Dünya imparatorluğu için Hindistan’a ve İstanbul’a yakın olmak gerekir…
Çarlık Rusyası kuruluş aşamasında böyle bir hedef koymuştu. Moskova’dan güneye savaş, işgal ve kırımlarla ilerlerken XVI. yüzyılın ortalarında karşılaştığı Çerkeslerle ilgili stratejisini zaman içinde, “Bize Çerkesler değil, Çerkezistan gerekli” olarak belirlemişti.
Rusya İmparatorluğu, Karadeniz’den Hazar Denizi’ne kadar bütün Kafkasya’ya saldırdı. Yerli halkların tümü savaştan etkilendiler. Çeçenler, İnguşlar, Adıgeler, Osetler, Abazalar, Vubıhlar, Dağıstan halkları, Karaçaylar, Balkarlar…
Çeçenya ve Dağıstan’da yani Kafkasya’nın doğusunda 1859’da Şeyh Şamil’in teslimiyeti ile savaş sona erdi. Batıda, Adıge, Abaza ve Vubıhların yaşadığı bölgede 5 yıl daha devam etti. Bu 5 yılda izlenen yol; “Ya tam itaat ya da imha” idi.
S. D. Shenfield makalesinden alıntıyla (Sürgün 147. Yıl – Kafdav Y. - 2011); “Henze ‘Bir halktan sürgün veya soykırım yoluyla kurtulma politikası önceki Rus uygulamaları içinde yer almıyor. Bu büyük göç modern zamanlarda dünyanın bu bölümünde yaşanan şiddete dayalı kitlesel nüfus hareketlerinin birincisiydi’ demişti. Çerkes sürgününün Ermeni soykırımına örnek teşkil ettiğinden hareketle ‘Çerkeslerin başına gelenin en hafif ifadeyle soykırımla mukayese edilebileceğini’ söylemişti. (Henze, Circassian Resistance, s.111).”
Rusya, Kafkasya’nın batısında, işgal ettiği diğer yerlere -Kafkasya’nın doğusu dahil- göre farklı bir politika izledi. İşgal edilen köylere Kazaklar ve Ruslar yerleştirildi; belli bir süreçten sonra köylere baskınlar yapıldı ve evler içindekilerle birlikte yakıldı, sivil halk katledildi; ekinler atlara çiğnetildi, tahrip edildi; hayvanlar çalındı, telef edildi; Karadeniz’de abluka uygulandı, ticaret engellendi, Çerkeslerle gıda ticareti yasaklandı (açlıkla terbiye etmek)…
Anılan uygulamalar planlı ve sistematiktir. Çarlık generalinin aktardığı gibi; “Ölenlerin azami %10’u savaşta silahla öldürülmüştü.” (Gen. Fadayev)
Her tür dış müdahaleye açık Karadeniz kıyı şeridinin ve yakın bölgenin boşaltılması için generallerin önerdiği, kırımdan sonra Osmanlı topraklarına sürgündü.
Osmanlı ve İngiltere
XIX. yy’da sınır sorunları yaşayan, işleyecek toprak vaadi ve askerlikten muafiyetlerle göçmenleri özendiren Osmanlı İmparatorluğu, görünürde Çerkesleri destekliyordu. Çerkeslerin direnişi sayesinde Kafkasya ve Balkan sınırlarında nefes alabiliyordu, savaşı uzatmak çıkarınaydı. İki düşman; Rusya ve Osmanlı, Çerkeslerin sürgünü konusunda, General Melikof’un İstanbul ziyareti sonucunda anlaşmıştı. Osmanlı 1860 yılında Muhacirin Komisyonu’nu oluşturmuştu. Onları bekleyen tek sürpriz, sürgün Çerkes sayısıydı.
“Çerkesleri destekliyoruz, çünkü onlar Hindistan’ın bekçileridir” diyen, ikiyüzlü politikası Marx tarafından teşhir edilen dönemin diğer kolonyal gücü İngiltere de Çerkesleri destekler göründü, direnişin devam edemeyeceğini anladığında da sürgünü destekledi. Hatta Çerkeslerin Doğu Anadolu’ya yerleştirilmesini istedi.
Pyotr Nikolayevich Gruzinsky
Sürgün
Çerkesler Karadeniz’in Kafkasya sahilindeki birçok noktada toplandı. Bekleme ve birikim süresince açlık ve salgın hastalıklardan kırım devam etti. Osmanlı’dan gelen tekneler kapasitesinin üzerinde insan alarak yola çıktı. Henüz yolda batan/batırılan tekneler ve yolculuk sürecinde teknelerde yine açlık-salgın hastalıklar nedeniyle ölümler devam etti. Sonra da Karadeniz’in Anadolu sahilleri Çerkes mezarlıklarına ev sahipliği yapmaya başladı. Samsun ve Trabzon’da yaklaşık 50’şer bin civarında insanın öldüğü kayıtlardadır. Bu kadar yoğun sürgün beklemeyen Osmanlı, seyirciydi sadece.
Farklı kaynaklarda farklı sayılar verilmekle birlikte¹ yaşananlar; 1.5 milyon Çerkesin sürgün edilmesi, yaklaşık 500 bininin sürgün sırasında yitirilmesi, Çerkeslerin Natuhay kabilesinin savaşta yok edilmesi, Vubıh dilinin kaybolması gibi sonuçları olan bir trajedidir.
Göçmenlere askerlik muafiyeti ise gönüllü birlikler oluşturularak aşılmış, Osmanlı’nın her cephesinde Çerkesler savaşmaya, kırılmaya devam etmiştir.
1877-78 Osmanlı-Rus savaşları (93 Harbi) sonucu Çerkeslerin Balkanlar ve Kafkasya’dan tekrar sürgünü, 1923 Gönen-Manyas’ın 14 köyünün iç sürgünü, 1923’te Çerkes dernekleri ve anadilinde eğitim veren okulların kapatılması, 1967’de İsrail-Arap savaşı (Altı Gün Savaşı) sonrası Golan Çerkeslerinin ABD’ye yerleştirilmesi, 1989’da eski Yugoslavya Çerkeslerinin bir kısmının Kafkasya’ya geri dönüşü, 1992 Abhazya-Gürcistan savaşı, 1994 ve 99 Çeçenya-Rusya savaşları, 1990 ve 2008 Osetya-Gürcistan savaşları, 2003 Irak Çerkesleri, 2011 Suriye Çerkesleri… Bitmek bilmeyen bir kıyım senaryosu gibi.
Osmanlı’nın Çerkesleri yerleştirme politikası da özeldi. Sınır sorunları yaşadığı, yaşayabileceği yerler seçildi. Balkanlar'da Hıristiyan nüfusun yoğun olduğu bölge; Ortadoğu’da Suriye, Ürdün, Irak; Sinop’tan Hatay’a uzanan hat üzerinde hemen her yerleşim birimine; İstanbul muhafızlığı için Güney Marmara’ya…
Çerkeslerin iç dinamikleri ile oluşturdukları yazısız anayasalarıyla yaşadıkları kadim zamanlar, mitolojileri, Türki kavimler dahil Kafkasya’dan gelip geçen ve kıyımlara neden olan savaşlar, farklı kabilelerle ilişkiler ve kimliklerine etkileri; Osmanlı döneminde 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı ile oluşan kısmi özgürlük ortamında kurdukları Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti ve Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti, Ğuaze gazetesi, Diyane dergisi, Çerkes örnek okulu, Adıgece ve Abazaca alfabelerin yazılması ve anadilleri ile eğitim; Kurtuluş Savaşı’nda yaşananlar, Çerkes Ethem ve Anzavur, 150’likler, Cumhuriyet döneminde yaşananlar gibi konuların bu yazı kapsamında ele alınmadığını belirtmek gerek.
Çerkesler; 19. yy’da yaşadıkları trajediye yönelik adalet mücadelesinde, 1997 yılında Dünya Çerkes Birliği’nin başvurusu sonucu UNPO’nun aldığı kararın izindedir.²
Ve Çerkesler; yaşadıkları her yerde, kimliklerini yaşatabilmek, yeniden üretebilmek ve geleceğe taşıyabilmek için “demokrasi, daha fazla demokrasi” mücadelesi saflarındadır.
*Vubıh dilinde soykırım anlamındadır.
1.
-Mc Carthy; 1.200.000 sürgün, 400 bini öldü.
-Arsen Avagyan; 1-1.5 milyon sürgün.
-Nihat Berzeg; 1.400.000 sürgün.
-Kemal Karpat; 1.2-2 milyon sürgün.
-Fuat Dündar; 2 milyon sürgün.
-Ğuaze gazetesi; 1.760.000 sürgün.
-Anzor Kuşhabi; Kuzeybatı Adıgeleri 1864 öncesi 1 milyondan fazla, sürgün sonrası Kafkasya’da kalan 50 binden az.
2. UNPO-Temsil Edilmeyen Halklar ve Uluslar Örgütü
Birleşmiş Milletler’de Temsil Edilmeyen Devletsiz Toplumların Uluslararası Kuruluşu
(Unrepresented Nations and Peoples Organization)
15-19 Temmuz 1997 Genel Kurul 5. Toplantısı-Genel Kurul Kararı-1
Çerkes ulusunun durumu üzerine karar;
Genel Kurul,
-Dünya Çerkes Birliği temsilcisinin Çerkeslerin bir kısmının Rus-Kafkas savaşlarında imha edildiği ve sağ kalanların %90’ının Türkiye, Suriye ve Ürdün’e sürgün edildiği;
-Ulusun uzun bir süre soykırım ile karşı-karşıya kaldığı;
-Gurbette yaşayan Çerkeslerin kendi dil, kültür ve kimliklerini korumada zorluk çektiği;
konusundaki raporunu dinlemiştir.
Bu nedenle UNPO,
-Rusya Federasyonu ve uluslararası topluluğa, 19. yüzyılda Çerkes ulusuna soykırım yapıldığını kabul etmeleri ve Çerkes halkına sürgün ulus statüsü verilmesi çağrısını yapar.
-Rusya Federasyonu’na, Çerkeslerin hem Rusya hem de yaşadıkları ülke vatandaşlığı olmak üzere çifte vatandaşlık hakkı verilmesi çağrısını yapar.
-Rusya Federasyonu’na, Çerkes halkının kendi tarihsel topraklarına dönebilme garantisi vermesi çağrısını yapar.
Çerkes soykırımı ve sürgünü ile ilgili iki yazıyı okurlarla payşlamak istiyorum.
Neden 21 Mayıs?
Çerkes soykırımı ve sürgünü yıldönümü 21 Mayıs’tır. Nedeni aşağıdaki alıntıyla ilintilidir. Rusya İmparatorluğu’nun topraklarını işgal ettiği, baskı uyguladığı hemen her halktan askeri birlik oluşturarak işgallerine ve kırımlarına devam ettiğinin de bir anlatımıdır bu alıntı. Savaşın bittiği gün olarak 21 Mayıs’ta yapılan tören anlatılmaktadır. Tören alanı da Kbaada’dır ki kadim Vubıh topraklarıdır. İsmi de Vubıh diliyledir. Bugün Krasnaya Polyana olarak isimlendirilmiş bu alan, Çerkes diasporasının bütün itirazlarına karşın 2014 Soçi Kış Olimpiyatları’na ev sahipliği yapmıştır.
Çerkesya’nın Ruslar Tarafından İşgali Kafkas-Rus Savaşlarının Son Dönemi
Seman Esadze
21 Mayıs sabahı ıssız Kbaada düzlüğü Kafkasya ordusu birliklerinin olağanüstü faaliyetleriyle canlandı; temizlendiler, giyindiler, hazırlandılar ve tören düzenine geçtiler. Subaylar ve emir subayları aldıkları emirlerle oradan oraya koşuşturuyorlardı. Birliklerin, özellikle Kuban Oblastı birliklerinin hiç görmedikleri bir denetleme ve tören yapılıyordu. Seferde ve çarpışmalarda kendilerini evde gibi hissediyorlardı. Burada ise sağa sola koşuşturuyor, neyi nasıl yapacaklarını bilmiyorlardı. Gökyüzü kapalıydı; devasa sıradağların karlı zirveleri sürekli yoğun gri bulutlarla kaplıydı. Zaman zaman bazen şiddetli bazen de hafif bir yağmur yağıyordu. Ancak törenin sonuna doğru güneş göründü ve hava açıldı.
Saat 11’de taburlar, süvari bölükleri, topçu ve milis birlikleri açtıkları flamalarıyla birlikte hareket ettiler. Batı tarafında Daho Müfrezesi, kuzeyde Küçük Laba, doğuda Pshu ve güneyde Ahçipsu müfrezeleri yerlerini aldılar.
1642’den beri Romanov hanedanının bütün Çarlarına şan ve şerefle hizmet eden Hassa-seçme (Leyb-Grenader) Erivanlılar da yerlerini almışlardı. Onların hemen yanında, askeri başarıları Arpaçay ve Aras’tan Kuban ve Terek’e kadar bütün Kafkas dağlarında yankılanan diğer üç seçme (grenader) alayının temsilcileri, Gürcüler, Tiflisliler, Mingreller duruyordu. Onlardan sonra, üstün askeri hizmetlerini Dağıstan’da, Çeçenistan’da, Kuban ötesinde ve özellikle son yıllarda, savaş meydanlarında pişmiş gazi Kont Yevdokimov’un önderliğinde yerine getiren Samurlular, Sivastopullular, Kırımlılar, Karadeniz Kazakları geliyordu. Ünlü Don ve şanlı Kuban Kazaklarının temsilcileri de buradaydı. Son olarak, değişik canlı üniformaları içinde yerli drujinaların (milis takımı) temsilcileri Tsebeldalılar, Mingreller, İmeretler ve Guriler. Yıldırım hızıyla yapılan hücumlarda onlar Kazaklardan ve Dragonlardan geri kalmıyorlardı ve savaşın sonlarına doğru iyi bir nam kazandılar.
…
General Zass ve Kafatasları
Çerkes Soykırımı / Ali Kasumov – Hasan Kasumov
Andrei Pavlovich Zass
General Zass, Çerkeslerin kitleler halinde imhası gibi taktikleri Kafkas-Rus savaşlarına sokması ile tanınmaktadır. İçerisinde insanların yaşadığı köyleri yakması, Rusya’nın standart uygulamasına dönüşecektir.
General Zass’ın askerlerine kestikleri kafa başına para vererek biriktirdiği Çerkes kafalarından oluşturduğu bir koleksiyonu da bulunmaktaydı. Kesik Çerkes kafalarını, yatağının altındaki balmumu dolu olan kutuda saklıyordu.
Lorer (Dekabrist), Zass hakkında şöyle diyor:
“Konuşma sırasında Zass’a dedim ki; senin savaş yöntem ve uygulamalarını kabul etmek mümkün değil. Fakat o, bedeli ne olursa olsun, Rusya’nın Kafkasları, mutlaka fethetmeye kararlı olduğunu söyledi. Biz düşmanlarımızı korku ve şiddetten başka neyle ve nasıl yenebiliriz! Bu işte insanseverlik yürümez. Zaten A.P. Yermolov da hiç acımadan asıp keserek, yakıp yıkarak, köyleri yok ederek bizden de ileri gitmiştir. Şimdiye kadar onu dağlarda korkuyla hatırlıyorlar ve çocukları korkutmak için onun ismini kullanıyorlar. Evet, Zass’ın anlattıkları sadece laf değildi. Proçnoye tabyalarında yaptırdığı koruganda Çerkeslerin kafalarını kestirip mızraklara taktırmıştı ve kesik başların sakalları rüzgârda uçuşuyordu...
Bu iğrençliğe ve vahşiliğe tahammül etmek imkânsızdı. Zass, davetlisi bir hanımın ricası üzerine düşman kafalarını kaldırmayı kabul etti. Biz de o sırada misafiriydik. Generalin çalışma odasına girdiğimizde dayanılmaz, iğrenç bir kokuyla sarsıldım. Zass gülerek, yatağın altında kafaların konduğu sandıkların bulunduğunu söyleyerek şaşkınlığımızı giderdi ve camlaşmış gözleriyle korkunç şekilde bize bakan birkaç kafanın bulunduğu kocaman bir sandığı çekip çıkardı.
‘Onları neden burada tutuyorsunuz?’ diye sordum.
‘Onları kaynatıyorum, temizliyorum ve anatomi çalışmaları için Berlin’deki profesör dostlarıma gönderiyorum’ diye karşılık verdi”.
(Russkiy Arkhiv Dergisi, 1847)