- 18.Ağustos.2012 #1
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
On Altıncı Yüzyıl Divan Edebiyatı
XV. Yüzyıl Osmanlı Devletinin ve Türk edebiyatının gelişme devridir. Siyasî alanda Devlet yeni toprakların alınmasıyla genişlemiş Selçuklu Devletinin yıkılışından sonra Anadolu'da başlayan siyasî bölünmelere ve uzun süre yaşanan kargaşaya son verilmiş Fâtih Sultân Mehmed devrinde İstanbul'un da alınmasıyla Trakya ve Anadolu'da merkeze bağlı sağlam temeller üzerine oturan siyasî bir birlik kurulabilmiştir.
XVI. Yüzyılda ise Devlet birkaçı çok güçlü pâdişâhların idaresinde büyüme ve gelişmesini sürdürerek büyük bir imparatorluk hâline gelmiştir. Bu yüzyılda Osmanlı tahtında şu pâdişâhlar bulunuyordu: Sultân II. Bâyezîd (1480-1512) Yavuz Sultân Selim (1512-1520) Kaanûnî Sultân Süleyman (1520-1566) Sultân II. Selim (1566-1574) Sultân III. Murâd (1574-1595) Sultân III. Mehmed (1595-1603). Yüzyılın başında tahtta bulunan Sultân Bâyezîd'den 1512 yılında devlet idaresini devralan Yavuz Sultân Selîm cesur atak ve sert yaradılışıyla sekiz yıllık kısa saltanatında doğu sınırlarında durmadan karışıklıklar çıkaran kendisi Türk asıllı olduğu halde siyasî emelleri uğruna Doğu Anadolu halkını bölüp ayırmağa uğraşan ve Osmanlı Devleti'ni uzun süre uğraştıran Şâh İsmail tehlikesini Çaldıran zaferiyle ortadan kaldırdığı gibi Anadolu'nun doğusunu da tamamıyla Devlet'e bağlamış ve böylece artık kesin olarak Anadolu topraklarının bütünlüğünü sağlamıştır. Bütün Suriye Hicaz ve Mısır ülkeleri onun devrinde imparatorluk sınırları içine alınmıştır.
Kaanunî Sultân Süleyman'ın 46 yıllık saltanatı döneminde Avrupa'ya yapılan seferlere daha çok ağırlık verilmiştir. Bu devre içinde Belgrad ve Rodos alınmış bütün Avusturya toprakları ele geçirilmiş Macaristan Devlet'in bir eyâleti hâline getirilmiştir. Avrupa ortalarına kadar yürüyen Osmanlı orduları Viyana kapılarına dayanmıştır. Öte yandan Tebriz ve Bağdâd alınmış Asya ve Avrupa'daki sınırlar genişletilmiş ve emniyet altına alınmıştır. Barbaros Hayreddîn Paşa komutasındaki Osmanlı donanması Preveze Zaferi sonucunda Akdeniz'i bir iç deniz hâline getirmiştir. Kanûnî Sultân Süleyman uzun saltanatının sonunda Devlet'i üç kıt'a üzerine yayılmış dünyânın en güçlü ordusuna sahip geniş zengin ve haşmetli imparatorluğu hâline getirmiştir. Kaanûnî'nin ölümünden sonra Sultân II. Selîm devrinde de sadârette kalan Sokullu Mehmed Paşanın tedbirli yönetimiyle devletin büyüklüğü ve ihtişamı sürmüş ama yüzyılın sonunda çok değişik ırk dil ve dîne mensup toplulukların oluşturduğu Osmanlı Devleti'nde bazı aksaklıkların rahatsızlıkların ortaya çıkmağa başladığı alınan bazı tedbirlere rağmen açık bir şekilde görülmeğe başlamıştır.
Bu yüzyılda siyasî gelişmenin yanında Devlet'in bütün müesseselerinde de gelişmeler olmuştur. İdâri teşkilâtta bazı değişiklikler yapılmış kaanûnlar özellikle Sultân Süleyman devrinde büyüyen ve meseleleri gittikçe artan ülkenin ve gelişen siyasî hayatın gereklerine göre yeniden düzenlenmiştir. Bu arada eksikliği duyulmaya başlanan ilim müesseselerinin geliştirilmesi ve artırılmasına çalışılmıştır. Fâtih Sultân Mehmed'in İstanbul'u alır almaz yaptırdığı ve zamanında İslâm dünyâsının en yüksek ilim müessesesi olan Sahn-ı Semân Medreseleri'nde tefsir hadîs kelâm fıkıh gibi İslâmî ilimler okutulurken Sultân Süleyman'ın yaptırdığı Süleymâniye Medreselerinde matematik tabiî ilimler ve tıp öğrenimi de yapılmağa başlanmıştır. Bu yüzyıl îmâr faaliyetlerinin de yoğunlaştırıldığı bir devir olmuştur. Bütün ülke ve özellikle başkent İstanbul ve Edirne Mîmâr Sinan gibi bir dehânın ve onun yetiştirdiği usta mimarların yaptığı cami medrese han hamam köprü gibi ölümsüz eserlerle donanmıştır.
Ülkedeki umûmî gelişmenin tabiî sonucu olarak ilim kültür ve edebiyat da bu yüzyılda Devletin büyümesiyle orantılı olarak büyük bir gelişme göstermiştir. Osmanlı pâdişâhları bir yandan ardı ardına yaptıkları seferlerle büyük imparatorluğun kuruluşunu tamamlamağa uğraşırken bir yandan da ilimde kültürde edebiyatta ve bütün sanatlarda ilerleme ve yükselmenin gerekliğini görmüşler ve bunun gerçekleşmesi için büyük çabalar göstermişlerdir. Saraylarını yabancı ilim adamlarına ve san'atkârlara açtıkları gibi yaptıkları seferler sonunda tanınmış kişileri toplayıp İstanbul'a getirmişlerdir. Fâtih Sultân Mehmed'in Câmî'ye her yıl bin ve onu İstanbul'a getirtebilmek için beş bin duka altını gönderdiği matematikçi Alî Kuşçuyu Uzun Hasan'a elçi olarak gönderdiğinde günde bin akçe gibi inanılmaz bir yolluk verdiği Karaman’ın alınmasından sonra üç yüz ilim adamı ve san'atkârı İstanbul'a getirttiği bilinmektedir. Sultân II. Bâyezîd de bu hususta babası gibi cömert davranmış. Molla Câmî'ye ve Celâleddîn Devvânîye caize ve armağanlar göndermeğe devam etmiştir. Yavuz Sultân Selim Tebriz seferinden dönüşünde yüzlerce sanatkârı toplayıp İstanbul'a getirerek bunların Türk sanatkârlarını yetiştirmelerini istemiş bunu sık sık ve titizlikle izlemiştir. Ancak yetişen sanatkârların yaptıkları eserler bir sergi düzenlenerek kendisine gösterildikten sonra rahata kavuşup herkesi ödüllendirmiştir.
Şiir ve edebiyatın bu yüzyıldaki gelişmelerinden biri de pâdişâhlardan başlayarak bütün devlet büyüklerinin edebiyata ve özellikle şiire önem vermeleri şâirleri sanatkârları korumaları ve değerli eserleri ödüllendirmeleri olmuştur. Böylece devlet büyüklerinin çevrelerinde bir edebî çevre oluşmuştur. İstanbul'da saray çevresi sadrâzam şeyhülislâm kazasker vezîr nişancı defterdar gibi devlet büyüklerinin konakları İstanbul dışında şehzade sarayları paşaların ve beğlerin konakları şâirlerin ve san'atkârın toplandıkları ve korundukları yerler olmuştur.
Aslında birkaçı dışında bütün Osmanlı pâdişâhları şiir ve edebiyatla ilgilenmişler ve Sultân II. Murad'dan başlayarak çoğu şiir de söylemişlerdir. Fâtih Sultân Mehmed (Avnî) Sultan II. Bâyezîd (Adlî) Yavuz Sultân Selîm (Selimi) Kaanûnî Sultân Süleyman (Muhibbi) Sultân II. Selîm (Selimi) Sultân III. Murâd (Murâdî); şehzadelerden Sultân Cem Sultân Korkud (Harîmî) Sultân Mustafa (Muhlisi) Sultân Mehmed Sultân Bâyezîd oldukça tanınmış şâirlerdir. Bazılarının müretteb dîvânları da vardır.
Yüzyılın başında Adlî mahlasıyla şiir söyleyen Sultan II. Bâyezîd de dîvân tertîbetmiş şâirlerden biridir. Dîvân’ı basılmıştır. Sultan Bâyezîd yakınında olanlara şâirlere san'atkârlara ve fakirlere karşı cömert bir pâdişâh olarak tanınmıştır. Çevresinde pek çok şâir barındırmıştır. Kendine sunulan her kasideyi okur değerlendirir ve bol bahşişle ödüllendirirdi. Devrinde otuzdan çok şâire "sâlyâne" denilen yıllık maaş verilirdi: Fâtih devrinde yetişen Necatî Beğ Şehzade Mahmud'a nişancı olarak tâyin edilmiş ölümünden sonra İstanbul'da pâdişâhın bağladığı bin akçe aylıkla geçinmiştir. Kaanûnî Sultân Süleyman devrine kadar bütün şâirlerin üstadı olan Zâtî Sultân Bâyezîd'in saltanatı devrinde tanınmış her yıl sunduğu üç kasideye karşı pâdişâhın çok ihsanını gördüğünü ve bahşişini aldığını kendisi anlatmıştır. Tâcîzâde Ca'fer Çelebi nişancı ve Sâfî mahlasıyla şiirler yazan Kaasım Paşa vezîr olarak pâdişâhın hep yakınında olmuşlardır. Bihiştî Sinan Çâkerî İdrîs-i Bitlisinin oğlu Fazlî Kara Seydî Şâmî Mustafa Beğ Safâyî Lokman Dede Derviş Ferruhi Basîrî Şâh Muhammed Kazvînî Sultân Bâyezîd'in dikkatini çeken yardımlarını gören bir kısmı saraya kabul edilen şâirlerdir.
Yavuz Sultân Selîm ise şiirlerini Farsça yazmıştır. Bir dîvân tertipleyecek kadar çok şiiri vardır. Dîvân’ı Ali Nihad Tarlan tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Trabzon'daki sancak beğliği yıllarından başlayarak yanından ayırmadığı Halîmî Çelebi Hayâlî Çelebi Nihânî Cafer Çelebî Revânî Güvâhî Fehmî sevdiği şâirlerdendir. Padişahlığı devrinde de birçoğunu yanından ayırmamıştır. Şükrî Sâgarî Tâli'î İshak Çelebiyi toplantılarına alır seferlerde yanında götürürdü. Zâtî Âhî Çelebî Tâcîzâde Sadî Çelebî Muammâyî yabancılardan Şâh Muhammed Kazvînî Dervîş Şemsî Şâh Kaasım beğendiği ve koruduğu şâirlerdendi. Müeyyed-zâde Abdurrahman Efendi Kemâlpaşa-zâde Âsaf-nâme ve Târih sahibi Lûtfî Paşa Cafer Çelebî Remzî mahlaslı Pîr Mehmed Paşa Zeynel Paşa inandığı ve yanından ayırmadığı üstelik resmî görevler verdiği kişilerdir. Çıktığı seferlere şâirlerden çoğunu yanında götürürdü ve sefer târihini nazm etmelerini isterdi. Bunun sonucu olarak adına birçok Selim-nâme yazılmıştır.
Sultân Selîm'in kısa saltanatından sonra Osmanlı tahtına oturan Kaanûnî Sultân Süleyman'ın saltanat yılları Osmanlı ilim kültür ve edebiyatının da en yüksek derecesine ulaştığı bir devir olmuştur. Konya Bursa Edirne Bağdâd gibi o zamana kadar büyük kültür merkezleri olan şehirler onun devrinde yerlerini devletin başkenti olan İstanbul'a bırakmışlardır. Kemâlpaşa-zâde Ebussuûd Efendi Kınalı-zade Alî Çelebî Taşköprülüzâde İsâmeddîn Mustafa Bostan Efendi Ahterî Mustafa Efendi Celâl-zâde Salih Abdullah Pervîz Efendiler devrinin tanınmış ilim adamlarıdır. Şiirle uğraşan Osmanlı sultanları içinde en çok şiir söyleyen Muhibbi olmuştur. Dîvân'ındaki 2802 gazel 23 muhammes ve tahmis 30 murabba ile edebiyatımızda Edirneli Nazmî ve Zâtî'den sonra en çok gazeli olan şâir Muhibbî'dir. Şiirlerinden bir kısmı Âdile Sultân (İstanbul 1308) ve Vâhid Çubuk (2 c İstanbul 1980) tarafından yayınlanmıştır.
Uzun saltanatı boyunca yüzlerce şâir Kanûnî Sultân Süleyman'ın himâyesi altında yaşamışlardır. Bunların en tanınmışları ilim adamı ve şâir olarak Cenâbî Paşa musahibi Şemsî Ahmed Paşa nişancısı Celâl-zâde Mustafa Çelebî defterdar Kadir Efendi Kitâbul-Muhît ve Mir'âtü'l-Memâlik eserlerinin sahibi Seydî Alî Reis; çok renkli kişiliğiyle kendini tanıtan Gazâlî mahlaslı Deli Birader Âşık Çelebinin deyimiyle ''Pâdişâhın elinden yem yiyen" bir şahin olan Hayalî Beğ Şeh-nâme'-siyle ünlü Fethullah Arif Çelebî büyük bir Dîvân yanında söylediği beş mesnevîsiyle bir Hamse meydana getiren Taşlıcalı Yahya Beğ yüzyılın Anadolu edebiyatında en büyük şâiri sayılan ve "Sultânü'ş- Şu'arâ" diye anılan Bâkî Fevrî Ahmed nakkaş Bâli-zâde Rahmî şiiri yanında hanendeliği de olan Edâyî Şehzade Mustafâ'nın hocası olan Sürûrî Sultân Bâyezîd'in oğlu şehzade Orhan'ın hocası Gubârî Bursa'ya geleceği haberi üzerine şehrin en güzel yerlerini anlatan bir Şehrengîz hazırlayıp pâdişâha sunan Lâmi'î Çelebî ordudan yetişen şâirlerden büyük bir Dîvân ve Mecmaü'n-Netâir sahibi Edirneli Nazmî şâir ve muamma ustası aynı zamanda musikişinas olan Ubeydî yakın çevresindeki şâirlerden Sâmî mahlaslı Hüsâm Çelebî pâdişâhın Dâ'î mahlasını bizzat verdiği Abdurrahman Çelebî’dir.
Babası öldüğünde büyük bir imparatorluğun tahtına oturan Sultân II. Selim sakin yaradılışlı savaş sevmeyen bir pâdişâhtı. Devletin idaresini sadrazamı Sokullu Mehmed Paşa’ya bırakmış ibâdetle okuyup yazmakla ve avcılıkla vakit geçirmiştir. Dîvânı olmamakla birlikte güzel şiirleri vardır. Onun zamanında da şâirler korunmuş şâir ulufeleri verilmeğe devam etmiştir. Şemsî Ahmed Paşa ve Bâkî onun da takdirini kazanmışlardır. Şehzadeliğinde Manisa'da sancak-beği olduğu devirde musâhibleri olan Celâl Beğ Hubbî Kadın Terzi-zâde Ulvî Mâtemî İbrahim Beğ; sultân olunca sarayına alarak yetiştirdiği ve çaşnigir-başı yaptığı Şâmî Mustafa Beğ atmacacı-başısı Câmî çok saygı duyduğu ve sık sık sarayına çağırdığı tanınmış şeyhlerden Beşiktaşlı Şeyh Yahya Efendi ilim adamlarından Azmî Efendi saltanatı devrinde dâima çevresinde bulunan şâirlerdir.
Sultan III. Murad ise şâir mütedeyyin bir pâdişâhtı.Üç dilde Divan tertipleyecek kadar çok şiir söylemiştir. Türkçe 1400 gazeli vardır. Yine de şiirleriyle tanınmamıştır. Saltanatı devrinde şâir ve sanatkârlara da fazla yüz vermemiştir. Devrindeki tanınmış şâirler dedesi ve babası devirlerinden kalan şâirlerdir. Onun saltanatında kazaskerliğe getirilen Bâkî Lala Mustafa Paşanın ölümünden sonra İstanbul'da kaldığı yıllarda ardı ardına Nusret-nâme Mir'âtü'l-Avâlim Mevâ'idü'n-Nefâis fî Kavâ'idi'l-Mecâlis eserleriyle tertiplediği ikinci Divân'ını sunan tarihçi şâir Gelibolulu Âlî musâhibesi Hubbî Kadın üç kez nişancılığa getirdiği Nişânî Mehmed Paşa ilgisini ve takdirini kazanan az sayıdaki şâirlerden olmuşlardır. Hoca Sadeddîn Efendi de devrinde pâdişâh hocalığını sürdürmüş isteği üzerine Türkçeye çevirdiği Abdülkaadir Geylânî'nin Menâkıb’ını ve özellikle çok değerli bir târih kitabı olan Tâcü't-Tevârih'ini Sultân Murada sunmuştur.
İstanbul'un sanat ve edebiyatın merkezi hâline gelmesinde pâdişâhların yanında devlet büyüklerinin de katkıları olmuştur. Şiir ve san'atla ilgili olmayanlar bile toplantılar düzenlemiş ve san'atkârları koruma yarışına katılmışlardır. Bunların içinde özellikle Sultân Bâyezîd ve Yavuz Sultân Selîm devri kazaskerlerinden Müeyyed-zâde Abdurrahman Efendi (ölm. 1516) nişancı Tâcî-zâde Ca'fer Çelebî (ölm. 1515) Kaanûnî Sultân Süleyman'ın sadrazamlarından Remzî mahlasıyla şiirler de yazan Pîr Mehmed Paşa (ölm. 1532) İbrahim Paşa şâirleri fazla sevmediği halde yine de yardımlarını esirgemeyen Rüstem Paşa Şeyhülislâm ve büyük ilim adamı Kemâlpaşa-zâde kazasker Kadrî Çelebî defterdar İskender Çelebî nişancı Celâl-zâde Mustafa Çelebî (ölm. 1567) Kâtibî mahlasıyla şiirleri de olan kapudân-ı derya Seydî Alî Reîs (ölm. 1563) konaklarında sık sık toplantılar düzenleyen şâirleri mûsikî ustalarını çevrelerinde toplayan devlet büyükleridir. Buralarda kümeleşen sanatkârlar hem büyüklerin teşvik ve yardımlarını görmüşler hem de yüzyıl edebiyatının ve kültürünün gelişmesinde yararlı olmuşlardır.
İstanbul dışında ise özellikle şehzadelerin çıktıkları sancak merkezlerindeki şehzade sarayları İstanbul'dakilerden daha küçük çapta da olsa birer ilim san'at ve edebiyat çevresi oluşturmuşlardır. Bunun sonucu olarak XVI. yüzyılda Sultân II. Bâyezîd'in şehzadesi Sultân Abdullah Kaanûnî'nin şehzadeleri Bâyezîd ve Selîm’in sancak-beğliklerinde Konya; Şehzade (II.) Bâyezîd onun oğlu Şehzade Ahmed Kaanunî Sultân Süleyman'ın oğlu Sultan Mustafa'nın sancak-beğliklerinde Amasya; Sultân Bâyezîd'in şehzadeleri Sultan Korkud ve Sultân Mahmud şehzade Süleyman (Kaanûnî) ve oğulları Şehzade Mehmed Şehzade (II) Selîm Sultân Selîm'in şehzadesi Sultan III. Murâd devirlerinde Manisa; Yavuz Sultân Selîm'in şehzadeliğinde Trabzon ve Kaanûnî'nin şehzadeleri Sultân Bâyezîd ve Sultan II. Selîm'in sancak-beğliklerinde Kütahya Anadolu'da birer ilim san'at ve edebiyat merkezi hâline gelmiştir.
- 18.Ağustos.2012 #2
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
İlimin san'atın şiir ve edebiyatın gelişmesini hazırlayan böyle uygun bir zemînde XVI. yüzyılda büyük ilim adamları tarihçiler şâirler ve nesir ustalarının yetişmeleri gecikmemiş Osmanlı Devleti'nin büyüklüğüne lâyık bir Osmanlı-Türk kültür ve edebiyatı meydana getirilmiştir.
XVI. yüzyılda yetişen ilim adamlarının başında Sultân II. Bâyezîd devrinde 1497 yılında şeyhülislâm olan ve Yavuz Sultân Selîm ve Kanûnî Sultân Süleyman'ın saltanatlarında 25 yılı aşkın bir süre bu makamda kalan ve halkın Zembilli Alî Efendi diye adlandırdığı Alî Cemâlî Efendi (ölm. 1625)'yi görüyoruz. 'İyi huylu dürüst düşündüğünü söylemekten çekinmeyen yürekli bir insan ve yaşadığı sürece devlet büyüklerinden ve halktan çok saygı görmüş bir ilim adamı olan Alî Cemâlî Efendi Yavuz Sultân Selîm gibi hiddetli bir sultânın aşırı sertliklerine karşı durmuş pek çok kişiyi ağır cezalardan kurtarmıştır. Devrinde tefsîr hadîs ve fıkıhta derin bilgisiyle tanınmıştır. Bu konularda eserleri ve uzun yıllar evinin penceresinden uzattığı zenbil içinde verdiği fetvaları vardır.
Yine yüzyılın başında yalnız Osmanlı Devleti sınırları içinde değil bütün İslâm dünyâsında tanınmış günde bin fetva verdiği ve insanlardan başka cinlerin de sorularını fetvalarıyla cevapladığına inanıldığı için "Müftî’s-Sakaleyn” unvanı verilen ve İbn-i Kemâl diye anılan Kemâlpaşa-zâde Şemseddîn Ahmed (ölm. 1534) çok yönlü bir ilim adamıdır. 1525 yılından ölümüne kadar sekiz yıl şeyhülislâmlık yapmıştır. Dînî ilimlerdeki derin bilgisi yanında tarihçiliği ve şairliği ile de tanınmıştır. Büyüklü küçüklü 300 kadar eseri sayısız fetva şerh ve haşiyeleri vardır. Çok önemli bir eser olan Tevârîh-i Âl-i Osman'ı Dîvân'ı ve Yûsuf u Züleyhâ adlı mesnevisi tanınmış eserlerindendir.
Yüzyılın büyük âlimlerinden biri de tefsir hadîs kelâm gibi İslâmî ilimlerde gramer edebiyat ve özellikle biyografi ve bibliyografi alanlarında üstâd olan Taşköprülü-zâde İsâmeddîn Ahmed (ölm. 1561)dir. Pek çok eserinin yanında başlıca üç Arabça kitabıyla tanınmıştır: 1558 yılında tamamladığı Eş-Şakaaku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi'l-Devlet-i Osmâniyye'de Devlet'in kuruluşundan eserin yazıldığı târihe kadar yetişen 520 şeyh ve ilim adamının hayatları hakkında bilgi vermiştir. 1299 1310 yıllarında Mısır'da basılan eser birçok defa Türkçeye çevrilmiş ve zeyilleri yapılmıştır. En önemli tercümeleri Mehmed Hâkî'nin 1560 yılında yaptığı Hadâiku-Reyhân’ı ve Mehmed Mecdî (ölm. 1590)'nin 1584 de yaptığı Hadâiku'ş-Şakaaik'ı tanınmış zeyilleri Ali b. Bâlî (Ölm. 1574)’nin Ikdü'l-Manzûm fî-Zikri Efâzılı'r-Rûm Nev'î-zâde Atâyî (ölm. 1635-36)'nin Hadâik fî Tekmileti 'ş-Şakaaik adlı eseri Uşşâkî-zâde İbrahim Hasîb (Ölm. 1723)'in Zeyl-i Hadâikul-Hadâik’ı Mehmed Şeyhî (ölm. 1732)'nin Vekaay’-i Fuzalâ'sıdır. Taşköprülü-zâde'nin En-Nevâdirü'l-Ahbâr fî Menâkıb-ı Ahyâr’ı sahabe evliya doktor ve kozmoğrafya bilginleri gibi tanınmış kişiler ve Mir’âtü's-Saâde ve Misbâhü's-Siyâde'si ise 500 kadar ilimin konuları hakkında bilgi veren eserlerdir. Sonuncu eserini oğlu Taşköprülü-zâde Kemâleddîn Efendi Mevzuâtü'l-Ulûm adıyla Türkçeye çevirmiştir.
Gelibolulu Mustafa Sürûrî (ölm. 1562) de yüzyılın tanınmış bilginlerindendir. Müderrislik Şehzade Mustafa'ya hocalık ve nakşibendî şeyhliği yapmıştır. İslâmî ilimler yanında tıp ve kozmoğrafyada da derin bilgisi vardı. 36 eserinden özellikle 1549'da Şehzade Mustafa'nın eğitimi için yazdığı vezin kafiye ve şiir san'atları hakkında bilgi veren Bahrü'l-Maârif adlı eseriyle ve altı ciltlik Mesnevi Şerhi Acâibü'l-Garâib Bostan Gülistan Hâfiz Dîvânı şerhleri ve Şebistân-ı Hayâl eserleriyle tanınmıştır.
Kınalı-zâde diye anılan bir bilgin ailesinden gelen Tezkire sahibi Hasan Çelebinin babası Kınalızade Alî Efendi (ölm. 1572) bu yüzyılın tanınmış müderrislik ve kadılıklarda bulunduktan sonra kazaskerliğe kadar yükselmiş bir ilim adamıdır. Çok iyi Arapça ve Farsça bilirdi: Tefsir hadîs fıkıh gibi İslâmî ilimler yanında felsefe belagat ve edebiyatta da bilgi sahibi idi: Güçlü hafızası ile tanınmıştı; toplantılarda her üç dilde pek çok şiiri ezbere okurdu. Arapça Farsça ve Türkçe şiirleri vardır. En tanınmış eseri Şâm kadısı iken Ahlâk-ı Nâsırî’den yararlanarak Şâm beğlerbeği Alî Paşa adına 1564 yılında yazdığı Ahlâk-ı Alâyî adlı kitabıdır. Kitap yüzyıllar boyu okullarda başlıca ahlâk kitabı olarak okutulmuştur.
Yüzyılın tanınmış bilginlerinden biri de Kemâlpaşa-zâde Efendiden yetişen müderris kadı ve kazaskerlikler yaptıktan sonra Kanûnî devrinde 1545 yılında şeyhülislâm olup 28 yıl gibi çok uzun bir süre bu makamda kalan Ebussuûd Efendi (ölm. 1574)dır. Tefsîr ve hadîsteki derin bilgisiyle yalnız Osmanlı ülkesinde değil bütün İslâm dünyâsında tanınmış ve saygı görmüştür. Öldüğünde büyük şehirlerde İslâm âlimleri gâib namazı kılmışlardır. "Muallimi Sânî" diye anılırdı. Ma'lûl-zâde Mehmed Şeyhî Mehmed Hoca Sadeddîn Bostan-zâde Mehmed ve Mustafa Sun'ullah Efendi gibi büyük bilginler Bâkî ve Hasan Çelebî gibi değerli şâir ve naşirler yetiştirmiştir. Öldüğünde çoğu haşiye ve ta'lîkat olarak birçok eserler bırakmıştır. En tanınmış eseri Îrşâdü’l-Aklı's-Selîm ilâ Mezâyâi'l-Kur'âni'l-Azîm adındaki tefsîridir. Kaanûnî Sultân Süleyman yazılmakta olan tefsiri bitmeden görmek istemiş cüz cüz temize çekilip kendisine sunulduğunda pek beğenmiş ve Ebussuûd Efendinin maaşını günde 200 akçeden 500 akçeye çıkarmıştır. Eser bittiğinde ise maaşı 600 akçe olmuştur.
Bunlardan başka Celâl-zâde Salih Efendi Mustafa Bostan Efendi Nevî Fevrî Azmî Anten Mustafa Efendiler yüzyılın büyük ilim adamlarından Pîrî Reîs Seydî Alî Reis coğrafya konusunda eserleri olan tanınmış kaptanlardandır.
Târih alanında da bu yüzyılda bir hayli gelişme olmuştur. Resmî vak'anüvislerin eserleri yanında özel târihler manzum Süleymânnâme Selîmnâme ve gazavâtnâmeler yazılmıştır.
Yüzyılın büyük tarihçileri olarak en başta Kemâlpaşazâde Hoca Sadeddîn Lûtfî Paşa Selânikî Gelibolulu Alî'yi saymak gerekir. Yüzyılın başında Kemâlpaşa-zâde Şemseddîn Ahmed'in Sultân II. Bâyezîd'in emri ve 30 bin akçelik bağışıyla başladığı ve Yavuz Sultân Selîm'le Kaanûnî Sultân Süleyman'ın emir ve ricâlarıyla sürdürdüğü Tevârih-i Âli Osmân adlı eseri Devlet'in başlangıcı olan 1299 yılından Kanûnî devri başlarında 1527 yılına kadar 228 yıllık Osmanlı târihidir. 10 defter olarak yazılan Kemâlpaşa-zâde Târihi iyi incelenmiş doğru bilgileri ve isabetli hükümleriyle çok önemli bir kaynaktır. 2. ve 7. defterler Şerâfettin Turan (İbn Kemâl Tevârih-i Âl-i Osman. 2. defter. Ankara 1983; 7. defter Ankara 1954 1957) 10. defter Pavet de Courteille tarafından yayınlanmıştır.
Hoca Sadeddîn Efendi (1536-1599) ise Ebussuûd Efendi'den yetişmiş müderrislik yapmış ve Manisa'da Şehzade Murâd ve sonra Şehzade Mehmed'in hocası kazasker ve Sultân III. Mehmed devrinde şeyhülislâm olmuştur. Pâdişâh hocalığı münâsebetiyle dâima Hoca Efendi diye anılmıştır. Yaşadığı sürece herkesten saygı gören siyâsî kararlarda hep fikri alınan bir kişidir. Hoca Târihi de denilen Tâcü't-Tevârîh Osmanlı Devletinin başlangıcından Sultân II. Selîm devri sonu olan 1574'e kadar geçen olayları içine alan târihi çok tanınmış bir eserdir. Tâcü't-Tevârîh 1279 1280 yıllarında 2 cilt hâlinde İstanbul'da basılmıştır.
Lûtfî Paşa (ölm. 1562) da bu yüzyılın tanınmış târihçilerindendir. Aslen devşirme çocuklarından olan Lûtfî Paşa sarayda yetiştirilmiş ve türlü görevlerde bulunmuştur. Saraydan çıktıktan sonra vezîrliğe kadar yükselmiş bu arada pek çok sefere katılmıştır. 1539'da sadrazamlığa getirildi. Osmanlı Devleti’nin başarılı sadrâzamlarından sayılır. Değişik konularda eserleri vardır. Şiir de yazmıştır. En önemli eseri başlangıçtan 1554 yılına kadar olan olayları yazdığı ve Lûtfî Paşa Târihi diye de anılan Tevârîh-i Al-i Osman'dır. Eser 1922 yılında İstanbul'da basılmıştır. Âsaf-nâme adındaki küçük eseri de sâde üslûbu ve devlet idaresi hakkındaki fikir ve mülâhazalarıyle târihi kadar tanınmıştır. Âsaf-nâme iki defa basılmıştır.
Yüzyılın bir başka tarihçisi Selânikli Mustafa Efendi (ölm. 1600)'dir. Öğrenimini bitirdikten sonra Divân-ı Hümâyûn'a kâtip olarak girmiş silâhdâr ve sipâhî-oğlanları kâtiplikleri evkaf muhasebeciliği yapmış bazı seferlere katılmış ve pek çok yer dolaşmış bir devlet memurudur. Sadrâzam Ferhad Paşa'nın emriyle devletin rûznâmesini tutmakla görevlendirilmiştir. Selânikli Mustafa Efendi'nin Tevârîh-i Al-i Osman'ı 1563-1600 yılları arasındaki olayları günü gününe yazan bir Osmanlı târihidir. Temiz ve sâde diliyle yaşadığı olayları en ince teferruatına kadar ve doğru olarak aksettirmesiyle tanınmış bir eserdir. Târih'in 1592 yılına kadar olan kısmı 1281 yılında İstanbul'da basılmıştır.
Bu devrin en büyük tarihçisi kuşkusuz Gelibolulu Mustafa Âlî (Ölm. 1600)'dir. Âlî dîvân kâtipliklerinde Erzurum Bağdâd Sivas defterdarlıklarında bulunmuş Yeniçeri ocağı kâtipliği Amasya ve Sivas sancak-beğliği yapmıştır. Târih ve edebiyat konularında pek çok eseri vardır. Şiirlerini iki dîvân hâlinde toplamıştır. Zigetvâr seferini yazdığı Heft Meclis; hattat minyatürcü mücellid ve müzehhibleri yazdığı Menâkıb-i Hüner-verân; toplantı gelenek ve usûllerini anlattığı Mevâidü'n- Nefâis fi Kavâidi'l-Mecâlis ile Hâlât-ı Kahire eserlerinin en tanınmışlarıdır. Ama Âlî'nin çok değerli ve ona "Müverrih" lakabını veren eseri ise Künhü'l-Ahbâr adındaki dört "rükn" üzerine düzenlediği umûmî târihidir. Özellikle Osmanlı târihine ayrılan dördüncü "rükn"de Devlet'in başlangıcı olan 1299 yılından 1598 yılına kadar gelen târih olayları anlatılmış bu arada her pâdişâh devri sonunda tanınmış şeyhler ilim adamları ve şâirler hakkında bilgi verilmiştir. Menâkıb-ı Hüner-verân İ.M.K. İnal'ın bir önsözüyle (İstanbul 1926) ve Müjgân Cunbur tarafından bugünkü dile çevrilerek (Ankara 1982); Mevâ'idü'n-Nefâ'is fi Kavaidi’l -Mecâlis Prof. M. Câvid Baysun’un önsözüyle tıpkıbasım olarak (İstanbul 1956) ve Cemil Yener'in Türkçeleştirmesiyle (İstanbul 1975) Orhan Şâik Gökyay tarafından Ziyafet Sofraları adıyla Türkçeleştirilerek (Ankara 1978) Hâlât-ı Kaahire yine Orhan Şâik Gökyay tarafından (Ankara 1984) yayınlanmışlardır. Künhü'l-Ahbâr' da İstanbul'un alınmasına kadar olan kısmı 1277-1285 yılları arasında beş cilt olarak İstanbul'da baskısı yapılmıştır.
XVI. yüzyıl biyografi alanında da çok değerli eserlerin yazıldığı bir devirdir. Taşköprülü-zâde'nin tanınmış şeyh ve ilim adamlarını ve şâirleri yazdığı Şakaaık-ı Nu'mâniyye adındaki çok değerli eseri yanında yalnız şâirlerin hayat ve sanatları hakkında bilgi veren ve "Tezkire-i Şuarâ" adı verilen eserlerin en önemli örneklerini de bu yüzyılda bulmak mümkündür. XVI. yüzyılın şuarâ tezkireleri Sehî Beğ Lâtîfî Âşık Çelebi Hasan Çelebi Ahdî ve Beyâni’nin eserleridir. Özellikle Lâtifi Âşık Çelebi ve Hasan Çelebinin eserleri edebiyat târihimizin en tanınmış tezkireleridir.
Sehî Beğ (ölm. 1548-49/955)'in Heşt Bihişt adını verdiği kitabı Anadolu şiir alanında yetişen şâirlerden söz eden ilk tezkiredir. XV. yüzyılın büyük şâirlerinden Necâtî Beğ'in yetiştirmesi olan Sehî Beğ Câmî'nin Bahâristân'ı Alî Şîr Nevâyî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i ve Devletşâh'ın Tezkire'sini örnek alarak eserini sekiz bölüme ayırmıştır. 1538 yılında bitirdiği tezkiresinde ilk dört bölüm başta devrin sultânı Kaanûnî Sultân Süleyman olmak üzere sultân şehzade vezîr kazasker gibi büyük devlet adamlarıyla tanınmış ilim adamlarına ayrılmış 5. "Tabaka"dan sonra da Anadolu'da yetişmiş şâirler eskiliklerine göre sıralanmıştır. Sehî Beğ şâirler hakkında fazla bilgi vermese de Anadolu edebiyatının başlangıç devrinde yetişen en eski Türk şâirlerini unutulmaktan kurtarmış olmakla tezkiresi çok kullanılan önemli kaynaklardan biri olmuştur. Sehî Beğ ayrıca daha sonraki tezkire yazarlarına da yol gösterip örnek olmuş bir yazardır.
Yüzyılın ikinci tezkirecisi Kastamonulu Lâtîfî (ölm. 1582/990) kendi de şiir söyleyen ama daha çok nesri ile tanınmış bir kişidir. Hayatı değişik yerlerde daha çok Rumeli eyâletlerinde kâtipliklerde geçmiş doksan yaşını aşmışken Mısır'dan Yemene giderken bindiği geminin batmasıyla boğulmuştur. Tezkiresinde kendinden söz ederken 12 eseri bulunduğunu ve Divân'ını tertiplediğini söyleyen Lâtîfî'nin tezkiresinden sonra en önemli eseri Risâle-i Tarifi Evsâf-ı İstanbul adındaki küçük kitabıdır. Bu eserinde İstanbul'un değişik semtlerinin güzelliğini sanat eserlerini anlatmış bu arada sosyal hayatı ve halkın yaşayışına âit canlı tablolar çizmiştir.
Lâtifi Tezkiresi (yazılışı: 1546/953) şâirleri alfabe sırasına göre veren ilk tezkiredir. Verdiği bilgilerin doğruluğu şâirlere değerleri kadar yer ayırmasıyla ve özellikle şiirlerini değerlendirirken verdiği hükümlerin doğruluğuyla hem devrinde hem de daha sonra yazılmış tezkireler arasında tartışmasız üstün bir yeri vardır. Bazı şâirleri memleketi olan Kastamonu'dan göstermesi gibi küçük bir kusuru dışında ciddî inanılır tarafsız bir eserdir. Lâtîfî'nin fikirleri ve devrinin şâirleri hakkındaki değerlendirmeleri bugün bile geçerlidir. Eser Tezkire-i Lâtifi adıyla 1314 yılında İstanbul'da basılmıştır.
Yüzyılın bir başka önemli tezkiresi de Âşık Çelebi (ölm. 1571-72/979)'nin Meşâiruş-Şuarâ adlı eseridir. Medrese öğrenimi gördüğü halde müderrislik yapmayan ve bir süre kâtipliklerde çalışan Âşık Çeiebî sonunda Silivri kadılığı ile kadılık mesleğine başlamış ve doğum yeri olan Üsküp'deki son kadılığında ölümüne kadarçok değişik yerlerde kadılıklarda bulunmuştur. İyi yetişmiş Arab ve Fars dilleri ve edebiyatlarını iyi bilen Âşık Çeiebî Divân tertipleyecek kadar şiir yazmış bir şâirdir. Ayrıca Şakaaik-i Nu'mâniyye tercümesi ve Zeyli Hüseyin Vaiz Kâşifî'den çevirdiği Ravzatü'ş-Şühedâ ve Bursa Şehrengizi gibi manzum ve mensur birçok eserin sahibidir. En önemli eseri ise Tezkiresidir.
Âşık Çelebî daha gençliğinde başlayan şiir merakı girişkenliği hoş sohbetleriyle ve başta Zâtî Hayâlî Beğ Yahya Beğ Bâkî Sa'yî Kândî Sunî Ârifî Şeyda Aşkî Ferruhî olmak üzere devrindeki hemen bütün şâirlerle kurduğu dostluklar sayesinde hep şâirlerle birlikte olmuş toplantılarına katılmış şiirlerini toplamış uzakta olanlarla mektuplaşmış ve bütün hayatında yazacağı tezkirenin hazırlıklarını yapmıştır. Tezkire düzenlemekte Lâtîfî ile olan bir anlaşmazlık yüzünden şâirleri "ebcedhevvez" tertibine göre sıralayan Âşık Çelebî Sultân I. Murâd devrinden Tezkirenin yazıldığı 1568 yılına kadar yetişen 450 kadar şâir hakkında bilgi vermiştir. Özellikle devrinin şâirlerini anlatırken verdiği bilgiler doğru ve teferruatlıdır. Şâirlerin uzun uzun hayatlarını anlatmış bulundukları görevleri saymış beden kusurları yaradılışları merakları dostluk ve düşmanlıkları aşk maceralarıyla oldukları gibi tanıtmıştır. Bu bakımdan Meşâirü'ş-Şuarâ XV. ve XVI.yüzyıl edebiyat târihi için vazgeçilmez sık sık başvurulan çok değerli bir kaynaktır.
Bu yüzyıl bilginlerinden Kınalı-zâde Alî Çelebinin oğlu Hasan Çelebî (ölm. 1604/1012)'de tanınmış tezkire yazarlarındandır. Babasından ve devrinin tanınmış bilginlerinden okuyarak iyi bir öğrenim gören Hasan Çelebi mülâzım olduktan sonra müderris ve çeşitli yerlerde kadılıklarda bulunmuştur. Dinî ilimlerde bazı Arabça eserleri vardır. Şiirle de uğraşmışsa da şiirleri fazla tutulmamıştır. 1585-86/994 yılında tamamladığı ve Sultân II. Murâd devrinden başlayarak 631 şâir hakkında bilgi verdiği tezkiresi en önemli eseridir. Bunlardan bir kısmı Sehî Beğ Lâtîfî ve Âşık Çelebî tezkirelerinden yararlanarak yazdığı şâirlerdir. Bir kısmı ise babasının dostları ve onun çevresinde düzenlediği toplantılarda görüp tanıdıklarıdır. Bir üçüncü kısmı da kendi yaşdaşları olan dostluklar kurduğu görüştüğü şâirlerdir. Bu bakımdan özellikle Aşık Çelebiden sonraki 18 yıl içinde yetişen şâirler hakkında verdiği bilgiler yüzünden önemli tezkirelerden sayılır. Hasan Çelebi'nin başlıca kusuru dedesi babası amcaları kardeşi gibi ailesinin bütün fertlerini eserine alarak her birini büyük şâirler olarak göstermesi ve başka tezkirelerden özellikle Âşık Çelebi den aldığı bilgileri babasından ve dedesinden öğrenmiş gibi anlatmasıdır. Ayrıca inşâdaki ustalığını göstermek için çok süslü ağdalı bir dil kullanmış en küçük bilgiyi uzun ve secîli cümleler zincirleme tamlamalar içinde vermiştir. Bu arada bazı değerli bilgiler de bu söz kalabalığı içinde kaybolup gitmiştir. Bununla birlikte Hasan Çelebi Tezkiresi Lâtîfî ve Aşık Çelebî'nin eserlerinden sonra yüzyılın önemli tezkirelerinden sayılır.
- 18.Ağustos.2012 #3
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
XVI. yüzyıl tezkirelerinden biri de Bağdadlı Ahdî (ölm. 1598/1002)'nin Gülşen-i Şuaâr'sıdır. Bağdadlı olan Ahdî 13 yıl süren bir yolculuk sırasında İstanbul'a da gelmiş şehrin güzelliği ve zenginliğine âlim ve şâirlerinin çokluğuna şaşırıp kalmış bu arada şâirlerle tanışmış onların toplantılarına katılmıştır. Doğduğu şehir olan Bağdad'a döndüğünde gezisi sırasında topladığı bilgileri düzenleyerek 1546 yılında tezkiresini yazmıştır. Kendi edindiği bilgilere Sehî Beğ ve Lâtîfî tezkirelerinden aldığı bazı şâirleri de katan Ahdî bunlara Bağdad şâirlerini de ekleyerek eserini genişletmiştir. Böylece Gülşen-i Şuarâ Sultân Süleyman devri başlangıcından öldüğü yıl olan 1593 târihine kadar yaşamış olan 375 şâir hakkında bilgi vermektedir. Bu şâirlerden çoğunun daha önceki büyük tezkirelerde bulunması bakımından Ahdî Tezkiresi'nin fazla bir değeri yoktur. Yalnız Bağdad’da hemşehrisi olan şâirler hakkında verdiği bilgiler bakımından değerli sayılabilir.
Yüzyılın sonunda yaşayan Beyânî (ölm. 1597-98/1006) son tezkireci olarak anılırsa da Tezkire'si Hasan Çelebî tezkiresinin bir özetidir. Kendinin de dediği gibi hayranı olduğu Kınalı-zâde Hasan Çelebinin çok değerli olan tezkiresini bir dostundan ödünç almış ve kendi okuyup yararlanmak için istinsah etmeyi düşünmüştür. Ama zamanın kısalığı yüzünden bazı şâirleri seçerek ve Hasan Çelebî'nin söylediklerini özetleyerek yazabilmiştir. Bu yüzden Beyânî Tezkiresi hemen hiç bir değeri olmayan bir kitaptır.
Edebiyatımızın şuarâ tezkireleri gibi önemli eserlerinden olan nazire mecmuaları şâirlerin biribirlerine söyledikleri nazîreleri toplayan kitaplardır. Şâirler arasındaki karşılıklı tesirleri mânâ ve hayâl alışverişlerini hangi şâirlerin hangi devirlerde ve kimler tarafından beğenilip tutulduğunu ve örnek alındığını bu eserlerden anlamak mümkündür. Ayrıca tanınmış bir şiirin asıl kaynağının hangi şâire âit olduğu beğenilen mazmunların ve hayâllerin nerelerden geldiği yine bu eserlerde bulunabilir. Bunun yanında nazîre mecmuaları tezkirelerde bulunmayan pek çok şâiri ve şiirlerini unutulmaktan kurtardıkları için de önemli eserlerdir.
XV. yüzyılda 1436/840 yılında Ömer b. Mezîd tarafından toplanmış ilk nazîre mecmuasından sonra edebiyatımızın bütün tanınmış nazîre mecmuaları XVI. yüzyılın ürünüdür. Bu yüzyılın ilk mecmuası Eğridirli Hacı Kemâl tarafından 1512/918 yılında düzenlenen Câmi'ü'n-Nezâir adındaki büyük kitaptır. Hacı Kemâl eserinde 266 şâire âit 3170 şiir toplamıştır. İkinci nazîre mecmuası Edirneli Nazmî'nin 1523/930 yılında topladığı Mecma'û'n-Nezâir'dir. Nazmî eserinde 243 şâire âit 3356 nazireyi toplamış ve hemen her gazele söylenmiş nazirelerin sonuna bir de kendi naziresini eklemiştir. Pervane b. Abdullah'ın 1560/968 yılında meydana getirdiği Mecmuâ-i Nezâir adındaki eserinde 525 şâirin 7360 naziresi vardır.
Nazîre mecmuaları yanında çoğu şiir meraklılarının sevdikleri şâirlerin şiirlerini topladıkları şiir mecmuaları da dîvânı olmayan birçok şâirin şiirlerini bir araya getirmeleri ve kaybolmaktan kurtarmaları bakımından önemli eserlerdir. Ayrıca bu mecmualardan hangi şâirin hangi devirde ve çevrede sevildiği ve okunduğunu anlamak da mümkündür.
XVI. yüzyıl kasîde gazel ve mesnevide parlak bir devirdir. Türk şiiri bu duruma gelinceye kadar üç yüz yıllık bir deneme uygulama ve gelişme süresinden geçmiştir.
Türk edebiyatı ilk yüzyıllarda İran edebiyatının te'sirinde gelişmeğe başlamış Türk şâirleri usta bildikleri İran şâirlerini kendilerine örnek alarak onlara benzemek ve onlara yetişmek için uğraşmışlardır. Şiirin çok geliştiği son yüzyıllarda bile şâirler hâlâ eski büyük İran şâirlerinin adlarını anarak onlara yetişme ve geçme çabasında olduklarını göstermişlerdir. XIII. Yüzyıldan başlayarak şâirler bu etkilenme yanında kendi benliklerinden de yeni hayâller ve mazmunlar ekleyerek Türk şiirini geliştirme ve olgunlaştırma çabası göstermişlerdir.
XV. yüzyılda Türk edebiyatı bir yandan Çağatay edebî alanında Alî Şîr Nevâyî' ile en parlak ve olgun devrini yaşarken Anadolu'da da Şeyhî'nin Selmân ve Hafız gibi büyük İran şâirlerinin hayâlleri mânâ ve mazmunlarını Türk şiirine tatbik etme gayretiyle bundan sonra yüzyıllar boyu kullanılacak şiirin esasları tesbit edilip ortaya konmuştur. Ahmed Paşa da bu gayreti sürdürmüştür. Hattâ bazı tezkireciler Ahmed Paşanın şiirinin Nevâyî'nin Sultân II. Bâyezîd'e gönderdiği 33 gazele nazireler söylemesiyle güzelleşip değer kazandığını ortaya atmışlardır. Bazıları da Ahmed Paşanın şiirinin fazla "Acemâne" olduğunu söylemişlerdir. Yüzyılın sonunda artık Türk şiiri Anadolu'da da uzun bir süre geçirdiği denemelerle nazım şekilleri aruz kalıpları konulan mazmunları belirlenmiş ve gelişmeğe hazır bir hâle gelmiştir.
XVI. yüzyılda ise Devlet'in gelişmesi ve güçlenmesiyle ülkede zenginliğin bilgi seviyesinin artmasıyla orantılı olarak şiirdeki gelişme daha da hızlanmış ve bu yüzyılda İran şâirlerinin etkileri yine sürmekle birlikte artık Fuzûlî Hayâlî Beğ Bakî gibi şiire yön veren ve Türk şâirlerine örnek alınacak şiir ustaları yetişmiştir. Bu yüzyıl şiiri aruzun kullanılışındaki ustalık ve şiir tekniğinde erişilen mükemmellikle dıştaki âhengiyle en parlak ve olgun devrini yaşamıştır. İran'dan alınan mazmunlar dikkat ve itinâ ile işlenmiş kelimeler arasında sıkı ve girift bağlantılar kurulmuş sonuçta hiçbir İran şâirinin şiirinde görülmeyen bir incelik ve derinlik kazanmıştır. Bunun yanında yerli unsurların da katılmasıyla artık şiir yalnızca İran şiirinin bir "taklidi" benzeri olmaktan çıkarılmış daha yerli ve klâsik bir Türk şiiri yaratılmıştır.
Bu yüzyılda şiirin gelişmesi ve güzelleşmesinde şiir ölçüsü olarak benimsenen aruzun en iyi bir biçimde kullanılmağa başlanmasının da büyük etkisi olmuştur. Aruz ölçüsü edebiyatımıza İran'daki değişmeleriyle XI. yüzyıldan sonra girmiştir. Türk şâirleri önceleri Arab Dili'nin özelliklerine göre düzenlenen bu şiir ölçüsünü yadırgamışlar ve Türkçeyi aruzla söylemede güçlük çekmişlerdir. Bu yüzden ilk devirlerde heceye benzeyen kalıplar kullanılmış bazan şiirin aruzla yahut heceyle söylendiğini anlamak bile kolay olmamıştır. Aruza uydurabilmek için Türkçe kelimeler bozulmuş sık sık imâle ve zihaf yollarına başvurulmuştur. İran aruzunun muktatab cedîd karib müşâkil mütedârik gibi bahirleri bir yana bırakılarak Türk Dili'ne uygun bulunan dokuz bahire indirilmiştir. Şâirler zamanla bu ölçüye alışmağa başlamışlar bu arada kullanımını kolaylaştırmak maksadıyla XV. yüzyıldan sonra yabancı kelimelere başvurmuşlardır. XVI. yüzyılda artık büyük şâirlerin elinde hatasız ve ustaca kullanılan söze ahenk katan bir şiir ölçüsü hâline gelen bir Türk aruzu yaratılmıştır. Buna karşı XVII. Yüzyılda bile Türkçenin pürüzlü ve rekâketli bir dil olduğu ancak Arabça ve Farsça kelimelerin yardımıyla pürüzlerinin giderildiği fikrini savunanlar olmuştur.
XVI. yüzyılın şiir dili önceki yüzyıllardan oldukça farklı daha süslü ve ağdalı bir dildir. Bir yandan İran şiirinin süregelen tesiriyle bir yandan da dili aruz kalıplarına daha kolay uygulayabilmek için alman Arabça ve daha çok Farsça kelimelerin çoğalmasıyla sonradan (Cumhuriyet döneminde) "Osmanlıca" denilen ağır ve zor anlaşılır bir dil meydana gelmiştir. Bu dilde Türkçe kelimeler azalmış bunların yerini yabancı kelimeler doldurmuştur. Buna karşı Türkçe cümle yapısında kendini hissettirmeğe başlamış böylece kelimeleri yabancı ama söylenişi Türkçe olan bir şiir dili geliştirilmiştir. Şiirde kullanılan dilin ölçüsü kafiye ve nazım şekillerinin belli kaideleri içinde yine nesir diline göre daha sâde olduğu söylenebilir. Düzyazıda dil üzerinde buna benzer baskılar olmadığı için yüzyılın nesir dili çoğunlukla inşâ sanatında ustalık göstermek isteyen yazarların elinde uzun cümleler art arda sıralanmış seciler sözlüklerden çıkarılan nâdir yabancı kelimelerle anlamı kaybettirecek kadar san'atlı ağır bir dil hâline gelmiştir.
Bu yüzyılda ağırlaşan şiir dilini yabancı kelimelerden kurtarmak sâde Türkçe ile de şiir yazılabileceğini göstermek üzere bazı teşebbüsler de olmuştur. Bu konuda Güvâhî (ölm. 1519-26?) Tatavlalı Mahremi (ölm. 1535-36) Edirneli Nazmî (ölm. 1554) Terzi-zâde Ulvî (ölm. 1585) gibi daha çok halkın içinden yetişmiş şâirlerin çabaları iyi niyetle başlatılmış denemeler olarak kalmış bu şâirler sanatçı olarak fazla güçlü de olmadıklarından hareketleri başarılı ve tesirli olamamıştır.
XVI. yüzyılda kaside gazel ve mesnevide büyük şâirler yetişmiştir. Yüzyılın başında Sultân II. Bâyezîd devrinde İstanbul'a gelen Zâti doğru dürüst bir öğrenimi de olmadığı halde yalnızca şâir yaradılışının etkisiyle 30-40 yıl boyunca bütün şâirlerin hocası yol göstericisi olmuştur. Yüzyılın ortalarına doğru kendini kabul ettiren Hayâli Beğ Kaanûni Sultân Süleyman'ın en gözde şâiri olarak Zâtî'yi unutturmuş ve Osmanlı şiirinin söz sahibi; ülkenin başlıca şâiri olmuştur. Yüzyılın son 40 yılında ise şiir tahtına Bakî oturmuş ve tartışmasız devrin sultânü'ş-şuarâsı olarak hükmünü sürdürmüştür. Öte yandan Azerî şiir alanında İstanbul'dan ve sultânların himayesinden uzak yoksulluk içinde yetişen Fuzûlî hem bu yüzyılın hem de sonraki yüzyılların en çok okunan sevilen tesirini eksiltmeden sürdüren şâiridir. Her devirde bütün şâirlerin etkilendiği ve mutlaka bir şeyler aldığı tükenmez bir şiir hazinesidir.
Bu büyük şâirlerin hâkimiyeti altında gelişen XVI. yüzyıl şiirinde kasîde ve gazelde başlıca şu şâirleri görüyoruz: Yüzyılın başında Yavuz Sultân Selîm devri şâirlerinin çoğu Trabzon'daki sancakbeğliğinde hoca nişancı dîvân kâtibi musâhiblik görevlerinde bulunan şâirlerdir. Pâdişâh olduğunda bir kısmını beraberinde götürmüş o arada ayrılanları da yeni görevlerinde aratıp buldurarak İstanbul'a getirtmiştir. Bunları ölümüne kadar sarayda ve seferlerde yanından ayırmamıştır. Bu şâirlerden biri Trabzon'da musahibi ve hocası olan Halîmî (ölm. 1517)'dir. Pâdişâhla Mısır seferine katılmış ordu Şam'da kışladığı sırada ölmüştür. Sultân Selîm cenazesinde bulunmuştur. Yumuşak yaradılışlı duygulu bir şâirdi. Gazeller söyler ama herkesten saklardı. Bu yüzden şiiri fazla yayılmamıştır. Aynı yıllarda yaşayan Âhî Benli Hasan (ölm. 1517) özellikle gazelleriyle tanınmış bir şâirdir. Küçük bir Dîvânçe'si vardır. Nacak Fâzıl diye anılan Nihânî (ölm. 1519) gazel kaside târih ve muammalar yazmıştır. Sultân Selîm in Mısır'ın fethi için söylediği târih kasidesi çok ünlüdür. Bihiştî Sinan Çelebi (ölm. 1520 ?) devrinde gerek Hamse'sindeki mesnevileri ve gerekse gazelleriyle çok beğenilen şâirdir. İnce ve zarîf gazeller söylemiştir. Gazelleriyle devrinde hayli tanınan şâirlerden biri de Tâli'î Mehmed Çelebî (ölm. 1516)'dir. Pâdişâhın yanından ayırmadığı şâirlerdendi. Gazelde Necâtî Beğ’in yolundaydı; onun gibi atasözleri ve halk deyimlerini çok kullanmıştır. Hükümlerinin doğruluğu ile tanınan Lâtifi bile onu Necâtî Beğ'e eş olabilir diye övmüştür.
16. YÜZYIL DİVAN EDEBİYATI ŞAİRLERİ
- ÂHÎ - ZÂTÎ - ÂZERÎ
- NİHÂNÎ - ŞÂHİDÎ - MUÎDÎ
- BİHİŞTÎ - NAZMÎ - ULVÎ
- TÂLİÎ - FUZÛLÎ - ŞEM'Î
- ŞERÎFÎ - HAYÂLÎ BEY -KABÛLÎ
- AMRÎ - ZAÎFÎ - MEYLÎ
- REVÂNÎ - AHMED BEY - CİNÂNÎ
- HATÂYÎ - KARA FAZLÎ - MURÂDÎ
- SÛZÎ ÇELEBİ - MUHİBBÎ - ŞEMSEDDÎN SİVÂSÎ
- GÜVÂHÎ - RAHMÎ
- NEV'Î
- LAMİÎ ÇELEBİ - CELÎLÎ -ÂLÎ
- FİGÂNÎ - FEVRÎ - BÂKÎ
-GAZÂLÎ - ÂŞIK ÇELEBİ -RÛHÎ
- KEMÂL PAŞAZÂDE -UBEYDÎ - VASFÎ
- HAYRETÎ -EMRÎ - HÂKAANÎ
- MEÂLÎ - HELÂKÎ - GAZÂYÎ
- İSHAK ÇELEBİ - ÂGEHÎ
- USÛLÎ - YAHYÂ BEY
- ŞÜKRÎ - MAKAALÎ
Konu Bilgileri
Bu Konuya Gözatan Kullanıcılar
Şu anda 1 kullanıcı bu konuyu görüntülüyor. (0 kayıtlı ve 1 misafir)