Dünya, bir dizi jeolojik faktörden etkilenen önemli sismik risk ile karakterize edilen çok sayıda bölgeyi barındırmaktadır. Bu bölgeler arasında Japonya, takımadaları boyunca her yıl kaydedilen binlerce depreme tanıklık eden oldukça sismojenik bir bölge olarak öne çıkmaktadır. Bu sarsıntıların çoğu çok az kalıcı etki bıraksa da, Japonya küresel sismik faaliyete kayda değer bir katkıda bulunan ülke olarak öne çıkmaktadır. Şaşırtıcı bir şekilde, dünya çapında Richter ölçeğine göre 6'yı aşan büyüklükteki depremlerin yaklaşık beşte birini kapsaması, derin sismik öneminin altını çizmektedir.
Japonya, Dünya tarihinde belgelenmiş en korkunç depremlerden bazılarına tanıklık etmiştir. Bu sismik olaylar arasında 11 Mart 2011'de meydana gelen Tōhoku depremi çarpıcı bir örnek teşkil etmektedir. Büyüklüğü 9.1 gibi muazzam bir değere ulaşan bu sismik sarsıntı, beraberinde felaketi de getirmiştir. Deprem trajik bir şekilde 18.000'den fazla kişinin hayatına mal olmuş ve Fukuşima nükleer felaketiyle sonuçlanan olaylar zincirini başlatmıştır. Depremin doğrudan bir sonucu olan tsunaminin gücü kıyı şeridini harap etmiş ve nükleer kazaya neden olmuştur.
Bu tür sismik olaylar genellikle tsunamilerin, yani sualtı sarsıntılarının yarattığı dev dalgaların ortaya çıkışıyla aynı zamana denk gelir. Japonya bağlamında, sismik faaliyetler ve tsunamiler arasındaki etkileşim özellikle belirgindir. Şaşırtıcı bir şekilde, Pasifik Okyanusu'nda meydana gelen tüm tsunamilerin %17'si Japon kıyılarına ulaşmakta ve ülkenin güçlü depremler ile bunların okyanuslarda yarattığı sonuçların birleşik etkilerine karşı kırılganlığını arttırmaktadır.
Tektonik Bir Bulmaca
Japon takımadalarındaki sismik hareketliliğin kökleri, eşsiz coğrafi konumuyla iç içe geçmiş jeolojik faktörlerin birleşiminde yatmaktadır. Bu açıklamanın merkezinde, Japonya'nın Pasifik Okyanusu'nun tüm çevresini saran geniş bir volkan ağını barındıran ve "Pasifik Ateş Çemberi" olarak bilinen ince bir genişlik boyunca konumlanması yer almaktadır. Sonuç olarak Japonya, önemli bir kısmı aktif volkanik durumda olan volkanik adalardan oluşan bir takımada olarak ortaya çıkmaktadır.
Pasifik Ateş Çemberi'nin simgesi olan bu volkanik dinamizm, kökenini Pasifik'in dış kenarlarını kat eden karmaşık dalma-batma zonları ağında bulur. Bu dalma-batma zonları, tektonik plakaların diğerlerinin altına daldığı alanları tanımlar; bu süreç, depremler ve volkanik faaliyetler de dahil olmak üzere bir dizi jeolojik olguyu teşvik eder. Japonya'nın coğrafi konumu, onu bu dalma-batma zonlarının yansımalarına maruz bırakmakta, bu da güçlü depremler ve volkanik patlamalar da dahil olmak üzere sık sık sismik olaylara benzersiz bir şekilde elverişli bir ortamla sonuçlanmaktadır.
Esasen, tektonik plakaların yakınlaşması ve Pasifik Okyanusu'nun çevresindeki dalma-batma zonlarının varlığı Japonya'nın artan sismik aktivitesine katkıda bulunmaktadır. Jeolojik güçlerin bu karmaşık etkileşimi, takımadaların küresel bağlamda sismik açıdan dinamik bir bölge olma statüsünün altını çizmektedir.
Dalma-batma zonları iki tektonik levhanın birleşmesi sonucu oluşur ve bir levha diğerinin altına iner. Bu geniş kapsamlı jeolojik olgu, levha tektoniğinin ve okyanus kabuğunun yeniden işlenmesinin önemli bir itici gücünü oluşturmaktadır. Ayrıca, önemli miktarda magma (aktif volkanların oluşumuna yol açan) ve özellikle yoğun sismik aktivite üretmek için bir katalizör görevi görür.
Dolayısıyla, Japonya'nın çevresinde, karmaşık bir etkileşim tek bir varlığı değil, birlikte yaşayan ve göreceli hareket sergileyen toplam altı tektonik plakayı içerir. Bunlar arasında bir çift okyanus levhası – Pasifik Levhası ve Filipin Levhası – ile Avrasya Levhasına bağlı dört levha bulunmaktadır: Yangtze Levhası, Okinawa Levhası, Amur Levhası ve Kuzey Amerika Levhası ile bir sınırı paylaşan Okhotsk Levhası.
Bu plakaların karşılıklı etkileşimi, bazı örneklerin önemli yer değişimlerine tanık olduğu tektonik sınırlara yol açmaktadır. Bu hareketler, stres birikimi ve ardından oluşan salınım ile birleştiğinde, Japon bölgesinde gözlemlenen depremlerin arkasındaki itici gücü oluşturmaktadır.
Dalma Batma Çukurlarındaki Kilitli Zonlar
Bu şekilde Pasifik Levhası, Japon takımadalarının kuzey kesimini taşıyan Okhotsk Levhasının altına iner. Bu çarpışma iki ayrı noktada gerçekleşir: kuzeyde Kuril Çukuru ve güneyde Japonya Çukuru. Eş zamanlı olarak Pasifik Levhası da Izu-Ogasawara Çukuru'nda Filipin Levhası'nın altında dalmaya uğrar. Dikkat çekici bir şekilde, Filipin Levhası'nın kendisi de üç farklı levhanın altında dalmaya maruz kalmaktadır: Nankai ve Suruga Çukurları ile işaretlenen Amur Levhası; Sagami Çukuru ile ilişkili Okhotsk Levhası; ve Ryukyu Çukuru ile bağlantılı Okinawa Levhası.
Yukarıda bahsedilen levha sınırlarının yakınlaşan etkileşimlerinin aksine, Yangtze Levhası ile Okinawa Levhasını ayıran sınır ıraksak bir model izlemektedir. Bu durum, Filipin Levhası'nın Okinawa Levhası'nın altına dalmasının bir sonucu olarak genişlemeli bir ark havzasına yol açmaktadır. Yakınsamanın baskın bağlam olmasına rağmen, Okinawa Levhası, Filipin Levhası'nın dalmakta olan kısmının kademeli olarak geri çekilmesinin üst levha içinde nasıl bir uzama mekanizmasına neden olduğuna dair bir örnek teşkil etmektedir.
Dolayısıyla, Japon çevresi tektonik ve jeodinamik alanında çok yönlü bir alan olarak ortaya çıkmaktadır. Takımadalar, deformasyona yol açan kayda değer sıkıştırma kuvvetlerinin yükünü taşımaktadır. Dalma-batma yapan levhalar (yani Pasifik ve Filipin Levhaları) üstteki levhaların altında sorunsuz bir şekilde kaymamaktadır. Bu durum kısmen okyanus tabanının dalma-batma bölgesine girerken düzensiz bir yapıya sahip olmasına bağlanabilir. Bu karmaşıklığa katkıda bulunan çeşitli faktörler arasında inen levhanın eğimi, tortul tabakaların varlığı ve benzeri diğer unsurlar yer almaktadır.
Jeolojik açıdan, yitim çukurları boyunca belirli bölümler geçici kilitlenmeye maruz kalır. Tektonik levha her iki taraftan alçaldıkça, bu kilitli bölgeler giderek stres biriktirir. Bu kilitlenme nihayetinde ortadan kalktığında, iki levhanın aniden yer değiştirmesi önemli bir enerji dalgasını açığa çıkarır ve bir depremle sonuçlanır. Dahası, deniz tabanının hareketi bir tsunami oluşumunu tetikleme potansiyeline sahiptir.
Ancak halk bu daimi tehlikeye etkin bir şekilde adapte olmuştur. Tüm inşaatların son derece katı sismik yönetmeliklere uyması zorunlu kılınmış, böylece büyük kent merkezlerinin en güçlü depremlere bile en az etkiyle dayanması sağlanmıştır. Çocukları da kapsayan kent sakinleri bu tehlikeye ilişkin kapsamlı bir eğitim almakta ve şiddetli sarsıntılar karşısında etkili bir şekilde tepki verebilmeleri için düzenli olarak eğitim ve tatbikatlara katılmaktadır.
Kaynaklar:
- Why Do So Many Earthquakes Strike Japan? – Scivus. (2023, August 10). https://scivus.com/why-do-so-many-earthquakes-strike-japan/ adresinden alındı.
- Kapak görseli: Mitsukuni Sato.