Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’nün kısaltması olan NATO, 30 Kuzey Amerika ve Avrupa ülkesinin siyasi ve askeri ittifakıdır. Üye devletlerinin hem siyasi hem de askeri olarak güvenlik ve özgürlüklerini garanti altına almak NATO’nun görevidir. Siyasi olarak, NATO demokratik değerleri teşvik etmeyi ve üyelerinin sorunları çözmek, güven inşa etmek ve çatışmayı önlemek için savunma ve güvenlik konularında istişarelerde bulunmalarını ve birlikte çalışmalarını sağlamayı amaçlamaktadır.
- NATO, 30 üye devletten oluşan siyasi ve askeri bir ittifaktır.
- NATO, 1949 yılında toplu güvenlik ilkesi üzerine kurulmuştur.
- Kuzey Atlantik Antlaşması hükümlerine göre, bir NATO üyesine yapılan saldırı, tüm NATO üyelerine yapılmış olarak algılanır.
NATO Bayrağı
NATO bayrağı, dört ana noktadan çıkan beyaz çizgilerle lacivert bir alan üzerinde beyaz bir pusula gülünden oluşur. Lacivert Atlantik Okyanusu’nu temsil eder. Pusula yükseldi ve uçlarından çıkan dört beyaz çizgi Barış Yolu’na doğru hareketi simgeliyor. Bayrağın lacivert ve beyaz renkleri, NATO üye devletlerinin barışı koruma konusundaki ortak arzusunu temsil ediyor. Bayrağın temel tasarımı, organizasyonun Uluslararası Personelinin bir üyesine yatırılır.
NATO Kavramı
NATO’nun tüm fikri, ortak bir tehdit karşısında birleşmiş ülkeleri tanımlamak için kullanılan bir terim olan toplu güvenlik kavramı etrafında döner. İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden sonra, Batı Avrupa ülkeleri, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada, Sovyetler Birliği’ni tüm bu ülkelerin savunması gereken özgürlük ve demokrasinin temel ilkelerine yönelik ortak bir tehdit olarak gördüler. Bu nedenle, söz konusu ülkelerin liderleri, Sovyetler Birliği ve Avrupa uydu devletlerinden ülkelerinin özgürlük ve egemenliğine yönelik tehditlere karşı bir savunma ittifakı oluşturmaya karar verdiler.
NATO’yu oluşturan anlaşma, Kuzey Atlantik Antlaşması olarak bilinir, dolayısıyla organizasyonun kısaltmasıdır. Anlaşma, NATO’nun 12 kurucu üyesi tarafından 4 Nisan 1949’da Washington DC’de imzalandı, bu nedenle anlaşma bazen Washington Anlaşması olarak anılıyor. Antlaşma, meşruiyetini ve yetkisini, ülkelerin kendilerini hem bireysel hem de toplu olarak savunma hakkını teyit eden Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nin 51. maddesinden almaktadır.
Washington Antlaşması hükümlerine göre, NATO’nun her üye ülkesi, örgüt tarafından sağlanan toplu savunmanın risklerini, sorumluluklarını ve faydalarını üstlenmeyi taahhüt eder. Anlaşma ayrıca NATO üyelerinin demokrasi, bireysel özgürlükler, insan hakları ve hukukun üstünlüğünü içeren ortak değerlere sahip benzersiz bir topluluk oluşturduğunu belirtiyor.
NATO’nun tüm üyelerinin toplu güvenliğine olan bağlılığı, Washington Antlaşması’nın 5. Maddesinde en iyi şekilde gösterilmektedir. Bu makale, üye devletlerden birine yönelik bir saldırının diğer üye devletler tarafından tüm NATO üye devletlerine yapılmış bir saldırı olarak algılanacağını belirtmektedir. Ancak, sözleşmenin ilk imzalanmasından sonra bu sözleşme maddesinin fiilen yürürlüğe girmesi uzun zaman alacaktır. Ayrıca, 5. Madde, bir üye devlet saldırıya uğradığında NATO üyelerini otomatik olarak savaş ilan etmeye mecbur etmez. Bunun yerine, bir NATO üyesine yönelik bir saldırı durumunda nasıl tepki vereceği her devletin kendi sorumluluğundadır.
NATO’nun Tarihi
Ülkelerin ortak bir tehdide karşı bir araya gelmesi fikri yeni değil. Ulus devletler var oldukları sürece var olmuştur. Ülkeler güvenliklerine, egemenliklerine ve değerlerine yönelik tehdit olarak algıladıkları şeylere karşı kendilerini korumak için bir araya geldikçe, tarih çatışmalarla dolup taşmaktadır. NATO kurma fikri, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden kısa bir süre sonra ortaya çıktı. Batı Avrupalı liderler, Sovyetler Birliği’nin savaş sırasında işgal ettiği Doğu Avrupa ülkelerinin kontrolünü elinde tuttuğunu öğrenince paniğe kapıldılar. Sovyetler Birliği’nin yakında kendi ideolojilerini Avrupa’nın geri kalanına empoze etmeye çalışacağından korkuyorlardı. Aynı zamanda, Batı Avrupa ülkeleri, İkinci Dünya Savaşı’nın vahşeti sonrasında savunma yeteneklerinin çoğunu ortadan kaldırdı.
Ocak 1948’de İngiliz Dışişleri Bakanı Ernest Bevin, BM Şartı’nın ilkelerine dayalı olarak toplu güvenliği sağlamak için bölgesel tabanlı bir askeri ittifak oluşturacak bir anlaşma taslağı hazırlamayı önerdi. Amerika Birleşik Devletleri Batı Avrupa’ya askeri destek sağlamaya istekliydi, ancak bu yalnızca Batı Avrupa’nın birleşmesi şartıyla. Avrupa ülkeleri Fransa, Belçika, Lüksemburg, Hollanda ve Birleşik Krallık, beş ülke arasındaki bağları güçlendirmeyi ve karşılıklı bir savunma mekanizması sağlamayı amaçlayan Batı Birliği olarak bilinen şeyi oluşturarak bu ihtiyaca yanıt verdi. Bu Batı Birliği, NATO’nun ne olacağı konusundaki müzakerelerin temelini oluşturdu.
Yaklaşık 40 yıldır NATO’nun birincil hedefi, Sovyetler Birliği ve onun NATO’nun komünist versiyonu olan Varşova Paktı’nda birleşen Doğu Avrupa uydularının oluşturduğu tehdide karşı koymak olmuştur. Ancak 1989’da komünizm Avrupa’da sona erdi. Berlin Duvarı’nın yıkılışı, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden bu yana Avrupa’yı Doğu ve Batı olarak ayıran Demir Perde’nin yıkılışıydı. İki yıl sonra, komünist bloğu yöneten Sovyetler Birliği’nin varlığı sona erdi. Bu, NATO’yu rakipsiz bıraktı. Gerçekten de, Komünizmin çöküşünden ve Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra, bazıları NATO’nun oluşturduğu tehdidin onsuz var olup olamayacağını merak etti.
NATO durdu. Aslında, NATO bayrağı altındaki askeri kuvvetler Soğuk Savaş sırasında aktif değildi. Örneğin, 1995’te NATO güçleri, Bosna-Hersek’teki iç savaşı sona erdiren Dayton Barış Anlaşmalarını uygulamak için seferber edildi. 1999 yılında örgüt, Sırbistan’ın Kosova eyaletinde etnik Arnavutları korumak için askeri harekat başlattı.
İki yıl sonra, Amerika Birleşik Devletleri’ne yönelik 11 Eylül terör saldırılarının ardından, Washington Sözleşmesi’nin 5. maddesi ilk kez yürürlüğe girdi. Bu, ABD hava sahasının uçak devriyesini kullanan ilk NATO terörle mücadele operasyonuna yol açtı. NATO tarafından, dünyanın en işlek ticaret yollarından birini bozabilecek terör faaliyetlerini caydırmak için Akdeniz’de devriye gezen NATO kuvvetlerinin gördüğü Active Endeavour Operasyonu biçiminde bir başka terörle mücadele operasyonu gerçekleştirildi.
2003 yılında NATO, 11 Eylül saldırılarına yanıt olarak ABD’nin ülkeyi işgal etmesinden sonra kurulan Afganistan’daki barış gücünün komutasını devraldı. 2009 ve 2016 yılları arasında NATO, Aden Körfezi ve Afrika Boynuzu’ndaki korsanlıkla mücadele operasyonlarına katıldı. 2011 yılında, Libya’da hükümdarı Muammer Kaddafi’ye karşı bir halk ayaklanmasının ardından, NATO kuvvetleri Libyalı sivilleri koruyan BM kararlarını uygulamakla görevlendirildi. Ülkede bir silah ambargosu ve uçuşa yasak bölge uygulayarak başladı, ancak sonunda Libya güçlerine karşı hava ve deniz saldırıları başlattı.
NATO Genişliyor
NATO’nun dünyadaki rolü büyüdükçe üyeliği de artıyor. Örgüt kurulduğunda 12 üye devleti vardı. Soğuk Savaş sırasında gruba üç yeni ülke katıldı. Türkiye ve Yunanistan 1952’de, Batı Almanya ise 1955’te katıldı. 1982’de İspanya ittifaka üye oldu. Soğuk Savaş sona erdiğinde, NATO üyeliği 15 üyeye yükseldi.
2020 yılına kadar NATO üyelerinin sayısı ikiye katlanarak 30’a ulaştı. Bu büyük genişleme 1999’da Varşova Paktı’nın resmi olarak parçası olan üç ülkenin ittifaka kabul edilmesiyle başladı. Bu ülkeler Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti idi. Beş yıl sonra, Doğu Avrupa’dan yedi ülkenin daha katılmasına izin verildi. Hırvatistan ve Arnavutluk, ittifaka 2009’da, eski Yugoslav Karadağ Cumhuriyeti ise 2020’de katıldı ve NATO, en yeni üyesi olan ve şimdi Kuzey Makedonya olarak bilinen ve 2017’de NATO üyesi olacak olan eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti’ni memnuniyetle karşılıyor.
Bugün NATO
NATO, Soğuk Savaş’ın bir kalıntısı değil, dünya çapında aktif. Aslında, örgütün dünya çapında NATO faaliyetlerine katılan 20.000’den az askeri personeli var. Bu faaliyetler arasında Kosova, Afganistan ve Akdeniz’deki operasyonlarda önde gelen NATO’lar yer alıyor. Bu, NATO’nun ülkenin güvenlik güçlerinin yeteneklerini geliştirmeye yardım ettiği Irak’taki bir eğitim misyonunu da içeriyor. NATO ayrıca barış çabalarında Afrika Birliği’ni de desteklemektedir. NATO’nun en son operasyonlarından biri Doğu Avrupa’daki hava polisliğini içeriyor. NATO’ya göre, bu hava polisliği Rusya’nın Ukrayna’yı işgaline tepki olarak yürütülüyor. Aslında NATO, müttefiklerinin hava sahasını ihlal eden bir dizi Rus uçağının yolunu kestiğini iddia ediyor.
Dünya çapındaki operasyonları devam ederken, NATO hala üyeliğini genişletmeye çalışıyor. Örgütün, İttifak’a katılmak isteyen ülkelere yardım etmek için tasarlanmış Üyelik Eylem Planı (MAP) olarak bilinen benzersiz bir programı bile var. NATO’ya katılmadan önce bu programa 10 Doğu Avrupa ülkesi katılmıştır. Şu anda Bosna-Hersek, gelecekte NATO’nun tam üyesi olma umuduyla bu programa katılıyor.
NATO Ülkeleri
|NATO ülkeleri||Yıl katıldı|
|Arnavutluk||2009|
|Belçika||1949|
|Bulgaristan||2004|
|Kanada||1949|
|Hırvatistan||2009|
|Çek Cumhuriyeti||1999|
|Danimarka||1949|
|Estonya||2004|
|Fransa||1949|
|Almanya||1955|
|Yunanistan||1952|
|Macaristan||1999|
|İzlanda||1949|
|İtalya||1949|
|Letonya||2004|
|Litvanya||2004|
|Lüksemburg||1949|
|Karadağ||2017|
|Hollanda||1949|
|Kuzey Makedonya||2020|
|Norveç||1949|
|Polonya||1999|
|Portekiz||1949|
|Romanya||2004|
|Slovakya||2004|
|Slovenya||2004|
|ispanya||1982|
|Türkiye||1952|
|Birleşik Krallık||1949|
|Amerika Birleşik Devletleri||1949|