2. Bölüm Kuramsal Çerçeve Kuramsal Çerçeve
2.4. Akademik Doyum
220.127.116.11. Süreç teorileri. Süreç teorileri, kapsam teorilerinden farklı olarak motive olma
18.104.22.168.3. Davranış şartlandırma teorisi. Pavlov ve Skinner gibi davranışçı yaklaşım düşünürleri hayvanlar üzerinde yaptıkları çalışmalar ve incelemeler sonucu, organizmanın
yaptığı bir eylem durumundan haz duyduğunda davranışı tekrarlayacağı, haz duymadığında ise davranışı tekrarlamayacağı sonucuna ulaşmışlardır. Teoriye göre, insan davranışlarının devamlılığını sağlamak için ya da davranışı sonlandırmak için kullanılan pekiştirme araçları;
olumlu pekiştirme, olumsuz pekiştirme (kaçınmayı öğrenme), cezalandırma ve son verme (bitirme) olmak üzere dört grupta toplanabilir (Eren, 2004).
Skinner, davranışçı kuramcıların önemli bir temsilcisidir. Skinner'a göre bir davranışın devamlılığını sağlamak için davranışın pekiştirilmesi gerekmektedir. Pekiştirilen davranış devam edecektir. Pekiştirilmeyen davranış ise devam etmeyecektir. Pekiştireç davranışların olma sıklığını artırarak güçlendiren bir uyarıcıdır. Aynı şekilde devam etmesini istemediğimiz bir davranışı ortadan kaldırmak için de olumsuz pekiştirme, ceza ya da son verme yöntemleri kullanılmalıdır (Barutçugil, 2004; Eren, 2004; Yüksel, 2003).
Olumlu pekiştirme, insanın istenen davranışının sürekli olarak tekrarlaması için isteklendirilmesidir. Bu isteklendirme, yaptığı işten gururlanma, haz alma, elde ettiği
başarılarından sonra diğer insanlar tarafından beğenilme, övülme ve dolayısıyla saygınlığının yükselmesi gibi içsel pekiştireçler olabileceği gibi; not, yıldız gibi dışsal pekiştireçler de olabilir. Okullarda çoğunlukla olumlu pekiçtireçler yardımıyla ödüllendirme yapılarak öğrenciler motive edilmektedir. İçsel ya da dışsal olsun pekiştireçlerin bir kısmı, birincil pekiştireçlerden oluşur. Birincil pekiştireçler yiyecek, su, uyku, cinsellik, solunan hava gibi biyolojik önemi olan pekiştireçler olup, geçmiş tecrübelerden bağımsız şekilde o anda ödüllendirmeye yol açan pekişteçlerdir. İkincil pekiştiriciler ise güdülenenin geçmişteki deneyimlerine dayanan koşullu pekiştireçlerdir ve sosyal pekiştireçler, faaliyete yönelik pekiştireçler, sembolik pekiştireçler olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır. Sosyal pekiştireçler, gülümseme, aferin, övgü, kucaklama gibi sözel ifade ve beden hareketleri ile öğrenciyi sosyal olarak gururlandıran pekiştireçlerdir. Faaliyete yönelik pekiştireçler, sokağa çıkma,
oyuncaklarla oynama, bilgisayarda oyun oynama gibi öğrencinin yapmaktan zevk aldığı faaliyetlerdir. Sembolik pekiştireçler ise, para, not, yıldız gibi tek başına bir anlamı olmayan fakat diğer pekiştireçlerle birlikte olduğunda anlam kazanan pekiştireçlerdir. Pekiştireçler, öğrenci üzerinde her zaman aynı etkiye sahip değildir. Bir öğrenciye göre ödül niteliğinde
olan bir pekiştireç, diğer öğrenci için ödül olarak görülmeyebilir. Örneğin para, küçük bir çocuk için, bir şeylerin ancak parayla alınacağını bilene kadar hiçbir değeri olmayan bir ödüldür (Yeşilyaprak, 2004).
Olumsuz pekiştirme öğrencinin ortaya koyduğu olumsuz bir davranıştan ya da tutumdan kurtulmak için alınan bir önlem niteliğindedir. Olumsuz pekiştirme, organizmanın hoşlanmadığı bir uyarıcının ortamdan çıkarılması sonucu bir davranışın yapılma olasılığını arttıran uyarıcılardır. Ceza ile çoğu zaman karıştırılan bir kavram olan olumsuz pekiştirme, bireyin sahip olduğu tutumunun istenmeyen bir tutum olduğunu ona gösterebilmek için kullanılmaktadır. Örnek olarak; bir öğretmenin her dersin başında bir önceki dersin konuları ile ilgili özellikle çalışmayan öğrencilere sorular sormaktadır. Bu yüzden öğrenciler
hoşlanmadıkları bu durumdan kurtulmak için okula çalışarak gelirler (Barutçugil, 2004; Eren, 2004; Yüksel, 2003).
Son verme (bitirme), belli bir eylemin olmasını tamamen bitirmek için uygulanan bir yöntemdir. Eğer birey benzer davranışı yine yaparsa, istediğinin olmayacağını anlaması sağlanmaktadır. Örneğin derse geç kalan ya da okul kurallarına uymayan öğrenciler, dönem sonundaki not değerlendirilmesinde iyi bir nottan mahrum olacağını anlarsa, bu istenemeyen davranışları yapmaktan vazgeçecektir. Cezalandırma yönteminde ise, olumsuz davranışlar sergileyen bir öğrenciye ceza verilir ve öğrencinin o davranışları yapma sıklığı azalır, hatta o davranış bir daha gözlenmez. Ceza, istenmeyen bir eylemin hemen ardından verildiği takdirde aynı eylemin yapılması önlenmiş olacaktır. Ceza, motive edici olmaktan çok olumsuz
duygulara sebep olan bir yöntem olarak kabul edilmektedir çünkü ceza istenmeyen davranışların olma sıklığını ciddi şekilde düşürürken, istenen eylemleri artıran bir etkisi görülmemektedir. Bu nedenle öğrencide yapılmasını istediğimiz davranışları ödüllendirme ile daha verimli çıktılar elde edilecektir (Barutçugil, 2004; Eren, 2004; Yüksel, 2003).
Davranışçı yaklaşımda, motivasyonun dışsal bir durum olarak ele alınması, bu yaklaşımın temel sınırlılığıdır. Bu yaklaşımda öğrencinin öğreneceği duruma ilişkin içsel motivasyonu veya yaptığı işten haz alması yerine tamamen dışsal araçlara yönelmesi esastır (Özbay, 2012). Öğrenciler ödülü elde etmek için kendi hedeflerini bırakıp ödül verilen hedeflere doğru gidebilirler. Sonuç olarak, eylemler ödülü kazanmak için yapılır durumdadır (Selçuk, 2012). Ödüllendirme sistemi; öğrenenlerde pişmanlığa, bağımlılığa ve transfer etmede eksikliklere neden olabileceği düşüncesiyle Özbay (2012) tarafından eleştirilmiştir.
Williams ve Burden (1999) motivasyonla ilgili bu ilk yaklaşımları eleştirerek, bu yaklaşımların, oldukça karmaşık olan insan davranışını açıklayamayacak kadar basit olduklarını ve bireylerin kendi kontrolleri dışındaki etkenler tarafından yönlendirildikleri görüşünü savundukları için yeterince inandırıcı olamadıklarını belirtmiştir.
Davranış şartlandırma teorisi, eğitim ortamlarında sıklıkla kullanılmaktadır.
Öğrencinin yapmasını istediğimiz bir davranışın sürekliliğini sağlamada sıklıkla
kullandığımız yöntemlerden bir tanesi pekiştireçlerdir. Bu süreçte eğitim bilimcileri olarak pekiştirme özelliklerini ve kurallarını iyi bilmemiz gerekmektedir. Eğer sınıf ortamında istemediğimiz bir davranışla karşılaşırsak pekiştireci ortamdan çekmek (olumsuz pekiştirme) ve ceza yöntemlerini kullanırız.
22.214.171.124.4. Eşitlik teorisi. J. Stacy Adams, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki bir işletmede çalışanlar arasında güdülenme süreçleri hakkında bir dizi deneysel çalışma yapmıştır. Eşitlik teorisinde dört önemli kavram vardır. Bunlar: (a) Birey: Adaleti ya da adaletsizliği algılayan birey. (b) Karşılaştırmalarda bulunma: Gösterilen emeğe karşılık layık görülen ödüller hakkında insanların diğer insanlar ya da gruplarla karşılaştırma yapması. (c) Girdiler: Kişinin çalıştığı kuruma sağladığı katkılar olarak düşünülür. Yaşı, cinsiyet, eğitim ve bedensel güç. d) Çıktılar: Bireyin maaş ya da statü gibi iş performansı için kabul ettiği
ödüllerdir. Kişi, kendi girdi ve çıktı oranının diğer kişilerin girdi ve çıktı oranına eşit
olmadığını kabul ettiğinde eşitsizlik ortaya çıkar (Adams, 1965; Can, 2005). Eğer birey bir eksiklik deneyimlerse kişide kızgınlık oluşur. Eğer kişi diğerlerinden daha fazla kazanırsa da suçluluk duygusu ortaya çıkar (Goodman & Friedman, 1971). Çalışanın zihinsel, duygusal ve harekete yönelik enerjisiyle açığa çıkardığı yetenekler, bilgi ve iş için harcadığı süre ve eğitimler gibi katkıları, çalışılan kurum için değerli girdileri olarak görülmektedir. Çalışanın kurum için yaptığı her şeyin sonucunda kurumdan elde ettiği maddi, sosyal ve psikolojik sonuçlar (ücret, arkadaşlık, statü vb. gibi) ise kurumun çıktısı olarak görülmektedir (Sağlam, 2007). Eşitlik teorisi, bireylerin iş için sarf ettikleri emek ile ellerine geçen sonuçları, diğer bireylerin sarf ettikleri emek ve sonuçlarıyla benzer ve farklılıklarını araştırdıklarını ifade eder.
Bu kurumda, ödüllerde adaletin sağlanması ile, kurumda çalışan kişilerin devamlı olarak güdülenmesi ve çalışmaya karşı istek uyandırması açısından eşitliğin, oldukça önemli bir öge olduğu vurgulanmıştır. Adams, araştırmalarında insanların kendisine uygun görülen ödüllerle, başka insanlara uygun görülen ödülleri sürekli karşılaştırma yaptıklarını belirtir.
Kişilerin, kendisine verilen ödüllerin çalışması ve başarısı açısından kendisine benzeyen diğer insanlara hangi düzeyde eşitlik gözetilerek verildiğini anlamak için uğraştıklarını
gözlemlemiştir. Adaletsizlik görüldüğünde, o kurumda ödül verme eşitliğinin olmadığını ve kişiler arası ödül dağıtımında denge sorunları olduğunu söylemenin mümkün olduğunu belirtmişlerdir (Eren, 2004).
126.96.36.199.5.Amaç teorisi. 1967 yılında Edwin Locke tarafından ortaya atılan amaç teorisine göre, bireylerin kendileri için ulaşmak istedikleri hedefler, onların güdülenme seviyelerini de etkilemektedir. Amaç teorisinin temel yapıtaşı hedeflerdir. Yüksek ya da zor hedefler motive edicidir; çünkü kişiyi düşük ya da kolay hedefleri gerçekleştirmekten daha çok doyuma ulaştırır. Örneğin, bir kişiye “yapabildiğinin en iyisini yapmalısın” şeklinde belirtilen bir hedef, kolay bir hedeften daha fazla motive edicidir. Teoriye göre kişileri motive
etmek istediğimizde ya da iyi bir performans almak istediğimizde, kişiye özel hedefler sunmamız gerekmektedir. Kuram, insanların ulaşmak istedikleri hedeflerinin temelinde, bu hedefin ulaşılabilir olma seviyesinin önemli olduğunu savunmaktadır. Hedefler, insanların eylem ve tutumlarında yönlendirici durumdadır. Diğer bir ifade ile, insanlar duygu ve isteklerinin yerine gelmesi için hedeflerinin peşinden giderler. Çünkü güdülenmenin
temelinde gereksinimlerin tatmini yatmaktadır (Locke & Latham, 2006; Taştan, 2005; Tuna
& Sezai, 2006; Yüksel, 2003).
Bireyin hedeflerini belirleyebilmesi, beş aşamada gerçekleşmektedir. Birinci aşama, var olan şartlara bakıldığında hedef belirlemenin uygun olduğunun belirlenmesi aşamasıdır.
İkinci aşama, hedef belirlemenin hazırlığı olarak bireylerin eğitim alması, eylem planları oluşturmasıdır. Üçüncü aşama, hem yöneticilerin ve hem de çalışanların özelliklerini anlama ve amaçlarını saptama aşamasıdır. Dördüncü aşama; saptanan bu hedefler için düzenlemelerin yapıldığı aşamadır. Beşinci aşama ise; saptanan hedeflerin, kişiyi başarıya götürme
seviyelerini tahmin edebilmek için son değerlendirmelerin yapıldığı aşamadır (Covington, 2000).
Teoriyi eğitim ortamlarına uyarladığımızda, bir öğrencinin gücünün yettiği ya da kendi standartlarında onun için özel olan bir hedef seçtiğimizde öğrenci motive olacaktır.
Örneğin, resim yeteneği iyi olmayan bir öğrenciyi motive etmek için hazır boyama vermek yerine kendi yapabileceği bir resmi en iyi şekilde yapmasını istemek, daha motive edici olacaktır. Ya da, yeteneği çok iyi olan öğrenciyi motive etmek için, kendi sınırlarını zorlayıcı bir resim çizmesini istemek daha motive edici olacaktır (Covington, 2000; Öğülmüş, 2004).
2.4.3. Akademik doyumunu açıklayan ilgili teori ve modeller. Akademik doyum ile ilgili olan çalışmalara bakıldığında bir tutarsızlığın olduğu görülmektedir. Literatürdeki bu tutarsızlık, akademik doyumun incelemesinde tutarlı ve geçerli teorik modellerin eksikliğine neden olmuştur. Akademik doyum modelleri, daha çok iş yerindeki doyum kavramını
inceleyen yaklaşımlardan ya da okulu terk etme/bağlılık konularını ele alan modellerden yola çıkarak şekillendirilmeye çalışıldığı görülmektedir. Çoğunlukla, akademik doyum kavramı yerine anlamca çok benzer olan “öğrenci doyum” ya da “öğrenci yaşam kalitesi”
kavramlarına yönelik yapılmış teori ve modellere rastlamak mümkündür.
188.8.131.52. Yıpranma/ bağlılık modelleri. Akademik doyum araştırmaları, yıpranma ve
bağlılık araştırmaları ile yakından ilgilidir. Bu nedenler, yıpranma ve bağlılık kuramları doyumu araştırmak için yararlı bir çerçeve sunmaktadır. Benjamin (1995) bir müdahale modeli olarak tedavi açısından öğrenci doyum çalışmalarının büyük kısmını destekleyen üç yıpranma/ bağlılık model ya da teorilerini belirtir. Bunlar; “Tinto’nun Öğrenci Entegrasyon Modeli” (Tinto’s Student Integration Model), “Bean'in Öğrenci Yıpranma Modeli” (Bean’s Student Attrition Model ) ve “Stage ve Rushin Kombine Modeli” (Stage and Rushin's Combined Model)’dır.
Tinto’nun öğrenci entegrasyon modelinin (1975, 1987), altta yatan temel varsayımına göre, bir öğrenci ve bir kurum arasındaki daha iyi bir eşleşme ya da uyum daha çok öğrenci devamlılığı anlamına gelmektedir (akt. Caberera, Nora & Castaneda, 1993). Öğrencinin motivasyonu ve akademik yeteneği ile kurumun akademik ve sosyal özellikleri arasındaki eşleştirme, iki temel bağlılığın (commitment) şekillenmesine yardım etmektedir: Bir eğitimsel hedefe bağlılık ve kurumda kalmaya yönelik bağlılık. Buna göre, üniversiteyi bitirmeye yönelik hedefin ve / veya kuruma bağlılık düzeyinin yüksek olması, üniversiteye devam etme olasılığını arttırmaktadır. Bu modelde, ödeme gücü, ebeveyn desteği ve öğrenci algılarını etkileyen diğer kişiler gibi dış faktörlerin rolü dikkate alınmamıştır. Kurumun resmi ve gayri resmi olarak akademik ve sosyal alanda tatmin edici ve ödüllendirici faaliyetleri, bireylerin daha fazla entegrasyonunu sağlar ve böylece de kuruma bağlılığı güçlenir (Caberera ve diğerleri, 1993).
Bean'ın öğrenci yıpranma modeli (1980), dış faktörlerin rolünü göz ardı etmeden özellikle öğrencinin eğitim hedefleri, aile desteği, geçmiş akademik başarı, sosyo-ekonomik statü (SES), yurtlar, evden uzaklık ve şehrin büyüklüğü gibi kişisel arka plan değişkenlerinin öğrencinin doyumunu etkileyebildiğini göstermiştir. Yüksek kurumsal bağlılık düzeyi öğrencinin okulu terk etme olasılığını düşürür. Bu model, çeşitli yıpranma çalışmalarında kullanılmıştır ve sonuçlar bu modeli desteklemiştir (Caberera ve diğerleri, 1993).
Stage ve Rushin (1993) kendi kombine modelini, üniversite seçimi ve yıpranma araştırmaları ile oluşturmuşlardır. Onlar öğrenci memnuniyetini belirlemek için lise ve sonrası verileri analiz etmiştir. Benjamin (1995) bu araştırmaların sonuçlarını şöyle özetler: Bir süre sonra bağlılığın, ebeveyn cesaretlendirmesi, yüksek okul etkinlikleri, fakülte ilişkileri, katılım isteği derecesi ve notları ile pozitif ilişkili; dış istihdam ve liseden sonra planlama ile negatif ilişkili olduğunu göstermiştir.
184.108.40.206. Astin’s katılım teorisi. Adından da anlaşılacağı gibi, bu teorinin temel
özelliği, öğrencinin belirli bir kurum yaşantısına katılım seviyesi ile ilgilenmesidir. Teori, üniversiteye her yönüyle katılımı vurgulamaktadır. Öğrenci katılımı, öğrencinin akademik deneyime ayırdığı fiziksel ve psikolojik enerji miktarını ifade etmektedir. Örneğin, son derece katılımcı bir öğrenci, çalışmaya önemli bir enerji ayırır, kampüste çok zaman harcar, öğrenci örgütlerine aktif olarak katılır ve öğretim üyeleri ve diğer öğrenciler ile sık sık etkileşime girer (Astin, 1985).
Astin (1985) bir kurumun "herhangi bir eğitim politikası veya uygulama etkinliği", kurumun öğrenci katılımını artırmak için olan yeteneği ile ilişkili olduğunu iddia etmektedir.
Astin, Kora ve Green (1987) büyük ölçüde öğrenci devamlılığını, yani lisans tamamlama oranlarını, öğrenci memnuniyeti ile ifade etmektedir.
220.127.116.11. Çoklu tutarsızlık teorisi (Michalos multiple discrepancy theory). Çoklu tutarsızlık teorisinin (Michalos, 1985) temel varsayımı; yaşanan mevcut gerçekler ile mevcut
eğitim uygulamaları ya da öğrencilerin gelecekteki istekleri arasında var olan altı alanda farklılık olmasıdır. Çoklu farklılıklar teorisi açısından, bu farklılıkları en aza indirmek öğrenci memnuniyetini daha yüksek düzeye çıkarmaktadır.
Benjamin (1995) bu altı farklılığı şöyle tarif etmiştir: (1) Hedef -başarı: Bireyin neye sahip olduğu ve ne istediği sorularına karşılık algılanan fark. (2) İdeal-gerçek: Birey neye sahiptir ve bireyin ideali nedir sorularına karşılık algılanan fark. (3) Beklenti-gerçeklik:
Bireyin şu andaki durumu nedir ve beklediği şeyler nelerdir sorularına karşılık algılanan fark.
(4) Önceki-en iyi karşılaştırma: Birey neye sahiptir ve en iyi sahip olduğu şey nedir sorularına karşılık algılanan fark. (5) Sosyal karşılaştırma: Birey neye sahiptir ve referans aldığı grup nelere sahiptir sorularına karşılık algılanan fark. (6) Birey-çevre uyumu: Bireyin kişisel ve çevresel özellikleri arasındaki uyum derecesi.
18.104.22.168. Bean ve Bradley’in öğrenci doyumu modeli. Bean ve Bradley’in (1986)
modelinde, kurumsal uyum, akademik entegrasyon, yararlılık durumu, akademik zorluk, sosyal yaşam, üyelikler ve sınıf düzeyi adı altında doyumu etkilen sekiz dışsal değişken tarif edilmektedir. Modelde, bu bileşenlerin not ortalamasını da etkilediği belirtilmektedir.
Akademik entegrasyon, akademik zorluk, sosyal yaşam, üyelikler, sınıf düzeyi ve lise
performansı, GANO’nun bileşenleridir. Bu modelde, GANO ve doyum birbiriyle ilişkilidir ve birbirini etkiler. Bir başka deyişle, performans doyumun üzerinde, doyum da performans üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. John Bean 1997’deki çalışmasında, bu modele, fakülte ilgisi ve etkileşimi, personel ilgisi ve etkileşimi, kural ve yönetmeliklere karşı tepki, ebeveyn etkisi, kariyer planları, maliye ve mali yardım gibi birkaç değişken daha eklemiştir (akt.
Trudeau, 1999).
22.214.171.124. Yasalaştırma teorisi (Legitimization theory).Yasalaştırma teorisinin altında yatan varsayım, öğrenci doyumunun, üniversite eğitiminin öğrencilere toplumda daha yüksek düzeyde statü sağlama yeteneği olarak kavramsallaştırmasıdır. Memnuniyeti, sadece bireyin
geleceği için çaba sarf etmesi sonucu elde ettiği tahmini olarak değil, şimdiki ve geçmişteki bağlılıkları açısından eğitim deneyimlerini değerlendirmesi olarak da görmektedir. Bu teori, toplumda öğrencilerin başarısı sağlamak için kurumun güçlü ve zayıf yönlerini ortaya çıkararak, öğrenci doyumunu sağlayan yeteneklerini vurgulamaktadır (Knox, Lindsay &
Kolb, 1992).
126.96.36.199. Astin’in çıktı (Input-environment-output). Astin’in
girdi-çevre-çıktı modeli şekil 3’te görüldüğü gibi, girdiler, çevre ve girdi-çevre-çıktılar olmak üzere üç bolümden oluşmaktadır: Girdi değişkenleri öğrencilerin sabit değişmez özellikleri ve zaman içinde değişebilen özellikleri olmak üzere iki kategoride ele alınabilir. Cinsiyet, ırk, aile büyüklüğü, gelir, eğitim ve öğrenci ailelerinin meslekleri gibi sabit öğrenci özellikleri zaman içinde değişiklik göstermez. Bilişsel isleyiş, amaçlar ve beklentiler, öz-değer, değer ve tutumlar davranış kalıpları ve eğitimsel geçmiş gibi özellikler zaman içinde değişiklik gösterebilir.
Çevre; okul süresince öğrenciye etki eden her şeye işaret etmektedir (Pattama, 2003). Girdi değişkenleri kontrol edilerek ve bu değişkenler eşitliğe (regresyon eşitliğine) sokularak çevresel değişkenlerin çıktı üzerindeki etkisi belirlenmektedir. Öğrenci doyumu da en önemli çıktılardan birini oluşturmaktadır. Astin’e göre, bu modelin temel amacı çevrenin öğrenciler (çıktılar) üzerindeki etkilerini daha objektif (daha doğru) bir şekilde değerlendirebilmek için girdi (öğrencinin okula girişte taşıdığı özellikleri ) farklılıklarını ayarlamaya yardımcı olmasıdır (Astin, 1993; akt. Pattama, 2003).
Şekil 3: Astin’in girdi-çevre-çıktı modeli (Pattama, 2003)