Transkript
1 Azerbaycan ve Azerbaycanlılar Meselesi Ali Şamil Azerbaycan ve Azerbaycanlılar meselesinin siyasi sahneye 20. yy'da çıktığını ileri sürmek fazla yanlış olmaz. Azerbaycan Atabeyleri-İldegizler Devleti ( ) ve Safaviler döneminde oluşturulan Azerbaycan Beylerbeyliği'ni (o hem de Tebriz Beylerbeyliği adlandırılmaktaydı) sürecin dışında tutarsak, günümüzdeki anlamda Azerbaycan adlı devlete 20. yy'a kadar rastlanılmamaktadır. Çünkü bin yıllar boyu Doğu'da, bu sıradan Azerbaycan'da ve çevresinde kurulmuş devletler, onları kuran sülale ve ya tayfanın adıyla adlandırılmıştır. Azerbaycan'ın da yer aldığı Selçuklular, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safaviler ve benzeri devler bunu göstermektedir. Avrupa'nın hızlı yükselişi, Avrupa'da ortaya çıkan devletlerin, nüfusunun çoğunluğunu oluşturan milletlere göre şekillenmesi süreci dünyaya kendi etkisini göstermiştir. Doğuda bu yönde değişim süreci pek kolay gerçekleşmedi. Birkaç bin yıl devam etmiş gelenekten ayrılmak oldukça zordu. Doğuda yeni kurulan devletlerin bazıları ülkedeki başat halkın adı ile, bazıları ise coğrafyaya göre adlandırılmıştır. Örneğin, Osmanlı'nın dağılması sonrası oluşan Türkiye Cumhuriyeti milletin adına göre adlandırıldığı halde, Kacarlar sülalesinin kurduğu devlet dağıldığında iktidara gelen Fars kökenli Pehlevi sülalesi ise devleti Farsistan değil İran adlandırmayı seçti. Bu hiç de tesadüfi değildi. İran çok milletli bir bölge idi. Farsistan adlandırılması halinde ülkede askeri ve siyasi gücü olan Türkler kendi devletlerini kurma yoluna gidebilirdiler.
2 Ülkenin coğrafi ada göre adlandırılması sorunu tamamen çözmedi. Milli bilinç yükseldiğinde, dünya düzeninde değişiklik olduğunda, merkezi yönetim zayıfladığında halkların kendi devletlerini kurmak isteği artmıştır. Bu eğilime, Rusya'nın 'de işgal ettiği topraklarda 1918 yılında Azerbaycan Cumhuriyetinin kurulması da ivme kazandırmıştır. Arazın sağ sahillerinde, büyükçe bir alanda yaşayan halkta, sol sahillerinde yaşayan kardeşleri gibi bağımsız devlet kurmak isteği baş göstermiştir. Rusya Sovyet yönetimi ile yeniden güçlendiğinde, kontrolünden çıkmış bölgelerin büyük bir kısmını yeni adla işgal etmiş, fakat daha önce sömürüsü altında bulunan halkların kurmuş oldukları devletleri, şeklen de olsa saklamış, onların dilinin ve kültürünün gelişimini eskiden olduğu gibi sınırlandıramamıştır. Böylece, dünya haritasında, şeklen de Azerbaycan Cumhuriyeti yaşamıştır. Sovyet stratejistleri, işgal ettikleri bölgelerde daha fazla kalıcı olabilmek için halkın alfabesini kısa sürede üç defa değiştirmiş, geleneksel ticaret ve ziraat yerleriyle irtibatını kesmiştir. Sadece soydaşların değil, akraba ve kardeşlerin de bir birisiyle görüşmesini engellemiştir. Yapılanlar bununla da kalmamış, milletin adını da değişmiş ve bölgede yaşayan yerli Müslüman halkların bir millet gibi şekillenmesine çalışmıştır. Bunun sonucu olarak tarih sahnesinde Azerbaycanlı adlı bir millet görünmeğe başladı. Böylece, bir karmaşanın da temeli koyulmuş oldu. Resmi istatistiklerde Azerbaycanlı adlı bir millet gösterilmeğe başlandı. Kimdir bu Azerbaycanlı milleti? Soy kökümüzü, tarihimizi derinden bilmeyen yabancılar, hatta gençlerimizde bu soru karşısında şaşkın şaşkın bakıyorlar. En değerli ve muteber kaynak sayılan ansiklopedilerde, ansiklopedik sözlüklerde istedikleri yanıtı bulmak yerine, bir biriyle çelişen bilgilerle karşılaşıyorlar. En muteber kaynaklardan hesap edilen 10 ciltlik Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi'nde (ASA), Azerbaycan adlı 5 gazeteden, dergiden, hatta ipekkurdu
3 türünden geniş bahis edilse de, coğrafi mekan ve devlet gibi hiçbir şey yazılmamaktadır. "Azerbaycanlılar" maddesinde ise "Azerbaycan SSC'nin esas ahalisi, millet SSCB'de 4380 bin (1970), Azerbaycan SSC'de 3777 bin (1970) kişidir. Yurtdışında (başlıca İran'da) yaşıyorlar" yazılmıştır. [1] Üzücüdür ki, ASA'nın 10 cildi yılları arasında yayınlansa da, Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti Özel cildine dair henüz bir bilgi yoktur. Söz konusu kurumun 1998'de yayınladığı "Dünya Halkları (tarihi-etnografik ansiklopedik malumat kitabı)" eserindeki "Azerbaycanlılar" maddesinde, "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ve Güney Azerbaycan'ın (İran İslam Cumhuriyeti'nin) kuzey eyaletinin esas ahalisi, milleti. Azerbaycanlılar köken itibariyle Altay halklarının Türk dillerinin Oğuz grubuna dahil olan Azerbaycan dilinde konuşuyorlar. Kaynaklarda Türkler, Azerbaycan Türkleri, Azeri Türkleri, Tatarlar, Kafkas Tatarları, Kafkas Müslümanları gibi de adlandırılır. Müslüman'dırlar. Soy kökünde İskit (Skif), Sak, Hun, Bulgar, Hazar, Barsil, Peçeneg, Suvar, Kıpçak, diğer Türk ve Türk olmayan etnoslar rol oynamıştır yılına kadar Türk adlandırılırdılar. 1937, 1978, 1995 Anayasalarında "Azerbaycanlı" gibi kaydedilmiştir. Bu ad üst kimlik gibi Azerbaycan'da yaşayan bütün Müslüman ahaliye de şamil edilir".[2] Aynı maddede Azerbaycanlıların nüfusuna ilişkin olarak, Azerbaycan Cumhuriyetinde 7 milyon, İran İslam Cumhuriyetinde tahmini hesaplamalarla 27 milyon, Rusya Federasyonunda 1,5 milyon, Ukrayna Cumhuriyetinde 500 bin, Beyaz Rusya'da 66 bin, Gürcistan Cumhuriyeti'nde 600 bin, Ermenistan Cumhuriyetinde 1988 yılındaki etnik temizlikten önce 350 bin, Kazakistan Cumhuriyeti'nde 110 bin, Özbekistan Cumhuriyeti'nde 60 bin, Türkmenistan Cumhuriyeti'nde 33 bin, Kırgızistan Cumhuriyeti'nde 20 bin Azerbaycanlı yaşadığını yazan yazarlar, dünyanın güvenilir kaynaklarına dayanarak, ABD'de 1 milyon, Almanya'da 300 bin, Fransa'da 165 bin, Bulgaristan'da 64 bin, Hindistan'da 304 bin, Pakistan'da 654 bin v.s. Azerbaycanlı olduğunu göstermektedirler. Yüzyıldan artık devam eden metodolojik yanlışlık bir karmaşa yaratmaktadır. İran'ın Türkiye'nin, Pakistan'ın, Hindistan'ın, ABD'nin, Fransa'nın ve diğer ülkelerin istatistiklerinde Azerbaycanlılara rast gelinmemektedir. Olsa olsa sadece Azerbaycan vatandaşlarına rastlanılmaktadır. Bu da Azerbaycan Cumhuriyetinde yaşayan Rus'u da, Gürcü'nü de, Polonyalı'yı da, Alman'ı da içermektedir. Hatta böyle bir sütun açıp yazmak isteseler, kendilerini şaşırmış olacaklar. Örneğin, Azerbaycan Cumhuriyetinde milliyeti Azerbaycanlı yazılan bir Kürt, Fransa'ya gitmiş olsun.
4 Fransa gelen kişiyi Kürd olarak mı Azerbaycanlı alarak mı kaydedecektir? Yahut da Kusar'da doğmuş bir Lezgi, Rusya Federasyonu'nun Dağıstan Özerk Cumhuriyeti'ne gitmiş olsun. Pasaportunda milliyeti Azerbaycanlı yazılmıştır. Orada onun milliyetini pasaportta olduğu gibi Azerbaycanlı olarak mı yoksa Lezgi olarak mı göstermelidirler? Bu karmaşa Azerbaycan'da yaşayan, İslam dinine mensup yerli halklarda olduğu gibi, Hıristiyanlığın Gregoryen mezhebine bağlı Udinler için de geçerlidir. Azerbaycan Cumhuriyeti'nde bile bu durum oldukça karmaşa yaratmaktadır. Azerbaycan'da yaşayan küçük halk ve etnik gruplar kendilerini Azerbaycanlı hesap etmekle beraber, Talış, Tat, Avar, Lezgi, Sahur, İngiloy, Kürt v.s. olduklarını diye ve yazabilirler. Ama nüfusun çoğunluğunu oluşturan Türkler böyle bir ayrıma gidemiyorlar. Ülkede yürütülen politika buna olanak tanımamaktadır. Azerbaycan'ın Kusar, İsmailli ve Kabele illerinde yaşayan Lezgilerle Dağıstan Özerk Cumhuriyetinde yaşayan Lezgilerin konuşmaları arasındaki fark, Azerbaycan'da yaşayan Türklerle Anadolu'da yaşayan Türklerin konuşmaları arasındaki farktan daha büyüktür. İster Azerbaycan'da ister Dağıstan Özerk Cumhuriyetinde yaşayan Lezgiler "Lezgi" adlandırılmakta ve istatistik olarak böyle gösterilmesi sorun olarak gözükmemektedir. Ama Azerbaycan'da yaşayan Türklerin milliyetini göstermesi, dillerinin Türk dili olduğunun bildirilmesi problem olarak kalmaktadır. Azerbaycan'da yaşanan süreçler İran İslam Cumhuriyeti'nde yaşayan soydaşlarımız arasında etkisiz kalmamaktadır. Özellikle milliyetçe Türk olup, milli bilinç açısından öne çıkan ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin hükümet siyasetine uyanların bir kısmı milliyetlerinin Azerbaycanlı olduğunu söylemektedirler. Bu durumda ülkenin doğusunda yaşayan Kaşkayiler, Merkezi İran'da yaşayan Save, Kum etrafında yaşayan Halecler ve Şahsevenler aynı dili konuşsalar da, aynı kökten olsalar da, aynı kültürün taşıyıcıları olsalar da, kendilerini Azerbaycanlı saymamaktadırlar. Bununla da bir ayrılma, bölücülük yaranmış olur. Rusya İmparatorluğu 19. yy'ın başlangıcında Kafkasya'yı işgal eden gibi burada yaşayan Türklerin dillerine, kültürlerine özel önem vermiştir. Onları yüzyıllarca iktisadi, siyasi, kültür ve manevi bakımdan bağlı oldukları bölgelerden ve orada yaşayan halklardan ayırmaya, yerli lehçeleri ayrıca bir dil gibi şekillendirmeye çalıştı. Bu diğer taraftan dilin, edebiyatın, kültürün gelişimi bakımından faydalı idi. Bunun sonucudur ki, Azerbaycan edebiyatının, medeniyetinin gelişimi Kafkasya'da yaşayan Türkler arasında daha hızlı olmuştur. Kafkasya Türklerinin sayıca iki-üç katı çok soydaşı İran'da, Irak'ta, Türkiye'de yaşasa da Azerbaycan'daki kadar edebiyat ve
5 medeniyet abidesi yaratamadılar. Sonuçta yoğun İran Türklüğü arasında edebiyat ve medeniyet Arasın sol sahilinde yaşayan onlardan sayı olarak defalarca az olan soydaşlarının yarattıklarından aşağı oldu. İdari bölünmeler her zaman değişken olur. Bunu Azerbaycan örneğinde de görüyoruz. Tarihi kaynaklarda Kuzeyde Derbent'den güneyde Hemedan'a kadar, doğuda Hazar denizinden batıda Tiflis'e kadar geniş arazide Azerbaycan adına bir idari bölge hakkında bilgiler var. Bazı dönemlerde ise onun yüzölçümü küçülür, Albanya'ya, Arran'a, Şirvan'a vs. bölünür. İkinci Dünya Savaşında Sovyetler Birliğinin kendisini Nazi Almanya'sından korumak adı altında ordularını İran'a sevk etmesi ve orada yürüttüğü ideolojik-siyasi çalışmalar Pişeveri örneği ile kendi ürününü verdi. Pişeverinin önderliğinde Azerbaycan Cumhuriyeti oluşturulması fikri gündeme gelmiştir. 1945'te İran'dan tamamen ayrılarak demokratik esaslarla kendi bağımsız devletini kurmak isteyen Azerbaycan Milli Demokratik Cumhuriyeti'nin önderlerine göre, oluşturacakları "cumhuriyetin doğu ve batı sınırları Enzeli Limanı'ndan başlayıp Reyazirdılar, Mencil, Kazvin, Hemedan, ve Kirmanşah'dan geçmekte ve Irak sınırlarına ulaşmaktadır". Bellidir ki, bu bölgede Türkler çoğunluğu oluşturmakla beraber, bölgede Kürtler, Talışlar, Tatlar, Asuriler, Ermeniler de yaşamaktadır. Peki bu sorun nasıl çözülecekti? Bu soruya Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin sekreteri H. Hasanov'un Batı Azerbaycan'a yaptığı ziyarette Kürt aşiret reisleri ile yaptığı görüşmede aydın cevap verilmektedir. Kürt aşiret reislerinin bir kaçı *Gotaz bey, Raşid bey, Nuri bey, Zero bey Mir Cafer Bağırov'la [3] şahsen tanışıyormuşlar. Hasanov'a "Yoldaş Bağırov bize savaştan sonra Kürt sorununu çözeceğine söz vermiştir. Biz yalnız ona umut ediyoruz... Biz sizin adamlarınızız, kendinizi bizden uzaklaştırmayın. Eğer sözlerimize güvenmiyorsanız, istediğiniz zorluklarla deneyebilirsiniz". [4] Burada inanılmayacak, sınanılacak bir şey yoktur. Azerbaycan'da yaşayan Kürtlerin, Lezgilerin, Talışların, Avarların Türklerle beraber genel devletçilik uğruna savaştıklarına ilişkin tarihten bir hayli örnek getirmek mümkündür. Sisyanov Gence kalesini kuşattığında Lezgiler Cavad Hanla omuz omuza savaşmaktaydılar. Bolşeviklerin Kafkasya'yı işgal edip Dağıstan Cumhuriyeti oluşturduklarında Lezgiler yeni oluşturulmuş cumhuriyetin Rusya'nın değil Azerbaycan'ın terkibinde yer almasını ısrarla talep etmişlerdir. Çünkü Lezgiler de, Avarlar da, Laklar da, Tabasaranlılar da, Kumuklar da Rusya'dan çok Azerbaycan'a bağlıydılar. Dinleri aynı,
6 kültürleri oldukça yakın idi. Bununla beraber çeşitli dillere sahip bölge halklarının ortak iletişim dili Türkçe idi. Bolşevikler Dağıstan'ı Azerbaycan'a bağlamasalar da, uzun bir süre bölgeye yöneticiler Azerbaycan'dan gönderilmiştir. Böylece ahalinin gönlü alınmış oluyordu. Yani "Dağıstan Rusya Federasyonu'nun terkibinde olsa da kültürel ve iktisadi açıdan Azerbaycan'a sık bağlıdır. Hatta yöneticiler de Azerbaycan'dan atanmaktadır". Aba altından ise sopa gösterilmekte, milli bilinci gelişmiş, aydın düşünceli kadrolar sürülmüş ve kurşunlanmıştır. Karşı koyabilecek aydınlar ortadan kaldırıldıktan sonra Dağıstan'ın Azerbaycan'la ilişkisi zamanla kesilmiştir. Bugün ise öyle nifak tohumları serpilmiş ki, aradan kaldırılması yıllar alacaktır. Düşüncelerimizi şöyle sistemleştirebiliriz: 1. Atalarımız sadece Azerbaycan'da değil, sınırları Azerbaycan'dan çok uzaklara giden bir alanda da onlarla devletler kurmuşlardır. Bugün kendini o devletlerin varisi ilan ederek, onları yeniden kurmaya çalışmak, yakın Doğunun siyasi haritasını değiştirmeye kalkışmak demektir. Buna kalkışmak İran, Suriye, Irak gibi devletlerle beraber dost Türkiye'yi de kendimize düşman etmek demektir. Söz konusu devletlerin kurulmasında Farslar, Kürtler, Tatlar, Talışlar ve benzeri halkalar atalarımıza yardımcı olmuşlardı. Milli temelde aralarında ciddi bir çatışmaya tanık olunmamıştır. Münakaşa ve savaşlar iktidar uğrunda mücadele şeklinde ortaya çıkmıştır. 2. Kurulan devletler egemen ailenin veya boyun adı ile adlandırılmıştır. Azerbaycan adlanan devlet kurulmamıştır. Azerbaycan coğrafi bölge, idari yönetim birimi olarak var olmuştur. Azerbaycan adlı devletin kurulması fikri diğer doğulu devletlerde olduğu gibi 20. yy'ın başlarında ortaya çıkmış ve gerçekleşmiştir. 3. Azerbaycan adlanan coğrafi mekanda ahalinin çoğunluğunu Türkler oluşturmaktadır. Onlarla aynı dili konuşan ahali İran'da Horasan, Kum, Şiraz şehirleri civarında, İrak'ta Kerkük ve Erbil civarlarında, Suriye'de Holan-Colan tepelerinde, hatta kaynakların verdiği bilgiye göre, Cezair'de toplum şeklinde yaşamaktadır. Ahalinin dil ve kültürel aynılığını ileri sürerek bu kadar büyük arazide devlet kurmak fikri ortaya atılabilir, fakat bu fikir uğur kazanmaz. 4. Aras'ın sağ ve sol sahillerinde, yani coğrafi anlamda Azerbaycan arazisinde demokratik bir devletin kurulması burada yaşayan halkların tamamı için faydalıdır. İlk
7 olarak, Talışların, Lezgilerin ve Avarların parçalanmışlığına son verilmiş olur. İkinci olarak, Aras'ın sol sahillerindeki Kürtler, Tatlar da Türkler gibi diğer sahilde soydaşları ile bir devletin terkibinde birleşmiş olurlar. Sovyet yönetiminin ilk dönemlerinde Talışlar, Tatlar ve benzer halklar için okullar açılmış, kitaplar yayınlanmıştı. Ama bu uzun sürmemiştir. Sayıları az olduğu için okulları kapanmıştır (burada Sovyet rejiminin olumsuz etkisi dikkate alınmalıdır). Azerbaycan birleşirse, onun ülkesindeki Talışların, Kürtlerin, Tatların sayı da artır. Kültürleri, dilleri, edebiyatları gelişir. Eylül 1992'de Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Başkanı azınlıklarla ilgili almış olduğu karar bu yönde uğurlu başlangıç sayılabilir. 5. Azerbaycan'da yaşayan her bir milletin, halkın ve etnik grubun resmi evraklarda belirtilmiş olması onların bürokraside sıkıştırılmasına yol açmaz. Yönetim kademelerinde insanlar dininden, etnik mensubiyetinden bağımsız olarak liyakat ilkesine göre ilerlemelidirler. Seçimlerde ise aksine, ülkede yaşayan ahalinin etnik mensubiyetine orantılı seçilmeli ve onları seçen halkın, etnik grubun çıkarını açıkça savunabilmelidir. Geçen yılların deneyimi Azerbaycanlı adı ile Milli Meclise seçilmiş Talış milletvekillerinin sayısı çok alsa da onların bir defa da olsun, açık şekilde Talış halkının çıkarlarını temel alarak hareket ettiklerine tanık değildir. 6."Azerbaycan Edebiyatı Tarihi"ne Horasan'da yaşamış Hasanoğlu, Sivas'ta yaşamış Gazi Burhaneddin, Irak'ta yaşamış Muhammed Fuzuli ve benzerleri dahil edilir. Bu yılları arasında yayınlanmış çok ciltli "Azerbaycan Türklerinin Edebiyat Tarihi" adlı eserde şöyle açıklanmaktadır: "Türkler (söz konusu olan Azerbaycan'da yaşayan Türklerle aynı dilde konuşan, aynı kültürün taşıyıcısı olan etnostur *A.Ş) halen Horasan'da, Tebriz civarında, iç İran'da, Irak'ta, Gürcistan'da ve bütün Kafkasya'da yaşayan Türkler gibi Oğuz camiasına mensuptur. Bu camianın çeşitli kesimlerinin ayrı ayrı adları olan Türkler gibi yaşamaları, onların dil ve edebiyatlarının bir birine yabancı olduğunu icap etmez. Irak, Iran ve Kafkasya'daki Türklerin bu zamana kadar yarattıkları edebiyat bir bütündür. Bu esaslara ve bugünkü duruma göre Derbent'ten Bağdad'a, Horasan'dan Kara Deniz'e kadar yayılmış geniş topraklar üzerinde yaşayıp aynı dil ve lehçe ile konuşan Türklerin yaratmış oldukları edebiyat bizim edebiyat demektir".[5] Azerbaycan coğrafi arazi olduğuna göre "edebiyatımızı, tarihimizi ve kültürümüzü bölgeye göre öğrenmek doğru değil. Çünkü 18 yy'a kadar Altaylardan Balkanlara kadar büyük bir bölgede yaşamış Türklerin edebiyatını ayırmak çok zordur. Orhun Yenisey anıtları, Kaşkarlı Mahmud'un "Divan-lüğet-it-türk"ü, Balasagunlu Yusuf'un "Kutadgu bilig"i Azerbaycan'da müfredata alınıyorsa, Yunus Emre ile Hatai'nin,
8 Dadaloğlu ile Hasta Kasım'ın şiirleri arasında fark yoktursa o zaman bunu neden ayırmalıyız? 19 yy'a kadar olan edebiyat genel Türk edebiyatı olup hem Azerbaycan Türklerinin, hem Türkmenlerin, hem Türkiye Türklerinin, hem de bu dilde konuşan ve yazan tüm Türk halklarının ortak edebiyatıdır. Bundan sonraki dönem edebiyatı Azerbaycan edebiyatı adlandırıla bilir. 7. Dilci bilim adamlarımız Altay-Türk dili ailesinin sınıflandırmasını da yeniden yapmalıdırlar. Horasandan Holan-Colan tepelerine dek geniş bir arazide yaşayan, aynı dili konuşan halk ne Azerbaycan dil grubunda, ne de Oğuz dil grubunda konuşuyorlar diye değerlendirmek doğru değil. Birinci durumda bu toprakların çoğu Azerbaycan'ın dışında kalmaktadır. İkinci durumda ise araştırmacılarımız kendileri de ısrarla vurgulamışlardır ki, Oğuzlar İslam'ı kabul ettikten sonra Türkmen adlandırılmaya başladılar. Demek ki, 500 yıldan fazladır ki, Oğuz boyu, Oğuz halkı bir terim olarakortadan kalkmıştır. 8. Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası, devlet dilini Azerbaycan Dili olarak belirtmektedir. Buradan bu dilde devletin ülkesinde yaşayan halkların hepsinin payı olduğu sonucu çıkmaktadır. Konuya Dilcilik açısından yanaşsak, dilimizdeki Rus ve Fars sözlerinin payı burada yaşayan Rusların, Tat ve Talışların yüzdesinden çoktur. Ama Lezgilerin, Avarların, Sahurların, İngiloyların yüzdesinden çok çok azdır. Ermenilerin hakları ise tamamen çiğnenmiştir. Çünkü 1988'e kadar Azerbaycan Cumhuriyeti nüfusunun %7'den fazlasını Ermeniler oluşturmaktaydı. Ama buna mukabil dilimizde %0,0001 Ermeni kelimesi ola ya olmaya. Bilimsel bakımdan devlet dilinin Azerbaycan Dili adlandırılması temelsizdir. Bilimsel sınıflandırmaya uygun olarak dilimiz neden Türkçe adlandırılmasın? Bununla biz küçük etnik gruplara mensup kişileri mi aldatıyoruz? Bilim ve teknolojinin gelişiminin bugünkü düzeyinde bunu başarmak mümkün de değil. 9. Azerbaycan yaşadığımız ülkenin adıdır. Bu ülkede çeşitli milletler, etnik gruplar yaşamaktadır. Ahalinin büyük çoğunluğunu Türkler oluşturduğuna, Türkçe'nin ülkede ve komşu bölgelerde yaşayan halklar ve etnik gruplar arasında yüzyıllar boyunca iletişim dili olmasına göre devlet dili olması zaruridir. Resmi evrakta ülkede yaşayan bütün millet ve halkların milliyeti gösterilmelidir. Türklerin çok oluşu etnik gruplarda haklarının kısıtlanılacağı korkusu uyandırmaktadır. Bu sebeple de kendilerini Azerbaycanlı adı altında daha rahat hissetmektedirler. Hiçbir bilimsel ve mantıki temeli olmayan Azerbaycanlı milliyeti
9 oluşturulmasına Azerbaycan coğrafi mekanı dışında yaşayan soydaşlarımız rahatsızlıkla takip etmekte ve bunu bölücülük gibi değerlendirmektedirler. İçimizdeki bu tedirginliği dışarıdan da ısıtmaktadırlar. Bunu yapan devletlerin çıkarlarını da anlamalıyız. İnsanların çoğunda olduğu gibi, devletlerin siyasetinde de muhafazakarlık vardır: yenilik hiç de rahat karşılanmamaktadır. Bütün bunlar normal demokratik ortamın oluşmamasından ileri gelmektedir. Yakın doğuda da Avrupa Birliğine benzer yönetim gelişirse, o zaman çeşitli devletlerde yaşayan soydaşlarımızın hakları ihlal edilmez, rahat iletişim kurulur, dillerini, edebiyatlarını, kültürlerini geliştirirler. Buna paralel olarak da Azerbaycan'ın terkibinde bulunan etnik gruplar haklarının sınırlandırılacağından endişe duymazlar. Eski dönemlerden 20.yy'a kadar devletlerin uzun ömürlülüğü, iktidarda olanların gücü ile ölçülmekteydiyse, bugün değerler değişmiştir. Devletlerin uzun ömürlülüğü demokratik değerlerden asılıdır. Demokratik değerleri ne kadar çabuk benimseyebilsek, milli haklarımızı o kadar uğurla koruyabiliriz. [1] Daha geniş bilgi için bkz: Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti özel sayı. [2] Dünya Halkları. Ansiklopedik malumat kitabı, Bakü, 1998, s [3] Dönemin Azerbaycan Komünist Partisi Genel Sekreteri (K.A) [4] C. Hasanlı, Güney Azerbaycan'da Sovyet-Amerika-İngiltere Karşıdurması ( ). Azerbaycan Yayınevi, Bakü, 2001, s.58. [5] Emin Abid, Azerbaycan Türklerinin Edebiyat Tarihi, 1cilt, s.15. AMDEIA fonu 180.