Eduardo G'1leano
.
Biz Hayır Diyoruz
Once görüntü. Sonra söz. Ben bir durumu, bir duyguyu ya da bir düşünceyi eğer önce gözlerimi kapatıp göremiyorsam onu aktarma yeteneğinden yoksunum; bu görüntüyü aktarma gücüne sahip, gö rüntünün görkemine yaraşır sözcükleri bulmak da bana her ı.aman pahalıya patlıyor. Sanının çizerek yazıyorum; yetenek eksildiğiq· den, boyayarak çizemediğim için. Ressam olamad1ğım için, mecbd ren yazar oluyonun. Sevdiğin kadın sana yüz vermiyor, sen de b ziniyle evleniyorsun. On dört yaşımı yeni bitirdiğimde ilk çizimim yayımlandı. Montevideo'da haftalık bir sosyalist dergide politik bir karikatürdü. O günden beri pek çok çizim yayımlad1m, bir buçuk yüzyıl önce Galler'den Unıguay'a gelen babamın büyük büyükbabasına ait soyadım Hughes'un dilindeki teJatluzu olan Gius imı.asıyla. On sekiz yaşına 4 ara bazı yazılı gazetecilik de nemelerine giıiştiın. Sanat sayfalarına yazdım, delibnlılığın arsız-
METİS SEÇKİLERİ
Eduardo Galeano
Biz Hayır Diyoruz l 940'ta Uruguay'ın başkenti Montevideo'da doğan Edu ardo Galeano, militan gazeteciliğin önemli isimlerin dendir. Diktatörlük kapatana kadar 35 yıl yayımlanan ef sanevi Marcha dergisinde yazı işleri müdürlüğü yaptı. Epoca d0ergisini kurup yönetti. 1973'te gerçekleşen as keri darbeden sonra bir süre hapis yattı. Hapisten çıktık tan sonra 1976'daki darbeye kadar Arjantin'de sürgünde yaşadı; Marcha okulunun sürgündeki gazetecileriyle birlikte Crisis dergisini kurup yönetti. 1976'da İspanya sürgün yılları başladı. l 985'te Uruguay'a geri döndü. Galeano, iki kez Casa de la Americas Ödülü'nü ka zandı. Ateş Anıları adlı üçlemesi Uruguay Kültür Bakan lığı Ödülü'ne layık görüldü. 1989'da Washington Üniver sitesi'nin verdiği American Book Awards Ödülü'nü ka zandı. Tüm Avrupa dillerine, Rusçaya, İbraniceye ve Ja poncaya çevrilmiş olan Galeano'nun Türkçedeki kitap ları şunlardır: Aşkın ve Savaşın Gündüz ve Geceleri, Ay nalar, Gölgede ve Güneşte Futbol, Kucaklaşmanın Kita bı, Latin Amerika'nın Kesik Damarları, Papağanın Di riliş Öyküsü, Söz Mezbahası, Tepetaklak, Ve Günler Yü rümeye Başladı, Yürüyen Kelimeler, Zamanın Ağızları.
Metis Yayınlan İpek Sokak 5, 34433 Beyoğlu, İstanbul Tel: 212 2454696 Faks: 212 2454519 e-posta: firstname.lastname@example.org www.metiskitap.com Yayınevi Sertifika No: 10726 Metis Seçkileri BİZ HAYIR DİYORUZ Eduardo Galeano'dan Seçme Yazılar © Eduardo Galeano, 2006 © Metis Yayınlan, 2006 Derleme ve Çeviri © Bülent Kale, 2006 Fotoğraflar, s. 61-8 © Sebastiao Salgado
İlk Basım: Mart 2008 İkinci Basım: Ekim 2013 Yayıma Hazırlayan: Müge Gürsoy Sökmen Dizi Grafik Tasarım: Semih Sökmen Dizgi ve Baskı Öncesi Hazırlık: Metis Yayıncılık Ltd. Baskı ve Cilt: Yaylacık Matbaacılık Ltd. Fatih Sanayi Sitesi No. 12/197-203 Topkapı, İstanbul Tel: 212 5678003 Matbaa Sertifika No: 11931
ISBN-13: 978-975-342-661-9
Biz Hayır Diyoruz Eduardo Galeano'dan Seçme Yazılar Hazırlayan ve Çeviren:
Bülent Kale
@})
metis
İçindekiler
Sunuş, B ülent Kale 7 Bir Otoportre İçin Notlar 13 Sözün Savunusu 17 Sürgün; Nostalji ile Yaratı Arasında 29 Latin Amerika'da Edebiyat ve Kültür Üzerine On Yaygın Yanlış ya da Yalan 37 Sebastiiio Salgado'nun Fotoğraflan Işık Çöplüğün Sımdır 56 Zamanımızın Bir Totemi 73 Zidane'ın Dünya Kupası 77 Suç ya da Şenlik Olarak Beden 82 Tehlikeli Gökkuşağı 86 Büyülü Bir Yaşam İçin Büyülü Bir Ölüm 90 Demokrasi Bozuntuları: Ensemizde Gözümüz Olması İhtiyacı Üzerine 98
İktidarsızlık Yapısının Portresi Üzerine Notlar 109 İyi'nin ve Kötü'nün Tiyatrosu 122 Küba Ağrıyor 126 İşkencecinin İtirafı 130 Hisseli Kıssalar 134 Beyaz Lanet 137 Savaşlar Yalan Söylüyor 141 Atasözleri 145 Çalışanların Hakları Arkeolojik Bir Konu mu? 149 Bolivya'nın İkinci Kuruluşu 153 Duvarlar 156 Beş Yüzyıl: Ma
·
aguar ve Vaat Edilmiş
Topraklarımı
O
Gökkuşağının Amerika Semalarında Yasaklanışının Beş Yüzyılı 169 Onlar Gibi Olmak 182 Biz Hayır Diyoruz 193
Sunuş
LATİN AMERİKA'DA militan gazeteciliğin önde gelen isimlerinden Eduardo Galeano çok erken yaşlarda başladı gazeteciliğe. Bu seç kide de yer alan "Bir Otoportre İçin Notlar" adlı yazısında "ilk çi zimini 14 yaşında (haftalık sosyalist gazete El Sol'e) yaptığını, boş bir sayfa karşısında ilk paniğini 18 yaşında yaşadığını" söyler. Kar şısında ilk paniğini yaşadığı o boş sayfa daha sonra Latin Amerika' nın Uruguay'da yayımlanan efsanevi haftalık gazetesi Marcha'da yayımlanmıştı. 1939'dan, 1974'te diktatörlük tarafından kapatılana kadar tam 35 yıl yayımlanan ve Pablo Neruda'dan Octavio Paz'a, Che Guevara'dan Salvador Allende'ye, Juan Goytisolo'dan Jean Paul Sartre'a kadar dünya çapında pek çok ismin yazdığı dergi Uruguay'da (ama aslında La Plata'nın hemen öte tarafındaki Arjan tin'de de) üç farklı kuşağın oluşumunda büyük rol oynadı. Urugu aylı eleştirmen Angel Rama'nın "eleştirel kuşak" olarak tanımlayıp üzerine kapsamlı bir deneme kitabı yazdığı son derece politik bir kuşak yarattı. Eduardo Galeano bu eleştirel kuşaktan, kendisini ya ratan ustalarıyla beraber (1960-64 yıllarında Marcha'nın yazı işle ri müdürlüğünü yaptı) aynı idealler için yazmayı sürdüren bir ga zeteciydi, hfila da öyle. Daha sonra 1964'te militanı olduğu MLN-T (Movimiento Naci onal de Liberaci6n - Tupamaros) hareketinin yayın organı olan Epo ca gazetesini kurdu ve yönetti. 1973 yılındaki diktatörlüğün ardın dan 1976'daki darbeye kadar yaşadığı Buenos Aires'te Arjantinli meslektaşları ve Marcha okulundan sürgündeki gazetecilerle kur dukları Crisis'te gazeteciliğe devam etti. Marcha diktatörlük yılla rında Meksiko'da aylık olarak Cuadernos de Marcha adıyla yayım lanırken de, diktatörlüğün ardından, doğduğu ülkede (derginin ku-
8
BİZ HAYIR DİYORUZ
rucusu Carlos Quijano'nun ailesi karşı çıktığı için) Brecha adıyla yeniden yayın hayatına başlayınca da katkıda bulunmayı sürdürdü, sürdürüyor. Kendisiyle yapılan söyleşilerde ve yazılarında şaka yollu Uru guay kahvelerinde Latin Amerika'ya özgü inanılmaz hikayeler din leyerek büyüdüğünü söyler ki doğrudur, ancak formasyonunu, bü tün yazılarını temellendirdiği o insan odaklı bakış açısını, karam sarlıktan beslenen sonsuz umudunu, çalışma disiplinini, yıllar için de yarattığı üslubunun temellerini Marcha'da edindiğini söylemek gerekir. Bu anlamda, bu yetileri kazanmasına büyük emeği geçmiş iki ustasından biri Marcha'nın kurucusu ve yayın yönetmeni Don Carlos Quijano, diğeri de Latin Amerika edebiyatının en özgün isimlerinden Uruguaylı yazar Don Juan Carlos Onetti'dir. Galeano, 1981 Temmuzu'nda diktatörlük yüzünden Meksiko'da yine Don Carlos Quijano'nun yönetiminde çıkan Cuadernos de Mar cha'nın yıldönümüne bir mektupla katılır ve 20 yıl önce omuz omu za çalışarak gazeteciliği öğrendiği ustasına dünyanın dört bir yanı na dağılmış olmanın hüznü ve Uruguaylılara özgü bir melankoliy le şöyle seslenir: "Çok şey gördüm çok şey yaşadım geçen yirmi yılda. Neredeyse hiç saçım kalmadı, ama ne arzum ne azmim azal dı. Ve yazarlık mesleğinin onuruna asla ihanet etmedim: Sizin bize kelimeleriniz ve eylemlerinizle öğrettiğiniz o onur ve sorumluluk duygusuna asla ihanet etmedim." Bu satırlar 26 yıl sonra, bugün de geçerlidirler. Galeano için sözün onuru vardır; insan etten ve ke mikten yapılmıştır ama söylediği kelimelerden de yapılmıştır. Eserleri Türkçeye henüz çevrilmemiş olan Uruguaylı ünlü ya zar Juan Carlos Onetti, Marcha'nın yazı işleri müdürü ve aynı za manda Reuters'in Latin Amerika muhabiriydi. Edebiyat tarihinin en sıra dışı figürlerindendi. Diktatörlük sona erdikten sonra Uruguay'a dönmeyi reddetti. 1994 yılında Madrid'deki evinde öldüğünde on beş senedir yatağında susarak, sigara içerek ve özel bir düzenekle �un ucundan şarap içerek yaşıyordu. Galeano yirmi ya-� şmdan ben "\anıdığı ve İspanya'daki sürgün yıllarında sık sık görüş tüğü Onetti'� yakın zamandaki bir belgeselde yine melank e anar: "Çok şe öğrendim Onetti'den. Onetti. Juan Carlo Onetti. Sürekli küfrede i. Usta, gözlerini tavana diker, sürekli igara içer, çok az şey söyler da hiçbir şey söylemezdi. Ve 6yle küfrede ·
/
SUNUŞ
9
küfrede bana yaşamayı hak eden kelimelerin yalnızca sessizlikten daha iyi kelimeler olduğunu öğretti." Teori Onetti'ye aitti ama yöntem Meksika'dan bir başka ustadan geliyordu: "Baltayla yazıyorum, ona nasıl yazdığını sormuştum, bana baltayla yazıyorum, diye fısıldadı, çünkü böyle fısıldayarak konuşurdu. Yazmayı ondan öğrendim, ben de baltayla yazıyorum." Latin Amerika edebiyatının en önemli isimlerinden, Meksikalı ya zar Juan Rulfo'dan bahsediyor Galeano. Yine yakın zamandaki bir söyleşisinde şöyle der: "Üslubumu geliştirmemde ustam Juan Rul fo'nun payı oldu. Onunla dost olma şansına eriştim. Şu arkasında silgisi olan eski kalemlerle yazar gibi yazmak lazım, derdi bana, çünkü ucundan çok arkasıyla yazılır kalemin, yani ekleyerek değil; silerek." Yazmak üzerine kaleme aldığı bir metinde hala ustasının tavsiyelerine sadık olduğunu gösterir: "Aynı metni bir, iki, üç, beş, yirmi farklı şekilde yazanın, her seferinde daha kısa, daha yoğun, düzeltilmiş ve küçültülmüş son hali çıkar ortaya." "Kısa tutmayı öğrendim," der gazetecilikten edindiği becerileri sıralarken. Ama bazı şeyleri dışarıda bırakarak kısa tutmayı değil: "Beni, bir sürü şey söylemek isteyen biri için elzem olan bir sente ze zorladı." Ve gazeteci olmanın getirdiği, yazılarına renk katan çok önemli bir özelliğini daha açık eder: "Gazetecilik seni o küçük çevrenden çıkmaya ve gerçekliğe, başkalarının dansına katılmaya zorlar." Eleştirmenler, gazeteciliğin, öykünün ve şiirin sınırlarında dola şan, her üç disiplinden de belli ölçülerde yararlanan üslubuyla dik kat çektiğini söylüyorlar. Her zaman "dansına katıldığı öteki"lerin yanından yazdığını, laf kalabalığım sevmediğini, sessizlikten daha değerli olduğuna inanmadığı sözü asla söylemediğini de belirtmek gerekir. O yoğun, kısa metinlerinin şiirden yoksun olmadığını, ger çekliği anlatırken düşleri de anlattığını, bize gerçeklerimizle düşle rimiz arasındaki kaçınılmaz ilintiyi hissettirdiğini, hayatın öznesi olduğumuzu sürekli hatırlattığım da ekleyelim. Galeano eline ge çen her şeyi parçalamakta usta olan, bize sürekli iki seçenekten bi rini ya da çoğu zaman hiçbirini sunan sistemin gerçek yüzünü orta ya çıkarır ve bizi, sistemin bize sunduğu hayatı yaşamamaya, ken di hayatımızı yapmaya davet eder. Hayat da tıpkı tarih gibi yapıla bilen bir şeydir onun metinlerinde.
BİZ HAYIR DİYORUZ
10
Ben, son olarak, metinlerinin okuru asla dışarıda bırakmayan bambaşka bir büyüsü olduğunu da söylemek istiyorum. Galeano metinleri bize ne yalnızca dünyanın gidişatı hakkında esaslı bir ders verirler, ne de yalnızca edebiyatın tadı damağımızda kalan lezzetli meyvesinden ikram ederler. Galeano metinleri, konusu ne olursa olsun, okura, bahsi geçen nimetlerden yoksun olmayan, keyifli bir sohbet sunarlar. Konuşan bizimle aynı kaygıları taşıyan, aynı soru lara cevap arayan bir benzeşimizdir. Kendiliğinden bir "biz" ruhu oluşur ve okurla yazar arasında benzerine çok az rast gelinebilecek son derece keyifli, son derece doyurucu bir muhabbet hasıl olur. Büyük saygı duyduğumuz bir yazardır ama aynı zamanda yol arka daşımızdır, dostumuzdur. Bu seçkide, gazeteciliğin edebiyatın bir alt kolu olmadığına ina nan, başlı başına, hem de en etkililerinden bir edebiyat türü olduğu nu savunan Eduardo Galeano'nun çeşitli gazete ve dergilerde ya yımlanmış
26
yazısına yer verdik. Her biri farklı temaları ele alan
ama bizim de "sessizliğe yeğlediğimiz kelimeler ve düşünceler"den oluşan, edebiyatın hakkıyla kullanıldığında gazeteciliği ne denli et kili kılacağım gösteren güçlü metinler bunlar. İlki Che'nin öldürülmesi üzerine kaleme alınan 1967 tarihli "Bü yülü Bir Yaşam İçin Büyülü Bir Ölüm", sonuncusu 2006 Dünya Ku pası ve Zidane üzerine yazılan bir metin olan kırk yıla dağılmış bu gazetecilik ürünlerinin her birinin altına -okurun yazarın üslubunda ya da ele aldığı temalardaki farklılıkları ya da sürekliliği takip ede bilmesini kolaylaştırmak için- kaleme alındıkları tarihler not düşül dü. Che, Zidane, Salgado, Evo Morales, Latin Amerika edebiyatı, yazarın işlevi, televizyon, beden, işkence, sürgün, Şili, Küba, Boliv ya, ABD, emekçiler, eşcinseller, beyazlar, siyahlar, yerliler, Latin Amerika gibi pek çok farklı konuya değinen metinleri Spçerken Ga leano'nun üslup özelliklerini ve bazı temel konularını -Latin Ame rika tutkusu, Amerika'nın gerçek kimliği, dünyanın ve doğanın tala nı, halk kültürünü hor gören ve bizi kendimize yabancılaştıran sis temin ifşası gibi- barındıran metinler dışında, politik tarihimizdeki benzerlikler dolayısıyla -askeri darbeler, sürgünler, ardından gelen demokrasi bozuntuları gibi- bizi ülkemiz hakkında düşünmeye sevk eden metinleri de dahil etmeye çalıştık. Bu vesileyle, bu seçki nin oluşmasında yapıcı eleştirileriyle katkılarını esirgemeyen Müge
SUNUŞ
11
Gürsoy Sökmen'e v e Tuncay Birkan'a teşekkür ederim.
. Son olarak, bu seçkiyi oluştururken bizlere büyük keyif ve he
yecan veren bir ayrıntıyı da sizlerle paylaşmak isteriz. Seçkide yer alan 1999 tarihli "Çalışanların Haklan Arkeoloj ik Bir Konu mu?" dahil 2000'li yıllarda yazılmış 11 metin bizzat Eduardo Galeano ta rafından seçildi. Onunla farklı kıtalardan da olsa birlikte yayıncılık yapmanın tarifsiz onuruyla, onunla birlikte, büyük bir keyif ve inançla "Biz de hayır diyoruz!"
Bülent Kale
2007 sonları, İstanbul
Bir Otoportre İçin Notlar
YETENEK Önce görüntü. Sonra söz. Ben bir durumu, bir duyguyu ya da bir düşünceyi eğer önce gözlerimi kapatıp göremiyorsam onu aktarma yeteneğinden yoksunum; bu görüntüyü aktarma gücüne sahip, gö rüntünün görkemine yaraşır sözcükleri bulmak da bana her zaman pahalıya patlıyor. Sanırım çizerek yazıyorum; yetenek eksikliğin den, boyayarak çizemediğim için. Ressam olamadığım için, mec buren yazar oluyorum. Sevdiğin kadın sana yüz vermiyor, sen de kuziniyle evleniyorsun.
HATIRLAMA On dört yaşımı yeni bitirdiğimde ilk çizimim yayımlandı. Montevi deo'da haftalık bir sosyalist dergide politik bir karikatürdü. O gün den beri pek çok çizim yayımladım, bir buçuk yüzyıl önce Galler' den Uruguay'a gelen babamın büyük büyükbabasına ait soyadım Hughes'un Kastilya dilindeki telaffuzu olan
Gius imzasıyla.
On sekiz yaşına kadar ara ara bazı yazılı gazetecilik denemeleri ne giriştim. Sanat sayfalarına yazdım, delikanlılığın arsızlığıyla, bilgiden çok cüretle; çok erken yaşlardan itibaren fabrika ve mağa zalarda pek çok işte çalıştığım için iyi bildiğim sendikal hareketler üzerine yazdım. On sekiz yaşında bembeyaz bir sayfa önünde ilk paniğimi yaşadım, şimdi de büyük oranda hissettiğim bir panik: Her şeyi ayrıntısıyla yazmak istedim, kendimi vermek istedim - ama beceremedim. Bunu fırçalarla da denemiş ama becerememiştim. On dokuz yaşında öldüm ama yeniden doğdum.
\ BİZ HAYIR DİYORUZ
14
Yirmi yaşında kötü bir roman yazdım. Romanımı bana anne ta rafından Cenovalı büyük büyük dedemden gelen Galeano soyadıy la imzaladım. Sonra pek çok kere öldüm ve yeniden doğdum. Hokusai, göz kamaştırıcı Japon sanatçı, altmış kez yeniden doğuşuna işaret et mek için altmış farklı isim seçmişti. Bende onun cesareti yok; ne de ondaki yeteneğin gölgesi.
AÇIKLAMA Büyük Britanya'dan, İtalya'dan, İspanya'dan ve Almanya'dan bü yük dedeler: Honduras'ta bir İsveç konsolosu çehresi. Bununla be raber her zaman Machu Picchu'nun taşları ya da ülkemin çakılları kadar Latin Amerikalı olduğumu biliyordum. Bunu biliyordum ve biliyorum, bir şey nasıl gerçekten biliniyorsa öyle: İçimde, en de rinlerimden kafama doğru yolculuk ederek, tersine değil. Hala kendisinden habersiz olan topraklara aitim. Kendisini ifşa etmesine -ifşa etmesine, isyan etmesine- yardım etmek için yazı yorum ve onu ararken kendimi arıyorum, onu bulurken kendimi buluyorum; onunla, onda kayboluyorum.
SAPLANTI Çok kötü bir tarih öğrencisiydim. Bana tarihi, seramik müzesine ya da ölüler ülkesine ziyaret olarak öğrettiler. Geçmişin sessiz ya da dilsiz olmadığını keşfettiğimde yirmi yaşımı geçmiştim. Bunu Car pentier romanları, Neruda şiirleri okuyarak keşfettim. Bunu kafe lerdeki buluşmalarda Uruguay kırlarında ihtiyar bir savaşçı, o ka dar ihtiyar ki yorgun göz kapaklarını açık tutmak için arasına küçük bir portakal sapı yerleştiren ama bir taraftan da mızrağının ucunda düşman bir süvariyi kaldıran çok ihtiyar bir savaşçı üzerine hikaye ler dinleyerek keşfettim. Sorarak keşfettim. Sorarak ve kendime so rarak; yaşadığımız bu gezegen nereden geliyordu, her dakika otuz çocuğun açlıktan ya da hastalıktan ölmesi için her dakika silahlara bir milyon dolar harcayıp hiçbir ceza görmeyen bu dünya nereden geliyordu? Sorarak ve kendime sorarak: Bu dünya, bizim dünya-
BİR OTOPORTRE İÇİN NOTLAR
15
mız, b u mezbaha, bu tımarhane tanrının eseri mi, insanların eseri mi? Hangi geçmiş zamandan doğdu bu şimdiki zaman? Niçin bazı ülkeler diğer ülkelerin sahibine dönüştü, bazı insanlar diğer insan ların, erkekler kadınların, kadınlar çocukların, mallar insanların sa hiplerine dönüştü? Ben tarihçi değilim. Ben bir yazarım, Amerika'nın belleğine saplantısı olan, özellikle de Latin Amerika'nın, belleksizliğe mah kum edilmiş şefkatli toprakların belleğine saplantısı olan bir yazar.
ARAŞTIRMA Üç ayda, doksan gecede yazdım Latin Amerika 'nın Kesik Damarla
rı'm.
Pek çok okumanın, pek çok yolculuğun, öfkenin, aşkın, şaş
kınlığın sonucu oldu. Ve özellikle pek çok şüphenin sonucu doğdu: hep bir şeylere gebe olan verimli şüphenin. On üç yıl geçti ve pişman değilim.
Kesik Damarlar
bugünkü
Latin Amerika gerçekliğinin herhangi bir çözülemez lanetten gel mediğini gösteren olaylan anlatıyor. Ben tarihi araştırmak istedim; tarihi yapmaya teşvik etmek için, geçmişin kurbanlarının bugünün kahramanları olması için, özgürlük alanları açmaya yardım etmek için. Bana öyle geliyor ki kitap epey yararlı oldu, okuryazarlığın ol madığı sefalet ve diktatörlük topraklarında bir kitap ne kadar yarar lı olabilirse o kadar: altının, gümüşün, bakırın ve petrolün çalınma sından, aynı zamanda sesin ve belleğin çalınmasından acı çekenler için faydalı.
ŞARKI Pişman değilim ama yine de Kesik Damarlar'ın tarihi tek boyuta in dirgediğini düşünüyorum. Ve eğer tarih diyorsam, gerçeklikten bah sediyorum; gerçekliğin canlı belleği, yaşayan yaşam diyorum, şar kısını pek çok farklı sesten söyleyen yaşam; insanlığın bütün kül türlerinin ve bütün çağlarının birbiriyle harman olduğu Latin Ame rika'da bu ses farklılıkları sonsuz gibidir. Ağzım o seslere yaraşır mı bilmiyorum, buna karşılık hiçbir edebi eserin bu seslerin tama mını kucaklayamayacağını biliyorum. Ancak o kadar yoğun çınlı-
BİZ HAYIR DİYORUZ
16
yorlar ki, bu çağrıya direnmek mümkün değil. Şu anda da, gizlerini paylaşma arzusuyla bu Amerika'yla, özel likle Latin Amerika'yla sohbet etme çağrısına ölesiye kapılmış hal deyim; sanki Latin Amerika bir insanmış, bir kadınmış gibi. Hangi çamurlardan doğdu? Hangi aşk maceralarından, kaç tecavüzden geçti? Adı
Ateş Anıları,
bir üçleme olacak. Bugünlerde ikinci cildini
bitirdim. İki kuyruklu bir köpek gibi mutluyum, bedenim ne kadar protesto etse de: Bu maceraya giriştiğim dört yıldan beri, bir za manlar hayli gür olan saçımın son tellerini de kaybettim, bfr oniki parmak ülseri ve disk kayması edindim.
SONUÇ Şimdi bu satırlarda bir otoportre yazdığım varsayılıyor. Koyu Ka tolik çocukluğumu da ekleyebilirim, Tanrı'mn, Evrensel Polis Şefi Tann'nın gözünde her şeyin suç olduğu, ruhun ve bedenin sırasıyla Güzellik ve Canavar olduğu çocukluğumu; ya da Marksizmin dog matik versiyonlarıyla, insanı doğadan, mantığı duygudan ayıran Tek Hakikat'i savunan versiyonlarıyla olan anlaşmazlıklanmdan bahsedebilirim. Ya da farklı mutsuzluklarda at sürdüğümü, pek çok kere attan düştüğümü, bazı korkunç olaylan içerden tanıdığımı ve sürgünün her zaman kolay olmadığım anlatabilirim. Pek çok acının ve ölümün sonunda, güzellikler karşısında hayrete düşme ve alçak lıklar karşısında öfkelenme yeteneğimi bala koruyabildiğimi ve be ni güldürmeyen hiçbir şeyi ciddiye almamamı öneren şairin haki katine inanmayı sürdürdüğümü anabilirim. Bir otoportre. Operalardan, plastik masa örtülerinden ve bilgi sayarlardan nefret ettiğimi söyleyebilirim, denizden uzakta yaşaya mayacağımı, neredeyse her şeyi elle yazdığımı, üç kere evlendiği mi ... ama kendimden bu kadar bahsetmekten sıkılıyorum. Sıkılıyo rum: Bunu fark ediyorum, itiraf ediyorum, onaylıyorum. Bir zaman önce, bir aynayı didikleyen bir tavuk gördüm. Tavuk kendi görüntüsünü öpüyordu. Sonra hemen uyudu. 1 983
Sözün Savunusu
1
İnsan bir iletişim ve diğerleriyle buluşma ihtiyacından yazar; ken disine acı vereni açıklamak ve mutluluk vereni paylaşmak için. İn san kendi yalnızlığına ve başkalarının yalnızlığına karşı yazar. İn san edebiyatın bilgileri aktardığını varsayar, yazdıklarını okuyan kişinin dilini ve hareketlerini etkilediğini ve birlikte kurtulmak için birbirimizi daha iyi tanımamıza yardım ettiğini varsayar. Ama "ka lanlar" ve "diğerleri" fazlasıyla müphem terimler ve kriz zamanla rında, tanımlama zamanlarında, muğlaklık yalana çok fazla benze yebilir. İnsan aslında talihiyle ya da talihsizliğiyle kendisini özdeş hissettiği yeryüzünün kötü beslenenleri, kötü uyuyanları, isyancıla rı ve hor görülenleri için yazar ve bunların çoğunluğu da okuma bilmez. Bilen azınlık arasında, kaçı kitap için para ayırır? İnsanın "kitle" denilen bu kullanışlı soyutlama için yazdığını savunarak bu çelişki çözülür mü?
2 Ayda doğmadık, göğün yedinci katında yaşamıyoruz. Dünyanın fır tınalı bir bölgesine, Latin Amerika'ya ait olmanın ve zorlu geçen bir tarihsel süreci yaşamanın mutluluğuna ve talihsizliğine sahibiz. Sınıflı toplumun çelişkileri burada zengin ülkelerdekilerden çok daha kıyıcı. Kitlesel sefalet, dünya nüfusunun· yüzde altısının bütün dünyanın ürettiği zenginliğin yansını dokunulmazlıkla tüketmesi için yoksul ülkelerin ödediği bedelin adı. Çok azın refahı ve pek çokun talihsizliği arasında açılan uçurum ve uzaklık Latin Ameri-
BİZ HAYIR DİYORUZ
18
ka'da çok daha fazla, uzaklığı korumak için gereken yöntemler ise çok daha vahşi. Temel bozukluklarına çözüm getirmeden eski tarım ve maden yapıları üzerine kurulan bağımlı ve kısıtlayıcı bir endüstrinin geli şimi, toplumsal çelişkileri hafifletmek yerine keskinleştirdi. Hile karlık ve aldatmakta uzman geleneksel politikacıların marifetleri, bugün yetersiz, vadesi dolmuş, faydasız kalıyor: Manipülasyona ra zı olmaya izin veren popülist oyun artık münıkün değil ya da iki ucu keskin olduğu ortaya çıkıyor. Egemen sınıflar ve ülkeler baskı me kanizmasına başvuruyorlar. Her gün daha çok toplama kampına ben zeyen bir sosyal sistem başka hangi yollarla değişmeden sürebilirdi ki zaten? Büyüyen lanetliler ordusunu elektrikli teller olmadan na sıl çizginin dışında tutabilirler? İşsizliğin, yoksulluğun ürettiği top lumsal ve siyasi gerilimlerin fasılasız gelişimi yüzünden sistem teh dit hissettikçe yapmacıklı, hoş tavırlara uygun mekanlar daralıyor: Dünyanın kenar mahallelerinde sistem gerçek yüzünü gösteriyor. Günden güne ülkelerimizin çoğunda baskı rejimi uygulayan diktatörlüklerdeki bariz bir özgürlük faziletini teslim etmeliyiz: Ti caret özgürlüğü, ki kriz zamanlarında insanların tutsaklığı anlamı na geliyor. Latin Amerikalı bilim insanları göç ediyor, laboratuvarlarda ve üniversitelerde kaynak yok, endüstriyel know how hep yabancı, çok
pahalıya geliyor, ama terör teknolojisinin gelişmesindeki bariz ya ratıcılık faziletini kabul etmeliyiz: Latin Amerika işkence yöntem lerinin, insanları ve düşünceleri öldürme tekniklerinin, sessizlik ha satımn, acizlikte ve korku tohumlarında verimliliğin gelişimine da ir ilham verici evrensel katkılarda bulunuyor. Biz, sesi olmayanların sesinin ortaya çıkmasına yardımcı olan bir edebiyat için çalışmak isteyenler, bu gerçeklik çerçevesinde na sıl hareket edebiliriz? Sağır ve dilsiz bir kültürün ortasında kendi mizi duyurabilir miyiz? Bizinıkiler sessizlik cumhuriyetleri. Yaza rın küçük özgürlüğü, acaba bazen başarısızlığının kanıtı değil mi dir? Kimlere ve nereye kadar ulaşabiliriz? Özgürlerin ve adillerin dünyasını haber vermek güzel iş; açlık ve -gizli ya da açık- hapis sistemini reddetmek onurlu görev. Ama,
sınıra kaç metre var? İktidar sahipleri nereye kadar izin verecekler?
SÖZÜN SAVUNUSU
19
3 Farklı sosyal ya da siyasal rejimler altındaki doğrudan sansür bi çimleri, kitapların ve uygunsuz ya da tehlikeli gazetelerin yasak lanması ve bazı gazeteci ve yazarların sürgün, cezaevi ya da mezar olan kaderleri üzerine epey tartışıldı.
Ama dolaylı sansür çok daha etkili bir biçimde işliyor. Daha az
göründüğü için daha az gerçek değil. Dolaylı sansürden çok az bah sediliyor; bununla beraber ülkelerimizin çoğunun maruz kaldığı sistemin baskıcı ve engelleyici karakterini Latin Amerika'da en de rinlikli tanımlayan sansür bu. Adını asla söylemeye cüret etmeyen bu sansürün temeli ne? Denizde su olmadığı için geminin yüzdürü lememesi: Eğer Latin Amerika nüfusunun yüzde beşi buzdolabı ala biliyorsa, yüzde kaçı kitap alabilir? Ve yüzde kaçı o kitabı okuyabi lir, ihtiyaç hisseder, etkisini yaşar? Okumuş elitin tüketimine hizmet eden bir kültür endüstrisinden geçinen Latin Amerikalı yazarlar olarak, bir azınlıktan geliyoruz ve yine onlar için yazıyoruz. Eserleri sosyal eşitsizliği ve egemen kül türü onaylayan yazarların nesnel durumu bu, ama aynı zamanda bizlerin, onlardan ayrılmak isteyen yazarların da nesnel durumu. Büyük oranda, içinde bulunduğumuz gerçekliğin oyununun kural ları tarafından bloke edilmiş durumdayız. Gözetleyici sosyal düzen insanların büyük çoğunluğunun yara tıcı kapasitesini başka alanlara kaydırıyor ya da yok ediyor ve ya ratma olasılığım, insan olma acısına ve ölümün kesinliğine karşı o eski yanıtı bir avuç uzmanın mesleki pratiğine indirgiyor. Biz, La
tin Amerika'da bu uzmanlar kaç kişiyiz? Kimler için yazıyoruz, kim lere ulaşıyoruz? Bizim gerçek kitlemiz kim?
Alkışlara güvenmeyelim. Bizi kutlayanlar bazen bizi zararsız bulanlardır.
20
BİZ HAYIR DİYORUZ
4 İnsan ölümü şaşırtmak ve içinde kendisini kovalayan fantazmalan köşeye sıkıştırmak için yazar ama yazdıkları ancak bir biçimde ko lektif kimlik kazanımı ihtiyacıyla örtüştüğü zaman tarihsel olarak yararlı olabilir. İnsanın,"Ben böyleyim" deyip kendini sunarak pek
çok kişinin nasıl olduklarının bilincine varmasına yardım edebil meyi istediğine inanıyorum. Kolektif bilincin açıklanmasında bir araç olarak, sanatın temel ihtiyaç kabul edilmesi gerekir; lüks değil.
Ama Latin Amerika'da sanat ve kültür ürünlerine ulaşım büyük ço ğunluğa kapalı. Kimlikleri sürekli kültür işgalleriyle yıkılmış, acımasız sömürü leri dünya kapitalizm makinesinin işlemesine hizmetkar kılınmış halklar için sistem bir "kitle kültürü" yaratır. Kitleler
için kültür de
mek gerekir aslında, bilinçleri manipüle eden, gerçekliği gizleyen, yaratıcı hayal gücünü ezen kitlesel dolaşıma sahip bu indirgenmiş sanat için en uygun tanım budur. Elbette kimliğin açıklanmasına hizmet etmez, yalnızca iletişim araçları aracılığıyla kitlesel olarak yayılan yaşam biçimlerini ve tüketim yöntemlerini dayatmak için kimliği silmenin ve deforme etmenin bir aracıdır. İthal bir yaşam süren, ahmaklık ve zevksizlikle "evrensel kültür" denileni ya da bu nunla egemen ülkelerin kültürlerini karıştıranların anladıklarını kopya etmekle yetinen egemen sınıfın kültürüne "ulusal kültür" de nir. Bizim zamanımızda, çoklu pazarların ve çokuluslu şirketlerin çağında, ekonomi uluslararasılaştı ve kültür de, hızlanan 'gelişme ve araçların kitlesel yayılımı sayesinde "kitle kültürü" de uluslara rasılaştı. İktidar merkezleri bize makineler ve patentlerin yanı sıra ideolojiler de ihraç ediyorlar. Eğer Latin Amerika'da yeryüzü ni
metlerinin sefası azıcığa ayrılmışsa çoğunluğun fantaziler tüket mekle yetinmesi zorunlu. Yoksullara zenginlik ilüzyonlan satılıyor, ezilenlere özgürlük ilüzyonları, yenilenlere zafer düşleri ve güçsüz lere iktidar düşleri. Televizyonun, radyonun ve sinemanın dünya nın eşitliksiz örgütlenmesini haklı göstermek için yayınladıkları simgeleri tüketmek için okuma bilmek gerekmiyor.
Her dakika pek çok çocuğun öldüğü bu topraklarda yürürlükte
ki sistemin kalıcı olması için birbirimize bizi ezenlerin gözleriyle
SÖZÜN SAVUNUSU
21
bakmamız gerekiyor. Halk, "bu" düzeni "doğal" v e b u yüzden de
sonsuz olarak kabul etmesi için evcilleştiriliyor; sistem vatanla öz deşleştiriliyor; rejimin düşmanı hain ya da dış mihrak ilan ediliyor. Sistemin kanunu olan orman kanunu kutsallaştırılıyor; yenilen halklar talihlerini kader olarak kabul etsin diye, geçmiş tahrif edile rek yoksulluğu her zaman uzak zenginlikleri besleyen Latin Arne
rika'nın tarihsel başarısızlıklarının gerçek nedenleri hokus pokusla yok ediliyor; küçük ekranda ve büyük ekranda hep en iyiler kaza nıyor, en iyiler ise hep en güçlüler. İsraf, teşhircilik ve vicdansızlık iç bulantısına yol açınıyor, hayranlık uyandırıyor: Ruh da dahil her şey alınabilir, satılabilir, kiralanabilir, tüketilebilir. Bir sigaraya, bir otomobile, bir şişe viskiye, bir saate büyülü özellikler atfediliyor: Kişilik kazandırıyorlar, hayatta zafere ulaştırıyorlar, mutluluk ya da başarı getiriyorlar. Kahramanların ya da yabancı modellerin ço ğalması zengin ülkelerin markalarının ve modalarının fetişizmine karşılık geliyor. Yerli fotoromanlar ve televizyon dizileri bir özen tilik kargaşasında, ait olduğu ülkenin politik gerçekleri ve toplum sal sorunlarının dışında geçiyor ve ithal televizyon dizileri şiddet ve ketçapla beraber Batılı Hıristiyan demokrasisi satıyorlar.
5 Gençlerle, durmadan kat kat artan ve iş bulamayan gençlerle dolu bu topraklarda, saatli bombanın tik-takları yönetenleri tek gözü açık uyumaya zorluyor. Kültürel yabancılaşmanın çoklu yöntemle
ri, uyuşturma ve iğdiş makineleri her gün daha büyük bir önem ka
zanıyor. Bilinçlerin sterilizasyonuna ilişkin formüller, doğum kon trol yöntemlerinden çok daha başarılı bir şekilde öğretiliyor.
Bir bilinci sömürgeleştirmenin en iyi yolu varlığını ortadan kal dırmaktır. Bu anlamda, bilerek ya da bilmeyerek, bazı Latin Ame rika ülkelerinin yeni kuşaklarında artarak yankı bulan sahte bir kar şı kültür de ithal ediliyor. Gençlere -yapılarındaki taşlaşrnışlık ya da boğucu baskı mekanizmaları yüzünden- politik katılım şansı vermeyen ülkelerde; eğlence ve israf toplumunun yan ürünü olarak
dışarıdan ithal edilen ve parazit sınıfların yapay uzlaşmazlıkların-
BİZ HAYIR DİYORUZ
22
dan kaynaklanan ama bütün sosyal sınıflara önerilen sözde bir "protest kültür" için en güvenilir zemin sunuluyor. Altmışlı yılların sonlarında Birleşik Devletler ve Avrupa'da tü ketimin tek biçimliliğine karşı bir tepki olarak doğan gençlik ayak lanmalarının simgeleri ve giyimleri şimdi seri üretim nesneleri. Psikodelik desenli giysiler "Kurtar kendini" çığlıklarıyla satılıyor; uyuşturucu halüsinasyonlarınm estetik modellerini yeniden üreten müzikler, posterler, saç bantları ve giysiler Üçüncü Dünya'nın üze rine endüstriyel ölçekte boca edilmiş. Renkli ve sempatik simgeler le beraber cehennemden kaçmak isteyen gençlere yan yollar da su nuluyor. Yeni kuşaklar acı veren tarihi terk etmeye, Nirvana'ya yol culuğa davet ediliyor. Bu "uyuşturucu kültürü"ne katılınca, Latin Amerika gençliğinin belli kesimleri büyük metropollerdeki benzeş lerinin hayat biçimini yeniden ürettikleri sanrısını yaşıyorlar.
Yabancılaşmış endüstriyel toplumun marjinal gruplarının kon
formizm karşıtlığından kaynaklanan bu yapay karşıkültürün bizim kimlik ve kaderimizin gerçek ihtiyaçlarıyla hiçbir ilgisi yok: Felç lilere macera bahşediyor; teslimiyet, egoizm ve iletişimsizlik üreti yor; gerçekliği dokunmadan bırakıyor ama imajını değiştiriyor; acısız aşk ve savaşsız barış vaat ediyor. Üstelik duygulan tüketim maddelerine çevirirken, kitle iletişim araçlarının yaydığı "süper market kültürü"nü de sezdirmeden mükemmel bir biçimde kabul ettiriyor. Eğer otomobil ve buzdolabı fetişizmi acılan dindirmeye, kaygılan hafifletmeye yeterli olmazsa karaborsadan barış, hareket lilik ve mutluluk satın almak da müınkün.
Bilinçleri tutuşturmak, gerçekliği açıklamak: Böyle zamanlarda edebiyat bizim ülkelerimizde daha iyi bir işlev üstlenebilir mi? Sis temin kültürü, hayatın yerine koyulanların kültürü, gerçekliği mas keliyor ve bilinçleri uyuşturuyor. Ama, bir yazar, ne kadar ateşli olursa olsun, yalanın ideolojik dişlisine ve konformizme karşı ne yapabilir? Eğer toplum, kimsenin kimseyle buluşamayacağı biçimde ör gütlenmeye, insan ilişkilerini rekabetin ve tüketimin talihsiz oyu-
SÖZÜN SAVUNUSU
23
nuna ve kendi aralarında birbirini ezen, birbirini kullanan yalnız in sanlara indirgemeye eğilimliyse, kardeşlik bağlarına ve dayanışma cı katılıma ait bir edebiyat ne rol oynayabilir? Şeyleri adlandırmanın onları ifşa etmeyi kapsadığı bir noktaya geldik: Kimlere karşı, kimler için?
7 Biz Latin Amerikalı yazarların kaderi, derin sosyal dönüşümlerin . gerçekleştirilmesi zorunluluğuna bağlı. Anlatmak kendini sunmak tır: Bir taraftan sefalet ve cehalet sürerken ve iktidar sahipleri kitle iletişim araçları aracılığıyla kollektif aptallaştırma politikalarını ra hatlıkla gerçekleştirirken edebiyatın, tam bir iletişim girişimi ola rak, önceden bloke edilmiş olmayı sürdüreceği çok açık. Yazarlar için diğer çalışanların özgürlüğü dışında ayrıcalıklı öz gürlükler talep edenlerin tavrını paylaşmıyorum. Bizim ülkeleri mizde, biz yazarların elitlerin kapalı kalelerinin daha ötelerine ula şabilmesi ve gizli ya da açık susturucular olmadan kendisini ifade edebilmesi için büyük yapısal değişimler, derin değişimler gerekli olacak. Tutsak bir toplum içinde, özgür bir edebiyat yalnızca ifşa
etme ve umut olarak var olabilir.
Aynı anlamda, hayatın talepleri ve zorlu ekonomik şartlar yü zünden erkenden uyutulan halkın yaratıcı potansiyelinin özgürleş tirilmesine özellikle kültürel yollarla varılabileceğini sanmanın da ancak bir yaz gecesi rüyası olacağına inanıyorum. Latin Amerika' da kaç yetenek daha kendini gösteremeden tükenip gidiyor? Kaç yazar, kaç sanatçı, kaç biliminsanı daha kendilerinin ne olduğunu anlamayı bile başaramıyor?
8 Diğer taraftan, iktidarın temel hammaddelerinin ulusal olmadığı ya da dış merkezlere bağımlı olduğu ülkelerde tam bir ulusal kültür gerçekleştirilebilir mi? Eğer bu mümkün değilse, yazmanın ne anlamı var?
24
BİZ HAYIR DİYORUZ Kültürün bir "sıfır derecesi" yok, aynı şekilde tarihin de bir "sı
fır derecesi" yok. Eğer herhangi bir toplumsal gelişim sürecinde baskı dönemi ile özgürleşme dönemi arasındaki kaçınılmaz sürekli liği kabul ediyorsak, edebiyatın önemini ve bizim gerçek kimliği mizin ve kimlik tasavvurumuzun ortaya çıkışında, açıklanmasında ve yayılmasındaki olası devrimci işlevini neden reddedelim? Za lim, aynanın mazluma sürekli değişen bir cıva lekesinden başka bir şey göstermemesini ister. Kim olduğunu ve nereden geldiğini bil meyen bir halkı nasıl bir değişim süreci harekete geçirebilir? Eğer kim olduğunu bilmiyorsa, olmaya layık olduğu şeyi nasıl bilir? Ede biyat, doğrudan ya da dolaylı olarak, bu ifşaya yardımcı olamaz mı? Katkıda bulunma olasılığının büyük ölçüde yazarın halkının kökleri, hareketi ve kaderiyle iletişim yoğunluğunun derecesine bağlı olduğunu düşünüyorum. Bir de yükselen otantik karşıkültü rün ezgisini, sesini ve ritmini kavrama duyarlılığına bağlı olduğu nu. "Kültürsüzlük" olarak görülen şey, çoğu kez egemen kültüre karşı duran, onun değerlerine ve retoriğine sahip olmayan "öteki" kültürün tohumlarını ya da meyvelerini içerir. Hatalı bir biçimde, elitin "kült" ürünlerinin ya da sistemin seri olarak imal ettiği kültü rel modellerin değeri düşürülmüş saf bir tekrarıymış gibi küçüm senme eğilimindedir ama çoğunlukla bir halk gazetesi "profesyo nel" bir romandan çok daha açıklayıcı, çok daha değerlidir ve ger çek hayatın nabzı anonim halk şarkılarının belli bölümlerinde ace milerin kurallarıyla yazılmış pek çok şiir kitabındakinden daha güçlü hissedilir; acılarını ve umutlarını binbir türlü ifade eden halk anlatıları çoğu zaman "halk adına" yazılmış eserlerden daha etkili, daha güzel olur. Bizim otantik kolektif kimliğimiz geçmişten doğar ve ondan beslenir -ayaklarımızın üzerinde yürüdüğü ayak izleri ve şimdiki yürüyüşümüzü önceden sezen adımlardan- ama nostaljide billur laşmaz. Elbette gizli yüzümüzü turistlerin yenilenlerden talep ettiği tipik objelerde, yapay kostüm ve geleneklerin devam ettirilmesinde bulmayacağız. Biz yaptığımız şeyiz, özellikle olduğumuz şeyi değiş tirmek için yaptığımız şeyiz: Bizim kimliğimiz eylemde ve mücade lede yatıyor. Bu yüzden de ne olduğumuzun açıklanması, olabilece ğimiz şeyi nelerin engellediğinin ifşasını içeriyor. Kendimizi mey dan okumada ve zorluklara karşı çıkışımızda tanımlıyoruz.
SÖZÜN SAVUNUSU
25
Kriz ve değişim sürecinden doğan ve zamanının macerasına ve riskine derinden katılan bir edebiyat, yeni gerçekliğin simgelerini yaratmaya çok yardımcı olabilir ve belki de, eğer yetenek ve cesa ret eksik değilse, yol işaretlerini aydınlatabilir. Amerika'da doğmuş olmanın acısının ve güzelliğinin şarkısını söylemek faydasız değildir.
9 Tiraj ya da satış bilgileri her zaman bir kitabın etkisinin gerçek öl çüsünü vermezler. Bazen yazılı eser görünüşteki yayılımından çok daha büyük etki yayar: Bazen yıllarca önceden kolektif soruları ve ihtiyaçları yanıtlar, eğer yaratıcı onları önceden kendi içinde şüphe ler ve tırmalamalar olarak yaşamayı bildiyse. Eser yazarın yaralı bilincinden sürgün verir ve dünyaya sürülür: Yaratma eylemi, kade rini her zaman yaratıcısı yaşamayı sürdürürken tamamlamayan bir dayanışma eylemidir.
10 Bütün ölümlülere bahşedilmeyen tanrısal ayrıcalıklar talep eden yazarların tavrını paylaşmıyorum, ne de göğsüne vurup elbiselerini yırtarak faydasız bir eğilimin hizmetinde yaşadığı için halktan özür dileyenlerin tavrını paylaşıyorum. Ne o kadar tanrıyız, ne de o kadar böceğiz. Sınırlarımızın bilin ci bir acizlik bilinci değildir: Edebiyatın, bir eylem biçimi olarak, doğaüstü güçleri yoktur. Ama yazar eseri aracılığıyla buna gerçek ten değen eylemlerin ve insanların yaşamaya devam etmelerini sağlayarak birtakım büyücü özellikleri gösterebilir. Eğer yazılan etkilenmeden okunmamışsa ve bir ölçüde okuya nın bilincini değiştirmiş ya da beslemişse, yazar değişim sürecinde ki payını talep edebilir: Ne kibirlenerek ne de sahte alçakgönüllü lükle, çok daha büyük bir şeyin küçük bir parçası olduğunu bilerek. Kendi gölgeleriyle monologlar ve sonsuz labirentler geliştiren lerin sözü yadsımaları bana tutarlı geliyor ama biz insanlık durumu-
BİZ HAYIR DİYORUZ
26
nun bir lağım olmadığı saptamasını kutsamak ve paylaşmak iste yenler için sözün anlamı vardır. Konuşacaklar arıyoruz, hayranlar değil; diyalog sunuyoruz, gösteri değil. Okurun, bize ondan gelip cesaret ve kehanet olarak yine ona dönen sözlerde bir ortaklık bul masını amaçlayan bir buluşma girişiminden yola çıkarak yazıyoruz.
11 Edebiyatın kendi kendine gerçekliği değiştireceğini varsaymak çıl gınlık ya da kendini beğenmişlik olurdu. Bir şeylere yardımcı ola bileceğini reddetmek de bana daha az saçma gelmiyor. Bilinçlerimizin sının, kesin bir biçimde, gerçekliğimizin de sı nırıdır. Umutsuzluk ve şüphe sisinin ortasında şeylerle yüz yüze karşılaşmak ve onlarla göğüs göğüse çarpışmak mümkün: Sınırla rımız içerisinde ama onlara karşı. Bu anlamda, zaten ikna olmuşlar için yazılan "devrimci" edebi yat kaçış edebiyatı sayılır; tıpkı kendi göbeğine bakarak kendinden geçmeye adanmış tutucu bir edebiyat gibi. Apokaliptik tonda, öne rilen ve aktarılanla önceden hemfikir olan kısıtlı bir kitleye yönelen "ultra" bir edebiyatı işleyenler var: Ne kadar devrimci olduklarını söylerlerse söylesinler eğer onlar gibi düşünen ve hisseden bir azın lığa yazıyor, onlara almayı bekledikleri şeyi veriyorlarsa bu yazar ların aldıkları risk ne? O zaman başarısızlık olasılığı yok, ama ba şarı olasılığı da yok. Sistemin muhalif mesaja koyduğu bloğu,,kar şısına almak için değilse yazmak ne işe yarar? Bizim etkililiğimiz, cesaretimize ve aklımıza, açıklığımıza ve çekiciliğimize bağlı. Umanın, konformist yazarların alacakaranlığı selamlamak için kullandıklarından daha gözüpek ve daha güzel bir dil yaratabiliriz.
12
Ama yalnızca bir dil sorunu değil bu. Araçlar sorunu da. Direniş kültürü elinin altındaki bütün araçları kullanır; hiçbir aracı, hiçbir ifade fırsatını boşa götürme lüksünü kabul etmez. Süre kısa, karşı-
SÖZÜN SAVUNUSU
27
laşma ateşli, görev büyük: Toplumsal değişim mücadelesine katılan Latin Amerikalı yazar için, kitapların üretimi çoklu bir çalışma cep hesinin bir parçasıdır. Edebiyatın, burjuva kültürünün buz tutmuş bir kurumu olarak kutsallaştırılmasına katılmıyoruz. Kitlesel tirajlı makale ve röportajlar, radyo, sinema ve televizyon için senaryolar ve popüler şarkılar bunlara omuzlarının üstünden bakan uzmanlaş mış edebiyat konuşmalarının bazı markizlerinin dediği gibi her za man ikinci dereceden "alt" türler değildirler. Kitle iletişim araçları nın yabancılaştıran dişlilerinde isyancı Latin Amerika gazeteciliği nin açtığı çatlaklar, çoğunlukla fedakar çabaların ve estetik düzey leri ve etkililikleri açısından iyi kurgu roman ve öykülerden hiçbir eksiği olmayan yaratıcı çalışmaların sonuçlanydılar.
13 İşime inanıyorum; aracıma inanıyorum. İnsanların açlıktan öldüğü bir dünyada yazmanın bir anlamı olmadığını açık bir pervasızlıkla açıklayan yazarların neden yazdığını asla anlayamadım. Sözü ta mamen öfkeye ya da fetişizm nesnesine çevirenleri de asla anlaya madım. Söz bir silahtır, iyiye ya da kötüye kullanılmış olabilir, ci nayetin suçu asla bıçağa ait değildir. Bugünkü Latin Amerikan edebiyatının temel işlevlerinden biri nin, sıklıkla iletişimi engellemek ya da iletişime ihanet etmek için kullanılan, istismar edilen sözü geri kazanmak olduğuna inanıyo rum. "Özgürlük" benim ülkemde politik mahkumların yattığı bir cezaevi, pek çok terör rejimine "demokrasi" deniyor; "aşk" sözcü ğü insanla otomobili arasındaki ilişkiyi tanımlıyor ve "devrim"den yeni bir deterjanın mutfakta yapabilecekleri anlaşılıyor; "zevk" be lirli marka yumuşak bir sabunun ürettiği bir şey ve "mutluluk" so sis yemenin verdiği bir duygu. "Huzur ülkesi", Latin Amerika'mn pek çok yerinde "sessiz mezarlık" anlamına gelir ve "sağlıklı insan" denince bazen "aciz insan" diye okumak gerekir. Yazarak, takibatlara ve sansüre rağmen, zamanımızın ve halkı mızın tanıklığım sunmak mümkündür - şimdi ve gelecek için. Tam olarak, şunları söyler gibi yazılabilir: "Buradayız, buradaydık; böy leyiz, böyleydik." Latin Amerika'da yavaş yavaş diğerlerinin uyu-
28
BİZ HAYIR DİYORUZ
masına yardım etmeyen, onları uykudan uyandıran; ölülerimizi gömmeyi değil onları yaşatmayı öneren; külleri süpürmeye değil, ateşi yakmaya çabalayan bir edebiyat güç ve biçim kazanıyor. Bu edebiyat muazzam bir savaşçı sözcükler geleneğini sürdürüyor ve zenginleştiriyor. İnandığımız gibi eğer umut nostaljiden iyiyse, bel ki doğmakta olan bu yeni edebiyat, tarihimizin akışını er ya da geç, iyilikle ya da kötülükle radikal bir biçimde değiştirecek olan top lumsal güçlerin güzelliğine layık olmayı başarabilir. Belki de yetiş mekte olan gençler için şairin istediği gibi "her şeyin gerçek adını" korumaya yardım eder.
1 976
Sürgün; Nostalji ile Yaratı Arasında
1 Kimlik krizleri, kökünden kopmanın acılan, kovalayan ve suçlayan fantazmalar: Sürgün,
kendi arzusuyla uzakta yaşayanın belki de bi
lemeyeceği şüpheler ve sorunlar doğurur. Sürgün edilen, kendi ül kesine ya da kendisinin olarak seçtiği ülkeye dönemez. İnsan uzak topraklara sürüklendiğinde ruhu çok fazla rüzgarda kalır, bildik ko runaklar ve referans noktalan kaybedilir.
Kaçınılmaz olduğunda,
uzaklık daha da artar.
2
Topraklarından çıkarılmak biz yazarlara bir kez daha edebiyatın masum olmadığını gösteriyor. Şilili, Arjantinli ve Uruguaylı yazar ların büyük çoğunluğu son yıllarda sürgüne mecbur edildi. İfade özgürlüğünü özgürce kullanmanın sonuçlarını ödüyoruz. Güneyin diktatörlükleri, bilindiği gibi, bir sessizlik makinesi kurdular. Ger çekleri maskelemeyi, bellekleri silmeyi, bilinçleri boşaltmayı amaçlıyorlar: Bu kolektif iğdiş etme projesinin bakış açısına göre, diktatörlükler kötü kokular yayan kitapları ve gazeteleri ateşe atar ken ve bunların yazarlarını sürgüne, cezaevine ya da bilinmeyen bir mezara mahkum ederken haklılar. Belleksizlik ve yalana dayalı as keri pedagojiyle bağdaşmayan edebiyatlar var.
30
BİZ HAYIR DİYORUZ
3 Ama dikkat edin, karıştırmayın: Mesleki bir lanetlenmeden bahse dilmiyor. Yaşayan sözün takibata uğrayıp yasaklanmasının kurban ları yalnızca yazarlar değil. Diktatörlükler, Latin Amerika'da ticaret özgürlüğünün insanların özgürlüğünün karşısında olduğu temel çe lişkisini ortaya dökmekten başka bir şey yapmıyorlar. Kimin ağzı na gem vurulmuyor? Emirleri verenin. Kitaplar gibi toplantılar da yasaklanıyor: Potansiyel olarak tehlikeli olmayan herhangi bir bu luşma ve iletişim mekanı var mı? Arjantin'den bana çok açıklayıcı gelen iki örnek: Herhangi bir konu hakkında sokak röportajlarının ve "uzman olmayanların fikir lerinin" yayımlanmasını yasaklayan yönetmelik ve evinin duvarla rına yazılan yazıları bir gün içinde silmeyeni altı yıl hapis cezasına mahkum eden resmi kararname.
Ulusal güvenlik doktrinine göre, düşman halktır.
4 Sürgün bazı entelektüellerin ve politik militanların dramatik ayrı calığı da değildir. Örneğin, son on yılda ekonomik krizin yurtdışı na sürüklediği Uruguaylı göçmen kalabalığını düşünüyorum. En ihtiyatlı hesaplamalar, paradoksal bir biçimde verimli ama insansız kendi topraklarının onlara vermeyi reddettiği günlük ekmeği başka topraklarda aramak zorunda kalan Uruguaylılann yanın milyondan az olmadığını söylüyor. Onlar da sürgün, onlar da kendi seçmedik leri bir durumun acısını çekiyorlar ve elbette başka bir tarihe, baş ka bir dile ve başka türlü bir yaşama sahip ülkelere gidip kol gücüy le, mücadele ederek hayatını kazanmak gerektiğinde, ülkeyi terk etmek güllerle donatılmış bir yol değildir. Genel olan özel olanı reddetmez. Basitçe onu yerli yerine otur
Sürgünde yazarlar vardır, aynı zamanda duvar ustaları ve tor na teknisyenleri de vardır. tur.
SÜRGÜN; NOSTALJİ İLE YARATI ARASINDA
31
5 Karşılaştırılırsa, ödenen bedel o kadar da yüksek değil. Özellikle bizim topraklarımızda bazı yoldaşlarımızın payına düşen kaderle karşılaştırıldığında. Sürgüne giden yazarların ödediği bedelin o ka dar da ağır olmadığını göstermek için, hiç uzağa gitmeden, Arjan tin ve Uruguay'dan ruhuma yakın zamanda kazınan birkaç örneği vermek yeterli: Ozan Paco Urondo, kurşunlanarak öldürüldü; ya zarlar Haroldo Conti ve Rodolfo Walsh kaçırılıp uğursuz bir pusta kaybedildiler, dramaturg Mauricio Rosencof işkencede lime lime edilip parmaklıkların arkasında çürümeye bırakıldı. Eğer birisi işkenceden, cezaevinden ya da mezarlıktan kurtul mayı başarırsa, sürgünün alternatifi en iyi ihtimalle ne olabilirdi; en azından Rio de la Plata'da ve şu anki süreçte? Hayatta kalmak için sağır dilsiz olmamız gerekirdi; kendi ülkende sürgün olup kendi içi ne sürgün edilmek, dışarıdaki herhangi bir sürgünden her zaman daha zor ve daha faydasızdır.
6 Bırakalım başka sürgünleri, neredeyse bütün Latin Amerika yazar larının mahkum olduğu şu görünmez sürgün, belki en ağır olandır. İnsanlarımızın yazılı söze ulaşmasını yasaklayan ya da kısıtlayan ekonomik ve sosyal yapılar temelden değişmedikçe, ulusal çoğun luğun büyük bir bölümüne karşı sürgünde olacak olmamızdan bah
Ülkelerimizde ifade özgürlüğünden tamamen yararlan sak bile, herkes için yazıyoruz ama yalnızca kitaplara para ödeye bilen ve onlarla ilgilenen eğitimli bir azınlık tarafından okunuyoruz. sediyorum.
7 Gördüklerimden, konuştuklarımdan ve kendi deneyimimden, kök lerin sıklıkla coğrafyayla karıştırıldığını düşünüyorum. Eğer yalnızca fiziksel uzaklık onu yıkmaya yetseydi ulusal kim-
BİZ HAYIR DİYORUZ
32
lik çok çabuk kırılırdı. Son zamanların en Latin Amerikan roman ları haritalarımızın dışında yazıldı. Sonuçta -Buenos Aires ya da Montevideo'da doğup Rio de la Plata'da yaşayan ama Fransız ol mak ya da Fransıza benzemek isteyen pek çok yazar tanıyorum. Avrupa'dan gelen, ama geç geldiği için çoktan modası geçmiş ede bi modalara bağlı yaşıyorlar. Onlar Arjantin ya da Uruguay gerçek liğine, bu kadar yabancı ve "her şeyden bu kadar uzak" olmasını af feder gibi yukarıdan ve uzaktan bakıyorlar. Buna karşılık, insanı baştan çıkararak kendinden geçmeye ve yoldan çıkmaya davet eden mitolojik kent Paris'te, kimliğini kaybetmek ya da silikleştir mek zorunda kalmayan pek çok Latin Amerikalı sanatçı yaşıyor ve yaratıyor. Paris'te Julio Cortıizar son derece Arjantinli bir edebiyat yazıyor, Pedro Fugari yıllar önce tüm zamanların en Uruguaylı tab lolarını boyadı ve hayatının dörtte birini orada geçiren Cesar Valle jo Perulu bir ozan olmayı asla bırakmadı.
. Nerede olursam olayım, hangi toprağa ait olduğumu asla unut muyorum; eğer onu üstümde taşıyorsam, eğer onunla yürüyorsam, eğer oysam.
8
Kulaklarımı kapatıyor ve düşünüyorum: "Dinlemeye değer hiçbir şey yok." Gözlerimi yumuyor ve karar veriyorum: "Bakmaya değer hiçbir şey yok." Kendi topraklarından ve kendi halkından uzaktasın. Evet, ama başka topraklar görünüyor, başka halklar keşfediliyor, beslenecek yeni kaynaklar, sohbet edecek yeni insanlar var. Farklılığa ve ego ist yıkıma yenilen her bilinç, düşman için bir zaferdir. Yoksa düş man gece gündüz diktatörlüğün aslında kurbanları adına hareket et tiğini tekrarlamıyor mu, ezilenlerin bu duruma layık olduklarını ve sefaletin bir kader olduğunu? Ağlayıp sızlamakla farklı bir çözüme ulaşmak, katkıda bulunmak mümkün mü? Sürgünde karşılaştığım yeni gerçeklik, hiçbir zaman neysem o olduğum için beni aşağılamıyor; tersine, kendimi bu gerçeklikte ta nımlamasam da, kendimi yabancı hissetmeye devam etsem de, eğer ona korkusuzca katılabilirsem zenginleşir, bu yüzden beni de
SÜRGÜN; NOSTALJİ İLE YARATI ARASINDA
33
zenginleştirir. Yazarlar için sürgün deneyimi şüphesiz bir dil soru nu da dayatır. Yalnızca dil de değil: Yaratıcı diyaloğun mümkün olabilmesi için, kesin bir biçimde bizi pek çok anlamda "yeniden doğmaya" zorlar. Ama aynı zamanda potansiyel iletişim ve buluş ma mekanlarımızı da artırmaz mı? Karşılaşma ne kadar zorlu olur
sa olsun, nihayetinde bize yaşadığımızı ve hiçbir gümrüğe takılma yan, hiçbir kafese sığmayan sözün de yaşadığını, yol aldığını gös termez mi?
9 Eğer itilmezse hiçbir diktatör düşmez, etkili darbeler dışarıdan vu rulamaz.
Ama yalnız ve dayanışmacı mesleğimizle binbir biçimde yardım edebiliriz; olanları duyurarak, olmuşları yeniden ortaya çı kararak ve bu kötü rüzgarlar değiştiğinde olabilecekleri kestirerek.
10 Aynaya bakıyorum ve ışıldayan bir tanrı görüyorum. "Dünya ne olurdu bensiz?" diyorum. "Biz yazarlar yeryüzünün tuzu biberiyiz." Ama sonra, boktan sürgünde, aynaya bakıyorum ve kendimi nasıl sam öyle görüyorum, çırılçıplak, herhangi biri gibi ve o zaman "Yazmanın anlamı yok," diyorum, "yanlışlıkla kendimi cezalandırı yorum, yazar bir eylem adamı değildir." Kibrin ve pişmanlığın mü kemmel simetrisi, gerçekliğin aynı inkannın uç sınırları: Kendini seçilmiş olarak hisseden yazar, herhangi bir anda dünyanın kurta rılmaya layık olmadığı sonucuna varabilir. Kendini beğenmiş pey gamber edasıyla kendine acımanın yoğun duygusu arasında bir adım bile yoktur. Diğerlerine bir iyilik olarak geliştirilen edebi ya ratıyı "büyü bozumu"ndan ayıran fark çok azdır. Bu anlamda, sür gündeki bazı yazarlar, kendilerini öncü olarak adlandıran bazı siya setlerin militanlarının bilinçlerinde gelişene benzer krizlerin acısı nı çekerler. Eğer gerçeklik benim istediğim ritimde değişmiyorsa, artık beklemiyorum; bugünden itibaren politika "üstü"yüm. Eğer entelektüellerin onlar için çizdiği yolu izlemezlerse "halk kitleleri"
BİZ HAYIR DİYORUZ
34
bir anda "şu boktan halk"a dönüşürler. Eğer dünya bana benzemi yorsa, bana layık da değildir: Böylece entelektüel sürgün giysilerin den soyunur ve kendine biçme eğiliminde olduğu değerle gerçeklik üzerindeki etkisinin asıl ölçüsü arasındaki çelişki açığa çıkar.
11 Sürgün unutma riskini barındırır. Ama bazen benimle beraber deği şen belleğim bana tuzaklar kurar. Gerçeklik benim arzulanma uy gun düşmediği için beni korkutuyor ya da bana sorun çıkanyorken geçmişe sığınmak daha rahat olmaz mı? Farkında olmadan, şu an ki gereksinimlerim ölçüsünde gerçekten yaşanmış bir geçmişe ya da kendi uydurduğum bir geçmişe mi sığınıyorum? Yaşamakta ol duğum şu an rahatsız ediyor. Sessizce duran geçmiş daha uysal, be nimle daha az çelişiyor ve o çantada ne koyduysam bulabiliyorum. Bazen unutuş, belleğe bir övgü kılığına bürünür. Korkunun bahane leri: Nostaljide donup kalmak, yalnızca sürgünde yaşamdan payı ma düşen gerçeklikleri değil, yalnızca ülkemin şu andaki gerçekli ğini değil, geçmiş deneyimlerimin gerçekliğini de reddetmenin bir biçimi olabilir. Bu handikaplarına rağmen, sürgün, tuhaf bir biçimde kişiyle za man ve mekan arasında bir mesafe oluşturur ve bu mesafe kişinin ötekiler üzerindeki etkisini, ötekilerin kendisine kattıklarını ve bir yazar olarak parçası olduğu kolektif büyük eserdeki emeğini ger çek boyutlarıyla görmesine yardımcı olabilir. Her şeyi yapabilece ğimizi düşünmeden ve kendimizi küçük görmeden gözlerimizi yıka mamız şart: Gerçekliğin değişmesine yardım edebilmek için önce gerçekliği görmek gerek.
12 Yakın zamandaki bir çalışm�sında, Angel Rama, l 964'teki darbe den sonra bazı Brezilyalı aydınların sürgündeki verimliliğinin altı m
çiziyordu. Şili'de Mario Pedroza, Arjantin'de Ferreira Gullar,
Uruguay'da Darcy Ribeiro ve Meksika'da Francisco Juliao, diyor
SÜRGÜN; NOSTALJİ İLE YARATI ARASINDA
35
Rama, yalnızca İspanyolca konuşulan Amerika'da pek tanınmayan Brezilya'nın kültür elçiliğini yapmadılar aynı zamanda Brezilya'da pek tanınmayan hispanoamerikan kültürleriyle ilişkiden kendileri ne pay çıkarmayı da bildiler. Sürgün bu alışverişi "normal" durum larda münıkün olmayan bir düzeyde geliştirir, çünkü Latin Ameri ka'da "normal" olan, tarafların karşılıklı bilgisizliğidir. Sürgünlerini anavatanın çok uzağında, bizimkilerle çok az iliş kisi olan ya da hiç ilişkisi olmayan başka dillerin konuşulduğu ül kelerde, süper endüstriyel toplumlarda yaşayan Latin Amerikalı ya zarların inıkanlarının çok daha kıt olduğu söylenebilir. Bununla be raber bu ortamlarda da pozitif örneklerin çoğaltılabileceğini düşü nüyorum. Bu son yıllarda Avrupa'ya ulaşan Latin Amerikan sürgün dalgaları en azından, hafife alan folklorculuğun, turistik ilginin ve demagojilerin çok ötesinde bir karşılıklı tanımaya yavaş yavaş kat kıda bulundular. Üstelik polemikler ve itirazlar aracılığıyla, karşı lıklı olarak kendi gerçeklikleri üzerine çok daha "bütünlüklü" bir görüşün oluşmasını kolaylaştırdılar. Otomobillerin ve ideolojilerin dünya ölçeğinde üretildiği bu çokuluslu şirketler çağında, zıt ger çekliklerin çatıştığı bu çetrefilli ilişki birkaç ülkenin yaşadığı öz gürlük ve refahın diğer pek çok ülkenin yaşadığı yoksulluk ve bas kıdan bağımsız olmadığı, kenardakilerin de merkezdekiler kadar ait olduğu tek bir dünyanın çelişkilerini daha iyi görmemizi sağla yabilir. Sürgün, yabancı gerçekliklerle mecburi bir ilişkiye girmişken, yalnızca evrensel insanı tanımlayan kimliklerin ifşası aracılığıyla beslenmez: Seçtiğimden besleniyorum ama aynı zamanda reddetti ğimden de besleniyorum. Bunca uzun gelenekten gelen bu metro pol kültürlerinin sesleri bize çok şey söyler ama aynı
zamanda yor
gunluk işaretleri de açıklayıcıdır. Yüksek yaşam düzeyindeki top lumlardan çok şey öğrenmeliyiz ama bu toplumlar bize
manda
aynı za
mesela ekonomik gelişmenin asla kendi başına bir hedefe
dönüşmemesi gerektiğini de gösterirler, insanları her zaman daha özgür ve daha mutlu kılmadığını, bazen bizi eşyaların emrine koş tuğunu da gösterirler. Böyle gelişiyor benim bakış alanım, er ya da geç dönüş vakti geldiğinde ve diktatörlüğün talan ettiği topraklan sulamak gerekti ğinde bir işe yarayacak olan yaratı anahtarlarını ve yönümü böyle
36
BİZ HAYIR DİYORUZ
Her zaman bir yıkımdan doğan sürgün, yalnızca acılı deneyimler pay etmez. Bazı kapıları kapatır ama bazılarını da açar. Bir kefarettir ama aynı zamanda bir özgürlük ve sorumluluk tur. Bir kara yüzü vardır, bir de kızıl yüzü.
buluyorum.
1979
Latin Amerika'da Edebiyat ve Kültür Üzerine On Yaygın Yanlış ya da Yalan
Juan Gelman 'a
1. EDEBİYAT YAPMAK KİTAP YAZMAKTIR Yazar kitap yazandır, der dokunduğunu parçalayan burjuva düşün cesi. Yaratıcı eylemlerin bölümlendirilmesi için, duvarlar çekmek te ve hendekler kazmakta uzmanlaşmış ideologlar vardır. Bize, bu raya kadar roman olur, denir, şurası denemenin sınırıdır, oradan sonra şiir başlar. Ve özellikle şunu karıştırmamak gerekir: Burada edebiyatı alt türlerinden, daha önemsiz türlerden, gazetecilikten, şarkılardan, sinema, televizyon ve radyo için yazılan senaryolardan ayıran sınır vardır. Edebiyat, bununla beraber, eserin nitelikleriyle kazandığı değe ri bir tarafa bırakırsak, belirli bir kültüre katışan yazılı mesajların tamamını kucaklar. Bir makale, şarkı sözü ya da senaryo da edebi yattır - sıradan ya da başarılı, yabancılaştırıcı ya da özgürleştirici olabilir; bir kitabın da sonuç olarak iyi ya da kötü olabileceği gibi. Ruh öğütücülerinin bu şemasında, Latin Amerika'daki en etkili ve en üst güzellikteki edebi eserlerin çoğuna yer yoktur. Kübalı Jo se Marti'nin eseri mesela yalnızca gazetede yayımlanmak için ya zıldı ve zamanla hem tek bir ana hem de bütün bir tarihe ait oldu ğunu gösterdi. Kendi kuşağının en değerli yazarlarından biri olan Arjantinli Rodolfo Walsh eserlerinin büyük çoğunluğunu gazeteci lik alanında verdi ve röportajları aracılığıyla ülkesindeki alçaklık ların ve umudun yorulmak bilmez tanıklığını yaptı. Arjantin'deki diktatörlüğün birinci yılında Walsh'ın diktatörlüğe yazdığı- açık
BİZ HAYIR DİYORUZ
38
mektup günümüz Latin Amerikan tarihine ait büyük bir belge duru mundadır. Kendime soruyorum, bu örnekleme silsilesinde, acaba Chico Buarque'nin eserleri yalnızca şarkılar için yazıldıklarından mı ede bi değerden yoksundurlar. Popülarite edebiyat dünyasında bir suç mudur? Brezilya'nın genç şairleri arasında belki de en iyisi olan Chico Buarque'nin· şiirleri sokaklarda mırıldanılarak ağızdan ağza dolaşıyor. Değeri mi azalıyor, itibarı
mı
düşüyor? Şiir yalnızca ba
sılınca mı bir şeye değer, yüz tane basılsa bile? Geçen yüzyılın en iyi Uruguay şiiri -Bartolome Hidalgo'nun cielito'lan- onlara gitar lar da eşlik etsinler diye doğdu ve hala bazı popüler ozanların re pertuarlannda yaşamaya devam ediyor. Mario Benedetti'nin, şarkı lar için yazılmış şiirlerinin basılmak için yazılmış şiirlerinden daha az edebi olduğuna inanmadığını çok iyi biliyorum. Juan Gelman'ın
tangoyu taklit etmeyen, çünkü onu içinde barındıran şiirleri tango
ya dönüştüklerinde değerlerinden hiçbir şey kaybetmiyorlar. Aynı şey Nicolas Guillen için de geçerli. Acaba, onun en karakteristik şi irsel formülü
son,
kaynağını Afroküban popüler müziğinden almı
yor mu? Latin Amerika ülkelerinin büyük çoğunluğunu kapsayan bu denli_ dışlayıcı bir sosyal sistemde biz yazarlar olası bütün ifade ·araçlarını kullanmak zorundayız. Bizi iletişimsizliğe mahkum eden ve kalabalıklara ulaşmamızı zorlaştıran ya da imkansız kılan kale nin duvarlarında yarıklar açmak, hayal gücüyle ya da oyunla, her zaman mümkündür. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Alejo Carpenti er radyo için bütün Küba'da çok popüler olan dramalar yazıyordu ve günümüz Venezüellalı anlatıcılarının en iyilerinden Salvador
Germendia televizyon dizileri yazıyor. Julio Cortazar'ın son kitap larından biri,
Fantomas contra /as multinacionales,
yaşanmış bir
olaya dayanan bir kısa öykü ve böyle olduğu için de Meksika'da ki osklarda satıldı. Niyetim edebi bir ifade aracı olarak kitabın değerini reddetme nin çok ötesinde. Basitçe kitabın tekelini sorgulamaya başlamanın uygun düşebileceğine inanıyorum. Ve bu tavır bizi elimizden tutup
bana yanlış gelen ve daha az yaygın olmayan başka bir görüşe gö türüyor.
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
39
2. KÜLTÜR DEMEK, KİTAP VE DİGER SANAT ESERLERİNİN
ÜRETİMİ VE TÜKETİMİ DEMEKTİR Çoğu zaman bu tanımlama dile getirilmez, ama zımni olarak her yerde vardır. Sanırım, çok eksik kalıyor. İlk olarak, çünkü bilimi dışlıyor; kültüre katkı koyan ve kendini sanata adamış entelektüel ler tarafından sistematik olarak hiçsenen sonsuz bir bilimsel bilgi alanım dışlıyor. Üstelik kültürü endüstri terimlerine indirgiyor; kit lesel pazarı ele geçirmek için uluslararası alanda mükemmel bir bi çimde yapılandırılmış kitle kültürü denilen şeyi bilmezden gelerek lüks mallara ait bir endüstriye indirgiyor. Sonuncu ama en az diğer leri kadar önemlisi: Bu kültür tanımı halk kültüründe kendiliğinden oluşan değerli ifadelerin bulunmadığını varsayıyor. İlk ihmal, bilimin kültürel çalışma olarak hiçe sayılması, yakın zaman Latin Amerika tarihinin ışığında açıklanabilir bir şey değil. Yetmişli yılların diktatörlerinden oluşan çamur deryası, önüne yal nızca tehlikeli yazarları, bozguncu tiyatrocuları, her şeye cevap ye tiştiren müzisyenleri, itaati reddeden ressamları ve eğitimi özgür insanların yaratısı olarak anlayan öğretmenleri katmadı. Diktatörler özgürleştirici bilimsel projelere de saldırdılar. Kendi bakış açıları na göre haklı olarak: Sistemin kurbanları şaşırabilirler ama sahiple ri asla. Çağdaş dünyada teknoloj i tekeli iktidarın anahtarıdır ve La tin Amerikalı diktatörler --çokuluslu şirketlerin siyasi partileri- iş levlerini yerine getiriyorlar: Ulusal temelli az sayıdaki bilimsel araştırma merkezini de alaşağı ettiler; ülkelerimiz sahip tarafından kontrol edilen yabancı teknolojiyi tüketmeye mahkum olmayı sür dürsünler diye. Yazarlar gibi, bilim insanları da asla masum değil dirler: Bir bilim yapma biçimi vardır ki, yalnızca varlığıyla ülkenin ve halkın düşmanı bir sistemin sahiplerini suçlar. İkinci atlamaya gelirsek, kim "kitle kültürü" denilen şeyin rad yo dinlemek ya da televizyon seyretmek için okuma yazma bilme lerine gerek olmayan Latin Amerikalı kalabalıkların üzerindeki et kisini inkar edebilir? Bu "kitle kültürü" kapitalist dünya iktidarının büyük merkezlerinde, özellikle Birleşik Devletler'de seri olarak üre tiliyor ve evrensel ölçekte yaşam modelleri yayarak ihraç ediliyor.
40 .
BİZ HAYIR DİYORUZ
Kültür emperyalizmi eğitim aracı üzerinden hareket ediyor ama özellikle kitle iletişim araçları üzerinden hareket ediyor: Radyo ve televizyon kanalları ve yüksek tirajlı gazete ve dergiler aracılığıyla. Televizyon hükmediyor. Zamanımızın bu ailevi totemi sadık üyele rini bir vaizden bile daha uzun süre boyunca hareketsiz tutuyor ve hayret verici bir yaygınlık ve ikna gücüyle ideolojiler aktarıyor. Ender istisnalar dışında kitle iletişim araçları en iyilerin -yani
en güçlülerin- yasal zaferinin sonucu olarak dünyanın eşitliksiz ör gütlenmesini haklı göstermeye adanmış sömürgeci ve yabancılaştı rıcı bir kültürü yayıyorlar. Geçmiş çarpıtılıyor ve gerçeklik konu sunda yalan söyleniyor. Komünizme alternatif olarak tüketimciliği getiren, suçu bir kahramanlık, vicdansızlığı erdem, egoizmi doğal gereksinim olarak yücelten bir yaşam modeli öneriyor. Paylaşmak değil yarışmak öğretiliyor: Tanımlanan ve dayatılan dünyada in
sanlar otomobillerine aitler, kültür bir hap gibi tüketilir, ama yara tılmaz. Bu da bir kültür, bir feragat kültürü; gerçek ihtiyaçları giz lemek için yapay ihtiyaçlar yaratıyor. Sanırım, kimse etkisinin ge nişliğini reddedemez. Ama yine de sormak gerek: Bu, onu aktaran araçların suçu mu? Televizyon kötü, kitaplar iyi mi? Acaba bize kendimizi küçük görmeyi ve tarihi yaratmak yerine tarihi kabul et meyi öğreten kitaplar da çok fazla değil mi? Üçüncü ihmale gelince, Rio de la Plata'dan bazı örnekler bana açıklayıcı geliyor. Arjantinli askerler
76 Martı'nda iktidarı
yeniden
ele geçirdiklerinde iletişim araçları için yeni normlar yayımlamak ta çok hızlı davrandılar. Yeni sansür yasası, diğer pek çok şeyin ara sında, herhangi bir konu hakkında sokak röportajlarının ve uzman olmayan kimselerin görüşlerinin yayımlanmasını da yasaklıyordu. Öyleyse, iktidarın tekeli sözün tekelini de dayatıyordu ve "sıradan vatandaş" denilenleri de sessizliğe zorluyordu. Bu, özel mülkiyetin tannlaştınlmasıydı ve yine öyle: Yalnızca fabrikaların, toprağın, evlerin, hayvanların hatta insanların sahipleri yoktu, konuların da sahipleri vardı. Kırlarda ve sokaklarda yaşayan halk kültürü her za man "uzman olmayan kimselerin görüşleri"dir. Bazı aydınlar buna omuz silktiler ama diktatörlükler bunu yasakladıklarında yanılmı yorlardı. Uruguay'da mesela, kültürel baskı son yıllarda neredeyse bütün gazete ve dergileri kapatmakla, engizisyon ateşlerinde kitaplar yak-
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
41
malda ya da kıyılmış kağıt olarak satmak için bütün kitapları öğüt mekle, sayısız biliminsanım ve profesyonel sanatçıyı sürgüne, ce zaevine ya da bilinmeyen mezarlara mahkum etmekle yetinmedi. Diktatörlük arm zamanda toplantıları, insanlar arasındaki her türlü buluşma, diyalog ve tartışma fırsatını da yasakladı; duvarların te mizlenmesi konusundaki takıntısı da tesadüfi: değil. Cezaevi gibi iş letilen ülkelerde duvarlarda yazılar ya da resimler ışıldamaz. Duvar yoksulların matbaasıdır: Risk alarak, gizlice, bir anlığına, dünyanın unutulmuşlarına ve yoksullarına hizmet veren bir iletişim aracı. .
3.
HALK KÜLTÜRÜ TİPİK GELENEKLERDE YATAR
Egemen ideolojinin bakış açısına göre folklor sempatik ve fazla önemli olmayan bir şeydir ama " zanaat" "sanat"ın kutsal mekanına geçtiği anda bu babacan sempatinin maskesi kalkar ve düpedüz hor görme açığa çıkar. 1 977'de Perulu ressam Femando Szyszlo Ulusal Kültür Komisyonu'nu şikayet etti çünkü Sao Paulo Bienali'ne Pe ru'yu temsilen bir el sanatları sergisi gönderilmişti. Bir yıl önce Jo aquin Lopez Antay'ın bir mihrap bezemesi ulusal ödülü kazanınca skandal patlamıştı. Plastik Sanatçılar Birliği en ateşli protestosunu yaptı ve bu hikayeden sonra bölündü. Panama'da, bazı melezlerin ve San Blas Adası'ndan bazı yerli kökenlilerin renkli kumaşlarının bu ülkede, o zamanın en iyi sanatsal eserleri arasında yer almayı hak ettiklerini düşündüğümü söylediğimde, birden fazla şövale res samının suratının asılmasına yol açmıştım. Ama sistem açık: En azından teoride kimse halkın uzman pro fesyonellerin yarattığı kültürü tüketmeye hakkı olduğunu reddetmi yor; pratikte bu tüketim "kitle kültürü" denen şeyin kaba ürünleriy le kısıtlansa da. Halkın yaratıcı gücüne gelince, yerini bildiği süre ce fena sayılmaz. Az çok egzotik birkaç arketip, görülesi giysiler, kendisini tekrar eden v,e bir anlama gelmeyen bir dil: "Halka ait" olan "pitoresk" olandır. Turizmin bıraktığı dövizler vicdana karşı her türlü yükün cezasını ödemeye fazlasıyla yeter. Dondurulup tüt sülenmiş bir bellek ve kartondan bir kimlik dekor oluştiıruyor ve kimseyi gücendirmiyor. Ama,
Popo[ Vuh'u ele alalım mesela, Mayaların bu kutsal kita-
42
BİZ HAYIR DİYORUZ
bı neden tarihçilerin ve antropologların kitaplıklarının çok uzağın da kalmaya devam ediyor? Maya-Kişe halkı tarafından antik çağ boyunca oluşturulan bu büyük anonim ve kolektif eser yalnızca La tin Amerika'nın yazınsal zirvelerinden biri olmayı sürdürmüyor; Guatemala toplumunun yerli çoğunluğu için aynı zamanda keskin ve güzel bir hançer, çünkü içerdiği efsaneler onları yaratan halkın ağzında ve belleğinde yaşamayı sürdürüyor. Dört buçuk yüzyıllık aşağılamanın sonunda, bu halk yük hayvanlarına özgü bir yaşamın acısını çekiyor. Kavga zamanını ve kendini beğenen açgözlülerin cezasını haber veren kutsal efsaneler Guatemala yerlilerine insan olduklarını, onları kullanan ve aşağılayan toplumdan çok daha uzun bir tarihe sahip olduklarını hatırlatıyor ve bu yüzden her gün yeni den doğuyorlar.
Aslında bütün toplumun kültüründen oluşan egemen sınıfın
kültürü kendi inkarını içeriyor. Karnında, aynı zamanda, bir araya getirilmiş uzun bir mirasın belleğini ve farklı bir kültürün kehaneti olan olası bir kültürün embriyonunu taşıyor. Bazı Latin Amerikan bölgelerinde halka dayanan çok eski kök leri olan bu ulusal otantik kültür, egemen kültürün indirgenmiş bir yeniden üretimi işlevi görmüyor. Tam aksine, yaratıcı hayal gücü nün neredeyse tamamen yokluğu egemen kültürün temel nitelikle rinden birini oluşturuyor. Egemenlik altında bir kültür gibi davra nıyor çünkü onu üreten sınıf kopyacı, vekil bir burjuvazi, dışarıdan egemenlik altında ve halk kültürüyle ilişkisi demagojiden öteye gitmiyor. Eğer Venezüella'da ulusal yemek, kara fasulye, üzerinde
beans
sözcüğü basılı paketlerde Birleşik Devletler'den ithal edili
yorsa, insan Venezüellalı çocukların kendi tarihlerini bilmemesine şaşırabilir mi? Yakın zamandaki bir anketin sonuçlarına göre, Ve nezüellalı çocukların ezici çoğunluğu Guaicaipuro'nun bir televiz
yon kahramanı olduğunu sanıyorlar ve ülkelerinin İspanyol işgali ne karşı savaşan yerli kahramanının adının Guaicaipuro olduğunu bilmiyorlar. Ama bir taraftan egemen kültür bilgi
dağıtırken
-ya da daha
doğrusu cehalet dağıtırken- eşzamanlı olarak bir başka kültür, is yancı bir kültür, sessizliğe mahkum edilmiş geniş yığınların yaratı ve kavrama kapasitesini zincirlerinden kurtarıyor. Bu kurtuluş kül türü geçmişten beslenir ama orada son bulmaz. Zamanımızın La-
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
43
tin Amerikalılarına yeni katılım, iletişim ve buluşma mekanları aç ma yetisindeki bu kolektif kimlik simgelerinin bazıları çok uzak tan geliyor ama tarihin rüzgannın onları hareket ettirdiği ölçüde yaşıyorlar. Halk kültürü
yalnızca,
bazı durumlarda şüphe götürür yerli
kökleri olan tipik geleneklerden ibaret değildir. Bizim kültürel kimliğimizin kurtuluşu
gaucho pantolonu yerine sonuçta Rio de la
Plata'ya çok kısa bir süre önce Kının Savaşı zamanında İngilizle rin pazar sıkıntıları nedeniyle gelen kovboy pantolonu giymekte değildir. Yakın zamandaki bir çalışmasında Carlos Monsivais, res mi Meksika'nın simgesi şarkıcı Jorge Negrete'nin Gene Autry ve Roy Rogers stilinde bir "şarkıcı
cow-boy"
uyarlaması olduğunu
çok güzel açıklıyor. En derinde çatışan değerler sistemi, formalite ler değil. Gerçek halk kültürü halkın koruyup yarattığı kimlik sim gelerinden oluşan karmaşık bir sistemden başka nedir? Bu yaratı cı boyutu reddedilince, onu müzeye gönderiyorlar.
4.
YAZAR UYGARLAŞTIRICI BİR MiSYONU YERiNE GETİRİR
Yazarın mesleğine dinsel bir itibar atfeden ve ayrıcalıklar talep eden peygamberliği, Latin Amerika'da romantik gelenek ve kitabı bir uygarlık hazinesi olarak kutsayan liberal ideolojiyle aynı çizgi den gelir. Yazan, yayımlayan ve ailesinden olmayan bir okur edinen herhangi biri kendisini seçilmiş hisseder. Bu aynı zamanda kültürel sömürgeciliğin bir yansımasıdır ve Avrupa merkezli bir dünya gö rüşünün sonucudur. "Barbar topraklarda doğsak da biz Avrupa'yız. " "Bize benzeyenler kültürlüdür." "Gelişmiş olmak bizim gibi olmak tır." Kültür akademik öğrenimle ya da kişisel yetenekle özdeşleşti rilir, yukarıdan ve dışarıdan gelen "uygarlık" aşağıdan ve içerden gelen "barbarlığa" karşı durur. Geçen yüzyılın etkili bir yazan, Domingo Faustino Sarmiento Buenos Aires'in isyan eden bölgelere karşı yürüttüğü yok etme sa vaşını "ya uygarlık ya barbarlık" sloganıyla kutsamıştı. Çelişki gü nümüze kadar sürüyor ve zarar vermeye devam ediyor: Uygarlık, ithal edilen kültür, barbarlığa, ulusal kültüre karşı. Uygarlık, azınlı ğın kültürü, barbarlığa, ötekilerin cehaletine karşı.
BİZ HAYIR DİYORUZ
44
Bu kültürel kendini beğenmişlik, egemen sınıflar ve zengin ül kelerin bazı sınıf ve ülkelerin diğerlerini sömürmesini haklı göster mek için uydurdukları bahaneler sistemiyle bütünleşir. Aynı za manda toplumsal işbölümünün sonucudur. Aslında insanları kafa lara indirgeyen
kafa işçileri (entelektüeller) ifadesi kadar insanları kol işçileri ifadesi de insanlık durumunun aynı kı
ellere indirgeyen
rılmasının sonucudur. Kapitalist gelişim özürlüler yaratır. Bu arada, Partenon'dan miras kalan somut parıltıların varisleri olduklarına inananlar vardır: Yazar kültür "bahşeder"; diğerleriyle onlardan her gün aldığını onlara geri sunarak konuşmaz; yalnızca diğerlerine gerçeği, genelde de kolektif değerbilmezlik yüzünden kadri bilinmeyen bir iyilik olarak aktarır. Arka planda, yeteneğin bu aristokratları
kitle. kültürü denilen zımni felsefeyi paylaşırlar; bu da
şöyle özetlenebilir: "Halk bok yiyor, çünkü hoşuna gidiyor." Aynı tavır, sanırım, her ne kadar vicdanları itiraf etmelerini en gellese de, işçiler için sanki işçiler bir grup zeka özürlüymüş gibi şematik ve indirgemeci bir edebiyat yazan bazı küçük burjuva ya zarlarda da vardır. Lenin "işçiler için edebiyat"la alay ediyordu. Tolstoy'a, Dostoyevski'ye ve Puşkin'e hayranlık duyuyor, onları zevkle okuyordu ve işçilerin de onun deyişiyle "herkes için edebi yat"a ulaşmasını gerekli görüyordu; gerçekliğe dair bilgilerini ve eleştirel bilinçlerini zenginleştirecek bir araç olarak edebiyattan bahsediyordu. Lenin, "işçilere fabrikalardaki yaşamdan bahsetme nin, onların yıllardan beri zaten bildiği bir şeyi anlatıp durmanın yeterli olduğunu düşünen" merhametli entelektüellerle de alay edi yordu. Bu tekrarcı ve sevimsiz babacan tavır yalnızca "toplumsal gP-rçekçi" pek çok romanda bol bol karşımıza çıkmıyor, aynı za manda Latin Amerikan solunun pek çok politik belgesinde, gazete lerinde ve broşürlerinde de var ve gördüğüm kadarıyla diğer bölge lerin solunda da böyle iktidarın ya da rahatlığın yanından söylem lere çok sık rastlanıyor. Halkın seviyesine "inmeyi" reddeden güzelliğin tekelcileri ve halkla iletişim kurmak için bu seviyeye "inmeyi" amaçlayan iyi ni yetliler arasındaki polemiğin sahte olduğuna inanıyorum. İki taraf da aynı fikirde: Tepeden hareket ediyorlar ve bilmeyenleri küçük görüyorlar.
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
5.
45
GERÇEK BlR DEMOKRASİ YAZARLARIN VE SANATÇILARIN İFADE ÖZGÜRLÜGÜNÜ GARANTİ EDENDİR
Liberal düşüncenin tipik ürünü olan bu bakış, yazarları ve sanatçı ları dünyanın sıkıntıları ve fırtınalarının dışına yerleştirir. Şairlerin kaderi için kaygılanır ama torna işçilerinin, daktilocuların, duvarcı ların ya da çiftliklerdeki tanın işçilerinin kaderini görmezden gelir. Sonuç olarak, yapısal sansürün varlığını alabildiğine görmezden ge len
durumsal sansürlere karşı öfkeli protestolar duyulur. Yazarların
yasaklanması, öldürülmesi, cezaevine ya da çukurlara atılması, kü tüphanelerin yağmalanması, gazetelerin kapatılması, kitapların ya kılması sanki işsizlerden, umutsuzlardan ve lanetlilerden büyüyen bir orduyu çizginin dışında tutmak için şiddet uygulamaktan başka çaresi olmayan bir sistemin işleyişinin dramatik sonuçlan değil de bir "suistimal"miş, bir "aşırı güç kullanma"ymış, "keyfi davranış lar"mış gibi malıkı1m edilir. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün bir raporu birkaç yıl önce La tin Amerika'da "ağır yoksulluk koşullarında" yaşayan yüz on mil yon insanın olduğunu belirtiyordu.
Özgürce dolaşımda olsalar bile,
dergilere ve kitaplara ulaşmaları yasaklanarak, kalabalık bir kitleye
yapısal bir sansür uygulanmıyor mu? Bizim toplumlarımızda ayrı calıklı bir azınlığa ifade ve yaratı özgürlüğü sunarken geri kalanla rın ağızlarını ve gözlerini kapatan sansür yapısal bir sansür değil mi? Şu son yıllarda pek çok Latin Amerika ülkesinde iktidarın aske rileşmesi kültürün de hızlı bir biçimde askerileşmesini getirdi. Dik tatörlüklerin "irrasyonel" şiddeti hiç de irrasyonel değil: Diktatör lük diktatör demek değil, yalnızca sosyal ve politik tansiyonun pat lamasına önceden hazırlanmak için gerekeni yapan sistemin kendi si. Bu olgu çerçevesinde, bazı yazarlar, sanatçılar ve bilim insanla rı büyük çoğunluğun mutsuzluğunu paylaşırlar. Edebiyat masum değildir, sanat masum değildir, bilim masum değildir. Aynı zaman da cellatları kutsayan ya da onların önünde suç ortağı bir sessizliği koruyan entelektüeller vardır. Sorumsuzluk ayrıcalığını talep eden yazarların ve sanatçıların sayısı çok fazla. Tarihten ve toplumsal mücadeleden ayn tutulunca
BİZ HAYIR DİYORUZ
46
kültürel işlev metafizik bir şey olur: Kitaplar ve tablolar, kulağına cinlerin, şeytanların ve hayaletlerin üflediği seçilmiş olanın aracılı ğıyla meydan gelirler. Sanatçı, bu yüzden bir dokunulmazlık beya nıyla doğar. Şöyle denir mesela: "Jorge Luis Borges Arjantin halkının embe sil olduğunu düşünür, siyahların bir alt ırk olduğunu ve kötü koktu ğunu, yerlilerin, gaucho'ların ve Vietnamlıların o katliamları hak ettiklerini, Pinochet ve Videla'nın kılıçlarının kısa kaldığını düşü nür. Ah! Ama Borges'in edebiyatı
çok başkadır."
Bununla beraber,
halkı aşağılaması, geçmişin -atalarının geçmişinin- daha iyi oldu ğu düşüncesi ve kaderci hayat görüşü bu adamın kitaplarında da vardır; tıpkı açıklamalarında olduğu gibi. Mesela 1 976 Ağustosu'n da şöyle demiştir: "Özgür irade ve özgürlük zorunlu illüzyonlardır" ve "Demokrasi devletin kötüye kullanılmasıdır." Bu yazarın eserin de, açıklanamaz ve değiştirilemez bir evrensel düzen insanlığın is tenciyle kaprisli bir oyun oynar; parlak bir eserdir şüphesiz: Bu eserde hayat bir labirenttir; sonsuz bir kütüphanede bizi hiçbir yere götüren bir labirenttir. Özet olarak bize nostalji için izin verilir: Umut için asla. Onun insanlık hakkındaki görüşü, kendini ebedi sa yarak insanı tarihten ve özgürlükten tümüyle koparmayı amaçlayan bir sistemle çelişiyor mu gerçekten?
6. LATİN AMERİKA KÜLTÜRÜNDEN BAHSEDİLEMEZ, ÇÜNKÜ LATİN AMERİKA COGRAFİ BİR GERÇEKLİKTEN BAŞKA BİR ŞEY DEGİLDİR
Coğrafi gerçeklikten başka bir şey değil mi? Yine de hareket edi yor. Bazen çok küçük olaylarda, Latin Amerika her gün çelişkile riyle beraber ortak yanlarını da açığa vuruyor; biz Latin Amerikalı lar ortak bir mekanı paylaşıyoruz, sadece haritada değil üstelik. Ge çen yüzyılın başlarında onu birleştirmek isteyen kahramanlar da, hükmetmek için onu sürekli kırılmalarla bölen etkili imparatorluk da bunu çok iyi biliyorlardı. Bugün işlerini Latin Amerika ölçeğin de planlayan ve entegrasyon mekanizmalarını çıkarları doğrultu sunda yönlendiren çokuluslu şirketler de bunu çok iyi biliyorlar. Latin Amerika'da farklı kökenleri olan, değişik karakterli ve de-
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
47
rin eşitliksiz gelişim seviyelerine sahip toplumların bir arada oldu ğu gerçek. Boş bir soyutlamadan bahsetmeden "kültür"den bahse dilemeyeceği gibi aynı anlamda bir "Latin Amerika kültürü"nden de bahsedilemez. Ama ortak bir çerçeve bizim topraklarımızda fo kurdayan düşman ya da birbirini bütünleyen sonsuz kültürü koru ma altına alıyor. Çelişki ve karşılaşma mekanı Latin Amerika, kor ku ve özgürlük kültürleri arasında, bizi reddeden ve bizi doğuran kültürler arasında bir savaş meydanı sunuyor. Bu ortak çerçeve, bu ortak mekan, bu ortak savaş alanı tarihsel. Geçmişten geliyor, bu günden besleniyor ve gereksinim ve umut olarak gelecek zamanlar da tasavvur ediliyor. Direnerek hayatta kaldı; kimliklerimizi gizle mek için farklılıklarımızın altını çizen aynı çıkar çevreleri yüzün den pek çok kere acı çekmiş ya da parçalanmış olsa bile. Bizim çelişkili Latin Amerikalı kimliğimize çok az benzese de, Franco'nun ölümünden sonra İspanya'nın deneyimi konuyu daha iyi anlamamıza yardım edebilir. Bu son yıllar İspanyol devletinin birli ğinin çok derin ulusal çelişkiler gizlediğini ortaya çıkardı. Uzun bir tarihe sahip olan ve pek çok kere kanla ve ateşle boğulan bu çelişki ler şu anda tamamen patlamış durumda. İspanya şimdi özerk bölge ler ve devletin temelden yeniden yapılandırılması üzerine verimli bir tartışma dönemini yaşıyor. Bazı ulusal kimliklerin diğerleri tara fından aşağılanmasını, bazı kültürlerin diğerlerini baskı altına al masını destekleyebilecek ulusüstü meşru bir birlik yok. Kabul, ilk bakışta bir Brezilyalı ile bir Bolivyalı, bir Meksikalı ile bir Urugu aylı çok az benziyorlar. Ama İspanya'nın yeni politik gerçekliği İs panya'da da bir Katalan ile bir Kastilyalı, bir Bask ile bir Endülüs ya da Galiçyalı arasında daha az derin olmayan farklılıkları -köken, . gelenek ve hatta dil farklılıklarını- gün ışığına çıkardı. B izi birleştiren şeylerden yola çıkan, bizi oluşturan sayısız ulu sal kimliğe saygı temeline dayanan bir Latin Amerika, her şeyden önce gerçekleştirmemiz gereken bir görevdir. Bizim ekonomileri miz dışarıya doğru yönlendirilmiştir, hizmet işlevi görürler; kültür lerimizin zirveleri de hala Avrupa başkentlerindedir, mesela bir Pa raguay romanının Venezüella'da değerli kabul edilmesi için orada ki edebiyat gümrükçülerinin olumlu fikirlerini belirtmeleri gerekir. İzin verildiğinde, bizim en has, bağlantısız kültürlerimiz kendi aralarında gayet kolay ilişki kuruyorlar. Pek çok neden ve gizem bi-
BİZ HAYIR DİYORUZ
48
ze bütün dünyanın ve bütün kültürlerin yüzyıllar boyunca karışmak ve olmak için randevulaştıkları büyük bir vatanın parçacıkları ol duğumuzu hissettiriyor. Irkların, köklerin ve istatistiksel farklılık ların çok ötesinde, Meksika ya da Ekvador'un kültürel hazinesi, Uruguay ve Arjantin'inkiyle de ilintilidir, çünkü güncel gerçekliğin sunduğu çatışmalar karşısında birbirlerine cevap anahtarları sunar lar. Haiti'deki siyah kültürü Guatemala'daki yerli kültürüne uzak değil; çünkü her ikisinde de ortak bir zamana, ortak bir mekana ve ortak bir tarihsel drama akan halklar beslenebilecekleri damarlar bulabilirler. Hangi hispanoamerikan Guimaraes Rosa, Drummond de Andrade ya da Ferreira Gullar'da kendisine ait bir yürek atışı his setmez? Hangi Brezilyalı Carpentier'in, Cortazar'ın ya da Rulfo' nun bir biçimde kendisine ait olduğunu hissetmez? Küba ve Nika ragua devrimleri hiçbir Latin Amerikalı için dışarıda değildi. Şili trajedisi hepimizin, bütün Latin Amerikalıların göğsünde bir yara açtı. Derimiz ne renk olursa olsun, hangi dili konuşursak konuşalım hepimiz aynı katmerli toprağın farklı çamurlarından değil miyiz?
7.
YENİ LATİN AMERİKAN EDEBİYATININ EN BÜYÜK İŞLEVİ BİR ÜSLUP YARATMASIDIR
Romantik roman bozuntuları, ne mutlu ki, geride kaldı; şehirlerde ve şehirler için yazılan "yerlici" yazarların himayeperverliği ve ya lancı "yerlicilik" geride kaldı. Son yirmi-otuz yılda Latin Amerikan edebiyatı, orta sınıfın bazı genç kesimlerinde palazlanan ve kültü rel planda da politik planda olduğu kadar ısrarla öne çıkan yeni bir gerçeklik bilincini yansıttı. Kabukla özü karıştırmakta uzman olanlar bize şöyle diyor: "Bu, üslubun devrimidir. Yeni Latin Amerikan romanının gerçek kahra manı üsluptur." Sesler mi yankıları mı? Yüksek kültürel biçkinin modaları bizim topraklarımıza her zamanki gibi geç geliyorlar ve geldiklerinde de artık onlara orijinallerinin merkezlerin6e çok az il gi gösteriliyor. Edebiyatın Pierre Cardin'leri Paris'te teoriyi keşfet tiler, daha doğrusu yeniden dirilttiler, çünkü epey eskidir; kopyacı ları da onu eleştirel içeriğine el koymak için acil olarak Latin Ame rikan edebiyatına uyguladılar. Ama üslup bir alettir, melodi değil;
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
49
yeni Latin Amerikan anlatısının gerçek kahramanları da zamirler ve sıfatlar değil, etten ve kemikten kadınlar ve adamlardır. Söz kaybettiği onuru hiç kuşkusuz bir sentaks devrimi aracılı ğıyla geri kazanacak değil. Sistem dilin içeriğini boşaltıyor; teknik bir manevra zevki için değil, daha kolay egemen olmak için insan ları izole etmesi gerektiğinden. Dil iletişimi içerir ve bu yüzden in san ilişkilerini korkuya, güvensizliğe, rekabete ve tüketime indirge yen bir sistemde tehlikeli olur. Estetik planda edebiyatın katıksız bir havai fişek gösterisine in dirgenmesi, biçim olarak politik alanda demokrasiyi seçim zanne denlerinkine denk bir kültüre karşılık gelir; ekonomik gelişmenin bir toplumun tek ve nihai amacı olduğuna inanan teknokratlannki ne benzer bir biçimde de araçların ve amaçların karıştırıldığını gös terir. 8.
LATİN AMERİKA'NIN TAŞKIN BİR DOGASI VAR; EDEBİYATI DA BU YÜZDEN BAROKTUR
Konuya barok üzerine yapılan binbir teoriyi tartışmak için gelme dik. Bu etiket Rembrandt ve Rubens gibi birbirinin tam zıttı res samlara ve tek ortak noktalan aynı ülkede doğmak olan Alejo Car pentier ve Severo Sarduy gibi yazarlara yapıştırıldı. Ortak bir adlandırma imkansız. Herkes baroku kendine göre an lıyor. Bazıları için terim belirli stilleri tanımlıyor; bazıları için sanat tarihinde bir dönem. Kesin olan tek şey şu: Her teorisyen kelimenin arkasında önceden koyduğu şeyi buluyor. Birkaç yıl önce yayımlanan bir denemede, Kübalı Leonardo Acosta tümüyle haklı olarak, tüm diğer kadercilik türleri gibi kabul edilmez olan ve barok stilin Latin Amerika'nın taşkın doğasına denk düştüğünü söyleyen "stilistik kadercilik"e karşı çıkıyordu. Acosta, barokun Amerikan topraklarına sömürgeci ithalin bir ürünü olarak, hiç de taşkın bir doğası olmayan Kastilya'nın kurak topraklarından geldiğini belirtiyordu. Bize, Latin Amerika edebiyatı baroktur, çünkü ormanın dilinde konuşuyor deniyor - sanki büyük metropoller, geniş çöller, stepler, sıradağlar ve pampalarla dolu bir bölge için tek olası dil ormanın diliymiş gibi, sanki gerçekten ormanın dili diye bir şey varmış gibi.
50
BİZ HAYIR DİYORUZ
Horacio Quiroga'nm çıplak anlatıları, yoksa Alto Parana ormanının dilini konuşmuyor muydu? Ya Afrika ormanlarındaki köylerde ya ratılan, barokla hiçbir ilgileri olmayan stilistik maskeler? Barok stil denilen şey bir klişedir, bütün klişeler kadar yanlıştır; bol yapraklı bir dili ima eder ve bir Latin Amerika romanının iyi ol mak için çok sayfalı olması ve çok sayfalar boyunca kat kat açılma sı gerektiği yaygın düşüncesini olumlar. Bu kadar keyfi bir kriter en iyi yazarlarından çoğunu Latin Amerika edebiyatının dışında bıra kırdı; mesela düzyazının çıplak ve tutumlu adamı Juan Rulfo'yu: Dünyanın en iyi anlatı yazarlarından Juan Rulfo'nun bütün eserleri üç yüz sayfadan az tutar. Bir başka büyük Latin Amerikalı romancı, Alejo Carpentier "ba rok" ifadesini diğer yazarların dağdağalı boş sözlerinden çok farklı bir anlamda kullandı. Carpentier için barok, bizim topraklarımızda "büyülü gerçekçiliği" yaratan kültürlerin ve stillerin karışımının bir sonucuydu, dışarıdan bakıp bizi egzotik ülke tanımına sıkıştıran sö mürgeci bakıştan çok uzak, orijinal ve yaşamsal bir anlamı vardı. Carpentier'in eserlerinde, onun barok olarak nitelendirdiği stil ger çekliğin adını koyuyor ve onu yeniden keşfediyor ama Severo Sar duy gibi diğerlerinde barok stil gerçekliği maskeler. Carpentier'i, Lezama Lima'yı, Guimares Rosa'yı, Jorge Enrique Adoum'u okur ken kişi stilin karmaşıklığının tam olarak dünyanın karmaşıklığını açıkladığı yargısına ve duygusuna kapılır; ve "bunun" başka bir bi çimde söylenemeyeceği duygusuna. Tersi durumlar da sayısızdır, bazı eserlerde imge yoksulu ama özenti bezemelerle doldurulmuş stilin karmaşıklığı, sanatçının açıklık karşısındaki paniğini gizler: Sözler çıplak kalırsa umarsız aptallıklar ortaya çıkar. Stil kadercileri barokun Latin Amerika'nın dili olduğuna ikna olmamızı isterler; sanki bu kadar dünyayı barındıran bir dünya için tek bir olası dil olabilirmiş gibi. Nihayetinde, pohpohlama uzman larının şatafatlı stillerini izleyerek yazdıkları eserlerin sıkıcılığına üst düzey bir estetik kılıf uydurmayı amaçlarlar. Boş sözler doğanın hizmetinde çalışmaz, sistemin hizmetinde çalışır: Ona kılıflar su nar. Bu yüzden bir ülke ne kadar yoksulsa edebiyatı da o kadar gös terişli, o kadar alengirli olmak zorundadır; sanki halkın diyetindeki kaloriler ne kadar eksikse gerçekliğe sırtım dönmüş aydınların eser lerindeki kelimeler o kadar çok olmalıymış gibi.
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
9.
51
POLİTİK EDEBİYAT POLİTİK KONULARDAN BAHSEDER; TOPLUMSAL EDEBİYAT TOPLUMSAL KONULARDAN
İyi de, politik y a da toplumsal olmayan herhangi bir edebiyat var mı acaba? Hepsi toplumsaldır, çünkü insan toplumuna aittirler ve aynı zamanda hepsi politiktir; basılı bir söz her zaman -yazarı iste sin ya da istemesin, bilsin ya da bilmesin- kamusal yaşama bir ka tılım içerdiği ölçüde politiktir. Yazılı mesaj sırf varoluşuyla bile "seçim" yapar: Diğerlerine yö neltildiği zaman, kaçınılmaz olarak toplum ve iktidar ilişkilerinde bir yer alır, taraf tutar. Özgürleştirici ya da yabancılaştırıcı içeriği hiçbir durumda konusu tarafından belirlenmez. En politik ya da po litik değişim süreçleriyle en bağlaşık edebiyat, politikayı en az ad
landırma
ihtiyacı duyan olabilir; tıpkı en acımasız sosyal şiddetin
de kendisini illaki bomba ya da kurşunlarla gösteren olmadığı gibi. Dünyanın en devrimci niyetiyle "toplumsal ve sosyal konular" üzerine yazılmış kitaplar, makaleler, şarkılar ve bildiriler sık sık onlara esin veren iyi niyetin hedeflediği etkiyi yaratmazlar. Bazen istemeden karşı çıkmayı amaçladıkları sistemi haklı çıkarırlar. Hal ka anlayıştan yoksunmuş, hayal gücü kıtmış gibi yaklaşanlar baskı cıların ürettiği halk imajını onaylarlar; sıkıcı cümlelerden kurulu bir dil kullananlar, tek boyutlu tipler yaratanlar, korkusuz, çelişki siz, şüphesiz tipler yaratanlar, her öyküde ya da romanda yazarın dediklerini mekanik olarak uygulayan kartondan tipler yaratanlar savaştıklarını söyledikleri sistemi kutsarlar. Sistem, parçalamada uzman değil mi? Ruhu çoğaltmak yerine onu buran bir edebiyat, ne kadar militan diye adlandırılırsa adlandırılsın açık bir biçimde her gün insanlık durumunun zenginliğini ve çeşitliliğini tekrar tekrar kesen bir sosyal düzene hizmet eder. Daha az rastlanmayan başka durumlarda da, iletişim ve aktarma denemesi daha baştan başarısız lığa uğrar, eğer daha başlarken ikna olmuş bir kitleye bu kitlenin duymayı beklediği şeyi, bildik dilde söylemeye yönelinirse: Ne ka dar devrimci olmayı amaçlarsa amaçlasın, beslenmeyen bu edebi yat neticede konformist olacaktır. Aşka getirmeyi amaçlasa da uy ku getirir. Kalabalıklara hitap ettiğini söyler ama aynayla konuşur.
BİZ HAYIR DİYORUZ
52
Edebiyatın, konusu ne olursa olsun, gerçekliğin çoklu boyutla rıyla açıklanmasına katkıda bulunduğu, bir biçimde kolektif kimli ği beslediği ya da toplumu yaratan belleği ortaya çıkardığı sürece özgürleştirici bir politik anlama sahip olabileceğine inanıyorum. Bu bakış açısından, bir aşk şiiri, politik olarak tünellerdeki maden cilerin ya da muz plantasyonlarındaki işçilerin sömürüsünü anlatan bir romandan daha verimli olabilir. En üst düzey Latin Amerikan edebiyatından sayısız örnek bulu nabilir. Kısa süre önce yayımlanan bir çalışmada Pedro Orgambide, Pablo Neruda'nın Canto Genera l'inin görünüşte daha az politik olan eserleri arasında en politiği olduğu konusunda şüphe ettiğini söylü yordu. Bana şüphesinde çok haklıymış gibi geliyor. Pablo Neruda' nın şiirleri, bazı sayfalarında bazı diktatörleri ve United Fruit Com pany'nin uyguladığı şiddeti ortaya döktüğü Alturas de Machu Picc hu'da en büyük etkiye ve derinliğe ulaşır. Bana göre Miguel Angel Asturias'ın
Weekend en Guatemala'sı
1 954 katliamının ve işgalinin
yarattığı sonsuz öfkeyle yazılmıştır, bütün eserlerinde en açık poli tik konuya sahip olandır ama politik olarak en etkisizidir.
de Manuel'i
El libro
Julio Cortazar'ın en bağlaşık eseri olarak kabul eden,
neredeyse herkesin hemfikir olduğu görüşü paylaşmıyorum; aynı biçimde Gabriel Garda Mıirquez'in
Yüzyıllık Yalnızlık'ı,
bu büyük
romanda politika birinci planda görünmese de bana Başkan
Baba mızın Sonbaharı'ndan politik anlamda çok daha zengin geliyor. 10.
EN İYİ DURUMDA, EDEBİYAT GERÇEKLİGİ YORUMLAYABİLİR AMA DEGİŞTİREMEZ .
Gerçekliği yorumlarken, yeniden keşfederken edebiyat onu tanı mamıza yardım eder. Ve gerçekliği tanımak onu değiştirmeye baş lamak için gereken ilk adımdır. Gerçeklik bilincinin derinleşmesin den başlayarak gelişmeyen toplumsal ya da politik bir değişim de neyimi yoktur. "Kurgusal" eserler, öyle deniyor, gerçekliğin gizli boyutlarını açıklamakta "kurgusal olmayan" eserlerden çok daha etkilidirler. Ünlü bir mektubunda Engels, ekonominin somut görünümleri üze rine Balzac'ın romanlarından dönemin bütün ekonomi kitapların dan öğrendiğinden çok daha fazla şey öğrendiğini yazmıştı. Hiçbir
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
53
sosyolojik araştırma Kolombiya'daki şiddet hakkında Mıirquez'in kısa romanı -eğer yanlış hatırlamıyorsam içinde tek bir kurşunlama bile olmayan- Albaya Kimseden Mektup Yok'tan daha fazla şey öğ retemez ve Mario Vargas Llosa'nın Kent ve Köpekler'i, Peru'daki şid detin, konu üzerine herhangi bir çalışmadan çok daha ayrıntılı bir röntgen filmini sunar. Geçen yüzyıl Arjantin'de ekonomi politiğin en iyi eseri Martin Fierro adlı hırçın bir gaucho üzerine uzun bir şi irdir. Jose Maria Arguedas'ın romanları ve öyküleri Latin Amerika' daki yerli kültürlerin parçalanmaları üzerine en etkileyici tanıklık ları sunarlar. Augusto Roa Bastos'un romanı Yo el Supremo Gaspar ,
Rodrfguez de Francia zamanlarının Paraguay'ını gerçekten tanımak isteyen biri için herhangi bir tarih kitabından çok daha derin kanal lar açar. Bugünkü Uruguay'ın çözülüşü Juan Carlos Onetti'nin usta elleriyle El astillero'da sunulur. Guatemala'ya girmek için Asturi as'ın kitaplarından daha iyi bir anahtar var mı? Juan Gelman'ın şiir lerinde aşk ve öfkeyle soluk alan, günümüz Arjantin'inin ölüm ve yaşam dolu nefesi değil midir? Ve El Salvador ile Nikaragua, bu kü çük hırçın ülkeler bizimle Roque Dalton ve Emesto Cardenal'in ağ zından konuşmazlar mı? Gerçekliği açıklamak onu kopya etmek anlamına gelmez. Ger çekliği kopya etmek ona ihanet etmek olur; özellikle de gerçekli ğin, hayatta kalabilmek için yalan söylemeye zorlayan ve gündelik olarak şeylerin adlarıyla anılmasını yasaklayan bir sistem tarafın dan maskelendiği bizimki gibi ülkelerde. Gerçekliğin içine işleme yetisinde olanlar gerçekliği döllerler. Picasso'nun Guernica'sı göz lerimize bu küçük Bask kasabasının bombardımanının bütün fotoğ raflarından daha fazla gerçeklik sunar. Fantastik bir anlatı, gerçek liği natüralist, gerçekliğe saygılı davranmaya çalışan bir öyküden daha iyi yansıtabilir. Mario Benedetti yakın zamandaki bir çalışma sında haklı olarak Julio Cortazar'ın La casa
tomada'sı
gibi bir öy
nouveau roman yazarının can sıkıcı uydurmalarından çok daha fazla ilişkisi olduğunu söylüyor. La <:asa tornada, yüzleşmeye cesaret edemedi
künün fantastik bir öykü olarak gerçeklikle çoğu Fransız
ği bir varlık tarafından yavaş yavaş yerinden edilen bir sosyal sını fın batışını somut simgeler aracılığıyla temsil eder. Çoğunlukla, politik olarak devrimci mücadeleyle özdeşleştiri len yazarlar vicdani yaklaşımların acısını çekerler. Fantazi korkak-
BİZ HAYIR DİYORUZ
54
ça bir kaçış, bir dünya yalanı değil midir? Şöyle hissederler, ya da daha doğrusu şöyle hissederiz, çünkü benim de başıma geldi: Yaz maktan suçluluk, uçmaktan suçluluk duyarız. Bazen insan yaratısı nı besleyen hayaller, halüsinasyonlar olmasa umudun susuzluktan öleceğini unuturuz. Edebiyat, iki taraflı bir ayna gibi, görüleni ve görülmeyen ama olanı yansıtabilir; kendi reddini içermeyen hiçbir şey olmadığı için çoğunlukla intikam ve kehanet olarak işler, hayal gücü gerçekliğin anlaşılmasında yeni kapılar açar ve onun dönüşümünü sunar; düş lerle fethedilecek dünyayı öne sürer, aynı anda burjuva düzeninin hareketsizliğine meydan okur. Korku ve sessizlik sisteminde yarat ma ve keşfetme gücü itaatin rutinlerine karşı saldırıya geçer. Bu sosyal düzen, der sahipleri, doğal düzendir: Sessiz dünya karşıdan ve profilden tıpkı kendisine benzer, polis fişlerindeki bir fotoğraf gibi. Yaratıcı hayal gücü, varsayılan sonsuzluğun bir vadesi oldu ğunu ve karşı yüzü olmayan yüz olmadığım açıklar. İyi bir metnin değeri, onu okuyanda serbest bıraktıklarıyla ölçü lebilirdi. İyi kitaplar, iyi denemeler, makaleler, en etkili şiirler ve şarkılar hiç etkilenmeden okunamaz ya da dinlenemez. Edebiyat bi linçlere yönelir, onlar üzerinde hareket eder ve niyet, yetenek ve ta lihle donandığında bilinçte hayal gücünün ve değişim isteğinin ho rozunu tetikler. Yalanın sosyal yapısında, gerçekliği açıklamak onu ihbar etmeyi de içerir ve okur, okuma sayesinde azıcık ilerleyince çok daha ötelere ulaşır. Bir kitap dünyayı değiştirmez, denir ve doğ rudur. Ama ne değiştirir dünyayı? Bir süreç, duruma göre hızlı ya da yavaş, her zaman kesintisiz ve kendiliğinden binlerce boyutu olan bir süreç. Yazılı söz de bu boyutlardan biridir ve basit bir yar dımcı çark değildir. Dolaysız olmayan bütün edebiyatı reddetmek, inanıyorum ki kitabın sınırlarını aşan ya da akademi kürsülerinde yer almayan edebi ifade biçimlerini hor görmek gibi çok büyük bir yanlışa neden olur. Haroldo Conti, Buenos Aires'te yakından tanıdığım Arjantinli anlatıcı, son yıllarını yaptığı edebiyatın politik olarak yararsız ol duğu şüphesiyle acı çekerek geçirdi. Devrimci fikirlere sahip bir adamdı ve mükemmel bir biçimde zararsız hikayeler ve romanlar yazdığını düşünüyordu, çünkü açıkça ihbarda bulunmuyorlardı. Si gara ve şarap dolu uzun gecelerde, Tigre deltasındaki bir adacıkta
ON YAYGIN YANLIŞ YA DA YALAN
55
bu konu üzerine konuştuk ve ben ona eserlerinin derin, özgürleşti rici bir anlamı olduğunu söylemeyi hiç beceremedim. Pek çok gü zellikler içeren öyküler anlatma yeteneğiyle alçakgönüllü bir büyü cüydü o ve belki hfila öyle. Bir şeye değen bütün edebiyatlar gibi onun anlatıları da hayatı anlatıyor ve hayatın gerçekleşmesini sağ lıyorlar. Bizi geçici olarak zamandan söküyorlar; daha iyi bir bi çimde geri vermek için. Bize ne olduğumuzu anlatırken olmamıza yardım ediyorlar, çünkü kendi kimliğini bilmeyen bir halk nasıl ta rihin acısını çekmek yerine onu yaparak tarihin kahramanına dönü şebilir ki? 1 976 yazının sonunda Haroldo kaçırıldı. Birisi onu, işkenceden tanınmayacak halde bir kışlada gördü; sonrası bir daha hiç bilinme di. Tıpkı pek çok Arjantinli, Şilili, Guatemalalı ve Uruguaylı gibi onu da toprak yuttu. Arjantin gazeteleri ülkenin en iyi yazarların dan birinin kaybedilmesi üzerine tek bir satır bile yayımlamadılar ve sorgulayıcı bir bilince sahip olan Haroldo terörün ortasında kay boldu, edebi eserlerinin kendi politik arzusuyla uygun düşmediği düşüncesiyle acı çekerken siste kayboldu. Bu anlamda, Haroldo bir uçta edebiyata tanrıların mesleği olarak methiyeler düzen, diğerin de ise onu zararsız bir boş vakit geçirme olarak aşağılayan bir şe matizmin kurbanı oldu. Ben sözcükler aramış ama bulamamıştım. Yaptığına inanması na yardım etınek istedim ama başaramadım. Onunki gibi eserlerin kimlik, bellek ve umut kıvılcımları yakarak; yüzümüzü silmek, ru humuzu parçalamak ve belleğimizi boşaltınak için örgütlenmiş bir sisteme karşı çıkan değişim güçlerini birleştirdiğini söylemek ister dim ona, böylelikle sözlerinin ortada çırılçıplak kalan pek çok kişi ye palto olduğunu söylemek isterdim. Zitarrosa'nın güzel bir şarkısında söylediği gibi, çünkü istemek istedim ama becermeyi beceremedim, şimdi bu sayfaları bir kefaret ve saptama olarak yazıyorum.
1 980
SEBASTIAO SALGADO'NUN FOTOGRAFLARI
Işık Çöplüğün Sırrıdır
1 Bu fotoğraflar, trajik bir ihtişamla dolu bu figürler, umutsuz bir heykeltıraş tarafından taşa ya da ahşaba mı işlendiler? Bu heykeltı raş fotoğrafçı mı? Yoksa tanrı mı, ya da şeytan, ya da yeryüzü ger çekliği mi? Kesin olan tek bir şey var; bu figürlere etkilenmeden bakmak çok zor. Kimsenin omuz silktiğini, kör ve uzak, başını çevirip hiç bir şey yokmuş gibi ıslık çalarak uzaklaşabildiğini sanmıyorum.
2 Açlık açlığın öldürdüğü insana benziyor. İnsan insanın öldürdüğü ağaca benziyor. Ağaçların kolları var, insanların da dalları. Sıska, kuru bedenler: Ağaçlar kemiklerden yapılmış; insanlar, güneşte bü zülmüş köklerden ve budaklardan. Ne ağaçların ne insanların yaşı belli. Hepsi binlerce yıl önce, kim bilir kaç yıl önce, doğdular ve ayaktalar, onları bir başına bırakan göğün altında açıklanamaz bir biçimde ayaktalar.
3 Dünya o kadar hüzünlü ki, gökkuşağı bile siyah beyaz çıkıyor ve o kadar çirkin ki, can çekişenJerin peşindeki akbabalar hemen üstle rinde uçuyor. Birisi Meksika'da şarkı söylüyor:
IŞIK ÇÖPLÜGÜN SIRRIDIR
57
Hayat lavabodaki pislik gibi, giderden akıp gidiyor. Ve biri Kolombiya'da konuşuyor:
"Hayatın bedeli arttıkça artıyor, hayatın değeri düştükçe düşü yor." Ama ışık çöplüğün sımdır ve Salgado'nun fotoğraflan bize bu sım anlatıyor. Görüntü çözeltinin sularım emip ışık sonsuza dek gölgede sa bitlenince, zamandan ayrılan ve sonsuza dönüşen tek bir an oluyor. Bu fotoğraflar, çıplak dünya gerçeğine ve o gerçeğin gizli pırıltısı na tanıklık etmek için yaratıcısından ve gösterdiği kahramanlardan sonra da yaşamayı sürdürecekler. Salgado'nun kamerası vahşi ka ranlıkta hareket ediyor; ışık arayarak, ışık avlayarak. Işık gökyü zünden mi düşüyor, yoksa bizden mi çıkıyor? Bu ışığın yakalandı ğı an, bu ışıltı, fotoğraflarda bize görülmeyeni ya da görülen ama fark edilmeyeni açıklıyor: Fark edilmeyen bir varlığı, güçlü bir yokluğu. Bize, yaşama acısının ve ölüm trajedisinin kendi içinde insanın dünyadaki macerasını ipotekten kurtaran kudretli bir büyü yü, ışıltılı bir gizemi sakladığım haber veriyor.
4 Henüz ölmemiş bir ağız, bir testinin ağzına asılı. Parlak, beyaz tes ti; bir meme. Bu çocuğun, bu adamın, bu ihtiyarın boynu birinin elinin üstün de uzanıyor. Henüz ölmemiş ama terk edilmiş boyun, kafanın ağır lığını taşıyamıyor.
5 Salgado'nun fotoğraflan insan acısının çok yüzlü bir portresini su nuyor. Aynı zamanda bizi insan onuruna saygı duymaya davet edi yorlar. Bu açlık ve acı görüntüleri yabani bir açık yürekliliğin ürün leri ama aynı zamanda saygılı ve edepliler. Sefalet turizmiyle hiçbir ilgileri yok. Bu çalışmalar insan ruhunu lekelemiyorlar, onu açıkla mak için ona nüfuz ediyorlar. Bazen Salgado neredeyse ceset olan
BİZ HAYIR DİYORUZ
58
iskeletler gösteriyor; onlara kalan tek şey onurlan. Her şeyleri elle rinden alınmış ama onurlan var. O açıklanamaz güzelliğinin kayna ğı orada. Bunlar ölüme dair değiller, sefaletin müstehcen teşhircili ği değiller. Burada dehşetin şiiri var, çünkü onur duygusu var. Bir keresinde bana Endülüs'te sepetindeki midyeleri satarak so kaklarda dolaşan_çok yoksul bir balıkçıyı anlattılar. Bu balıkçı bü tün midyelerini almak isteyen genç bir beye midyelerini satmak is tememiş. Küçük bey balıkçının istediği parayı ödeyecekmiş ama balıkçı midyelerini satmayı kabul etmemiş; küçük beyin hiç hoş lanmadığı basit bir nedenle. Basitçe şöyle demiş:
"Kendi açlığımda emirleri ben veririm."
6 Arkadaşının mezarına uzanmış bir köpek var. Başını kaldırmış, ya nan mumların arasında dostunun uykusuna bekçilik ediyor. Yıkıntılar arasında bir otomobil var; içinde yapma bir çiçeğe bakan gelinlikli siyah bir kadın. Sonsuz kum çölünün ortasında akıl sır ermez gemiler var. Rüzgann dövdüğü kumdan entariler ya da bayraklar var. Toprağın kılıçlan gibi bir kaktüs var; toprağın silahlı güçleri gibi. Fabrikalarda; bağırsaklar ya da dev boa yılanları olan borular var. Ve toprağın üzerinde, topraktan, köylü ayaklan var: topraktan ve zamandan yapılmış ayaklar.
7 Salgado insanların fotoğrafını çekiyor. Gelip geçen fotoğrafçılar hayaletlerin fotoğrafını çekiyorlar. Tüketim nesnesine dönüşmüş sefalet, hastalıklı bir zevktir ve çok para getirir. Refah pazarında, sefalet iyi para eden bir maldır. Tüketim toplumunun fotoğrafçıları olay yerinde biterler ama içeri girmezler. Umutsuzluk ya da şiddet sahnelerine gelip geçici
IŞIK ÇÖPLÜGÜN SIRRIDIR
59
ziyaretlerinde, uçaktan ya da helikopterden inerler, düğmeye basar lar, flaşın kıvılcımı patlar: Fotoğrafı hızla çekip kaçarlar. Görme den bakarlar ve görüntüleri hiçbir şey demez. Dehşet ya da kanla kirlenmiş bu ödlek fotoğraflar karşısında, dünyanın talihlileri tim sah gözyaşları dökebilirler, kendi evrenlerinin düzeninde hiçbir şey bozulmadan birkaç kuruş, birkaç merhametli sözcük sarf edebilir ler. Bu kara derili düzülmüşleri, tanrı tarafından unutulmuşları, kö peklerin işediklerini izlerken herhangi bir
Bay hiçkimse içten
içe
mutluluk duyabilir: Hayat, bunlarla karşılaştırılınca, bana o kadar da kötü davranmadı doğrusu. Cehennem cennetin faziletlerini olum lamaya hizmet eder. Hayırseverlik dikeydir, aşağılar. Dayanışma yataydır, yardım eder. Salgado içeriden fotoğraf çekiyor; dayanışarak. Sahra çölle rindeki açlığı fotoğraflamak için orada on beş ay boyunca çalıştı. Latin Amerika üzerine bir avuç fotoğrafı bir araya getirmek için ye di yıl yolculuk etti.
8
Sierra Pelada madencilerinin çamurdan bedenleri. Brezilya'nın ku zeyinde, yarım milyon insan çamurun içine gömülü altını arıyor. Çamurların içinden dağa tırmanıyorlar, bazen ayakları kayıyor ve düşüyorlar; düşen her yaşamın düşen bir taş parçasından daha faz la önemi yok. Bir madenci sürüsü tırmanıyor. Firavunlar dönemin de piramitlerin inşasından görüntüler mi bunlar? Bir karınca ordu su mu? Karınca mı, kertenkele mi? Madencilerin kertenkele derisi var, kertenkele gözleri. Açlıktan ölenler, dünya zoolojisinde mi ya şıyorlar? Salgado'nun kamerası yaklaşıyor ve insan yaşamının ışığını tra jik bir yoğunlukla ya da hazin bir tatlılıkla açığa çıkarıyor. Bir el yaklaşıyor, hiçbir yerden gelen bu el açılıyor ve kendini yokuşu çı kan, sırtındaki yükten iki büklüm olmuş madenciye sunuyor. Bu el Mikelanjelo'nun o ünlü freskinde ilk insana dokunan ve dokunarak onu meydana getiren ele benziyor. Sierra Pelada'nm ya da Golgo ta'nın yükseklerinde yol alan madenci bir haça dayanıyor ve dinle niyor.
60
BİZ HAYIR DİYORUZ
9 Bu mülksüzleşmiş bir sanat. Yeryüzünün çıplaklarını söyleyen çıp lak bir dil. Bu görüntülerde hiçbir şey fazla değil; mucizevi bir bi çimde retoriğin, demagojinin, hoyratlığın uzağında. Onun için kolay olsa ve şüphesiz ticari olarak karlı olsa da Sal gado taviz vermiyor. Evrenin en derin hüznü avuntusuz, şekerlen dirilmeden ifade ediliyor.
Salgado Portekiz dilinde tuzlu demek. pitoreskizm, darbelerinin şiddeti
Salgado'nun özenle kaçındığı
ni hafifletebilir ve Üçüncü Dünya'nın sonuçta öteki dünya olduğu nu olumlamaya katkıda bulunabilirdi: Tetikte bekleyen, tehlikeli bir dünya, ama aynı zamanda nadir görülen hayvanlardan oluşan bir sirk gibi sempatik. 10 Gerçeklik simgesel bir dille konuşur. Her parça bütünün bir meta forudur. Salgado'nun fotoğraflarında simgeler kendilerini
dışarıya gösteriyorlar.
içeriden
Sanatçı simgeleri, cömertçe gerçekliğe yük
lemek ve gerçekliği onları kullanmaya zorlamak için kendi zihnin den üretmiyor. Gerçekliğin kendini mükemmel biçimde ifade et mek için seçtiği bir an var: Salgado'nun kamerasının gözü onu so yuyor, zamandan söküyor, onu görüntü yapıyor ve görüntü bir sim geye, bizim zamanımızın ve bizim dünyamızın bir simgesine dönü şüyor. Ağzını açmadan haykıran bu yüzler artık "öteki" yüzler de ğil. Artık değil: Hiç rahatsız olmadan bakılabilen nadir ve uzak yüz ler değiller artık; sadaka vererek vicdanları rahatlatmaya yarayan zararsız bahaneler değiller. Hepimiz, bu ölü ama aynı zamanda yüz yıllar ya da binyıllardan beri inatla canlı kalan varlıklarız: Bu ölü ler, fotoğraf için poz verirken canlıymış gibi yaptıkları için değil en derinlerinde sakladıkları o acılı ışıltıları sayesinde canlı kaldılar. Eski Ahit'ten çıkmış gibi görünen bu görüntüler aslında yirmin ci yüzyılda insanlık durumundan portreler; bizim Birinci Dünya ol mayan ama Üçüncü Dünya ya da Yirminci Dünya da olmayan tek dünyamızdan simgeler. Bu görüntüler, bu portreler, güçlü sessizlik leriyle, burjuva düzenini her şeyin dışında tutan ve bu düzenin ikti dar ve miras hakkını kollayan riyakar sınırlan sorgl!luyorlar.
Havana, K端ba, 1988
Serra Pelada, Para eya l eti, Brezilya, 1980.
Etiyopya, 1994
Kabil, Afganistan, 1996
..
Mali, 1985
.
Oaxaca, Meksika, 1 980
IŞIK ÇÖPLÜGÜN SIRRIDIR
69
11 Ölümü gören, ona bakmak istemeyen ama gözünü alamayan bir ço cuğun gözleri. Ölüme mıhlanmış, ölüm tarafından yakalanmış göz ler: O gözleri, o çocuğu götürmeye gelen ölüm: Bir cinayetin gün cesi.
12 Beş dakikadır beyaz sayfanın karşısında sözcükler arıyorum. Bu beş dakikada dünya silahlara on milyon dolar harcadı ve yüz altmış çocuk açlıktan ya da iyileştirilebilir hastalıklardan öldü. Yani: Be nim şüpheye düştüğüm bu beş dakikada, yüz altmış çocuk savaşla rın en savaşında, en sessizinde, açıklanmayanmda, adına barış de nileninde, kimse cezasını ödemeden katledilebilsin
diye
dünya si
lahlara on milyon dolar harcadı. Toplama kampından bedenler. Bunlar açlığın Auschwitzleri. Bir insan soyunu anlaştırma sistemi mi? Tavşanlar gibi üreyen
ırklara karşı gaz
alt
odaları yerine açlık kullanılıyor. Bu arada, nüfus
düzenleniyor. Atom bombası Hiroşima ve Nagazaki'de korku barı şının açılışını yaptı. Dünya savaŞlarının yokluğunda, açlık nüfus patlamasıyla çarpıştı. Bu arada yeni bombalar açları gözetliyor. Bildiğimiz kadarıyla her insan yalııızca bir kez ölebilir ama stokla nan nükleer silahlar her bir insanın on iki kez ölmesine yol açacak miktarda. Açlığı öldürmek yenne açları öldüren ölüm musibetinden mus tarip bu dünya, bütün insanlığa yiyecek olarak vermeye fazlasıyla yetecek kadar besin üretiyor. Ama bazıları açlıktan ölüyor, bazıları hazımsızlıktan. Ekmeğin gaspını garanti etmek için dünyada dok torlardan yirmi beş kat fazla asker var. 1 980' den beri yoksul ülkeler askeri harcamalarını artırdı ve kamu sağlığı harcamalarını yan ya rıya düşürdü: Afrikalı bir ekonomist, Davison Budhoo Uluslararası Para Fo nu'nu ihbar ediyor. Başkana veda mektubunda şöyle diyor: "Kan çok fazla, siz de biliyorsunuz. Nehirler gibi akıyor.' Beni tamamen
70
BİZ HAYIR DİYORUZ
kirletti. Bazen sizin adınıza yaptığım şeyleri temizlemek için dün yada yeterince sabun olmadığı duygusuna kapılıyorum."
13 Ölü hayvanların kurumuş postları gibi evler. Battaniyeler kefen, kefenler de yararsız meyveleri ve zayıf canlıları sarmalayan kuru kabuklar. Denkleri yüklenen insanlar, insanları yüklenen denkler. Zorlu acılarla dağlarda yürüyen, sırtlarında taşıdıkları ve sırtlarının bir parçasına dönüşen taş lahitler gibi büyük kütükler yüzünden iki büklüm taşıyıcılar. Ama onlar bulutların üzerinde yürüyor.
14 Üçüncü Dünya, "öteki" dünya, yalnızca aşağılamaya ve acımaya layıktır. Nezaket kuralları gereğince ondan çok az bahsedilir. Eğer AIDS Afrika'dan hiç çıkmasaydı, bu yeni hastalık fark edil meyecekti. AIDS'in Afrika'da binlerce milyonlarca insanı öldürme si çok az önemli olacaktı. Bu haber değildir. Üçüncü Dünya deni len yerde hastalıktan ölmek "doğal" dır. Eğer Salman Rushdie Hindistan'da kalsaydı ve romanlarını Hin du, Tamil ya da Bengal dilinde yazsaydı hakkında ölüm fermanı ve rilmesi kimsenin dikkatini çekmeyecekti. Örneğin Latin Amerika ülkelerinde pek çok yazar yakın zamandaki askeri diktatörlükler ta rafından ölüme mahkum edildi, idam edildi. Avrupa ülkeleri Rush die'nin mahkumiyeti karşısındaki öfkelerini ve protestolarını ifade etmek için büyükelçilerini İran'dan çektiler; ama Latin Amerikalı yazarlar mahkum edilip idam edildiklerinde Avrupa ülkeleri büyü kelçilerini çekmediler. Çekmediler, çünkü elçileri katillere silah satmakla meşguldü. Üçüncü Dünya denilen yerde kurşunlarla öl mek "doğal"dır. İnsanlığ� iletişimsiz bırakan büyük iletişim araçla rının bakış açısına göre, Üçüncü Dünya'da hayvanlardan yalnızca iki ayağı üzerinde yürüdüğü için ayırt edilen üçüncü sınıf insanlar yaşar. Sorunları doğaya aittir, tarihe değil: Açlık, hastalık, şiddet, doğal işleyişin bir parçasıdır.
IŞIK ÇÖPLÜGÜN SIRRIDIR
71
15 Taş heykellerden bir Haç Yolu. Etten v e kemikten insanlardan bir Haç Yolu. Çölün tepelerinde dolanan şu sıska çocuk İsa'nın uysal lığına mı sahip? İsa'nın acılı güzelliğine? Yoksa doğduğu yere doğ ru yürüyen İsa mı sahiden?
16 Açlık yalan söyler: Çözülemez bir sır y a d a tanrıların intikamıymış gibi görünür. Açlık maskelenmiştir, gerçeklik maskelenmiştir. Fotoğrafçı olduğunu keşfetmeden önce, Salgado iktisatçıydı. Sahra'ya iktisatçı olarak geldi. Orada ilk defa gerçekliğin gizlen mek için kullandığı deriye nüfuz etmek için kameranın gözünü kul landı. Ekonomi bilimi, maskeler konusunda ona çok şey öğretmişti. Ekonomide hiçbir şey asla göründüğü gibi değildir. Rakamlardaki iyi durumun insanların mutluluğuyla çok az ilgisi vardır ya da hiç yoktur. Varsayalım ki iki kişinin yaşadığı bir ülke var. Kişi başına düşen gelir, varsayalım, 4000 dolar. Bu ilk bakışta hiç de kötü de ğildir. Ama bu ülkede yaşayan iki kişiden biri 8000 dolar alıyor, öteki hiçbir şey. O zaman bu adam ekonominin gizli bilimlerini an layanlara sorabilir: "Payıma düşen geliri nereden alabilirim? Hangi bankadan ödüyorlar?" Salgado Brezilyalı. Brezilya'nın gelişmesi kaç kişiyi geliştiri yor? İstatistikler şu son otuz yılda, özellikle uzun diktatörlük yılla rında açık ekonomik büyüme göstergeleri kaydettiler. Ama 1 960'ta her üç Brezilyalı'dan biri kötü besleniyordu. Şimdi her üç Brezilya lı'dan ikisi kötü besleniyor. Terk edilmiş on yedi milyon çocuk var. Ölen her on çocuktan yedisini açlık öldürüyor. Brezilya dünyanın dördüncü yiyecek maddesi ihracatçısı, dünyada yüz ölçümü olarak beşinci sırada, açlıkta ise altıncı.
72
BİZ HAYIR DİYORUZ
17 Göçebe kervanları, can çekişenler, Afrika çölünde dolanıyorlar; umutsuzca yenilebilecek bir ot ya da böcek arayarak. İnsan mı bun lar, yoksa hareket eden mumyalar mı? Rüzgardan deforme olmuş yürüyen taş heykeller mi; ölmüşler mi yoksa uyuyorlar mı; belki canlılar, belki ölüler; belki aynı anda hem canlılar hem ölüler? Bir adam kollarında oğlunu ya da eskiden oğlu olan kemikleri taşıyor, bu adam yalnızlığa çakılı, yüksek ve güçlü bir ağaç. Yalnız lığa çakılı, gölgeli bir ağaç uzun dallarını hareket ettirerek havayı okşuyor, en yüksek dallarıysa bir omza ya da kucağa eğilmiş bir ka fa. Can çekişen bir çocuk son bir hamleyle elini oynatmayı başarı yor, okşama hareketi, okşayarak ölüyor. Şu yürüyen ya da rüzgara karşı sürüklenen kadın, kanatları kırık bir kuş mu? Yalnızlıkta kol larını iki yana açmış şu korkuluk, bir kadın mı?
1989 (Bu metin, fotoğrafları benimle beraber gören Helena Villagra'ya adanmıştır)
Zamanımızın Bir Totemi
1 Cumartesi, günbatımı, sahildeyim. Terastan terasa yeni gelen kom şularla' konuşuyorum: "Burası çok huzurlu," diyor şişman kadın. "Evet," diyorum. Terastan deniz görülüyor. Çok güzel bir yaz günü. Barselona' dan bir saat uzakta, hava tertemiz: "Buranın havası bambaşka," diyor kadın. "Evet," diyorum. "Ne yazık ki dönmemiz gerekecek," diyor kocası. "Bu kadar çabuk mu?" diye soruyorum ayrılışlarına içten içe se vinirken. "Daha bu sabah geldiniz." "Evet, ama... Biliyor musunuz," diyor adamla şişman kadın ko ro halinde, "bu evde televizyon yok, çocuklar alışamadılar. Galiba
şehre dönmemiz gerekecek." "Anlıyorum," diyorum.
2 Her cumartesi öğleden sonra, İspanyol çocukları salya sümük yer lerde ağlıyorlar.
Marco onlara acı veriyor. Marco Japonların dünya televizyonlarından yayınladığı bir çiz
gi film dizisi. Japonlar gözyaşının çokuluslusunu kurdular. En düstri Heidi'yle başladı; Bayan Rottenmayer'in gözetleyen bakışla rının takibinde, karlı dağlarda dolaşan şu itici İsviçreli küçük kız-
BİZ HAYIR DİYORUZ
74
la. Sonra, Tokyo halkı Edmondo d'Amicis'e döndü ve
Çocuk Kal
bi'nin yazarından gözyaşı dolu bir hikayeyi dünya tüketimi için ye niden diriltti.
Marco, d'Amicis'in Apenin Dağlarından And Dağlarına kita bından alınma bu karakter, şimdi, her yaştan İspanyol çocuğu ara sında endişe ve korku seline neden oluyor. Madrid'de Kızıl Haç, te levizyon programını takip eden saatlerde sinir krizi geçiren ortala ma on çocukla ilgileniyor. "Sadistçe bir dizi," diyor Kızıl Haç'tan uzmanlar "ve tamamen çocukların sinirlerini yıpratmak için yapıl mış." Anketler her on İspanyol çocuktan dokuzunun her cumartesi
Marco'yu
seyrettiğini söylüyor. Bir baba açıklıyor: "Eğer televiz
yonu kapatırsam çocuklarım ağlıyor çünkü Marco'yu seyretmek is tiyorlar, eğer açarsam yine ağlıyorlar çünkü
Marco'yu
seyrediyor
lar." Gonzalo Morande, çocuk psikiyatrisinde uzman bir hekim, küçük çocuğunun programdan sonra "Baba daha fazla dayanama yacağım! " diye bağırarak kendisini uyandırdığını söylüyor ve ça lıştığı hastanedeki çocuk psikiyatrisi bölümüne ruhsal sorunlarla gelen çocukların sayısının İspanyol televizyonu bu eğitici diziyi yayınlamaya başladığından beri altı kat arttığını aktarıyor.
Marco şarkıları Marco resimleri çizi okuyorlar ve üzerinde Marco
Okullarda dönem sonu şenliklerinde çocuklar söylüyorlar, başında maymunu Amedio'yla yorlar,
Marco
dergileri ve kitapları
resmi olan çantalar kullanıyorlar. Eğer başlayan ve biten bir film söz konusu olsaydı bu kadar so run olmazdı. Ama bu elliden fazla bölüm olarak planlanan bir dizi.
Marco
annesini arıyor ve onu bulamıyor. Bu Cenovalı Japon ço
cukla özdeşleşen İspanyol çocuklar, haftalar, aylar boyunca annele rini kaybettiler. İspanyol babalar bu annenin ortaya çıkması için her şeyi kabul etmeye hazırlar. Marco Cenova'dan bir gemiye kaçak bi nerek okyanusu aşıyor ve annesini Arjantin'de arıyor: "Neredesin, anne?" diye haykırıyor. Anarşistler Barselona duvarlarına: "Videla,
Marco'nun annesini geri ver ! " diye yazıyorlar. Haftalık acı istihka kı: Marco Buenos Aires'ten çıkıyor, Bahia Blanca'ya varıyor ama annesi ortada yok. Bir veremliyi ya da aşçı kadın kılığına girmiş bir adamı annesi sanıyor, düşlerinde ona sarılıyor, ona ağlıyor, ona şar kı söylüyor, ama nafile: Ellinci bölüme gelinceye kadar anneden haber çıkmayacak.
ZAMANIMIZIN BİR TOTEMİ
75
D'Amicis'in -faşizmin edebi peygamberi- dünyası karanlık bir dünya. Üç temel değeri var: aile, vatan ve bilgilerin düzenli bir öze ti olarak eğitim.
Çocuk Kalbi'nin
karılkterleri çocuktur ama oyun
oynamazlar. Şakaları, eğlenceleri yoktur. Kalıraman ve sıkıcıdırlar.
Marco da bu
tipik cücelerden biri. Hastalığa ve ölüme dair ürkünç
düşler görür, yoksunluk düşleri, ve asla oyun oynamaz. Onun dün yası bir yetişkinler dünyasıdır ve bu yüzden trajik ve bedbahttır. Cenova'dan Buenos Aires'e yolculuk ederken korkunç bir fırtına gemiyi yakalar: Hastalık ve açlık mürettebatı telef eder. Daha Ar jantin'e ayak basar basmaz, Marco'nun yanında getirdiği azıcık pa rasını çalarlar. D'Amicis'in anne figürünü ve ailenin önemini yüceltmeye yö nelik aşırı duygusal anlatısı, şimdi yazıldıktan neredeyse elli yıl sonra alışılmamış bir yaygınlığa ulaştı. Japonlar, açık ki, bir sinek ten bile kar çıkartma yeteneğindeler.
3 Televizyona bakan bir çocuğun yüzü beni korkutuyor. Daha doğru su, küçük ya da büyük, televizyona bakan herkesin yüzü beni kor kutuyor; totemin karşısında hareketsiz, pasif, ama çocuklarda beni daha çok etkiliyor. Yan açık ağız, hipnotize gözler: Onunla konuş tuğunda seni duymuyor; dokunduğunda fark etmiyor. Trans halin de, uyumuyor ama uyanık da değil, seri olarak imal edilmiş heye canlan tüketiyor. Kötürümler için saatler saatler süren maceralar. Çocuklar bizim -kaç yıl önce?- okurken keşfettiğimiz görüntüleri hazır olarak alıyorlar. Sandokan onu yorumlayan aktörün yüzüne, elbiselerine ve mimiklerine sahip. Ben çocukken, evde kalmak bir cezaydı.
4 New York'ta bir ilkokul öğretmeni dehşetle anlatıyor: "Çocuklara görüntü göstermeden bir hikaye anlatırsam şikayet ediyorlar: Gör müyoruz, diyorlar. O zaman dikkatleri dağılıyor, ayağa kalkıyorlar, birbirleriyle konuşuyorlar ve beni dinlemiyorlar. "
76
BİZ HAYIR DİYORUZ Okuyucu, okurken görüntüler yaratır: Seyirci onları hazır alır.
Televizyon görüntüyü
hapsediyor
ve serbest bırakmıyor, demişti
Bruno Bettelheim ve yakın zamandaki bir kitapta Marie Winn ay nısını tekrarlıyor.* Marie Winn'e göre televizyon deneyimi yetişkin lerin çocuklar için ürettiği fantazilere çocukların bağımlılığını sü rekli kılıyor. Yeni kuşakların dili, içinden kelimeleri ayırt etmeyi beceremeyeceğimiz kadar kötü durumda. Birleşik Devletler' de orta ve yüksek eğitim öğrencilerinin başarılan 1964'ten beri düşüşte. Öğ rencilerin genel seviyesi günden güne düşüyor ve başarılı öğrenci ler her seferinde daha istisnai. "Televizyon kuşağı", çocukluğunda dünyayı pasifçe izleme alışkanlığının doğal uzantısını gençliğinde uyuşturucularda buluyor. Amerikan evlerinin yüzde doksan altısın da en azından bir televizyon var. Çocuklar sihirli kutuya gitgide da ha fazla bağlanıyorlar. İki ila beş yaş arası çocuklar 1 966'da hafta da yirmi üç saat televizyon seyrediyorlardı, 1 970'te otuz saat seyre diyorlar; altı ila on bir yaş arasındaki çocuklar 1966'da haftada yir mi saat televizyon izliyorlardı. 1 970'te yirmi altı saat izliyorlar. Marie Winn farklı söyleşilerden alıntılar yapıyor. Bunlardan bi rinde, bir çocuk şöyle diyor: "Televizyon hoşuma gidiyor, çünkü benim yerime her şeyi üstleniyor. Yanıt vermem gerekmiyor. Kim seye bir şey vermem gerekmiyor. "
1 977
*
The Plug-in Drug, Television, Children and the Family, New York: Vıking
Press, 1 977.
Zidane'ın Dünya Kupası
TEMKİNLİLİK sahnesinde, bir çılgınlık krizi. Coca Cola'nın mutluluk hediye ettiği, Master Card'ın zenginlik bahşettiği, Hyundai'nin hız sunduğu, futbola tapınmaya ve kuralla rına saygıya adanmış bir tapmakta, dünya şampiyonasının son ma çının son dakikaları tartışılıyor. Bu aynı zamanda futbola elveda diyen, en hayran olunan, en se vilen, en iyi oyuncunun da son maçı. Dünyanın gözleri onun üze rinde. Ve bu şenliğin kralı bir anda öfkeli bir boğaya dönüşüyor, bir rakibe saldırıyor, göğsüne bir kafa vuruşuyla rakibini yere seriyor ve çekip gidiyor. Hakem tarafından maçtan atılıyor ve seyircinin alkışları yerine ıslıklarıyla uğurlanıyor. Büyük kapıdan değil, soyunma odalarına giden hüzünlü tünelden çıkıyor. Yolda, şampiyon takıma ayrılan altın kupanın yanından geçiyor. Bakmıyor bile.
Bu dünya kupası başlarken uzmanlar Zinedine Zidane'ın yaşlı oldu ğunu söylediler. Mariano Pernia, İspanyol milli takımında oynayan Arjantinli oyuncu, şu yorumu getirdi: "Rüzgar da yaşlıdır ama esmeye devam ediyor." Fransa İspanya'yı yendi ve Zidane o karşılaşmada ve sonrasın daki karşılaşmalarda bütün oyuncuların en genciydi. Sonra, şampiyonanın sonunda, olanlar olunca, kötü adama sal dırmak kolaydı. Ama olanları anlamak zordu,, hfila da öyle. Gerçek miydi? Bir karabasan, kafa karıştıran bir düş olmasın? Ona en çok
BİZ HAYIR DİYORUZ
78
ihtiyaç duyduklarında yanındakileri nasıl terk edebildi? Hakem Horacio Elizondo, tamamen haklı olarak ona kırmızı kart gösterdi, tamam ama, Zidane neden böyle yaptı? Anlaşıldığı kadarıyla, İtalyan savunma oyuncusu Marco Mate razzi, ruhunu şeytana kaptırmış taraftarların stadyumun tribünlerin den savurageldikleri şu ırkçı küfürlerden birini etmişti. Cezayirlile rin oğlu, Müslüman Zidane, kendini savunmayı çok eskiden, ço cukluğunda, Marsilya'nın yoksul varoşlarında bu tür saldırılara uğ radığı zamanlarda öğrenmişti. Bu küfürleri iyi biliyor ama ona hfila ilk seferki gibi acı veriyor ve düşmanları da provokasyonun işe ya radığını biliyorlar. Bu kirli yöntemle onu defalarca zıvanadan çıkar mışlardı ve Materazzi, şöyle söyleyelim, sicili pek temiz biri değil. Bu dünya kupasına, milli takımların maçlardan önce evrensel ırkçılık belasına karşı yükselttiği çağrılar damgasını vurdu ve Zi dane bunu mümkün kılan oyunculardan biriydi. Konu yakıcı. Turnuvanın hemen öncesi günlerde, politikacı Jean Marie Le Pen Fransa'nın oyuncularında kendisini bulamadığını, çünkü neredeyse hepsinin siyah olduğunu ve çünkü takım kaptanı nın, şu Arabın, milli marşı söylemediğini açıkladı. Bir süre önce, İspanya milli takımının antrenörü Luis Aragones, Fransız futbolcu Thierry Henry'ye "boktan zenci" demişti ve Güney Amerika futbo lunun sürekli başkanı Nicolas Leoz otobiyografisini sunarken "beş yüz kişinin ve üç bin yerlinin yaşadığı bir köyde" doğduğunu söy lemişti.
Ama, mağlup olmayı seçen galibin, ellerinde okşadığı zaferden fe ragat eden yıldızın trajedisi bir küfüre ya da birkaç küfüre indirge nebilir mi? Belki de bu çılgın s aldın, Zidane bunu istemese ve bilmese de, bir çaresizlik çığlığıydı. Belki küfürlere karşı bir çaresizlik çığlığıydı, dirseklere, tükü rüklere, arkadan atılan tekmelere, kendini yere atma uzmanlarının sahtekarlıklarına, yandım anamın ustalarına, seni öldüren ve sonra ben değildim yüzü takınan numaracılara karşı bir çaresizlik çığlı ğıydı.
ZIDANE'IN DÜNYA KUPASI
79
Ya da belki çirkin futbolun ezici başarısına karşı bir çaresizlik çığlığıydı; çeşitliliğin düşmanı küreselleşmenin bize dayattığı fut bolun tamahkarlığına, korkaklığına ve kıtlığına karşı bir çığlık. Ni tekim, şampiyona ilerledikçe Zidane'm bu sirke ait olmadığı her se ferinde daha çok belli oldu. Onun büyücü sanatları, efendiliği, me lankolik zarafeti başarısızlığı hak ediyordu, tıpkı seri olarak başan modelleri üreten çağımız dünyasının, bu vasat dünya kupasına müs tahak olması gibi.
Ve yine bir biçimde İtalya'nın da kupaya yaraştığı söylenebilir, çün kü bütün ulusal takımlar, kimi az, kimi çok, İtalyan tarzı oynadılar; aynı oyun düzeniyle, geride dörtlü çizgi, kapalı defans, kontratakla çalınmış goller. İtalya kendini kabul ettirdi, olması gerektiği gibi. Sonuçta, kilit, katanaçyo, İtalyan takımını epey esnetti ama aynı zamanda ona dört dünya kupası zaferi sundu. Ve bu dördüncü zafer boyunca yal nızca iki gol yedi, biri kendi kalesine, öteki penaltıdan, en iyi oyun cuları da ileri uçta değil geride: biri kaleci Buffon, öteki savunma daki Cannavaro. Juventus'un sekiz oyuncusu Berlin'de finale çıktı, beşi İtalya için oynadı, üçü Fransa için. Dünya Kupası'ndan kısa zaman önce ortaya çıkan entrikalarla en bağlantılı olan takımın Juventus olma sı tuhaf bir tesadüftü. "Temiz eller"den "temiz ayaklar"a: İtalyan adaleti Lazio, Fiorentina ve futbolda, ticarette ve hükümette sahte karlığın ve dokunulmazlığın virtüözü Berlusconi'nin Milan'ı dahil en büyük kulüpleri sürgüne, Seri B ve Seri C'ye göndermeye karar lı görünüyordu. Savcılar bütün bir hilebazlık koleksiyonunu ortaya çıkardılar; hakemlerin satın alınması, gazetecilerin satın alınması, kontratlarda sahtecilik, bütçelerde sahtecilik, İtalyan ligindeki po zisyonların paylaşımı, televizyon programlarının manipülasyonu. . . Hükümetten bir bakan, İtalya dünya kupasını kazanırsa af ilan edeceğini söyledi. İtalya kazandı. Her şey boşa mı gidecek, bir kez daha mı, her zamanki gibi mi? Hakem Zidane'ı bundan çok daha azı için atmıştı sahadan.
BİZ HAYIR DİYORUZ
80
Birisi, bilmiyorum kim, 2006 kupasını şöyle özetlemişti güzelce: "Oyuncular örnek bir tavır sergiliyorlar. İçki içmiyorlar, sigara kul lanmıyorlar ve oynamıyorlar." Arada sırada kaleyi bulanlar güzel oynamıyor, güzel oynayan lar da asla kaleyi bulamıyorlar. Bütün Afrika erkenden dışarıda kal dı ve bir sonraki turda bütün Latin Amerika da sürgüne gönderildi. Dünya kupası bir Avrupa kupasına dönüştü. Alınan sonuçlar şimdi sağduyu denen şeyi ödüllendirmiş oldu: yüksek savunma duvarları, ilerde Tann'ya küçük bir iyilik için ya karan bir golcü, yalnız bir kovboy. Hayatta ve futbolda hep olduğu gibi, en iyi oynayan kaybediyor ve kaybetmemeye oynayan kaza nıyor. Penaltılar adaletsizliğe yardım ediyorlar. 1 968'e kadar zor kar şılaşmalar para atışıyla belirlenirdi. Bir biçimde öyle olmaya de vam ediyor. Uzatmalar bitince, penaltılar fazlasıyla kaderin cilvesi ne dönüyor. Arjantin Almanya' dan iyiydi, Fransa da İtalya' dan, ama birkaç saniye iki saatlik oyundan daha fazla önem taşıdı ve Arjan tin evine dönmek zorunda kaldı, Fransa kupayı kaybetti.
Ortada pek hayal gücü yoktu. Sanatçıların yerini, geçerken bir topu ya da rakibi tekmeleyen halterciler ve olimpik koşucular almıştı. Dünya kupası o kadar sıkıcı hale geldi ki işin sahipleri maçları seyredilebilir kılmak üzere mecburen heyecan yaratacak projeler hayal etmeye koyuldular. Fifa'nın koynunda doğan düşüncelerden biri beraberliği sıfır puanla cezalandırmayı öneriyor. Öteki, golleri çoğaltmak için kaleleri büyütmeyi telkin ediyor. Bir başkası, çorba sevmiyorsanız, yemekten iki tabak verelim misali her iki yılda bir kupa planlıyor.
y
Ama profes onel futbol, dünyanın aynası, kazanmak için oy nanıyor, keyif almak için değil ve giderlerin hesabı, dünya futbolu nu yöneten bürokratların bu faydasız hayali manevralarıyla alay ediyor.
ZIDANE'IN DÜNYA KUPASI
81
Neyse ki futbol profesyonel futboldan ibaret değil. Topun hfila neşeyle yuvarlandığını görmek için sokaklara çıkmak yeter, plajla ra, küçük arsalara çıkmak yeter.
Televizyonda seyredilen profesyonel futbolun neşesi kaçmış durumda. Beş forvetli eski zamanları özlemle yad edip şimdi geri ye yalnızca bir tane kaldığını hüzünle kavrıyoruz mecburen, gide rek bir tane bile kalmayacağını anlıyoruz: Herkes geriye, ileride kimse kalmasın. Zoolog Roberto Fontanarrosa'nın belirttiği gibi, golcüler ve panda ayıları soyu tükenmekte olan türler.
2006
Suç ya da Şenlik Olarak Beden
KEŞFİN beşinci yüzyılı yaklaşıyor. Aklıma, kutlamaların ana tema larından birinin eskiden, daha Amerika bu adla anılmaya başlama dan, henüz kimse onu keşfetme lütfunda bulunmadan önce, Ameri ka'da ya da Amerika'nın büyük bölümünde yaşanan cinsel özgürlü ğe saygı olmasının fena fikir olmadığı geldi. Bartolome de las Ca sas ya da Vasco de Quiroga gibi din adamları Amerika'da insanlık durumuna aşık bir Tanrı düşüncesini vaaz ettiler ama bizim toprak larımıza dayatılan Tanrı bu değildi. Fena bir fikir olmazdı, diyorum, bu özgürlük anısına, Amerika' nın en eski anısına böyle bir saygı; şimdi AIDS'in kışkırttığı büyü yen panik ikliminin de etkisiyle açıkça iğdiş edici ahlaki yaklaşım lardan mustarip gelişmekte olan ülkeler için uygunsuz da olmazdı. AIDS, yeni bir hastalık, bulaşıcı, hiila aşısı yok, kesin bir çaresi de, seks polisleri için mükemmel bir bahane olacaktır, nitekim olu yor da. Umarım yanılırım, saptama demeyeyim ama bedenin affe dilmez mutluluğunun düşmanları için olası en iyi zeminin gelişimi ne katkıda bulunuyormuşuz izlenimine kapılıyorum. Bu kadar katı bir şekilde suçlanıp mahkum edilen Gary Hart örneğinde yaşanan lar başka zamanlarda, Franklin Delano Roosevelt ya da John Ken nedy benzer durumların kahramanlarıyken olmamıştı. PÜRİTANİZM HAREKETE GEÇİYOR
Yakın zamanlarda, Avrupa ve Birleşik Devletler gazeteleri ilk say falarındaki başlıklarını Gary Hart skandalına ayırdılar. Miami He rald'ın kendilerini yatakları gözetlemek gibi saygın bir göreve ada mış muhabirleri, Reagan'a alternatif bir adayın aşk macerasını orta ya çıkardılar. Günahkar hanımın fotoğrafını görünce, Hart'ı alkışla-
SUÇ YA DA ŞENLİK OLARAK BEDEN
83
mak istedim, hatta ayakta alkışlamak istedim: Ama onun acı veren açıklamalarını, Kutsal Engizisyon mahkemeleri tarafından suçla nanların en aşağılıklarından daha aşağılık açıklamalarını okur oku maz bütün isteğimi kaybediverdim.
Ne olursa olsun, Miami Herald'ın Hart'ın politik kariyerini biti ren haberi, başkan Reagan'ın Nikaragualıları katletmek için yasadı şı fonları kullanmak amacıyla yaptığı yolsuzluklar üzerine eşza manlı açıklamaları uygun bir biçimde ikinci plana iteledi. Daha ön cesinden değil, sömürge döneminden gelen püriten gelenek, Gary
Hart'ı Mayflower'ın en uzun direğine astı. Gelenek olarak iki ahla
kı, iki dili ve iki muhasebe defteri olan bir sistemin bakış açısına göre, Hart elbette kontraların ABD hesabına ve ABD'nin emriyle iş lediği vahşetten çok daha ağır bir suç işlemişti.
CİNSELLİK KARŞITI BİR HAÇLI SEFERİ Bir taraftan Amerika'nın kuzeyinde riyakarlık rüzgiirı Hart'm poli tik cesedini sallandırırken, Avrupa'da da riyakar yeniahlakçılık kendi üzerine düşeni yapıyordu. Paris'te içişleri ve kültür bakanlan pornografi diye anılan ero tizme karşı sansür kampanyasında yeni propaganda saldıı:ılarına atılıyorlardı. Cadiz'in bir plajında, çırılçıplak ya da neredeyse çıp lak güneşlenen iki kadın üç günlüğüne cezaevine gönderildiler;
yanlış hatırlamıyorsam bu İspanya'da yıllardır görülmemiş bir şey
di. Tamamen çıplaklık günahtır çünkü ilk günahı hatırlatır, diyordu Aziz Agustin ve şimdi de onun cemaati, Floransa'da Masaccio'nun Adem'inin korkutucu orijinal çıplaklığının ilk kez gösterileceği ser gi aleyhinde göğe doğru, daha doğrusu cennete doğru çığlıklar atı yorlar. Teknisyenler Adem'i yeniden soymayı başardılar; şimdi o, Kilise'nin üstüne ektiği asma yaprağı olmadan, tam olarak Masac
cio'nun dünyaya bıraktığı gibi. Bu arada Vatikan'da, Amerika ve Almanya'dan yeni dönen Papa, iğdiş edici jiletlerini bileyliyordu.
ŞEYTANIN EVİ Şili'de, uğursuz anılarla dolu Ulusal Stadyum'da, şeytani pagan bir geleneği sürdürmek konusunda gösterilen inada Papa bizzat kendi-
·
BİZ HAYIR DİYORUZ
84
si tanık olmuştu. Hazretleri, Şilili gençleri seksten vazgeçmeleri için uyarınca, gençler onu bir ağızdan ve kesin bir hayımr'la yanıt lamışlardı. Birkaç yıl önce General Pinochet bir başka şeytanca pa gan geleneğe karşı bir kararname yayınlamıştı: Mapuche yerlileri nin ortak yaşam ve üretme biçimlerine karşı bir kararname. İşgal zamanlarında, bu iki gelenek kesin bir biçimde Amerika' nın çöküşünün ya da kurtarılma gereğinin temel kanıtlan olmuşlar dı. Kuşkusuz, yerliler ilahlara tapma ve onlara kanlı törensel kur banlar sunma eğilimleri yüzünden de kokuşmuş sayılırlardı, ama şu ikisi, yeni dünyanın şeytana ev sahipliği yaptığının çürütülmez ka nıtlan oldular: özgür aşk ve özel mülkiyetin yokluğu.
TEHLİKELİ BİR ANI Her ne kadar devlet tarafından yukarıdan aşağıya yapılandırılmış efendi ve köle toplulukları olan İnka ve Azteklerin yönetim mer kezleri Cuzco Vadisi'nden ve Texcoco Gölü'nden yönetilen geniş bölgelerde cinsel yaşam katı normlar altına alınmış olsa da, Ameri kan topraklarının büyük bölümünde aşk özgürdü. Ama daha sonra gelenlerle karşılaştırılırsa İnka ve Azteklerin normları da o kadar katı değildi. Sonuç olarak bütün Amerika'da kimsenin sürekli bir likte yaşamaya mahkum olmaması anlamında bir boşanma vardı ve Amerika'nın hiçbir yerinde kadının bekaretinin en ufak bir önemi yoktu. Karayipler'de ve diğer bölgelerde eşcinsellik normal karşılanı yordu. 1 5 1 3'te Vasco Nuiiez de Balboa'nın o zamana kadar özgür lüğün tadını çıkaran ve kendi içlerinde saygı gören elli eşcinsel yer liyi kana susamış köpeklerin önüne atarak şeytan kovma ayinlerin den birini yaptığı yer Panama'ydı. Karayipler'in Kolombiya kıyıla rında, 1 599'da Tairona yerlileri cinsel alışkanlıklarım, boşanmanın özgürce uygulanmasını, eşcinselliği ve ensesti savunmak için ayak landılar, bu isyandan sonra yine bir yasaklar düzeni olan düzen ye niden kurulduğunda seksen yerli topluluğu fiilen ortadan kaldırıl mıştı. O özgürlük günlerini yeniden hatırlamak insanı cesaretlendiri yor. Ne de olsa günümüz dünyasında, eşcinsellik hala pek çok ceza yasasında suç olarak kabul ediliyor ve neredeyse bütün ahlaki norm-
SUÇ YA DA ŞENLİK OLARAK BEDEN
85
larda suç ya da hastalık olarak görülüyor. Ve paradoksal olarak, çün kü tarih kara mizah yapmayı çok sever, eşcinseller ve kadınlara kar şı maço önyargılar konusunda en kötü bölgelerden biri Karayipler.
MUTLULUGUN İADESİ TALEBİ AIDS korkusu, bu arada, terörizme dönüşebilir. Bu hastalık, bilimsel olarak, Eski Ahit'e göre eşcinsellere karşı -ve bilindiği üzere bu dün ya krallığındaki meyvelerin en lezzetlisi ve en tehlikelisi olan yasak meyveden şu ya da bu şekilde bir ısırık alan herkese karşı- Yehova' mn bildirdiği en boktan lanetleri doğrulayacak gibi görünüyor.
AIDS hastalığından daha kötüsü, korku hastalığı. Bu yüzden şu anma törenleri bize küçük bir yardım sunsa çok hoş olurdu, iyi ge lirdi. Böyle denince delice bir şey oluyor, bu yüzden böyle diyorum: Hayatı faziletli, steril, zararsız bir sıkıntıya indirgemek için bizi ha yatın elektriğinden yoksun bırakmakla tehdit eden, yükselen iğdiş edici püritenizm dalgasının önüne geçmek gerek. Eğer böyle yapıl saydı, kutlamaları İspanya'da Engizisyonun kurucuları ve Amerika' da hoşgörüsüzlük ve karanlıkçılığın savunucuları Katolik Krallara bir saygı olarak karşılamamız gerekmezdi. Bunun yerine, tarihi yıl dönümleri, bu kadar eziyet ve bunca aşağılamaya karşın Amerika' mn en eski iki geleneğini canlı tutmayı başaran halka evrensel bir alkış olarak karşılanırdı: özgürlük geleneği ve komün geleneği. O zaman, mesela sayısız yok etme kampanyasında hayatta kalan ve
hiilii dayanışmayı seçme ve mülkiyeti aşağılama yeteneğinde olan, aşk eylemini
oyun diye adlandıran Guatemala'daki Maya topluluk
larına bir saygı olurdu. Ya da bir diğer örnek, Huichola tarzı doğu ma bir kutlama olurdu. Meksika'daki Nayarit dağlarında, Huichola yerlilerinin kadınlan doğuracaklannda, kadını acıyla doğurmaya malıkı1m eden İncil lanetini düşünmezler. Bunun yerine, dokuz ay önceki o geceyi hatırlamak için yoğunlaşırlar; doğacak çocuk onu var eden mutluluğa yaraşsın diye.
1987
_
Tehlikeli Gökkuşağı
ÜNLÜ TARİHÇİ Richard Nixon için her şey çok açıktı. 1 972'de ABD başkanıyken, en yakın çalışma arkadaşlarına Roma ve Yunan uy garlıklarının çöküşü üzerine ateşli bir ders verdi: "Yunanların başına geleni biliyor musunuz? Eşcinsellik hepsini mahvetti. Elbette. Aristoteles homoydu. Hepimiz biliyoruz. Sokra tes de. Ya Romalıların başına geleni biliyor musunuz? Son altı im paratorları ibneydi ..
. 11
1 5 1 3'te, bu tumturaklı dersten birkaç yüzyıl önce, Vasco Nıifiez de Balboa, elli yerliyi bağırsaklarım deşmek için bekleyen köpek lerin önüne attı, "çünkü kadın olmak için bir tek memeleri ve do ğurmaları eksikti. 11 Amerika'daki pek çok diğer yer gibi Panama'da da işgalciler or taya çıkıncaya kadar eşcinsellik serbestti. 1 5 1 3'teki o gece, Balboa bu topraklarda iğrenç sodomi günahı cezasının açılışını yaptı. Kutsal Engizisyon zamanlarıydı. Bitmek bilmez zamanlar. İs panya'da Engizisyon üç buçuk yüzyıl sürdü. Her türlü farklı olma sapkınlığı, Avrupa ve Amerika'nın pek çok yerinde işkenceye ya da ölüme mahkum edildi. Pek çok eşcinsel, erkek ve kadın canlı canlı yakıldı. Büyük ateşler onları küle döndürdü, "bellekte onlardan iz kalmasın diye." Aşılmış bir zaman olduğu sanılıyor. Ama duman çağırıyor.
KUTSAL AİLE Katolik Kilisesi kurbanlarından af dilemek yerine, eski bedduaları nı tekrar ediyor. Yakın zamanlarda, şimdi İnanç Doktrini Cemaati olarak anılan Kutsal Engizisyon, Vatikan'dan 11 Tanrı'mn planına ve
TEHLİKELİ GÖKKUŞAGr
87
doğanın kanununa karşı çıkan büyük bir ahlaksızlık" olan eşcinsel çiftlerin evliliğine karşı dünya çapında bir kampanya başlattı. Hemen ardından, dünya kiliselerinin üst düzey yöneticileri bu emreden sesin yankısı oldular. Uruguay'da Başpiskopos Nicolas Cotugno eşcinselliğin "bulaşıcı bir hastalık" olduğunu açıklayıp ta şıyıcılarını izole etmeyi önerdi ve eşcinsel evliliği bir insan ile hay van arasındaki birlikteliğe benzetti. Kilise pek çok yüzyıldan beri insan cinselliği konusunda endi şeli. Papadan papaya, hemen her şeyi kapsayan günah ile bir şekil de üremek gerektiği için bize teselli olarak bırakılan azıcık şey ara sındaki katı sının saptıyor. Yüce Papa'dan son köy papazına kadar seks konusunda uzman olmayan tek bir din adamı yok. Hepsi iffet yemini ettiği için, yapmaları yasak olan bir eylemi nasıl bu kadar iyi bildikleri anlaşılmıyor. Vatikan'ın bu son hükmünü okuyunca, birisi bu semavi sekso loglara şunu sormak isteyebilir: Eğer heteroseksüel evlilik doğanın kanunu ise, siz neden evlenmiyorsunuz? Eğer eşcinseller Tann'nın planına karşı geliyorsa, neden Tann onları öyle yaptı? İyi ve Kötü konusunda bir başka uzman, başkan George W. Bush, eşcinsel evliliklerin mahkumiyeti konusunda Vatikan'la hem fikir ve "bir kadın ile bir erkek arasında" normal bir evlilik yapma yan çiftlerin evlat edinmelerine karşı olduğunu açıklıyor. Kendisi Katolik olmayan başkan, bu papalık haçlısını kendisine mal etti. Bush'un ve Papa'nın tam birbirlerine göre olduklarını ilk keşfedişleri değil bu. İkisinin de Gökyüzü'yle direk bağlantıları var; farklı telefonlarla. Bazı durumlarda, son Irak Savaşı'nda oldu ğu gibi, çelişkili emirler alıyorlar. Buna karşılık ötekilerde, ortak cephe oluşturuyorlar. Gençler arasında cinsel perhizin promosyonu ve doğum kontrol araçları ve kürtaja karşı mücadele gibi çok kutsal amaçta birlikte oldular ve olmaya devam edecekler. Alışıldık kriter genişliğiyle, Bush bu konularda yalnızca Vati kan teokrasisiyle değil aynı zamanda İslamcı köktendincilerle de uyuşuyor: Birleşen püritenler asla yenilmez. Birleşmiş Milletler'de ne zaman bu tür bir konu gündeme gelse, Bush yeminli düşmanla rıyla ayın fıkirde oy kullandı; İran, Libya, Sudan ve hatta Irak'la; bu ülke onun Tann ve petrol adına üzerine gönderdiği füze fırtınasını almadan önce.
BİZ HAYIR DİYORUZ
88
YİNE DE, HAREKET SÜRÜYOR Haç ve kılıç yukarı kaldırıldı, tıpkı eski zamanlardaki gibi. Tümüy le haklı olarak: Şu son aylarda homofobi büyük saldırılardan mus tarip. Papa'nın "sapkın gidişat" ve "Kötülüğün yasallaşması" dedi ği şey her yerde yayılıyor. Bu yılın ortalarında Birleşik Devletler Yüksek Mahkemesi tari hi bir hüküm verdi. Teksas'ta eşcinselliği suç olarak cezalandıran kanun, diyor hüküm, anayasaya aykırı. Karar ülkenin on iki eyale tindeki benzer kanunların geçersizliğini zorunlu kılıyor. Bu arada, New Hampshire'da, Hıristiyanlık tarihinde ilk kez, Pis kopos Kilisesi'nin din adanılan ve cemaati açıkça gay olan bir din adamını piskopos seçiyorlar. Massachusetts eşcinsel evlilikleri ya sallaştırmak üzere. Vermont'ta nüfus müdürlüğü bu çiftleri yasal olarak tanıyor. Kanada'da bu yılın başlarından beri eşcinseller On tario ve Colombia'da evlenebiliyorlar. Artık Belçika'da da Dani marka, Hollanda ve İsveç'te olduğu gibi eşcinsel evlilikler var. Nor veç, Finlandiya, İzlanda, Fransa, Almanya, Macaristan, Hırvatistan ve İspanya'nın bazı bölgelerinde, bu ülkelerdeki evliliğe az çok ben zeyen yasal birlik çeşitlemeleri yürürlükte. Buenos Aires şehrinde de artık, Latin Amerika tarihinde ilk kez, aynı cinsiyetten insanlar arasında yasal birliktelik hakkı tanınıyor. Tüm bu "büyük ahlaksızlıklar", özgürlük ve ruhsal sağlık ey lemleri, hediye değiller; bunlar elde edilmiş kazanımlar. Gaylerin ve lezbiyenlerin ayrımcılığa ve şiddete karşı verdikleri inatçı müca delenin sonuçlan. Cehhenneme yaraşır tüm zevklerin arasında eşcinsel aşk hala en vahşice baskı göreni. Maçoluk ve silahlı budalalık bu vahşi baskıyı normalleştirdiler ve alışkanlık haline getirdiler. Yetmişten fazla ül kede yasalar eşcinsel ilişkileri yasaklıyor. Çoğunda hapisle. Bazıla rında kırbaç ya da ölüm cezasıyla. Ölüm cezasının yasal olmadığı diğerlerinde parapolisiye birlikler ve fanatizm hastaları arileştirme törenlerini yerine getiriyorlar. İşkence ederek, sakatlayarak, öldüre rek sokakları yalnızca varlıklarıyla kamusal bir skandal işleyenler den temizliyorlar.
TEHLİKELİ GÖKKUŞAÖI
89
Gayler ve lezbiyenler yeryüzünde ve gökyüzünde lanetliler. Beş yıl önce, Malezya başbakanı ulusal güvenlik için bir tehdit olduk
larını açıkladı. Öteki dünyada da kapılar yüzlerine kapalı. Genç bir lezbiyenin annesinin söylediğini duyduğum gibi: "Bana en çok acı veren cennette birlikte olmayacağımızı bilmek." Ama kadın ya da erkek, onlar,
tuhaf olanlar, aşağılananlar, şim
di bizim zamanımızın tarihe bıraktığı en iyi haberlerden bazılarını yaratıyorlar. İnsan çeşitliliğinin simgesi gökkuşağı bayrağıyla si
lahlanarak, geçmişin en uğursuz miraslarından birini yerle bir edi yorlar. Hoşgörüsüzlük duvarları yıkılmaya başlıyor. Hepimizi onurlandıran bu onur talebi farklı olma cesaretinden ve böyle ol maktan duyulan gururdan doğuyor. Milton Nascimiento'nun şarkısında söylediği gibi:
Aşkın herhangi bir türü yaşamaya değer, Aşkın herhangi bir türü aşık olmaya değer.
2003
Büyülü Bir Yaşam İçin Büyülü Bir Ölüm
"ÖZGÜRLÜK MÜCADELESİ veren halklar için tek çözüm olarak si lahlı mücadeleye inanıyorum ve ben inançlarımın bir sonucuyum. Pek çok kişi bana maceracı diyecek, öyleyim yalnızca farklı biri yim ve inandığı gerçekleri göstermek için postunu ortaya koyanlar danım. Bu benim sonum olabilir. Sonumu aramıyorum ama olası
lıkların mantıklı hesabı içinde bu da var. Eğer böyleyse, bu son ku caklaşmamız olacak. Sizi çok sevdim, yalnızca sevgimi nasıl ifade edeceğimi bilemedim; davranışlarımda aşın derecede katıyım, sa nının bazen beni anlamadınız. Beni anlamak kolay değildi, öte yandan, bugün bana yalnızca güvenin. Şimdi, sanatsal bir hazla parlattığını bir tutku iki güçsüz bacaktan ve yorgun ciğerlerden des
tek alacak. Onu gerçekleştireceğim [ ... ] Arada sırada yirminci yüz yılın bu küçük condottiere'sini* hatırlayın."
Che Guevara tarafından ailesine gönderilen bu satırlar, yok olu şundan kısa bir süre sonra, Buenos Aires'e ulaştı, ancak annesi Ce lia oğluyla iletişim kuramadan ölmüştü. Bu "son kucaklamayı", bü tün dünyayı heyecanlandıracak bir haberi içeren bu vedayı alama dı. "Bizim zahmetli devrimcilik mesleğimizde ölüm çok sık yaşa
nan bir kazadır," diye yazmıştı bir keresinde yakın bir arkadaşının ölümü üzerine; Tricontinental'e yazdığı mektup, "yeni savaş ve za fer çığlıklarını" haber verdiği sürece, gelecek olan ölümü selamla yarak biter. Ölümün ne kadar olası ve ne kadar önemsiz olduğunu bin sefer söyledi. Bunu çok iyi biliyordu: Art ankı. ölümleri ve diri lişleri yüzünden kendisi de yedi canlı olduğunu kabul ediyordu.
Söz verdiği gibi yedinciyi de tüketti: İzin ya da özür dilemeden ölü*
Ortaçağ İtalyası'nda gezgin şövalyelere verilen ad. -ç.n.
BÜYÜLÜ BİR YAŞAM İÇİN BÜYÜLÜ BİR ÖLÜM
mün içine girdi.
91
Yuro'nun tozlu sarp geçitlerinde ordu tarafından
kovalanan adamlarının başında kurşunların buluşmasına çıktı: Ma kineli ayaklarını taradı, o oturarak, birazcık daha, dövüşmeye de
vam etti; çok yakınındaki bir patlama elindeki M- 1 'i uçuruncaya kadar. Yanındaki birkaç gerilla akşamın ortalarından sabahın ilk ışıklarına kadar yaralıyı korumak için savaşma cesaretini gösterdi lerse de, sayıca çok fazla olan askerler onu daha canlıyken yakala dılar: Dipçik darbeleriyle parçalanmış kafaları ve süngü darbeleriy le defalarca delinmiş bedenleriyle sonradan onun yanında sergile nen Che'nin yoldaşları göğüs göğüse çarpıştılar. Çatışmadan sonra, bir gece ve bir günün sonunda Higueras çukurundaki askeri kamp ta bekleyiş dayanılmaz olmuştu. Sonunda Hükümet Sarayı'ndan mahkumu öldürme emri geldi. Bulutsuz gökyüzünde, bir helikopter iniş takımlarına bağlı he
nüz soğumamış cesetle, dağların Amazon havzalarına doğru açıldığı yerdeki güneşten çatlamış tekinsiz topraklar üzerinde yükseldi. Che, Vallegrande köyündeki
"Senyor de Malta"
hastanesinde bir
grup gazeteciye ve fotoğrafçıya gösterildi. Sonra, İngilizce emirler veren şişman bir dazlağın içeriyi purosundan çıkan dumanlarla dol durmasıyla beraber ortadan kayboldu. Cesede bir litre formol en
jekte edilmişti. Barrientos, Che'nin gömüldüğünü söyledi; Ovando -bunu yapacak teknik imkanların olmadığı bir yerde- yakıldığını
söyledi. Ellerinin kesildiğini bildirdiler. Sonunda, Bolivya hüküme tine mumyalanmış birkaç parmak ve gerilla günlüğünün fotostatik leri kaldı; bedeninin ve günlüğün aslının kaderi ise sır ya da efsane. Ardından zamanımızın bu kahramanının yaşamı ve ölümü hak kında halüsinasyonlar ve gizemlerle dolu sayısız efsane ortaya atıl
dı: Bazıları, çok azı, yaşayan Che'nin bakışlarına dayanacak güçte olmadıkları halde ölü Che'nin anısı üzerine kargalar gibi üşüşen bil dik rezillerin alçaklık haznesinden taşan meyvelerdi; diğerlerinin neredeyse hepsi bizim Latin Amerika'mızın sonsuz görünmez mih raplarında düşenin ölümsüzlüğünü kutsayan halk fantazilerden ge liyordu. "Her şeyin kaybedilmiş gibi göründüğü o dakikada ölmenin en
iyi biçimini düşünmeye koyultlum. Jack London'ın, kahramanın bir
BİZ HAYIR DİYORUZ
92
ağaç kütüğüne yaslanıp hayatına onurlu bir biçimde son vermeye hazırlandığı eski bir hikayesini hatırladım": Che bunu Granma Kü ba'nın doğu kıyılarında battığında yaşanan katliamdaki bir karar anını hatırlayınca yazdı. Ölümün o ilk sıyınşının üzerinden on bir yıl geçti. Şimdi tek tek bu hareketsiz bedeni her açıdan yakalayan fotoğraflara bakıyorum, kurşunun ete geçtiği deliklere, birden çok sersemin zalimlik belirtisiyle karıştırdığı o aynı zamanda sıcak ve
ironik, gururlu ve anlayış dolu gülümsemeye bakıyorum. Gerilla nın yüzüne, Rio Platalı İsa'nın bu çarpıcı yüzüne çivilenmiş gözle rimle kalıyorum; onu kutlamak istiyorum. Küba'da Allegria del Pio denilen bir yerde, ateşle vaftiz edildiği gün, Che kesin olarak kaderini belirleyecek kararı aldı: "Önümde ilaç dolu bir çanta ve bir mühimmat sandığı vardı, ikisi birlikte ta şımak için çok ağırdı, beni sazlıklardan ayıran düzlüğü geçmek için yola çıkarken ilaç çantasını bırakıp mühimmat sandığını aldım."
Ailesine bahsi geçen vedasında Che şöyle diyordu: "Bundan yakla şık on yıl önce size bir başka veda mektubu yazmıştım. Hatırladı ğım kadarıyla iyi bir asker ve iyi bir doktor olamamaktan yakını yordum; ikincisi artık beni ilgilendirmiyor; asker olarak da fena sa yılmam." Devrimin ilk ateş hattında bir yer seçti ve o yeri kendisine şüp heye düşme yetkisi ve pişmanlık hakkı tanımadan sonsuza dek seç ti:
Bu, bir adamın bir avuç çılgınla birlikte gerçekleştirdiği bir dev rimi, alışılmadık bir biçimde, yeni bir devrim mücadelesine giriş mek için terk etmesi demekti. Zafer için yaşamadı, yalnızca kavga için, onursuzluğa ve açlığa karşı hiç bitmeyecek her zaman gerekli bir kavga için yaşadı; kendi yaktığı gemilerden yükselen o güzel ateşi seyretmek için başını geriye çevirmek lüksünü bile sunmadı kendisine.
Bir Buenos Aires gazetesinin sandığı gibi astımın suçu değildi; popüler bir derginin ima ettiği gibi kaybedilen bir soyluluktan kay naklanan sofistike bir dargınlığın meyvesi de değildi. Dayanışma çıraklığı Che'nin hayatında kolayca izlenebilir ve bu kelime,
nışma,
daya
sistemin yazıcılarının sözlüğünde görünmese de, onu anla
mak için tek anahtardır.
Cordoba dağlarından Buenos Aires asfaltına yeni gelen genç
Che'nin gözlerinde sonsuz sayıda olasılıklar yelpazesi açılıyordu.
BÜYÜLÜ BİR YAŞAM İÇİN BÜYÜLÜ BİR ÖLÜM
93
Günde on iki saat çalışıyordu, altısı yaşayabilmek için altısı gönül lü olarak; parlak bir tıp öğrencisiydi, ama aynı zamanda karmaşık yüksek matematik kitaplarım da okuyordu, şiir yazıyordu ve muğ lak arkeolojik araştırmalara dalıyordu. On altı yaşında bir "felsefe sözlüğü" yazmaya başladı; çünkü öğrencilerin ve kendisinin buna ihtiyacı olduğunu fark etmişti. l 950'de, o zamanlar Emesto Gueva ra Sema imzasını kullanan Che, El Grafico'da bir ilanda fotoğraflı olarak göründü; iki tekerlekli araçlar için "Micron" motorlarının yetkililerine gönderilmiş bir mektubu aynen yayımlanıyordu: Mek tupta Che on iki Arjantin eyaleti boyunca dört bin kilometre yol yaptığını ve küçük motorun çok iyi randıman verdiğini söylüyordu. O günlerde öğretim üyeleri derneği yöneticisi olan Che'nin gençlik arkadaşı Armando March, Emesto daha öğrenciyken annesinin bir memesinden operasyon gördüğünü hatırlıyor; bir tümör olmasın dan şüpheleniliyordu. Emesto annesinin hayatını kurtarmak için evinde kobaylar, deney tüpleri ve petrol çözeltileriyle hararetli de neyler yaptığı küçük bir laboratuvar oluşturmuştu. March'la Che Morinigo'ya karşı savaşmak için Paraguay'a gitmek istediler. Zeki ve çok yönlü, sonraki yaşamının da açıkça olumlayıp beslediği gi bi doğuştan ikna gücüne sahip genç Emesto Guevara alıngan bir hanım evladı değildi; o tehlikelere açık, net politik fikirleri olma yan, elinden gelmeyen her şeyi yapabileceğini en başta kendine is patlamaya bariz bir eğilimi olan genç bir adamdı: Babasını onca yıl oğlu geceyi kucağında uzanarak geçirsin diye başucunda oturarak uyumaya zorlayan sürekli astım krizleri, Che'yi futbol ve rugby oy namaktan alıkoymadı; maçların sonunda arkadaşları onu kucakla rında taşımak zorunda kalsa da. Astım dördüncü yıldan itibaren okula devam etmesini engelledi, ama evde kendisi çalışarak sınav larını verdi ve daha sonra lisede de mükemmel notlar alarak astımın üstesinden geldi. Astıma karşı savaş Che'nin giriştiği ve kazandığı ilk savaş oldu: Astımın onun yerine karar vermesine asla izin ver meyerek kazandı. Latin Amerika'nın bu büyük savaşçısı Arjantin ordusunda as' kerlik yapmak için yetersiz görüldü. Che'nin Andlan motosikletle geçmesi ve Machu Picchu efsanesinin cazibesine kapılıp Peru'ya yürüyerek girmesi o zamanlar oldu: Bir cüzam hastanesinin hasta lan, Brezilya ormanlarının kalbinden bir nehri takip ederek Kolom-
BİZ HAYIR DİYORUZ
94
biya'ya gelen o ve arkadaşı Alberto Granados için bir sal yaparlar.
lquitos'ta futbol antrenörüdürler; Che, Bogota'dan sınırdışı edilir ve sonunda safkan atları taşıyan bir uçakla Miami'ye gelir. Daha sonra onu Bolivya'ya, madencilerin bellerinde dinamit lokumlarıyla mu zaffer dolaştıkları La Paz sokaklarına ve çok sonra Guatemala'ya götüren ikinci bir Latin Amerika yolculuğu yapar. Yıllar sonra bana "Emesto Guevara'daki Che'yi keşfetmeyi bilemedik," diyecekler di, onu o zamanlar, daha bir tanın reformu görevlisinden ve Perulu
APRA sürgünleriyle dolu bir pansiyonda yatan hasta bir Arjantinli'
den başka bir şey değilken tanıyan bazı Guatemalalı devrimciler. Er nesto Guevara, tam tersine, Che'yi Guatemala'da keşfetmişti, ken disini Guatemala devriminin iyimserliği ve yenilgisinde, gerçekleş tirilen reform sürecinin kazanımları ve hatalarında ve Arbenz reji minin yıkımına tanık olurkenki aciz öfkede keşfetmişti. İşin tuhafı,
Guevara'yı kesin sosyalist tutkusunun açığa çıkacağı Orta Amerika'
ya United Fruit'un Beyaz Filo'sundan bir gemi getirmişti.
Barrio Norte'de seçkin bir doktor, kan ya da deri hastalıklarında saygın bir uzman, profesyonel bir politikacı ya da üst düzey bir tek nokrat olabilirdi; kafelerde alaycılığı ve abartılarıyla parlayan bü yüleyici bir şarlatan olabilirdi ya da sırf macera olsun diye macera yaşayan müsrif bir maceracı olabilirdi. Yıllar sonra, artık başarıyla
kutsanmış bir devrimin ilahlaşmış yöneticisi olarak kalabilirdi.
Sağ, devrimcileri her zaman bir psikanalist koltuğuna yatırma arzu sundadır; sarıki militanlık ya da ideolojik bağlılık, zamanında veril
memiş bir biberonun ya da anneye duyulan imkansız aşkın bir so nucuymuş gibi, isyancılığı çocukluktan gelen herhangi bir başarı s1zlığın klinik tablosuna indirgeyerek tanı koymak hevesindedir. Ama Che devrimciliğin kardeşliğin ve insan onurunun en saf ve ay
nı zamanda en sağlam ve en zor biçimi olduğunun canlı örneğidir. Yıkılmış
iyi
bir aileden bir küçük beyin patolojik bunaltısı değil
onunkisi, süregiden bir yiğitlik eylemi: Günümüz tarihinde çok az insan kendisi için hiçbir şey istemeden bir ya da iki umut karşılığın da bu kadar şeyden böyle tekrar tekrar vazgeçti. Kendisi için feda karlık ve tehlike saatinde ilk sırada; ödül ve güvenlik saatinde son sırada olmaktan başka bir şey istemeden. Günümüz tarihinde çok
az insanın_ vicdanını susturacak bu kadar iyi bahaneleri vardı: onu ateşkessiz kovalayan astım ve Küba'da sosyalizmin kuruluşunda
BÜYÜLÜ BİR YAŞAM İÇİN BÜYÜLÜ BİR ÖLÜM
95
oynadığı çok önemli rol. Nitekim Sierra Maestra dönemlerinde ba zen bir dağa tırmanmanın ona _ne kadar zor geldiğini anlattı: "O an larda, Küba köylüsü Crespo'nun yürümeme yardım etmek için gös terdiği çabaları hatırlıyorum, artık daha fazla dayanamadığımda ve beni bırakmalarını istediğimde, Crespo, bizim birliklerin özel leh çesiyle, şöyle diyordu bana: 'Hadi boktan Arjantinli, yürüyeceksin ya da seni dipçik darbeleriyle yürütürüm."' Sürekli astım ataklarına rağmen, Che, kortizondan şişmiş yüzü ve beline bağlı nefes açıcıy
la şeker kamışı kesen ya da traktör sürebilen bir devrim bakanı ol
mayı bildi. Aynı şekilde, Meksika'da Fidel Castro'nun adamları çı kartma için eğitilirken, Albay Bayo'nun da en iyi öğrencisi olmayı bilmişti. (O günlerde Che hayatını meydanlarda çocukların fotoğ raflarını çekerek ve Bakire Guadalupe bibloları satarak kazanıyor du; hükümet tarafından smırdışı edilirken havaalanından kaçtı ve
yoldaşlarıyla yeniden ilişkiye geçti.)
Meksika'dan önce, bir başka gizli savaşa başlamıştı, sinizme ve
Rio Platalıların, özellikle Buenos Aireslilerin alaycı ruhunda kalı tımsal görünen inanç eksikliğine karşı mücadeleye. Kostarika'da bir kafede bir grup gürültücü Kübalı gencin Moncada baskınından ve yapmak üzere oldukları devrimden bahsettiklerini duyunca şu yorumu yapmıştı: "Bir cow-boy hikayesi daha anlatsanıza! " Meksi ka'da aynı gençler kısa süre sonra onu Isla de Pinos cezaevinden
yeni çıkmış Fidel Castro adında koca bir adamla tanıştıracaklardı.
Kısa bir süre önce Buenos Aires'te, annesinin ölümünden az bir süre önce Che'ye göndermeye niyetlendiği, ama Guevara o zaman lar artık ortadan kaybolduğu için asla yerine varmayan mektubu okumak gibi hak edilmemiş bir ayrıcalığa sahip oldum. Annesi o mektupta, sanki ölümünü hissetmiş gibi, ona söylemesi gerekeni doğrudan en doğal yolla söyleyeceğini haber veriyor ve oğlundan
da aynı biçimde yanıt vermesini istiyor: "Bilmiyorum, birbirimize
davranışlarımızdaki doğallığı mı kaybettik, yoksa öyle bir şey hiç mi yoktu, birbirimizle hep bizim hala çok kapalı aile kurallarımız la daha da vahimleşen, Plata'nın iki yakasında yaşayanların yaptığı gibi hafif ironik bir tonda mı konuştuk [ ... ]" Che kendi kaderi üze rine ona bir şey ima etmiş olmalıydı, çünkü bir başka paragrafta Celia şöyle diyor: " [ ... ] Evet, hep yabancı olacaksın. Senin sürekli kaderin gibi görünüyor bu."
BİZ HAYIR DİYORUZ
96
Annesinin yakın bir arkadaşı bana Che'yi şöyle anlattı: "Eğer onlara inanacak olursan Che'nin yakın dostları ve kız arkadaşları şimdi Cordoba'da neredeyse bir ordu kadarlar; ama her birine sofa da iki öpücük vermiş olsa bile buna hayatı yetmezdi. Doğrusu müt hiş bir çekiciliği vardı. Sen de fark ettin mi? Vivaldi dinleyen, Hei degger okuyan ve Amerika'da doğan bu delikanlının hayatı pratik olarak bütün olasılıklara açıktı. Sanırım Troçki'ydi, bilmiyorum, en değerli devrimci devrim yerine başka bir şey seçme şansı olup yine de devrimi seçendir, diyen. Devrimi seçtiği andan itibaren, yalnız lık aşağı yukarı bir zorunluluk olmuştu. Devrimin kendisiyle olan dışında herhangi bir derin bağı kabul edemezdi. O her zaman derin bir bütünlük ve saflık ihtiyacında oldu." Gerçekten de, mesleki ve dünyevi başarılara kapıları bu kadar açık olan bu adam batılı devrimci yöneticilerin en püritenine dö nüştü. Küba'da devrimin jakobeniydi: "Dikkat et, Che geliyor" di ye uyarırlardı Kübalılar, şaka yollu ama ciddi. Bu bütünlük ve saf lık ihtiyacı, o zamanlar, aşılmaz bir kişisel adanma yetisine dönüş tü; diğerlerinden üst düzey taleplerini sağlam temellere dayandıra bilmek için, tek bir zayıflığa, tek bir uzlaşmaya izin vermeyecek kadar uzlaşmaz bir tavır içindeydi kendisine karşı. Dağlarda ve kır larda kazanılan iktidarı ele geçirmeden önce, tanrı ve şeytanla an laşma yaptığı zamanlardan beri politik anlaşmalar için yeteneğini defalarca kanıtlayan Fidel Castro'nun esnekliği yoktu onda. Geril lalık yaptığından beri, anlaşıldığı kadarıyla Che, ya hep ya
hiç slo
ganıyla yaşadı: Bu rafine aydının sonunda bu çelikten kesinliği, bu şaşırtıcı bükülmezliği kazanmak için sık sık şüpheye düşmeye eği limli bilincine karşı vermek zorunda kaldığı tüketici savaşları hayal etmek çok zor değil. "Belki de Latin Amerika'nın Eldorado'dan sonra en büyüleyici efsanesi" yazıyor Times, Londra'dan. Madrid'de falanjist bir gazete hedefınin sınırsız büyüklüğü yüzünden onu Amerika'nın fatihleriy le karşılaştırıyor ve Azul y Blanco, Arjantin'in milliyetçi sağ örgütü "On dokuzuncu yüzyılın bir kahramanı" olduğunu kabul ediyor. Fi del Castro onun asla geçmiş zaman kipiyle anılamayacağını söylü yor ve General Ovando bizzat "dünyanın herhangi bir yerinde bir
BÜYÜLÜ BİR YAŞAM İÇİN BÜYÜLÜ BİR ÖLÜM
97
kahraman" olduğunu teslim ediyor. Che'nin savaş günlüğünde "bu dala" olarak nitelediği başkan Barrientos, "Bir idealistin öldüğünü" açıklıyor. Evita Peron'un da günah çıkardığı din adamı Heman Be nitez düşen komutan figürünü şu sözlerle yüceltiyor: "Nasıl ki Es ki Ahit'e inanan Yahudiler için hyas Peygamber hiç ölmemişse, or taçağda İspanyollar için El Cid Campeador, Galliler için Artus hep yaşamışsa, gelecekte de üçüncü dünyadaki gerilla savaşlarının hen gamesinde savaşçıların Che Guevara'nın hayali varlığını hissetme leri çok muhtemeldir." Bu arada, kiralık kalemler alçaklık kapasitelerini sergileme fır satını kaçırmadılar: Bir Arjantin dergisi Che'nin Camilo Cienfue gos'un katili olduğunu ima ediyor; diğeri ölüsünün canlısından iyi olduğunu çünkü böylelikle Latin Amerika için ilerleme yolunun te rör olmadığının açıkça ortaya çıktığını açıklıyor; bir üçüncüsü ge rillaların Batı tarafından değil de "komünist ülkeler" tarafından üretilmesine şaşırıyor. Belli belirsiz acı bir gülümsemeyle insan du yarlılığına olduğu kadar insan anlayışına da hakaret eden bu lüks baskı zırvaları bir kenara iterken hayal ediyorum Che'yi. Paul Nizan'ın o isabetli saptamasını düşünüyorum: "Dünyaya karşı bir suçlama olmayan tek bir büyük eser yoktur. " Che'nin ölü müyle mükemmel bir biçimde doğrulanan hayatı, bütün büyük eserler gibi, dünyaya karşı, insanların çoğunluğunu insanların azın lığının yük hayvanına dönüştüren, ülkelerin çoğunluğunu ülkelerin azınlığının çıkarı için hizmetkarlığa ve sefalete mahkum eden bir dünyaya, bizim dünyamıza karşı bir suçlamadır. Aynı zamanda bu dünyayı değiştirmeye atılmayan egoistlere, korkaklara ve konfor mistlere karşı da bir suçlamadır. Çünkü Che'nin ölümü, şu andan itibaren, bu suçlamanın hakkı m vermek zorundadır.
1 967
Demokrasi Bozuntuları: Ensemizde Gözümüz Olması İhtiyacı Üzerine
BU YILIN BAŞINDA Madrid'den, Buenos Aires'ten ve Montevideo' dan öfke dolu yanıtlar alan bir makalem yayımlandı: Makale, Latin Amerika'daki demokrasilerin elini kolunu bağlayan ve pek çok du rumda onları
demokrasi bozuntusundan
başka bir şey olmamaya
zorlayan deli gömleklerine değiniyordu: diktatörlükler tarafından ipotek altına alınan demokrasilere, askeri iktidarın şartlı özgürlük rejimine indirgediği sivil iktidarlara... Demokrasinin iktidarsız ol ması için bazı ülkelerin sahipleri korkudan başka yiyecek vermi yorlar: Kahvaltıda korku, öğle yemeğinde korku ve akşama yine korku. Hükümetler hükümetlik ediyor ama yönetmiyorlar. Gerçek çilik adına iktidarsız oldular ve bu felç durumunun bedelini ödeye rek hayatta kalıyorlar. Uruguay ve Guatemala örneklerine odakla narak, makalemde uzun ve kıyıcı diktatörlüklerden sonra gelen baş kanların generallere ve toprak sahiplerine, savaşın ve toprağın efendilerine itaat oyu sayesinde Hükümet Sarayı'na giriş izni aldık larını söylüyordum. Makale, Arjantin'in durumunu gözden geçirirken duraksıyordu. Latin Amerika'da yakın zamanlarda doğan ya da yeniden doğan bü tün demokrasiler arasında, Arjantin demokrasisi devlet terörünün bütün cellatlarına dokunulmazlık vermeyen tek demokrasi oldu. Al fonsin hükümeti altında, sivil yargıçlar yüzyılımızın pervasızca şid det uygulayan en sistematik vahşetlerinden birinin faillerinden ba zılarını yargıladı ve mahkum etti. Bu, büyük ölçüde, Malvin Adala n savaşından sonra askerlerin dibe vuran prestij kaybı sayesinde
mümkün oldu. Malvinler felaketi; yalnızca kendi vatandaşlarını öl-
DEMOKRASİ BOZUNTULARI
99
dürebilen, içerdekilere karşı güç gösterirken dış düşmanlar karşısın da çaresiz kalan, sadece başkanları devirmeye, işçileri öldürmeye, mahkumlara şiddet uygulamaya, çocukları çalmaya ve teslimiyet anlaşmaları yapmaya yarayan subayların maskesini düşürmüştü. Bütün Latin Amerika tarihi boyunca, hiçbir sivil hükümet bu kadar elverişli şartlara kavuşmamıştı, ama Başkan Alfonsin'in ada let arzusu fazla uzağa gidemedi; azıcık yürüyünce son noktaya gel di. Buna karşılık adaletsizlik sona ermedi. Arjantin'de de, Uruguay' daki gibi askeri diktatörlük için münıkün ve gerekli kılınan iktisadi politika, senden çaldığını sana ödünç veren ve seni kendi ipinle bo ğan bir emperyalist sistemin hizmetinde, aşağı yukarı aynen devam ediyor. Bu iktisadi politika ücretlileri cezalandırıyor ve spekülas yonları ödüllendiriyor, zenginliği yoğunlaştırıyor ve çalışanları ka rıncaya dönüşmeye zorluyor. Makale, yeni emperyal formüle göre askerlerin yerinin artık taht değil tahtın arkası olduğunu söylüyordu. Latin Amerika'daki askeri rejimlerin kaçınılmaz günbatımında, yeni formül, sivil baş kanları onlara iktidarın askeri yapılarının ve bu askeri yapıların sağlığı için pervane olduğu ekonomik sistemin teminatı işlevini yükleyerek kabul ediyor ve bu uygulamayı teşvik ediyor. Demok rasinin demokrasi olması için, diye bitiyordu makale, demokrasi nin gerçekliği değiştirme ve tarihi yapma yetisinde olması için onu bu kafesten çıkarmakla işe başlamak gerek. Makaleye öfkelenenler ve makalenin söylediklerini çürütmeyen ama söylemediklerini çürüten sayısız yanıt, cadı avcılarının mo dem versiyonlarını ortaya çıkarmak açısından çok açıklayıcı oldu. Affedilmez sapkınlık olarak kabul edilen, uzlaşmayı reddeden du ruşlar karşısında, engizisyoncular şunu sormaktan geri durmadılar: "Neden Moskova'ya gitmiyorsunuz?" Şimdi de Latin Amerika'da soruyorlar: "Neden savaşmak için dağa çıkmıyorsunuz?" Söyledik lerimi söylediğim için demokrasiyi küçük görmekle ve kana susa mışlıkla suçlandım. Açıklayıcı tepki, diyorum, çünkü demokrasinin gelişmesini ve bütün ciğeriyle nefes alabilmesini önlemek için korkunun paralize edici gazıyla demokrasiyi zehirleyen bütün bir çarpıtma mekaniz masının parçasını oluşturuyor. Değişim korkusu, gerçek bir deği şimden duyulan korku: Nedamet getirmiş solculardan oluşan za-
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 00
vallı türün bazı üyeleri, kendi ayak izlerini silme kaygısıyla, korku nun kitlesel yayılımına katkıda bulunuyorlar; geleneksel sağın ma ğaralarda yaşayan kabilesi ve her yoldan gelen maaşa bakan bürok ratlarla dirsek dirseğe çalışıyorlar. Adalet arayışı böylelikle delili ğin kanıtına dönüşüyor, adaletsizliğe karşı savaş sorumsuz bir ma ceracılığa indirgeniyor. Adını asla itiraf etmeyen korku, artık ger çekçilik olarak adlandırılıyor ve ılımlılık kılığına bürünüyor. Bu nunla beraber yüzünde gözü olan herhangi biri onu tanıyabilir. Dil, mesela, ele verir. Onları yalan söylemeye ya da susmaya zorlayan on iki yıllık bir diktatörlükten sonra Uruguaylıların dilinin korku dan hasta olmaması mümkün müydü? Ama demokrasi ortamında resmi dil korkuyu sürdürüyor. "Diktatörlük her seksen Uruguaylı dan birine işkence etti" demek ile "Süreç boyunca bazı vatandaşlar yasadışı baskılara maruz kaldılar" demek aynı şey değil. Rivayete göre, iki yüzyıl önce İspanyol sömürgecilerinden ba ğımsızlığın ilan edildiği gün Quito şehrinin duvarına birisi şöyle yazar: "Despotizmin son günü ve aynısının ilk günü." Bundan mı bahsediliyor? Askeri diktatörlüğün sınırlarım yeni aşan Latin Ame rika ülkelerinde şimdi aynısından mı bahsediliyor? Askeri diktatör lükler ve sivil rejimler hiçbir şeyde ayrışmıyor mu? Böyle bir şeyi kabul etmek saçmalık olurdu ya da her durumda bir kara mizah olurdu. Hayır: Son yıllarda ortaya çıkan ya da yeniden ortaya çıkan demokrasiler, takma ad kullanan diktatörlüklerden ibaret değil. Be nim ülkemi, Uruguay'ı ele alalım örneğin, ciğerler sonunda solunan özgürlük havasına teşekkür ediyorlar. Ama bunu kabul etmek ve kutsamak demokrasimizin hala onu reddeden bazı yapıların tutsağı olduğunu bilmezden gelmemizi gerektirmez. Zavallının . elleri ve ayaklan tutmuyor; iktidarın sahipleri bize bu felçli durumun şüphe edilecek bir yanı olmadığını söylüyorlar. Gelişmiş kapitalist ülkelerdeki siyasal demokrasi, sosyal ve ekonomik gerçeği aşağı yukarı sadakatle yansıtıyor. Azgelişmiş ül kelerde, aynı madalyonun ters yüzünde, siyasal demokrasi yalan söyleme alışkanlığında: Gerçekliği yansıtmak bir yana, onu maske liyor.
Neredeyse bütün Uıtin Amerika'da olduğu gibi, Uruguay'ın sosyal ve ekonomik yapıları demokratik değil, daha da kötüsü, an tidemokratik: Çok az insanı kurtarıyor ve kalanları mahkum edi yor. Bu yapıların başını bekleyen ve sürekliliğini güvenceye alan
DEMOKRASİ BOZUNTULARI
101
silahlı kuvvetler sahneden çekildiler, ama perdenin arkasından oy namaya devam ediyorlar. Hiç dokunulmayan baskı sistemi, ulusal gelirin yüzde kırkını yutuyor. Tüfekler, işçi sınıfının bütün tehlike lerin tehditkar kaynağı olduğunu söyleyen geçerli Ulusal Güvenlik Doktrini'yle hemfikir, içeriye çevrili kalmayı sürdürüyorlar. Terleyen biri gibi şiddet üreten ve her ihtiyacı olduğunda devlet terörizmini uygulayan sistem, bitmeyen yalanlarına bahane olarak terörist şiddeti kullanmaktan çekinmiyor. Ama gözetlenen ve ada letten yoksun bir demokrasinin gerçek bir demokrasi olmadığını söyleyen biri terörizm suçu mu işlemiş olur? Onursuz bir barışın bastırılmış bir savaşa fazlasıyla benzediğini açıklayan biri şiddeti mi teşvik eder? Yüzün suçu aynaya yüklenebilir mi? Demokrasi biçimsel bir seremoni gibi algılanıyor: İnançla uy gulanmıyor, yalnızca tanrısız bir ayinin ikiyüzlü ritüeli: Halkın beş yılda bir gün arzusunu ifade etmesine izin veriliyor ve sonra bu ar zuya cezasızca ihanet ediliyor. Latin Amerika'da sözler ve eylemler çok nadir çakışırlar. Uruguay'da 1984 seçim kampanyasında istis nasız bütün partiler askeri diktatörlük süresince işlenen suçlar için adalet sözü verdiler. Sonra aynı partiler geçmişi silme ve yeni bir sayfa açma kanununu onayladılar - Amplio Frente ve birkaç. kanun yapıcı hariç. Demokrasiyi aşağılayan bu yasa, Montevideo duvar larından birinde anonim bir el tarafından apaçık tanımlanmıştı: "İş kence et, çal, tecavüz et, öldür. Özür dilersen, affedilecektir." Söz leri eylemlerden ayıran aynı sistem, özgürlüğü de adaletten ayırı yor; özgürlük adaletsizlikle birlikte sakince yaşasın ve hatta onun la sonsuza dek beraber olsun diye. Uruguay'ın geleneksel partile rinden birinin başkanı, üniformalı katilleri cezalandıracağını haykı rarak ilan etmişti, sonradan kıvırdı ve bu kıvırtmasını ahlakın poli tikayla hiçbir ilgisi olmadığını açıklayarak haklı gösterdi: "Urugu aylıların büyük çoğunluğu bu yasaya karşı," diye kabul etti, "ama etik nedenlerle karşı", ve etiğin politikayla karıştırılınca sorun çı kardığını ekledi. Sistem, birbirinden ayırma sistemi, dokunduğu her şeyi kıran bir burjuva kültürünün ifadesi, geçmişi de şimdiden ayırıyor. Bizi ensemizde gözümüz olmakla suçluyor; gerçek bir demokraside üniforması olsun ya da olmasın bütün vatandaşların kanun önünde eşit olduğuna inanıyoruz diye. Evet, öyle: Gözlerimiz yüzümüzde
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 02
olduğu gibi ensemizde de; bundan büyük bir onur duyuyoruz, çün kü çok iyi biliyoruz ki binlerce kez tökezlenen taşlarda yine tökezle memek ve her zamanki tuzaklara yeniden düşmemek için ileriye doğru bakarken geriye doğru da bakmak kaçınılmazdır. Gelinen noktada, tarihsel bellek yitiminin, hataların ve dehşetin trajik tek rarına yol açtığı açıkça görüldü ve bunu yaşananlar gösterdi. Latin Amerika tarihi, beş yüz yıldan bu yana, gerçekliğin ve sözlerin hiçbir biçimde çakışmadığı bir tarihtir. Latin Amerikan sö mürgeci dünyasının gerçeği yerlilerin sayısız özlü yasalarında de ğil, Plazo Mayor'un ortasına dikilmiş darağacı ve direkte yatar. Sonradan, ülkelerimizin bağımsızlığı da gündelik yaşam ve yargı sal kurgu arasındaki uzaklığı azaltmadı. Tam aksine: Bu uzaklığın derinliğini ve genişliğini kat kat artırdı; bugün resmi gerçeklik ile gerçek gerçeklik arasında açılan geniş ve derin uçuruma varana dek.
Resmi gerçeklik bugün de dünkü kadar ya da daha çok gerçek gerçekliğin çarpıtılmasına hizmet ediyor. On sekizinci yüzyılın sonlarında İspanya ve Portekiz krallıkları tarafından verilen "be yazlık sertifikaları", derisi ne kadar siyah olursa olsun parasını öde yebilen bütün melezleri büyülü bir biçimde beyaza dönüştürüyor du. Yirminci yüzyılın sonlarında da aynı toplum dilini kesip sana ifade özgürlüğü veriyor ve toprak reformu yasaları latifundiaların topraklarını daha da genişletiyorlar. Geçen yüzyıl boyunca yargı usullerinin bire bir taklidi, iktidar sahiplerinin yeni doğan uluslar için özenle hazırladıkları anayasa larda en iyi parıltılarını buldu. Bizim egemen sınıflarımız, eskiden beri kopyacılık hastasıdırlar, kimsenin en iyi kopya edenden iyi ol mayacağına inanmışlardır, anayurtlarındaki anayasal modellerin sadık röprodüksiyonlarını hazırladılar, böylece burjuva devrimi yapmadan ve burjuvazi sınıfımız olmadan bir burjuva anayasamız oldu. Kurtarıcı Simon Bolivar'ın adını taşıyan ülke için bizzat kale me aldığı ilk Bolivya anayasası dönemin en uygar ülkelerinin ana yasalarının harika bir senteziydi. Tek bir kusuru vardı: Bolivya'yla hiçbir ilgisi yoktu. Diğer sıkıntıların arasında, vatandaşlık hakları m yalnızca İspanyol dilinde okuyup yazabilenlere veriyordu; böy lelikle Bolivyalıların yüzde doksan yedisini dışarıda bırakıyordu. Bağımsızlığı kazanan generaller ve bu bağımsızlığı sahiplenen tüccarlar ve aydınlar sanki bu yeni ülkeler Fransız düşüncelerini
DEMOKRASİ BOZUNTULARI
103
tekrar ettikçe Fransa'ya dönüşecekmiş, sanki İngiliz malları tüket tikçe İngiltere'ye dönüşecekmiş gibi davrandılar. Bugün de onların mirasçıları, kusurlarını zorla taklit ettikçe Birleşik Devletler'e dö nüşecekmişiz gibi davranıyorlar. Elbiseleri ve fikirleri kullanmamızı ya da atmamızı emreden modanın emirlerine sadık kalan hükmedenler, gerçekliği ithal mas kelerle maskeliyorlar. İthalcilik, sahtecilik: Bolivya'da deniz yok ama Lord Nelson kostümüyle gezen amiraller var, Lima'da yağmur yok ama çift oluklu çatılar var. Brezilya'da 1 922'ye kadar üniversi te yoktu ve ilk üniversite herhangi bir ulusal eğitim projesine hiz met etmek için kurulmadı, Belçika kralına onursal doktor payesi bahşedebilmek için kuruldu. Dünyanın en sıcak şehirlerinden biri olan, sürekli fokurdamaya mahkum Managua'da, şömineleriyle gösteriş yapan evler var ve Somoza'nm partilerinde sosyetik hanım lar gümüş işlemeli tilki kürkleriyle ışıldıyorlar. Noel Baba Rio de la Plata'ya yaz ortasında geliyor ama kızakla geliyor ve pamuktan kar larla donatılmış bir ağacın çevresinde elma şarabı içip kozhelvalar dan, cevizlerden, bademlerden, kuru üzümlerden ve bir Avrupa kı şının şiddetine çok uygun bütün bol kalorili tabaklardan gına geti rerek yeni yılı kutlarken su gibi terliyoruz. İthalciliğin suni bir ürünü olmaktan uzak olan demokrasinin kökleri, Amerika tarihinin en derinlerinde gizlidir. Sonuçta Thomas Moore'un ütopyası, yüzyıllar süren katliamlara ve aşağılamaya rağ men, bir biçimde kolektif katılım, hakların eşitliği ve dayanışma te melli bir üretim ve yaşam biçimini sürdürmeyi büyülü bir biçimde başaran Amerikan yerli toplumlarından esinlendi. Ama Batılı de mokrasimetre Üçüncü Dünya denilen ülkelerdeki büyük ya da kü çük ölçekteki demokrasiyi onların büyük ya da küçük ölçekteki taklit etme kapasitesine göre ölçüyor. İktidarın uluslararası merkezlerine, gittikçe artan zenginlikleı_i büyük ölçüde diğerlerinin gittikçe artan yoksulluklarının sonucu olan dünyanın kuzeyindeki bir avuç ülkeye yerleştirilmiş demokra simetre, büyük sıçrayışlar olmaksızın bir iç politika özgürlüğünü mümkün kılıyor.
Demokrasimetre azgelişmiş ülkeleri sınava ala rak, onların maymunluk ve papağanlık yeteneklerini ölçüyor ve on ları biçime sadakate zorluyor; her ne kadar bu sadakat içeriğe iha neti gerektirse de.
BİZ HAYIR DİYORUZ
104
Gelişmiş dünyanın demokratik kurumlarının karikatürüyle ye tinmenin, gerçek bir demokrasiden, halk iradesinin gerçek ifade sinden duyulan korkuyu gizliyor olmasının hiçbir önemi yok. Ne redeyse bütün Latin Amerikan askeri diktatörlükleri seçimleri kut sadılar, parlamentoları, yargıçları, partileri hatta muhalif basını fi nanse ettiler. Bütün önemi kabuğa veren ve özü hiç önemsemeyen bir geleneğe övgüler düzdüler. Aslında uluslararası demokratik hal ve gidişat şartnamesi, yalnızca yakışıksız kaçan diktatörleri, kasap lık mesleğinde usta generalleri mahkum etmiyor, aynı zamanda ka pitalizmin sıkı sıkı çizdiği çizgilerden kaçmayı deneyen ve Avrupa liberalizminin kurumsal normlarına uygun düşmeyen farklı her hangi bir deneyimi de geçersiz sayıyor. Bekçi demokrasimetre, Nikaragua'yı böyle reddetti; o devrim yıllarında çocuk ölümlerini yarıya indiren Nikaragua'yı reddetti ve buna karşılık, örnek verecek olursak, UNICEF'e göre her gün bin ço cuğun açlıktan ya da iyileştirilebilir hastalıktan öldüğü ve bu kor kunç rakamın azalmak yerine her gün arttığı Brezilya'yı kabul etti. Acaba çocuk ölümleri bir sosyal suç, demokrasi açısından bir suç değil mi? Dünyada köleliği kaldıran son ülke Brezilya, büyük öl çekte ücretli köleliği uyguluyor. Diğer ülkelere yiyecek tedarik edi yor, ama çocuklarının yarısı gerekenden az yiyorlar.
Askeri dikta törlükten geriye sosyal diktatörlük kaldı; ekonomi polisten daha çok insan yok ediyor. Hiç kimse sağlıklı düşününce Brezilya demokra
sisinden bu gerçekliği bir anda değiştirmesini isteyemez, ama bu gerçeklik devam ederken ve daha kötü olmayı sürdürürken; demok rasi, azınlık içinde eğitimli bir azınlık için yine kendileri tarafından kurgulanmış bir gösteriden öte bir şey olmamayı sürdürecektir. Yolsuzluk pek çok Latin Amerika ülkesinde gelenektir. Anket lerin sonuçları seçimlerin sonuçlarıyla çok nadir uyuşur. Ama bu sandık oyunlarından çok ağır ve çok daha derin olan bir başka sah tekarlık daha vardır: İktidar yapılarının sahtekarlığı, politik özgür lüğün iyi niyetleriyle alay eden, yasaların verdiği hakları gerçekte reddeden insanlık onurunun tecavüzcülerinin sahtekarlığı. Gerçek lik, şiddet terliyor. Görünen şiddet ve görülmeyen şiddet: Yargıla madan, mahkum etmeden kurşunlayarak öldüren şiddet ve yargıla madan, mahkum etmeden bedenleri açlıktan, ruhları zehirleyerek katleden şiddet.
DEMOKRASİ BOZUNTULARI
1 05
Geçen yıl, Kolombiya, ulusal anayasasının kabulünün yüzüncü yılını kutladı. Bu yüz yılın ellisi sıkıyönetim altında geçti. Bu iki yıldönümünden Kolombiya gerçekliğini en çok yansıtan hangisi? Kopyacı ve seçkin hukukçuların eseri anayasanın yüzyılı mı yoksa sıkıyönetimin yarım yüzyılı mı? Anayasal doğum gününden çok kı sa bir süre önce, Adalet Sarayı askerler tarafından basıldı ve işgal edildi, üst düzey subayların bu cezasız kalan suçu Kolombiya de mokrasisinin ne derece militarize olduğunu hiç olmadığı kadar açık gösterdi. Liberallerin ve muhafazakarların temsili demokrasisi ya pısal şiddetin yıkımlarını önlemiyor: Kolombiya kırsal bölgelerin de yaşayan her üç çocuktan biri beslenme yetersizliği yüzünden zi hinsel olarak tam gelişemiyor; Cali ve Medellin'de Beyrut'takinden daha fazla insan kurşunlarla ölüyor. Silahlı kuvvetlere bağlı ölüm mangaları uyuşturucu kaçakçılarından ve teröristlerden daha fazla öldürüyorlar ama üyelerinden biri bile tutuklanmadı, ne yargılandı ne de mahkum oldu. Geçen yılın başlarında, otuz iki yıllık askeri rejimden sonra Gu atemala başkanlığına bir sivil geldi. O zaman bir Katolik din adamı durumu "Palyaçolar değişti ama sirk devam ediyor," diye yorumla dı. Bir yılı aşkın bir zaman sonra, prestijli Kuzey Amerikan örgütü Americas Watch'ın bir raporu tespiti doğruladı: "İnsan haklarının durumu korkunç olmayı sürdürüyor. Silahlı kuvvetler eskiden ol duğu gibi kendi yasalarını uyguluyor." Hükümet kendisini bile kur taramıyor, çalışma bakanı ve pek çok bakan yardımcısı paramiliter gruplar tarafından kamu önünde ölümle tehdit edildiler. Başkan çizgili üniforma giymiyor ama mahkum. Başkanın gardiyanları, yaşadığımız seksenli yıllarda, işgalci komutan Pedro de Alvara do'nun anısının yanında cüce kalacağı bir yok etme kampanyasıyla dört yüz yerli köyünü haritadan silen generaller. Ama uluslararası demokrasimetre iyi gözle bakıyor. Şimdi Gu atemala saygıdeğer bir ülkeye dönüştü; El Salvador'da Jose Napo leon Duarte'nin başkan seçilmesinden sonra olduğu gibi. Duarte, 1 984'te Guatemala'mnkiler kadar sahte seçimleri kazandıktan son ra kitle iletişim araçları saltanat merkezlerinden kutsal su yağdırdı lar. Bu arada Birleşik Devletler Kongresi rahat bir nefes aldı: Artık kızıl tehdide karşı oligarşik bir düzeni savunmak adına hareket eden aşın sağ, gaddar bir diktatörlük için fonları oylamak gerek-
BİZ HAYIR DİYORUZ
106
meyecekti. Duarte'nin rejimi de aynı oligarşik düzeni aynı şiddetle savunuyordu, ama farklı olarak uluslararası toplumda daha meşru oldu. Uç durum, denecek ve doğru. Buna karşılık Güney'de, Rio de la Plata'da cellatlar öldürmeye devam etmiyorlar, işkence de sürmü yor. Devlet terörünün sürekliliği yok, denecek. Arjantin' de Plaza de Mayo Anneleri'nin başını çektiği hareketin baskısı gözle görülür meyveler verdi. Sivil adalet dokuz elebaşını mahkum etti ve iki yüzden fazla üniformalıya karşı dava açtı. Böylelikle ulusal onuru Alfonsin hükümetinin Sınırlı Af yasasını çıkarırken öngördüğü sı nırların çok ötesine taşıdılar. Ama bellek yitimine zorlayan bu ya sa, ortadan kaldırmanın uğursuz tekniğini uygulayan başka binler çe askeri ve polisi beraat ettiriyor. Cesetsiz cinayet tekniği, yalnız ca Guatemala'dakiyle karşılaştırılabilecek kadar kitlesel uygulanan Arjantin'de, silahlı kuvvetlerinin gerillalara karşı savaş bahanesiy le Arjantin işçi sınıfına karşı uyguladığı kirli savaşın temel silahı oldu. 1930'lardan, gerilla bahanesinin kimsenin aklına gelmeyece ği çok eski yıllardan beri, Arjantinli askerler kendilerini devlet dar besine ve onları finanse eden ve onlardan acı çeken halkın sürekli başkaldınlannda terörizmin uygulamasına adadılar; ülkedeki bü tün özgürlükçü dönüşüm girişimlerine karşı sürekli olarak veto uy guladılar. Bugünkü gerçeklik gösteriyor ki; yalnızca Orta Ameri ka'da değil Güney Amerika'nın tüm güney bölgesinde de henüz terk edilmeyen baskı makinesi demokrasinin içerdiği değişim enerjisini sürekli hırpalamayı sürdürüyor. Devlet terörizminin dokunulmazlı ğı -Arjantin örneğinde kısmi dokunulmazlık ve Uruguay örneğin de tamamen dokunulmazlık- hükümete değişiklik sözleri vererek gelen ve şimdi değişimleri engellemek için çalışan politikacıların iktidarsızlığıyla simetri oluşturuyor. Bu metni Uruguay'da bir referandumun lehine bir imza kampan yasının ortasında yazıyorum. Kampanya pupa yelken devam edi yor ve her şey unutma yasasının referanduma sunulması için gerek li sayıda imzayı yakında . bulacağımızı gösteriyor. Yakın zamanın askeri diktatörlüğü bütün insanca dayanışma eylemlerini işkencey le, cezaeviyle, sürgünle ya da ölümle cezalandıran bir sağır dilsiz ler toplumu deneyimini gerçekleştirmişti: Dinlemek yasak, söyle mek yasaktı. Ve deneyim kolektif bellek yitimiyle sürekliliğini bul-
DEMOKRASİ BOZUNTULARI
107
muşa benziyor: Hatırlamak yasak. Ama Uruguay halkı demokrasi yi ciddiye alıyor. İşte her imza bunu doğruluyor: Korkuya karşı onu ru doğruluyor. Arjantinli savcı Julio Strassera'nın dediği gibi: "Say gınlık belleğe dayanır, unutuşa değil." Ve saygınlık, Birleşik Dev letler'e ya da Sovyetler Birliği'ne kıyasla daha büyük bir savaş büt çesini dayanılmaz bir haç gibi yüklenen Uruguay gibi küçük, barış çıl bir ülkede insanların gözünü açacak bir zorunluluğa benziyor, bir sağduyu sorununa. Askeri ipotek ülkenin kımıldamasını engel liyor ve ülkenin yürüyüp ileri çıkması için elzem olan değişikliklti ri bloke ediyor. Uruguay bir buçuk yüzyıldan fazla bir zaman önce Arnerika'nın toprak reformu yapan ilk ülkesiydi. Oligarşi, kan ve ateşle o günden beri topraklarını yeniden ele geçirdi. İlk ülke so nuncu mu olacak? Ekonomi pirinç, yün ve ete bağımlı yaşamaya devam ediyor ama toprak reformu olmadığı için kırsal alan da yok sullaşmaya ve insansızlaşmaya devam ediyor, köylü nüfus nere deyse bir futbol stadyumunun tribünlerine sığacak kadar azaldı. Tekrar etmemesi için geçmişi tanımak gerek, öyle devam etme sin diye geçmişi nasılsa öyle görmek gerek. Diktatörlüğün cellatla
rıyla adalet yapmak gerçekte hayatta kalmak için o cellatlara ihti yacı olan adaletsizlikler sistemiyle adalet yapmanın ilk biçimidir. Bu sistem gitgide büyüyen bir Uruguaylı kesimi çöplükten yaşama ya zorluyor ve resmi rakamlara göre her gün zorunlu olarak başka topraklarda iş ve daha iyi bir kader aramak için göç eden elli altı genci dışarı atıyor. Gerçek bir değişim, derinlemesine bir değişim bu mahkum de mokrasinin kurtuluşundan itibaren yeni bir demokrasinin kurulma sını içerir. Yazar Gabriel Garcfa Marquez 1 973 trajedisiyle en yük sek noktasına ulaşan Şili sürecinin çözülmesini çok sert terimlerle tanımladı. Şili, demokrasinin, halk iktidarının ve egemenliğin ka bul edildiği, el konulan ulusal kaynakların ve ulusal karar gücünün yeniden kazanıldığı bir dönem yaşadı ama
Şili demokratik kurum ları, demokrasi için değil, demokrasiye karşı işlemek için kurul muştu. Katilleri meşru sayan yüksek adalet divanı, katillerin önün
de boyun eğen meclisi, devlet darbesine uygun zemin hazırlayan partileri ve gazeteleri kastederek, Garda Mıirquez kaderin Salva dor Allende'ye "çok nadir rastlanan, trajik büyüklükte bir ölüm sun duğunu; burjuva hukukunun zamandışı saçmalığını, çürümüş bok-
108
BİZ HAYIR DİYORUZ
tan bir sistemi kurşunlarla savunurken bir ölüm sunduğunu" yazdi. Eğer Latin Amerika ülkelerinin çoğunda tipik olan bu sistemi bir kadermiş gibi kabul etmeye boyun eğeceksek,
"Bir daha asla!"
gerçeklikten yoksun bir açıklama olur, boş bir hayalden, güzel ama yararsız bir yaz gecesi rüyasından başka bir şey olmaz. Acının bel leği bizi demokrasinin gerçek bir demokrasi olması için, mülkiyet hakkına bütün diğer hakları feda eden ve yalnızca parasını ödeye bilene ifade özgürlüğü veren bir sistemin dekoratif maskesinden ibaret kalmaması için mücadeleye zorluyor. Ve bu demokrasi Batı Avrupa'nın, Doğu Avrupa'nın ya da başka bir yerin modellerine ne kadar çok benzerse o kadar hakiki bir demokrasi olmayacak. Hal kın katılım arzusunu ve aynı zamanda gerçekliği dönüştürme ener jisi demek olan halkın yaratıcı enerjisini zincirlerinden çözdüğü öl çüde hakiki olacak. En iyi kopya eden en iyi değildir, hayır: En çok yaratan en iyidir, yaratırken yanılsa bile. Yarım yüzyılı aşkın bir zaman önce Dominik Cumhuriyetli ya zar Pedro Henriquez Urefia yüzyıllar boyunca akan kanın boşa git memesini diledi, Amerika trajedisinin verimli olmasını diledi ya da talep etti. "Eğer bizim Amerika'mız topu topu Avrupa'nın bir uzantısı ola caksa," dedi Henriquez Urefia, "eğer tek yaptığımız insanın insanı sömürmesi için yeni topraklar sunmaksa, eğer kendimizi bu toprak lan yorgun insanlığın bütün iklimlerde aramaktan yorgun düştüğü bir vaatler ülkesi yapmaya adamamışsak, haklı değiliz. Platolarımı zı ve pampalanmızı çöl olarak bırakmak daha iyi, eğer yalnızca in san acılanmn katlanarak artmasına hizmet edeceklerse: Hayır, asla kaçınmayı başaramayacağımız acılar değil bahsettiğim, aşkın ve ölümün çocukları olan acılar değil, açgözlülüğün ve kibrin getirdi ği acılar. "
1 987
İktidarsızlık Yapısının Portresi Üzerine Notlar
"BİZ DEMOKRASİDEN YANAYIZ ama demokrasi bizden yana değil," diyor Buenos Aires varoşlarının bir sakini, yakın zamanlardaki bir anketi yanıtlarken. Büyük şehrin sofrasını kuran ama artıklarıyla yaşamaya mahkum olan pek çok kişiden biri o. Latin Amerika' da demokrasinin en büyük düşmanı, öyle görün mek için mümkün olan her şeyi yapsa da ordu değil. Latin Ameri ka'da demokrasinin en büyük düşmanı ordunun gözettiği, temelle ri ekonomik sistemde olan bir iktidarsızlık yapısı. Bu sistem daha büyük bir sistemi bütünlüyor; uluslararası iktidar sistemi mekaniz masını. Bu geniş ve karmaşık makinenin mekanizmalarından biri demokrasimetredir ve her ülkedeki demokrasinin alt ve üst sınırla rının ölçülmesi işlevini görür. Genel kural olarak, dünyada fikirler imal eden kitle iletişim araçları bu küçük aracın ölçümlerini yayın larlar ve bunları Batı'mn değiştirilemez yargılarına dönüştürürler. Ama sistemin de gerçeği demek olan demokrasimetrenin gerçe ği, sistemin kurbanları için yalan olabilir. Brezilya şehirlerinin so kaklarında dolanan sekiz milyon terk edilmiş çocuğun demokrasi ye inandıklarım sanmıyorum. İnandıklarım sanmıyorum çünkü de mokrasi onlara inanmıyor. İnanacakları bir demokrasileri yok: Bre zilya demokrasisi onlar için yapılmamış, ne de onlar için işliyor; demokrasimetrenin olumlu görüş bildirmesi için bazı biçimsel ta lepler yerine getirilmiş olsa da.
1 10
BİZ HAYIR DİYORUZ
" HİÇ ÖNEMLİ DEGİL" DEDİ KRAL Demokrasi olduğu şey değildir, benzediği şeydir. Ambalaj kültürü nün göbeğinde yaşıyoruz. Evlilik sözleşmesi aşktan daha önemli, cenaze ölümden, elbise bedenden, ayin tanrıdan daha önemli. Am balaj kültürü içerikleri hor görüyor. Söylenen önemli, yapılan değil. Köleliğin Brezilya'da bir yüzyıldan beri olmadığı varsayılıyor ama Brezilyalı çalışanların üçte biri günde bir dolardan az kazanıyor ve sosyal piramit yukarıda beyaz, aşağıda siyah: En zenginler en be yazlar, en yokşullar en siyahlar. Köleliğin kaldırılmasından dört yıl sonra, 1 892'de, Brezilya hükümeti kölelikle ilgili bütün belgelerin, kitapların yakılmasını emretti, köle şirketlerinin bilançolarının, makbuzların, şartnamelerin, kararnamelerin ve her şeyin yakılma sını emretti, sanki kölelik hiç olmamış gibi.
Bir şeyin olmaması için, olmadığını açıklamak yeter.
14 Hazi
ran 1789'da kral XVI. Luis günlüğüne "Hiç önemli değil" diye yaz dı. Guatemala diktatörü Manuel Estrada Cabrera 1 902'de Santa Maria volkanı, lavı ve külleriyle çığ halinde püskürürken ve Quet zaltenanago çevresinde yüzden fazla köyü yerle bir ederken ülke nin bütün volkanlarının sakin olduğunu açıkladı. Kolombiya mec lisi l 905'te birdenbire petrol fışkırmaya başlayan San Andres de Sotavento ve diğer bölgelerde yerlilerin bulunmadığını kesin kara ra bağlayan bir yasayı onadı: Olan yerliler yasadışıydı, böylelikle petrol şirketleri onları hiçbir cezaya maruz kalmadan öldürebilir ve topraklarıyla baş başa kalabilirlerdi.
SANKİ Uruguay'da 1986'nın sonlarında onanan Devletten Cezai Talebin Hükümsüzlüğü yasası yakın zamandaki askeri diktatörlük tarafın dan işlenen işkence, kaçırma, tecavüz ve cinayet suçlarının unutul masını emrediyor, sanki devletin bu terör eylemleri hiç olmamış gi bi. Altı yüz binden fazla imzayla yasanın iptali için dilekçe veren Uruguay halkı bu yasayı Dokunulmazlık Yasası olarak adlandırma yı tercih ediyor. İşkencecileri beraat ettiren bu kanun geçmeden kı-
İKTİDARSIZLIK YAPISININ PORTRESİ ÜZERİNE
111
sa bir süre önce, Uruguay işkencecileri cezalandırmayı mecburi kı lan İşkenceye Karşı Uluslararası Konvansiyonu imzalamış ve mec� liste onamıştı. Arjantin'de de aynısı oldu. Bu konvansiyon açık bir biçimde "üstün emri" bahanesini reddediyor: Arjantin hükümeti de bu konvansiyonu imzaladı, mecliste onadı ve hemen arkasından üstlere itaat olarak gerçekleştirilen işkenceleri yasallaştırdı. Ulusla rarası konvansiyonlar bizim ülkelerimizde ulusal yasalara eşdeğer dir.
Ama bazıları insan haklarına saygıyı emrederken diğerleri ih lale yetki veriyor, bazıları varmış gibi yapıyor diğerleri gerçekten varlar. Latin Amerika tarihi sözlere güvenmemeyi öğretir. l 965'te Bre
zilya askeri diktatörlüğü, Paraguay askeri diktatörlüğü, Honduras askeri diktatörlüğü ve Nikaragua askeri diktatörlüğü, Kuzey Ame rikalı denizcilerle beraber halkın tehdit ettiği demokrasiyi kurtar mak için Santo Domingo'yu işgal ettiler. Batista diktatörlüğünü öz lemle ananlar demokrasi adına, 1 96 1 'de Küba sahillerindeki Do muzlar Körfezi'ne çıkarma yaptılar. Şimdi de Somoza diktatörlüğü ne hasret duyanlar demokrasi adına Nikaragua'ya saldırıyorlar. Ko lombiya devlet başkanı, 1 987'de devlet terörü, paramiliter gruplar yaratmayı öğreten Asilere Karşı Elkitabı'nın talimatlarına uygun olarak hiç ceza almadan binden fazla muhalif politikacıyı ve sendi kacıyı öldürürken, demokrasiden bahsediyor.
Resmi dil saçmalıyor ve onun saçmalığı sistemin normalliği olu yor. "Devalüasyon olmayacak," diyor ekonomi bakanları, paranın çöküşünün arifesinde. "Tarım reformu bizim ilk hedefimiz," diyor tarım bakanı latifundialar topraklarına toprak katarken. "Sansür yok," diye gururlanıyor kültür bakanı, halkın büyük çoğunluğuna fiyatları yüzünden ya da okuma yazma bilmedikleri için kitapların yasak olduğu ülkelerde.
MÜKEMMEL BİR ÇILGINLIK ANI Sistem alçaklığı alkışlıyor, eğer başarılıysa; başarısızlığa uğrarsa da onu cezalandırıyor. Çok çalanı ödüllendiriyor, az çalanı mah kum ediyor. Barış çağrısı yapıyor, şiddet uyguluyor. Sana komşunu sevmeni vaaz ediyor ama aynı zamanda seni onu yiyerek hayatta
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 12
kalmaya zorluyor. Şizofrenik dil paranın özgürlüğünü insanların özgürlüğüyle karıştırdığı zaman en mükemmel çılgınlık anlarından birine ulaşıyor: Böylelikle içine düştüğü çelişkiyi, yalnızca sağdu yunun bile fark etmeye yettiği bu çok açık çelişkiyi ortaya çıkarı yor; herhangi biri bu çılgınlığın masum olmadığının farkına varabi lir. Bununla beraber, tuzağa düşmeye hazır olan entelektüeller ek sik değil; yakın zamanda, Peru'daki özel bankanın kamulaştırılma sının hemen ardından ortaya çıktığı gibi. Şairlerin ifade özgürlü ğüyle bankerlerin spekülasyon özgürlüğünü aynı kefeye koyanlar var. Ama bütün üçüncü dünya ülkelerinde olduğu gibi Latin Ame rika' da da, ticaret özgürlüğü ile insanların özgürlüğü yalnızca ilgi siz olmakla kalmaz, birbiriyle bağdaşmazlar da. Paraya sınırsız öz gürlük vermek için askeri diktatörlükler insanları cezaevine atıyor. Bunun hiçbir gözden kaçmayan ayan beyan bir hakikat olabilmesi için yüzyıllar boyunca çok fazla, ziyadesiyle fazla kan akıtıldı.
Bizi görmemek üzere eğitiyorlar. Eğitim eğitimsizleştiriyor, ile tişim araçları iletişimsizleştiriyor. Ve eğitim ve iletişim araçları bi zi tavşanı kedi saymaya zorluyorlar.
GERÇEKLİGİN GASPI Harita bile yalan söylüyor. Dünya coğrafyasını, dünyayı olduğu gi bi değil, sahipleri nasıl emrediyorsa öyle gösteren bir haritadan öğreniyoruz. Okullarda ve her yerde kullanılan geleneksel kürede, Ekvator merkezde değil, kuzey üçte ikiyi işgal ediyor, güneyse üç te biri. İskandinavya aslında üç kat küçükken Hindistan'dan büyük I>
görünüyor; Sovyetler Birliği aslında çok daha küçük olduğu halde Afrika'nın iki katı. Latin Amerika dünya haritasında Avrupa'dan da ha az, Birleşik Devletler'le Kanada'nın toplamından çok daha az yer kaplıyor; aslında Latin Amerika Avrupa'dan iki kat büyük ve Birle şik Devletler ile Kanada'nın toplamından çok daha büyük olduğu halde.
Bizi küçülten harita diğer her şeyin de simgesi.
Çalınmış coğ
rafya, yağmalanmış ekonomi, çarpıtılmış tarih ve gerçekliğin gün delik gaspı: Üçüncü Dünya denilen ve üçüncü sınıf insanların yaşa dığı yer daha. az yer kaplıyor, daha az yiyor, daha az hatırlıyor, da-
İKTİDARSIZLIK YAPISININ PORTRESİ ÜZERİNE
1 13
ha az yaşıyor ve daha az söylüyor. Yalnızca haritada daha az yer almakla kalmıyor, aynı zamanda gazetelerde, televizyonda ve radyoda da daha az yer alıyor. Daha az, sözün gelişi: Neredeyse hiç yer almıyor. Bazen Latin Amerika sözgelimi moda olur. Bütün modalar gibi geçici bir moda. O zaman kuzeyin entelektüelleri bize hayranlıkla gelip geçici bir göz atarlar. Ellili yılların sonunda sıra Küba'daydı. Yetmişli yılların sonunda Nikaragua'daydı. Bir halüsinasyonla diğeri arasında, lekesiz dev rim serapları, Che Guevara'nın gerillalığı ve diğer romantik tavırlar vardı. Bu ateşli tutkular kaçınılmaz olarak hayal kırıklıkları ve hal kın lanetlenmesiyle sonuçlandı. Tıpkı XVI. yüzyılda, gerçeklik El dorado'nun mesnetsiz vaatlerini boşa çıkardığında olduğu gibi. Gerçeklik nasılsa öyle; daha sonra onu cehenneme benzetmek için şimdi onu cennet gibi gösterenlerin olmasını istedikleri gibi değil; ebediyen cehenneme
-sessizlik cehennemine, horgörü cehennemi ne- mahkum etmek isteyenlerin... Yüceltme ve lanetleme, gerçek liği bilmeyen, ona saygı göstermeyen aynı tavrın tersi ve düzüdür.
EVRENSEL YALAN SiSTEMi Yıllar önce Polonya'daki işçi ayaklanmasına açık bir sempatiyle yaklaşan bir makalemde, çok kötü karşılanan bir gözlemimi yaz makta sakınca görmemiştim. O gözlemimin doğru olduğuna inan maya devam ediyorum hala: Eğer Lech Walesa Guatemala'da doğ saydı, demiştim, daha ilk grevde onu paramparça ederlerdi ve bu cinayet dünyanın en büyük gazetelerinde tek bir milim, en büyük televizyon kanallarında tek bir saniye yer almazdı. Guatemala 1 954 işgalinden beri, Latin Amerika'nın en uzun ve en sistematik kıyımına maruz kaldı. Haberlerin uluslararası ölçekte üretimini ve tüketimini kontrol eden fikir imalatçıları omuz silkti ler. Guatemala'da kan haber değildir. Askeri terör ve sefalet "doğal" karşılanır. Buna karşılık depremler öyle değildir: Şubat 1 976'da toprak titreyip yirmi beş bin Guatemalalı'yı öldürdüğünde dünya nın pek çok yerinden kalabalık bir gazeteci güruhu geldi. Bu gaze tecilerden birkaçı, Guatemala'da yirmi beş binden fazla insanın ay nı yıllarda ordunun örgütlediği ölüm mangaları tarafından katledil-
1 14
BİZ HAYIR DİYORUZ
miş olmasına biraz ilgi gösterdiler. Ama tek bir yılda yirmi beş bin den fazla insanın sessizce öldüren açlık tarafından katledildiğini öğ rendiklerinde neredeyse hiçbiri ilgi göstermedi. Yoksul ülke, yerli lerin ülkesi: dehşet bir alışkanlık. Hepimiz bu çokuluslu programların ve uydu yayınları dünyası nın sakinleriyiz; ama Orwell'in de diyeceği gibi, bazıları diğerlerin den daha sakin. İletişim merkezileşti. Gezegende olan her şey ikti dar merkezlerinde tercüme ediliyor, uluslararası bir yalan sistemi ne tercüme ediliyor. Kitlesel yayının imaj ve görüntülerine dönüş müş olarak geri gönderiliyor. Nesnellik mi? Bizi nesnelere indirge yen bu nesnelliğe güvenmeyelim. Üçüncü dünyanın sefaleti metaya dönüşüyor. Müreffeh ülkeler arada sırada ne kadar iyi yaşadıkları na şükretmek için onu tüketiyorlar. Evrensel yalan sistemi bellek kaybını uygulamaya sokuyor. Kuzey sanki kendisine büyük ikrami ye çıkmış gibi davranıyor. Onun zenginliği elbette iyi talihin bir so nucu değil, yalnızca sömürge dönemlerinden gelen ve günümüzün sofistike el koyma mekanizmalarıyla iyice katlanan uzun, çok uzun bir tarihi gasp sürecinin sonucu. Uluslararası forumlarda eşitliği ve adaleti yücelten konuşmalar ne kadar çok yankılanırsa, uluslarara sı pazarlarda Güney'in ürünlerinin fiyatı o kadar düşüyor ve bir eliyle çaldığını diğer eliyle borç veren Kuzey'in parasının değeri o kadar yükseliyor. El koyma mekanizmaları
Güney'i herpartinin so nundaki kırık tabaklar da dahil Kuzey'in israf ettiği her şeyin hesa bını ödemeye zorluyor: Merkezdeki krizler sistemin varoşlarının
sırtına yükleniyor.
BİZE NE D İYORLAR? Amerika'nın işgalinin And bölgesinde yerlilerin halil. sergiledikleri dramatize edilmiş versiyonlarında, rahipler ve işgalciler dudakları m oynatarak ama hiçbir ses çıkarmadan konuşurlar. Galipler, yerli tiyatrosunda, lal bir dilde konuşurlar. Ya bugün, egemen kültürün aktardığı uluslararası iktidar sisteminin sesleri bize ne diyor? Bizim gerçek ihtiyaçlarımızla ilgili ne söylüyorlar bize? Eğitim yapısı ara cılığıyla ve özellikle, büyük ölçüde iletişim araçları üzerinden hare ket eden egemen kültür gerçekliği açıklamıyor: Onu maskeliyor.
İKTİDARSIZLIK YAPISININ PORTRESİ ÜZERİNE
115
Değişimlere yardım etmiyor: Onlardan kaçınmaya katkıda bulunu yor. Demokratik katılımı teşvik etmiyor: Pasifliği, teslimiyeti, ego izmi özendiriyor. Yaratıcılar üretmiyor: Tüketicileri kat kat artırıyor. Üzerinde düşünülenlerin sayısı giderek artarken kanaat sahiple rinin sayısı giderek azalıyor. Yayılma araçlarını mükemmelleştirdi ği ölçüde egemen kültür antidemokratik eğilimini açığa çıkarıyor ve kamuya açık yaratım ve katılım alanlarını azaltıyor. Televizyo nun köle eden yayılımı, örneğin halk kültürünü yaralıyor ve sanı rım, bütün Latin Amerika'yı Dallas'ın sınırsız �ir varoşuna çevir meyi amaçlayan uzun bir saldırıyla epey de kötü yaralıyor. Bu çok ağır, diye düşünüyorum, çünkü Latin Amerika'da halk kültürü en gerçek ulusal kültürdür. Uzaklardaki kayıp köylerde ölen her ihti yarın yanan bir kütüphane olduğunu söyleyenler çok doğru söylü yorlar. Kolektif belleğe miras kalan ve onu zenginleştiren halk kül türü sayesinde, biz Latin Amerikalılar bazı temel kimlik işaretleri mizi devam ettirebildik. Kopyacı ve verimsiz resmi kültür, egemen kültürün ahmak yankısı, bu işaretleri bilmiyor ya da onları tanıyın ca hor görüyor. Hatta belki de daha derinde onlardan korkuyor: Bu işaretler onura, hayal gücüne ve iktidar sahiplerinin diğer düşman larına gönderme yapıyorlar.
DÜŞÜNMEMEK İÇİN VALYUM Halk kültürü, doğası gereği, katılım kültürüdür: Doğası yüzünden, demokratiktir. Özellikle sözlü gelenekle aktarılır ama teknolojik ge lişme verimli olabileceği alanları daralttıkça -meydanlar, kafeler, meyhaneler, köşebaşları, pazarlar- onu çoğaltmak ve yenilemek gi derek zorlaşıyor. Oysa televizyon kapatır, ayırır, izole eder: Tek yönlü aktarır, verici makineden alıcı insana doğru dönüşü olmayan bir yolculuk sunar ve alıcı insan ithal heyecanları konserve sosis gi bi tüketir. Demokrasi düşmanı yapılara karşı mücadele, iktidarsızlık yapı larına karşı mücadele, halkın yaratıcı enerjisini serbest bırakacak ve halkın görmesini ve görünmesini engelleyen gözlerdeki örüm cek ağlarım kaldıracak özgürleştirici bir ulusal kültürün gelişimin den geçer. Bizim ülkelerimizde televizyonun yaydığı mesajlar,
l
1 16
BİZ HAYIR DİYORUZ
egemen kültürün üzerinde egemenlik kurduğu kültüre sattığı sim geler, bizi aşağılayan iktidarın simgeleri, bu özgürleştirici dediği miz kültüre pek katkıda bulunmaz. Ama yanlış anlaşılmayayım. Bu anlayış kendi başına televizy�nun reddini içermiyor, yalnızca toplumsal olarak yasallaşmış bir uyuşturucu olarak, düşünmemek için valyum olarak televizyonu reddediyor, nasıl Birleşik Devlet ler'den ya da diğer yabancı ülkelerden geliyor diye mesajlarının reddini de içermiyorsa...
GERİCİ APTALLIK Tarihe kılıçlarla giren sağın milliyetçiliği, geri çekilirken ulusal kül türün onu oluşturan etkenlerin kökenleriyle tanımlandığını sanıyor. Eğer öyle olsaydı, mesela bir Endülüs kültürü olmazdı, çünkü Endülüs'ün tipik avluları Roma İmparatorluğu'ndan geliyor, par maklıklar ve kapı kafesleri Rönesans Floransa'sından, çiçekli şallar Ming Hanedanı'nın Çin'inden geliyor; çeşmeler Arapların ve cante jondo da çingene müziği, Arap melodileri ve Yahudi şarkılarının bir karışımı. Bandoneonu geçen yüzyıl, ülkesinin törenlerinde kutsal müziği çalmaya uygun bir tür taşınabilir armonyum yaratma niye tiyle icat eden birAlmandı; ama bandoneon ülkesinden kaçtı veAni bal Troilo'nun ellerine düşmeden çok önce Rio Plata tangosunun en tipik müzik aletine dönüşmüştü bile, Rio Plata tangosunun en önem li şarkıcısı Carlos Gardel de kim bilir nerede ama büyük bir olasılık la Fransız şehri Toulouse'da doğmuştu. Tipik Küba içeceği daiquiri Kolomb'un getirdiği şeker kamışından, İspanya'dan gelen limondan ve şekerle buzu işlemenin yabancı tekniklerinden ortaya çıktı.
Ulusal kültür içeriğiyle tanımlanır, onu oluşturan etkenlerin kö kenleriyle değil ve yaşadıkça durmadan değişir, kendisine karşı ko yar, kendisiyle çelişir ve onu bazen yaralayan bazen de çoğaltan, kendiliğinden tehlike ya da itici güç olarak işleyen dış etkiler alır. Bizi reddedenin reddinin bizi besleyenin reddini içermesi için bir neden yok. Latin Amerika'nın, büyük ölçüde, insanlarının ve top raklarının acımasız sömürüsünden hiç de bağımsız olmayan ihti şamlı bir malzeme sayesinde çiçeklenen kültürlerin yaratıcı meyve lerinden vazgeçmesi için bir neden yok. Eğer öyle yapsaydı, ger-
İKTİDARSIZLIK YAPISININ PORTRESİ ÜZERİNE
1 17
çekleri görememe günahı ve gerici aptallık suçu işlemiş olurdu. Antiemperyalizmin de çocukluk hastalıkları var. Ama Latin Amerika kendi gözlerinde hiilii bir muamma oluştur maya devam ediyor.
Hangi görüntüyü geri veriyor bize ayna? Kı rık bir görüntü. Parçalar. Kendi içinde ilişkisiz parçalar: Param parça bir beden, yapılmayı bekleyen bir yüz.
ÇORAK BİR SINIFIN SAHTE PARTENONLARI Egemen kültürler, dışarıdan yönetilen egemen sınıfların kültürleri, temsil ettikleri söylenen uluslara köken ve kanat sağlamakta acıklı bir acz içindedir. Sanki çok şey yapmışlar gibi yorgun kültürlerdir bunlar. Aldatıcı ışıklarına rağmen, hala kopya etme yeteneğinde ama
giderek yaratmakta daha da aciz/eşen yerel burjuvazilerin donuk luğunu dışavururlar. Bizim topraklarımızı sahte partenonlarla, sah te Versailles saraylarıyla, sahte Loira şatolarıyla ve sahte Chartres katedralleriyle doldurduktan sonra, bugün de ulusal zenginliği Ku zey Amerikan modellerinin gösterişli ve lüks taklitleriyle sulandırı yorlar. Büyük limanlar ve devasa kentlerde duvarlarla örülmüş ola rak yaşarken ulusal gerçekliği ya da bu kültürde kendileriyle çeli şen şeyleri bilmiyor ve aşağılıyorlar, uygulamada yabancı iktidar odaklarının yayın kanalı işlevi görmekle yetiniyorlar. Çocuklar ley leklerin gagasında Paris'ten geliyor, gerçek de Los Angeles ya da Miami'den video kasetlerde geliyor. Seri olarak imal edilen bu egemen kültür, defalarca kez, kendi sini bir gerçeklik olarak bilmemesi ve bir olasılık olarak görmeme si için Latin Amerika belleğini boşaltmayı ve doğurganlığını kısır laştırmayı amaçladı: Onu kendi lanetinin işaretlerini edilgen bir bi çimde tüketmeye ve yeniden üretmeye özendiriyor. Mesajları en güçlünün vahşi kıyımına ahlaki meşruluk bahşediyor ve bize eğer düzüldüysek bir nedeni vardır, diye öğretiyorlar: Çünkü içinden an cak dikenli böğürtlen filizlenen komünist tohuma veiimli toprak sunuyoruz ve özellikle çünkü biz aptalız, tembeliz, kalın kafalıyız ve korkağız, özünde durumumuz
hak ettiğimiz yeri gösteriyor.
İktidarsızlığın güçlü, çok güçlü yapısı ekonomiyle başlıyor ama orada bitmiyor. Aslında azgelişmişlik bu demek: Yalnızca bir ista-
1 18
BİZ HAYIR DİYORUZ
tistik sorunu değil, yalnızca şiddetli çelişkilerle dolu bir toplum da değil; yoksulluk okyanusları, refah adacıkları, hayır, yalnızca bu değil: Azgelişmişlik her şeyden önce bağımlı halkların kendi kafa
larıyla düşünmelerini, kendi yürekleriyle hissetmelerini, kendi ayaklarıyla yürümelerini engellemek üzere kurulmuş bir iktidarsız lık yapısıdır. TARİHİN GASPI Sistem açlıktan ölenlerin belleklerinin besinlerini bile elinden alı yor. Gelecekleri olmasın diye geçmişlerini çalıyor. Resmi tarih,
zenginler, beyazlar, maçalar ve askerler tarafından yine onlar için anlatılır. Avrupa, Evren'dir. Amerika'mn Kolomb-öncesi dönemine dair hiçbir şey öğrenmedik ya da çok az şey öğrendik, Tarzan'ın es ki filmleri sayesinde tanıdığımız Afrika'dan bahsetmek bile gerek siz. Amerika tarihi, gerçek tarihi, Amerika'nın ihanete uğramış ta rihi bitmek bilmez bir onurun tarihidir. Geçmişe ait tek bir gün yok tur ki paraya ve güce karşı bilinmeyen bir direniş epizodu olmasın; ama resmi tarih ne yerlilerin ayaklanmalarından ne de siyah kölele rin isyanından. bahseder ya da onlardan laf arasında, yönetim bo zukluğu dönemleri olarak söz eder - ve bazılarına kadınların lider lik ettiğini asla söylemez. Büyük ekonomik ve sosyal süreçler fon perdesi olarak bile yokturlar: "Gelişmekte olan" diye adlandırılan ülkeler gelişmeye doğru gitmediklerini, zaten oradan geldiklerini bilmesinler diye, onları hokkabazlıkla yok ederler; çünkü uzun bir tarih boyunca sularım sıkan ülkeler gelişsin diye gelişmemiş kaldı bu ülkeler. Önemli olan savaşların tarihlerini ve saltanatlı adamla rın doğum tarihini tam olarak ezberlemektir. Bayram ya da defile ye gider gibi süslenmiş bu bronzdan adamlar tek başlarına, tanrısal bir ilhamla, arkalarında fedakar eşlerinin sadık gölgesiyle hareket etmişlerdir: Bütün büyük adamların arkasında bir kadın vardır, de nir bize, kadım bir sandalyenin arkalığına indirgeyen şüphe götürür övgüyle: İyi ve kötü arasındaki düelloda, halklar edilgenlikle figü ran rolünü oynarlar. Halklar zeka geriliğinden mustarip, emirler yağdıran şeflerini bekleyen şaşkın bir sürü oluştururlar ve periyo dik olarak, şeker gibi tatlı olan kızıl zehiri yutuverirler.
İKTİDARSIZLIK YAPISININ PORTRESİ ÜZERİNE
1 19
YERLi OLMAYAN ŞEY, KAPiTALiZMDiR Değişim güçlerinin, yabancı ideolojilerin temsilcilerinin, kokain kaçakçılarının, Marksizmin ve diğer uyuşturucuların şeytanlaştırıl ması için, tarihsel belleğin önceden boşaltılması gerekir. Aslında, Amerika'da yerli olmayan şey kapitalizmdir. Kapitalizm Manco Ca pac ya da Moctezuma tarafından icat edilmedi, on altıncı yüzyılın Avrupalı istilacıları tarafından dışarıdan ve yukarıdan dayatıldı. İş gal Amerikan yaşamını ticarete dönüştürdü, şu kadara - bu kadarı dayattı, bir taraftan da kilise ilahi düzene göre kazanç kanununu ve korku kanununu hazırlıyordu: Eğer itaat edersen cenneti kazanır sın; eğer itaat etmezsen cehennem seni cezalandırır. Buna karşılık, Amerika'da paylaşımcı üretim ve yaşam biçiminden daha eski bir gelenek yoktur. En eski olmanın dışında, komün yaşam en dikbaşlı, en inatla yaşayan gelenektir, beş yüz yıldan beri uğradığı durmak bilmez takibata rağmen. O zaman rahatlıkla sosyalizmin içeriden ve aşağıdan, bizim topraklarımızın en derin ve en gerçek belleğin den geldiği söylenebilir. Aynı anlamda, demokrasinin barbar yerlilerin Avrupalı monar şilerden ya da onların uygarlaşmış engizisyon/arından aldıkları bir yenilik olmadığını belirtmek fazla olmaz. Saltanatın babadan oğula geçtiği despotluk merkezleri Cuzco ve Tenochtitlan dışında, döne min günlükçüleri farklı bölgelerde gerçekleşen açıklayıcı pek çok durumu anlatıyorlar: Yerliler İspanya'da ya da İngiltere'de kralı ki min seçtiğini soruyorlardı, çünkü onlar şeflerini -elbette kadınların da fıkirlerini söyleyip oy kullandıkları- toplantılarda kendileri se çiyorlardı.
TÜFEGİN NAMLUSU BÜKÜLÜ Egemen kültürün dişlisinin kilit öğesi resmi tarih, aynı zamanda bir ayrıştırma aygıtı gibi de davranır. Bize kendi içinde kopuk tarihler öğretir. Latin Amerika'nın her bir parçasının tarihi diğerleriyle çok az ilgilidir ya da hiç ilgisi yoktur: Aynı toprakların bu yumrukları
yalnızca birbirleriyle dövüşmek için karşılaşırlar. Böylelikle bizi karşılıklı kavgaya özendirir ve yanımızdakini hedef alarak ateş et-
120
BİZ HAYIR DİYORUZ
mek üzere eğitirler. Pek çok yoldan geçmiş bir Gaucho olan Martin Fierro, kardeşlerin birliğinin ilk kural olduğunu söylemişti, çünkü onlar kendi aralarında dövüşürken dışarıdakiler onları yutar. Uru guaylılarla Arjantinliler arasındaki kıskançlık ve kinin listesi son suzdur, aynı şekilde Arjantinlilerle Şilililerin, Şilililerle Perulula rın, Perulularla Ekvatorluların ...
Düşmanı karıştırmayalım ve eğer bükülüyse tüfeğin namlusunu doğrultalım, bunlar Lcıtin Amerika'da yeniden doğan demokrasile rin acil ihtiyaçlarıdır. Sonuçta, bizim ülkelerimiz aynı matriste, or tak bir matriste imal edilmiş diktatörlüklerin acısını çekmekten ge liyorlar. Eğer baskı modeli, bu tek modelli çoklu uygulama, dışarı da imal edilmiş olmasaydı, aynı deli gömleğinin küçük farklılıklar la art arda Güney Amerika'nın en büyük ülkesi olan Brezilya'ya ve en küçüğü olan Uruguay'a; en gelişmişi olan Arjantin'e ve en az ge
lişen Bolivya'ya dayatılmış olmasındaki tuhaflığın bir açıklaması olmazdı. Ve bu baskı modeli aralarında pek çok anlaşmazlık olan ama
işler sarpa sardığında
anlaşmayı iyi bilen egemen sınıfların
çıkarlarını gözetmek için uygulandı. O zaman sistem insan hakları nı ihlal ediyor, çünkü ucuz işgücü, ucuz hammadde ve açık pazar lar sunan ülkelerdeki ekonomik saltanatlarının ve itaatkarlık ödevi nin devamlılığından emin olmak için bunu yapmak zorunda.
BiR ŞEYDE iLERLEDiK Aynı kökleri paylaşma bilinci, birbirine sıkı sıkıya bağlı bir tarihsel sürecin tanınması, karşılıklı iletişimsizlikten çıkabilmemiz için ye
ni kapılar açar, ya da en azından onları açmamıza yardım eder. Or
tak kavgalar ortak yanıtlar ister ve bu yolda biraz ilerlediğimize inanıyorum. Dış borçlar ve özellikle Orta Amerika krizi bunu gös teriyor: Uluslararası bankacılığın karşısında birleşmiş bir Latin Amerika cephesi güç bela oluşmaya başlıyor. Lüksleri fınanse et mek, sermayeleri kaçırmak ve silah satın almak için dış borcumuzu kat kat artıran dünyanın tefecileri askeri diktatörlüklerle birlikte
çok cömert davranmışlardı ve şimdi demokrasiler onların talepleri
karşısında ortak bir strateji uygulama gerekliliği bilincine ulaşıyor.
Ve Orta Amerika krizine gelirsek, Kuzey Amerika hükümetinin
İKTİDARSIZLIK YAPISININ PORTRESİ ÜZERİNE
121
Küba'yı dışlamak v e Dominik Cumhuriyeti'ni işgal etmek için Ame rikan Devletleri Örgütü (OEA) oylarını ne kadar kolay aldığını ha tırlamak yeter. Bir çeyrek yüzyıl sonra işler fazlasıyla değişti. Teh ditlere ve rüşvetlere rağmen, başkan Reagan yalnızca Nikaragua'yı talan etmek için OEA'nın desteğini alamamakla kalmadı, aynı za manda yok etme isteğinde Birleşik Devletler'i tek başına bırakan son barış anlaşmalarını da sineye çekmek zorunda kaldı.
Beyaz Sa ray'da Latin Amerika'yı bir süpermarketten satın almışlar gibi dav ranılmaya devam ediliyor, ama bu topraklar saygı istemek için bir leşmeye başlıyorlar.
1 987
İyi'nin ve Kötü'nün Tiyatrosu
İYİ'NİN KÖTÜ'YE KARŞI savaşında ölüler hep halktan olur. Teröristler Kötü'ye karşı İyi'nin adına Washington ve New York' ta altmış ülkeden emekçiyi öldürdüler. Ve yine Kötü'ye karşı İyi'nin adına Başkan Bush intikam yemini ediyor: "Bu dünyadan Kötü'yü kazıyacağız! " diye ilan ediyor. Kötü'yü kazımak mı? Kötü olmasa İyi nasıl olurdu? Çılgınlıkla rını haklı göstermek için yalnızca dindar fanatiklerin ihtiyacı yok düşmanlara. Varlıklarını haklı göstermek için silah endüstrisinin ve Birleşik Devletler'in devasa askeri aygıtının da düşmanlara ihtiyacı var. İyiler ve kötüler, kötüler ve iyiler: Oyunu yazanların isteğine göre aktörler maske değiştiriyor, kahramanlar canavar, canavarlar kahraman oluyor. Bu hiç de yeni bir şey değil. Alman biliminsanı Werner von Braun Hitler'in Londra üzerine boca ettiği V-2 roketlerini icat etti ğinde kötüydü, ama yeteneğini Birleşik Devletler hizmeti� sundu ğunda iyi oldu. Stalin İkinci Dünya Savaşı boyunca iyiydi, sonra kötü oldu; Kö tülük İmparatorluğu'nu yönetıneye başladığında. Soğuk savaş yıl larında John Steinbeck şöyle yazıyordu: "Belki bütün dünyanın Ruslara ihtiyacı var. İddia ediyorum Rusların da Ruslara ihtiyacı var. Belki onlar Amerikan diyordur." Sonra Ruslar iyi oldular. Şim di Putin de "Kötü cezalandırılmalıdır," diyor. Saddam Hüseyin iyiydi, İranlılara ve Kürtlere karşı kullandığı kimyasal silahlar da iyiydi. Sonra kötüleşti. Panama'yı işgalden dö nen Birleşik Devletler Kuveyt'i işgal ettiği için Irak'ı işgal ettiğinde artık Şeytan Hüseyin diyorlardı ona. Baba Bush Kötü'ye karşı bu
İYİ'NİN VE KÖTÜ'NÜN TİYATROSU
123
savaşı üzerine aldı. Ailevi özellikleri olan insancıl ve merhametli ruhla büyük çoğunluğu sivil yüz binden fazla lraklı'yı öldürdü. Şeytan Hüseyin hala iktidarda, ama insanlığın bu bir numaralı düşmanı iki numaralı düşman pozisyonuna düştü. Dünyanın kam çısı şimdi Usame bin Ladin'i söylüyor. Terörizm konusunda bildiği her şeyi ona CIA öğretmişti. Birleşik Devletler tarafından sevilen ve silahlandırılan Bin Ladin Afganistan'da komünizme karşı "özgür lük savaşçılarının" başat isimlerinden biriydi. Başkan Reagan bu kahramanların "Amerika'nın Kurucu Ataları'yla ahlaki olarak eşde ğerde" olduklarını söylediğinde Baba Bush başkan yardımcısıydı. Hollywood da Beyaz Saray'la aynı fikirdeydi. O zamanlar Rambo 3 çekildi: Müslüman Afganlar iyiydi. Şimdi on üç yıl sonra Oğul Bush zamanında kötünün kötüsü oldular.
Henry Kissinger son trajedi karşısında ilk tepki gösterenlerdendi. "Onlara destek, finans ve fikir verenler de teröristler kadar suçlu durlar," dedi, Başkan Bush'un saatler sonra tekrar ettiği kelimelerle. Eğer böyleyse, işe Kissinger'i bombalayarak başlamak gerekir. Bin Ladin'in ve dünyada ne kadar terörist varsa hepsinin işledikle rinden çok daha fazla cinayetin sorumlusu olur. Ve çok daha fazla ülkede: Farklı Amerikan hükümetlerinin hizmetinde çalışırken, En donezya, Kamboçya, Kıbrıs, İran, Güney Afrika, Bangladeş ve "Akbaba Planı"nın kirli savaşından mustarip Güney Amerika ülke lerinde devlet terörüne destek, finans ve fikir verdi. 1 1 Eylül 1 973'te şimdiki ateşlerden tam olarak 28 yıl önce, Şili Başkanlık Sarayı yanmıştı. Kissinger, seçim sonuçlarını "bir ülke nin kendi halkının sorumsuzluğu yüzünden Marksist olmasını ka bul etmek için bir sebebimiz yok," diye yorumlarken Salvador Al lende ve Şili demokrasisinin mezar taşındaki yazıyı önceden bil mişti. Halkın isteğinin küçük görülmesi, devlet terörizmi ile özel terö rizm arasındaki pek çok ortak yandan biridir. Bir örnek verecek olursak, Bask Ülkesi'nin bağımsızlığı adına insanları öldüren ETA,
BİZ HAYIR DİYORUZ
124
sözcülerinden biri aracılığıyla şunu söylüyor: "Hakların çoğunluk ve azınlıkla hiçbir ilgisi yoktur. " Zanaatkar terörizm ile yüksek teknolojili terörizm, dindar fun damentalistler ile piyasa fundamentalistlerinin terörizmi, umutsuz larınki ile güçlülerinki, çılgına dönenlerinki ile üniformalı profes yonellerinki kendi içlerinde çok benzeşirler. Hepsi insan hayatına karşı aynı horgörüyü paylaşırlar: kurumuş kumdan kaleler gibi çö küveren ikiz kulelerin yıkıntıları altında kalan altı bin vatandaşın katilleri ile dünya televizyonları ve gazetelerinin en ufak bir ilgisi ne mazhar olmadan yok edilen çoğu yerli iki yüz bin Guatemalalı' nın katilleri. Onlar, Guatemalalılar, Müslüman bir fanatik tarafın dan kurban edilmediler, yalnızca Birleşik Devletler'in art arda ge len hükümetlerinden "destek, finans ve fikir" alan asker teröristler tarafından öldürüldüler. Bütün ölüm aşıkları aynı zamanda toplumsal, kültürel ve ulusal çelişkileri askeri terimlere indirgeme takıntısında da uyuşurlar. Kö tü'ye karşı İyi'nin adına, Tek Hakikat adına hepsi her şeyi önce öl dürüp sonra sorarak çözerler. Ve bu yolla, savaş verdikleri düşman larını beslerler. Açık bir halk desteğiyle bir terör rejimi yerleştiren ve Peru'yu muz fiyatına satan Başkan Fujimori'yi palazlandıran, büyük ölçüde Aydınlık Yol'un vahşetleriydi. Allah terörizminin kut sal savaşım palazlandıran büyük ölçüde Birleşik Devletler'in Orta Doğu'daki vahşetleriydi.
Şimdi Uygarlığın lideri yeni bir Haçlı Seferi uyarısında bulunuyor sa da Allah kendi adına işlenen cinayetlerden masumdur. Sonuç olarak Yehova'ya inananlara karşı Nazi Holokostu emrini Tanrı ver medi, Sabra ve Şatila katliamlarını emreden, Filistinlilerin toprak larından atılmasını emreden de Yehova değildi. Yoksa Yehova, Al lah ve Tanrı tek başlarına aynı tanrısallığın üç farklı adı değil mi? Bir yanılgılar trajedisi: Kim kimdi artık bilinmiyor. Patlamala rın dumanı bizim görmemizi engelleyen çok daha büyük bir duman perdesinin parçasını oluşturuyor. İntikamdan intikama terör eylem leri bizi mezarlara yürümeye zorluyor. Kısa süre önce bir fotoğraf
İYİ'NİN VE KÖTÜ'NÜN TİYATROSU
ııs
gördüm, New York'ta bir duvara bir el şöyle yazmış: "Göze göz, dünyayı kör eder." Şiddet sarmalı şiddeti ve belirsizliği doğuruyor: acı, korku, hoş görüsüzlük, nefret, delilik. Bu yılın başlarında, Porto Alegre'de, Cezayirli Ahmed Ben Bella uyardı: "Danaları delirten bu sistem in sanları da delirtiyor. " Ve deliler, nefretten delirenler onları yaratan güçle aynı biçimde davranıyorlar. Luca adında üç yaşında bir çocuk, bugünleri yorumladı: "Dün ya evinin nerede olduğunu bilmiyor." Bir haritaya bakıyordu. Bir haber programına da bakıyor olabilirdi.
2001
Küba Ağrıyor
KÜBA'DAKİ TUTUKLAMALAR ve kurşuna dizmeler, boğazına takı lan bu inatçı kılçığı çıkarma isteğiyle deliren evrensel süpergüç için çok iyi haberler. Öte yandan, bu küçük ülkenin yiğitliğinin, büyüklük yeteneği nin hayranlık verici olduğuna inanan ama özgürlük ve adaletin ya birlikte yürüdüğüne ya da yürümediğine inanan bizler için çok acı veren, hüzünlü haberler. Zaman kötü haberler zamanı: Irak'taki kıyımın kalleşçe doku nulmazlığına karşı pek bir şey yapamazken, Küba hükümeti Don Carlos Quijano'nun "umuda karşı günah işliyorlar" diyeceği bu ey lemleri gerçekleştiriyor.
Sosyalist devrim için hayatını veren Rosa Luxemburg yeni bir top lum projesi konusunda Lenin'le anlaşamıyordu. Olmasını istemedi ği şeyler üzerine kahince sözler yazdı. Seksen beş yıl önce Alman ya'da öldürüldü ama haklı olmaya devam ediyor: "Ne kadar çok olurlarsa olsunlar, yalnızca hükümet yandaşlarının, yalnızca bir partinin üyelerinin faydalandığı bir özgürlük, özgürlük değildir. Özgürlük ancak farklı düşünenler de yararlandığı zaman özgürlük olur." Bir de: "Genel seçimler olmadan, basın özgürlüğü ve sınırsız toplanma özgürlüğü olmadan, özgür düşüncelerin mücadelesi ol madan hayat bitkiselleşir, bütün sosyal yapılardan çekilir, bürokra si tek aktif unsur olur. "
KÜBA AGRIYOR
127
Yirminci yüzyıl ve yirmi birinci yüzyıldan eklenen yıllar sosyaliz me ikili bir ihanete tanıklık ettiler: Sosyal demokrasinin içinde bu lunduğumuz günlerde çavuş Tony Blair'le doruklara varan teslimi yetine ve polis devletlerine dönen komünist devletlerin fiyaskosu na. Bu devletlerin pek çoğu kayda değer hiçbir sonuca neden olma dan çöktüler, yeniden biçimlendirilen bürokratları hastalıklı bir he vesle yeni sahiplerine hizmet ediyorlar. Küba devrimi farklı olmak için doğdu. Sonu gelmez emperyal bir taciz altında istediği gibi değil becerebildiği kadar hayatta kal dı. Bu yiğit ve açık yürekli halk tuzaklarla dolu bir dünyada ayakta kalmak için pek çok şeyden fedakarlık etti. Ama bunca yıldır aldı ğı zorlu yolda, devrim başlangıçtan beri onu iten tazelik ve kendili ğindenlik rüzgarını kaybediyor. Acı duyarak söylüyorum. Küba ağ rıyor. •
Söylediğim şeyi tekrar ederken vicdan azabı dilimi dolandırmıyor: Adanın içinde olsun dışında olsun, tek partili bir demokrasiye (iki gibi görünen tek partisi olan Birleşik Devletler'de de) asla inanma dım ve inanmıyorum; keza pazarın her şeye muktedirliğine yanıtın devletin her şeye muktedirliği olduğuna da inanmıyorum.
Bu uzun mahkumiyet kararlarının Küba'nın kendi kalesine atılan goller olduğuna inanıyorum. Bush'un Havana'daki menfaatlerinin temsilcisi olan James Cason'un evinden idare edildiği açıkça orta da olan bazı grupları, ifade özgürlüğü şehitlerine dönüştürüyorlar. Cason'un özgürleştirici tutkusu öyle noktalara varmıştı ki şefinin ti pik özelliği olan incelik ve nezaketle Küba Liberal Partisi'nin Genç lik Kolu'nu bizzat kendisi kurmuştu. Saııki bu gruplar büyük bir tehditmiş gibi hareket ederek, Küba lı yetkililer onlara itibar vermiş oldular, yasaklayarak sözlerine pres tij kazandırdılar.
BİZ HAYIR DİYORUZ
128
Bu "demokratik muhalefet"in, dürüst Kübalıların gerçek bek lentileriyle hiçbir ilgisi yok. Eğer devrim onlara baskı yapma lüt funda bulunmasaydı ve eğer Küba'da tam bir basın ve düşünce öz gürlüğü olsaydı, bu sözde muhalefet kendi kendini diskalifiye ede cekti. Ve hak ettiği cezayı, yalnızlık cezasını alacaktı; ulusal onur yolunu seçmiş bir ülkede kolonyal zamanlara olan belirgin nostal jisi yüzünden. •
Dünyadaki diktatörlüklerin yorulmak bilmez fabrikası Birleşik Devletler kimseye demokrasi dersleri verec.ek ahlaki yetkiye sahip değil. Ölüm cezası dersleri verebilirdi ama; Başkan Bush, Teksas Va lisiyken 152 infazı imzalayarak devlet suçları şampiyonu olduğunu ilan etti. Ama gerçek devrimler, Küba devriminin yaptığı gibi aşağıdan ve içeriden yapılanlar, savaştıkları düşmanın kötü alışkanlıklarını öğrenmeye ihtiyaç duyarlar mı? Nerede uygulanırsa uygulansın, ölüm cezasının haklılığı yoktur.
Küba, Başkan Bush tarafından üzerine gidilen ülkeler avında bir sonraki av mı olacak? Florida eyalet valisi olan kardeşi Jeb böyle bildirdi, şunu söyleyerek: "Şimdi komşumuza bakmak gerek", bu arada sürgün edilen Zoe Valdes İspanyol televizyonunda bağıra ça ğıra "diktatöre bir bomba atılmasını" istiyordu. Savunma ya da da ha doğrusu Saldın Bakanı Donald Rumsfield açıklık getirdi: "Şim dilik, hayır." Evrensel atış taliminin kurbanlarını seçen makinecikler olan tehlikemetre ve suçmetre daha çok Suriye'yi gösteriyormuş gibi gö rünüyor. Kim bilir. Rumsfield'ın dediği gibi: şimdilik.
KÜBA AGRIYOR
129
Nerede, ne zaman olursa olsun, halkların kutsal kendi kaderini ta yin hakkına inanıyorum. Bunu söyleyebilirim, en ufak bir vicdani rahatsızlık duymadan, çünkü bu hak solun geniş bir kesimi tarafından alkışlanarak sosya lizm adına ihlal edildiğinde de bunu açık açık söyledim, mesela 1968' de Sovyet tankları Prag'a girdiğinde ya da 1 979 sonlarında Sovyet birlikleri Afganistan'ı işgal ettiklerinde olduğu gibi. •
Küba'da, zirveden gelen "talimatlara uygun" emirlere itaat etmeyi devrimci liyakat sayan merkezi iktidar modelinin çökmeye başladı ğına dair bariz işaretler mevcut. Abluka ve diğer bin türlü saldırı, Küba tarzı bir demokrasinin gelişimini bloke ediyor, iktidarın militarizasyonunu besliyor ve bü rokratik katılığa haklı gerekçeler sunuyor. Yaşananlar bugün kendi ni savunmak durumunda bırakıldığı ölçüde kapanan bir kaleyi aç manın her zamankinden daha zor olduğunu gösteriyor. Ama yaşa nanlar aynı zamanda demokratik açılımın her zamankinden daha elzem olduğunu da gösteriyor. On Birleşik Devletler Başkam'mn ve yirmi CIA başkanının saldırılarına karşın hayatta kalma yetene ği göstermiş olan devrimin bu enerjiye ihtiyacı var, katılım ve çe şitlilik enerjisine; yaklaşan zorlu zamanlara karşı koyabilmek için. Kendi topraklarının en derinlerinden kendi yaptıkları devrimin, bildiğim en dayanışmacı devrimin içinde yeni demokratik alanlar açanlar, eksik özgürlükleri kazananlar, dışarıdan kimse elini sok madan, Kübalılar olmalı, yalnızca Kübalılar.
2003
İşkencecinin İtirafı
İŞKENCE EDİLENİN itirafının hiçbir değeri yoktur ya da çok az var dır. Şu basit nedenle ki acı herhangi birini büyük bir romancıya çe virir, bu yüzden işkence altında alınan bilgilerin ya da itirafların pek de inanılır olmadıkları Kutsal Engizisyon zamanlarından beri bilinir. Buna karşılık, iktidar sistemi gerçek kimliğini uyguladığı işken celer aracılığıyla itiraf eder. İşkence odalarında yönetenler maske lerini çıkarırlar. Irak'ta böyle oluyor mesela. Iraklılara rağmen ve Iraklılara kar şı Irak'ı ele geçirmek için işgal kuvvetleri gerçekçi davranıyorlar: Demokrasiyi ve özgürlüğü telkin ediyor, işkenceyi ve cinayeti uy guluyorlar. Amacı seven araçları da sever. Yoksa bir ülkeyi gasp et menin başka yolu olduğuna inanan var mı? Gerisi tam bir tiyatro: Törenler, açıklamalar, konuşmalar, vaat ler, egemenliğin devir teslimi, B irleşik Devletler'den Birleşik Dev letler'e geçişi. İktidar söylediğini söylemiyor durumuna düşüyor. Mesela "Irak' ta terörizm" dediğinde pek çok durumda "yabancı işgaline karşı ulusal direniş" demesi gerekirdi. •
Fotoğraflar yayımlandığında ve skandal patladığında askeri ve po litik iktidar zirveleri koro halinde kendi günah çıkartma ilahilerini söylediler: "Tekil vakalar'', "Patolojik vakalar'', "Birkaç çürük el ma", "Üniformayı lekeleyen ahlaksızlar". Alışıldığı üzere cinayetin suçu bıçağa atılıyor.
İŞKENCECİNİN İTİRAFI
13ı
Ama mahkumu elektrik vererek, başını boka batırarak, kıçını ayırarak delirten bu askerler ya da polisler, araçlardan başka bir şey değiller: iş saatlerinde görevlerini yaparak aylıklarını kazanan me murlar. Bazıları istemeyerek çalışıyor, bazıları ise şevkle; işkence ettikleri Iraklıları aşağılarken fotoğraf çektiren ve onları bir sürek avı ganimeti gibi sergileyen şu heyecanlı hanımefendiler gibi. Ama hepsi, isteksizler de şevkliler de, insan eti kıyan devasa bir makine nin hizmetinde çalışan acı bürokratları. Deli olabilirler mi? Ya da sapkın? Mümkün; ama patolojik bahaneler, egemenliğini güvence altına almak ve genişletmek için işkenceye ihtiyaç duyan emperyal gücü beraat ettirmez, çünkü bu iktidar, kullandığı araçlardan çok daha deli ve çok daha sapkın. Ve zalimce adaletsiz olan bir iktida rın süregitmek için vahşice yöntemler kullanması hiç de anormal değil. Yine bu vahşi yöntemlerin gerçek isimleriyle anılmaması da hiç anormal değil. Avrupa, kaptanın emrettiği yerde yönetenin denizci olmadığını biliyor. Avrupa Birliği'nin Irak'taki işkencelere karşı açıklamasında işkence sözcüğünden hiç dem vurulmadı. Bu nahoş kelimenin yeri ni "suistimaller" kelimesi aldı. Bush ve Blair "hatalar"dan bahsetti ler. CNN gazetecileri ve diğer kitle iletişim araçları yasak kelimeyi kullanamadılar. Yıllar önce, Filistinli tutuklular yasal olarak ezilsin diye, İsrail Yüksek Mahkemesi "ılımlı fiziksel baskılar"a yetki vermişti. Latin Amerikalı subayların Las Americas Okulu'nda uzun yıllardan beri aldıkları işkence dersleri "sorgulama teknikleri" olarak adlandırılı yor. Askeri diktatörlük yıllarında bu konuda dünya şampiyonu olan Uruguay'da, işkencelere "yasadışı baskı" deniyordu ve hala da öy le deniyor. Uluslararası Af örgütü'ne göre dünyada işkence aletlerinin satı şı Birleşik Devletler, Almanya, Tayvan, Fransa ve diğer ülkelerde ki pek çok özel şirket için çok parlak bir iş ama bu endüstriyel ürün ler "kendini savunma araçları" ya da "suç kontrolü malzemeleri" olarak anılıyor.
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 32
2001 yılında, New York kulelerinin yıkılışından kısa bir süre sonra Birleşik Devletler nüfusuna sorular yönelten anketörler farklı ola rak, evet, bütün harfleriyle işkence kelimesini söylediler. Ve nüfu sun neredeyse yansı, yüzde 45'i, işkencenin "eğer bildiklerini söy lemeyi reddeden teröristlere karşı uygulanırsa" onlara kötü gelme diğini söyledi. Altı yıl önce, suç ortiıklarının isimlerini vermeyi reddedince, Ti mothy McVeigh'e işkence yapmak kuşkusuz kimsenin aklına gel medi. McVeigh'in Oklahoma'da koyduğu bomba çoğu kadın ve ço cuk 1 68 kişiyi öldürdü ama McVeigh beyazdı, Müslüman değildi ve insanları canlı canlı pişirmeyi öğrendiği Birinci Irak Savaşı'ndan madalyası vardı. •
Terörizme karşı her bedel ödenebilir. Bunu bin sefer açıkladı Baş kan Bush ve yankısı Blair tekrarladı. İkisi haçlı seferlerinin başarı sı için kadeh kaldırmaya devam ediyorlar. Dünyada ardı ardına bombalar patlarken ve her gün şiddet daha çok ve daha çok şiddet üretirken "Dünya şimdi çok daha güvenli bir yer," demeyi sürdürü yorlar. •
Guantanamo bizi bekleyen dünyanın simgesi. Altı yüz şüpheli, ba zıları reşit değil, bu toplama kampında çürüyorlar. Hiçbir haklan yok. Hiçbir yasa onları korumuyor. Ne avukatları ne davaları ne de mahkumiyetleri var. Kimse onlar hakkında bir şey bilmiyor, onlar da kimse hakkında bir şey bilmiyor. Birleşik Devletler'in Küba'dan gasp ettiği bir denizci üssünde ancak hayatta kalıyorlar. Terörist ol dukları var sayılıyor. Öyle olmaları ya da olmamaları hiçbir önemi olmayan ufak bir ayrıntı. General Ricardo Sanchez'in sonradan Irak cezaevlerinde de te sis ettiği "baskı ve yıldırma taktikleri" olarak anılan işkencenin otuz ilci biçimini öğrettiği yer burasıydı.
İŞKENCECİNİN İTİRAFI
133
New York kulelerinin yıkılışından beri işk�nce sayısız övgüler alı yor. Her ne kadar asla ya da hemen hiç gerçek adıyla anmasalar da, bu kurumsal şiddet yöntemine açıktan ya da örtülü yandaş olan hu kukçu ve gazetecilerden bir görüş bombardımanı yağdı. İktidardan ya da yakın kaynaklardan gelen bu alçaklığa övgüler işkencenin pusudaki tehditlere karşı korumasız halkı savunmak için yasal ol duğunu savunuyorlar çünkü terörizmi uygulayan, özendiren ve as la gerçeği söylemeyen vicdansız katillere karşı bazen ahlaken şüp heli mücadele yöntemleri kaçınılmazlaşır. Ama, eğer böyleyse, kimlere işkence etmek gerekir? Bu yirmi birinci yüzyılda en çok yalan söyleyenler kimler? Afganistan ve Irak terörist savaşlarında vicdansızca en çok masumu kimler öldür dü? Dünyada terörizmin kat kat artmasına en çok katkıyı kimler sağladı? Şimdi şaşıranlar ve hoşnut olmayanlar çoğalıyor ama işkence Irak halkına karşı hatayla ya da tesadüfen uygulanmadı. İşgal bir likleri hep yaptıkları gibi çok yukarıdan emirlerle neyi, niye yaptık larını bilerek uyguladılar. Ne için? İşkencenin tek bir terörist saldmdan kaçınmaya yaradı ğına dair hiçbir kanıt yok. Irak vakasında, önemli kaçaklardan teki ni yakalamaya bile yaramadı. En önemlileri, Saddam Hüseyin, iş kence sayesinde değil, bir gammazı satın alan para sayesinde düştü. İşkence pek faydası olmayan bilgiler, gerçekliği şüpheli itiraflar çıkarır. Bununla beraber etkilidir. Bu yüzden uygulandı ve uygu lanmaya devam ediliyor. Dünyada geçerli olan değerlere göre, etki li olan iyidir. İşkence sapkınlıkları cezalandırmada ve onuru aşağı lamada etkilidir ve özellikle korku ekmede etkilidir. Kutsal Engi zisyonun keşişleri bunu iyi biliyorlardı ve bizim zamanımızın em peryal maceralarındaki savaş şefleri de iyi biliyorlar: İktidar nüfu su korumak için işkence yapmaz, onu korkutmak için yapar. Bakalım iktidarın inandığı kadar etkili olacak mı?
2004
Hisseli Kıssalar
·
ATASÖZLERİ
Eski bir atasözü balık tutmayı öğretmenin balık vermekten daha iyi olduğunu öğretiyor. Amerika'da doğmayan ama onu içeriden tanıyan piskopos Ped ro Casaldaliga evet diyor, bu çok iyi, çok iyi fikir ama nehirleri ze
hirliyorlarsa ne olacak? Ya da herkesin olan nehirleri satın alıyor larsa ve bize balık tutmayı yasaklıyorlarsa? Yani, şimdi olanlar olu yorsa ne olacak? Eğitim yanıt bulamıyor.
SİLAHLIM BENİM Juan Antonio Medina evinde oturmuş televizyon izliyordu. Reklamlardan, ona göre, asla doğru dürüst bir fikir çıkmazdı, ama hiç de kötü olmayan bir cümleyle açılan bir reklam duydu: "Sevdalı kadın, güvenli kadındır." Takip eden görüntüler küçük revolver ve tabancalar, sustalı bı çaklar, düşmanı yere yıkıp işini bitiren tozlar ve zor zamanlar için bayanın çantasına uygun ebatta başka taşınabilir aletler. O zaman Juan Antonio yanlış duyduğunu fark etti. Reklam şöy le demişti: "Silahlı kadın, güvenli kadındır."
ULUSLARARASI TOPLUM Tavuk, ördek, hindi, sülün, bıldırcın ve keklik çağrılmışlar ve zir veye katılmışlar. Kralın aşçısı onları karşılayıp hoş geldiniz demiş.
HİSSELİ KISSALAR
135
"Sizi," -diye açıklamış- "bana hangi sosla yenmek istediğinizi söyleyin diye çağırdım." Kuşlardan biri şunu söylemeye cüret etmiş: "Ben hiçbir şekilde yenmek istemiyorum." Ahçı meseleyi yerli yerine oturtmuş: "Bu gündemimize dahil değil."
ULUSLARARASI UZMAN Bu hikayeyi çok farklı yerlerde, farklı insanlara atfedilirken dinle dim, bu yüzden gerçeklikle herhangi bir benzerliği varsa bunun salt bir tesadüf olduğundan şüphe ediyorum. Buraya Dominik'te dinlediğim versiyonu alıyorum. Tavuklarına seslenerek mısır taneleri saçan Doiia Marfa de las Mercedes'in etrafında çocuklar ve tavuklar koşuşturuyor, yaygara yapıyorlarmış. Öteki günlere benzeyen o gün, Santo Domingo'dan gelen yolda bir toz bulutundan pırıl pırıl bir otomobil ortaya çıktı ğında kadın bu haldeymiş. Takım elbiseli, kravatlı, eli çantalı bir bey ona sormuş: "Eğer size tam olarak kaç tavuğunuz olduğunu söylersem bana birini verir misiniz?" Kadın inanmayıp yüzünü buruşturmuş. Hemen ardından adam 1 .5 Gblik Pentium ıv bilgisayarını aç mış, GPS'yi aktive etmiş, cep telefonuyla uydu fotoğraflan sistemi ne bağlanmış, piksel sayım fonksiyonunu işleme sokmuş: "Yüz otuz iki tavuğunuz var," demiş. Tavuklardan birini almış ve koltuğunun altına sıkıştırmış. O zaman Doiia Maria de las Mercedes Holmes ona sormuş: "Eğer size ne iş yaptığınızı söylersem bana tavuğu geri verir misiniz?" Adam inanmayıp yüzünü buruşturmuş. "Siz bir uluslararası örgütte uzmansınız," demiş kadın. Sonra tavuğunu geri almış ve çok kolay olduğunu, herkesin tah min edebileceğini söylemiş: "Kimse sizi çağırmadan geldiniz, izin istemeden tavuk çiftliği me girdiniz, bana zaten bildiğim bir şeyi söylediniz ve bunun için benden ücret aldınız."
1 36
BİZ HAYIR DİYORUZ
ALIŞKANLIKLAR Honduras'ta 1 997 seçim kampanyası sırasında sol güçlerin bir ada yı San Ignacio köyüne gelmiş. Konuşmacı pek çok kere platform olarak kullanılan merdivene tırmanmış ve azıcık dinleyicinin karşısında solun halka rüşvet ver mediğini, oy karşılığı çıkar satmadığını ilan etmiş: "Biz yemek vermiyoruz! İş vermiyoruz! Para vermiyoruz! " "E, n e bok veriyorsunuz o zaman?" diye sormuş meydanda bir ağacın altındaki siestasından yeni uyanan bir sarhoş.
GELENEKLER Söz ve eylem hiç karşılaşmamışlardı. Söz evet dediğinde eylem hayın yapıyordu. Söz hayır dediğinde eylem eveti yapıyordu. Söz şöyle böyle dediğinde, eylem böyle şöyle yapıyordu. Bir gün söz ve eylem sokakta karşılaştılar. Tanışmadıkları için birbirlerini tanımadılar. Birbirlerini tanımadıkları için selamlaşmadılar.
YÖNLER Cadiz'de iyi bir adam beni kurtardığında keskin yön kaybetme duy gumun sonucu ve sayesinde Cadiz sokaklarında kaybolmuş yürü yordum. Bana kapalı çarşıya ve dünya yollarında başka herhangi bir ye re nasıl gideceğimi gösterdi: "Sen sokağın sana söylediğini yap."
2005
Beyaz Lanet
ÖZGÜRLÜK, bu yılın ilk günü dünyadaki ikinci yüzyılını tamamla dı. Hemen hemen hiç kimsenin haberi olmadı. Birkaç gün sonra yıldönümünün ülkesi Haiti kitle iletişim araçlarında bir yer buldu ama evreıisel özgürlüğün yıldönümü dolayısıyla değil; orada Baş kan Aristide'yi deviren bir kan banyosu patlak verdiği için. Haiti köleliğin kaldırıldığı ilk ülkeydi. Bununla beraber, en bil dik ansiklopediler ve neredeyse bütün ders kitapları bu tarihsel onuru İngiltere'ye atfederler. Dünya siyah insan ticareti şampiyonu imparatorluğun günlerden bir gün fikir değiştirdiği doğru, ama İn gilizlerin köleliği kaldırması 1 807'de oldu, Haiti devriminden üç yıl sonra ve o kadar az inandırıcı oldu ki İngiltere 1 832'de köleliği yeniden kaldırmak zorunda kaldı. Haiti'nin hiçe sayılmasında hiçbir yenilik yok. İki yüzyıldır kü çük görmeden ve cezalandırmadan mustarip. Köle mülkiyetinin ve özgürlüğünün öncüsü Thomas Jefferson Haiti'nin kötü örnek oldu ğuna dikkat çekiyor ve "musibeti bu adayla kısıtlamak" gerektiğini söylüyordu. Ülkesi onu dinledi. B irleşik Devletler ulusların en öz gürüne diplomatik tanımayı bahşetmekte altmış yıl gecikti. Bu ara da, Brezilya'da kargaşaya ve şiddete Haitililik deniyordu. Kara kol ların sahipleri 1 888'e kadar yavaş yavaş Haitililikten kurtuldular. O yıl Brezilya köleliği kaldırdı. Dünyada son ülke oldu .
•
Son kan banyosuna kadar Haiti görünmez ülkeydi. Bu yılın başla rında ekranlar ve sayfalardayken iletişim araçları kargaşa ve şidde ti aktardılar ve Haitililerin kötülüğü iyi yapmak ve iyiliği kötü yap mak için doğduklarını teyit ettiler. Devrimden bu yana, Haiti yal-
1 38
BİZ HAYIR DİYORUZ
nızca trajediler sunmayı becerdi. Bolluk içinde mutlu bir sömür geydi, oysa şimdi Batı yankürenin en yoksul ulusu. Devrimlerin uçuruma sürüklediği sonucuna vardı bazı uzmanlar. Aynca, Haitili lerin kardeş kıyımına eğiliminin Afrika'dan gelen'. vahşi mirastan kaynaklandığını bazıları söyledi, bazıları ima etti. Ataların fermanı. Cinayete ve kaosa iten kara lanet. Beyaz lanetten bahsedilmedi.
Fransız devrimi köleliği kaldırmıştı ama Napolyon onu yeniden di riltti: "Sömürgeler için en karlı sistem hangisiydi?" "Önceki. "
" O zaman yeniden kurulsun." Ve köleliği Haiti'de yeniden yerleştirmek için asker dolu elliden fazla gemi gönderdi. İsyancı siyahlar Fransa'yı yendiler, ulusal bağımsızlığı ve köle lerin özgürlüğünü kazandılar. 1 804'te çoraklaştırılan şeker kamışı plantasyonları yüzünden mahvolmuş bir toprağı ve amansız savaş yüzünden yanmış bir ülkeyi miras aldılar. Bir de "Fransız borcunu" miras aldılar. Fransa Napolyon B onapart'ın uğradığı aşağılanmayı pahalıya ödetti. Doğduktan kısa bir süre sonra, Haiti özgürle��erek verdiği zarar yüzünden devasa bir tazminat ödemek zorunda bıra kıldı. Bu özgürlük günahının kefareti ona 1 50 milyon altın franka mal oldu. Yeni ülke boğazına düğümlenmiş bu ipin baskısı altında doğdu: bugün 2 1 .700 milyon dolara karşılık gelen bir tutar ya da bugünkü Haiti'nin toplam bütçesinin yüzde 44'ü. Faiz tutarlarıyla kat kat artan borcun ödenmesi bir yüzyıldan çok daha uzun sürdü. Sonunda l 938'de son ödeme yapıldı. O zamanlar, Haiti artık Birle şik Devletler bankalarına aitti.
Bu meblağa karşılık, Fransa yeni ulusu resmi olarak tanıdı. Başka hiçbir ülke onu tanımadı. Haiti yalnızlığa mahkum olarak doğmuştu. Her şeyini ona borçlu olmasına rağmen Sim6n Bolfvar da onu
BEYAZ LANET
139
tanımadı. Bolivar 1 8 1 6'da yenilmiş olarak adaya gelip koruma ve yardım istedi�inde, Haiti ona gemiler, silahlar ve askerler vermişti.
Haiti ona her şeyi verdi, yalnızca o zamana kadar onun aklına gele memiş bir fikir olan köleleri özgürleştirmesi şartıyla. Sonra, büyük lider, bağımsızlık savaşında zafere ulaştı, Port-au-Prince'e hediye bir kılıç göndererek şükranlarını bildirdi. Tanınmanın, lafı bile edil medi. Aslında, bağımsız devletlere dönüşen İspanyol sömürgeleri, ba zıları aynı zamanda bunu yasaklayan yasalara sahip olsalar da, kö le sahibi olmayı sürdürüyorlardı. Bolivar kendisininkini 1 82 1 'de çı karttı ama gerçekliğin bundan haberi olmadı. Otuz yıl sonra 1 8 5 1 ' de Kolombiya köleliği kaldırdı, Venezuela 1 854'te.
1 9 1 5 'te deniz piyadeleri Haiti'ye çıkarma yaptılar. On dokuz yıl kaldılar. İlk yaptıkları gümrüğü ve vergi tahsilat bürolarını işgal et mek oldu. İşgal ordusu New York City Bank'ın şubesine dönüştürü len Banco de la Nacion'un tasfiyesini imzalamaya razı oluncaya ka dar Haiti başkanının maaşını bloke etti. Başkan ve bütün diğer si yahların yabancı güçlere ait kulüplere, restoranlara ve otellere gir mesi yasaktı. İşgalciler köleliği yeniden kurmaya kalkışmadılar ama kamu işlerinde mecburi çalışmayı dayattılar. Gerilla şefi Charle magne Peralte bir kapıya haç şeklinde çivilendi ve halk meydanın da ibret olarak sergilendi. Uygarlaştırıcı misyon 1 934'te sona erdi. İşgalciler yerlerine kendileri tarafından olası herhangi bir demokrasi göstergesini yok etmek üzere üretilmiş ulusal muhafızları bırakarak geri çekildiler. Nikaragua ve Dominik Cumhuriyeti'nde de aynısı yaptılar. Bir sü re sonra Duvalier, Somoza ve Trujillo'nun Haitili dengi oldu.
Ve böylece, diktatörlükten diktatörlüğe, ihanetten ihanete, üst üste bedbahtlık dolu yıllar geçti. İsyancı rahip Aristide, başkanlığa 1 9 9 1 'de geldi. Çok az ay kal dı. Birleşik Devletler hükümeti devrilmesine yardım etti, onu gö-
140
BİZ HAYIR DİYORUZ
türdü, tedavi uyguladı, yeniden kullanılabilir hale gelince, deniz pi yadelerinin kolları arasında başkanlığa iade etti. Ve bu 2004 yılın da tekrar devrilmesine yardım etti ve tekrar katliam oldu. Ve grip gibi sürekli geri dönen deniz piyadeleri bir kez daha döndüler. Ama uluslararası uzmanlar işgalci birliklerden çok daha yıkıcı. Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu'nun emirlerine tabi olan Haiti talimatları hiç ses çıkarmadan uyguladı. Karşılığım, en temel haklarını reddederek ödediler. Devleti tümüyle tasfiye etmelerine ve ulusal üretimi koruyan bütün desteklere ve vergi indirimlerine son vermelerine rağmen kredileri donduruldu. Pirinç üreticisi köy lüler, ki halkın büyük çoğunluğu öyleydi, dilencilere ve salcılara dönüşmüştü. Çoğu ülkesini terk ederken Karayip Denizi'nin derin liklerinde kayboldular ve kaybolmaya devam ediyorlar ama bu ka zazedeler Kübalı olmadığı için haberlerde çok nadir görünüyorlar. Şimdi Haiti bütün pirincini, kafası çok karışık insanlar olan ulus lararası uzmanların ulusal üretimi koruyan destek ve vergi indirim lerini yasaklamayı unuttuğu Birleşik Devletler'den ithal ediyor.
Dominik Cumhuriyeti'nin bitip Haiti'nin başladığı sınırda yolcuları uyaran büyük bir tabela var:
Kötü Geçiş.
Öteki tarafta siyah cehennem var. Kan ve açlık, sefalet, hasta lıklar... Bu çok korkulan cehennemde herkes heykeltıraş. Haitililerin te neke kutuları ve eski demirleri toplamak gibi bir alışkanlıkları var ve bu hurdaları geçmişten gelen bir ustalıkla kırpıp çekiçlerle döve rek, halk pazarlarında satılan harikalar yaratıyorlar. Haiti, onuruna verilen sonsuz ceza yüzünden çöpe atılmış bir ülke. Orada bir hurda demir gibi yatıyor. Halkının ellerini bekliyor.
2004
Savaşlar Yalan Söylüyor
"Ama sebep ... " diye sordu Bay Duval, "İnsan boş yere öldürmez." "Sebep mi?" diye cevapladı Ellery omuz silkerek. "Siz artık sebebi biliyorsunuz." Ellery Queen, "The Adventure of the House of Darkness" SAVAŞLARIN saygın nedenlerle gerçekleştirildiği söylenir: uluslara rası güvenlik, ulusal onur, demokrasi, özgürlük, düzen, Uygarlığın gereği ve Tanrı'mn isteği. Kimse itiraf etme dürüstlüğünü göstermez: "Ben çalmak için öl dürüyorum." •
Kongo'da, 2002 sonlarında yarıda kalan dört yıllık savaş süresince en az üç milyon sivil öldü. Koltan yüzünden öldüler, ama bunu onlar bile bilmiyordu. Kol tan çok nadir bir mineral, tuhaf ismi kolombit ve tantalit isimli iki nadir mineralin karışımından oluşuyor. Cep telefonlarının, uzay ge milerinin, bilgisayarların ve füzelerin üretiminde elzem olduğu keşfedilinceye kadar çok az değeri vardı koltanın. Ama o zaman al tından daha değerli oldu. Bilinen bütün koltan rezervlerinin hemen hepsi Kongo kumla rında. Kırk yıldan fazla bir zaman önce, Patrice Lumumba altından ve elmastan bir sunakta kurban edildi. Ülkesi onu her gün yeniden öldürüyor. Yoksullar yoksulu Kongo, mineral açısından çok zengin ve doğanın bu hediyesi tarihin lanetine dönüşmeye devam ediyor.
BİZ HAYIR DİYORUZ
142
•
Afrikalılar petrole Şeytan'ın
boku derler.
l 978'de Sudan'ın güneyinde petrol bulundu. Yedi yıl sonra re zervlerin bilinenin iki katından da fazla olduğu ve büyük bölümü nün ülkenin batısındaki Darfur bölgesinde yer aldığı öğrenildi. Orada yakın zamanlarda bir katliam oldu ve hiilii sürüyor. Hü kümetin tanklar ve helikopterlerle destek verdiği Arap milisleri iler lerken pek çok, bazı hesaplamalara göre iki milyon, siyah köylü kaçtı ya da dayanamayıp öldüler: kurşunlarla, bıçakla ya da açlıktan. Bu savaş, Arap Müslüman çobanlar ile siyah Hıristiyan ve ani mist çiftçiler arasındaki etnik ve dini çelişki kisvesine sokuluyor. Ama yanan köyler ve yerle bir edilen tarlaların toprağı delip geçen petrol kulelerinin dikilmeye başladığı yerde olduğu görülüyor. •
Haksız yere sarhoşlara atfedilen bariz gerçeklerin inkil.rı, hamdol sun ağzına tek damla içki koymayan gezegenimizin başkanının en belirgin alışkanlığıdır. O bala, bir günden ötekine, kendi Irak savaşının petrolle hiçbir ilgisi olmadığını açıklamayı sürdürüyor. "Bilgiyi sistematik olarak saklayarak bizi aldattılar" yazıyordu Irak'tan, ta 1 920'de Arabistanlı Lawrence diye biri: "İngiltere halkı Mezopotamya'ya geldiğinde içinden saygınlık ve şerefle çıkılması zor bir tuzağa düştü. " Ben tarihin tekerrür etmediğini biliyorum, ama bazen şüpheye düşüyorum.
Peki Chavez karşıtı saplantı? Dokuz temiz seçim kazanmış diktatö rü demokrasi adına öldürmekle tehdit eden bu kudurmuş kampan yanın Venezüella petrolüyle hiç mi ilgisi yok? Ya İran'daki nükleer tehlike için sürekli atılan alarm çığlıkları? İran'ın dünyadaki en zengin gaz rezervlerine sahip olmasıyla hiçbir
SAVAŞLAR YALAN SÖYLÜYOR
143
ilgisi yok mu? Eğer yoksa, nasıl açıklanır bu nükleer tehlike? Hiro şima ve Nagazaki'deki sivil halkın üzerine nükleer bombaları bo şaltan ülke İran mıydı?
Kalifomiya merkezli Bechtel firması, Cochabamba suyunun hakla rını kırk yıllığına almıştı. Yağmur suyu dahil bütün suyu. Kurulur kurulmaz tarifeleri üç katına çıkardı. Bir halk ayaklanması patladı ve şirket Bolivya'dan gitmek zorunda kaldı. Başkan Bush atılana acıdı ve Irak suyunu ona vererek teselli etti. Kendisi çok cömert bir insan. Irak'ın yıkımı hak etmesinin sebe bi yalnızca masalsı petrol zenginliği değil: Dicle ve Fırat tarafından sulanan bu ülke çok daha beterine müstahak, çünkü tüm Ortadoğu' nun en zengin tatlı su kaynağı.
Dünya susamış. Kimyasal zehirler nehirleri çürütüyor, kuraklıklar yok ediyor, tüketim toplumu her seferinde daha çok su tüketiyor ve su da her seferinde daha az içilebilir, her seferinde daha kıt. Herkes böyle söylüyor, herkes böyle biliyor: Petrol savaşları yann su sa vaşları olacak. Aslında su savaşları başlamış durumda. İşgal savaşları bunlar ama işgalciler ne bomba atıyorlar, ne de birlikleriyle çıkarma yapıyorlar. Yoksul ülkeleri sıkıyönetime tabi tutup ya özelleştirme ya da ölüm diyen bu uluslararası teknokratlar sivil giysilerle yolculuk ediyorlar. Silahlan, ölümcül gasp ve ceza araçları, ne Üzerlerinde belli oluyor ne de gürültü çıkarıyor. Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu aynı kıskacın iki dişi, şu son yıllarda on yedi yoksul ülkede suyun özelleştirilmesini dayat tılar. Bunlar arasında bazıları dünyanın en yoksul ülkeleri olan Be nin, Nijer, Mozambik, Ruanda, Yemen, Tanzanya, Kamerun, Hon duras, Nikaragua... Gerekçe reddedilir gibi değildi: ya suyu teslim edin ya da ne borçlarda af olacak ne de yeni borçlar. Uzmanlar bunu egemenliği parçalamak için değil devletin ye-
BİZ HAYIR DİYORUZ
144
tersizliği yüzünden geri kalmış ülkelerin modernizasyonuna yardım etmek için yaptıklarını açıklayacak kadar da sabırlıydılar. Eğer özelleştirilen su faturaları nüfusun büyük çoğunluğu tarafından öde nemez olursa, daha da iyi: Bakalım bu sayede uyuyan çalışma ve ki şisel gelişim arzulan sonunda uyanacak mıydı, görülecekti.
Demokraside kim yönetir, kimsenin oy vermediği büyük sermaye lerin uluslararası görevlileri mi? Geçen yılın ekim ayı sonlarında, bir referandum Uruguay'da su yun kaderine karar verdi. Nüfusun büyük çoğunluğu, ezici bir ço ğunluk suyun bir kamu hizmeti olması gerektiğini, herkesin hakkı olduğunu teyit edecek şekilde oy kullandı. İktidarsızlık geleneğine karşı demokrasinin bir zaferiydi bu; bi ze ne suyu ne herhangi bir şeyi idare edebileceğimizi öğreten gele neğe ve kamu malını, herkesin malı kimsenin malıdır anlayışıyla harcayıp heder eden politikacıların yol açtığı itibarsızlığa karşı bir zafer. Uruguay referandumuna hiçbir uluslararası tepki gelmedi. Bü yük iletişim araçları su savaşının, hep kazananlar tarafından kaybe dilen bu meydan muharebesinden habersizdiler ve bu örnek dünya nın hiçbir ülkesine bulaşmadı. Bu şimdiye kadar bilinen ilk su refe randumuydu, aynı zamanda sonuncusu oldu.
2005
Atasözleri
NEW YORK, Madrid, Londra: Terörizm yeniden saldırıyor. Çoğu dünya gazetesi, İngiliz başkentini sarsan patlamaları bu manşetle duyuruyordu. Açıklayıcı örtüşme: Ne Afganistan'dan ne de Irak'tan bahsettiler. Afganistan'a ve Irak'a yapılan bombardı manlar, Irak örneğinde gün be gün tekrar eden terörist saldırılar de ğil miydi, hala öyle değiller mi? Saldırılarda ya da savaşlarda ölü leri verenler neredeyse hep emekçi sınıf değil mi? İnsan hayatını aşağılamanın herhangi bir ifadesinin kurbanları aynı saygıya ya da ilgiye layık değiller mi? Afgan topraklarında üç binden fazla köylü, hiçbir ilgileri yok ken, Bin Ladin'i arayıp bulamayan bombalarla paramparça oldu. Ve Irak'ta çoğu kadın ve çocuk 25 binden fazla sivil kitlesel imha sila hı arayıp bulamayan bombalar ve ülkedeki yabancı işgalinin kışkırt maya devam eden kan banyolarında paramparça edildi. Eğer kim senin aklına gelmeyen bir anormallik olup da Irak Birleşik Devlet ler'e girmiş olsaydı, nüfusa oranla bu kayıpların anlamı üç yüz bin sivil Kuzey Amerikalı kurban demek olacaktı. Yüzyıllar yüzyıllar boyu dünyada bu dehşetin yankısı çınlayacaktı. Oysa ölüler Iraklı olduğu için hızla sıradanlaştı. 1 776'da Birleşik Devletler Bağımsızlık Deklarasyonu bütün in sanların eşit yaratıldığını kabul etti ama azıcık yıl sonra ilk anaya sa duruma açıklık getirdi: Nüfus sayımlarında her siyahın bir kişi nin dörtte üçüne karşılık geldiğini bildirdi. Bir kişinin kaç parçası na ya da parçacığına karşılık geliyor bugün bir Iraklı? "Bazıları daha eşittir," diye söylüyor söyleyenler.
BİZ HAYIR DİYORUZ
146
"Gelen gideni aratır" da derler. Devlet terörü, bütün terörizmlerin taşaklı babası, yarattığı terörizmlere mükemmel bahaneler bulur. Timsah gözyaşları döker havalandırmaya her pislik bulaştığında; kendi eylemlerinin sonuçlan karşısında masum rolü oynar. Ama dünyanın sahiplerinin şikayet etmelerine mahal yoktur: Fanatikle rin ve çılgınların işledikleri vahşet, onlara meşruiyet sunar ve doku nulmazlık sağlar.
"Yalanın ayaklan kısadır." Görünüşe bakılırsa, yalanın çok uzun ayaklan var. O kadar uzun ki, yalancıların yalanlarını ortaya çıka ran gerçeklerden çok daha hızlı koşuyorlar. Dört bir yana lrak'ın in sanlık için bir tehlike olduğunu haykırdıktan sonra Bush ve Blair işgal edip mahvettikleri ülkenin kitle imha silahlan olmadığını ka mu önünde kabul ettiler. Ertesi seçimlerde Birleşik Devletler ve Büyük Britanya'da halk onları yeniden seçerek teselli etti.
" Cinayet ödeme yapmaz." Artık . atasözleri bile ne dediğini bilmi yor. Dünya askeri endüstriye, ölüm endüstrisine günde, evet, gün de, 2 milyon 200 bin dolar harcıyor ve bu rakam günden güne artı yor da artıyor. Savaşların silaha ihtiyacı var, silahların savaşa ihti yacı var, savaşların ve silahların da düşmanlara ihtiyacı var. Endüstriyel ölçekte uygulanan cinayetten daha parlak bir iş yok. Onun yan endüstrisi, düşmanların üretimine adanmış korku endüs trisi, bugüne bugün eğlenceye ve iletişime yönelik şirketlerin temel kazanç kaynağı. Hollywood'da içinde patlama olmayan film yok ve senaristleri korkuya korku ekliyorlar: Eğer dünyadaki panik yeter siz kalırsa, başka gezegenlerden ithal korku tehditleri devşiriyorlar. Askeri sanayii varlığını haklı çıkarmak için korku üretmeye ih tiyaç duyuyor. Vicdansız döngü: Dünya bir mezbahaya dönüşüyor, mezbaha tımarhaneye dönüşüyor, tımarhane mezbahaneye dönü şen bir tımarhaneye dönüşen bir... Irak, bombalanan, işgal edilen,
ATASÖZLERİ
147
aşağılanan ülke, günümüzün en aktif cinayet ülkesi. İşgalcileri, öz gürleştirici olduklarını söylüyorlar, orada umutsuzluktan ve öfke den beslenen en bereketli terörist çiftliğini kuruyorlar.
"Tanrı erken kalkana yardım eder." Savaş şefleri erken mi kalkıyor? Başarılı bankerler erken mi kalkıyor? Aslında atasözü mütevazı ça lışanları erken kalkmaya özendiriyor ve çalışmanın işe yaradığı za manlardan geliyor. Ama bugünkü dünyada çalışmanın çöpten daha az değeri var. Evrensel güç sisteminin, şu benim çocukluğumda kapitalizm de nen sistemin iki motorundan yalnızca biri çalışıyor. Hırsı teşvik edi ciliği yok oldu, en azından el emeği için. Artık kimsenin çalışarak zengin olma çağına dair en ufak bir umudu bile yok. Şimdi o iki mo tor korku ve korku: işini kaybetme korkusu, iş bulamama korkusu, açlık korkusu, işsizlik korkusu. Şimdi tarihöncesi gibi görünen zamanlarda sendikalar çalışan ları savunurlardı. En meşhur çokuluslu şirketler, Walmarts ve Mac Donald's hiç gizlemeye çalışmadan işçilerin örgütlenme hakkını reddediyorlar ve bunu deneme cüretini göstereni sokağa atıyorlar. Bu skandal ihlal, insan haklarını gözeten uluslararası örgütlenmele rin kıllarım bile kıpırdatmıyor ve örnek yayılıyor. Sendikaların hi çe sayılması ya da kolayca yasaklanması normal olmaya başlıyor. Tıpkı şimdi her biri kendi kaderine bırakılmış halde çalışarak yaşayan ve işverenlerin yarısı kadar ücrete iki kat fazla mesai istek lerini, ya evet ya evet, mecburen kabul ederek hayatta kalmaya ça lışan insanların tüm kolektif ve pasif savunma araçlarının krizde ol ması gibi, iki yüzyıllık işçi mücadelesinin meyvesi olan sendikacı lık da bütün dünyada krizde. Zayıflatılan, takibata uğrayan sendikacılar çok az yardım edebi liyorlar ve Tanrı'nın da görünüşe göre başka işleri var. Başkan Bush' un gece gündüz ona ihtiyacı var: Gezegenin işgali projesi onun tan rısal misyonu ve Tann Bush'un adımlarına rehberlik ediyor. Nasıl haberleşiyorlar? Maille, faksla, telefonla, telepatiyle? Devlet sım.
148
BİZ HAYIR DİYORUZ
"Silahlan şeytan doldurur. " Bu atasözü yanılmıyor. Tanrı bu kadar sikindirik olamaz. Silahlan dolduranın Şeytan olması gerek ya da en azından kitle imha silahlarını, gerçek olanları, lrak'ın sahip ol madiklarını, dünyayı havaya uçuranları: - kamuoyu fabrikalarının yalan bombardımanlarını, - tüketim toplumunun iklimi çileden çıkartan, havayı kokuşturan kimyasal silahlarını, - korku fabrikalarının bizi kabul edilemez olanı kabul etmeye zorlayan ve onursuzluğu kaçınılmaz kadere dönüştüren zehirli gaz larını, - devlet şefi kategorisine yükseltilmiş seri katillerin ölümcül dokunulmazlığını, - ve aynı anda hem yoksulluğu hem de yoksulluğa karşı nutuk ları kat kat artıran ve aynı zamanda hem antipersonel mayın hem de protez bacak satan ve gökyüzünden mahvettikleri ülkelerin üzerine hem füzeler hem de yeniden inşa kontratları savuran büyük güçle rin iki ucu keskin kılıçlarını. ..
2005
Çalışanların Hakları Arkeolojik Bir Konu mu?
WAL-MART mağazalarına her hafta doksan milyondan fazla müşte ri geliyor. Dokuz yüz binden fazla çalışanının herhangi bir sendika ya katılması yasak. Eğer birinin aklına bu fikir gelirse, bir işsiz da ha demektir. Başarılı şirket gizlemeye bile gerek görmeden Birleş miş Milletler tarafından ilan edilen insan haklarından birini redde diyor. Wal-Mart'ın kurucusu S� Walton 1 992'de Birleşik Devlet ler'in en yüksek nişanlarından birini, Özgürlük Madalyasını aldı. Her dört Kuzey Amerikalı yetişkinden biri ve her on çocuktan dokuzu McDonald's'ın onları şişmanlatan plastik yiyeceklerini obur casına yutuyor. McDonald's'm çalışanları da sundukları yiyecekler kadar değersiz; aynı makine onları da ısırıyor. Onların da örgütlen me hakları yok. İşçi sendikalarının hala olduğu ve eylem yaptığı Malezya' da In tel, Motorola, Texas Instruments . ve Hewlet Packard şirketleri bu rahatsızlıktan sıyrılmayı başardılar. Malezya hükümeti elektronik sektörünün sendikadan bağımsız,
union free
olacağını ilan etti.
Tayland'da, 1 993'te Susam Sokağı, Bart Simpson ve Muppets bebekleri ürettikleri kapısı dışarıdan kilitli atölyede yanarak Ölen yüz doksan işçi kızın da hiçbir örgütlenme hakkı yoktu. Bush ve Gore geçen yılki seçim kampanyası boyunca dünyaya Kuzey Amerikan modeli iş ilişkilerini dayatmayı sürdürme gerek liliğinde uyuştular. İkisinin de "Bizim çalışma tarzımız" diye andı ğı model, devasa adımlarla ilerleyen ve gezegenin en ücra köşele rine giren küreselleşmenin damgasını vurduğu model. Uzaklıkları ortadan kaldıran teknoloji, Endonezya'daki bir Nike işçisinin Birleşik Devletler'deki bir Nike yöneticisinin bir yılda ka zandığını kazanmak için yüz yıl çalışmak zorunda olmasına ve Fi-
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 50
lipinler'de bir IBM işçisinin satın alamayacağı bilgisayarlar üretme sine izin veriyor. Sömürge döneminin, hiç görülmemiş boyutlara varmış bir de vamıdır bu. Dünyanın yoksulları geleneksel işlevlerini yerine getir meyi sürdürüyorlar: Ama şimdi önceki gibi kauçuk, pirinç, kahve, şeker ve dünya pazarı tarafından lanetlenmiş başka şeyleri üretme nin yanı sıra bebekler, spor ayakkabıları, bilgisayarlar ya da ileri teknoloji araçları da üreterek ucuz kol emeği ve ucuz ürün tedarik ediyorlar. 1 9 19'dan bu yana, dünyadaki çalışma ilişkilerini düzenleyen 1 83 uluslararası anlaşma imzalandı. Dünya Çalışma Örgütü'ne gö re bu 1 83 anlaşmadan Fransa 1 1 5 , Norveç 106, Almanya 76 tanesi ni imzaladı; Birleşik Devletler'e gelince ... 14'ünü. Küreselleşme sü recinin başını çeken ülke yalnızca kendi emirlerine itaat ediyor. Böylelikle ucuz işgücü avına ve kirli endüstrilerin canlarının istedi ğince kirletebilecekleri toprak işgaline atılmış büyük korporasyon larına yeterli dokunulmazlığı garanti ediyor. Paradoksal olarak ka nun kısıtı olmaksızın çalışma kanunu dışında kanun tanımayan bu ülke, şimdi serbest ticaret anlaşmalarına "çevre koruması"nm ve "·sosyal şartlar"ın dahil edilmesinden başka çare kalmadığını söyle yen aynı ülke. Kendisini maskeleyen reklam olmasa ne olurdu ger çeklik? Bu maddeler halkla ilişkiler birimi hesabına günahın fazilete ödediği basit vergiler sadece, ama yalnızca işçi haklarının bahsi bi le açlık ücretinin, bitmek bilmez mesailerin ve tazminatsız işten çı karmanın en ateşli savunucularının tüylerini diken diken ediyor. Emesto Zedillo Meksika başkanlığını bıraktıktan sonra 140 ülkede faaliyet yürüten Procter & Gamble konsorsiyumunun ve Union Pa cific Corporation'un yöneticiler arasına katıldı. Aynca Birleşmiş Milletler'de bir komisyonun başında ve düşüncelerini Forbes der gisinde yayımlıyor: Teknokratların diliyle "yeni ticari anlaşmalarda homojen çalışma standartları dayatmaya" karşı öfkeleniyor. Tercü me edilince, şu anlama geliyor: Halen işçileri koruyan bütün ulus lararası mevzuatı bir kerede çöp kutusuna atalım. Emekli başkan köleliği telkin ederek kazanıyor. General Electric'in baş icra direk törü bunu daha açık söylüyor: "Rekabet edebilmek için, limonları iyi sıkmak gerekiyor." İşte budur.
ÇALIŞANLARIN HAKLARI ARKEOLOJİK BİR KONU MU?
151
Şikayetler ve protestolar karşısında şirketler ellerini yıkıyorlar: Ben değildim! Postmodem endüstride, iş artık merkezi değil. Yal nızca özel girişimlerde değil, her tarafta böyle. Taşeron firmalar To yota otomobillerin dörtte üçünü üretiyorlar. Brezilya'da Volkswa gen'in her beş işçisinden yalnızca biri şirketin çalışanı. Petrobras'ın son üç yılda iş kazalarında ölen 8 1 işçisinden 66'sı güvenlik norm larını yerine getirmeyen taşeronlar adına çalışıyordu. Üç yüz taşe ron firma aracılığıyla Çin dünya çocukları için üretilen Barbie be beklerin yarısını üretiyor. Çin'de sendikalar var gerçi, ama sosya lizm adına işgücünün disipliniyle iştigal eden bir devlete itaat edi yorlar: "Biz yatırımcılar için uygun ortamı temin etmek için işçi ha reketi ve toplumsal istikrarsızlıkla mücadele ediyoruz," diye açık ladı yakın zamanlarda Bo Xilai, ülkenin en büyük limanlarından bi rinin Komünist Parti genel sekreteri. Ekonomik güç hiçbir zaman olmadığı kadar tekelleşmiş durum da, ama ülkeler ve insanlar ellerinden geldiği kadar yarışıyorlar: Bakalım kim en aza karşılık en çoğu sunacak, bakalım kim yarı sı karşılığında iki kat çalışacak. Yolun kenarında, dünyada iki yüz yıllık bir mücadeleyle söke söke alman kazanımların kalıntıları ya tıyor. Meksika'da, Orta Amerika'da ve Karayipler'deki
sweat shops,
ter atölyeleri diye anılan, hammadde ithal edip işleyen tesisler, ilin tili oldukları endüstriden çok daha hızlı bir ritimde büyüyorlar. Ar jantin'de her on işten sekizi hiçbir yasal korumaya tabi olmayan "kara" iş. Bütün Latin Amerika'da her on yeni işten dokuzu çalışan ların tanrıya havale edildiğini söylemek için bir hüsn-ü tabir olan "kayıt dışı sektöre" karşılık geliyor. İş sürekliliği ve öteki işçi hak ları bundan sonra arkeolojik bir konu mu olacak? Soyu tükenmiş bir türün anılarından başka bir şey olmayacak mı? Tersine dünyada, özgürlük baskı yapıyor: Paranın özgürlüğü bütün cezaevlerinin en beteri olan korku cezaevinin mahkumu işçi ler talep ediyor. Pazar tanrısı tehdit ediyor, cezalandırıyor ve her hangi bir yerdeki herhangi bir işçi bunu iyi biliyor. İşverenlerin iş gücü ücretlerini azaltıp verimliliği artırmasına hizmet eden işsizlik korkusu bugüne bugün en evrensel . endişe kaynağı. Uzun işsizler kuyruğuna sürüklenme paniğinden kurtulmuş olan var mı? Bir bu çuk yıl önce binlerce çalışanın işten çıkarılmasını "İç engelleri saf-
1 52
BİZ HAYIR DİYORUZ
dışı bıraktık" diye açıklayan Coca-Cola başkanının kelimeleriyle söylemek gerekirse, kim "iç engel"e dönüşmekten korkmuyor? Ve sorular dizisinin sonuncusu: Dünyayı ezenler ve ezilenler di ye ikiye ayıran paranın küreselleşmesi karşısında emeğin onuru için mücadele de uluslararasılaşacak mı? İşte esas mesele ...
1999
Bolivya'nın İkinci Kuruluşu
2002 yılının 22 Ocak günü Evo Cennet'ten kovuldu. Yani: Milletvekili Morales parlamentodan atıldı. 2006 yılının 22 Ocak günü aynı şatafatlı mekanda Evo Morales Bolivya başkanı olarak takdis edildi. Yani: Bolivya, çoğunluğu yerli olan bir ülke olduğunu öğren meye başladı. Evo parlamentodan atıldığında yerli bir milletvekili yeşil bir köpekten daha enderdi. Dört yıl soma, kutsal parlamento sınırlarında yasaklanmış bin yıllık bir alışkanlığa uyarak koka çiğneyen yasa koyucular çoğun lukta. •
Evo'nun kovulmasından çok önce, onun halkı, yerliler, zaten resmi ulustan atılmış durumdalardı. Bolivya'nın çocukları değildi onlar; kol gücünden başka bir şey değillerdi. Yarım yüzyılı aşkın bir süre dir yerliler oy kullanamıyor, şehrin yaya kaldırımlarında bile yürü yemiyorlardı. Evo tamamen haklı olarak, ilk başkanlık konuşmasında yerlile rin 1 825'te Bolivya'nın kuruluşuna çağrılmadığını söyledi. Bu aynı zamanda Birleşik Devletler de dahil bütün Aınerika'nın hikayesidir. Bizim uluslarımız yalan söyleyerek doğdular. Amerika ülkelerinin bağımsızlığı başından beri çok küçük bir azınlık tarafın dan gasp edilmişti. İstisnasız bütün ilk anayasalar, kadınları, yerli leri, siyahları ve genel olarak yoksulları dışarıda bıraktılar. Evo Morales'in seçilmesi, en azından bu anlamda, Michelle Ba chelet'in seçilmesine benziyor. Evo ve Eva. İlk kez bir yerli Boliv ya başkanı, ilk kez bir kadın Şili başkanı. Ve ilk kez bir siyahın Kül-
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 54
tür Bakanı olduğu Brezilya için de aynı şey söylenebilir. Acaba Brezilya'yı hüzünden kurtaran kültürün Afrikalı kökleri yok mu? Irkçılıktan ve maçoluktan mustarip bu topraklarda tüm bunların bir skandal olduğuna inananlar eksik değil. Esas skandal daha önce gerçekleşmemiş olmaları.
Maske düşüyor, yüz görünüyor ve fırtına şiddetleniyor. İnanmaya değer tek dil, söyleme ihtiyacından doğandır. Evo'nun en büyük kusuru insanların ona inanmasını da sağlıyor: Anadili ol mayan Kastilya dilini konuşurken bile içtenliğini aktarıyor, küçük hatalar yapıyor. Onu cahillikle suçluyorlar, uzak seslerin yankısı ol ma sanatını icra eden doktorlar. Vaat satıcıları onu demagojiyle suçluyorlar. Amerika'da tek Tanrı , tek kral, tek hakikati dayatanlar onu caudillismo'yla, askeri-siyasi diktatörlükle suçluyorlar. Ve yer lilerin katilleri kurbanlarının kendileri gibi olmasından korkarak panikten titriyorlar.
Bolivya, onu yönetenlerin, ulusal marşı söylerken bir yandan ülke nin suyunu sıkanların takma adından öte bir şey değildi. Ve adet ha line getirilen yerlilerin aşağılanması bir kader gibiydi. Ama son zamanlarda, aylarda, yıllarda, bu ülke sürekli bir halk ayaklanması durumu yaşadı. Geride bir dizi ölü bırakan bu kesinti"
siz isyanlar gaz savaşıyla doruğa çıktı ama süreç çok önceden başlamıştı. Başlamıştı ve devam etti; Evo'nun bütün zorluklara karşın seçilmesine kadar. Bolivya gazı meselesinde, on altıncı yüzyılın ortalarından bu yana dört yüzyıldan fazla bir süredir devam eden eski bir hazine gaspı hikayesi tekrar ediliyordu: Potosi gümüşü, çorak bir dağ bıraktı, Pasifik kıyılarındaki güherçile, denizsiz bir harita bıraktı, Oruro kalayı, bir dolu dul bıraktı. Bıraktıkları yalnızca ve yalnızca bunlardı.
155
BOLİVYA'NİN İKİNCİ KURULUŞU
Bu son yılların halk ayaklanmaları kurşunlarla tarandı ama gazın yabancı ellerde buharlaşmasını engellediler, Cochabamba ve La Paz'da özelleştirilen suyu yeniden kamulaş tırdılar, dışarıdan yönetilen hükümetleri devirdiler, ve ücretten vergi alınmasına ve Uluslararası Para Fonu'nun di ğer bildik emirlerine hayır dediler. Uygar iletişim araçlarının bakış açısına göre halk onurunun bu patlamaları barbarca davranışlardı. Bin kere gördüm bunu, oku dum, duydum: Bolivya anlaşılmaz bir ülkedir, yönetilemez, işlene mez, çok sürmez bir ülkedir. Bunu söyleyen ve tekrar eden gazete ciler -mez konusunda yanılıyorlar: Bolivya'nın onlar için görünmez bir ülke olduğunu itiraf etmeliler. •
Hiç tuhaf değil. Bu körlük yalnızca talepkar yabancıların kötü bir alışkanlığı değil. Bolivya kendisine kör doğdu, çünkü ırkçılık göz leri bağlayan bir ağ örüyor, üstelik kendilerini onları aşağılayanla rın gözleriyle görmeyi tercih eden Bolivyalılar da eksik değil. Ama Andlardaki yerli bayrağının dünyanın çeşitliliğine saygı gösteriyor olmasının da bir sebebi olmalı. Geleneğe göre, dişi gök kuşağıyla eril gökkuşağının çiftleşmesinden doğan bir bayrak bu. Ve yerli dilinde alev saçan
kandan dokunan
demek olan bu topra
ğa ait gökkuşağının, gökyüzündeki gökkuşağından daha fazla ren gi var.
2006
Duvarlar
BERLİN DUVARI her gün haberlere çıkıyordu. Sabahtan akşama ka dar okuyorduk, görüyorduk, duyuyorduk: Utanç Duvarı, Rezalet Duvarı, Demir Perde... Sonunda yıkılmaya layık bu duvar yıkıldı. Ama dünyada başka duvarlar filizlendi, filizlenmeye devam ediyor ve Berlin'dekinden çok daha büyük olmalarına rağmen onlardan çok az bahsediliyor ya da hiç bahsedilmiyor. Birleşik Devletler'in Meksika sınırında yükseltmekte olduğu duvardan çok az konuşuluyor, Ceuta ve Melilla'daki tel örgülerden çok az bahsediliyor. Filistin topraklarındaki İsrail işgalini sürekli kılan Batı Şeria'da ki duvardan çok az bahsediliyor, ki yakında Bedin Duvarı'ndan beş kat daha uzun olacak. Batı Salıra'daki Fas işgalini yirmi yıldan beri sürekli kılan Fas Duvarı'ndan hiç, hiç ama hiç bahsedilmiyor. Binlerce asker tarafın dan nokta nokta mayınlanan, nokta nokta gözetlenen bu duvar, Ber lin Duvarı'ndan altmış kat daha uzun. Neden bazı duvarlar bu kadar çok ses verirken bazı duvarlar bu kadar dilsiz acaba? Büyük iletişim araçlarının her gün inşa ettiği iletişimsizlik duvarlarından olabilir mi?
Temmuz 2004'te Uluslararası Lahey Adalet Divanı Batı Şeria Du varı'nın uluslararası hukuku ihlal ettiğine karar verdi ve yıkılması nı emretti. Şimdiye kadar İsrail'in haberi olmadı. Ekim 1 975'te aynı Divan "Fas ve Batı Sahra arasında herhangi bir egemenlik bağının varlığı saptanmıyor" hükmünü vermişti. Eğer
DUVARLAR
1 57
Fas'ın sağır olduğunu söylersek hafif kalır. Beteri oldu: Bu çözü mün ertesi günü
Yeşil Harekat
denilen işgal başladı ve kısa süre
sonra kan ve ateşle bu boş ve uzak topraklar ele geçirildi, nüfusun büyük çoğunluğu dışarı kovuldu. Bugün de aynen sürüyor.
Birleşmiş Milletler'in bin bir karan Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkım teyit etti. Neye yaradı bu kararlar? Nüfus kaderine karar versin diye bir referandum yapılacaktı. Fas Krallığı zaferi garantilemek için işgal edilen topraklan Faslılarla doldurdu. Ama kısa zaman sonra Faslı lar bile onun güvenine layık olmadılar. Evet demiş olan kral, kim bilir dedi. Ve sonra hayır dedi ve şimdi tahtı miras alan oğlu da ha yır diyor. Reddetme bir itirafa karşılık geliyor. Oy hakkım reddede rek bir ülkeyi gasp ettiğini itiraf ediyor. Bunu sıradan bir şeymiş gibi kabul etmeye devam mı edeceğiz? Biz tebaalar evrensel demokraside yalmzc& itaat etme hakkımızı kullanabildiğimizi kabul mü edeceğiz? Birleşmiş Milletler'in bin bir kararı Filistin topraklarındaki İsra il işgaline karşı ne işe yaradı? Ya Küba ambargosuna karşı bin bir karar? Eski bir atasözü öğretiyor: "İkiyüzlülük günahın fazilete ödediği vergidir."
Yurtseverlik, bµgüne bugün baskın ulusların bir ayrıcalığıdır. Ezilen uluslar uyguladıklarında yurtseverlik popülizm ya da te rörizm şüphesi altına girer ya da basitçe en ufak bir ilgiye bile değ mez. Dünyadaki yerlerini geri almak için otuz senedir mücadele ve ren Sahralı yurtseverler seksen iki ülkenin diplomatik tanımasını elde etmeyi başardı. Benim ülkem Uruguay büyük çoğunluğu Latin Amerika ve Afrika ülkesi olan bu ülkelere yakın zamanda eklendi.
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 58
Ama Avrupa, hayır. Hiçbir Avrupa ülkesi Sahra Cumhuriyeti'ni tanımadı. İspanya da. Bu büyük bir sorumsuzluk ya da belki unut kanlık, en azından duygusuzluk. Otuz yıl öncesine kadar Sahra İspanya'nın sömürgesiydi ve İs panya'nın onun bağımsızlığını kollamak gibi ahlaki ve yasal bir ödevi vardı. Emperyal tahakküm ne bıraktı orada? Bir yüzyıl sonunda, kaç üniversiteli yetiştirdi? Toplam üç: bir doktor, bir avukat ve bir tica ret uzmanı. Bunu bıraktı ardında. Ve bir ihanet bıraktı. İspanya bu toprağı ve bu insanları Fas Krallığı tarafından yutulsun diye tepsi de sundu. O zamandan beri Sahra Afrika'nın son sömürgesi. Onun bağım sızlığını gasp ettiler.
Gözlerin göze batanı görmeyi reddetmesi neden acaba? Sahra, Fas'ın kendisinin olmadığı halde sattığını Fas'tan satın alan ülkeler ve şirketlerce ona sunulmuş bir rüşvet olmasın sakın? İki yıl önce, Javier Corcuera Bağdat'ta bir hastanede Irak'a atı lan bombaların bir kurbanıyla söyleşti. Bomba bir kolunu param parça etmişti. On bir yaşında olan ve on bir operasyon geçiren kız çocuğu, "Keşke petrolümüz olmasaydı," dedi. Belki Sahra halkı da suçlu, çünkü o uzun kıyılarında Atlantik Okyanusu'nun en büyük balık hazineleri yatıyor, çünkü o kadar boş görünen o kum sonsuzluklarının altında dünyanın en büyük fosfat rezervi yatıyor ve belki aynı zamanda petrol, gaz ve uranyum da var. Kuran'da olmasa da aslında şöyle bir ayet olabilirdi: "Doğal zenginlikler insanların laneti olacak."
Cezayir'in güneyindeki mülteci kampları çöllerin en çölündeler. Yalnızca taşların yetiştiği bu yer, hiçbir şeyle çevrili bomboş bir hiçlik. Bununla beraber, bu çorak topraklarda ve bunlardan pek far kı olmayan serbest bölgelerde, Sahralılar bütün Müslüman alemi nin en az maço, en açık toplumunu yaratma yeteneği gösterdiler.
DUVARLAR
1 59
Çok yoksul ve çok az olan Sahralıların bu mucizesi, yalnızca her şeyin eksik olduğu o yerlerde fazlasıyla bulunan inatçı özgür olma arzusuyla açıklanamaz: Aynı zamanda büyük ölçüde uluslara rası dayanışmayla da açıklanmalı. Yardımın büyük bölümü İspanya halklarından geliyor. Onların dayanışmacı enerjisi, belleği, onur kaynağı hükümetlerin iniş çıkış larından ve şirketlerin hasis hesaplamalarından çok daha güçlü. Dayanışma diyorum, iyilik değil. İyilik aşağılar. Şunu söyleyen Afrika atasözü yanılmıyor: "Alan el, veren elin her zaman altındadır."
Sahralılar bekliyor. Sürekli keder ve sürekli nostalji cezasına mah kum edildiler. Mülteci kampları müsadere edilen şehirlerin adlarını taşıyor, kaybettikleri buluşma yerlerini, doğup büyüdükleri yerlerin adlarını: El Aaiun, Smara ... Onlara bulutların çocukları deniyor, çünkü ezelden beri yağmu ru takip ediyorlar. Otuz yıldan fazla bir zamandır da, bizim çağımızda çölde yağ murdan daha gelgeç görünen adaleti takip ediyorlar.
2006
Beş Yüzyıl: Mavi Jaguar ve Vaat Edilmiş Topraklarımız
NE KARA EFSANE ne kızıl efsane. Bu iki kutbun, iki sahte kutbun her iki ucu da bizi tarihin dışında bırakıyor: Bizi gerçekliğin dışın da bırakıyor. Amerika'nın işgalinin her iki yorumu da, her günkü topraklarımızın şimdiki zamanında parıltılarıyla gözümüzü kamaş tıran geçmiş zamanın, bizi kör eden bu ışıltılı cesedin karşısında şüpheli bir saygı duruşuna karşılık geliyor. Kara efsane bize, orada topraklarımızda yaşayan etten ve kemikten varlıklarla hiçbir ilgisi olmayan birkaç seramik adamın yok edilmiş mutluluğu yüzünden ağlamaya başlayabileceğimiz iyi vahşi müzesine bir ziyaret öneri yor. Simetrik bir biçimde, kızıl efsane de, bizi dünyayı kurtarmak için bütün dünyayı istila eden bir Avrupa'nın büyük uygarlaştırıcı eserini kutsayan marşları söyleyerek seslerimizi o evrensel koroya katabileceğimiz, Batı'nm büyük tapınağına davet ediyor. Kara efsane, aslında çok daha büyük ölçüde diğer Avrupa ülke lerinin yararlandığı, modem kapitalist gelişimi mümkün kılan sı nırsız sömürge talanının sorumluluğunu büyük ölçüde İspanya'nm, daha küçük ölçüde de Portekiz'in sırtına yüklüyor. Şu çok sözü ge çen "İspanyol gaddarlığı" asla olmadı; bir zamanlar olan ve hala da süren şey kendini dayatmak ve büyümek için gaddar yöntemlere ihtiyaç duymuş olan ve hala da duyan iğrenç bir sistemdir. Simet rik olarak kızıl efsane tarihi yalan söyler, alçaklığı över, dünya tari hinin en devasa gaspına "Hıristiyanlaştınna" der ve düzeni ona at federek Tanrı'ya kara çalar. Hayır, hayır: Ne kara efsane, ne kızıl efsane. Gerçekliği yeniden ele geçirmek, esas işimiz bu. Olan gerçekliği değiştirmek için, ol-
BEŞ YÜZYIL
161
muş olan gerçekliği yeniden ele geçirmek; Amerika tarihinin yalan söylenen, gizlenen, ihanet edilen gerçekliğini. Üzerimize kulağa hoş gelen konuşmalar ve güzel görünen tö renler sağanağıyla geliyorlar: Keşif adı verilenin beş yüzüncü yılı yaklaşıyor. Alejo Carpentier'in bunun insanlık tarihinin en büyük olayı olduğunu söylerken yanılmadığını düşünüyorum. Ama çok açık ki Amerika 1492'de keşfedilmedi, tıpkı İsa'dan önce 2 1 8 yılın da Roma lejyonları İspanya'yı istila ettiklerinde onu keşfetmedikle ri gibi.
Ve bana yine bütün açıklıklardan daha açık geliyor ki Ame rika'nın kendisini keşfetme vakti çoktan geldi. Amerika dediğimde
de, öncelikle onu yabancı bir ilerlemenin hizmetine koşan beş yüz yıllık süreç boyunca adına kadar her şeyi talan edilen Amerika'yı kastediyorum: Latin Amerika'yı. Bu zorunlu keşif, maskelerin altındaki gizli yüzün açıklanması, bizim bazı en eski geleneklerimizin geri kazanılmasından geçiyor.
Bu, nostaljiden değil umuttan gelen bir tavır; açgözlülük değil da yanışma üzerine kurulmuş paylaşımcı üretim ve yaşam biçimini, in san ile doğa arasındaki özdeşlik ilişkisini ve eski özgürlük alışkan lıklarını geri istemek gerek. İnanıyorum ki, kuzey kutbundan Ateş Topraklarına kadar yok etme kampanyaları silsilesini aşmayı bece rip kimliklerini ve mesajlarını canlı tutmayı başarabilen yerlilere, ilk Amerikalılara bundan daha iyi bir saygı sunma biçimi yoktur. Bugün onlar yalnızca bizim Latin Amerikamıza değil bütün Ame rika'ya
belleğin ve kehanetin temel anahtarlarını
sunmaya devam
ediyorlar: Geçmişin tanıklığını veriyorlar ve aynı zamanda yolu muzu aydınlatan ateşler yakıyorlar. Eğer onlarda bütünleşen değer ler arkeolojik bir değerden fazlası olmasaydı, yerliler hiilii şiddetli bir baskıya maruz kalmazlardı, keza iktidar sahipleri de onları sınıf savaşlarından ve halk kurtuluş hareketlerinden ayırmakla bu kadar ilgili olmazlardı. Ben geleneklere gelenek olduğu için inananlardan değilim: İn san özgürlüğünü kafesleyen değil onu çoğaltan miraslara inanıyo rum. Bunu açıklamak gerektiği açık ama uğraşmaya değer: Geçmiş ten gelip şimdiki zamanın meydan okumalarına yanıt bulmamıza yardım eden uzak seslerden bahsettiğim zaman, tanrılara insan yü reği sunan kurban törenlerinin yeniden canlandırılmasını önermiyo rum, ne de İnka ya da Aztek krallarının despotizmlerini övüyorum.
162
BİZ HAYIR DİYORUZ
Bundan ziyade, Latin Aınerika'nın en eski kaynaklarında en ta ze enerjisini bulabilecek olmasını kutsuyorum: Geçmiş geleceği il gilendiren şeyler söylüyor. Suyu çürüten, toprağı talan eden, havayı ve ruhu zehirleyen, dünyanın ve sakinlerinin katili bir sistemin, toprağın kutsal olduğu na, bu nedenle bizlerin, onun çocuklarının da kutsal olduğuna ina nanların kültürleriyle derin çelişkileri var: Hor görülen, hiçe sayı lan bu kültürler toprağa anneleri gibi davranıyorlar, bir üretim yatı nını ya da kar kaynağı gibi değil. Kapitalist kazanç yasasına karşı duruyorlar, dün Thomas Moore'a ütopyasını yaratması için ilham veren paylaşımcı yaşam, birliktelik, karşılıklı yardım bugün bize komüniter yaşamda en derin köklerini saklayan sosyalizmin Ame rikan görünümünü keşfetmemiz için yardım ediyor. Geçen yüzyılın ortalarında, Seattle adında bir yerli şefi, Birleşik Devletler hükümet görevlilerini uyardı: "Pek çok gün geçtikten son ra, can çekişen adam kendi bedeninin pis kokusunu hissetmez. Ken di yatağınızı kirletmeye devam edin, bir gece kendi pislikleriniz yü zünden boğularak öleceksiniz." Şef Seattle şunu da söyledi: "Top rağın başına gelen çocuklarının da başına gelir." Ben aynı cümleyi, tam olarak aynısını, yakın zamanda Guatemala'da Ixcan dağlarında çekilen bir belgesel filmde Maya-Kişe yerlilerinden birinin ağzın dan da duydum. Bu belgeselde ordu tarafından takip edilen Maya yerlileri, halklarının maruz kaldığı sürek avını şöyle açıklıyorlardı: "Bizi öldürüyorlar, çünkü birlikte çalışıyoruz, birlikte yiyoruz, bir likte yaşıyoruz, beraber düş görüyoruz." Hangi karanlık tehdidi yayıyor Amerika yerlileri; yüzyıllık ci nayetlere ve horgörüye rağmen inatla canlı kalan hangi tehdidi? Hangi hayaletleri kovuyor cellatları? Hangi panikleri? Geçen yüzyılın sonlarında, Sioux yerlilerinin topraklarını gasp etmesini haklı göstermek için, Birleşik Devletler Kongresi "komü niter mülkiyetin bir serbest ticaret sisteminin gelişimi için tehlikeli olduğunu" açıkladı. Ve 1979 Martı'nda Şili'de Mapuche yerlilerini topraklarını parsellemeye V\! kendi aralarında ayrılmış küçük mül kiyetlere dönüştürmeye zorlayan bir yasa yayımlandı: O zaman diktatör Pinochet yerli toplulukların ulusal ekonominin gelişimiyle rekabet edemeyeceklerini açıkladı. Kuzey Amerikan Kongresi ya nılmadı. Generel Pinochet de yanılmadı.
Kapitalist bakış açısına
BEŞ YÜZYIL
ı63
göre, insanı diğer insanlardan ve doğadan ayırmayan komüniter kültürler düşman kültürlerdir. Ama kapitalist bakış açısı tek bakış açısı değildir. Paraya değil dayanışmaya odaklanmış bir toplum projesinin ba kış açısına göre, bu kadar geçmişten ve bu kadar gelecekten gelen bu gelenekler en gerçek Amerikan kimliğinin temel parçalarıdır: dinamik bir enerjinin, ölü bir kütlenin değil.
tuğlalarıyız:
Biz yapılacak bir evin
Bu kimlik, kolektif bellek ve ortak görev, gerçekliğin
meydan okumaları ve ihtiyaçları tarafından biçimlenerek hiç dur madan tarihten geliyor ve tarihe dönüyor. Bizim kimliğimiz biyo lojide değil tarihte ve onu ırklar değil kültürler yapıyor: ama yaşa yan tarihte. Şimdiki zaman geçmişi tekrar etmiyor, onu içeriyor. Ama, hangi izlerden koparıyorlar bizim adımlarımızı? Amerika topraklarında en derin izler bırakan izler hangileri? Genel olarak, kendisinden habersiz olan bizim ülkelerimiz, ken di tarihlerinden de habersizler. Yenisömürgeci statü, köle kendisine sahibinin gözleriyle baksın diye köleyi tarihten koparıyor. Tarih bi ze bir mumya gösterilir gibi, tanıdığımız, sevdiğimiz ve acısını çek tiğimiz gerçeklikten çok uzak, zamandan kopmuş tarihler ve veri ler olarak öğretilir: Bize geçmişin elitizm ve ırkçılıkla biçimlenmiş bir versiyonu sunulur. Olabileceğimizden habersiz olalım diye ol duğumuz şey bizden gizlenir ve bize yalan söylenir. Amerika'nın işgalinin resmi tarihi yayılmacı kapitalist merkan tilizmin bakış açısına göre anlatıldı. Bu bakış açısı merkez olarak Avrupa'yı, tek gerçek olarak Hıristiyanlığı alır. Bu sonuç olarak İs panya'nın istilacı "moro"lara karşı Hıristiyanlarca "yeniden işgali ni" anlatan resmi tarihle, dışarı atıldıklarında yarımadada yedi yüz yıldır birlikte yaşayan Müslüman kültüründen İspanyolları uzak tutma sahtekarlığıyla aynı şeydir. Resmi tarih Amerika topraklarını ve yeraltlarını gasp edenlerin kullandıkları ideolojik bahaneleri tekrar eder, ama buna rağmen çe liştiği gerçekliği de yine kendisi ortaya döker. Yakılan, yasaklanan, hakkında yalan söylenen bu gerçeklik, bir taraftan da o "keşfetmek te" olan Engizisyon Avrupası'nda daha önce hiç görülmemiş bu var lıklar karşısında işgal vakanüvislerinin hayreti, korkusu, dehşeti ve hayranlığında gösterir kendisini. Kilise 1 537'de yerlilerin de ruhu ve aklı olduğunu itiraf etti ama
1 64
BİZ HAYIR DİYORUZ
cinayeti ve talanı da kutsadı: Sonuçta yerliler de insandı ama şeyta nın emrinde insanlardı, bu yüzden de hakları yoktu. İşgalciler put perestliği kökünden sökmek için Tanrı'nın adına hareket ediyorlar dı, yerlilerde de iflah olmaz yoldan çıkmışlığın kanıtları ve şüphe götürmez mahkumiyet bahaneleri her zaman mevcuttu. Yerliler özel mülkiyeti bilmiyorlardı. Altını ve gümüşü para olarak kullanmıyor lardı, yalnızca bedenlerini süslemek, tanrılarına bağlılıklarını bil dirmek için kullanıyorlardı. Bu sahte tanrılar günahtan yanaydılar. Yerliler çıplak geziyordu: Çıplaklığın gösterilmesi, diyordu başpis kopos Pedro Cortes Larraz, "beyinde pek çok yaraya" neden olur. Evlilik Amerika'nın hiçbir yerinde çözülmez bir şey değildi ve be karetin değeri yoktu. Karayip denizi kıyılarında ve diğer bölgelerde eşcinsellik serbestti ve Tann'yı Amazon ormanlarındaki yamyamlık kadar, hatta daha fazla gücendiriyordu. Yerlilerin her gün yıkanmak gibi sağlıksız bir alışkanlıkları vardı ve dahası düşlere inanıyorlar dı. Cizvitler böylelikle Kanada'daki yerliler üzerindeki şeytani etki yi anladılar: Bu yerliler o kadar şeytanlardı ki, düşlerin simgesel an lamını çözebilen yorumcuları vardı, çünkü onlar beden uyurken ru hun konuştuğuna ve düşlerin gerçekleşmeyen arzulan açıkladığına inanıyorlardı. lroqueler, Guaraniler ve diğer yerliler şeflerini kadın ların da erkeklerle beraber katıldığı oturumlarda seçiyor ve despot laşırlarsa onları deviriyorlardı.
Şeytanın emrinde olduğu çok açık
olan Nikaragua reisi İspanya kralını kimin seçtiğini sordu. "İyi bir av uzun vadede sıkıcı olur ama seks her zaman eğlence lidir," diyorlardı Brezilya'daki Mehinaku yerlileri ve hala da böyle diyorlar. Cinsel özgürlük dayanılmaz kötü bir koku yayıyordu. Ke şif günlükleri, Amerika'da püritenlerin kutsal mekanları olan Cuz co ve Mexico'dan azıcık uzak herhangi bir yerde gözlenebilen bu cehennem lükslerinin yarattığı skandallarla dolu. Resmi tarih, Ko lomb-öncesi gerçekliği büyük ölçüde sosyal örgütlenme ve maddi gelişme açısından en gelişkin olan bu iki uygarlığın merkezlerine indirger. İnkalar ve Aztekler baskı altında tuttukları halklarla ittifak oluşturan Avrupalı istilacılar tarafından yıkıldıklarında geniş bir emperyal yayılma içindeydiler. Yukarıdan aşağıya krallar, din adam ları ve savaşçılar olarak örgütlenen, tabuları ve yasaklamaları öz gürlüğe çok az yer bırakan ya da hiç yer bırakmayan o toplumlarda katı geleneksel yasalar uygulanırdı. Ama Amerika'nın en baskıcıla-
BEŞ YÜZYIL
165
n olan bu merkezlerde bile gelen gideni arattı. Aztekler mesela zi
nayı ölümle cezalandırırdı ama yalnızca kadının ya da erkeğin iste ği üzerine boşanmaya izin verirlerdi. Bir başka örnek: Azteklerin köleleri vardı, ama kölelerin çocukları köle doğmazdı. Sonsuz ev lilik ve miras olarak kölelik, Amerika'nın XVI. yüzyılda ithal ettiği Avrupa ürünleriydi. Bizim dönemimizde de işgal devam ediyor. Yerliler komünal ya şam, özgürlük ve diğer küstahça günahlarının kefaretini ödüyorlar. Uygarlığın arıtıcı misyonu ne altının ne de gümüşün talanını maske liyor; ilerleme bayrağının arkasında modem korsan lejyonlar ilerli yor; uranyum, petrol, nikel, manganez, tungstenin üzerine atılanlar ne elleri çengelli, ne gözleri bantlı, ne de tahta bacaklı olan büyük çokuluslu şirketler. Yerliler yaşadıkları toprakların zenginliğinin la netini eskiden olduğu gibi çekiyorlar. Kurak topraklara doğru sürül müşlerdi, teknoloji şimdi aşağıda verimli yeraltlannı keşfetti. "İşgal bitmedi" diye mutlulukla duyuruyordu yedi yıl önce Av rupa'da yayımlanan ve Bolivya'yı yabancılara ikram eden ilanlar. Askeri diktatörlük Bolivyalı yerlilere XVI. yüzyıldaki gibi davra nırken ülkenin en zengin topraklarını en iyi fiyat verene bırakıyor du. İşgalin ilk döneminde, yerliler kamu belgelerinde kendilerini şöyle tanımlamaya zorlanıyorlardı: "Ben zavallı yerli ... " Şimdi yer lilerin yalnızca bedava işgücü..ya da turistik atraksiyon olmaya hak lan var. "Toprak satılmaz. Toprak bizim annemizdir. Anne satılmaz. Ne den Papa'ya Vatikan için milyonlarca dolar teklif etmiyorlar?" di yordu yakın zamanlarda Birleşik Devletler'deki Sioux şeflerinden biri. Bir yüzyıl önce, Yedinci Süvari Alayı, altın bulunduğu için Si ouxlann kutsal topraklan Black Hills'i talan etmişti. Şimdi çoku luslu şirketler Siouxlar satmayı reddettikleri halde uranyumu işli yorlar. Uranyum nehirleri zehirliyor. Birkaç yıl önce, Kolombiya hükümeti Cauca vadisindeki yerli topluluklara şöyle dedi: "Yeraltı sizin değil. Yeraltı Kolombiya ulu sunundur." Hemen arkasından yeraltı Celanese Corporation'a veril di. Bir süre sonra, Cauca ay gibi delik deşik oldu. Bin hektarlık yer li toprağı çorak kaldı. Ekvator Amazonlarında, petrol Auca yerlilerini yerinden edi yor. Ormanın üzerinde Auca dilinde hoparlörle şunu söyleyen bir
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 66
helikopter dolanıyor: "Ayrılma vakti geldi .. " Ve Aucalar Tann'nın arzusuna boyun eğiyorlar. Birleşmiş Milletler İnsan Haklan Komisyonu 1 979'da Cenevre' den uyarıyor. "Brezilya hükümetinin planlarının değişmemesi du rumunda, yaşayan kabilelerin büyük kısmının yirmi yıl içinde yok olması bekleniyor." Komisyon, Amazon'daki topraklarında kalay ve başka nadir mineraller bulunan Yanomanileri kastediyor. Aynı nedenle, Nambiquar� yerlilerinin sayısı bugün iki yüze ulaşmıyor; bu yüzyılın başında on beş bindiler. Yerliler, Cortes ve Pizarro za manlarındaki gibi istilacıların getirdikleri bilinmeyen bakteriler bu laşınca sinek gibi düşüyorlar. Uçaklardan bırakılan Dow Chemical atıkları süreci hızlandırıyor. Komisyon Cenevre'den dokunaklı uyarısını açıkladığı zaman, Brezilya yerlilerinin korunmasına yö nelik resmi örgüt FUNAI on altı yüzbaşı tarafından yönetiliyordu ve on dört antropolog çalıştırıyordu. O zamandan beri hükümetin planlan değişmedi. Guatemala'da Quichelerin topraklarında Orta Amerika'nın en zengin petrol yatakları bulundu. Seksenli yıllarda uzun bir katliam oldu. Ordu -melez şefler ve yerli askerler- Texaco, Hispanoil, Getty Oil ve diğer şirketler petrolü arayıp işlesin diye köyleri bom balamak ve yerlileri boşaltmakla uğraştı. Irkçılık yurdundan etme ye bahaneler sunuyor. Her on Guatemalalıdan altısı yerli ama Gu atemala'da "yerli" kelimesi küfür olarak kullanılıyor. Guatemala Kenti'ne ilk geldiğim andan itibaren kendisine ya bancı olan bir ülkede olduğumu hissettim. Başkentte gerçekten Gu atemalalı tek bir ev vardı; güzel ahşap mobilyalar, yerli işi kilim ve battaniyeler, el yapımı kil ya da cam bardaklarla, Miami stili plas tik zırvaların istilasına uğramamış tek bir ev: Fransızca öğretmeni bir kadınındı. Ama yıldan yıla, yüzyıldan yüzyıla aldığı bitmek bil mez balta dttrbelerine rağmen yükselen ihtiyar Maya kütüğünün yeşil dallarını keşfetmek için başkentten birazcık uzaklaşmak ye terliydi. Kötü zevkin egemenliği altındaki egemen sınıf, o güzel yerli kıyafetlerini yalnızca karnavallara ve müzelere uygun gülünç kostümler olarak görüyordu ve aynı biçimde hamburgeri yerel çö reklere, Coca-Cola'yı doğal meyve sularına tercih ediyordu. Ger çek ülkeden beslenerek yaşayan resmi ülke ondan utanıyor, onu sil mek istiyor: Yerel dilleri gırtlaktan gelen gürültüler, yerel dini saf
BEŞ YÜZYIL
167
putperestlik olarak alıyor; çünkü yerliler için bütün topraklar kilise, bütün orman kutsal mekan. Guatemala ordusu evleri, ekinleri ve hayvanları talan ederek Maya köylerinden geçerken en büyük gücünü çocukların ve ihti yarların sistematik katliamına harcıyor. Çocuklar mısır tarlalarını köküne kadar yakar gibi öldürülüyor: "Onları tohumsuz bırakaca ğız," diye açıklıyor yüzbaşı Horacio Maldonado Shadd. Ve her ih tiyar affedilmez komünal geleneğin ve daha affedilir olmayan do ğayla birlik geleneğinin sözcülüğünü yapıyor. Mayalar hata bir ağacı kesmeleri gerektiğinde özür diliyorlar. Baskı, vahşi bir şeytan kovma ayini. Yalnızca fotoğraflarına, su baylarının ve büyük adamlarının yüzlerine bakmak yeter; kendi kültürlerinin dönekleri, yerlilerin bu torunları George Custer ya da Buffalo Bill olmayı düşlüyorlar. Peki askerler? Acaba kurbanlarıy la aynı yüze sahip değiller mi, aynı deri rengine, aynı saça? Bunlar aşağılama ve şiddet için eğitilmiş yerliler. Kışlalarda metamorfoz işlemi yapılıyor: Önce onları hamam böceklerine çeviriyorlar son ra
da çığırtkan kuşlara. Sonunda bütün hayatların kutsal olduğunu
unutuyorlar ve vahşetin şeylerin doğal düzeni olduğuna ikna olu yorlar. Irkçılık Guatemala'nın hazin bir ayrıcalığı değil. Kuzeyden gü neye bütün Amerika 'da egemen kültür yerlileri bir araştırma konu su olarak kabul ediyor ama onları tarihin özneleri olarak tanımı yor. Yerlilerin kültürü değilfolkloru vardır, dinlere değil batıl inanç lara inanırlar, dil değil lehçe konuşurlar ve sanat değil zanaatkar lık yaparlar. Belki önümüzdeki beş yüzüncü yıl kutlamaları bu denli tepetak lak olmuş şeyleri ters çevirmeye yardım edebilir. İktidar sahipleri nin kendilerini övmelerine, göklere çıkartmalarına katkıda buluna rak dünyayı olumlamak için değil, sadece bu durumu ilan etmek ve değiştirmek için. Bunun için yenenleri değil yenilenleri kutlamak gerekirdi. Yenilenleri, Bemardino de Sahagun gibi onlarla özdeşle şenleri, Bartolome de las Casas, Vasco de Quiroga ve Antonio Vie ira gibi onlar için yaşayanları ve ilk fethedilen fatih ollın ve son günlerini Yucatan'da yerlilerin, kendisine kardeş seçtiklerinin ya nında savaşarak geçiren Gonzalez Guerrero gibi onlar için ölenleri kutlamak gerekirdi.
1 68
BİZ HAYIR DİYORUZ Belki böylelikle, cennetin takipçileri olan Guaranilerin ezelden
beri bekledikleri adalet gününe birazcık yaklaşabiliriz. Guaraniler dünyanın başka biri olmak istediğine ve yeniden doğmak istediği ne inanırlar; bu yüzden dünya İlk Baba'ya hamağının altında uyu yan mavi jaguarı bırakması için yalvarır. Guaraniler bir gün kötü lüksüz, ölümsüz, günahsız ve yasaksız başka bir dünyanın küllerin den doğması için bu adaletli jaguarın bu dünyayı yerle bir edeceği ne inanır. Guaraniler hayatın bu şenliğe çok yakışacağına inanıyor lar. Ben de inanıyorum.
1987
Gökkuşağının Amerika Semalarında Yasaklanışının Beş Yüzyılı
KEŞİF: 1 2 Ekim 1492'de Amerika kapitalizmi keşfetti. İspanya kral ları ve Cenova bankerleri tarafından finanse edilen Kristof Kolomb Karayip Denizi adalarına yeniliği getirdi. Amiral keşif günlüğüne 1 3 9 kez altın, 5 1 kez
Tanrı ya da Efendimiz yazdı. Gözlerini o plaj
lardaki güzelliği görmek için yormuyordu hiç, ve 27 Kasım'da ke hanette bulundu:
Bütün Hıristiyanlığın bunlardan kazancı olacak.
Bunda yanılmadı. Kolomb yanılıp Haiti'nin Japonya, Küba'nın Çin olduğunu sanmıştı. Çin ve Japonya sakinlerinin Hindistan'daki yer liler olduğunu sanıyordu; ama kazanç konusunda yanılmamıştı. Bütün Hıristiyanlığın beş yüz yıllık kazancı sonunda, Amerika ormanlarının üçte biri talan edildi, verimli olan pek çok toprak boş arazi durumunda ve nüfusun yandan fazlası ancak buldukça yiyor. Yerliler, evrensel tarihin en devasa gaspmın kurbanları, toprakları nın son kalıntılarının gaspından acı çekmeye devam ediyorlar ve hfila farklı kimliklerinin reddine malıkumlar. Kendi bildiklerince yaşamaları halen yasaklanıyor, olma haklan halen reddediliyor. Başlangıçta yağma ve ötekikırım göklerdeki Tanrı adına uygulandı. Şimdi İlerleme Tanrısı adına yerine getiriliyor. Bununla beraber, bu yasaklanan ve hor görülen kimlikte olası başka bir Amerika'nın bazı anahtarları parıldıyor. Irkçılıktan körle şen Amerika bunları görmüyor.
1 2 Ekim 1 492'de Kristof Kolomb günlüğüne, konuşmayı öğrensin ler diye bazı yerlileri İspanya'.ya götürmek istediğini yazıyordu. Beş yüzyıl sonra 1 2 Ekim 1989'da Birleşik Devletler'de bir ceza mahke mesinde bir Mixteco yerlisi "geri zekalı" kabul edildi çünkü Kastil-
1 70
BİZ HAYIR DİYORUZ
ya dilini doğru dürüst konuşamıyordu. Kaliforniya kırsalında yasa dışı gündelikçilik yapan Meksika'nın Oaxaca bölgesinden Ladislao Pastrana ömür boyu bir devlet tımarhanesine kapatılacaktı. Pastra na İspanyol tercümanla anlaşamıyordu, psikolog da
ma yetisi yoksunluğu tanısı koymuştu.
belirgin anla
Sonunda, antropologlar du
rumu açıklığa kavuşturdular: Pastrana kendi dilinde, iki bin yıldan fazla geçmişi olan yüksek bir kültürün varisleri olan yerlilerin ko nuştuğu Mixteca dilinde mükemmel ifade ediyordu kendisini.
•
Paraguay Guarani dili konuşur. Evrensel tarihte tekil bir vaka: Yer lilerin dili, yenilenlerin dili, ortak ulusal dildir. Bununla beraber an ketlere göre Paraguaylıların çoğunluğu İspanyolca anlamayanların
hayvan gibi olduğunu
düşünüyor.
Her iki Peruludan biri yerli, Peru anayasası Quechua dilinin de İspanyolca kadar resmi dil olduğunu söylüyor. Anayasa bunu söy lüyor ama gerçeklik duymuyor. Peru yerlilere Güney Afrika'nın si yahlara davrandığı gibi davranıyor. İspanyolca okullarda okutulan tek dil ve yargıçların, polislerin ve memurların anladığı tek dil. (Te levizyondaki tek dil İspanyolca değil, çünkü televizyon İngilizce de konuşuyor.) Beş yıl önce, Buenos Aires şehrindeki nüfus müdürlüğü kayıt memurlari bir çocuğun doğumunu kaydetmeyi reddettiler. Jujuy bölgesinden yerliler olan ebeveynler çocuklarına kendi dillerinde bir isim olan Qori Wamancha adım vermek istiyorlardı. Arjantin Nüfus Müdürlüğü yabancı
isim olduğu için kabul etmedi.
·
Amerika yerlileri kendi topraklarında sürgün yaşıyorlar. Dilleri bir kimlik işareti değil, bir lanet. Bir yerli kendi dilinden vazgeçti ğinde uygarlaşmaya başlıyor. Uygarlaşmaya mı başlıyor, intihar et meye mi başlıyor?
Ben çocukken, Uruguay okullarında bize ülkenin yerli sorunu'ndan geçen yüzyılda son Charruasları da yok eden generaller sayesinde kurtulduğunu öğretirlerdi.
GÖKKUŞAGININ YASAKLANIŞININ BEŞ YÜZYILI
Yerli sorunu:
171
İlk Amerikalılar, Amerika'nın gerçek kaşifleri bir
sorun'du. Sorunun sorun olmayı bırakması için de yerlilerin yerli olmayı bırakması gerekiyor. Onları haritadan silmeli ya da ruhları nı silmeli, yok etmeli, asimile etmeli: soykırım ya da ötekikınm. Aralık 1976'da Brezilya içişleri bakanı zafer edasıyla yirminci yüzyıl sonunda yerli
sorununun tamamen çözülmüş olacağını
ilan
etti: O zamana kadar bütün yerliler gereğince Brezilya toplumuna katılacak ve artık yerli olmayacaklardı. Bakan resmi olarak onların korunmasına yönelik kurulan örgütün (FUNAI, Fundaçao Nacional do Indio) yerlileri uygarlaştırmayı üstleneceğini açıkladı, yani on ları ortadan kaldırmayı üstlenecekti. Kurşunlar, dinamit, zehirli yi yecekler, nehirlerdeki kirlilik, ormanların mahvı ve yerlilerin bil mediği virüs ve bakterilerin yayılması, açgözlü şirketlerin Ama zon'daki mineral, kereste ve kalan her şeyi talanına eşlik etti. Ama uzun ve kıyıcı saldın yetmedi. Hayatta kalan yerlilerin
barbarlık tan kurtarılıp evcilleştirilmesi aynı zamanda işgal yolundaki engel
leri kaldırmak için de elzem bir silahtır.
Yerliyi öldür insanı kurtar, diye tavsiye ediyordu
Kuzey Amerikalı
merhametli albay Henry Pratt. Ve pek çok yıl sonra, Perulu roman cı Maria Vargas Llosa, kültürlerini kurban etmek gerekse de açlık tan ve sefaletten kurtarmak için yerlileri modernleştirmekten başka çare olmadığını açıklıyor.
Kurtuluş,
yerlileri bir kutu köpek maması almaya yetmeyen üc
retler karşılığında gündoğumundan günbatımma kadar madenler de, plantasyonlarda çalışmaya mahkum ediyor. Yerlileri
kurtarmak
aynı zamanda onların komüniter sığınaklarını yıkmayı ve dillerini, isimlerini, giysilerini değiştirip sonunda dilenci, sarhoş ya da gene levlerde fahişe oldukları şehirlerin şiddet dolu çeperlerindeki ucuz işgücü fırınlarına atmayı da içeriyor. Ya da yerlileri
kurtarmak sırt
larına bir üniforma geçirip, omuzlarında bir tüfekle öteki yerlileri öldürmeye ya da onları reddeden sistemi savunmaya göndermeyi içeriyor. Ne de olsa yerliler namluların dişine uygundur: İkinci Dün ya Savaşı'na gönderilen yirmi beş bin Kuzey Amerikalı yerliden on bini ölmüştür.
172
BİZ HAYIR DİYORUZ 1 6 Aralık 1 492'de Kolomb bunu günlüğünde bildirmişti: Yerli
ler onlara
emir vermeye, çalıştırmaya, ekin ekmeye ve gereken her şeyi yapmaya, köyleri kurmaya, giyinik dolaşmayı ve bizim alışkan lıklarımızı öğrenmeye yarıyorlar. Kol gücünün gaspı ve ruhların soygunu: Bu operasyonu isimlendirmek için bütün Amerika'da sö mürge zamanlarından beri itaat ettirmek fiili kullanılır. yerli
lir:
Kurtarılmış itaat ettirilmiş yerlidir. Yerli yok edilinceye kadar itaat ettiri
Kendinden boşaltılınca o artık bir yerli olmayandır ve hiç kim
sedir.
Paraguaylı Chamacocos yerlilerinin şamanı, yıldızlara, örümcekle re ve ormanlarda dolanıp ağlayan deli Totila'ya şarkı söylüyor. Ba lıkçı kralın ona anlattığının şarkısını söylüyor:
"Açlık çekme, susuzluk çekme. Kanatlarıma çık, nehrin balıkla . rını yiyelim, rüzgarı içelim." Ve sisin ona anlattıklarının şarkısını söylüyor:
"Dondurucu soğuğu kesmeye geliyorum; halkın soğukta üşümesin diye." Ve gökyüzündeki atların ona anlattıklarının şarkısını söylüyor:
"Eyerle bizi ve yağmuru aramaya gidelim. " Ama protestan bir mezhebin misyonerleri şeytan
işi olduğu için
şamanı tüylerini, çıngıraklarını ve şarkılarım bırakmaya zorladılar; şaman artık engerek ısırıklarını iyileştiremiyor, ne kuraklık zaman larında yağmur getirebiliyor ne de gördüklerinin şarkısını söyle mek için toprağın üzerinde uçabiliyor. Ticio Escobar'la bir söyleşi sinde, şaman şöyle diyor: Şarkı söylemeyi bıraktım ve hastalandım. Düşlerim nereye gittiklerini bilmiyorlar ve huzurumu kaçırıyorlar. Ben yaşlıyım, zavallıyım. Sonuçta, benim olanı reddetmenin ne fay dası olur bana? Şaman bunu 1 986'da diyor. 1 6 1 4'te Lima başpiskoposu bütün quenaların ve diğer yerli müzik aletlerinin ateşe atılmasını emret miş ve yerlilerin bütün danslarım, şarkılarım ve seremonilerini ya saklamıştı; iblis onlarda tuzaklarını gerçekleştirmeye devam ede mesin diye. Ve 1625'te Guatemala'da Real Audiencia yargıcı yerlile rin danslarını, şarkılarım ve seremonilerini yasaklamış, yapanları
GÖKKUŞAGININ YASAKLANIŞININ BEŞ YÜZYILI yüz kırbaç cezasıyla cezalandırmıştı,
173
çünkü onlarda iblislerle an
laşma vardı.
Yerlilerden özgürlüklerini ve mallarım almak için onlardan kimlik simgelerini alıyorlar. Şarkı söylemelerini, dans etmelerini, tanrıla rım düşlemelerini yasaklıyorlar; oysa uzak Yaratılış günlerinde tan rıları tarafından şarkıları söylenmiş, dansları edilmiş, düşleri kurul muştu yerlilerin. Sömürge krallığının keşişleri ve memurlarından bugün Latin Amerika'da üreyen Kuzey Amerikan mezheplerinin misyonerlerine kadar nicesi yerlileri İsa adına çarmıha gerdi: Pagan putperestleri cehennemden kurtarmak için Hıristiyanlaştırmak ge rekiyordu çünkü; talana bahane olarak Hıristiyanların Tanrısı kulla nılıyordu. Başpiskopos Desmond Tutu Afrika'yı kastediyor ama Amerika için de geçerli:
"Geldiler. Onların İncili vardı, bizim toprağımız vardı. Bize 'Gözlerinizi kapayın ve dua edin,' dediler. Gözlerimizi açtığımızda onların toprağı vardı, bizim İncilimiz vardı." •
Buna karşılık modem devletin doktorları aydınlanma bahanesini tercih ediyorlar: Cahil barbarları karanlıktan kurtarmak için uygar laştırmak gerekir. Eskiden ve şimdi, ırkçılık bir adalet gösterisinde sömürgeci bir kalıntıya dönüşüyor. Sömürgeleştirilen kişi bir alt adamdır, batıl itikat yetisi vardır ama din yetisi yoktur, folklor yeti si vardır ama kültür yetisi yoktur: Alt-insan insanlıkaltı muameleye layıktır ve kıt değeri çalışmasının meyvelerinin düşük fiyatlı olma sından kaynaklanır. Irkçılık, bütün bu yüzyıllar ve sürekli horgörü nün farklı aşamaları boyunca sömürgeci ve yeni sömürgeci yağma yı meşrulaştırmıştır. Latin Amerika yerlilere, büyük güçlerin Latin Amerika'ya davrandığı gibi davranmıştır.
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 74
Gabriel Rene-Moreno geçen yüzyılın en prestijli Bolivyalı tarihçi siydi. Günümüzde Bolivya Üniversitelerinden biri onun adını taşı yor. Ulusal kültürün bu ulu adamı yerlilerin
yaz ırkla çifleştiklerinde katır ürediğine
eşek olduğuna ve be
inanıyordu. Yerli beynini
ve melez beynini tartmıştı, onun terazisine göre beyaz ırkın beynin den beş, yedi veya on ons daha hafif geliyorlardı ve bu yüzden on ları
cumhuriyet özgürlüğünü kavramakta beyinsel olarak yetersiz
addediyordu. Rene-Moreno'nun çağdaşı ve meslektaşı Perulu Ricardo Palma
yerlilerin aşağılık ve yoz bir ırk olduklarını
yazdı. Arjantinli Do
mingo Faustino Sarmiento ise Araucan yerlilerinin özgürlükleri için verdikleri uzun mücadeleyi şöyle övüyordu:
Onlar en baş edi lemez/eridir, demek istediğim, uygarlık ve Avrupa asimilasyonuna en az yatkın, en dikkafalı hayvanlardır. Latin Amerika tarihinde en kıyıcı ırkçılıkla, on dokuzuncu yüz
yıl sonlarının en meşhur, en saygı duyulan en.telektüellerinin söz cüklerinde ve modem devleti kuran liberal politikacıların icraatla rında karşılaşılır. Bazen bunlar köken olarak yerlidirler, eğer pamuk lu calzon'larını Avrupa pantolonuyla ve deri sicimlerden yapılma huarache'lerini ayakkabılarla değiştirmezlerse yerlilere ana cadde lerde yürümeyi ve kamu meydanlarında oturmayı yasaklayan Mek sika kapitalist modernizasyonunun kurucusu Porfırio Diaz gibi. Britanya İmparatorluğu tarafından yürütülen dünya pazarına eklemlenme zamanlarıydı ve yerlilerin
bilimsel
açıklamalarla hor
görülmesi topraklarının ve kol emeklerinin gasp edilmesine doku nulmazlık bahşediyordu. Pazar kahve istiyordu mesela, ve kahve de daha çok toprak da ha çok kol emeği istiyordu. O zaman, diyelim Guatemala'nın bir ilerleme adamı olan liberal başkanı Justo Rufino Barrios, sömürge döneminin zorunlu çalışma sistemini yeniden kuruyor ve dostları na yerlilerin toprakla!"ını ve sayısız yerli gündelikçiyi hediye edi yordu.
GÖKKUŞAGININ YASAKLANIŞININ BEŞ YÜZYILI
175
Irkçılık Guatemala gibi sık sık girişilen yok etme dalgalarına rağ men yerlilerin inatçı çoğunluk olmaya devam ettiği ülkelerde en kör vahşetle ifade edilir. Günümüzde daha kötü ödenen bir el emeği yok: Maya yerlileri bir kental kahve, pamuk ya da bir ton şekerkamışı toplamak için 65 cent alıyorlar. Yerliler askeri izin almadan mısır bile ekemiyorlar ve çalışma izni olmadan yer değiştiremiyorlar. Ordu kitlesel kolgücü nün celp işlemlerini ihracata yönelik ekim ve hasata göre organize ediyor. Plantasyonlarda kabul edilen üst sınırın 50 katı daha zehirli bitki ilaçları kullanılıyor. Annelerin sütü Batı dünyasının en kirli sütü. Rigoberta Menchu'nun küçük erkek kardeşi Felipe ve en iyi arkadaşı Maria, uçaklardan serpilen bitki ilaçları yüzünden çocuk ken öldüler. Felipe kahvede çalışırken öldü. Maria, pamukta. Son radan ordu Rigoberta'nın ailesinden kalanları ve köyünün diğer bü tün üyelerini maçetalarla ve kurşunlarla bitirdi. O, bunu anlatmak için hayatta kaldı. Neşeli bir dokunulmazlıkla, 1 9 8 1 ve 1 983 yılları arasında, bin lerce erkek ve kadının öldürüldüğü en yoğun yok etme kampanya larından biri boyunca haritadan 440 yerli köyünün silindiği resmi olarak kabul edildi. Sierraların temizliği, toprağın yok edilmesi pla nı sayısız çocuğun hayatını da aldı. Guatemalalı askerler isyan de fosunun genlerden aktarıldığı kesin bilgisine sahipler. Kusurluluğa, avareliğe mahkum, düzen ve ilerleme yetisinden yoksun bir alt ırk, daha iyi bir talihe layık mıdır? Kurumsal şiddet, devlet terörü, bu konuda en ufak bir şüpheye yer bırakmıyor. İşgal ciler artık demirden şövalye giysileri kullanmıyorlar, Vietnam sa vaşı üniformaları giyiyorlar. Ve beyaz tenli değiller: ya kanlarından utanç duyan melezler bunlar ya da zorla askere alınan ve intiharla rı anlamına gelen cinayetleri işlemeye zorlanan yerliler. Guatemala yerlileri hor görüyor, Guatemala kendini hor görüyor. Bu alt ırk, Avrupalı matematikçiler daha varlığını bilmezden bin yıl önce sıfır rakamını bulmuştu. Ve bizim zamanımızın astronom larından bin yıl önce, şaşırtıcı bir kesinlikle, evrenin yaşını bilmiş lerdi. Mayalar zamanın yolcuları olmayı sürdürüyorlar:
Yolda giden bir adam nedir? Zaman.
BİZ HAYIR DİYORUZ
1.76
Onlar Henry Ford'un bize açıkladığı gibi vakitin nakit olduğunu bilmiyorlar. Zaman, uzayın kurucusu, onlara kutsal geliyor, kızlan toprak ve oğullan insanlığın kutsal geldiği gibi: Toprak gibi, insan lar gibi zaman da ne alınabilir ne satılabilir. Uygarlık, onları bu ha tadan döndürmek için elinden geleni yapıyor.
Uygarlık? Tarih onu anlatan sese göre değişir. Amerika'da, Avrupa' da ya da herhangi bir yerde. Romalılar için barbarların istilası olan şey Almanlar için güneye göç tür. '
Şimdiye kadar, Amerika tarihini anlatan ses yerlilerin sesi değil. İspanyol işgalinin arifesinde tanrıların ağzı olan Mayalı bir kfilıin haber vermişti:
Açgözlülük bitince, dünyanın yüzü özgür kalacak, elleri özgür kalacak, ayakları özgür kalacak. Peki ağzı özgür kalın
ca, ne diyecek? Ne söyleyecek hiç dinlenmeyen öteki ses? Şu ana dek tek bakış açısı olan galiplerin bakış açısına göre yer lilerin alışkanlıkları her zaman onların iblis tarafından ele geçirildi ğini ve biyolojik aşağılığını teyit eder. Sömürge hayatının ilk gün lerinden beri böyle oldu: Karayip adalarındaki yerliler kölece çalışmayı reddederek inti har mı ediyorlar? Çünkü tembeller. Sanki bütün bedenleri yüzmüş gibi, çıplak mı dolaşıyorlar? Çün kü vahşilerin utanması yoktur. Mülkiyet hakkından habersizler mi, her şeyi paylaşıyorlar mı, zenginlik hırsından yoksunlar mı? Çünkü insandan çok maymuna akraba düşerler. Şüphe çekecek kadar sık mı yıkanıyorlar? Çünkü Engizigyon ateşlerinde yakılan Muhammet dini sapkınlarına benziyorlar. Çocuklarını hiç dövmüyor, onları özgür mü bırakıyorlar? Çün kü ceza vermekten acizler, ne de doktrinleri var. Düşlere inanıyor ve düşlerindeki seslere itaat mi ediyorlar? Çün kü şeytanın etkisindeler ya da katıksız birer aptallar. Ne zaman acıkırlarsa o zaman yiyorlar, yemek saati geldiğinde değil, öyle mi? Çünkü içgüdülerine hükmetme yetisinden yoksun lar. Ne zaman istek duyarlarsa o zaman mı sevişiyorlar? Çünkü ib-
GÖKKUŞAGININ YASAKLANIŞININ BEŞ YÜZYILI
177
lis onları ilk günahı tekrarlamaya teşvik ediyor. Eşcinsellik serbest mi? Bekaretin hiçbir önemi yok mu? Çünkü ne idükleri belirsiz, cehennemin kabul odasında yaşıyorlar.
1 523 'te. Nikaragua kabile reisi işgalcilere sordu: "Ya sizin kralınız, kim seçiyor onu?" Kabile reisi köylerin ihtiyarları tarafından seçilmişti. Ya Kastil ya Kralı, köylerinin ihtiyarları tarafından mı seçilmişti? Kolomb-öncesi Amerika geniş ve çeşitliydi ve Avrupa'nın gör mekten aciz olduğu, dünyanın hiiHi habersiz olduğu demokrasi bi çimleri barındırıyordu. Amerikan yerli gerçekliğini İnka imparator larının despotizmine ya da Aztek hanedanlığının kanlı pratiklerine indirgemek Rönesans Avrupası gerçekliğini monarşilerinin tiranlı ğına ya da uğursuz Engizisyon seremonilerine indirgemeye denk düşer. Guarani geleneğinde, örneğin, kabile reisleri kadınların ve er keklerin oluşturduğu oturumlarda seçilirler - ve eğer kolektif irade yi yerine getirmezse oturumlar reisi azleder. Iroque geleneğinde ka dınlar ve erkekler eşit olarak yönetirler. Şefler erkek olur ama onla rı göreve getiren ve azledenler kadınlardır, Matronas Divanı'ndan beri, bütün konfederasyonun pek çok temel meselesi üzerine karar gücü onlardadır. Çok eskiden, 1 600 yılında Iroqueli erkekler kendi hesaplarına mücadele etmeye atıldıklarında kadınlar aşk grevi yap tılar. Ve kısa zaman sonra tek başına uyumak zorunda kalan erkek ler paylaşılan yönetime boyun eğdiler.
1 9 1 9'da Panama'nın askeri şefi, San Blas adalarında zaferini ilan et ti: "Kuna yerlileri artık mula giymeyecekler, uygar giysiler giye cekler." Ve yerlilerin bir daha asla burunlarını boyamayacaklarını, artık olması gerektiği gibi yanaklarını boyayacaklarını ve altın halkala rını bir daha asla burunlarına takmayacaklarını, artık kulaklarına ta kacaklarını ilan etti. Olması gerektiği gibi.
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 78
Bu horozun ötüşünden yetmiş yıl sonra, günümüzün Kuna yer lilerinin boyalı burunlarında altın halkalar ışıldamaya devam edi yor ve pek çok renkli kumaştan yapılma, her zaman şaşırtıcı bir muhayyile ile güzelliği bir araya getiren mulalarını giymeyi sürdü rüyorlar: Yaşarken mulalarını giyiyor, ölüm geldiği zaman onunla toprağa gömülüyorlar. 1 989'da, Kuzey Amerikan işgalinin arifesinde General Manuel Noriega Panama'nın insan haklarına saygılı bir ülke olduğunu te min etti: "Biz bir kabile değiliz," diye güvence verdi general.
Yerli toplulukların ellerindeki arkaik teknikler, And sıradağlarında ki çölleri bereketli yapmıştı. İhracata yönelik özel latifundiaların ellerindeki
modern teknolojiler Andlar'da
ve diğer her yerdeki be
reketli toprakları çöle çeviriyor. Üretim tekniklerinde beş yüzyıl geriye dönmek saçma olurdu: ama daha küçük alandan daha fazla kar elde etmek için insanları sı kıp suyunu çıkaran, ormanları yok eden, toprağın ırzına geçen, ne hirleri zehirleyen bir sistemin yol açtığı felaketten haberdar olma mak daha az saçma değil. Doğayı ve insanları uluslararası pazarın sunaklarında kurban etmek saçma değil mi? Bu saçmalıkta yaşıyo ruz. Ve bunu sanki tek olası kaderimizmiş gibi kabul ediyoruz.
İlkel kültür denilenler hiilii tehlikeli sayılıyorlar çünkü sağduyu
larını kaybetmediler. Sağduyu doğal yayılımı yüzünden aynı za manda komünal duyu. Eğer hava herkese aitse, neden toprağın sa hibi olmak gereksin? Eğer topraktan geliyorsak ve toprağa dönü yorsak, toprağa karşı işlenen herhangi bir cinayet bizi de öldürmez mi? Toprak beşik ve mezardır, ana ve yoldaştır. İlk yudum, ilk lok ma ona sunulur, dinlendirilir, erozyondan kurtarılır. Sistem bilmezden geldiğini hor görüyor, çünkü tanımaktan korktuğunu bilmezden geliyor. Irkçılık da korkunun bir maskesidir. Yerli kültürler hakkında ne biliyoruz? Vahşi Batı filmlerinin bi ze anlattıklarını. Ya Afrika kültürleri hakkında, ne biliyoruz? Hiç var olmayan Tarzan öğretmenin bize anlattıklarını. Bahia içlerinden siyah bir şair şöyle diyor:
çaldılar. Sonra Afrika'yı benden çaldılar.
Önce beni Afrika'dan
GÖKKUŞAÖININ YASAKLANIŞININ BEŞ YÜZYILI
179
Amer_ika'nın belleği ırkçılık tarafından paramparça edildi. Hala sanki yalnızca Avrupa'nın ve başka hiç kimsenin çocuklarıymışız gibi davranıyoruz.
Geçen yüzyılın sonlarında bir İngiliz doktor, John Down, bugün kendi adını taşıyan bir sendromu saptadı. Bir kromozom bozuklu ğunun alt ırklara geri dönüşe neden olduğuna ve mongol idiotlar, siyah idiotlar ve aztek idiotlar yarattığına inanıyordu. Aynı tarihlerde bir İtalyan doktor, Cesare Lombroso, katil do ğan'a siyahların ve yerlilerin fiziksel özelliklerini atfediyordu. Daha o zamanlardan yerlilerin ve siyahların doğuştan suça ve zihinsel yetersizliğe eğilimli olduğu şüphesini bilimsel temellere oturttu. Geleneksel çalışma araçları olan yerliler ve siyahlar o za mandan beri aynı zamanda
bilim nesneleri'dir.
Lombroso ve Down'la aynı dönemde Brezilyalı bir doktor, Ra imundo Nina Rodrigues siyah sorunu üzerine çalışmaya koyuldu. Kendisi de bir melez olan Raimundo Nina Rodrigues
kan karışımı nın alt ırk karakterlerini devam ettirdiğini ve bu yüzden de Brezil ya'daki siyah ırkın bizim bir halk olarak aşağı olmamızın temelfak törlerinden birini oluşturduğu sonucuna vardı. Bu psikiyatri dokto ru Afrika kökenli ilk Brezilya kültürü araştırmacısıydı. Bunu klinik bir vaka gibi çalıştı: siyah dinleri patoloji olarak, transları histeri gösterileri olarak ... Kısa zaman sonra, Arjantinli bir doktor, sosyalist Jose Ingenie ros
insan ırkının rezil posası olan siyahların uygarlaşmış beyazlar dan çok andropoid maymunlara yakın olduğunu yazdı. Çaresi ol
mayan aşağılıklıklarını göstermek için Ingenieros şu kanıtı öne sü rüyordu:
Siyahların dini düşünceleri yoktur. düşünceler denizi aşmıştı: siyah ticareti yapanların
Aslında dini
gemilerindeki kölelerle beraber. İnsan onurunun inatçılığına bir ör nek: Amerika kıyılarına yalnızca aşk ve savaş tanrıları ulaştılar. Bu na karşılık, ekinleri ve sahiplerin kölelerini çoğaltan bereket tanrı ları yolda suya düştüler. Zorlu güzergilhı tamamlayan kavgacı ve aşık tanrılar kılık de ğiştirmek zorunda kaldılar. Hayatta kalıp Afrika'dan vahşice kopa-
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 80
rılan ve eşya gibi satılan milyonlarca kadına ve erkeğe yardım et mek için beyaz azizler kılığına girmeleri gerekti. Ogum, demir tan rısı, Aziz Jorge, Aziz Antonio ya da Aziz Miguel yapıldı; Shango da bütün gürlemesi ve öfkesiyle Azize Barbara'ya dönüştü. Obatala İsa oldu ve Oshun, tatlı suların güzel ilahesi Candelaria Bakiresi... Yasaklı tanrılar. İspanyol ve Portekiz sömürgelerinde ve diğer hepsinde: Karayipler'in İngiliz adalarında köleliğin kaldırılmasın dan sonra tambur çalmak ve Afrika usulü rüzgar sesi çıkarmak ya sak olmayı sürdürüyordu ve basitçe herhangi bir Afrika tanrısına ait bir görüntüye sahip olmak hala hapisle cezalandırılıyordu. Yasaklı tanrılar, çünkü tehlikeli biçimde insan tutkularını aşka getiriyor ve bu tutkularda ete kemiğe büfünüyorlardı. Friedrich Nietzsche bir keresinde şöyle demişti:
"Ben yalnızca dans etmeyi bilen bir tanrıya inanabilirim." Jose Ingenieros gibi Nietzsche de Afrika tanrılarını tanımıyor du. Eğer bilseydi, belki onlara inanırdı. Belki bazı düşüncelerini değiştirirdi. Ya Jose Ingenieros, kim bilir?
Siyah ten telafisi imkansız fabrika hatalarını ihbar ediyor. Böylece, aynı zamanda ırksal da olan muazzam sosyal eşitsizlik bahanesini kalıtsal özelliklerde buluyor. Humboldt bunu iki yüzyıl önce gözlemlemişti, bütün Amerika' da böyle olmaya devam ediyor: Sosyal sınıflar piramidinin en altın da siyahlar, tepesinde beyazlar vardır. Brezilya'da mesela, ırksal demokrasi en beyazların yukarıda ve en siyahların aşağıda olma sından oluşur. James Baldwin Birleşik Devletler'deki siyahlar üze rine konuşuyor:
"Mississippi'yi bırakıp kuzeye geldiğimizde, özgürlükle karşı laşmadık. İş pazarındaki en kötü yerlerle karşılaştık ve hiilii oralar dayız. "
Kuzey Arjantinli bir yerli, Asunci6n Ontiveros Yulquila, bugünler de çocukluğuna damgasını vuran travmayı anımsıyor:
GÖKKUŞAGININ YASAKLANIŞININ BEŞ YÜZYILI
181
"İyi ve güzel insanlar İsa'ya ve Bakireye benzeyenlerdi. Ama benim annem ve babam Abra Pampa kilisesinde gordiiğüm İsa w Bakire Meryem görüntülerine hiç ama hiç benzemiyordu." Kendi yüzü doğanın bir hatasıdır. Kendi kültürü cehaletin bir .
kanıtı ya da kefaretini ödemesi gereken bir suçtur.
Uygarlaşbrmlk
düzeltmektir. •
Biyolojik kadercilik, doğuştan tembelliğe, şiddete ve sefalete mah kum edilen
alt
ırkların damgası, tarihsel talihsizliğimizin gerçek
nedenlerini görmemizi engellemekle kalmıyor yalnızca. Üstüne üst lük, ırkçılık hor görülen kültürlerin yüz yıllardır süren takibata, aşağılamaya, değersizleştirmeye rağmen mucizevi bir şekilde, iyi kötü devam ettirdiği ve onlarda vücut bulduğu temel somut değer leri bilmemizi ya da tanımamızı da engelliyor. Bu temel değerler müzelik nesneler değildirler. Tarihsel faktörlerdir; bizim ne yöne tenlerin ne de yönetilenlerin olduğu zaruri Amerika keşfimiz için
elzemdirler. Bu değerler onları reddeden sistemi suçlarlar.
Bir zaman önce, İspanyol din adamı lgnacio Ellacuria bana şu Ame rika'nın keşfi hikayesinin ona saçma geldiğini söyledi. Zalimin keş fetme yeteneği yoktur, dedi: "Zalimi keşfeden mazlumdur." O, zalimin kendisini bile keşfedemeyeceğine inanıyordu. Zali min hakiki gerçekliği yalnızca mazlumun olduğu yerden görülebi lirdi. Ignacio Ellacuria kurşunlarla tarandı, bu affedilmez ifşa yetene ğine inandığı ve kehanet gücündeki inancının risklerini paylaştığı için. Onu öldüren El Salvadorlu askerler mi, yoksa kendisini açık eden bakışa tahammül edemeyen bir sistem mi?
1992
Onlar Gibi Olmak
Kari Hubener'e
DÜŞLER VE KARABASANLAR aynı malzemeden yapılıyorlar, ama bu karabasan bizim izin verilen tek düşümüz olduğunu söylüyor: hayatı hor gören, eşyalara tapan bir gelişim modeli.
ONLAR GİBİ OLABİLİR MİYİZ? Politikacıların vaadi, teknokratların varlık sebebi, işsizlerin fanta zisi: Üçüncü Dünya Birinci Dünya'ya dönüşecek; zengin, kültürlü ve mutlu olacak; eğer iyi davranırsa, kendisine emredilenleri hiç konuşmadan, hiç "ama" demeden yaparsa. Bir refah kaderi, televiz yon dizisi Tarih'in son bölümünde açlıktan ölenlerin iyi hal ve gidi şini tazmin edecek.
Onlar gibi olabiliriz,
diye ilan ediyor azgeliş
mişlerin gelişimi ve geri kalmışların modenıizasyonu yolunda ya nan devasa ışıklı levha.
Ama olamayan olamaz ve üstelik bu imkansızdır, boğa güreşçi si Pedro el Gallo'nun çok iyi dediği gibi. Eğer yoksul ülkeler zen gin ülkelerin üretim ve israf düzeyine çıksalardı gezegen öl1irdü. Bizim endüstriyel uygarlık tarafından büyük ölçüde zehirlenmiş ve tüketim toplumu tarafından son damlasına kadar sömürülmüş baht sız gezegenimiz şimdi bile koma halinde. Son yirmi yılda, insanlık üç katına çıkarken, erozyon Birleşik Devletler'in ekilebilir alanlarının eşdeğer bölümünü katletti. Pazara ve mala dönüşen dünya her yıl on beş milyon hektar ormanını kay bediyor. Bunlardan altı milyonu çöle dönüşüyor. Hor görülen doğa sermaye birikiminin hizmetine sunuldu. Toprak, hava ve su zehirle-
ONLAR GİBİ OLMAK
1 83
niyor; para kar oranı düşmeden daha çok para üretsin diye. En kısa sürede en çok kazanan en yetenekli sayılıyor. Endüstriyel gazların asit yağmuru kuzey yanmkürenin orman ları ve göllerini katlederken bir taraftan da toksik atıklar nehirleri ve denizleri zehirliyor, güneyde ihraca dönük tarım endüstrisi ağaç lan ve insanları telef ederek ilerliyor. Kuzeyden güneye, batıdan doğuya, insanlık, taşkın bir heyecanla, bindiği dalı kesiyor. Orpıandan çöle: modernleşme, talan etme. Amazon'un durmak bilmez ateşinde her yıl açgözlülük uygarlığı tarafından ateşe verilen yarım Belçika büyüklüğünde bir alan yanıyor, bütün Latin Amerika' da toprak kelleşip kuraklaşıyor. Latin Amerika'da
dakika başı,
bü
yük çoğunluğu yabancı tüketim için özellikle et ve ahşap üreten şir ketler tarafından kurban edilen yirmi iki hektar orman ölüyor. Kos tarika sığırları Birleşik Devletler'de McDonald's hamburgerlerine dönüşüyor. Yarım yüz yıl önce, ağaçlar Kostarika topraklarının dörtte üçünü kaplıyordu: Şimdi kalan ağaçlar çok az ve bugünkü or mansızlaştırma ritmiyle bu küçük ülke yüzyıl sonunda kel bir top rak olacak. Kostarika Birleşik Devletler'e et ihraç ediyor ve Birleşik Devletler'den kendi topraklarında uygulanması yasak olan tarım ilaçları alıyor. Çok az ülke herkesin kaynaklarını saçıp savuruyor. İsraf toplu munun suçu ve hezeyanı: İnsanlığın en zengin yüzde 6'sı bütün enerjinin ve dünyada tüketilen doğal kaynakların üçte birini yutu yor. İstatistiki verilerin açıkladığına göre tek bir Kuzey Amerikalı elli Haitili kadar tüketiyor. Elbette istatistiki veri bir Harlem sakini ni ya da Baby Doc Duvalier'i tanımlamıyor ama ne olursa olsun sor maya değer: Bir anda elli Haitili de elli Kuzey Amerikalı kadar tü ketseydi ne oludu? Ne olurdu Güney'in sınırsız nüfusu da Kuzey'in dokunulmaz açgözlülüğüyle yutsaydı dünyayı? Bu çılgın ölçekte lüks mallar, otomobiller, buzdolapları, televizyonlar, nükleer sant raller ve elektrik santralleri de kat kat artsaydı ne olurdu? Atmosfer deki ısınma yüzünden artık kendinden geçme durumuna yakın olan iklime ne olurdu? Toprak ne olurdu, erozyondan bize kalan azıcık toprak? Ya su, insanlığın dörtte birinin içtiği nitratla, tarım ilaçla rıyla, merkürlü ve kurşunlu endüstriyel atıklarla kirlenmiş su? Ne olurdu? Olmazdı. Gezegenden taşınmak zorunda kalırdık. Sahip 91duğumuz artık iyice tükenmiş bu gezegen bunu karşılayamazdı.
1 84
BİZ HAYIR DİYORUZ Uçurumun kenarında salınan dünyanın sallantıdaki dengesi, ada
letsizliğin sürekliliğine bağlı. Azınlığın israfı için çoğunluğun sefa leti gerekli. Azıcık kişi daha çok tüketmeyi sürdürsün diye çoğun luğun daha az tüketmesi gerekiyor. Ve kimse çizginin dışına çıkma sın diye sistem savaş silahlarını kat kat artırıyor. Yoksulluğa karşı mücadele etme yeteneğinden yoksun, yoksullara karşı savaşıyor, bu arada egemen kültür, militarize kültür, iktidarın uyguladığı şid dete hayır duaları ediyor. İsraf ayrıcalığına dayanan
American way of life
yalnızca ege
menlik altındaki ülkelerin egemen azınlığı tarafından yaşanabili yor. Onun kitlesel tesisi insanlığın kolektif intiharını barındırıyor. Olası, değil. Ama arzulanır olur muydu?
ONLAR GİBİ OLMAK İSTER MİYİZ? İyi organize olmuş bir karınca yuvasında, kraliçe karıncalar çok az dır, işçi karıncalar, sürüyledir. Kraliçeler kanatlı doğar ve aşk yapa bilirler. Ne uçan ne de sevişen işçiler kraliçeler için çalışırlar. Polis karıncalar işçileri gözetlerler, kraliçeyi de gözetlerler.
Hayat, sen başka planlar yapmakla meşgulken başına gelenler dir,
diyordu John Lennon. Bizim amaçlarla araçların karıştırılma
sından mustarip çağımızda, yaşamak için çalışılmıyor, çalışmak için yaşanıyor. Bazıları her seferinde daha çok çalışıyorlar çünkü tükettiklerinden daha çoğuna ihtiyaçları var, ötekilerse ihtiyaç duy duklarından daha fazlasını tüketmeyi sürdürmek için her seferinde daha çok çalışıyorlar. Sekiz saatlik mesainin Latin Amerika'da yalnızca soyut sanatın alanında kalması normal görünüyor. Resmi istatistiklerin çok nadir itiraf ettikleri çift iş, açlıktan sıyrılmanın başka yolunu bulamayan pek çok insanın gerçeği. Ama, insanın gelişmenin zirvelerinde ka rınca gibi çalışması normal geliyor mu? Zenginlik özgürlüğe mi götürür, yoksa özgürlük korkusunu kat kat çoğaltır mı? Olmak sahip olmaktır, diyor sistem. Ve tuzak "daha çok sahip olan daha çok ister"den ibaret, uzun lafın kısası insanlar sonunda eşyalara ait oluyorlar ve onların emrinde çalışıyorlar. Günümüzde evrensel ölçekte tek modelmiş gibi dayatılan tüketim toplumunun
ONLAR GİBİ OLMAK
1 85
hayat tarzı zamanı bir ekonomik kaynağa dönüştürüyor, her sefe rinde daha kıt, daha pahalı: Zaman satılır, kiralanır, yatırıma dönüş türülür. Ama zamanın sahibi kim? Otomobil, telefon, video, kişisel bilgisayar, cep telefonu ve öteki mutluluk alametleri, zaman kazan
mak ya da zaman geçirmek için doğan makineler zamana hükmedi yorlar. Otomobil mesela, yalnızca kentsel mekan talep etmiyor, ay nı zamanda insan zamanı da talep ediyor. Teoride, otomobil zama
nı ekonomik kullanmaya
hizmet eder, ama pratikte onu yutuyor.
Çalışma zamanının büyük bölümü işe ulaşım masraf kalemine ay rılıyor, modem dev kentlerdeki trafik tıkanıklığı yüzünden bu da her seferinde daha çok zaman kaybı anlamına geliyor. Ekonomi alimi olmaya gerek yok. Teknolojik ilerlemenin, ve rimliliği kat kat artırırken, çalışma süresini azaltacağını çıkarsamak için sağduyu yeter. Bununla beraber, sağduyu ne boş zamandan du yulan paniği, ne tüketimin tuzaklarını ne de reklamların manipülas yon gücünü öngörebildi. Japon şehirlerinde yirmi yıldan bu yana haftada 47 saat çalışılıyor. Bu arada Avrupa'da çalışma saati azaldı ama çok yavaş, verimlilikteki hızlı gelişmeyle hiçbir ilgisi olmayan bir ritimde. Otomasyona geçmiş fabrikalarda önceden bin işçinin olduğu yerde şimdi on işçi var; ama teknolojik ilerleme özgürlük alanlarını genişletmek yerine işsizlik üretiyor. Zaman kaybetme öz gürlüğü: Tüketim toplumu böyle bir savurganlığa yetki vermiyor. Kitle turizmini endüstrileştiren büyük şirketler tarafından organize edilen tatiller bile bitkin düşüren bir meşgaleye dönüştüler.
öldürmek:
Zaman
Modem plajlar karınca yuvasına dönüşen kentlerdeki
günlük yaşamın baş dönmesini yeniden üretiyorlar. Antropologların söylediklerine göre, paleolitik çağda atalarımız haftada yirmi saatten fazla çalışmıyorlardı. Haberlerin söylediğine göre, İsviçre'deki çağdaşlarımız 1 988 sonlarında haftalık çalışma saatinin kırk saate inmesini bir referandumda oyladılar. Ücreti dü şürmeden mesaiyi düşürme. İsviçreliler karşı oy kullandılar. Karıncalar antenlerini dokundurarak iletişim kuruyorlar. Tele vizyon antenleri çağdaş dünyanın güç merkezleriyle iletişim kuru yor. Küçük ekran bize mülkiyet arzusunu, tüketim hezeyanını, re kabet hırsını ve başarı kaygısını sunuyor, tıpkı Kolomb'un yerlilere incik boncuk sunması gibi. Karlı mallar. Ama reklamlar bize Birle-
1 86
BİZ HAYIR DİYORUZ
şik Devletler'in Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, gezegende satılan bü
tün sakinleştirici ilaçların neredeyse yarısını
tükettiğini söylemi
yor. Son yirmi yılda Birleşik Devletler'de günlük çalışma süresi art tı. Bu dönemde
stres hastalığından çekenlerin
sayısı
ikiye katlandı.
GAZ ODASI OLARAK KENT
Bir köylünün bir inekten az bir tavuktan daha çok değeri var, diye bilgi verdiler bana Paraguay'da, Caaguazu'da. Ve Brezilya'nın ku zeydoğusunda:
Ekenin toprağı yok, toprağı olan ekmiyor.
Kırlarımız boşalıyor, Latin Amerika şehirleri ülkeler kadar bü yük cehennemler oluyorlar. Meksiko Kenti yılda yanın milyon in san ve otuz kilometrekare ritminde büyüyor; şimdiden Norveç'ten beş kat fazla sakini var. Kısa bir süre sonra, yüzyıl sonunda Meksi ka'nın başkenti ve Brezilya şehri Sao Paolo dünyanın en büyük şe hirleri olacaklar. Güney yanmkürenin şehirleri de kuzeyin büyük şehirleri gibi, ama deforme eden bir aynanın görüntüleriyle. Kopyacı moderni zasyon modelin kusurlarını kat kat çoğaltıyor. Latin Amerikan baş kentleri gürültücü ve duman dolu, ne bisiklet yollan var ne de tok sik gazlar için filtreleri. Temiz hava ve sessizlik öyle nadir ve paha lı mallar ki zenginlerin en zenginleri bile satın alamıyorlar. Brezilya'da Volkswagen ve
Ford filtresiz otomobiller üretiyor
lar, Brezilya'da ve diğer Üçüncü Dünya ülkelerinde satınak için. Bu na karşılık Volkswagen ve Ford'un aynı Brezilya fabrikalarında Bi rinci Dünya'ya satmak içinfiltreli (katalitik dönüştürücülü) otomo biller üretiliyor. Arjantin ihraç etmek için kurşunsuz benzin üreti yor. İç pazar içinse zehirli benzin üretiyor. Bütün Latin Amerika'da otomobillerin egzoz borularından kurşun kusma özgürlüğü var. Oto mobillerin bakış açısına göre kurşun oktanı yükseltir ve kar marjı nı artırır. İnsanların bakış açısına göre, kurşun beyne ve sinir siste mine zarar verir. Şehrin sahibi otomobiller davetsiz misafirleri din lemiyorlar. 2000 yılı, gelecek anılan: oksijen maskeli insanlar, cıvıldamak yerine öksüren kuşlar, büyümeyi reddeden ağaçlar. Halen Meksiko Kenti'nde şöyle söyleyen levhalar var:
Duvarı rahatsız etmemeniz
rica edilir ve lütfen kapıya vurmayınız.
Henüz şöyle levhalar yok:
ONLAR GİBİ OLMAK
187
Nefes almamanız tavsiye edilir. Bu kaınu sağlığı uyarılan acaba ne zaman görülecek? Otomobiller ve fabrikalar atmosfere her gün on bir bin ton düşman gaz ve duman hediye ediyorlar. Havada lekeli bir sis var, artık çocuklar kanlarında kurşunla doğuyorlar ve çok da uzak olmayan zamanlarda havası en temiz bölge olan şehrin üzeri ne birden fazla sefer ölü kuşlar yağdı. Şu anda karbon monoksit, sülfür bioksit ve azot oksit kokteyli insanlığın tolere edebileceği maksimum seviyenin üç katına ulaşıyor. Kentteki insanların tolere edebileceği maksimum değer ne acaba? Beş milyon otomobil: Sao Paolo şehri kalp krizinin eşiğinde bir hasta olarak tanımlanıyor. Bir gaz bulutu onu maskeliyor. Brezilya' nın en gelişmiş kenti yalnızca pazar günleri dışarıdan görülebiliyor. Merkezin bulvarlarındaki ışıklı levhalar her gün kent sakinlerini uyarıyor:
Hava kalitesi: Berbat. Ölçüm istasyonlarına göre hava 1 986 yılının 323 günü boyunca kirli ya da çok kirliydi. I 989 Haziranı'nda yağmursuz ve rüzgarsız birkaç gün boyunca
Şili Santiagosu, dünya kirlilik şaınpiyonluğu için Meksiko ve Sao Paolo şehirleriyle çekişti. Santiago'nun taın ortasındaki San Cristo bal tepesi bir smog maskesinin arkasına gizlenmiş, görünmüyordu. Yeni doğan Şili demokratik hükümeti şehrin havasına her gün karı şan sekiz yüz ton gaza karşı bazı minimum önlemler aldı. O zaman otomobillerin ve fabrikaların çığlıkları göğe yükseldi: Bu kısıtla malar şirket özgürlüğünü ihlal ediyordu ve mülkiyet hakkını yara lıyordu. Ötekilerin özgürlüğünü hor gören Para'nın özgürlüğü Ge neral Pinochet diktatörlüğü boyunca sınırsız olmuştu ve genel kir liliğe değerli bir katkı sunmuştu. Kirletme hakkı yabancı yatının için temel bir teşviktir, neredeyse cüce ücretler ödeme hakkı kadar önemlidir. Sonuç olarak General Pinochet Şilililerin bok soluma hakkını asla reddetmemişti.
CEZAEVİ OLARAK KENT İnsanları tüketen tüketim toplumu, insanları tüketmeye zorlarken, bir taraftan da televizyon okumuşlara ve okuma yazması olmayan-
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 88
lara şiddet dersleri üleştiriyor. Hiçbir şeyi olmayanlar her şeyi olan ların ancak çok uzağında yaşayabiliyorlar, ama her gün onları kü çük ekrandan gözetliyorlar. Televizyon tüketim şenliğinin müsteh cen israfını sergiliyor ve aynı zamanda kurşunlarla yol açma sana tını öğretiyor. Gerçeklik televizyonu taklit ediyor, sokaktaki şiddet televizyo nun başka araçlarla devamıdır. Sokak çocukları kendilerini gelişti rebilecekleri tek alan olan suçta özel inisiyatiflerini deniyorlar. On ların insan hakları, çalmaya ve ölmeye indiigeniyor. Kaderlerine terk edilmiş kaplan enikleri sürek avına çıkıyorlar. Herhangi bir kö şede pençelerini geçiriyor ve kaçıyorlar. Hayatları erken bitiyor, aç lığı, soğuğu ve yalnızlığı avutmaya yarayan uçucular ve diğer uyuş turuculardan tükenerek; ya da herhangi bir kurşun onu bir anda kı saltınca bitiyor hayatları. Büyük Latin Amerika kentlerinin sokaklarında yürümek, çok riskli bir aktiviteye dönüştü. Evde kalmak da. Cezaevi olarak kent: ihtiyacın mahkumu olmayan, korkunun mahkumu. Kimin bir şeyi varsa, ne kadar az olursa olsun, tehdit altında yaşıyor, ilk saldırının paniğine mahkum olarak. Kimin çok şeyi varsa, güvenlik kaleleri ne kapatılmış olarak yaşıyor. Büyük binalar ve konut öbekleri elektronik çağın feodal kaleleri. Timsahlı hendekleri eksik, bu ger çek, bir de ortaçağ kalelerinin heybetli güzellikleri eksik ama bü yük iner kalkar parmaklıkları, yüksek duvarları, gözetleme kulele ri ve silahlı bekçileri var. Artık himayeci değil de polis olan devlet, insaf göstermiyor, yoldan çıkanların çalışma ve eğitimin erdemleriyle evcilleştirilme si üzerine retoriklerin yapıldığı zamanlar artık geçmişte kaldı. Pa zar ekonomisi çağında, fazla gelen insan yavruları açlıkla ya da kurşunlarla ayıklanıyorlar. Sokak çocukları, marjinal kol emeğinin çocukları, ne topluma yararlılar ne de olabilirler. Eğitim parasını ödeyebilenlere ait, baskı onu satın alamayanlara karşı uygulanıyor.
New York Times'a göre
1 990 yılında ocak ve ekim aylan arasın
da polis Guatemala şehrinde kırktan fazla çocuğu öldürdü. Çocuk ların, dilenci çocukların, hırsız çocukların, çöp karıştıran çocukla rın cesetleri, dilsiz, gözsüz, kulaksız çöpe atılmış olarak bulundu. Uluslararası Af Örgütü'ne göre 1 989 yılı boyunca Brezilya şehirle ri Rio de Janeiro, Sao Paolo ve Recife'de 457 çocuk ve delikanlı öl-
1 89
ONLAR GİBİ OLMAK
dürüldü. Ölüm mangaları ve parapolisiye güçlerin diğer kuvvetleri tarafından işlenen bu cinayetler geri kalmış kırsal alanlarda değil, Brezilya'nın en önemli şehirlerinde oldu: Kapitalizmin
değilfazlasıyla olduğu yerlerde gerçekleşti.
olmadığı
Sosyal adaletsizlik ve
yaşamı hor görme ekonomik büyümeyle birlikte artıyor. Ölüm cezasının olmadığı ülkelerde ölüm cezası gündelik olarak mülkiyet hakkının savunulmasında uygulanıyor. Ve fikir üreticileri cinayete övgü düzmeye devam ediyorlar. 1 990'ların ortalarında bir mühendis otomobilinin teybiyle kaçan iki genç hırsızı kurşunlaya rak öldürdü. Bemardo Neustadt, Arjantin'in en etkili gazetecisi, te levizyonda yorumladı: Ben
de aynısını yapardım.
1 986 Brezilya se
çimlerinde, Afanasio Jazadji Sao Paolo eyaletinden bir milletvekili koltuğu kazandı. Bu eyaletin tarihinde en çok oy alan milletvekil lerinden biri oldu. Jazadji sınırsız popülaritesini radyo mikrofonla rından kazanmıştı. Programı bağıra çağıra ölüm mangalarını savu nuyor, işkenceyi ve suçluların kıyımını telkin ediyordu. Vahşi kapitalizm uygarlığında, mülkiyet hakkı yaşama hakkın dan çok daha önemlidir. İnsanlar eşyalardan daha değersizdir. Bu anlamda dokunulmazlık yasaları açıklayıcı oluyor. Güneyin üç ül kesinde askeri diktatörlükler tarafından uygulanan devlet terörünü beraat ettiren yasalar, cinayeti ve işkenceyi affettiler ama mülkiyete karşı işlenen suçları affetmediler (Şili, 1 978 tarihli 2 1 9 1 sayılı ya sa, Uruguay 1 986 tarihli 15848 sayılı yasa ve Arjantin 1 987 tarihli 2352 1 sayılı yasa).
İLERLEMENİN "TOPLUMSAL BEDELİ" Şubat 1 989, Caracas. Bir anda bilet fiyatları bulutların üzerine çıkı yor, ekmeğin fiyatı üç katına çıkıyor, halk öfkesi patlıyor: Sokak larda üç yüz ölü yatıyor ya da beş yüz ya da kim bilir. Şubat 1 99 1 , Lima. Kolera Peru kıyılarına saldırıyor, Chimbote Limanı ve Lima şehrinin sefil varoşlarına dadanıyor, birkaç günde yüz kişiyi öldürüyor. Hastanelerde ne serum var ne tuz. Hüküme tin ekonomik tedbirleri kamu sağlığına ayrılan azıcık kaynağı da yerle bir etti ve bir saniyede asgari ücretin altında kazanan kritik yoksulluk sınırındaki Perulu sayısını ikiye katladı. Asgari ücret ay
da 45
dolar.
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 90
Şimdiki savaşlar, elektronik savaşlar,
videogame
ekranlarında
oluyor. Kurbanlar ne duyuluyor ne görülüyor. Laboratuvar ekono misi de açlığı ve ırzına geçilmiş toprağı ne duyuyor ne görüyor. Uzaktan kumandalı silahlar hiç pişmanlık duymadan öldürüyorlar. Üçüncü Dünya'ya kendi gelişim programlarını ve ayarlama planla nın dayatan uluslararası teknokratlar da uzaktan ve dışarıdan öldü rüyorlar. Bir çeyrek yüzyıldan fazla bir zamandan beri Latin Amerika pa ranın hakimiyetine muhalif zayıf engelleri yıkarak geliyor. Kredi tör bankerler zorbalık silahlarıyla bu savunmaları bombardımana tuttular; askerler ve hükümetteki siyasetçiler onları içeriden dina mitleyerek yıkılmalarına yardım ettiler. Böylece, başka zamanlarda devlet tarafından yükseltilen koruma barikatları birbiri ardına yıkı lıp gitti. Şimdi de devlet ulusal kamu şirketlerini hiç karşılığında satıyor, ya da hiçten de beter, çünkü satan üstüne para ödüyor. Bi zim ülkelerimiz anahtarları ve kalan her şeyi şimdi fiyat
faktörleri diye
belirleme
anılan uluslararası tekellere teslim ettiler ve serbest
pazara dönüştüler. Bize tahta bacağa iğne yapmayı öğreten ulusla rarası teknokrasi serbest pazarın zenginlik tılsımı olduğunu söylü yor. Bunu telkin eden ülkelerin bunu uygulamaması neden olsa ge rek? Zayıfları aşağılayan Serbest Pazar, · güçlülerin en karlı ihraç ürünü. Yoksul ülkelerin tüketimi için üretiliyor. Hiçbir zengin ülke ' onu hiçbir zaman kullanmadı. Zenginlik tılsımı, kaç kişi için? Eskiden sosyal çatışmaların en az alevlendiği ülkeler Kostarika ve Uruguay'ın resmi verileri: Şim di her altı Uruguaylı'dan biri aşın yoksulluk içinde yaşıyor, her beş Kostarikalı aileden ikisi yoksul. Güçlülerin despotizmine hizmet eden, yoksulları cezalandıran ve spekülasyon ekonömisi üreten bir serbest pazarda arzın ve tale bin şüpheli evliliği. Üretimin nefesi kesiliyor, çalışmanın prestiji düşürülüyor, tüketim tannsallaştınlıyor. Döviz bürolarının tabela ları sanki sinema perdesiymiş gibi izleniyor ve dolardan sanki insanmış gibi bahsediliyor:
·
"Peki, dolar nasıl?" Trajedi fars olarak tekrarlanıyor. Kristof Kolomb zamanından beri Latin Amerika uzak bir kapitalist gelişmenin acısını kendi tra jedisi gibi çekti, şimdi aynısı fars olarak tekrarlanıyor. Gelişmenin
ONLAR GİBİ OLMAK
191
karikatürü bu: çocukluk taslayan bir cüce. Teknokrasi rakamlar görür, insanlar görmez ama yalnızca işine gelen rakamları görür. Bu uzun çeyrek yüzyıl boyunca,
moderni zasyonun bazı başarıları kutlanıyor. Narkotrafik sermayesi sayesin de gerçekleşen Bolivya mucizesi, mesela: Kalay devri kapandı ve
kalayın düşüşüyle beraber madenci merkezleri ve Bolivya'mn en mücadeleci işçi sendikaları yerle bir oldu. Şimdi içilebilir suyu bi le olmayan Llallagua köyü Calvario tepesinin en yukarısındaki tek bir çanak antenden belli oluyor. Ya da General Pinochet'in sihirli değneğiyle gelen Şifi mucizesi, Doğu Avrupa ülkelerine iksir olarak satılan karlı ürün. Ama Şili mucizesinin bedeli ne? Onu ödemiş olan ve ödeyen Şilililer kimler? Onu ödeyecek olan Polonyalılar, Çekler ve Macarlar kimler? Şili'de resmi istatistikler ekmeğin kat kat arttı ğını ilan ediyorlar, ama aynı zamanda açlığın da kat kat arttığını iti raf ediyorlar. Horoz zafer şarkısı söylüyor. Ama bu ötüş şüpheli. Ba şarısızlık başım döndürmüş olmasın? 1 970'te Şili nüfusunun yüzde 20'si yoksuldu. Şimdi yüzde 45'i. Rakamlar itiraf eder ama pişman olmaz. Sonuç olarak, insan onuru gelirlerin ve giderlerin hesabına bakar, yoksulluk fedakarlığı da
ilerlemenin toplumsal bedelinden başka bir şey değildir. Eğer ölçülebilseydi, bu sosyal bedelin ederi ne kadar olurdu? 1 990'ın sonlarında Stern dergisi bugünkü Almanya'da gelişmenin
neden olduğu zararların dikkatli bir hesabını yaptı. Dergi ekonomik terimlerle insani zararları ve otomobil kazalarından türeyen hurda ları, trafik sıkışıklıklarını, havada, suda ve yiyeceklerdeki kirlen meyi, yeşil alanların yok edilmesini ve öteki etmenleri değerlendir di ve zararların ederinin Alman ekonomisinin bütün ulusal üretimi nin dörtte birine eşit olduğu sonucuna vardı. Yoksulluğun katlan ması, bu zararlar arasında yer almıyordu elbette, çünkü Avrupa ar tık birkaç yüzyıldır zenginliğini uzak yoksulluklarla besliyor ama Latin Amerika'da modernizasyonun yol açtığı felaketlere uygula nınca benzer bir hesaplamanın nerelere varacağım bilmek ilginç olurdu. Aynca Almanya'da devletin, sistemin insanlar ve çevre üze rindeki zararlı etkilerini bir dereceye kadar sınırladığım ve kontrol ettiğini de dikkate almak gerekir. Serbest Pazar masalına inanan ve paranın serbest kalmış kaplan gibi hareket etmesine .izin veren bi zimkiler gibi ülkelerde zararın hesabı ne olurdu? Gerçek ihtiyaçla-
1 92
BİZ HAYIR DİYORUZ
rımızı unutalım diye bizi suni ihtiyaçlarla sersemleten bir sistemin bize verdiği ve vereceği zararlar ne olurdu? Nereye kadar ölçülebi lirdi? Ya insan ruhundaki kıyımlar ölçülebilir mi? Şiddetin kat kat artması, günlük yaşamın değersizleşmesi ölçülebilir mi? Batı zaferin keyfini sürüyor. Doğu bloğunun çöküşünden sonra, bahane hazır: Doğu'da daha kötüydü. Daha mı kötüydü? Daha doğ rusu, temel olarakfarklı mıydı, diye sormak gerektiğini düşünüyo rum. Batı'da: verimlilik tanrıçasının sunaklarında, özgürlük adına adaletin kurban edilmesi. Doğu'da: verimlilik tanrıçasının sunakla rında adalet adına özgürlüğün kurban edilmesi. Güney'de Mlii kendimize, bu tanrıça bizim yaşamlarımıza de ğer mi diye soracak zamanımız var.
1 991
Biz Hayır Diyoruz
FARKI,,,! ÜLKELERDEN geldik ve buradayız, Pablo Neruda'nın koca gölgesinin altında bir arada:
Hayır
diyen Şili halkına eşlik etmek
için buradayız. Biz de
hayır diyoruz.
Paranın ve ölümün övülmesine
hayır diyoruz.
En çok malı ola
nın en değerli olduğu, mallara ve insanlara fiyat biçen bir sisteme
hayır
diyoruz. Silahlara her dakika iki milyon dolar harcayan ve
her dakika otuz çocuğu açlıktan ya da iyileştirilebilir hastalıklardan öldüren bir dünyaya hayır diyoruz. Eşyaları korurken insanları yok eden nötron bombası çağımızın mükemmel bir simgesi. Gecenin yıldızlarını askeri hedeflere çeviren katil sistem için insanoğlu bir üretim ve tüketim faktöründen, bir kullanım aracından başka bir şey değil; zaman yanlızca ekonomik kaynak, bütün gezegen suyu son damlasına kadar emilecek bir rant kaynağı. Zenginliği çoğalt mak için yoksulluklar çoğaltılıyor ve diğerlerinin yoksulluğunu çizginin dışında tutmak, bu çok azın zenginliğini gözetmek için si lahlar kat kat artıyor, bu arada yalnızlık da kat kat artıyor: Bize ne yiyecek ne de sevecek bir şey veren, çoğunluğu yiyecek açlığına, çok daha fazla kişiyi de kucaklaşma açlığına mahkum eden bu sis teme
hayır diyoruz. Yalana hayır diyoruz.
Büyük iletişim araçlarının evrensel öl
çekte yaydığı egemen kültür, bizleri dünyayı yakınımızdakilerin ol sa olsa bir mal ya da rakip olabileceği ama asla kardeş olamayaca ğı bir süpermarket ya da otoyol saymaya davet ediyor. İnsan aşkını sonradan fazlasıyla geri almak için spekülasyona tabi kılan bu ya lancı sistem gerçekte bir bağsızlık kültürüdür: Tanrısı muzafferler, paranın ve iktidarın başarılı sahipleridir; kahramanları da bu kişile ri ulusal güvenlik doktrinini uygulayarak koruyan üniformalı ram bolardır. Söyledikleri ve sustuklarıyla, egemen kültür yoksulların
BİZ HAYIR DİYORUZ
1 94
yoksulluğunun zenginlerin zenginliğinin bir sonucu olmadığı yala nını söyler, bu kimsenin suçu değildir, bir keçinin kulağından çık mıştır ya da yoksulları tembel ve eşek yapan Tanrı'nın işidir. Aynı biçimde bazı insanların diğerleri tarafından aşağılanmasının daya nışmacı öfkeyi ya da skandalı gerektirecek bir nedeni yoktur çünkü şeylerin doğal yasasıdır bu; örnek verecek olursak, Latin Amerika diktatörlükleri, emperyalist iktidar sisteminin değil bizim aşırıya kaçan doğamızın bir parçasıdır. Horgörü tarihe ihanet eder ve dünyayı parçalar. Güçlü düşünce imalatçıları bize sanki yokmuşuz gibi davranırlar ya da sanki aptal gölgelermişiz gibi. Sömürgeci miras, üçüncü sınıf insanlar tarafın dan mesken tutulan Üçüncü Dünya denileni, galiplerinin belleğini kendi bellekleriymiş gibi kabul etmeye ve kendisine uzak bir yala nı kendi gerçeğiymiş gibi kullanmak üzere satın almaya zorlar. İta atimizi ödüllendirirler, zekamızı cezalandırırlar ve yaratıcı enerji mizin soluğunu keserler. Biz düşünülenleriz ama düşünenler ola mayız. Yankıya hakkımız var ama sese yok, yönetenler bizim papa ğanlık yeteneğimizi överler. Biz
hayır diyoruz:
Bu pespayeliği ka
der olarak kabul etmeyi reddediyoruz. Biz korkuya
hayır diyoruz. Söyleme korkusuna, hayır. Görünen sömürgecilik
suna, olma korkusuna
yapma korku söylemeyi ya
saklıyor, yapmayı yasaklıyor, olmayı yasaklıyor. Daha etkili olan görünmez sömürgecilik bizi söylenemeyeceğine, yapılamayacağı na, olunamayacağına inandırıyor. Korku gerçeklik kılığına bürünü yor: Gerçeklik gerçekdışı olmasın diye iktidarsızlığın ideologları bize ahlakın ahlaksız olmak zorunda olduğunu söylüyorlar. Onur suzluk karşısında, sefalet karşısında, yalan karşısında boyun eğmek ten başka çaremiz yok. Alınyazısıyla damgalanmışız, tembel, so rumsuz, şiddete eğilimli, aptal, seyirlik ve askeri yönetime mah kum doğuyoruz. Özet olarak, kendimizi bizi aşağılayan lüksü ve bize vuran sopayı finanse etmek için imzalanmış muazzam bir dış borcun faizlerini zamanında ödeme yetisi olan, iyi halli mahkumla ra dönüştürmek için gönüllü olmalıyız. Bu dünya tablosunda, biz insan sözünün tarafsızlığına hayır di yoruz. Çevremizde gerçekleşen gündelik çarmıha germeler karşı sında bizi elimizi yıkamaya davet edenlere
hayır diyoruz. Aynada
kendini izleyen ilgisiz, soğuk bir sanatın sıkıcı cazibesi karşısında
BİZ HAYIR DİYORUZ
195
sıcak bir sanatı tercih ediyoruz; insanın dünyadaki macerasını kut sayan ve ona katılan, umutsuzca aşık ve kavgacı bir sanatı tercih ediyoruz. Eğer adil olmasaydı güzellik güzel olur muydu? Eğer gü zel olmasaydı adalet adil olur muydu? Güzelliğin ve adaletin birbi rinden koparılmasına hayır diyoruz, çünkü bu ikisinin güçlü ve ve rimli kucaklaşmasına
evet diyoruz. hayır diyoruz ve hayır derken de evet diyoruz. Diktatörlüklere hayır, demokrasi kılığına girmiş diktatörlüklere hayır derken, gerçek bir demokrasi için mücadeleye evet diyoruz; Biz
kimsenin ekmeğinin ve sözünün reddedilmeyeceği, Neruda'nın bir şiiri ya da Violeta'nın bir şarkısı kadar tehlikeli ve güzel olacak bir demokrasi için mücadeleye
evet diyoruz.
Merkezi Amerika'nın kuzeyinde olan yok edici açgözlülük im paratorluğuna
hayır
derken, olası bir başka Amerika'ya
evet
diyo
ruz; en eski Amerikan geleneklerinden, komün geleneğinden: Şili li yerlilerin yenilgiden yenilgiye beş yüzyıldır umutsuzca savun dukları komün geleneğinden doğacak bir Amerika'ya Onursuz barışa
hayır
evet diyoruz.
derken, adaletsizliğe karşı kutsal isyan
hakkına ve onun uzun Şili haritasındaki halk direnişleri tarihi kadar uzun tarihine
evet diyoruz. hayır derken,
Paranın özgürlüğüne
insanların özgürlüğüne evet
diyoruz: Yaralı, kötü davranılmış, Şili gibi bin kez düşmüş ve Şili gibi bin kez kalkmış özgürlüğe evet diyoruz. DünY.ayı bitimsiz bir kışlaya çeviren güçlülerin intihara varan egoizmine hayır derken, bize evrensel bir anlam katan, tüm o gar diyanlara rağmen bütün sınırlardan daha güçlü olan kardeşlik gücü nü onaylayan insan dayanışmasına, bizi Şili müziği gibi sarıveren ve Şili şarabı gibi kucaklayan o güce
evet diyoruz.
Hayal kırıklığının hüzünlü cazibesine hayır derken, umuda evet diyoruz; Şili gibi aç, çılgın, aşık ve maşuk umuda: Şili'nin çocukla rı gibi geceyi yırtarak gelen o isyankar umuda evet diyoruz.
(1988 ortalarında Şili, Santiago'da "Şili Yaratıyor" günlerinin açılış konuşmasıdır.)
Eleştirel düşüncenin
Eduardo Galeano Biz Hayır Diyoruz
günümüzde ulaştığı düzeyi temsil edecek nitelikteki yazarlardan yaptığımız özel derlemelerdir Metis Seçkileri. Kavrayış ve sezgileriyle yaşadığımız çağın düşünce iklimine katkıda bulunmuş yazarlardan örnekler sunuyoruz bu dizide. Başka bir ülkede yaşayan bir yazan Türkçede tanıtırken, sözkonusu iki toplum arasındaki dil' kültürel birikim, yayın1anmış ve yayınlanmamış öncüller gibi farklılıkların getirdiği güçlükler var. Türkiye'deki okuma ortamının kendine özgü koşullanru gözönünde tutarak hazırladığımız seçkilerle bu güçlüğü aşmak, eleştirel düşünceyi Türkçede tartışılabilir kılmak istiyoruz.
Metis Seçkileri 1 3 ISBN-1 3 : 978-975-342-661 -9
Metis Yayınları www.metlskltap.com