiz yapmış olabilirsiniz.
- Aşırı hava sıcaklığı ya da stres yaratan bir durumla karşılaşmış olabilirsiniz.
Kan şekerinin aşırı düşmesi ( hipo ) dakikalar içinde çok çabuk gelişebilir. Bu durumda, bilinciniz yerinde ise vakit kaybetmeden şekerli bir içecek veya yiyecek alınız.Hipo durumunda eğer kendinizi kaybederseniz acilen kullanabilecek bir ilaç olan glukagonu yanınızda ve evinizde bulundurunuz. Yakınlarınız ve arkadaşlarınız, tıpkı insülin gibi deri altına enjekte edilebilen bu ilacı size uygulayabilirler. Bu tip acil durumlarda yakınlarınızın ne yapması gerektiği konusunda doktorunuzdan bilgi alınız.
Yüksek kan şekeri(Hiperglisemi)
Kan şekerinin aşırı yükselmesi veya “hiperglisemi” denen durumda kan şekeriniz kontrolden çıkmıştır. Kendinizi ilk teşhis konulduğunda olduğu gibi kötü hissedebilirsiniz.
Hiperglisemi belirtileri
- Eğer devamlı susuyorsanız
- Sık idrara çıkıyorsanız
- Kendinizi iyi hissetmiyorsanız
- Kan şekeri seviyeniz doktorunuzun belirttiği seviyenin çok üstündeyse
- İdrarınızda keton varsa,
kan şekeriniz yükselmiş demektir.
Hiperglisemi’nin nedenleri
- Gereğinden daha az insülin kullanmış olabilirsiniz
- Önerilenden daha fazla gıda almış olabilirsiniz
- Başka bir hastalık geçiriyor olabilirsiniz
- Aşırı stres yaratan bir dönem yaşıyor olabilirsiniz.
Hiperglisemi belirtilerini hissettiğinizde hemen doktorunuza telefon ediniz veya hastaneye başvurunuz. Bu arada, hiçbir zaman insülin enjeksiyonuna ara vermeyiniz.
Başka bir hastalığa yakalandığınızda…
Başka bir hastalığa yakalandığınızda alınacak tedbirleri diyabetli olduğunuzu gözönünde tutarak belirlemeniz gerekir.
- Başka bir hastalığa yakalandığınızda kan şekeriniz yükselebilir.Bu nedenle kan şekerinizi günde 4 kez ölçünüz.
- Eğer kan şekerinizi yükselmişse insülin dozunu arttırmalısınız. Kullanmanız gereken dozu doktorunuza sorabilirsiniz.
- İdrarınızda keton olup olmadığını kontrol ediniz.
- Hastayken kesinlikle insülin enjeksiyonuna ara vermeyiniz.
- Bol sıvı alınız.
- Önerilen diyetinize devam ediniz.
- Hastalığınız kısa sürede geçmediyse ve durumunuz sizi kaygılandırıyorsa; hemen doktorunuzla temas kurunuz veya hastaneye başvurunuz.
Enjeksiyon
Vücudunuzun, kullandığınız insülinden azami faydayı sağlaması, enjeksiyonu nasıl ve nereye yaptığınıza bağlıdır. Bu nedenle enjeksiyon tekniklerini ve vücudunuzda enjeksiyon için uygun olan noktalara ilişkin bazı temel bilgileri öğrenmeniz, kan şekerinizi normal değerlerinde tutabilmeniz için gerekli sonuçları daha kısa sürede elde etmenizi sağlayacak ve diyabetle yaşamınızı kolaylaştıracaktır.
Ne zaman ve nereye enjeksiyon yapmalısınız?
- Yemek saatinden 30 dakika önce insülin enjeksiyonunu yapınız. Eğer kan şekerinizi düşük buluyorsanız, enjeksiyonu yaptıktan hemen sonra yemeğinizi yiyiniz.
- İnsülin enjeksiyonu yapabileceğiniz vücut bölgeleriniz; karın, uyluklar, kolların üst, dış kısımları ve kalçalardır. İnsülinin en çabuk kana karıştığı yer karın bölgesidir. Doktorunuzla uygun vücut bölgeniz konusunda birlikte karar veriniz.
- Sabahki insülin enjeksiyonları için ayrı, akşamki insülin enjeksiyonları için ayrı bir vücut bölgesi seçebilirsiniz.
- Seçtiğiniz bölgede hep aynı noktaya enjeksiyon yapmayınız. Aynı bölge içinde kalınız ancak değişik noktalara enjeksiyon yapınız. Bu sayede insülinin kolay emilimini sağlayabilirsiniz.
- Bir enjeksiyondan önce enjeksiyon yapacağınız bölgeyi alkollü pamukla temizlemeniz gerekmektedir. Ellerinizin sabunla yıkanmış olmasına özen gösteriniz.
Nasıl enjeksiyon yapmalısınız?
- Eğer insülin enjeksiyon kalemi kullanıyorsanız her enjeksiyondan önce hava kabarcığı olup olmadığını kontrol ederek, hava çıkartma işlemi yapınız.
- Bulanık insülin kullanıyosanız, enjekte etmeden önce en az on kez yukarı aşağı çevirerek tam karışmasını sağlayınız. Hızlı çalkalamayınız.
- Enjekte edebilmek için derinizi parmaklarınızla sıkıştırarak kalınca bir kıvrım yapınız.
- Doktorunuzun önerdiği açıyla ( 90 derece dik olarak ya da 45 derece eğik olarak ) iğneyi deri altına batırınız.
Bazen enjeksiyonu yaptığınız noktadan kan veya insülin çıktığını görebilirsiniz, bunun fazla önemi yoktur. Pamuk ile hafifçe bastırıp bir süre beklerseniz geçecektir. Bu sırada pamukla enjeksiyon bölgesini ovalamayınız, sadece yavaşça bastırınız. İnsülin enjeksiyon kalemi kullanıyorsanız, enjeksiyon sırasında kullanacağınız, silikon kaplı ince ve kısa özel iğne uçları daha az ağrı duymanızı sağlayacaktır. Enjeksiyondan sonra iğne ucunun koruyucu kapağını geçirerek, kalemden ayırınız. Kaleminizin kapağını kapatıp, bir sonraki enjeksiyona kadar taşıma kabında saklayınız.
Ev dışında…
Ev dışında geçirdiğiniz saatlerde diyabetin kontrolü evdekine oranla biraz daha fazla özen ve dikkat gerektirir. Aşağıda evden çıkarken hatırlamanız gereken bazı öneriler bulacaksınız. Yanınızda her zaman, diyabetli olduğunuzu gösteren bir kimlik kartı taşıyınız. Herhangi bir şekilde acil yardıma ihtiyacınız olursa bu kart size yardım etmek isteyenleri yönlendirecektir. Ani bir kan şekeri düşmesi (hipo) durumuna karşı yanınızda her zaman bir kaç adet şeker bulundurunuz. Eğer hipo durumundaysanız kesinlikle araba kullanmayınız. Direksiyon başındaysanız arabayı kenara çekip kontağı kapatınız. Birkaç şeker yiyip kendinizi iyi hissedene kadar dinleniniz.
Lütfen unutmayınız…
- Ani bir kan şekeri düşmesi (hipo) durumuna karşı yanınızda her zaman birkaç adet şeker bulundurunuz.
- Kilonuza dikkat ediniz. Kilonuzdaki değişiklik aldığınız insülin miktarının değişmesini gerektirebilir.
- Kan basıncınızı(tansiyonunuzu) belirli aralıklarla kontrol ettiriniz.
- Yılda en az birkez göz muayenesine gidiniz. Kan şekerinizin seviyesi görme gücünüzü etkileyebilir.
- Ayaklarınıza iyi bakınız. Her akşam kontrol ediniz. Dikkatinizi çeken bir değişiklik olursa doktorunuza gösteriniz.
- Asla sigara kullanmayınız.
- Alkol konusunda çok dikkatli olunuz. Günde iki bardak şarap veya yarım litre birayı aşmayınız. Alkol kan şekerini düşürür ve hipo durumundan çıkma süresini uzatır.
- Bağlı bulunduğunuz sigortanın ilaçlarınızın bedelini ödeyip ödemediğini öğreniniz. Eğer gerekiyorsa; doktorunuzdan durumunuzu bildirir rapor düzenlemesini isteyiniz.
Başlarken de belirttiğimiz gibi diyabet, dikkat ve özen gösterildiğinde günlük yaşamınızı normal olarak sürdürmenize engel olmaz. Ayrıca diyabet konusunda uzmanlaşmış doktorlar, klinikler ve dernekler size yardıma hazırdır. Kendinizi yalnız hissetmeyiniz. Diyabetin yaşam zevkinizi kaçırmasına izin vermemek elinizdedir. Şimdi herkes gibi siz de yaşamın tadını çıkarabilirsiniz.
Diyabete Bağlı Oluşabilecek Hastalıklar
Hipoglisemi
Kan şekerinin normal değerlerin altına düşmesidir. Başka sağlık problemi olmayan diyabetikler için kan şekerinin 70 mg/dl’nin altına inmesidir. Kan şekerinin hedef kan şekeri değerlerinin altına inmesi arzu edilmez.
Neden ortaya çıkar?
İnsülin veya şeker düşürücü hapların dozlarının fazla uygulanmasına bağlı,
Düzenli olarak alınması gereken öğünlerin yeterince veya hiç alınmamasına bağlı,
Egzersiz sırasında ve sonrasında yapılan egzersizin arttırdığı enerji ihtiyacını dengeleyecek kadar ek gıda alınmamasına bağlı (egzersizin enerji tüketimini arttırıcı etkisinin 8-10 saat devam edeceğini ve bu dönemde alınan gıda miktarının arttırılması ve insülin dozunun azaltılması gerektiği unutulmamalıdır.)
İshal veya diğer eşlik eden besinlerin barsaktan emilmesini azaltan sağlık problemlerine bağlı, olarak ortaya çıkabilir.
BelirtileriKan şekeriniz düştüğünde (70 mg/dl’den daha az ise) vücudunuz çoğu zaman sinyal verecektir, ancak vücudunuzun şekeriniz düştüğnde sinyal vermeyebileceğini de unutmayın.
- Sinirlilik,
- Titreme,
- Yorgunluk,
- Açlık hissi,
- Soğuk terleme,
- Baş ağrısı,
- Bulanık görme,
- Çarpıntı,
- Dikkatinizi toplayamama,
sizin fark edebileceğiniz belirtilerdir.
Hipoglisemide çevrenizdekiler sizdeki aşağıdaki değişiklikleri fark edebilirler, bunları genellikle siz fark edemezsiniz.
- Huzursuzluk,
- Genelde sakin bir insansanız saldırgan davranışlar; sinirli, saldırgan bir insansanız sakin bir hale bürünmeniz, gibi karakter değişiklikleri,
- Dalgınlık,
- Solukluk,
- Saçma konuşmalar,
- Uyku hali,
- Uykudan uyandırılamama,
- Bayılma,
Bu belirtilerden herhangi biri varsa kan şekerinizi ölçün, eğer kan şekerinizi ölçme imkanınız yoksa şekeriniz düştüğünü varsayarak ilave besin alabilirsiniz. Ancak belirtilerin yanıltıcı olabileceğini asla unutmayın.
Ne yapmalı?
Basit şeker düşmelerinde toplam 10-20 gr katbonhidrat içeren besin almak gereklidir. Bunun yarısını hızla şekeri yükseltecek çay şekeri (3 tane kesme şeker) veya glukoz tabletleri (10 gr, genellikle kutu üzereinde belirtilmiştir) ile, diğer yarısını da bir dilim ekmek içeren bir küçük sandviç ile yapabilirsiniz. Eğer 15 dk içinde kendinizi daha iyi hissetmezseniz aynı miktar besini tekrar alabilirsiniz.
Bazı şekerli besinler: (Her biri yaklaşık 10 gr şeker (karbonhidrat) içerir.)
3 kesme şeker
2 tatlı kaşığı toz şeker
1/2 su bardağı meyve suyu
1/2 su bardağı normal kola
Kan şekeriniz bunlara rağmen düşükse doktorunuza veya hemşirenize haber verin. Eğer hiçbirine ulaşamazsanız en yakın acil servise başvurun.
Eğer baygın olarak bulunduysanız ağızdan bir şey verilmemesi gerekir. Acil müdahele gereklidir. Eğer Glukagen mevcutsa şekildeki (şekil veya tarif) gibi hazırlandıktan sonra cilt altına veya kas içine yapılması gerekir. 10-15 dk içinde bir değişiklik olmazsa ikinci Glukagen’i verip 112 no’lu telefondan yardım isteyiniz. Damardan şekerli serum verilmesi ve tıbbi gözlem-müdahale gereklidir. Glukagen ile ayıldıktan sonra hastanın mutlaka doktoruna haber verilmesi gereklidir. Şiddetli hipoglisemi reaksiyonları her zaman doktora bildirilmesi gereken durumlardır.
Yanınızda şeker hastası olduğunuzu belirten, doktorunuzun, ailenizin telefonlarının yazılı olduğu bir kartı taşıyın.
Glukagon
Glukagon kan şekerini yükselten bir hormondur. İnsülin kullanan şeker hastalarının ulaşılabilir bir yerde bulundurmaları gereklidir. Eğer kan şekeriniz ağızdan şekerli besinler almanıza izin vermeyecek kadar düştü ise glukagon içeren Glukagen adlı ilacın kullanılması gereklidir. Bu insülin gibi iğne olarak yapılan ve 10-15 dk’da kan şekeri yükselticiş etkisini göreceğiniz bir ilaçtır. Baygın durumda arkadaşlarınızın, iş arkadaşlarınızın, ailenizin nasıl glukagen kullanılacağını bilmeleri çok önemlidir. Şeker düşüklüğünden bayıldığınızda glukagen’in yapılması hastaneye gitmeden ayılmanızı ve ağızdan ilave şeker almanızı bu sayede tamamen düzelmenizi sağlayabilir.
Önemli:Hipoglisemi düzeldikten sonra bu olayın niçin meydana geldiğini kendi kendinize sorun, geçerli bir neden bulamazsanız ilaç dozlarının azaltılması için mutlaka doktorunuza danışın.
Şeker Hastalığı (Diabetes Mellitus)
Şeker hastalığı (Diabetes Mellitus), vücudumuzda insülin hormonunun hiç üretilememesine, vücudun ihtiyacını karşılayacak kadar üretilememesi, ya da üretilen insülinin yeterince etki gösterememesine bağlı olarak ortaya çıkar.
Diabet (şeker hastalığı) kronik bir hastalık olup hayat boyu tedavi gerektirir. En basit teşhis bir damla kan ile yapılabilen açlık kan şekeri ölçümüdür.
Aşağıdakilerden en az bir tanesi varsa şeker hastalığı (Diabetes Mellitus) teşhisi konulur.
- Açlık kan şekeri 126 mg/dl veya üzerinde ise
- Herhangi bir saatte bakılan kan şekeri 200 mg/dl veya daha fazla ve beraberinde çok su içme, çok idrara çıkma veya açıklanamayan kilo kaybı varsa
- 75 gr glukoz içerek yapılan şeker yüklemesinden iki saat sonra kan şekeri 200 mg/dl veya daha fazla ise
Kan şekeri yükselmesinin belirtileri nelerdir?
- Her zamankinden daha fazla susama ve su içme
- Her zamankinden daha fazla acıkma ve yemek yeme
- Çok sık idrar yapma
- Gece sık olarak idrar yapmak için uykudan uyanma
- Cildinizde kuruma
- Halsizlik ve yorgunluk
- Bulanık görme
- Yaraların geç iyileşmesi
Şeker hastalığının birkaç nedeni vardır. Bunun sebebi vücudun glikozu yeterli seviyede kullanamamasıdır. Vücuttaki insülin hormonu yetersiz kalmakta ya da görevini tam anlamıyla yerine getirememektedir. Bu hastalıkta sadece kandaki şeker oranı değil idrardaki şeker oranı da yüksek miktarda bulunabilir.
Diabet hastalığı 3500 yıldır bilinmektedir. Günümüzde dünyada milyonlarca kişi bu hastalıkla yaşamaktadırlar. Bu hastaların 1/3 lik bölümü ise tip 2 adı verilen diabet rahatsızlığı ile yaşamaktadırlar.
DİABET TİPLERİ
Nedenleri ve başlangıç zamanına göre şeker hastalığı başlıca iki tipe ayrılır.
- Tip I Diabet, çok genç yaşlarda başlar. Bu tipte, pankreasta üretilen insülin miktarı çok düşüktür veya üretim tamamen durmuştur.
- Tip II Diabet, yetişkin yaşlarda başlar. Burada insülin üretiminin eksikliğinden ziyade, üretilen insülin gerektiği şekilde etki gösterememektedir.
Ayrıca yatkınlığı olan kişilerde, gebelikte üretilen bazı hormonlara ve metabolik yükteki artışa bağlı olarak gebelik sırasında ortaya çıkan ve gestasyonel (gebelik) diabet adı verilen bir diabet çeşidi daha vardır. Bu tip diabette, kan şekeri hamilelik sonrasında genellikle normale döner. Ancak bu kişilerin yaklaşık % 40’ında, sonraki 15 yıl içerisinde Tip II diabet gelişir.
Bu nedenle şeker hastalarının büyük bir kısmında uzun süreli kan şekeri yüksekliğine bağlı olarak, zararlar (komplikasyonlar) ortaya çıkmaktadır.Bu zararlar, yaşam süresi ve kalitesini etkilediğinden, riskli bireylerin (şişmanlar ve ailesinde şeker hastalığı olanlar) taranarak, hastalığın erkenden teşhisi ve hastaların sıkı bir şekilde takibi büyük önem taşımaktadır.
Diabet gelecekteki komplikasyonları önceden bilinebilen ender hastalıklardan biridir. O nedenle, diabetle başa çıkabilmenin temel ilkesi “önlemek tedavi etmekten kolaydır” şeklinde özetlenebilir.
Diabete çıkabilecek komplikasyonlar akut (kısa süreli) ve kronik (yıllar içinde) olmak üzere iki grupta toplanır. Akut komplikosyonlar hipoglisemi (kan şekerinin düzeyinin normalin altına inmesi), hiperglisemi (kan şekerinin düzeyinin normalin üzerine çıkması) ve buna bağlı olarak kanda keton cisimciklerinin artışıyla gelişen “ketoasidoz”dur. Kronik komplikasyonlar ise şöyle özetlenebilir: Kalp-damar hastalıkları; yüksek tansiyon; gözde katarakt, retinopati; böbrekte nefropati, yetmezlik; sinir sisteminde nöropati; deri, ayaklar, üreme organları, idrar yolları, akciğer gibi bölgelerde yerleşen enfeksiyonlar…
Kronik komplikasyonların oluşumunda başta gelen etken hiperglisemi, yani iyi tedavi edilmeyen diabettir. Hiperglisemi sırasında kan bol miktarda glikoz içerir. Glikoz kimyasal yapısı gereği yapışkan bir maddedir. Kan aracığıyla vücudun her hücresine girer. Hem kandaki hem de hücrelerdeki proteinlere yapışır.
Kandaki şekerin sürekli yüksek olduğu durumlarda, bu proteinlerin üstüne giderek artan oranda glikoz kümelenir. Hücre ya da doku görevini yapamaz hale gelir. Sonuçta “kronik” grubuna giren komplikasyonlar ortaya çıkar. Sözgelimi, yüksek tansiyonun sıkça görüldüğü bir aileden gelen diabetli, kendine özen göstermiyorsa, bu bakımdan önemli bir riskle karşı karşıyadır.
Diabet tedavisinde temel hedef kandaki şeker düzeyini “sürekli olarak normal ya da normale yakın değerde” tutmaktır. Bunun ilk basamağını perhiz oluşturur. Genel ilkelerin dışında perhiz, kişinin fizyolojik yapısına (cins, yaş, kilo), sağlık durumuna (Tip 1 yada Tip 2 diabet, gebelik diabeti, diabete eşlik eden başka hastalıklar vb.) ve toplumsal konumuna (okul, meslek, yaşam biçimi vb.) göre düzenlenir. Amaç, diabetlinin dengeli ve doğru beslenmesidir. Diabet perhizi tek cümleyle şöyle özetlenebilir: Gereken, zamanında ve yeterince yenmelidir. “Gereken”, besinlerin türünü; “zamanında”, düzenlenen öğünlerin aynı saatte alınmasını; “yeterince” verilen miktarın aşılmamasını ifade eder. İlk besin grubunu oluşturan karbonhidratlar (şekerler), sindirilme hızı bakımından üçe ayrılır. Toz ya da kesme şeker biçimindeki sofra şekeri ve sofra şekeri içeren tüm besinler (tatlı, reçel, hazır meyve suyu vb.) ile bal diabetlilere yasaklanmıştır. Yanlızca hipoglisemi sırasında kullanılabilir. Kana büyük bir hızla karıştıklarından, bunlara “koşan şekerler” diyebiliriz. Kana nispeten yavaş karışan “yürüyen şekerler” biraz daha güvenli besinlerdir. Başlıca temsilcileri, nişastalılar (ekmek, prinç, patates, makarna, mercimek gibi kuru sebzeler vb.) meyveler (trunçgiller, elma, armut vb.) ve sütlü besinlerdir (yoğurt vb.). En yavaş sindirilen ve bu yüzdende diabetli için en güvenilir sayılan besinler “tırmanan” şekerlerdir. Tüm taze sebzeler ve işlenmemiş tahıllar bu grupta yer alır. Bu bakımdan bolca sebze yemek, beyaz ekmek yerine kepeklisini tercih etmek sağlıklı beslenmenin ilk adımlarıdır. Ayrıca lif bakımından zengin olmaları değerlerini bir kat daha artırır. “Doğru” karbonhidrat içeren (yani yüreyen şekerlerden sınırlı, tırmananlardan ise biraz daha fazla) besinleri alma, gerek Tip 1 gerekse Tip 2 diabette, vücudun insülini çok daha iyi kullanabilmesini sağlar.
Proteinler (et, balık, süt, yumurta vb.) gelişme dönemindeki diabetliler için önemlidir. Yetişkinlerde hayvansal proteine daha az yer verilir. Tip 2 diabette aşırı protein içeren bir beslenme, karaciğerde proteinlerin glikoza dönüşümünü hızlandırır ve kana glikoz geçişi artar (glikoneogenez). Başka bir anlatımla, diabette, karaciğer etin fazlasını karbonhidrata dönüştürüp tekrar kana verir. Ayrıca son veriler, aşırı proteinle beslenmenin böbreklerde diabete bağlı bozuklukları hızlandırdığını göstermiştir. Yağ ise yoğun bir enerji kaynağıdır. Kilo sorunu olan kişilerde yağ tüketimi en az düzeye indirilir. Hayvansal yağlar ve margarin yerine bitkisel kökenli sıvı yağlar önerilir.
Diabet tedavisinin ikinci aşamasını egzersiz (yürüyüş, spor) oluşturur. “Bilerek” yapılan bir egzersiz kaslarda birikmiş glikozun yakılmasını sağlar. “Bilerek”, çünkü kan şekeri 200 mg/dl’nin üstünde ise egzersizin yararı değil, zararı olur; diabetlilerin dalma, paraşütle atlama gibi bireysel sporları yapması doğru olmaz… Egzersizi, eğer gerekiyorsa ilaç (insülin, şeker düşürücü tabletler) izler. Tıbbi desteğin en önemli basamağı ise perhiz, egzersiz, ilaç kullanım kuralları ve diabetlinin kendini izlemesini kapsayan eğitim sürecidir. Kişi, bu süreçte kazandığı yeni alışkanlıkları günlük yaşamına ne kadar çabuk uyarlarsa, diabetle yaşamayı o kadar kolay benimser.
Diyabette Acil Durumlar
Yüksek veya düşük kan şekerleri ile zaman zaman uğraşmak diyabetli bir hasta için yaşamın bir gerçeğidir. Tip 1 diyabetik hastalarda kan şekerleri daha büyük dalgalanmalar göstermek eğilimindedir. Bununla birlikte tüm diyabetik hastalar bazı acil durumlarla karşılaşabileceklerini bilmelidirler. Bu nedenle böyle durumları nasıl tanıyabileceklerini ve ne yapacaklarını bilmek zorundadırlar. Sizi izleyen sağlık ekibinden bunları öğrenmeli ve aileniz, arkadaşlarınız ve işyerinizdeki insanlara da öğretmelisiniz. Evde sık yapılan kan şekeri ölçümü pek çok acil durumu henüz oluşmadan önler. Diyabetli bir hastada en çok rastlanan acil durum hipoglisemi veya düşük kan şekerleri Tip 1 diyabetli bir hastada diyabetik ketoasidoza (DKA), Tip 2 diyabetli bir hastada ise hiperglisemik hiperosmolar nonketotik sendroma (HHNS) yol açabilir. Tip 1 diyabetik bir hastada HHNS, Tip 2 diyabetik bir hastada ise DKA seyrek olarak görülür. Her iki durum da uygun biçimde tedavi edilmezlerse koma, şok, solunum bozukluğu ve ölüme götürebilir.
Hipoglisemi
Başka bir sebep te injekte edilen insülinin emilim ve kullanımının aynı insanda bile farklı zamanlarda değişiklik göstermesidir. Hergün aynı dozlarda insülin injekte ettiğiniz veya hap kullandığınız halde bazı günler şekeriniz düşebilir. Vücudunuzun ne kadar insüline gereksinim duyduğu pekçok faktöre bağlı olarak değişebilir.
Bunlar:
- Ne kadar gıda aldığınız
- Ne çeşit yemek yediğiniz
- Ne kadar egzersiz yaptığınız
- İnsülin veya haplarla egzersiz arasındaki zaman ilişkisi
- İnsülin injekte ettiğiniz bölge
- Başka hastalığınız olup olmadığı
- Stres altında olup olmadığınızdır.
Ne kadar uğraşırsanız uğraşın tüm bu faktörleri sürekli kontrol altında tutamazsınız. Hipoglisemi genellikle yemeklerden önce, ağır bir egzersiz sırasında veya sonrasında, veya insülin etkisinin en üst noktaya çıktığı saatlerde görülür. Bazen gece uyku sırasında da hipoglisemiye girilebilir.
Bir hastanın hipogliseminin belirtilerini öğrenmesi ve tanıması büyük önem taşır. Her hastada hipoglisemi sırasında hissedilen belirtiler farklı olabilir. Bu nedenle hastalar hipogliseminin kendilerinde ne gibi belirtiler oluşturduğunu öğrenmelidirler. Bunula birlikte hipoglisemi olduğundan emin olmanın tek yolu kan şekerini ölçmektir. Bu nedenle titreme, sinirlilik, terleme, uyuşukluk, çarpıntı, konsantrasyon güçlüğü, başağrısı, baş dönmesi, yüz ve dudaklarda karıncalanma, açlık ve gerginlik hissedildiğinde mutlaka kan şekeri ölçülmelidir. Bu belirtiler günün herhangi bir saatinde görülebilir. Hatta geceyarısı kabus görerek uyanmak bile hipogliseminin bir belirtisi olabilir.
Hipoglisemi belirtileri
Her kişide hipoglisemi değişik belirtiler yaratabilir. Tüm belirtilerin aynı hastada aynı anda görülmesi olanaksızdır. Bazı belirtiler örneğin sinirlilik titreme, açlık, başdönmesi erken uyarı belirtileri olarak adlandırılırlar. Bunlar otonom belirtilerdir; çünkü hipoglisemi merkezi sinir sisteminin otonom sinir sistemi denen bölümünü uyarır. Otonom sinir sistemi vücudumuzun biz düşünmek zorunda kalmadan yaptığı pek çok işlevi düzenler; örneğin kan damarlarının açılıp kapanması, kalp atış hızı, solunum kontrolü gibi. Hipogliseminin bazı belirtileri ise beynin uzun süre düşük kan şekeri ile karşı karşıya kalması sonucu ortaya çıkar. Bunlar sinirlilik, öfke, üzüntü, koordinasyon bozukluğu, bulanık görmedir. Bazı durumlarda arkadaşınızla tartıştığınız için mi yoksa hipoglisemiden dolayı mı sinirli olduğunuzu anlamayabilirsiniz. En iyisi kan şekerinizi ölçmenizdir.
Bazı diyabetiklerde ve özellikle hastalığı uzun süreden beri var olanlarda yaklaşmakta olan hipoglisemiyi gösteren belirtiler farkedilememeye başlayabilir. Buna hipoglisemiyi farkedememe sendromu adı verilir. Böyle hastalarda hiçbir ön belirti olmadan ağır bir hipoglisemik reaksiyon gelişebilir. Kan şekerini çok iyi ve normal sınırlara yakın tutmaya çalışan hastalarda hipoglisemiye daha sık rastlanır. Çok sık hipoglisemiye girmek ve hipoglisemiyi farkedememe sendromuna yol açabilir. Bu da daha ağır hipoglisemi ataklarını davet eder. Bu nedenle sık kan şekeri ölçümü yapmak yoğun insülin tedavisinin ve hipoglisemiyi farkedememe sendromu tedavisinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Hipoglisemi belirtileri bize hipoglisemiyi tanımamızda çok yardımcı olur. Ancak aynı belirtiler bazen hipoglisemi olmadan başka durumlarda da görülebilir. Eğer kan şekerinizi ölçüp gerçekten hipoglisemide olup olmadığınızı kesin olarak anlamadan hipoglisemiyi tedavi etmeye karar verirseniz kendinize daha çok zarar verebilirsiniz. Kitaplarda hipoglisemi kan şekerinin 50 mg/dl’nin altına düşmesi olarak tanımlansa da pek çok hastada bu düzeyde ve hatta daha düşük kan şekeri değerlerinde herhangi bir belirti olmayabilir. Bazıları ise kan şekeri 50 mg/dl’den daha yüksekken hipoglisemi belirtilerini algılayabilirler. Bu nedenle doktorunuzla hangi kan şekeri değerlerinde hipoglisemi tedavisi uygulayacağınızı tartışmalı ve öğrenmelisiniz. Zamanla hangi değerin sizin için düşük olduğunu öğreneceksiniz.
Hipoglisemi tedavisi
Eğer hipoglisemide olduğunuzdan kuşkulanıyorsanız yapacağınız ilk şey kan şekerinizi ölçmektir. Sizi izleyen sağlık ekibinin hangi düzeyin altında hipoglisemi tedavisi uygulayacağınızı öğrenmelisiniz. Ancak her zaman kan şekerinizi ölçme olanağı bulamayabilirsiniz. Örneğin kan şekeri ölçme cihazınız yanınızda olmayabilir. Bu durumda tedavi uygulamadan eve gitmeyi sakın düşünmeyin. Hele eve kadar otomobil kullanmanız gerekiyorsa. Belirtileri hemen tedavi edin.
Eğer hipoglisemideyseniz sindirim sisteminizden kısa sürede emilecek şekerleri yemeniz veya içmeniz gerekir. Bu şekerli gıdaları sınırsız yiyebileceğiniz anlamına gelmez. Hipoglisemiyi tedavi ederken çok yüksek kan şekeri düzeylerine yol açmamalısınız. Yiyip içebileceğiniz pek çok kısa etkili şeker alternatifi bulunmaktadır. Hipogliseyi cikolata ile tedavi etmeyin. Çikolatanın içindeki yüksek miktardaki yağ şekerin emilimini yavaşlatır.
Hipoglisemi tedavisinde en iyisi yanınızda tartılmış (10-15 gr) paketlenmiş şeker taşımaktır. kesme şeker veya eczanelerde satılan glukoz tabletleri de güvenle kullanılabilir. 2-5 adet glukoz tableti sizi kısa sürede hipoglisemiden çıkaracaktır. Şekeri aldıktan 15 dakika sonra tekrar kan şekerinizi ölçmelisiniz. Kan şekeri hala düşükse aynı dozda şekeri tekrar almalısınız. Eğer en yakın yemeğiniz veya ara öğününüz ilk yarım saat içinde değilse bir ara öğünü almalısınız. Bilinç kaybına yol açan hipoglisemiye ağır hipoglisemi denir. Eğer hipogliseminin ilk belirtileri önemsenmez ve tedavi edilmezse veya doğrudan ağır hipoglisemi gelişebilir. Bu durum beynin şekersiz kalmasına bağlı olarak ortaya çıkar. Ağır hipoglisemi gerçekten çok acil bir tıbbi durumdur. Ağır hipoglisemi için yapılabilecek en iyi şey alınacak önlemlerle ortaya çıkışını önlemektir. Eğer hipogliseminin ilk belirtileri ciddiye alınır ve uygun şekilde tedavi edilirse ağır hipoglisemilerin büyük bölümü önlenebilir, Bu nedenle belirtiler ortaya çıktığında nerede iseniz ve ne zaman olursa olsun tedavi etmelisiniz. Aileniz, arkadaşlarınız ve işyerinizdekilere de hipoglisemi belirtileri ve tedavisini öğretmelisiniz.
Bazı hastalar hipoglisemi atağı sırasında çok sinirli ve aksi olabilir. Tedavi ve yardım girişimlerini engelleyebilirler. Etrafınızdakiler buna kulak asmamalı ve tedavi ve yardım konusunda ısrarcı olmalıdırlar. Böylece sizi komadan ve hastaneye gitmekten kurtarabilirler.
Eğer bilinciniz hipoglisemiye bağlı olarak kapandıysa herhangi birşey yiyip içemezsiniz. Bu durumda bir başkası tedaviyi üstlenmelidir. Bilinci kapalı hipoglisemik bir hastada yapılacak en güvenli şey bir başkası tarafından injekte edilecek glukagondur.
Glukagon pankreas tarafından üretilen ve karaciğerden kana şeker salınımını uyaran bir hormondur. Ayrıca insülin salınımını da baskılar. Glukagon karaciğerinde depo şeker bulunmayan insanlarda işe yaramaz. Bunlar uzun süreli açlık veya hipoglisemiye maruz kalanlar ve alkoliklerdir.
Özellikle eğer hipoglisemiye eğilimli bir insansanız yakınınızdakilerin glukagon injeksiyonu hakkında bilgi sahibi olmasını sağlayınız. Glukagon genelikle reçeteyle alınabilen bir kit şeklinde satılmaktadır. Kitte şırıngaya çekilmiş sulandırma sıvısı ve glukagon flakonu bulunmaktadır. Bu şekilde genellikle bir yıl saklanabilir. Eğer glukagon ve sulandırma sıvısı karıştırılırsa 48 saat buzdolabında olmak kaydıyla saklanabilir.
Glukagon bulantı ve kusma yapabilir. Bu nedenle injeksiyondan sonra başınız mide seviyenizin üzerinde olmalıdır. Hipoglisemideki hastalar genellikle glukagona 5-20 dakikada yanıt verilir. Bilinç açılınca biraz sıvı alınmalı ve bir ara öğün yenmelidir. Eğer ilk injeksiyona yanıt vermiyorsa injeksiyon tekrarlanmalı ve profesyonel yardım istenmelidir.
Eğer ağır hipoglisemi geçirdiyseniz sizi izleyen sağlık ekibinin bundan haberdar olması gerekir. Aynı şekilde hafif ama sık hipoglisemiler de ekibe bildirilmelidir. Böylece birlikte diyet, insülin ve egzersiz planında gerekli değişiklikler yapılabilir. Diyabetli hastaların mutlaka hastalıklarını belirten bir kolye, bilezik vs. aksesuar takmaları ya da bunu gösteren bir kimlik taşımaları gerekir.
Gebelik ve hipoglisemi
Gebe hastalarda bebek ve annenin sağlığı bakımından kan şekeri olabildiğince diyabetik olmayan bir kişinin değerlerine yakın tutulmaya çalışılır ve hipoglisemiyi farkedememe sendromu yaşayabilirler. Bu nedenlerde gebelerde hafif ve orta derecede hipoglisemiler daha sık görülür. Bu da gebelikte kan şekeri izlenmesinin önemini daha da artırır. 60 mg/dl’nin altındaki kan şekeri değerleri tedavi edilmelidir.
Bebekler anne rahminde hiperglisemi, yüksek keton düzeyleri ve kan şekeri oynamalarından, hipoglisemiye oranla daha çok zarar görürler. Bu nedenle gebelerde glukagon yapmak gerekiyorsa önce yarım doz yapılır 10 dakika içinde yanıt alınamazsa kalan miktar da injekte edilir. Bunun için de etrafınızdakilerin sizin gibi olduğunuzu ve hipoglisemi durumunda ne yapacaklarını biliyor olması gerekir.
Egzersiz ve hipoglisemi
Egzersiz kan şekerini düşürür, bu nedenle egzersiz sırasında ve sonrasında hipoglisemi açısından fazladan dikkatli olmanız gerekir. Özellikle yalnızken çok ağır egzersizlerden kaçının. Egzersiz için başkalarının etrafta olduğu jimnastik salonları veya havuzları tercih edin. Eğer koşacak veya bisiklete binecekseniz yanınızda bir arkadaşınızın olması iyi olur. Egzersizden önce ara öğün almayı unutmayın.
Egzersiz sırasında kan şekerinizin düşmeye başladığını hissederseniz hemen durun.. Sakın ‘Bir tur daha atayım’ veya ‘5 dakika daha devam edeyim’ diye düşünmeyin. Eğer egzersize devam etmek istiyorsanız bir ara öğün alıp 15 dakikalık dinlenmeden sonra tekrar başlayabilirsiniz. Eğer bunu yapmazsanız kan şekeriniz kısa sürede tekrar düşecektir. Yapılan çalışmalarda egzersizin hipoglisemi riskinin 4-10 saat sonra egzersiz sırasındakinden bile daha fazla olduğunu göstermiştir. Bu nedenle egzersizden sonra da kan şekerinizi ölçmeye devam edin.
Cinsel ilişki ve hipoglisemi
Eğer egzersiz sırasında kan şekeriniz düşme eğilimindeyse ve / veya gece hipoglisemileriniz oluyorsa cinsel ilişki sırasında kan şekerinizin düşme olasılığı daha da yüksektir. Bu nedenle cinsel ilişki öncesi ve sonrasında insülin dozunuzu ayarlamak ve ara öğün almak gerekebilir. Ayrıca alkollü olduğunuzda cinsel ilişki hipoglisemi riskini artıracaktır.
Kalp hastalığı ve hipoglisemi
Hipoglisemi kalbinizin her zamankinden daha hızlı atmasına neden olacaktır. Bu durum altta yatan bir kalp hastalığınız varsa diğer insanlara göre sizde daha önemli olabilir. Doktorunuzla bu konuda konuşun. Doktorunuz kan şekerlerinizin hafifçe yüksek olmasını hipoglisemiye tercih eder.
Alkol ve hipoglisemi
Alkol kan şekerini düşürür. Normalde kan şekeriniz düştüğünde karaciğerinizde depolanmış olan nişasta şekere dönüşerek kana verilir. Bu durumunuzu geçici olarak düzeltir ve hipoglisemiyi tedavi etmeniz için size zaman kazandırır. Alkol karaciğerdeki bu işlemi engelleyerek ağır hipoglisemilere neden olabilir.
Şafak olayı
Vücudunuzda sabahları sizi uyandıran ve güne başlamanızı sağlayan enerjiyi veren bir mekanizma bulunmaktadır. Bu büyüme hormonunun etkisiyle olmaktadır. Büyüme hormonu insülinin etkisini bastırır ve kan şekerinizin sabah saat 4 ile 8 arasında yüksek çıkmasına sebep olabilir. Buna şafak olayı denir. Sabah açlık şekerlerinizin yüksek olmasının sebebi olabilir. Yapılması gereken gece insülin dozunun yükseltilmesidir.
Hiperglisemik komalar
Kan şekerinizin uzun süre yüksek gitmesi zaman içinde diyabetin komplikasyonlarının ortaya çıkmasına neden olur. Bunun yanında kan şekerinin kısa süreli de olsa tehlikeli düzeylere çıkması yaşamı tehdit eden bir koma tablosuna ve ölüme sebep olabilir. Hipoglisemide olduğu gibi hiperglisemik komada da hastanın bunun belirtilerini bilip erken önlem alması son derece önemlidir. En iyisi böyle tablolar hiç oluşmadan önlenmesidir.
Diyabetik ketoasidoz
Vücudunuzda gerekenden az insülin olması kan şekerinizin yükselmesine yol açar. Diyabetik ketoasidoz (DKA) diyabetin son derece ciddi ve önemli ve aynı zamanda önlenebilir bir akut yani kısa süreli komplikasyonudur. Genellikle yüksek kan şekerlerinin önemsenmeyip ihmal edilmesi sonucu görülür. DKA vucutta yeterince insülin olmadığı zaman ortaya çıkar ve olguların çok büyük çoğunluğu Tip 1 diyabetiklerdir.
DKA’un başlangıcı çok basit ve görünürde masum olabilir. Örneğin bir insülin dozu atlanır veya insülin etkisini yitirmiş olabilir. Bu beklenmedik kan şekeri yüksekliği eğer kan şekeri ölçülüp te saptanmamışsa sizi koma, şok, solunum güçlüğü ve ölüme kadar götürebilir. Küçük çocuklarda DKA sırasında ayrıca beyin şişmesi (beyin ödemi) görülebilir. DKA Tip 1 diyabetli hastalarda hastaya tanı konulup insülin başlamsından önce görülebilir, bu durumda hastalığın ilk ortaya çıkış seklidir. Tedavi başladıktan kısa süre sonra da ortadan kalkar.
DKA genellikle iki sebepten dolayı görülür.
Birincisi herhangi bir sebeple insülin injeksiyonunun yapılamaması ikincisi ise eşlik eden hastalıktır.
Psikolojik ve sosyal baskılar bazan hastaları insülin yapmamaya zorlayabilir. Özellikle buluğ çağı civarındaki gençler insülin yapacak ve kan şekeri ölçecek sorumluluğa sahip olmayabilir. Ya da insülin injeksiyonlarını yapmayarak hastalığa karşı kendilerince bir isyan veya savaş başlatabilirler. Aynı şekilde duygusal veya zihinsel olarak problemli yetişkinler de tedavilerini uygulamayabilirler ve böylece DKA’un davet edebilirler.
Eğer vücutta yeterince insülin yoksa kaslarınız kendileri için gerekli olan şekeri hücre içine alamazlar. Bu nedenle enerji gereksinimi vücutta depolanmış olan yağların yıkılması ile sağlanmaya çalışılır. Keton cisimleri (ketonlar) yağ yakılması sırasında oluşan ürünlerdir. Eğer keton üretimi onların idrarla atılma kapasitesini aşarsa kanda birikirler. Ketonlar asit yapısındadırlar ve kanda birikmeleri zararlı etkiler yapar. Aynı zamanda kan şekeri de yükseldiğinden idrarla şeker atılımı da artar. Artan idrar şekeri beraberinde suyun da idrarla atılmasına sebep olur. Vücut susuz kalır. Eğer vücudunuzdaki su azalmış ve kanda ketonlar bulunuyorsa siz DKA’dasınız demektir.
Bazı günler kendinizi hasta hisseder ve yemek yiyemeyebilirsiniz. Bu nedenle ‘Bugün insülin yapmayayım’ diye düşünebilirsiniz. Bu yapabileceğiniz en kötü davranıştır. Herhangi birşey yemeseniz de vücudunuzun insüline gereksinimi vardır. hatta böyle hasta olduğunuz günlerde vücudunuzun gereksinim duyduğu insülin miktarı artabilir. Yani tam tersi insülin dozunu artırmanız gerekebilir.
Hasta olduğunuz günlerde daha sık kan şekeri ve idrar ketonu bakmalısınız. Kendinizi daha iyi hissedene dek bu ikisini 4 saatte bir tekrarlayın. Bulantı olduğunda kan şekeriniz yüksek olmasa bile idrar ketonuna bakın.
İdrarınızda eser (çok küçük) miktarda keton varsa bu genellikle pek önemli değildir. Diyabetli olmayan bir kişinin bile hasta olduğunda idrarında keton çıkabilir. Eğer idrarınızda orta ve yüksek düzeyde keton varsa hemen sizi izleyen sağlık ekibine haber verin. Bu durumda büyük olasılıkla fazladan insülin injeksiyonu yapmanız gerekecektir. Eğer ketonlar hemen azalmaz ve bulantı kusma ortaya çıkarsa acil yardıma gereksiniminiz vardır. Bu durumda genellikle size bakacak birine de gereksiniminiz vardır.
DKA ortaya çıkmadan önce pek çok uyarıcı belirtiler görülebilir. En önemlisi eğer kan şekeriniz düzenli olarak ölçüyorsanız yüksek kan şekerini (>250 mg/dl) gözden kaçırmaz ve gerekli önlemlere DKA’u önleyebilirsiniz. DKA’un diğer belirtileri iştahsızlık, karın ağrısı, kusma ve midede rahatsızlık hissi, bulanık görme, deride sıcaklık, kuruma ve kızarıklık, solunum güçlüğü, halsizlik, uyku hali, solukta elma kokusuna benzer bir koku, susuzluk, ağız kuruluğu ve sık idrara çıkmadır.
DKA oluştuğunda;
- İnsülin dozunu artırmalı ve ek olarak sık aralıklarla kısa etkili insülin yapmalısınız. Bunun şekli ve dozları konusunda sağlık ekibinize danışınız.
- Kaybettiğiniz suyu yerine koymak için cok fazla sıvı almalısınız. Bu sıvı su, soda veya şekersiz herhangi bir içecek olabilir. Sıvı günlük 4-5 litrenin altında olmamalıdır.
- Geçici bir dönem için dinlenme konumunda kalın ve egzersiz yapmayın.
Evde alacağınız bu önlemlerle durumunuzda düzelme olmaz veya kötüleşme olursa hemen hastaneye başvurunuz.
Hiperglisemik hiperosmolar nonketotik sendrom (HHNS)
Tip 2 diyabetik hastaların kan şekerleri Tip 1’lere oranla çok daha az oynamalar gösterme eğilimindedir. Bununla birlikte Tip 2 diyabetiklerde de uzun süreli ve farkına varılamayan kan şekeri yükseklikleri olabilir. Bu da komplikasyonlara zemin hazırlar. Düzenli kan şekeri kontrolü ile yüksek şeker düzeyleri farkedilip tedavi edilirse bu komplikasyonlar önlenmiş olur.
Tip 2 diyabetik hastalarda da akut (kısa süreli) hiperglisemiler görülebilir ve bu durum yaşamı tehdit edebilecek ağırlıkta olabilir. Tip 2 diyabetiklerdeki yüksek kan şekeri genellikle keton oluşumuna yol açmaz ancak kan şekeri 600-1.000 mg/dl gibi çok yüksek düzeylere çıkabilir. Bu derecede yüksek kan şekeri komaya yol açabilir.
HHNS genellikle sadece Tip 2 diyabetli hastalarda görülür. Bunların çoğunluğu insülin kullanmayan yani diyet ve haplarla tedavi edilen insanlardır. HHNS görülen Tip 2 diyabetiklerin üçte biri hastalığına daha önce tanı konulmamış insanlardır. Büyük bölümü ise hastalığa tanı konulmuş ancak hastanın tedaviyi ihmal ettiği veya umursamadığı olgulardır. HHNS stres, alkol, tedavi edilmemiş infeksiyonlar, idrar söktürücü ilaçlar (diüretikler) veya inme tarafından ortaya çıkarılabilir. Ayrıca yaşlı hareketli kısıtlı, kendine bakamayan insanlarda düşük sıvı alımına bağlı HHNS daha sık görülür.
HHNS’de kan şekeri zaman içinde yükselir, bu idrarla sıvı kaybına neden olur ve vücut susuz kalır. Bu olay günler ve haftalar içinde meydana gelir. Aşırı su kaybı hastayı bir bardak su içemeyecek ve tuvalete gidemeyecek duruma getirir. Kanın yoğunluğu su içeriğinin azalması ve aşırı derecede yüksek şekere bağlı olarak artar. Sonunda kasılmalar, koma ve ölüm görülebilir.
HHNS ile ilgili uyarıcı belirtiler kuru ve buruşuk bir dil, aşırı susuzluk (tablo ilerledikçe bu yanıltıcı olarak azalabilir), uyku hali ve bilinç bozukluğu, sıcak ama kuru ve tersiz bir deridir. Eğer kan şekerinin 350 mmg/dl’nin üzerinde ise hemen sağlık ekibinizi arayın, eğer 500 mg/dl’nin üzerindeyse hemen hastaneye başvurunuz.
Eğer günde iki kez bile olsa kan şekerinizi kontrol ediyorsanız yüksek kan şekeri değerlerini erkenden farkedebilir ve HHNS ortaya çıkmadan önleyebilirsiniz. Eğer eşlik eden başka bir hastalık varsa kan şekeriniz daha da yükselebileceğinden günde en az 4 ölçüm yapmalısınız. Ayrıca çok bol miktarda kafein ve alkol içermeyen içecekler almanız da çok önemlidir. Eğer insülin kullanmıyorsanız bile bu dönemde insülin kullanmanız gereklidir. Eşlik eden hastalıklar dışında bazı ilaçlar (diüretik, kortizon, beta blokerler) periton diyalizi ve damardan beslenme sıvıları kan şekerinizi çok yükselterek HHNS’a sebep olabilir. HHNS gelişen Tip 2 diyabetik hastalar önemli bir bölümünün de bakımevlerinde yaşadığı unutulmamalıdır.
Diyabetli ayak nasıl korunur?
İşte bilinmesi gerekenler…
Ayak basınç testi olan padograf ile diyabetin ayaklara verdiği zararın önlenebildiği bildirildi.
Araştırmalar, 30 yaş altında diyabet teşhisi konan hastalarda ayak problemlerinin daha çok görüldüğünü gösterirken, ayak sorunlarının ortaya çıkmasıyla diyabetin süresi arasında da yakın bir ilişki olduğunu ortaya koyuyor. Diyabetli kişilerin ayak bakımına gösterdikleri özen, diğer insanlara oranla çok daha fazla önem taşıyor. Çünkü ayakla ilgili rahatsızlıklar, diyabetli hastalarda en sık görülen sorunların başında geliyor. Bu sorunlar arasında iltihap, çabuk yaralanma, dış meknlarda çıplak ayakla veya terlikle gezmeyle meydana gelen ciltte ülserler, su toplanmaları, sıyrıklar ve cilt tahrişleri sayılıyor.
Acıbadem Diyabet Merkezi’nden Dr. Yaser Süleymanoğlu, diyabetli ayağa Türkiye’de gerekli önemin verilmediğini belirterek, “Padograf sistemiyle hastanın ayak basınç noktalarının erken safhadaki bozukluklarını tespit etmek mümkün. Bu sayede önlem alınabildiği için erken safhada ayak deformasyonları engellenebiliyor. Ayakta oluşabilecek en küçük bir enfeksiyon, hasta ayağındaki sinirlerin hasar görmesi yüzünden hissetmediği için yaraları kazımaya hatta kesmeye kadar gidebilecek boyutlara ulaşabilir. Tüm bunlar hastanın fiziksel aktivitesini engeller. O yüzden bu konuda erken tanı bizim için çok önemli. Çünkü fiziksel aktivite, şeker hastalığı tedavisinin neredeyse yüzde 80’ini oluşturan temel taşlarından biri” dedi.
DİYABET AYAĞI NASIL ETKİLİYOR?
Diyabetin ayaktaki etkilerinden biri, kan şekerinin sürekli yüksekliği nedeniyle kan dolaşımının azalması. Diyabet, damar duvarlarını bozarak damarların hasar görmesine ve ayaklara giden kan miktarının azalmasına neden oluyor. Bunun sonucunda, ayağın iyileşme ve enfeksiyonlara karşı direnç oluşturma kapasitesi azalıyor. Bu da ayakta meydana gelen yaraların iyileşme süresinin uzamasına, enfeksiyonun yayılmasının kontrol altına alınmasında ve tedavisinde zorluklara yol açıyor. Dr. Süleymanoğlu’na göre kan akımının azalması, tedavide kullanılan ilaçların yeterince ayağa ulaşamamasına ve dolayısıyla ilaç dozlarının artırılmasına neden olabiliyor.
Sinirlerin hasar görmesi, diyabetli ayaklarda görülen bir başka sorun. Sürekli kan şekeri yüksekliği, ayağın his, pozisyon ve ağrı duyusu fonksiyonlarını yerine getiren sinirlerinde de hasara yol açıyor. Sinirlerin hasar görmesi hisle ilgili fonksiyonlarda bozulmaya neden olurken, diyabetli hastaların ayaklarının yaralanma sırasında ağrıyı az veya hiç hissetmemelerine sebep olabiliyor.
Diyabetli ayağın başka bir sorunu da enfeksiyonlara karşı direncin azalması. Kan şekeri normal değerinin üzerine çıktığında, beyaz kan hücrelerinin enfeksiyonları meydana getiren mikroplara karşı savaşma kapasiteleri azalıyor. Bu da ayakta meydana gelen enfeksiyonun hızla yayılmasına ve ayağı daha fazla tahrip etmesine neden oluyor. Kan şekeri yüksekliği, beyaz kan hücrelerinin savunma kapasitelerinin azalmasına neden olurken, genel bağışıklık sistemini de olumsuz yönde etkiliyor. Dr. Süleymanoğlu, tüm bu yaşananların diyabetli hastaların ayaklarında yaraların ve enfeksiyonların oluşması kolaylaştırdığını ve tedavilerini zorlaştırdığını belirtiyor.
PADOGRAF YA DA AYAK BASINÇ TESTİ
Diyabetin ayak üzerindeki etkilerini erken safhalarda tespit ederek gerekli önlemleri almak amacıyla geliştirilen podograf, bilgisayar sistemi ve tarayıcıdan oluşuyor ve üzerindeki sensorler sayesinde ayağın her santimetre karesine uyguladığı basıncın ölçümünü yapıyor. Podograf bu ölçümü yaptıktan sonra özel programı sayesinde hastanın ayağının basınç haritasını otomatik olarak gösterip, ayağın anatomik yapısı hakkında detaylı bilgi veriyor. Podograf sayesinde değişik formlarda görülebilen ayak basınç haritaları, ayaktaki problemlerin daha kolay analiz edilmesini sağlıyor.
Podograf aynı zamanda ayağa en uygun tabanlığı da öneriyor. Diyabetik ayaklarda kullanılan tabanlıklar, ayağı tabanda oluşabilecek aşırı basınçtan koruma amaçlı kullanılıyor. Bu sayede tabanda eşit basınç dağılımı sağlanıyor. Her hastanın ayak yapısı farklı olduğu için, hastanın ayağına uygun olan tabanlık, podograf sayesinde incelenen ayak basınç dağılımıyla belirleniyor. Ayak basınç testi ile ayak analizi, Tip I diyabetli hastaların tanısından 3 yıl sonra ve her yıl yapılması öneriliyor. Tip II diyabetli hastalarda ise tanı konulur konulmaz bakılması ve her yıl bir kez yapılmasını uygun görülüyor.
DİYABETLİ AYAK NASIL KORUNMALI?
Dr. Süleymanoğlu’na göre diyabetli hastalar, öncelikle ayaklarında oluşabilecek küçük sorunların büyük problemlere yol açabileceğini, ayaklarını yaralanmalara karşı titizlikle korumaları gerektiğini ve en ufak bir sorunda sağlık merkezlerine başvurmaları gerektiğini çok iyi bilmeli. Dr. Süleymanoğlu, “Özellikle diyabetli çocukları olan ailelerin erken yaşlarda meydana gelebilecek ayak sorunları nedeniyle dikkatli olmaları gereklidir. Amerika’da 1994 yılında diyabetli olan 67 bin hasta diyabetin neden olduğu ayak sorunları nedeniyle ayak parmaklarını, ayaklarını ve hatta bacaklarını kaybetmek zorunda kalmışlar. Sadece ayakların düzenli bakımı ve korunmasıyla bahsi geçen uzuv kayıpları yüzde 50’nin üzerinde bir oranla engellenebiliyor” dedi.
Günlük ayak kontrolü
Diyabetli hastalar, ayaklarında belirgin problem olmasına rağmen ağrı hissetmeyebiliyor. Bu nedenle günlük olarak ciltte kesi, kızarıklık, şişlik ve tırnaklarda iltihap olup olmadığını kontrol etmeleri gerekiyor. Uzmanlar bu kontrollerin yatmadan önce ve her gün yapılmasını öneriyor.
Ayakların her gün yıkanması: Ayakların temiz ve kuru tutulması, ayak sağlığı için önemli bir yer tutuyor. Ayakların her gün çok sıcak olmayan ılık suyla yıkanması ve yıkama sonrasında iyice kurulanması şart. Parmak aralarının kuru kalmasını sağlamak için talk pudrası veya mısır nişastası kullanılması öneriliyor. Cildin yumuşak ve düzgün kalmasını sağlamak için kaliteli cilt losyonları veya yumuşatıcı baz kremler kullanılması gerekiyor.
Nasırların ve cilt sertliklerinin giderilmesi
Eğer diyabetli hasta ayaklarında nasır veya ciltte sertlikler saptamışsa, kendi tedavi etmeye kalkışmadan hemen bir hekime başvurması gerekiyor. Hasta, eğer hekim uygun görürse nasır ve sertliklerin giderilmesi amacıyla banyo veya duş sonrasında ponza taşı kullanabilir. Nasırların veya sertliklerin asla kesilmemesi gerekiyor.
Tırnakların bakımı: Tırnakların her hafta veya gerektiğinde düzenli olarak kesilmesi gerekiyor. Uzmanlar, tırnakların banyodan sonra, çok kısa olmamak kaydıyla düz bir hat boyunca kesilmesini öneriyor. Tırnakların törpüyle düzeltilmesinde de yarar var.
Ayakkabı ve çorap kullanımı
Hastanın mutlaka her zaman çorap ve ayakkabı giymesi gerekiyor. Ev içinde ve dışında asla çıplak ayakla dolaşmamak, yaralanma riskine karşı koruyucu bir önlem. Çıplak ayakla ayakkabı giyilmesinden de kaçınmak gerekiyor. Ayağa tam oturan, temiz ve dikişsiz, lastik kısmı ciltte iz bırakmayan çorapların tercih edilmesi gerekiyor. Kullanılacak ayakkabının ise giyildikten sonra belirgin boşluk bırakmayan, yumuşak derili, yüksek veya sivri topuklu olmayan, ayak parmaklarının rahat hareket etmesine izin verecek şekilde ön kısmı geniş olan ayakkabılardan seçilmesi gerekiyor. Diyabetli hastaların çok özel durumlar dışında terlik giymeleri ise yasak.
Ayakların sıcak veya soğuktan korunması: Diyabetli hastaların ayaklarında diğer insanlara göre daha kolay güneş yanıkları meydana gelebildiği için, yaz aylarında güneşlenilirken ayakların mutlaka örtülerek direkt güneş ışığından korunması gerekiyor. Kışın ise, ısıtıcılar ve açık ateşler ayaklar için tehlike oluşturabiliyor. Yağmurlu ve karlı havalarda, ayakların asla ıslak kalmamasına da özen göstermek gerekiyor.
Ayakların kan dolaşımı
Kan dolaşımını rahatlatılması için günde 2-3 kez, 5 dakika boyunca ayak parmaklarının ve ayak bileklerinin hareket ettirilmesi öneriliyor. Uzun süreli bacak bacak üzerine atılarak oturulması ise oldukça sakıncalı. Sıkı çoraplardan ve özellikle kadınlar için tayt, jartiyer gibi bacakları sıkan giysilerden kaçınılması gerekiyor. Sigara ise, ayakların kan akımını azalttığı için kesinlikle içilmemesi gerekiyor.
Egzersiz ve fiziksel aktivite
Yürüme, yüzme ve bisiklete binme diyabetli hastaların ayakları için en uygun egzersizler olarak kabul ediliyor. Koşma ve atlama gibi ayakları zorlayan egzersizlerden ise kaçınmak gerekiyor. Egzersiz sırasında uygun spor ayakkabılar giyilmesi, yürüyüş için beton ve sert zeminler yerine toprak ve çim gibi yumuşak zeminlerin tercih edilmesi de diyabetli ayakların korunmasında oldukça önemli.”
Diyabetlilere ayak sağlığı için öneriler
ANKARA (İHA) – Diyabet hastaları için ayak sağlığının hayati önem taşıdığı ve ayakta sivilce kadar gözüken bir yaranın kemiğe kadar ulaşıp kangrene yol açabileceği belirtilerek, diyabetlilerin ayakkabılarından çoraplarına, tırnaklarından topuklarına kadar ayak sağlığına özen göstermeleri gerektiği bildirildi.
Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Endokrinoloji ve Metabolizma Ana Bilim Dalı Uzmanı Prof. Dr. Göksun Ayvaz, İHA muhabirine yaptığı açıklamada, diyabet hastaları için en hassas organın ayaklar olduğunu söyledi. Dış etkenlere en çok maruz kalan ayaklarda, kan dolaşımının zamanla yavaşladığı için his kaybının yaşandığını belirten Prof. Dr. Ayvaz, ayakta oluşacak minik bir yaranın bile zaman içerisinde ayağın kesilmesine dahi yol açabileceğini ifade etti. Diyabet hastalarına ayaklarını iyi korumalarını öneren Ayvaz şunları söyledi:
“Ayaklar her akşam ılık suyla yıkanmalı, iyice kurulanmalı ve kremlenmelidir. Spor ve yürüyüşlerden sonra ayak altı bir ayna yardımı ile kontrol edilmeli, yara olup olmadığından emin olunmalıdır. Giyilecek çoraplar, büyük ya da küçük olmamalı, kat yapmamalı, yırtık olamamalıdır. Ayakkabı yumuşak deriden, küt burunlu, içi düzgün, kenarlardan daralan sivri burunlu olmamalıdır. Ayrıca tırnakların bakımı da çok önemlidir. Tırnaklar kenarlardan oyulacak şekilde kesilmemelidir. Tırnak kesimi yuvarlak değil, mutlaka düz olmalıdır.”
Prof. Dr. Ayvaz, diyabet hastalarının tüm bu ayrıntılara uymamaları durumunda parmaklarını veya ayaklarının bir kısmını ya da bacaklarını kaybetmelerinin bile söz konusu olduğunu belirterek,
“Tedavisi çok zor ve uzun sürüyor. Tedavi edilmezse dışarıdan sivilce kadar gözüken yara kemiğe kadar ilerler, kangren olur, parmaklar ya da ayak kesilebilir.”
uyarısında bulundu.
Diyabetli olma riskiniz nedir?
Diyabetli olduğunuzun farkında değil misiniz? Cevap ne yazık ki, genellikle evettir. Türkiye’de 1997 yılında yapılan araştırma sonuçlarına göre ülkemizde yaklaşık olarak 3 milyon 600 bin kişi diyabetli fakat bunların 1 milyon 200 bininin teşhisi henüz yapılmamıştır.
Genellikle 40 yaş üstündeki insanlarda görülen Tip 2 diyabetin semptomları normal yaşlanma süresinde gizli kalabilir. Sıklıkla kişiler başka sağlık problemleri için başvuruda bulunduğunda tesadüfen diyabet teşhisi konur. Tip 2 diyabetli olanlar daha önceki durumlarına göre daha fazla susama veya acıkma ile halsizlik veya zayıflık hissederler. Bu tür belirtileri olanlar, bu şikayetlerini genellikle çok çalışmalarına veya strese bağlarlar ve doktora başvurmazlar.
Diyabetin diğer tipi olan Tip 1 diyabet, nadiren uzun süre teşhis konmadan seyreder. Tedavi edilmeyen Tip 1 diyabet kısa sürede komaya veya ölüme neden olmaktadır. Tip 1 diyabet genellikle çocukları ve gençleri etkilemekteyken, Tip 2 diyabet genellikle orta yaş ve üstündekileri etkiler. Diyabet vakalarının % 90-95’ini Tip 2 diyabet oluşturmaktadır.
Erken teşhis normal, sağlıklı bir yaşam sağlama şansını vermektedir. Tip 2 diyabetin tedavisi biraz kilo verme, dengeli bir beslenme planı ve fiziksel aktivitede ki artıştan ibarettir. Bu tedbirler yeterli olmazsa doktorunuz size ilaç veya insülin tedavisi verebilir.
Tip 2 diyabet önem verilmesi gereken bir hastalıktır. Tedavi edilmediği takdirde ciddi ve hayatı tehdit eden sinir hasarı, böbrek hastalığı, kalp damar hastalıkları ve inme gibi komplikasyonlara neden olmaktadır. Birçok insan, bunlara bazı doktorlarda dahil olmak üzere, Tip 2 diyabetini Tip 1 diyabetten daha az ciddi olduğunu düşünmektedirler ve hatalı olarak Tip 2 diyabeti “sınırda diyabet” veya “şekerin dokunuşu” şeklinde tanımlamaktadırlar.
Diyabetin teşhisi basittir ve kendi sağlığınızı tarafsız olarak değerlendirmekle başlar. Araştırmalar fazla kiloların ve yakın akrabalar da Tip 2 diyabet varlığının diyabetli olma riskini artırdığını göstermektedir. Ayrıca bazı etnik gruplarda da diyabet riski fazladır.
Diyabet tipleri
Bu tip diyabette pankreas çok az insülin yapar ya da hiç insülin yapamaz. Kanda insülin reseptörlerini doldurmaya yetecek kadar insülin olmayınca, hücre yüzeyindeki reseptörler ( kapılar ) kapalı durumda kalır. Hücrenin içine giremeyen şeker kanda birikir. Kan şekeri düzeyi yükselir. Diyabetin bu tipi daha çok genç yaşlarda ortaya çıkar.
Tip 1 diyabetin belirtileri:
• Çok fazla acıkma
• Fazla miktarda idrar yapma
• Ani kilo kaybı olarak sayılabilir. Bu belirtiler genellikle aniden başlar.
TİP 2: İnsülin Gerektirmeyen Diyabet
Bu tip diyabette pankreas insülin üretir ancak miktarı yeterli değildir ya da yeterli derecede kullanılmaz. Vücut insülin reseptörlerini açmak için kandaki insülini kullanamayınca, reseptörler ( kapılar ) kapalı kalır ve kanda çok miktarda şeker birikir.
Tip II diyabet genellikle 40 yaşın üzerinde ve kilosu fazla olan kimselerde görülür.
Tip II diyabetin belirtileri olarak:
- • Sık enfeksiyona yakalanma
- • Ciltteki kesik ya da yaraların zor iyileşmesi
- • Sık idrara çıkma
- • Açlık ve susuzluk hissinin artması
- • Bulanık görme
- • Yorgunluk hissi sayılabilir.
Bu belirtiler uzun dönemde ortaya çıkar.
Diyabet nedir?
Kan şekeri, glukoz vücut için gerekli olan enerjiyi sağlar. İhtiyaçtan fazla şeker, gerektiğinde kullanılmak üzere karaciğer ve yağ hücrelerinde depolanır. Şekerin vücutta enerji olarak kullanılması ve depolanması için insüline gereksinim vardır. İnsülin şekerin kanda yükselmesini önleyen bir hormondur, midenin arkasında pankreas adlı organın beta hücrelerinde yapılır ve kana salgılanır. Yemekten sonra kan şekeri yükselince pankreastaki insülin yapan hücreler uyarılır ve kana insülin verilir. İnsülin kan şekerinin hücre içine girmesini sağlar. Böylece kan şekeri normal düzeyde tutulur, yükselmez. Hücrelere giren şeker burada yakılır ve enerji olarak kullanılır. İnsülin eksikliğinde veya etkisizliğinde şeker hastalığı “diyabet” ortaya çıkar. Kanda şeker miktarı artar ve böbreklerden idrarla dışarı atılır. Diyabet : vücudun kan şekerini uygun şekilde kullanamaması ve depolayamamasıdır.
Diyabetin iki tipi vardır:
1) Tip I diyabet (insüline bağımlı diyabet) Bu hastalarda pankreastan insülin yapımı ya çok azalmış veya durmuştur. Bu durumda kanda insülin yoktur. Kan şekeri düzeyini dengelemek için dışarıdan insülin vermek zorunludur. Genellikle çocuklarda ve genç erişkinlerde, yaşamın erken dönemlerinde ortaya çıkar.
2) Tip II diyabet (insüline bağımlı olmayan diyabet) Bu hastalarda pankreasta ileri yaşlara kadar normale yakın düzeyde insülin yapımı vardır. Hatta bazen normalden fazla bile insülin yapımı söz konusu olabilir. Ancak insülin yeterli etkiyi sağlayamamaktadır. Şişmanlık ve yanlış beslenme insülinin istenen etkiyi göstermesini engeller, kan şekeri yükselir. Hastaların çoğunluğu 40 yaşın üzerinde ve şişmandır, ailelerinde diyabetli akrabaları vardır.
Kişi diyabet olduğunu nasıl anlar?
Diyabetli kişilerde sıklıkla aşağıdaki belirtiler görülür;
Aşırı susama ve su içme
Sık sık idrara çıkma
Kilo kaybı
Aşırı iştah ve çok yeme
Bulanık görme
Cilt enfeksiyonları
İyileşmeyen yaralar
Halsizlik
Tip I diyabetin belirtileri daha erkan yaşlarda ortaya çıkar. Tip II diyabetli hastaların bir kısmında teşhis edildikleri anda yukarıdaki şikayetler söz konusu olmayabilir.
Kimlerde diyabet gelişebilir?
Diyabet herkeste söz konusu olabilir.
Yakın akrabalarında diyabet olanlar risk altındadırlar.
Yaş artışıyla beraber diyabet gelişme riski artar.
40 yaşın üzerinde ve şişman kişiler diyabete yatkındırlar.
Gebelikte diyabet gelişen kadınlarda ileriki yıllarda Tip II diyabete yakalanma sıklığı çok fazladır.
Eğer bir kişide Tip II diyabet varsa ailenin diğer üyeleri de risk altındadır.
Tip II diyabet için risk faktörleri
Aşırı kilo
Hareketsiz yaşam tarzı
Ailede diyabet hikayesi
Vücut Kitle İndeksi (BMI) 30 ve üzerinde olanların diyabete yakalanma riski normal kişilere göre 5 kat fazladır.
Diyabet tanısı
12-13 saatlik açlık kan şekerine bakılması uygundur.
• Açlık kan şekeri 126 mg/dl’den yüksek ise
• Diyabet belirtileri bulunuyor ve rastgele ölçülen kan şekeri düzeyi 200mg/dl’den yüksek ise
• Şeker yükleme testi sırasında kan şekeri düzeyi 200mg/dl veya üzerinde ise
Yukarıdaki kriterlerden birisi söz konusu ise o kişi diyabetli olabilir ve doktora başvurmalıdır. Şeker Yükleme Testi olarak bilinen Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT), diyabet tanısında çok önem taşır. Doktor önerisi ile yapılmalıdır.
Açlık kan şekeri ve OGTT’nin yanı sıra diyabet takibinde kullanılan diğer laboratuvar testleri de aşağıdaki gibidir:
HbA1c yaklaşık 1-3 ay boyunca ortalama kan şekeri düzeylerini yansıtan bir test parametresidir. Diyabetli hastada, uzun dönemde yapılan tedavinin etkinliğinin ve hastanın tedaviye uyumunun izlenmesinde önemlidir. HbA1c bu yönde değerli bir testtir.
Fruktozamin; yaklaşık 2 hafta boyunca ortalama kan şekeri düzeylerini yansıtır.
C-peptid; ,nsülin tedavisi gören diyabetik hastalarda vücut insülin deposunun göstergesidir. Pankreas tarafından yapılan insülin düzeyini yansıtır.
Diyabet nasıl tedavi edilir?
Diyabet tedavisinde öncelikle diyabetlinin eğitimi önemlidir. Diyabetli kişiye takip ve tedaviye ilişkin gerekli bilgiler verilmelidir. Edinilen bilgilerin günlük yaşama uygulanması ve sürekliliği önemlidir. Diyabetin tedavisinde insülin enjeksiyonları, diyabet ilaçları ve beslenmenin düzenlenmesi kadar günlük egzersiz de önemli bir tedavi yoludur. Düzenli ve bilinçli yapılan egzersiz vücudun insülini daha etkili kullanmasına yardımcı olarak, kan şekeri düzeyini düşürür.
Diyabet tanısı konulmuş kişiler en az altı ayda bir defa diyabet uzmanı bir endokrinolog tarafından kontrol edilmelidir. Yılda bir defa göz hastalıkları uzmanına kontrollerini yaptırmalı, diyabet konusunda uzman bir diyetisyen ve egzersiz fizyolojistinin programlarını dikkatli bir şekilde uygulamalıdır.
Diyabetli kişiler aynı zamanda günlük kan şekeri düzeylerindeki değişiklikleri izleyebilmek için evde kan şekeri ölçüm cihazlarını kullanmasını öğrenmelidirler. Bu uygulama dengeli beslenme, egzersiz ve ilaç uygulamalarının ne ölçüde istenen sonucun elde edildiğini göstermesi açısından önem taşımaktadır.
Tip II diyabeti olanlarda kilo fazlalığı varsa diyet, spor ve zayıflama ile diyabet kontrol altına alınabilir.
Diyet;
• Hastanın diyabetinin tipine yani Tip I veya Tip II oluşuna,
• Yaşına,
• Kilosuna,
• Yüksek tansiyon, damar sertliği gibi durumların olup, olmamasına,
• Kullanılan ilaçlara göre doktor tarafından düzenlenmelidir.
Egzersiz;
• Kan şekerini düşürür ve vücudun glukozu kullanma yeteneğini artırır.
• Şişmanlığın sonucu olarak oluşan insülin direncinin düzelmesine yardımcı olur.
• Kalp hastalıkları için risk faktörlerini azaltır. LDL Kolesterolü (kötü kolesterol) düşürür. HDL Kolesterolü (iyi kolesterol) yükseltir.
• Egzersiz sırasında kan basıncı düşer.
• Egzersiz, iyi bir diyetle birlikte TİP II diyabeti ilaç tedavisine gerek kalmadan kontrol altında tutar. Düzenli bir egzersiz ve aktivite diyabetlilerde kan şekerinin düzenlenmesinde etkili bir yoldur.
Diyabet başka hangi problemlere yol açar?
Diyabet hastalarının beslenme, egzersiz ve ilaç tedavisi konusunda gerekli özeni göstermemeleri halinde uzun vadede karşılaşacakları diğer tıbbi sorunları şu şekilde sıralayabiliriz:
• Kalp krizi
• İnme
• Körlük
• Böbrek yetmezliği
• Damar bozuklukları
“Kan şekeri düzeyleri normal sınırlara yakın şekilde kontrol altında tutulduğunda bu komplikasyonların %50 veya daha fazla oranda azalması söz konusudur.”
Tip II diyabetiklerde kan şekeri ve insülin düzeylerinin yüksekliğine ek olarak trigliserid gibi bazı kan yağlarında da artış görülmektedir.
Bu durumda insülin ve kan yağlarının yüksek seviyelerde olması ileri dönemde komplikasyonların ortaya çıkmasında etkilidir.
Diyabetli hastaların sağlıklı kişilere göre grip ve zatürreye bağlı komplikasyonlardan ölüm oranı 3 kat fazladır. Bu nedenle grip aşısı diyabetli hastalar için koruyucudur.
Diyabet önlenebilir mi?
Tip I diyabetli vakaların çok yakın akrabaları üzerinde yapılan incelemelerde gelecek beş yıl içinde diyabet gelişme riski olan kişilerin saptanabileceği konusunda umut verici bulgular elde edilmektedir. Dengeli bir biçimde kilo vererek ve fazla zorlanmadan yapılacak olan günlük egzersizle, Tip II diyabet riskinin % 58 oranında önlenmesinin mümkün olduğunu gösteren araştırma bulguları vardır.
“Diyabetik Diyet” diye bir şey yoktur.
Diyabetli bir çok kişi yapılan tüm bilimsel açıklamalara rağmen hala mucizevi bir diyet olduğunu düşünmekte ve bu yiyecekleri yediklerinde diyabet sorunlarının ortadan kalkacağına inanmaktadır. Bu yanlış inanç mutlaka değiştirilmeli, düzeltilmelidir. Doktor kontrolünde, doğru eğitim ve sağlıklı beslenme kurallarına uyularak her diyabetli kişi sağlıklı bir kişinin yiyebileceği her şeyi yiyebilir.
Diyabet Şekerli Gıda Yememek Değildir.
AMD, American Diabetes Association’un 1994 yılında belirlediği önerilere kadar diyabetik kişilerin şeker içeren gıdalar yerine patates ve tahıllarda bulunan kompleks karbonhidratları tüketmesi gerektiği kanısı hakimdi. Yeni yaklaşımda diyabetik vakaların gün içinde yedikleri gıdalardaki toplam karbonhidrat miktarının dengede tutulmasının önemi vurgulanmaktadır. Dengeli beslenme ile kan şekeri düzeylerini istenilen sınırlar içinde tutmak mümkündür.
İnsülin tedavisine gerek duyulmayan vakalarda her öğünde ne miktar karbonhidrat tüketilmesi gerektiği diyetisyenler tarafından belirlenmektedir. İnsülin tedavisinde olanlar ise hangi tür gıdayı ne miktarda tüketmeleri gerektiği konusunda daha dikkatli davranmalıdırlar.
Et ve yağ dışındaki gıdaların hemen hemen tümü belirli oranda karbonhidrat içermektedir. Karbonhidratlar ise kan şekeri düzeyini en hızlı artıran unsurdur. Bir kişinin günlük tüketmesi gereken karbonhidrat miktarı o kişinin kilosu, ne zaman ne miktarda egzersiz yaptığı, diyabet tedavisi için kullandığı ilaçlar, yaşı ve kan yağlarının ne düzeyde olduğuna bağlı olarak belirlenmelidir.
Örneğin; 180 cm boyunda 90 kg ağırlığındaki bir kişi mevcut kilosunu koruyabilmek için gün içinde 350 gram karbonhidrat tüketebilir. Bu miktar gün boyunca eşit dağıtıldığı taktirde kan şekeri düzeyinin ani yükselmesi engellenmiş olur.
Diyabetli kişilerde sıklıkla karşılaşılan bir sorun da kan yağları ve kolesterol düzeylerinin yüksek olmasıdır. Kilolu olmasalar dahi bu kişiler beslenmelerinde tükettikleri yağ miktarına dikkat etmelidirler.
Diyabet nedir?
Sessiz Bir Hastalık
Tip 2 diyabet kanda sürekli yüksek düzeyde şeker (glikoz) olduğunda meydana gelen bir hastalıktır. Dünyada tahmini 140 milyon insan diyabet hastasıdır ve tahminler, bu rakamın, 2025 yılı itibariyle 300 milyona ulaşacağını ileri sürmektedir. Daha da şaşırtıcı olan şey bu insanların üçte birinin hasta olduklarını bilmemeleridir.
Bunun birkaç nedeni vardır. İlk olarak, çoğu insan tip 2 diyabet için risk altında olup olmadığını bilmemektedir. İkinci olarak, tip 2 diyabet olan pek çok hasta asemptomatiktir – yani hasta olmalarına ve hastalığın ilerliyor olma olasılığına rağmen, gözle görülür belirtiler göstermezler. Üçüncü olarak, diyabet belirtilerinin yanlış yorumlanması da sık görülen bir durumdur. Örneğin, aşırı susuzluk, sık idrara çıkma, halsizlik, kilo kaybı ve hatta bulanık görme gibi rahatsızlıklar tedrici olarak ortaya çıkar ve yaşlanmaya yorulabilir; ancak bunlar aslında tip 2 diyabet hastalığının ilerleyişinin klasik belirtileridir.
Kimler diyabet olur?
Tip 2 diyabet güçlü bir genetik bağlantıya sahiptir – “aile içinde dolaşma” eğilimindedir. Tip 2 diyabet genellikle aşırı kilolu veya obez ve 45 yaşın üstündeki insanlar üzerinde etkili olur – ancak, gençler arasında da gittikçe yaygınlaşmaktadır. Bazı diğer tip 2 diyabet risk faktörleri şunlardır:
- Ailede geçmişte diyabetin görülmesi
- Düzenli egzersiz yapılmaması
- Geçmişte hamilelik sırasında meydana gelen bir diyabet şekli olan gestasyonel diyabetin görülmüş olması
- Dört kilonun üzerinde bir çocuk dünyaya getirilmesi
- Etnik köken: Afrikalı-Amerikalılar, Latinolar, Yerli Amerikanlar, Asya ve Pasifik Adalarından gelenler
Şeker ve insülinin diyabetteki rolü
Vücudumuz yediğimiz gıdaların çoğunu şekere dönüştürür. Şeker vücudumuzun yapması gereken işleri yapmak için gerek duyduğu enerjiyi sağlar. Pankreas tarafından üretilen insülin bir sinyal göndererek vücut hücrelerine kandan gelen şekerin girişine izin vermesini söyler. Hücrelere giren şeker vücudumuz için gereken enerjiyi temin eder. Tip 2 diyabet hastalığında, vücudumuz şekeri gereken şekilde kullanamaz.
Tip 2 diyabet hastalığı ya vücut yeterli insülin salgılayamadığında ya da hücreler her zaman insülini “dinlemeyip” yeterli şeker girişine izin vermediğinde gelişir. Buna “insülin direnci” denir. Her iki durumda da, kanda gerekenden fazla şeker kalır. Kontrol edilmediğinde, kanda çok fazla şeker bulunması diyabet ve ilgili diğer komplikasyonların oluşmasına yol açabilir.
Tip 1 ve tip 2 diyabetlerin tespit edilmesi
Diyabetli 10 hastadan yaklaşık 1’inde, pankreas insülin salgılamayı tamamen bırakmıştır. Bu tip 1 diyabettir. Hiç insülin olmaması, vücudun hücrelerine şeker girişine izin vermesini söyleyecek hiçbir mesajın gönderilmemesi anlamına gelir. Bu durumda, şeker kanın içinde birikerek çoğalır. Tip 1 diyabetin tek tedavi yolu günlük insülin alınmasıdır. Tip 1 diyabet genellikle erken dönemde çocuklarda, ergenlerde ve genç yetişkinlerde ortaya çıkar.
10 diyabetli hastadan geri kalan 9’u pek çok nedenden dolayı meydana gelebilen tip 2 diyabet hastalığına sahiptir. En yaygın sebeplerden biri insülin direncidir. Aslına bakılacak olursa, tip 2 diyabeti olan hastaların %90’ı insüline dirençlidir. Tip 2 diyabeti olan hastalar doğal insülinlerini üretmeye devam eder, fakat vücutları bu insülini uygun bir şekilde kullanmaz. Bu ise vücut hücrelerinin, insülinin gönderdiği ve şeker girişine izin vermelerini istediği mesajları her zaman “dinlemediği” anlamına gelir. Bu durumda şekerin hücrelere girişi zorlaşır ve sonuçta şeker sağlıksız bir şekilde kanda birikip çoğalmaya başlar. Tip 2 diyabet güçlü bir genetik bağlantıya sahiptir – yani “aile içinde dolaşma” eğilimindedir. En sık olarak, 45 yaşın üzerindeki yetişkinlerde görülür.