Isadora Duncan’ın tuhaf ölümü, tartışmalı bir yaşamın acımasız bir sonu oldu. Ismene Brown, Royal Ballet’in Kenneth MacMillan’ın 1981 tarihli bale filminin revize edilmiş üretiminin açılışından önce dansçının renkli hikayesine geri dönüyor.
Şişman, orta yaşlı, çok cinsiyetli kadınlar dans etmemeli. Ya da göğüslerini açmamalı, ya da yaşlarının sadece yarısını sevmemeli. Onlar, Isadora Duncan’ın 90 yıl önce serbest-trajik, melodramatik hayatına öncülük ettikleri zamanlardı. Bu kadın gerçekten bir dans dehası olabilir mi? 1921’de Duncan 44 yaşında, şişman ve kötü şöhretliyken, 17 yaşında bir İngiliz çocuk Londra’daki Prince of Wales Tiyatrosu’nda performans için bir bilet aldı. “Daha önce bunu beğenmediğimi düşündüm ama kesinlikle büyülendim” diye hatırladı. “Sanırım oldukça ateşliydi ve ilk etkisi bana bir şok verdi, ama yakında geçti. İnsanların, onun sürdürdüğü bu korkunç hayatı ve cinsel tarafını vurguladığını buldum ama ben bu izlenimi hiç almadım.
“Sıradışı bir repose niteliği vardı. Hiçbir şey yapmadan uzunca bir süre kalmış gibi duruyordu ve sonra anlamsız görünen çok küçük bir jest yapıyordu.”
O çocuk, Frederick Ashton, Britanya’nın en önde gelen bale koreografı olacak şekilde büyüyecekti ve Duncan’ın önerdiği alternatif dans dansıyla büyülenen tek yaratıcı figür değildi. Heykeltıraş olan Auguste Rodin, onun en büyük ilham kaynağı olduğunu söyledi; Moskova’nın radikal tiyatro yönetmeni Konstantin Stanislavsky büyülendi; George Bernard Shaw, kendisine rağmen etkilendi; 20. yüzyıla ait Rus bale, Sergei Diaghilev, Anna Pavlova ve Michel Fokine’nin önemli şahsiyetleri ona hayranlık duymadan hayranlık uyandırdı.
Fakat dünyanın yarısı Duncan’ın, görünüşte hazırlık ya da teknik olmaksızın havada dansı koparmak için büyülü yeteneğine hayran kalırken, diğer yarısı onu sansasyonalist olarak reddetti.
Ve Duncan Rusya’nın en büyük genç şairi Sergei Esenin’e aşık olduğunda – Sergei 27 yaşındaydı, o 43 yaşındaydı – Esenin’in hayranları onunla ilgili her şeye karşı çıkıyordu; Esenin’in öylesine güzel kullandığı dilde bir kelime bile edemiyordu; yakışıksız, uçuk, seks düşkünü bir anneydi, doğal olmayan talepleri bu altın çocuğu git gide yıkıcı alkolizm içine itiyordu. 1927’de, Esenin kendisini astıktan iki yıl sonra, Isadora’nın kendisi de atkısının yeni bir hayranın Bugatti’nin tekerleğine takılması sonucu boğuldu.
Uzun zamandan beri, dans kurumları Duncan’ın ezici hayatını görmezden gelmeye, sanatçı imajını saf tutmaya ya da bağımsızlığını feminist güç olarak kullanmaya çalıştı. Ashton, 1975’te Isadora Duncan’ın Manner’ındaki Beş Brahms Valgonu‘na olan nefis hatırasını yarattığı zaman, hayatının kötü şöhretli olaylarını hatırı sayılır bir şekilde hatırladığı tatlılığı, hafifliği, kadıncılığı ve damıtılmış gücü ile bastırmaya çalıştı.
Büyük İngiliz koreograf Kenneth MacMillan, Isadora öldüğünde henüz doğmamıştı ve ona göre Isadora’nın hayatının çılgın kaldırımını yaratıcılığından ayırmak imkansızdı. MacMillan’ın 1981 Kraliyet Balesi yapımı onun onuruna bale ve tiyatro kongrelerine meydan okumayı amaçlamıştı.
Isadora‘yı son derece duygusal, gösterişli bir şekilde sınırsız, son teknoloji film ve hatta hologramlarla ve sahnede bir oyuncu hatip Isadora’yı oynarken bir balerinin de onun adına dans ettiği eşi benzeri görülmemiş bir multimedya olayı olarak tasarladı. Evreleme planlarının bir kısmı teknik yetersizlikler ve prova süresinin eksikliğinden geçiyordu, ancak üretimin epizodik yapısı, cinsel açıklık ve Isadora’nın yazılarından alınan birçok konuşma da iyi karşılanmadı.
Düşmanca bir bale görüşü, MacMillan’ın Isadora‘sının kaba bir karmaşa olduğuydu; belki de kadının kendisi gibiydi. Öte yandan, çağdaş koreograflar ve tiyatro eleştirmenleri de dahil olmak üzere bazı gözlemciler, dansın tiyatro olarak yapabildiklerini tekrarlamak için cesur ve heyecan verici bir girişimde bulundu. Bu bir karmaşa, ama büyüleyici ve yenilikçi biriydi – belki de kadının kendisi gibi.
Başka bir nesil geçti, MacMillan 1992’de vefat etti ve Isadora diğer eserlerini seven birçok kişi tarafından minnetle unutuldu. Ancak bu, Royal Ballet geçen bahar Isadora‘yı orijinal uzunluğunun yarısına kadar kesilmiş ve MacMillan’ın dul eşi Lady Deborah MacMillan tarafından tamamen yeniden yerleştirilmiş halde diriltme niyetini açıklayana kadardı.. MacMillan, Londra’nın güneyindeki büyük mutfak masasında otururken, “Ben, nilüferle geldiğimi düşünmeni istemiyorum.” Diyor. “Monica [Kraliyet Balesi’nin sanat yönetmeni], yeniden canlanmaya değer olacağını düşündü ve ben de yeniden canlanmaya değer olduğunu düşündüm. 22 yıl onunla yaşadım ve her gece bu mutfakta bir şeyler tartışıldı. Bundan memnun değildi. Yapabildiğim kadarıyla orijinal alt yapıya takıldım ve konuştuğu şeyleri en çok onun için anlamlandırmaya gittim.
“Kenneth, Isadora’nın taban tabana zıt görüşleri ile perçinlenmişti. Frederick Ashton, onun muhteşem olduğunu ve Marie Rambert’in ona taptığını düşünüyordu. Madam [Ninette de Valois, Royal Ballet kurucusu] onun çöp olduğunu düşündü. Balanchine onu çok göz ardı etti. Ama onun çok cesurca bir şekilde zamanının dışında olduğunu görmezden gelemezsin. Başlarına çok sayıda topluluk yıktı. Aynı zamanda ünlü bir figürdü, Edward Gordon Craig’den ve Paris Singer’dan birer çocuğu vardı, Avrupa’daki tiyatrolarda ağırlandı, adeta bir şaşkınlıkla kuşatılmış arabalarda sokaklardan çekti. Ve Kenneth, bugünün saçmalığını gösterecek olan şeyleri göstermeye çalışıyordu – Duncan komünizmi kucaklıyor, zenginlere saldırıyor, izleyicilere nutuk çekiyordu.
“Ama sübvanse opera binalarının olumsuz tarafı, bir şeyler denemek için zamanınız olmaması ve pek çok şeyin eleştirmenlerin karşısına yeterli teknik prova alınmadan çıkarılması. Yani Isadora, sürekli bir başarısızlık olarak olarak yargılandı ve değerli bir şey elinden alındı. “
MacMillan, kocasının ilk olarak 60’lı yıllarda hayal ettiği tek-eylem konseptine geri döndü. Tüm karmakarışık koreografi sağlam kalıyor ama 1981’de bütün Kraliyet Balesini dahil etmek için yaratmaya mecbur kaldığını düşündüğü sahneleri ve karakterleri çıkardı.
Günümüz teknolojisi o zamana kadar ulaşılamayan halüsinasyon hafızası etkilerini yaratabilmektedir, bu yüzden 2009 tasarımı, zaman ve mekânı ayarlamak için kullanılan video (ve yeni keşfedilen arşiv filmi parçaları dahil) ile boş bir sahnedir. Yer yer de Richard Rodney Bennett’in orijinal sahne müziklerinden bazıları yerine geçiş müzikleri kullanılmıştır.
İki önemli karakter daha gitti: artık seslendirme gayet mümkün olduğu için sahnede dans eden (Tamara Rojo tarafından oynanan ve Nichola McAuliffe tarafından seslendirilen) Isadora ile rekabet edecek hiçbir oyuncu olmayacak. MacMillan’ın ilk düşüncesinde aklında bulunmayan Sergei Esenin ise tamamen ortadan kayboldu.
Eşi görülmemiş bir revizyon ve sonuçları artık Deborah MacMillan’ın Kenneth’in sorumluluğu. Tahmin etmek zor. Orijinal bir kargaşa olabilir ama en azından MacMillanesque / Duncanesque bir karışıklık oldu. Bu çalkantılı bireyselliğin tam olarak ne kadarı böyle bir düzene girecek? Isadora’ya liposuction ve Botox vermek gibi mi olacak? Belki de gelişir. Sonuçta güncellemeler, klasik balelerde rutin olarak, niteliksizdir. Her halükarda, Isadora için bu yeni girişimde bulunulmasa, Kenneth MacMillan’ın 1981’de Covent Garden’da gösterdiği cesaret unutulmuş olabilirdi.
D’Isadora, 11-21 Mart tarihleri arasında Royal Opera House, Londra WC2 (020 7304 4000)
Zaman Çizelgesi: Bir efsanenin yükselişi ve düşüşü
1877 Angela Isadora Duncan, San Francisco’da doğdu.
1896 Chicago müzik salonunda ilk iş.
1900 Londra’ya gider ve Botticelli’nin “Primavera” ve British Museum’un eski eserlerinden esinlenen halk dans resitalleri verir.
1902-3 Budapeşte, Viyana, Berlin ve Paris’i fethetti.
1904 Seri zani, İngiliz tiyatro tasarımcısı Edward Gordon Craig’e aşık oldu. Rusya sahnesi çılgınca başarılı oldu.
1905 Craig’in karısı üçüncü çocuğunu taşımasına rağmen, Duncan onun tarafından hamile kalır. Deirdre doğduktan sonra (1906), Duncan umutsuzca ilişkiyi bitirir.
1908 New York ilk turu; Metropolitan Opera Binası’nda Beethoven’in 7. senfonisine dans ediyor.
1909 Paris’te, dikiş makinesi milyoneri Paris Singer ile tanışır; oğulları Patrick 1910’da doğdu. 1913’te Deirdre ve Patrick, Seine’e araba yanlışlarında kazasında.
1914 Paris ekolünü geliştirir. İtalyan hayranı tarafından hamile kalır; çocuk ölü doğar. Marseillaise solosunu yaratır.
1921 Frederick Ashton, dansını Londra’da görüyor. Moskova ekolü. Rus şair Sergei Esenin ile tanıştı ve bir yıl sonra ABD turu vizesi almak için evlendi. Sarhoşluk ve siyaset üzerinde turda sürekli skandallar çıkar.
1923 Rusya’ya geri döndüklerinde Esenin alkolizmle, Duncan ise yoksullukla mücadele ediyor, 1925’de Esenin 30 yaşında kendini asıyor.
1926 Duncan Esenin’in şiir telif haklarını devralır, ancak borçlara rağmen onları reddeder.
1927 Duncan, bir hayranın Bugatti’nin direksiyonunda eşarbı yakalandığında öldü.
Yazar: Ismene Brown
Çevirmen: Şevval Yalçın
Kaynak: The Telegraph