Türk dilleri, Avrupa ve Asya'da geniş bir coğrafi alanda konuşulmaktadır. Azeri, Türkmen, Tatar, Özbek, Başkurt, Nogay, Kırgız, Kazak, Yakut, Çuvaş ve diğer lehçelerde konuşulur. Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna aittir ve bu nedenle Moğolca, Mançu-Tunguzca, Korece ve belki de Japonca ile yakından ilişkilidir. Bazı bilim adamları, bu benzerliklerin temel olmadığını, daha çok ödünçlemelerin sonucu olduğunu ileri sürmüşlerdir, ancak son yıllarda yapılan karşılaştırmalı Altay çalışmaları, listelediğimiz dillerin hepsinin ortak bir Ur-Altaycaya dayandığını göstermektedir.
Türkçe 5500-8500 yıllarına kadar giden çok eski bir dildir. Fonetik, morfolojik ve sentaktik bir yapıya sahip olmakla birlikte aynı zamanda zengin bir söz varlığına sahiptir. Ural-Altay dillerini Hint-Avrupa dillerinden ayıran temel özellikler şunlardır:
1. Tüm Ural-Altay dillerinin bir özelliği olan ünlü uyumu.
2. Cinsiyetin olmaması.
3. Aglütinasyon.
4. Sıfatlar isimlerden önce gelir.
5. Fiiller cümlenin sonuna gelir.
Türkçe yazılı
En eski yazılı kayıtlar, günümüz Moğolistan sınırları içinde bulunan Orhon, Yenisey ve Talas yörelerinde Orta Asya'daki taş anıtlarda bulunmaktadır. Bunlar Bilge Kağan (735), Kültigin (732) ve vezir Tonyukuk'a (724-726) dikilmiştir. Bu anıtlar Göktürk Hanedanlığı'nın sosyal ve siyasi hayatını belgelemektedir.
Göktürk devletinin zayıflamasından sonra Uygurlar, Türk dili için en önemli kaynak eserler arasında yer alan birçok yazılı metin üretmişlerdir. Uygurlar, Budizm, Maniheizm ve Brahmanizm lehine Şamanizmi (Türk asıl dini) terk etmişler, dini ve felsefi eserleri Türkçeye çevirmişlerdir. Örnekler Altun Yaruk, Mautrisimit, Sekiz Yükmek, Huastunift'tir. Bunlar Turkische Turfan-Texte'de toplanmıştır. Göktürk yazıtları, Uygur yazılarıyla birlikte, bilginlerin Eski Türkçe dediği bir dildedir. Bu terim, İslamiyet'e geçmeden önce Moğolistan bozkırlarında ve Tarım havzasında konuşulan Türkçeyi ifade eder.
Göktürk Hanları tarafından yaptırılan Göktürk Yazıtlarından bir örnek. Moğolistan'da Orhun nehri yakınında 732-735 tarihli birkaç kişiden biri. Örnek ifade (Bilge Han'dan): "O (Gök Tanrı veya "Gök Tanrı"), Türk Milletinin adı ebediyen yaşasın diye beni tahta oturtandır."
Selçuklular ve Osmanlılar döneminde Anadolu ve Balkanlar'da gelişen Türkçe, 13. yüzyıldan önce çeşitli edebi eserlerde belgelenmiştir. Dönemin edebiyatçıları başta Mevlana Celaleddin-i Rumi'nin oğlu Sultan Veled, Ahmed Fakih, Seyyad Hamza, dönemin önde gelen düşünürlerinden Yunus Emre ve ünlü şair Gülşehri'dir. Bu Türkçe, Batı Türkçesi dil ailesinin güneybatı ağızlarına ve ayrıca Oğuz Türkmen dil grubuna ait ağızlara giren bir ağıza sahiptir. Türkiye'de konuşulan Türkçe tarihsel bağlamda değerlendirildiğinde üç ayrı döneme göre sınıflandırılabilir:
1. Eski Anadolu Türkçesi (eski Osmanlı - 13. ve 15. yüzyıllar arası)
2. Osmanlı Türkçesi (16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar)
3. 20. yüzyıl Türkçesi
16. Yüzyıla Kadar Türk Dili 10. yüzyıldan itibaren Türkler arasında İslam'ın yayılmasıyla birlikte Türk dili, Arap ve Fars kültürlerinin yoğun etkisi altına girmiştir. Arapların Türkçe öğrenmelerine yardımcı olmak için Kaşgarlı Mahmut'un editörlüğünü yaptığı "Divanü-Lügati't-Türk" (1072) sözlüğü Arapça yazılmıştır. Sonraki yüzyılda Edip Ahmet Mahmut Yükneri, "Atabetü'l-Hakayık" adlı kitabını Doğu Türkçesiyle yazdı, ancak adı Arapçaydı. Bütün bunlar, yeni din ve kültürün Türkler ve Türk dili üzerindeki güçlü etkisinin göstergeleridir. İslam'ın yoğun etkisine rağmen Anadolu Türkçesi ile yazılan metinlerde yabancı kökenli kelime sayısı azdır. Bunun en önemli nedeni, söz konusu dönemde, diğer kültürlerin etkisini en aza indirmek için etkili önlemler alındı. Örneğin Karahanlılar döneminde Türkçenin Arapça ve Farsça dillerine karşı önemli bir direnişi olmuştur. Müslüman Türklerin ilk şaheseri Yusuf Has Hacib'in "Kutadgu Bilig"i 1069'da Türkçe olarak yazılmıştır. Çağatay Türklerinden Ali Nevai, Türkçe'nin Farsça karşısındaki üstünlüğünü çeşitli açılardan savunmuştur. Muhakemetül-Lugatein", 1498'de yazılmıştır.
Anadolu Selçukluları ve Karamanoğulları döneminde, Türkçe'nin resmi dil olarak kabul edilmesi ve Sultan Veled tarafından bir Türkçe sözlük olan "Divini Türki"nin yayımlanması (1277) yolunda çaba sarf edilmiştir. Ahmet Fakih, Seyyat Hamza ve Yunus Emre, 1299 yılına kadar kullanılan eski Anadolu Türkçesini kullanmalarında da aynı tavrı benimsemişlerdir. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu'nun ortaya çıkışından sonra Sultan Orhan, Devletin ilk resmi belgesi olan " Mülkname", Türkçe. 14. yüzyılda Ahmedi ve Kaygusuz Abdal, 15. yüzyılda Süleyman Çelebi ve Hacı Bayram, 16. yüzyılda Sultan Abdal ve Köroğlu, zamanlarının önde gelen şairleri olup Türkçenin edebi kullanımına öncülük etmişlerdir. 1530'da Bergama'lı Kadri Efendi, Türkçe dilbilgisinin ilk çalışmasını yayınladı.
Bu dönemlerde yazı dilinin evriminde göze çarpan özellik, yabancı kökenli terminolojiye yerli ile birlikte eşlik etmesiydi. Ayrıca 14. ve 15. yüzyıllarda özellikle tıp, botanik, astronomi, matematik ve İslam araştırmaları alanlarında çeviriler yapılmış ve bu çeviriler yabancı kökenli çok sayıda bilimsel terimin yazılı Türkçe'ye orijinal halleriyle girmesini sağlamıştır. veya Türkçe transkripsiyonlu. Bilimsel risalelerde hem yazılı hem de yerel Türkçe kullanılmıştır, ancak bilimsel terimler genellikle yabancı, özellikle de Arapça kökenlidir.
16. Yüzyıldan Günümüze Türkçenin Evrimi
Şiirde ve bilimde Türkçenin yabancı kelimelerle karıştırılması sonsuza kadar sürmedi. Özellikle 16. yüzyıldan sonra yabancı terimler yazılı metinlere hakim olmuş, hatta bazı Türkçe kelimeler yazı dilinden tamamen kaybolmuştur. Edebiyat alanında, yüksek kalitede sanat eseri yaratmaya yönelik büyük bir tutku, yönetici seçkinleri yüksek oranda Arapça ve Farsça kelime hazinesi içeren edebi eserlere daha fazla değer vermeye ikna etmiş ve bu da yabancı unsurların Türkçe üzerinde hakimiyeti ile sonuçlanmıştır. Osmanlı sarayında ortaya çıkan edebi eserlerde bu gelişme en uç noktadaydı. Kraliyet edebiyatının bu eğilimi sonunda halk edebiyatı üzerinde etkili oldu ve halk şairleri de çok sayıda yabancı kelime ve deyim kullandı. Arapça ve Farsçanın bilim ve edebiyatta yaygın olarak kullanılması, saray ve çevresinde konuşulan dili etkilemekle kalmamış, zaman geçtikçe Osmanlı aydınlarını da büyük ölçüde yabancı unsurlara dayanan bir saray dilini benimsemeye ve kullanmaya ikna etmiştir. . Sonuç olarak, iki farklı dil türü ortaya çıktı. Biri yabancı unsurların hakim olduğu, ikincisi ise halkın kullandığı konuşulan Türkçeydi.
16. yüzyıldan 19. yüzyılın ortalarına kadar bilim ve edebiyatta kullanılan Türkçe, yabancı kültürlerin etkisiyle yabancı öğelerin de eklenmesiyle desteklenmiş ve zenginleştirilmiştir. Ancak dilde yabancı kelimelerin bulunmasını sınırlamak için sistematik bir çaba olmadığı için çok fazla ortaya çıkmaya başladı. 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı Reformu (Tanzimat), toplumsal nitelikteki diğer pek çok konuda olduğu gibi, dilsel konularda da yeni bir anlayış ve yaklaşımın ortaya çıkmasına olanak sağlamıştır. Doğu kültürünün etkisi altında kalan Türk toplumu, Batı'nın kültürel ortamına maruz kalmıştır. Bunun sonucunda Batı'daki reform ve milliyetçilik gibi ideolojik gelişmeler Türk toplumunu etkilemeye başlamış,
Türk diline ilişkin en belirgin özellik, yabancı sözcükleri Türkçeden çıkarma eğilimidir. Reform yıllarında gazete, dergi ve süreli yayınların sayısı artmış ve buna bağlı olarak dilin arındırılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Çeşitli gazetelerde yer alan Namık Kemal, Ali Suavi, Ziya Paşa, Ahmet Mithat Efendi ve Şemsettin Sami'nin yazıları sadeleşme sorununu ele almıştır. Ziya Gökalp gibi bilim adamlarının dili "Türkleştirmeye" yönelik çabaları 20. yüzyılın başlarında daha da yoğunlaştı. Ayrıca, 1839 reform döneminde teorik dilbilime ağırlık verilirken, ikinci meşrutiyet döneminde yeni akımın uygulanması ve kullanılması üzerinde durulmuştur.
Cumhuriyet Dönemi ve Dil Reformu
1923 yılında Cumhuriyetin ilanı ve 1923-1928 döneminde ulusal bütünleşme sürecinin ardından yeni bir alfabenin benimsenmesi konusu son derece önemli bir konu haline gelmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmak için batı kültüründen yararlanmanın gerekli olduğuna inanarak, Latin alfabesini Türk ünlü sistemine uyarlamıştır. 1932'de Türk Dil Kurumu'nun kurulması, dilde reform çabalarında bir başka kilometre taşıydı. Daha sonra Türk Dil Kurumu adını alacak olan derneğin çalışmaları, dil araştırmalarında ve araştırmalarda bulunan özgün Türkçe sözcüklerin yeniden kullanılmasına odaklanmış ve verimli sonuçlar vermiştir.
Halen 1982 Anayasası'nın ilgili hükmüne uygun olarak Türk Dil Kurumu, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu'nun teşkilat çerçevesi içinde faaliyetlerini sürdürmektedir. Son 50-60 yıllık gelişmelerin temel sonucu, 1932'den önce yazılı metinlerde özgün Türkçe kelimelerin kullanımı yüzde 35-40 iken, son yıllarda bu rakamın yüzde 75-80'e çıkmasıdır. Bu, Atatürk'ün dil devriminin halkın tam desteğini kazandığının somut kanıtıdır.
Referans: Dışişleri Bakanlığı/Türkiye Cumhuriyeti
Seçilmiş bazı referanslar aşağıda daha fazla okuma için verilmiştir.