Özellikle, bu yılın yazında, BM Güvenlik Konseyi, AB, Kanada, Avustralya, Japonya ve Kore Cumhuriyeti tarafından İran'a yaptırım uygulandı. Yine de, Nükleer Yayılmanın Önlenmesine İlişkin Antlaşma'yı imzalayan İran оружия nükleer bir devlet olarak, sadece dünya güçleri arasında değil, yakındaki komşular arasında da ciddi endişelere yol açan kendi nükleer füze potansiyelini geliştirmeye devam ediyor.
İran’ın uluslararası izolasyonu, İran liderliğini dış politikasını bölgesel düzeyde artırmaya zorluyor. Aynı zamanda, odak, Basra Körfezi'nin Arap devletleri değil, İran'ın tarihsel olarak önemli bir etkiye sahip olduğu Afganistan, Orta Asya ve Güney Kafkasya'dır. Bu, Rusya Federasyonu'nun ulusal çıkarları için ne kadar kritiktir ve dirsek şokları gibi İran faaliyetleri, Moskova'nın stratejik olarak önemli bölgelerden kademeli olarak yer değiştirmesine yol açmayacak mı? Bu konunun ülkemizle ilgisi şüphe götürmez, bu da kapsamlı ve derinlemesine bir analiz gerektirir. İran'ın bölgedeki ülkelerle olan ilişkilerinin ana eğilimini göstermek için bizi sadece Güney Kafkasya'ya odaklanmaya zorlayan bu sorunu çözmek oldukça zor tarihsel, politik ve ekonomik bakış açıları.
TARİHİ ASPECT
İran, yüzyıllar boyunca Doğu'dan Avrupa'ya ve Avrupa'dan Doğu'ya ticaret yollarının geçtiği Güney Kafkasya üzerinde önemli bir etkiye sahipti. Bu hakkını, Osmanlı Türkiye'sine ve Rusya İmparatorluğuna karşı acı bir mücadelede savundu. Dini faktör yalnızca yüzleşmeyi arttırdı: İran'ı 18. yüzyılın ilk yarısında yöneten Sünni Türklerin aksine, Safeviler kılıcını ve dinini inançlarını empoze etmek için kullanan fanatik Şiilerdi. Bu koşullar altında Ruslar, Hıristiyan kardeşleri (Ermeniler, Gürcüler ve Osetliler) yabancılardan inançlarına karşı korumak için ahlaki görevlerini kesinlikle hissediyorlardı.
Safevî İran’ın ve Osmanlı Türkiye’nin sayısız savaşı çeşitli başarılarla savaştı. Final, tam zaferden uzak olmasına rağmen, Osmanlı Türkleri tarafındaydı. Yine de, Amasya kentinde 1555'te imzalanan barış antlaşması, Batı Gürcistan - İmeretiya, Mengrelia ve Guria bölgelerinin Osmanlıların ve Doğu bölgelerinin, Meşhia, Kartli ve Kakheti'nin, Safi'nin gücüne düştüğü duruma göre büyük ölçüde yürürlükte kaldı. Benzer şekilde, savaşan güçler Ermenistan'ı batı ve doğu bölgelerine böldü; Safevilerin şu anki Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti topraklarını içeren Erivan'da başkentleriyle Çukhur-Saad kaçakları yaratmalarına izin verdi. O zamanki modern Azerbaycan, Safevi İran'ın ayrılmaz bir parçasıydı.
17. yüzyılda, İran’ın Güney Kafkasya’nın doğu kısmındaki etkisi olağandışı bir şekilde artmıştır. Böylece, 1633’te, İran’ın bir proteini olan Müslüman, Bagration hanedanından Rostom Han, Carli’de hüküm sürmeye başladı. Eski kral Teimuraz, Rusya ile birleşme girişimi nedeniyle devrildi. Khastom Han, Şah'a her yönden itaat etti ve İran geleneklerinin Doğu Gürcistan'daki yayılmasına katkıda bulundu. Doğu Ermenistan'a gelince, burada İranlı shahların gücünün sınırı yoktu. Böylece Abbas I'in emri ile, binlerce vatan Ermeni 250, tarihi vatanlarında ulusal azınlık haline gelen İran'ın iç bölgelerine yerleştirildi. Aynı şekilde, başta Kakheti olmak üzere binlerce Gürcünün 200'i daha sonra İran topraklarına ulaştı.
Safevi hanedanının düşüşü, 17. yüzyılın sonunda başladı ve bu da Güney Kafkasya'nın kademeli olarak İran etkisinden kurtarılmasına yol açtı. Nadir Şah bu süreci durdurabildi, ancak daha sonra ilk Zend hanedanlığına ve daha sonra Kajarlara yol açan sivil çekişmeler ortaya çıktı. Qajarlar ülkedeki durumu biraz dengelemeyi başardılar; fakat genel olarak, dönemleri bir gerileme, askeri yenilginin, devletin bütünüyle güçsüzlüğünün ve ülkenin Avrupa güçlerinin yarı kolonisine dönüştürülmesinin zamanıydı.
RUSYA-İRANLI KONFAKSİYON
Ayrıca uzun bir geçmişi var. Başlangıcı XVII yüzyılın ortalarına ve 1830'lara tamamlanmasına bağlanabilir. Bu kronolojik çerçevede, beş aşama ayırt edilebilir:
- Safevi İran’ın Kuzey Kafkasya’ya boyun eğme arzusundan dolayı, Rus-İran yerel ihtilafı (1651 - 1653);
- Genç Rus İmparatorluğunun “Doğuya açılan pencereyi” kırma arzusundan kaynaklanan Peter I'in “Farsça kampanyası” (1722 - 1723);
- Rusya'nın Hazar Denizi kıyısında birleştirilmesi için ikincil girişimin temel nedeni olan Rusya-İran savaşı (1796);
- Doğu Gürcistan imparatorluğuna dahil olduktan sonra Güney Kafkasya'da Rusya'nın etki bölgesinin bir uzantısı olarak geniş çaplı Rus-İran savaşı (1804 - 1813);
- Rusya-İran savaşının son hali (1826 - 1828), solmakta olan İran gücünün Rusya tarafından seçilen Kafkasya bölgelerini geri getirme çabalarının boşa harcanan girişimleri nedeniyle.
1804 - 1813 Rusya-İran savaşına son veren Gulustan barış antlaşmasına göre, Karabağ, Ganca, Şeki, Şirvan, Derbent, Küba, Bakü hanlığı ve Lankaran kalesiyle Talyshinsky'nin bir kısmı Rusya'ya teslim edildi. Ayrıca, İran Dağıstan, Doğu Gürcistan, Mengrelia, İmeretia, Guria ve Abhazya ile ilgili tüm iddialarını da bıraktı. Rusya’ya Hazar’da kendi donanmasına sahip olma hakkı tanınmıştı ve her iki ülkenin de tüccarlarına serbest ticaret hakkı verildi.
Şubat ayında imzalanan 1828’te imzalanan Türkmenlik Antlaşması, Ruslara teslim olma haklarını, yani İran’lılara kendi ülkelerindeki avantajlarını verdi. Nahçıvan Hanlığı, Ordubad Bölgesi ve Erivan Hanlığı toprakları Rus İmparatorluğuna verildi. İran, 20 milyon ruble miktarında askeri bir katkı ödemeye söz verdi. Gümüş - O günlerde büyük miktarda. Partiler büyükelçilik düzeyinde görev alışverişinde bulundu.
Rus birlikleri Erivan Hanlığı’nı aldıktan hemen sonra, Rus Ermenileri, Rusya’nın himayesinde özerk bir Ermeni prensibi oluşturmayı önerdi.
Bunun yerine, İmparator Nicholas, başkenti Erivan ve Rus yöneticileriyle birlikte Ermeni bölgesini kurma planını onayladım. Erivan ve Nahçıvan hanlıklarının ve Ordubad bölgesinin toprakları kabaca Ermenistan Cumhuriyeti topraklarına karşılık gelen Ermeni bölgesinde bulunmaktadır.
Sanata Göre. 15 anlaşması, İran Azerbaycanlı sakinlerinin Rusya'ya engelsiz olarak taşınmasını sağladı. İran hükümeti bunu önlemeye çalıştı. Yine de, 60'ten 100'e kadar, binlerce Ermeni Erivan, Karabağ ve Nahçıvan Hanlıklarının topraklarına yerleşen Araks Nehri'ni geçti. Bu, gelecekte Karabağ sorununun ortaya çıkması için bir ön şarttı.
Alexander Griboedov, hem Rusya için yararlı bir anlaşma yapılması hem de 1828’te Tahran’a bakan (büyükelçi) atanan Ermenilerin yeniden yerleştirilmesinin düzenlenmesi konusunda önemli bir rol oynadı.
Görünüşe göre, gelecekte çok şey yapabilirdi, ancak Tahran'a vardıktan sonra, İngilizlerin dolaylı katılımıyla İran din fanatiği tarafından öldürüldü. Ortaya çıkan diplomatik skandal, Pers shah'larının hazinesinden zengin hediyeler de dahil olmak üzere çözüldü (aralarında Rusya Federasyonu Elmas Fonu'nda saklanan Şah elmasıydı).
XX yüzyıl boyunca, Tahran'ın Güney Kafkasya'daki etkisi önemsizdi. Rusya İmparatorluğu ve ardından Sovyetler Birliği, bu bölgeleri yalnızca tamamen kontrol altına almakla kalmadı, aynı zamanda iki kez ilâve edilme tehdidine yol açan İran'ın kuzeyi üzerinde de önemli bir etkiye sahipti. Bu durum, Sovyetler Birliği'nin çöküşünün meydana geldiği 1990'lerin başında kökten değişti. İranlıların yanı sıra Türk liderliği Güney Kafkasya'nın kontrolünü ele geçirmeye çalıştı. Bunun için en uygun koşullar, çoğunluğu Şiiler olan Türkçe konuşan Azerbaycan'da gözlemlenmiştir. 1990-ler'in ortasında, Ankara, Dağlık Karabağ'ın bölgesel kimliği konusunda Bakü'nün etnik yakınlığı ve koşulsuz desteği nedeniyle bu alanda önemli bir başarı elde etti. Tahran, sırayla, Ermenistan'ın tam ulaşım ablukasına izin verilmemesi nedeniyle Erivan'ı destekledi.
ERMENİSTAN İLE İLİŞKİLER
Halen, Ermeni-İran ilişkileri oldukça başarılı bir şekilde gelişiyor. 2008'un sonunda, İran doğal gazının Tabriz-Meghri-Kajaran-Ararat doğal gaz boru hattı aracılığıyla Ermenistan'a 2,6 milyar metreküp kapasiteye kadar temini ile başladı. yılda m gaz. Alınan gazın ödemesi, İran’a elektrik arzları ile yapılır. Rus Gazprom şirketinin katıldığı projenin toplam maliyeti 250 milyon dolar olarak gerçekleşmiş, daha önce Ermenistan, yalnızca Gürcistan'dan transit geçen Rusya'dan doğal gaz almıştı.
Halen, iki ülke arasında mevsimsel elektriğin aktığı Ermenistan ve İran arasında iki yüksek voltajlı elektrik hattı var. 400 kV cinsinden gerilimli bu tür bir hattın inşaatı incelenmektedir. Bu projenin maliyeti yaklaşık 100 milyon Euro'dur.
Ülkeler halihazırda bir ya da iki daha fazla modern otoyol inşa ediyor, İran'dan Ermenistan'a demiryolu döşenmesi konusunda bir anlaşma imzalandı. Ön verilere göre, sonuncunun maliyeti 1,8 milyar dolar olacak; bunun 1,4 milyarı İran ve geri kalanı Rus Demiryolları tarafından sağlanacak. Bu projenin uygulama süresi, yıllık 3 - 5 milyar ton taşıma hacmiyle beş yıl olacaktır. Gelecekte, 10 milyar tona çıkarılması planlanmaktadır. Bu ihtiyaç, Hazar öncesi demiryolunun ve Ermenistan'ın Hindistan, Orta Asya ve Rus pazarlarına girmesine izin verecek olan benzer bir İran-Pakistan yolunun açılmasından sonra ortaya çıkabilir.
İran İslam Cumhuriyeti Donanması, bölgesel güvenlik için çok önemli bir faktördür.
Gazprom, Ermenistan'a yakıt sağlamak için önemli olan 1,5 milyon tona kadar kapasiteye sahip İran-Ermeni petrol ürün boru hattı ve sıvı yakıt terminali inşaatına katılmaya hazır. İkili işbirliği çerçevesinde, Megri hidroelektrik santralinin inşaatı da planlanmaktadır. Bu projelerin maliyeti 500 milyondur.
Bununla birlikte, İran-Ermenistan ticaret hacmi 2009'te% 35 oranında gerilerken Ocak-Kasım aylarında 138 milyon dolara gerilerken, Ermenistan'dan İran'a yapılan ihracat 17 milyon doları (toplam ihracatın% 3'u) geçmedi. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin altı kararının yanı sıra ABD, Avrupa Birliği ve bazı önde gelen devletlerin tek taraflı yaptırımları açısından, serbest ticaret anlaşması imzalanmış olsa bile ikili ticarette önemli bir artıştan bahsetmek oldukça zordur.
Ermenistan’daki politik ve ekonomik konumlarını güçlendirmeye çalışan İran İslam Cumhuriyeti, Erivan’a defalarca küçük silahlar ve mühimmatlar, harçlar, çok sayıda fırlatma roket sistemi, teçhizat ve diğer mallar ihraç etmeyi teklif etti. Ancak, gerçek askeri-teknik işbirliği, İran giyim ve giyim tedarikiyle ve Ermeni silahlı kuvvetleri için uzun vadeli depolamayla sınırlıydı. BM Güvenlik Konseyi'nin bu yılın haziran ayında verdiği 1929 kararının kabul edilmesinden sonra, bu tür bir işbirliği için olanaklar daha da daraltıldı.
Bazı raporlara göre, İran ile Ermenistan arasındaki savaş durumunda işbirliği konusunda bir anlaşma var. Bu antlaşmaya göre, savaş zamanında, IRI Ermenistan'ın arkasını oluşturuyor ve Erivan da İran topraklarının ablukasını önlüyor ve bu yöndeki IRI'ye silahlı saldırı yapılmasına izin vermiyor. Böyle bir anlaşmanın uygulanabilirliği, özellikle ABD-İran çatışması durumunda, ciddi şüphelere yol açmaktadır. Erivan'da Washington'la ilişkilerine çok değer veriyorlar ve NATO'ya katılma ihtimalini dışlamıyorlar. Mevcut İran liderliğine yönelik herhangi bir destek şekli kaçınılmaz olarak Ermenistan’ın Batı ile ilişkilerinde bir bütün olarak bozulmaya yol açacak ve başta Fransa ve ABD’nin ilgili diasporalarından gelen finansal yardımı ciddi şekilde azaltacaktır.
Aynı zamanda, İran'ın Karabağ anlaşmazlığını çözmede oynadığı olumlu rolü de hesaba katmak gerekir. 1997'ten önce Tahran bu süreçte dolaylı bir rol oynadı ve diplomatik kanallardan Rusya ile etkileşime geçti. Daha sonra, AGİT Minsk Grubu eş başkanlık enstitüsünün kurulmasından sonra, İran’ın bu alandaki etkinliği azaldı. Bununla birlikte, Tahran Karabağ sorununun çözümünde aracı olarak hizmetlerini sunmaya devam ediyor ve Rusya için özellikle önemli olan bu çatışma bölgesinde bir NATO barış gücünün konuşlandırılmasına karşı çıkıyor.
İRAN-AZERBAYCAN İLİŞKİLERİ
Sovyetler Birliği'nin çöküşünden hemen sonra Tahran, Azerbaycan Cumhuriyeti toprakları üzerindeki etkisini artırmaya çalıştı. Bunun için İranlı yetkililer sınırı geçme koşullarını önemli ölçüde hafifletti, doğrudan havacılık İran'ın Azerbaycan vilayetleri ile komşu devlet bölgeleri arasındaki otobüs hizmetleri ve ticaret, eğitim, araştırma ve ekonomik işbirliği alanlarında yerel düzeyde yetkili ikili ilişkiler. İran ayrıca, Azerbaycan'ın bölgesel örgütlere girişini kolaylaştırdı, ekonomik ve insani yardım sağladı, Karabağ sorununun çözümünde arabulucu olmaya çalıştı. 1994'e kadar süren dönemde Bakü ile Tahran arasında dostane, yapıcı ve karşılıklı yarar sağlayan ilişkiler gelişti. Ancak Tahran'da Azerbaycan ayrılıkçılığının büyümesinden korkuyorlardı, bu nedenle İranlı liderler Dağlık Karabağ ve çevre bölgelerden gelen Azerbaycanlı mültecileri kabul etmeyi reddetti, ancak geçişlerini kendi topraklarından engellemedi.
Daha sonra, İran ile Azerbaycan Cumhuriyeti arasında derin bir siyasi krize yol açabilecek çelişkiler artmaya başladı. İran’ın ulusal çıkarlarına potansiyel bir tehdit oluşturan ABD-Azerbaycan ilişkilerinin, özellikle Hazar Denizi’nde kuvvetli bir şekilde güçlenmesine cevaben, Tahran aktif olarak Erivan ile ilişkilerini geliştirmeye başladı. Ancak, resmi düzeyde, İran liderliği Ermenistan'ın Azerbaycan'a saldırısını kınamaya devam etti.
Bakü ve Tahran arasındaki ortaklığın yeniden kurulması, Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin İran'da iktidara gelmesinden sonra 1997'ta başladı. İran liderliği, Güney Kafkasya'da enerji ve ulaştırma sektörlerine odaklanarak daha dengeli bir dış politika izlemeye başladı. Bununla birlikte, önemli ölçüde devletler arası sürtünmeler devam etti; bu, örneğin, Haziran 2001’te, İran’ın Hazar Denizi’nde çıkarlarına jeolojik araştırmalar yapan bir gemiye saldıran bir İran savaş gemisinin tehdidine yol açtı.
Siyasi düzeydeki ikili işbirliği, yalnızca Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev'in İran’a resmi ziyaretinden sonra 2002 yılında yoğunlaştı. Ziyaretin ana sonucu, Hazar Denizi'nin durumu gibi tartışmalı konularda diyalogun yeniden başlatılmasıydı. Aynı zamanda, yol yapımı, gümrük kontrolü, ulaştırma ve haberleşme, kültür ve spor alanlarında işbirliğine ilişkin bir dizi belge kabul edildi. Karşılıklı anlayış seviyesi, Azerbaycan Cumhuriyeti hava sınırının 2003 yazında İran askeri uçağının ihlali gerçeğiyle ilgili durumun çözülmesine yardımcı oldu.
İkili diyaloğun en üst düzeyde daha da geliştirilmesi, yeni Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in İran'a ilk ziyaretinin yapıldığı Ocak 2005'ta gerçekleşti. Bu ziyaretin bir parçası olarak ortak bir siyasi açıklama yapılmış ve ikili anlaşmalar imzalanmıştır. Özellikle, taraflar iki ülkenin demiryolu ağlarını birbirine bağlamayı, Bakü-Astara karayolunu inşa etmeyi ve Araks sınır nehrinde bir hidroelektrik santrali kurmayı kabul etti. Ayrıca Tebriz'de Azerbaycan Başkonsolosluğu açıldı.
Azerbaycan-İran ekonomik işbirliğinin potansiyelinin tamamlanmadığına dikkat edilmelidir (ticaret cirosu yıllık 600 milyon doları geçmez). Bakü'nün güney komşusundan bağımsız olması için çaba göstermesi nedeniyle bu durumu değiştirmek oldukça zor. Bu, bu yılın yazında Azerbaycan doğal gazının Türkiye üzerinden Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ne geçişiyle ilgili bir anlaşmanın imzalanması gerçeğiyle kanıtlanıyor. Daha önce bu amaçlar için İran gazı kullanılıyordu.
İran-Azerbaycan ilişkilerinde son yıllarda kaydedilen iyileşmeye rağmen, aşağıdaki olumsuz faktörler onları etkilemeye devam ediyor. Birincisi, Tahran Ermeni topraklarının ulaşımının abluka edilmesinde ciddi bir fark yaratan ve nesnel olarak Karabağ sorununun geleceğine yönelik çözümünü erteleyen Erivan'la aktif olarak işbirliği yapmaya devam ediyor. İkincisi, büyük bir Azerbaycan diasporasının hakları (bazı tahminlere göre, İran'daki ülke nüfusunun% 20'ini aşan 25 milyon sayısıdır) sürekli olarak sınırlıdır. Üçüncüsü, Azerbaycan Cumhuriyeti, İran-Azerbaycan ilişkilerinde, özellikle de Amerikan birliklerinin Güney Kafkasya'da konuşlandırılması konusunda, kaçınılmaz olarak, İran-Azerbaycan ilişkilerinde ek sürtünmeye yol açan ABD ile yakın ilişkiler sürdürmektedir. Dördüncüsü, Hazar Denizi'nin statüsündeki belirsizlik sadece kaynaklarının sömürülmesini zorlaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda Tahran ve Bakü arasında olası bir silahlı çatışmanın koşullarını da yaratıyor. Beşinci olarak, İran ve Azerbaycan Cumhuriyeti, hidrokarbon ihracatçıları olarak, Avrupa doğal gaz pazarında rakiplerdir.
GÜRCİSTAN İLE İLİŞKİLER
Her iki ülkenin vatandaşlarının vize olmadan 3 günlerine kadar birbirleriyle seyahat edebildiklerine göre, 2010 Kasım 45 tarafından imzalanan vizesiz rejim anlaşması, İran ve Gürcistan arasındaki ilişkilerin önemli bir şekilde yeniden onaylandığına tanıklık ediyor. Ayrıca, Batum'daki İran konsolosluğu açıldı ve Tiflis ile Tahran arasındaki doğrudan uçuşlar devam etti ve 2000'ta kesintiye uğradı. Gürcistan adına bu, İranlı turistlerin sayısının iki buçuk katına çıkması veya büyük yatırımların beklentisi ile değil, İran’ın Abhazya ve Güney Osetya’nın bağımsızlığını tanımaktan, Rus-İran ilişkilerinin netleşmesini ve İran’da 300 bin Gürcüler’in netleşmemesini . Görünen o ki İran tarafı, artan politik ve ekonomik izolasyonu zayıflatmaya, Güney Kafkasya'daki etkisini genişletmeye ve ABD / NATO askeri saldırılarını bu yönden tamamen engellemeye çalışıyor.
Bununla birlikte, İran-Gürcü ticareti hala küçük (İran, Gürcistan'ın toplam ithalatının% 1'inden azını sağlıyor). Bu, ortak sınırların eksikliği ve kültür, din ve dilde müthiş farklılıkların sürekliliği nedeniyle ağırlaştırılan ikili ilişkilerin geliştirilmesinde istikrarsızlık yaratır. Ek olarak, ABD, mevcut Gürcü liderliğinin temel askeri-politik ve finansal dayanağı olarak ABD, bu ilişkilerin gelişimini her şekilde engelleyecektir.
Böylece, tarihsel, kültürel, politik ve ekonomik nedenlerden ötürü, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bile İran, dirseklerini geniş çapta yaymayı ve Güney Kafkasya'daki etkisini önemli ölçüde genişletmeyi başaramadı ve burada Rusya veya Türkiye gibi bölgesel bir gücün statüsünü aldı. Aşağıdaki nedenler buna katkıda bulundu:
- Tahran’ın Batı’ya karşı ciddi bir yüzleşmesi, buna karşı uluslararası ve tek taraflı yaptırımların uygulanmasına neden oldu; bu, IRI ile bölgesel devletler arasında ekonomik ve politik işbirliğinin geliştirilmesi için son derece elverişsiz koşullar yarattı;
- İran’ın Güney Kafkasya’daki müttefikleri yetersizliği (İran-Ermeni ilişkileri, Erivan’ın Moskova’ya askeri-politik alanda açıkça yönelmesi nedeniyle daha fırsatçıdır);
- İran’ın saldırgan dış politikasının arka planı ve bölgedeki füze savunma sistemlerinin bulunmaması nedeniyle, Güney Kafkasya'da köklü bir kaygıya neden olan İran nükleer ve füze programlarının hızlandırılmış gelişimi;
- Tahran’ın Hazar Denizi’nin statüsündeki aşırı sert ve yetersiz kanıtlanmış konumu.