Nedir? Laboratuar akreditasyonu bir laboratuarın yaptığı belli test /analiz ve/veya kalibrasyonların laboratuar tarafından belirtilen güvenilirlikte (belirsizlikte ) yaptığının ba_ımsız yetkili kurulu_lar tarafından onaylanması i_lemidir.
Neden? Laboratuarların yaptıkları test ve analiz sonuçlarının üçüncü _ahıs kurumlar tarafından güvenilir olarak kullanılmalarını sa_lama için gereklidir. Bir laboratuarın yaptı_ı test ve analiz sonucunun ulusal ve uluslar arası düzeyde kabul edilebilmesi için uluslararası tanınmı_ akreditasyon kurumları tarafından akredite olmaları gereklidir. Akreditasyon gönüllü bir işlemdir. Devletler veya yetkili kurumlar önemli bazı alanlarda faaliyet gösteren laboratuarların akredite olmalarını zorunlu kılabilir. (Örne_in gıda ve çevre analiz laboratuarları ülkemizde zorunlu olarak akredite olmaları gerekmektedir).
Nasıl? Uluslar arası laboratuar akreditasyon standardı ISO 17025 standardıdır. Laboratuarlar bu standardın gerekliliklerini yerine getirdikten sonra uluslar arası tanınmı_ bir akreditasyon kurumuna başvurarak akredite olurlar. Akreditasyon kurumu Avrupa Birliği içerisinde tanınması için Avrupa Akreditasyon Konseyi EA ya üye olması gerekmektedir. Laboratuarlar EA ya üye herhangi bir ülkenin akreditasyon kurumundun akreditasyon belgesi alabilirler. Ulusal akreditasyon kurumundan akredite olmaları gibi bir zorunluluk yoktur.
ISO 17025 Standardı Şartları 17025 Laboratuvar akreditasyon standardının akreditasyon _artları genel olarak iki ana bölüm altında toplanmı_tır. 4. bölüm altındaki 14 maddeden (Mayıs 2005 te yayınlana son standartta 15 madde ) kalite yönetim _artları ve 5. bölüm altında 10 maddeden olu_an teknik şartlar. 4. bölüm altındaki şartlar ISO 9000 kalite standardında belirtilen kalite yönetim sistemine benzer şartların laboratuar için uyarlanmış şeklidir. Yapılan faaliyetlerin prosedürlerin oluşturulması, kayıtların dokümantasyonu, yetki ve sorumluluklar, kalite yönetim sisteminin sürdürülmesi ile ilgili şartları tanımlamaktadır. ISO 9000 standardına göre kalite sistemi uygulayan kurum veya laboratuarlar kolaylıkla bu şartları sağlayabilirler. ISO 9000 standardı uygulanması konusunda deneyimli olan veya bu standardın uygulanması Laboratuvar Akreditasyonu_WEB_A 2/2 konusunda e_itim ve danışmanlık veren firmalardan eğitim ve danışmanlık deste_i alarak bu _artları yerine getirebilirler. 17025 Laboratuar akreditasyon standardının 5. bölümündeki şartların yerine getirilmesi teknik koşullar olduğundan bu koşulların yerine getirilmesi laboratuarın yaptığı test ve analizler konusunda yeterli bilgi ve deneyime sahip kişiler tarafından sağlanabilir. Ayrıca standardın teknik koşullarından Metot Validasyonu, Ölçün Belirsizliği Hesaplanması ve izlenebilirliğin sağlanması konularında metroloji bilgi ve deneyimi olan kişiler tarafındaneğitim ve destek alınması gerekir.
Yönetim Şartları:
Organizasyon ve yönetim
Kalite sistemi
Sözleşmelerin gözden geçirilmesi
Satın alma hizmetleri
Şikâyetler
Uygun olmayan testlerin kontrolü
Düzeltici ve önleyici faaliyet
Kayıtların Kontrolü
İç tetkik
Teknik Şartlar:
Personel
Yerleşim ve çevre koşulları
Metotların seçilmesi
Cihazlar
Ölçüm izlenebilirliği
Numune kabul, taşıma ve depolama
Sonuçlarının kalitesinin temini
Sonuçların rapor edilmesi
ISO/IEC 17025in Yararları Etkin bir ISO/IEC 17025 Yönetim Sisteminin sağladığı yararlar şunlardır:
Spesifik test alanlarında kanıtlanmış yetkinliklere haiz laboratuarların resmen tanınması,
Laboratuarların test tekrarı ve değerlendirmelerinin bertaraf edilmesi veya azaltılması,
Test laboratuar standartlarının ve durumunun güncel kılınması,
Akredite laboratuardan çıkan test sonuçlarının iç pazar ve uluslararası pazarlarda kabul görmesi,
Karşılıklı tanınma anlaşmalarında akreditasyon tarife dışı engelleri ortadan kalkmasına da katkı sağlaması,
Kapasite üzerine olumlu etki sağlaması,
Saygınlık ve ticari üstünlük,
Üçüncü taraflar tarafından tanınması nedeniyle laboratuarın tek bir denetimden geçmesini sağlayarak çoklu denetimleri önlemesi,
Deneylerin kalite düzeylerinin artması,
Kalitenin sürekliliğini ve güvenirliliği disiplin altına alması,
Güvenirliliğin artması,
Müşteri memnuniyetinin artması,
Personelin teknik yeterliliğinin artması,
Cihaz ve teçhizatın sürekli bakımı ve kontrolü,
Kaynakların iyileştirilmesi,
Çevre ile dost faaliyetlerin başlaması,
Çalışanların yetki ve sorumluluklarının belirlenmiş olması..
ISO/IEC 17025 Uygulama Aşamaları: Akreditasyon sürecinde laboratuar birçok aşamadan geçmek zorundadır. Bu aşamaları şu basmaklarla ifade edebiliriz; Kalite yönetim sistemini kurulması
a) Projeye Başlangıç Hazırlıklarının Yapılması: Akreditasyonu hedeflenen konuların belirlenmesi ve kapsamının ortaya konulması, projeyi yürütecek çalışma ekibinin oluşturulması, organizasyon şemasını ve kalite yöneticisini belirleme uygun çalışma ortamı ve şartlarının belirlenmesi, gerekli standard ve kaynakların temini ve çalışma planının oluşturulması bu aşamada gerçekleştirilmektedir.
b) Mevcut Durum Analizinin Yapılması: Firmanın mevcut çalışma sisteminin ISO 17025 gereksinimlerine göre değerlendirilmesi yapılarak, dokümantasyonun ve uygulamaların incelenmesi ve değerlendirilmesi ile tetkik incelemelerin sonuçları yönetime raporlanmaktadır.
c) Gerekli Eğitimlerin Verilmesi: ISO/IEC 17025 standardı ve proje aşamalarının tanıtılması ve ilgili personelin bilgilendirilmesi maksadıyla INFORM DANIŞMANLIK VE EĞİTİM tarafından eğitim verilmektedir. Bu kapsamda verilen eğitimler aşağıda tanımlanmıştır:
ISO 17025 temel eğitim (Yönetim şartları)
ISO 17025e göre Dokümantasyon Eğitimi
ISO 17025 temel eğitim (Teknik şartlar)
Kalibrasyon Eğitimi
Test ve Ölçümlerde Belirsizlik Eğitimi
İç Tetkikçi Eğitimi
d) Sistem Dokümantasyonunun Hazırlanması: Gerekli dokümantasyon (Kalite El Kitabi, Organizasyon El Kitabi, Prosedürler, Talimatlar, Formlar, vb.) INFORM DANIŞMANLIK VE EĞİTİMin yönlendirme ve gözetiminde hazırlanır.
e) Sistemin Uygulanması:s ISO/IEC 17025 standard gereklerine uygunluğu doğrulanan dokümantasyona göre uygulamalar hayata geçirilir. Uygulamalar INFORM DANIŞMANLIK VE EĞİTİM tarafından incelenerek aksaklıklar belirlenir ve gerekli düzeltme önerileri firmaya sunulur. Cihaz ve ekipmanların bakımı ve kalibrasyonu , metotların valide edilmesi(geçerli kılınması), yerleşim ve çevre koşullarının iyileştirilmesi, kalibrasyon laboratuarları için ölçüm belirsizliğinin hesaplanması, kullanılan yazılımların geçerli kılınması, sistemin sürekliliğinin sağlanması vb. konular irdelenir.
f) INFORM DANIŞMANLIK VE EĞİTİM Gözetiminde İç Tetkiklerin Yapılması: Sistemin kurulmasını takiben süreç ve prosedürlerin yeterli olarak dokümante edilip edilmediği ve işlerliği, INFORM DANIŞMANLIK VE EĞİTİM danışmanının gözetiminde oluşturulan iç tetkik ekibi tarafından denetlenir ve sonrasında bulunan eksiklikler, yapılan tespitler, öneriler ve akreditasyon denetimine kadar yapılması gereken çalışmalar üst yönetime rapor halinde sunulur.
g) Akreditasyon Başvurusunun Yapılması: INFORM DANIŞMANLIK VE EĞİTİM sistemin hazır olduğunu değerlendirdiği takdirde, akreditasyon başvurusu müşteri tarafından ilgili akreditasyon kuruluşuna yapılır.
Akreditasyon Kimler yapar ? Laboratuvar akreditasyonu uluslar arası kabul gören akreditasyon kurumu tarafından yapılmalıdır. Avrupa Birliği ülkelerinde Avrupa Akreditasyon Konseyi (EA) ülkelerin akreditasyon kuruluşlarının karşılıklı tanınmasını sağlayan bir kuruluştur. Uluslar arası diğer üst kurulu_ ILAC tır. ( uluslar arası akreditasyon forumu ) AB ülkelerinden herhangi birinden alınanlaboratuvar akreditasyon belgesinin diğer ülkeler tarafından tanınması için o ülkenin akreditasyon kurumu ( genel olarak yasal olarak belirlenmiş tek kurumdur) EAya üye ve tanınma anlaşmasını imzalamış olmalıdır. VALİDASYON Sterilizasyon sisteminin ve işlemlerinin önceden belirlenmiş şartları sürekli sağladığının kanıtlanmasıdır.
Yeni ISO 14937 Sağlık Hizmeti Ürünlerinin Sterilizasyonusterilize edici ajanın genel karakterizasyonu ve sterilizasyon işleminin geliştirilmesi, validasyonu (geçerliliğinin kanıtlanması, onaylanması) ve rutin kontrolü rehberinin yürürlüğe girmesiyle kurulum değerlendirilmesi, işletim değerlendirilmesi ve performans değerlendirilmesi zorunlu hale gelmiştir. Sterilizasyonda validasyon hedeflenen amaca ulaşıldığının ispatıdır.
Sterilizasyonun validasyonu sterilizasyonun yöntemi ne olursa olsun bütün yöntemler için geneldir. Validasyon işlem aşamaları spesifik test sonuçlarının elde edilmesi, kaydedilmesi ve yorumlanmasıdır. Bu testlerle steril ürün elde edilmesi için gerekli tüm koşulların sağlandığı anlaşılır. Validasyon Basamakları -Kurulum değerlendirilmesi: Bu cihazın doğru monte edildiğini, hava, buhar ve su gibi servislerde uygun şekilde bağlandığını ve bu kaynakların doğru
fonksiyone ettiğini güvence altına alır. Başka bir cihaz ile etkileşmemelidir.
-İşletim değerlendirilmesi: Bu cihazın spesifikasyonlarında öngörüldüğü gibi
çalıştığını güvence altına alır. EN 285de gösterilen testleri kapsar. Bu testler
bağımsız, tercihen akredite bir kuruluş tarafından yapılır.
-Performans değerlendirilmesi: Bu testler kullanıcı tarafından rutin
uygulamalar esnasında yapılır. Sterilizatörün yeterli sterilizasyon yaptığını
gösterir testlerdir. ÖN VALİDASYON 1. Cihaz cevabının seçimi 2. Regresyon modelinin seçimi 3. Standart eğri sınırına yaklaşma 4. Ekstraksiyon yeteneğinin değerlendirilmesi
GERÇEK VALİDASYON ANALİZCİ A ANALİZCİ B Günlük çözelti A nın hazırlanması Çözelti C iki kez yapılır. Çözelti B, Çözelti A tekrarlanır (Çözelti A tekrarlanır) Kalibrasyon eğrisi İSTATİSTİKSEL ANALİZ DİĞER LABORATUVAR GERÇEK ÇALIŞMA EVDEKİ DESTEK Yöntem Transferi Yöntem transferi 1. Günlük standart eğriler Kör örnekleri dahil geliştirilen Farklı analizciler (iki kez tekrarlanır) Rehbere bağlı geçerlilik yöntemi Kabul edilebilir iki ardışık 2. Örneklerin günlük kalite gün kalibrasyon eğrisi kontrolleri 3. Geçerlilik çalışmalarına dayanan kontrol kartlarından örnekler için kabul edilebilir kriterlerin belirlenmesi
Gerçek Geçerlilik (Uygulama Aşamasındaki Geçerlilik) Geçerlilik işleminin laboratuvar aşamasıdır. Ön geçerlilik aşamasındaki teorik düzenleme bu aşamaya hazırlık oluşturur. Daha önceden çalışılmış bir yöntem için, geçerlilik işleminin uygulama aşamasına geleceğe ait geçerlilik denir. Eğer referans bir laboratuvar geçerli edilmemiş alternatif bir analitik yöntemi kullanmaya niyet ederse yöntem geçerlilik rehberliğinde bu yöntemin güvenilir ve tekrar yapılabilir olduğunu göstermesi gerekir (1, 47). Uygulama aşamasındaki validasyonda, üç çeşit kontrol amaçlı geçerlilik yapılır; denetim geçerliliği, güvenlik geçerliliği ve tekrarlanır geçerlilik (47). Göstergelerde herhangi bir değişiklik olmasa da, yapılan çalışmanın arasıra kontrol edilmesi amacıyla denetim geçerliliği yapılır. Son İstatiksel Analiz Kalibrasyon eğrisinin istatistiğinde; korelasyon yüzdesi, eğim, kesişim, konsantrasyonların ayarlanaması, herbir konsantrasyon için standart sapma ve herbir konsantrasyon için bağıl standart sapma yer alır. Günlük standart eğriler örnek konsantrasyonun tanınmasını sağlar. Yöntem gecerliliği: Ön geçerlilik işlemlerinin yapılması Yöntem göstergeleri ve kabul kriterlerinin ön deney sonucuna göre tekrar değerlendirilmesi Tam dahili ve harici geçerlilik deneylerinin yapılması Rutin çalışmalar için yöntemin çalışma esaslarının (SOP) geliştirilmesi Tekrar geçerlilik kriterlerinin belirlenmesi Kalite kontrol, sistem uygunluğu testleri ve uygulama döneminin belirlenmesi Geçerlilik deneylerinin yazılması ve sonuçların geçerlilik raporuna yazılması
GEÇERLİLİK GÖSTERGELERİ Bu göstergeler bir çok farklı araştırma grubu tarafından ve uluslararası komiteler tarafından tanımlanmış, literatürlerde ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır. Doğruluk: Analitik yöntemin doğruluğu, yöntem ile elde edilen deneme sonuçlarının gerçek değere yakınlığıdır (12-17). Bir analitik yöntemin doğruluğu yöntem ve gerçek değer tarafından toplanan test sonuçlarına dayanır (1-12). Doğruluk için gerçek değer bir çok farklı yoldan elde edilebilir. Bu yollardan biri; yöntemin sonuçlarını, yerleşik yöntemlerden birinin sonuçları ile karşılaştırmaktır (48). İkinci yol ise; doğruluğun bilinen konsantrasyonlara sahip bir örneğin analiziyle kontrol edilmesidir. Doğruluk, analitin matriksten ayrılmasından ve analitik cihaza verilmesinden sonra elde edilecek cevap ile saf bir çözücü içinde çözünmeyen referans materyalin cevabının karşılaştırılmasına bağlıdır (56- 58). Çünkü bu doğruluk örneğin hazırlanışının etkisini ölçer. Elde edilen değer mümkün olduğunca doğruya yakın olmalıdır. Doğruluk konsantrasyon başına kör hariç en az beş tayin ile belirlenir. Kabul edilebilir kriter, doğruluk için nominal değerden ± % 15 den fazla sapmanın olmamasıdır (2). Referans Standartlar Bir referans standart, iyi niteliklere sahip, yüksek derecede saf bir bileşik olmalıdır. Uygun standart, kabul edilebilir bir çaba ile en yüksek saflığa sahip olabilen, kendi kimliğinden, gücünden, kalitesinden ve saflığından emin olunmasını sağlayacak nitelikte tanımlanabilen standarttır. VIM (8), bir veya birden fazla madde içeren ve tüm bileşenleri; kalibrasyonda, ölçüm yöntemin değerlendirilmesinde veya materyale değerlerin homojen olarak dağılmasında ve cihaz saptanmasında kullanılan maddeleri referans madde (RM), doğru birim ile eser miktarda belli bir yöntem ile belli bir güven aralığında belirsizliği tam olarak verilerek sertifikalandırılmış referans maddeleri, sertifikalı referans madde (CRM) olarak tanımlar (59). Kesinlik ve Tekrarlanabilirlik: Yöntemin kesinliği, herhangi bir değerin tekrarlanabilme kabiliyeti veya bireysel test sonuçlarının birbirine yakınlığının bir derecesidir (12-17, 27, 56-58). Yöntem kesinliği, standartların onayladığı bir dizi farklı ölçümün test sonuçlarına etkisidir. Kesinlik için kabul edilen kriter analizin tipine dayanır. Eczacılıkta, kalite kontrol analizi için bağıl standart sapma % 1 den daha iyi olan kesinlik kolaylıkla başarılabilirken, biyolojik örnek için % 15 den fazla ve diğer konsantrasyon seviyelerinde % 10 bağıl standart sapma ile kesinlik sağlanabilir. Çevresel ve besin örneklerinde kesinlik, daha çok örnek matriksine dayanır. Ayrıca kesinlik, analit konsantrasyonuna, analiz tekniğine bağlı olup bağıl standart sapma % 2 ve %20 den fazlaya kadar çeşitlilik gösterebilir (31- 33, 40, 47). Ölçülmüş standart farklılığı üç kategoriye ayrılabilir; tekrarlanabilirlik, orta kesinlik ve tekraryapılabilirlik. Tekrarlanabilirlik, aynı kişi tarafından aynı şartlarda kısa zaman zarfında sabit bir örneğin belli bir yöntem kullanılarak yapılan bir dizi işlemin, kesinliği olarak tanımlanır (60). Tekrarlanabilirlik, kesinliğin bir göstergesidir (61). Tekrarlanabilirlik bir laboratuvarda bir analica ve bir cihaz kullanılarak kısa bir zaman diliminde sağlanır. Üç farklı matrikste en azından 5 veya 6 tayin, 2 veya 3 farklı konsantrasyonda yapılmalı ve yakın standart farklılığı hesaplanmalıdır. Orta kesinlik, ICH tarafından ölçü sürecindeki uzun süreli çeşitlilik diye tanımlanır (11-13). Uzun haftalar boyunca bir laboratuvarda bir yöntemin sonuçları ile karşılaştırılarak verilir. ICH tarafından tanımlanan tekraryapılabilirlik laboratuvar arasındaki kesinlik değerini temsil eder. Objektif olan sonuç, yöntemin farklı labarotuvarlarda da aynı sonuçları vermesine bağlıdır. Bir analitik yöntemin tekraryapılabilirliği; farklı analizcilerin farklı labarotuvarlarda homojen karışımlardan elde edilen örnek analizlerine ve yöntemin özgüllük göstergeleri içinde olan, fakat yine de farklılık gösterebilen çevresel ve operasyonel durumların kullanılmasına bağlıdır (14). Tekraryapılabilirlik, farklı labarotuvarlar kullanıldığından önemlidir. Örneğin; odanın sıcaklığı ve nemindeki farklılıklar, farklı özelliklere sahip araç ve gereçler, farklı tecrübeye sahip analizciler, materyal ve kullanılan malzemenin durumundaki çeşitlilikler gibi (16-20). Tayin Sınırı ve Niceleme Sınırı: Her ikisi de analitik başarım göstergelerindendir. Tayin sınırı; analitin analitik bir işlemle tayin edilebilecek en düşük konsantrasyonudur (2, 21). Tayin sınırının belirlenmesi aletli ve aletsiz olmak üzere yönteme göre değişir. Aletli işlemlerde bilinen en düşük konsantrasyonda analit içeren örnek sonuçlarının kör sonuçlarıyla karşılaştırılmasıyla yani sinyal/gürültü oranı ile belirlenir..
Seçimlilik ve Duyarlılık: Yöntemin seçimliliği; analiti örnekte varlığı tespit edilmiş analit ile girişim yapabilen diğer bileşenlerden farklı olarak ölçme yeteneğidir (1). Örnek matriksinde bulunması gereken bileşenlerin yanında analiz edilecek maddelerin doğru ve özgün belirlenebilmesi, analitik yöntemlerin seçimliliğini belirler (47). Özgüllük ve seçimlilik aynı göstergeymiş gibi kabul edilip incelense de, tanımları Vessmann farklı şekilde yapmış ve bu terimlerin özellikle IUPAC/ WELAC ile ICH tarafından yapılan tanımları arasındaki farka değinmiştir (10-14). Özgüllük terimi genellikle tek analite cevap üreten bir yöntem için; seçimlilik terimi ise birbirinden ayrılabilen veya ayrılmayan kimyasal varlıklar için cevaplar üreten bir yöntem için kullanılır. Eğer bu cevap diğer tüm cevaplardan farklı ise yöntem seçici denir. Analite cevap veren oldukça az yöntem olduğu için seçimlilik terimini kullanmak daha uygundur. USP kriterlerine göre bir analitik yöntemin seçiciliği, ölçüm anında bir analitin varlığını doğru tayin etmektir. Doğrusallık ve Sınırlar: Bir analitik yöntemin doğrusallığı test sonuçlarından doğrudan elde edilerek ya da çok iyi tanımlanmış matematiksel derişimleri belli, belirli bir sırada verilen örnekler içinde analitin değişik konsantrasyondaki örneklerinden elde edilir. Doğrusallık % 80 - % 120 oranındaki konsantrasyon uzunluğuna sahip beş ya da beşten fazla standarttan üçten altıya kadar uygulama serisiyle sağlanır. Cevap doğrudan veya çok iyi tanımlanan matematiksel hesaplara dayanmalıdır. Eğer sıfır olmayan bir değer elde edilirse bu yöntemin doğrusallığı üzerinde bir etki olmadığını kanıtlar. Sağlamlık: Sağlamlık testleri operasyonel göstergelerin analiz sonuçları üzerindeki etkilerini ölçer. Çeşitli şartlar altında yöntemin analitik sonuçlarının kabul edilebilir doğruluk ve kesinliğini saptama kabiliyeti olarak da tanımlanabilir. Sağlamlık, yöntemin bir veya birden daha fazla göstergesi değiştirildiğinde tekrar validasyona ihtiyacı olup olmadığına karar verilmesini sağlar. ICH dökümanları; gelişme fazı sırasında, bir yöntemin sağlamlık gelişimini dikkate almayı tavsiye eder Farklı oda sıcaklığı ve farklı labarotuvarlardaki nem, farklı tecrübeye sahip analizciler, farklı firmaların aletleri, farklı kaynaklardan belirteçler sağlamlığa etki eden faktörler arasındadır. Geçerlilik Göstergelerinin Belirlenmesi Geçerliliği yapılacak yöntem başarım göstergeleri, yöntemin uygulama amacına ve kapsamına bağlı olarak belirlenir. Örneğin; safsızlık analizi yapılacak bir yöntemde doğrusal ölçüm aralığının belirlenmesine gerek yoktur. Yöntem geçerliliğine başlamadan önce kullanılacak cihazın başarımının standartla test edilmesi ve uygunluğunun saptanması gerekir.
Her laboratuvar sonuçları doğru olmayabilir.Yani bu cihazlar da insan yapısıdır.Gerekli bakımları yapılmaz yada kullanılan kitlerin kalitesi cihazların kalitesi etkilidir.Bu nedenle en doğru sonuçlar genellikle devlet hastaneleri ve üniversite hastanelerinde olmaktadır.