Adil olmayan bir dünyada ifade özgürlüğü
İfade Özgürlüğü Platformu’nun taslak 10 presibi ayrıcalıklı konumda olanlarla güçlülerin işine yarar. Sebastian Huempfer yazıyor.
Travellers sit by their romany caravans at the Appleby Horse Fair on June 3, 2011 in Appleby, England. (Photo by Christopher Furlong/Getty Images)
Dördüncü taslak prensibimizde açıkça ve nezaket çerçevesi içerisinde konuşmalıyız diyor, ve daha sonra şunu ekliyoruz, ‘‘açıkçası, ezici çoğunluğun güçlü bir üyesiyseniz bunu söylemek daha kolay.’’ Bence bu uyarı çoğu taslak prensibimiz için geçerli: zira bu prensipler çoğunluğa mensup kişiler, ayrıcalıklı konumda olanlar ve güçlüler için daha cazip. Eğer prensiplerin son hallerini herkes için anlamlı olmasını ve herkese hitap etmesini istiyorsak, bence öncelikle bu dengesizliği ele almalıyız.
Irsad Manji bize ‘‘gücenmenin, dürüst bir farklılığın bedeli’’ olduğunu anlattı. Ancak dünyanın bütünü ya da dünyadaki toplumlar sadece birbirinden “farklı” değil; eşitsizlikle ve adaletsizlikle dolu. Ve biz bu önemli farkı gözardı etmemeliyiz, çünkü her ne kadar farklılık ifade özgürlüğünü tamamlasa da, eşitsizlik bunu yozlaştırır ve gücenmek gibi sorunları ortaya çıkarır. Gerçek anlamda gücenme, bir toplumun derin hastalıklarının belirtilerinden biridir; adaletsizliğin bir sonucudur, farklılığın bedeli değil. Taslak prensiplerimizin çoğu bunu hesaba katmakta yetersiz kalıyor.
BBC’nin eski genel direktörlerinden Mark Thompson, ‘‘halihazırda birçok şekilde toplumdan dışlandığını ve kendisine önyargıyla yaklaşıldığını hisseden, ve […] dini inancına gelecek herhangi bir saldırıyı ırkçılık olarak algılaması oldukça muhtemel’’ gruplardan birine üyeyse biri ‘‘ifade özgürlüğü adına yapılan bir şeyi, tehlikeli ve dışlayıcı olarak” algılayabilir diyor. Bazılarının güçlü, güvenli ve kendinden emin olduğu, diğerlerinin ezildiğini, kuşatılmış olduğunu ve dışlandığını hissettiği bir ortamda, bazıları taslak prensiplerimizin sağladığı düşünce tarzının diğerleri için özgürleştirici olduğunu ve fırsat sağladığını düşünürken, diğerleri de bu düşünce tarzının en iyi ihtimalle hiçbir işe yaramadığını ya da en kötüsü gücendirici ve kırıcı olduğunu düşünecektir.
Sahip olan herkese daha fazlası verilecek mi?
Bazı prensipler – açık ve çoğunlukçu bir medya, sınır gözetmeksizin iletişim kurma –gerçekte hepimizin aynı olmadığımız gerçeğini görmezden geliyor. Sırf isteyen istediğini konuşabilir diye, duyulmaya ihtiyaç duyan ya da duyulmayı hak eden kişilerin otomatik olarak duyulacağını düşünmek yanılgı olur. Geçmişin en güçlü sesi, geleceğin yeni dünyası ne kadar cesur olursa olsun yine duyulacak. Hiçbir yeni teknoloji ya da atılan tweet sayısı bunu değiştirmez.
‘‘Dürüst bir farklılık’’ açık bir medya ve iletişim yollarının kaçınılmaz bir sonucu olamaz, çünkü bu yeni ve açık alana kimliklerimizi de taşıyoruz: güçlü ya da zayıf, kendine güvenli ya da güvensiz, zengin ya da fakir, fikir sahibi ya da cahil, alıngan ya da soğukkanlı biri olarak. Maç sahası düzgün olsa da, doping alanlar maçı yine de kazanacaktır. Özgür ifade için yaratılan yeni ve açık forumlar bu farklılıkları bazen aşındırabilir, ancak çoğunlukla yeni teknolojilerden evvel varolan eski kurallar ve kodlar geçerli olacaktır.
İşte bu nedenle birden çok televizyon kanalının olması doğruların duyulması için yeterli değil: Colin Powell’in masallarına 2003’te Press TV olsaydı bile inanırdım; çünkü o her şeyden önce ABD Dışişleri bakanıydı, İran tarafından desteklenen kanallarda çıktığında bile.
Tam da bu yüzden haber ve bilgi yaymaya yarayan açık ve katıllımcı teknolojiler her şeye çare değil: Mail Online’ı okuyan sayısı diğer haber sitelerini okuyanlardan çok daha fazla. Magazin basının ardındaki adam medya imparatorluğunu çevrimdışı ortamda kurdu, şimdi de çevrimiçi imparatorluğunu kurmakta.
Bu da vatandaş gazeteciliğinin neden en az elit gazeteciliği kadar yanlı olduğunu gösteriyor: 100 milyon insan Facebook’ta Kony 2012 videosunu paylaşarak Joseph Kony’nin dünyaca ünlü olmasını sağladı, ama şimdiye kadar hiç kimse Manama hastanelerine işgal emri veren şeyhler hakkında herhangi birşey paylaşmadı. Bizler her zaman belli yerlerdeki despotluğu ve konuşulamayan suçları gözardı ettik ve belli başlı yerlerin sorunları hakkında basite indirgeyerek ve büyüklük taslayarak konuştuk. 100 milyon insan Josephy Kony’nin karışık tarihini okumak için birçok Ugandalı bloğa ulaşabilirdi, doğru. Ancak 100 milyonun %99.9’u bu fazladan adımı atmadı.
Yani bizler açık ve katılımcı bir medyayı kullanarak sınır gözetmeksizin iletişim kuracaksak, çoğullukçu seslerin ya da eşit kişiler arasında kurulacak daha önce gerçekleşmemiş yapıcı bir diyaloğun aniden ve mucizevi bir şekilde ortaya çıkacağı ‘‘dürüst bir farklılık”la kendimizi kandırmamalıyız. Belki şüpheciler, muhalifler ve haksızlığa uğrayanlar şimdi daha önce hiç olmadıkları kadar çok erişim ve olanağa sahip olabilirler. Fakat tartışmanın tüm taraflarını dinlemek için kolektif bir çababımız olmadığı ve her doğruya bir şans tanımadığımız sürece, hepimiz her zaman hikayenin sadece bir yönünü okuyacağız, dinleyeceğiz ve de tweetleyeceğiz. 21. Yüzyıldaki medya ve diyaloğumuz daha farklılıklarla doluymuş gibi görünebilir ancak yine de yaşadığımız dünyanın gerçeklerini yansıtıyorlar. Bu gerçeklerinse en temel olanı bazılarının diğerlerine göre daha fazla güç sahibi olduğudur. Sırf herkese konuşmak için daha fazla olanak sağlandı diye bu dengesizlik değişmez.
Her sorunun üstesinden gelecek bir çözüm yok mu?
Diğer prensipler – nezaket çerçevesinde, şiddet içermeyen, gücenmeden, tabular olmaksızın – ise adil olmayan bir statükoyu destekliyor. Bazılarına nezaketin dar ve nesnel bir kavram olduğunu iddia etmek cezbedici gelebilir, bir başka deyişle dürüst ve açık bir tartışmanın herkese yarar sağlar. Karşımızdakinin cümlesini bitimesini beklersek ve bizim tanrılarımız ve peygamberlerimiz hakkında yaptığı şakalara tolerans gösterirsek, dünya daha yaşanası bir yer olurdu, değil mi?
Ancak taslak prensiplerimizin koyduğu bütün bu engellemeler, halihazırda mücadele verenler için geçerli sadece. Toplumda iyi bir konuma sahip olanlar gerçek anlamda hiçbir şeyden alınamazlar. Bu kimselerin şiddet unsurları barındıran konuşmalar yapmaya, bağırmaya, küfretmeye ya da rahatsız edici şarkı sözü yazmaya ya da müzik videoları çekmeye ihtiyaçları yoktur. Bu kimseler nezaketi severler, zira kelimenin anlamını kendileri belirlemişlerdir.
Çünkü bir kere nezaket kesin bir tanımı olan bir kavram değil. Tarihin değişik zamanlarında, kadınların kendi adlarına konuşmaları ya da toprak kölelerinin lordlarına cevap vermeleri nezaket kurallarının dışında sayılıyordu. Bizim istediğimiz nezaket anlayışının bu olmadığı kesin, ama bu da birilerinin nezaket anlayışıydı. Bizim nezaket anlayışımız çok yol kat etmiş olabilir, ama mükemmelliğe ulaştı mı? Nezaketin kuralları hep birileri tarafından, birileri için yazılagelmiştir. Nazikçe ifade edildiğinde anlamının çoğunu yitirecek daha nicesi vardır halbuki, ya da düzgün bir İngilizce’yle ifade edildiğinde.
Bugünün nezaket kurallarını kimse ihlal etmediyse n’olmuş yani? Peki ya herkes bir gün gerçekler ortaya çıkar umuduyla savlarını bıkmaksızın ve usanmaksızın tekrarladıysa? Peki ya gücendiği zaman kimse sesini çıkarmadıysa? Ya da nezaketi boşverip bağırmak, küfretmek, yumrukları konuşturmak zamanı geldiğinde sessiz kalıysa herkes? Belki de adalet, adaletsizliğe nezaketle sabredenlerin olacaktır; ya da belki bu yolu sadece en cesurlar ve en güçlüler tutacaktır. İnsan tarihinin en yüce erkeklerinin ve kadınlarının, Mandelaların ve Gandilerin, nezakete tutunduğu ve (vurana) diğer yanaklarını uzattıkları doğru. Ama bu herkesin harcı değil, çünkü herkes evrenin ahlaki örgüsüne sonsuz bir bağlılıkla inanmıyor, ya da ne kadar uzun zaman alırsa alsın günün birinde kendi kendine adaletin sağlanacağına. Doğrusunu söylemek gerekirse ben diğer yanağımı çevirip sabırla bekleyemem, bu yüzden de başkalarının aynı şeyi yapmalarını isteyemem.
Varsayımsal güvence prensibi
Şimdiki haliyle 10 taslak prensip bazılarının çıkarlarını diğerlerinden daha fazla hizmet ediyor. Söz konusu ifade özgürlüğü olunca, ne kadar çok, o kadar iyi, diye bir şey söz konusu değil. Eğer sesimizin ne kadar yüksekten çıkacağını bilmeseydik, herkes için sınırsız ifade özgürlüğünü tercih etmezdik. Herkesten saygılı olma sorumluluğunu yüklenmesini, tartışmanın tüm taraflarını samimi bir şekilde ve açık bir zihinle dinlemelerini istemeliyiz.