Tiran nedir?
Eski Yunan'da siyasal gücü zorla ele geçiren, onu kötüye kullanan kimse ve diktatörlük anlamına gelmektedir.
İÖ 10. ve 9. yüzyıllarda Eski Yunan devletlerinde monarşi en yaygın yönetim biçimiydi. Monarşilerin yerini alan aristokratik rejimler İÖ 7. yüzyıla doğru halkın gözündeki saygınlıklarını yitirince hırslı insanlara ezilenler adına iktidarı ele geçirme fırsatı doğdu. İÖ 650’lerde Kypselos’un Korinthos’ta, Orthagoras’ın Sikyon’da kurdukları tiranlıklar, bu rejimlerin en tanınmışlarıydı.
Anadolu’daki Yunan tiranlarının en ünlüsü ise Miletoslu Thrasybulos’tu (İÖ 600). Tiranlar çoğu kez aristokrasinin alt kademelerinden geliyorlardı. Örneğin Kypselos’un annesi iktidarda bulunan Bakkiades ailesindendi, ama babası aristokrat değildi. Tiranların yandaş toplamalanna olanak sağlayan hoşnutsuzluk nedenleri devletten devlete değişiyordu.
Sikyon’da hüküm süren Orthagorias ailesinin en başarılı yöneticisi Kleisthenes Dor kökenli olmayanların ve toplumun ayrıcalıktan yoksun kesimlerinin, Dor kökenli istilacıların soyundan olduklarını öne sürenlere karşı öfkelerini dile getirmiş ve kullanmıştı. Bazı tarihçiler İÖ 7. yüzyıl başlarında hoplites’ lerden (ağır zırhlı piyade) oluşan phalanks’ ların kuruluşuyla bu phalanks’larda görev alan ve aristokratlara karşı tiranları destekleyen bir zengin çiftçi sınıfının ortaya çıktığı kanısındadır.
Ama tiranlar zaman zaman hoplites’lere dayanmış olsalar bile, zengin çiftçiler büyük olasılıkla devrimci değil, tutucu bir güç oluşturuyorlardı. Öte yandan bu çiftqi-hoplites’\enn sınıf bilincine sahip olduklarını varsaymayı gerektirecek herhangi bir neden de yoktur. Tiranlar zamanla baskıcı hükümdarlar olarak görülmeye başladılar. Bu gelişmede siyasal rakiplerinin yürüttüğü muhalefet de önemli rol oynadı. Korinthos’ta yaklaşık 40 yıl başta kalan Kypselos’un oğlu Periandros, “kötü tiran”ların en tipik örneği olarak ünlendi.
Korinthos’taki tiranlık rejimi Periandos’un ölümünün ardından IÖ 580’lerin sonlarında yıkıldı. Bütün yurttaşların asker olduğu ve haklar açısından eşit sayıldığı Sparta, geliştirdiği sağlam devlet düzeniyle tiranlık rejimi altına girmemeyi başardı. Atina’da ise İÖ 6. yüzyıl ortalarında Peisistratos bir tiranlık kurdu. Daha sonra onun oğlu Hippias Sparta kralı I. Kleomenes tarafından İÖ 510’da kentten kovuldu. Bu tarih “tiranlar çağının sonu olarak kabul edilebilirse de tiranlığın sonu sayılamaz. Persler İÖ 540’larda ele geçirdikleri Anadolu topraklarında, tiranları Yunan kentlerinin başında bırakmayı yeğ tuttular.
Askeri otokrasinin kolaylıkla kök salabildiği Batı’daki Yunan kolonilerinde tiranlığın gelişmesi savaşlarla yakından ilgiliydi. Syrakusalı Gelon’un halk arasında sağladığı desteğin temelinde daha çok İÖ 480’de Himera’da Kartacalıları yenmesi yatıyordu. Yerine geçen ve Pindaros gibi şair ve sanatçıları korumasıyla tanınan kardeşi Hieron İÖ 474’te Cumae’de Etrüskleri ağır bir yenilgiye uğratarak güçlü bir konum kazandı.
Tiranların en güçlüsü olan Syrakusalı I. Dionysios da iktidarını bir Kartaca istilasının yol açtığı bunalım sırasında kurdu. Helenistik Dönemin bazı tiranları güçlerini sınıfsal bir dayanaktan alıyorlardı. Bazıları ise Makedonya krallannm İÖ 3. yüzyılda Peloponnesos’ta destekledikleri tiranlar gibi, yabancıların kuklası konumundaydı. Dış destekli tiranların egemenliği Yunanistan’ın özgürlüğünü kazanmasına değin sürdü. Büyük tiranlar, sanatçıları korumaları ve mimari yapıtlara destek sağlamalarıyla tanınmışlardı.
Genellikle dar aristokratik çerçeveden daha demokratik kuramlara geçilmesine katkıda bulunmalarına karşın, uyguladıkları keyfi yönetim Yunanlılar arasında yaygın bir tepki doğurdu. Dolayısıyla daha başlarda tiranlığa kötü gözle bakıldı ve Atina’da Hippias’ın kardeşi Hipparkhos’u öldüren Harmodios ve Aristogiton gibi tiran katilleri büyük saygınlık kazandı. Platon’un devlet biçimleri sınıflandırmasında bilge kralı en iyi, tiranı ise en kötü hükümdar olarak belirtmesi, bu genel anlayışı yansıtır.
Sözlükte "tiran" ne demek?
1. Eski yunan'da siyasal erki tek başına elinde tutan kimse.
2. Siyasal erki zorla ele geçiren, onu kötüye kullanan kimse.
3. Acımasız, gaddar, despot.
Tiran kelimesinin ingilizcesi
[Tiran] n. strait located between the Gulf of Aqaba and the northern Red Sea; male first name
n. Tiran, strait located between the Gulf of Aqaba and the northern Red Sea; male first name
v. pull; throw, toss over; draw; shoot; lay; cast; print; discard; knock off; pitch
Köken: Fransızca