WHEATSTONE, Charles (1802-1875)
İngiliz, fizikçi. Akustik ve elektrik alanındaki buluşlarıyla, ayrıca telgrafın geliştirilmesindeki katkılarıyla tanınır.
6 Şubat 1802’de Gloucester’de doğdu, 19 Ekim 1875’te Paris’te öldü. Müzik aletleri yapımcısı bir aileden geldiği için ilk çalışmalarını akustik alanında verdi. Yetenekli bir araştırmacı olduğunu kanıtlayan bu çalışmalarıyla büyük ün kazanarak, belirli bir bilimsel eğitimden geçmemiş olmasına karşın, 1834’te Londra’daki Kings College’da deneysel fizik profesörlüğüne getirildi. Yaşamının sonuna değin bu görevi sürdüren Wheatstone 1836’da Royal Society’nin, 1873’te Fransız Bilimler Akademisi’nin üyeliğine seçilmiş, 1868’de kendisine “Sir” unvanı verilmiştir.
Wheatstone’un akustikteki araştırma konuları arasında müzik seslerinin metal ve cam çubuklar aracılığıyla iletilmesi, titreşen hava sütunlarında rezonans olgusu, titreşen levhaların titreşim modları, çubuklardaki titreşimlerin özel bir ışıklandırma yardımıyla gözle görünür hale getirilmesi sayılabilir. 1829’da akordiyona benzer bir müzik aleti olan “konçertina”yı icat edip patentini alan, 1831 ’de de D. Bernoulli’nin üfleme çalgılarda havanın titreşim biçimine ilişkin kuramını deneysel olarak kanıtlayan Wheatstone’un elektriğe ilişkin ilk önemli çalışması, elektrik akımının iletkenlerdeki hısım döner ayna yöntemiyle ölçmesi oldu. Onun 1834’te ilk kez uyguladığı döner ayna yöntemi, 1850’de Foucault ve Fizeau tarafından ışığın suda ve havada farklı hızlarda yol aldığının belirlenmesinde kullanıldı. 1843’te Ohm yasasını deneysel olarak kanıtlayan Wheatstone bu çalışması sırasında “reosta”yı icat etti; ayrıca İngiliz matematikçi Samuel Christie’nin bulmuş olduğu, duyarlı direnç ölçümüne olanak sağlayan ve bugün “Wheatstone köprüsü” adıyla bilinen köprü devresini geliştirdi. 1837’de William F. Cooke (1806-1879) ile birlikte ibreli telgrafı icat ederek patentini alan Whe-atstone’un demiryollarında kullanılmak üzere geliştirdiği bu aygıtta iletişim altı tel üzerinden sağlanıyor, gönderilen harfler alıcıdaki beş mıknatıslı ibrenin sapmaları gözlenerek belirleniyordu. Daha sonra telgrafını iki telli ve iki ibreli olarak geliştiren, telgraf haberleşmesi için özel bir şifre hazırlayan ve bir şifre makinesi bulan Wheatstone, aynı anda birine sağ, öbürüne sol gözle bakılan iki resmin üçboyutlu izlenim yaratacağına da dikkati çeken ilk bilim adamıdır.
• YAPITLAR (başlıca): The Scientific Papers of Sir Charles VVheatstone, (ö.s.), 1879, (“Sir Charles Wheatstone’un Bilimsel Makaleleri”).
Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi
WHEATSTONE, Charles (1802-1875)