Choi ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada nabız dalga hızının majör kardiyovasküler olay gelişimindeki kesim noktası 12,5 m/s bulunmuştur. Bu çalışmaya göre aortik NDH‘daki her bir birim artış yeni kardiyovasküler olay gelişimi ile 2,5 kat ve yeni KAH gelişimi ile 1,86 kat ilişkili bulunmuştur (123).
Vlachopoulos ve arkadaşlarının yayınladığı bir meta-analizin sonucunda ise yüksek riskli grupta (hipertansiyon, koroner arter hastalığı) genel popülasyona göre aortik nabız dalga hızının kardiyovasküler olay gelişimini öngörme açısından klasik risk faktörlerinden çok daha üstün olduğu gösterilmiştir (124). Bu çalışmada nabız dalga hızındaki her bir birim artış toplam kardiyovasküler olayları, kardiyovasküler mortaliteyi ve tüm nedenlere bağlı ölümleri sırasıyla; 2.26, 2.02 ve 1.90 kat artırmıştır. Anderson ve arkadaşlarının yaptıkları başka bir çalışmada, kardiyovasküler mortaliteyi belirlemede aortik nabız dalga hızının kesim noktası 10,6 m/s olarak hesaplanmıştır (125). Bizim çalışmamızda NDH radyoterapi öncesi 7,72 m/s, radyoterapi sonrası 7,71 m/s olarak hesaplanmıştır (p>0,05).
Hem SKB, hem de DKB 50-60 yaşlarına doğru artmaktadır. Sonraki dönemde olguların büyük kısmında SKB artışı DKB‘na oranla daha fazla olur.
Bu artışın sebebi arter duvarının giderek daha fazla sertleşmesidir. Yapılan çalışmalarda nabız basıncının yaşla yükseldiği, kardiyovasküler mortaliteyi ortalama arter basıncı ve diğer kardiyovasküler risk faktörlerinden bağımsız olarak artırdığı bildirilmiştir (89).
Artmış damar duvar sertliği nabız basıncını yükseltmektedir. Miyokard enfarktüsü geçiren 2231 hastayı içeren bir çalışmada mortaliteyi belirlemede nabız basıncı, ortalama arter basıncı, yaş, cinsiyet, ejeksiyon fraksiyonu karşılaştırılmış ve çok yönlü analizlerde nabız basıncının total mortaliteyi belirlemede en değerli parametre olduğu saptanmıştır (126).
Benetos ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışmada 19.083 hastanın 19,5 yıl izleminde geniş nabız basıncının kardiyovasküler mortaliteyi öngörmede ortalama arter basıncı ve yaştan daha değerli olduğu saptanmıştır. Nabız basıncı ≤50 mmHg olan hasta grubuna göre, NB ≥65 mmHg olanlarda kardiyovasküler mortalite riski yaklaşık 2 kat daha fazla olarak saptanmıştır (127).
Bizim çalışmamızdaki arteryel sertlik parametrelerine bakıldığında radyoterapi sonrasında anlamlı değişiklik olmadığı görülmüştür. NDH radyoterapi öncesi 7,72±2,02 m/s iken radyoterapi sonrası 7,71±1,84 m/s olarak hesaplanmıştır (p>0,05). Augmentasyon indeksine bakıldığında radyoterapi sonrası artmış olduğu (33±12,11’e karşı 38,3±11,66, p:0,005), ancak karıştırıcı faktörler dikkate alındığında bu artışın istatistiksel anlamını kaybettiği görülmüştür. Nabız basıncı radyoterapi öncesi 43,91±15,3 mmHg iken radyoterapi sonrası 46,81±12,91 mmHg hesaplanmış olup bu değişiklik istatistiksel olarak anlamlı değildir. Bu noktaların aydınlatılması için kısaca patofizyolojiye değinmek faydalı olacaktır.
Işınlama kanser hücrelerinin yanında sağlıklı hücrelere de hasar verir.
Tüm boyutlardaki kan damarları bundan etkilenir. Radyasyon tedavisi kapiller duvar permeabilitesinde artışa, damar yapısında dilatasyona ve radyasyon eritemine yol açar. Reaktif oksijen türevleri ortaya çıkararak DNA hasarı oluşturur ve inflamatuvar yolakları aktive ederek damar hasarı yaratır. Bu değişiklikler hem kalbin hem periferin arteryel yapılarını etkiler. İnflamatuar hücre infiltrasyonu endotelin ve bazal membranın geçirici özelliklerini bozar.
Kollajen birikimi ve fibrozis ile damar duvarında kalınlaşmaya yol açar. Endotel disfonksiyonu ile birlikte büyüme faktörlerinin stimülasyonu ve takiben görülen fibrozis, kardiyovasküler sekelin patofizyolojisinde önemlidir. Mikrovasküler trombozis ve iskemi ile progresif hipoperfüzyon sonucu hücre ölümü gerçekleşir. Histolojik olarak önemli bulgu miyokard interstisiyumu içinde diffüz fibrozis ve arteryel lümende daralmadır (128). Bütün bu değişikliklerin gerçekleşmesi ve özellikle fibrozisin oturarak klinik sonuçların ortaya çıkması için belli bir sürenin geçmesi gereklidir. Çalışmamızda radyoterapiden hemen sonra bakılan arteryel sertlik parametrelerinde değişiklik olmaması bu patofizyoloji ile açıklanabilir.
Tüm hasta grubunda radyoterapi sonrasında anlamlı değişiklik gözlenmezken mediastene yüksek doz radyasyon alanlarda augmentasyon indeksinde daha fazla artma olduğu görülmüştür. Ayrıca paravertebral bölgeye verilen radyasyonun daha yüksek olduğu grupta augmentasyon indeksinin daha az arttığı saptanmıştır. Arteryel sertlik parametreleri tek bir bölgedeki değişimlerden değil, birçok dokunun etkili olduğu daha kompleks
mekanizmalardan etkilendiği için bu sonuç ortaya çıkmış olabilir. Paravertebral bölgeye daha az radyasyon aldığı halde diğer bölgelere daha farklı dozlarda radyasyon verildiğinden sadece bu bölgenin arteryel sertlikte etkili olduğu sonucuna varılamaz.
Augmentasyon indeksinin son evre böbrek yetmezliği ve perkütan koroner girişim yapılan hastalarda mortalite ve kardiyovasküler olaylarla ilişkili olduğu gösterilmiştir (110). Marchais ve ark. hemodiyaliz hastalarında arteryel dalga yansımalarının ve Aix’in arttığını göstermiş (129), bunu izleyen yıllarda 180 diyaliz hastasının bulunduğu bir çalışmada Aix’in tüm nedenlere bağlı mortalite ve kardiyovasküler mortalitenin bağımsız öngördürücüsü olduğu saptanmıştır (130). Nurnberger, Aix’in kardiyovasküler risk skorları ile korelasyon gösterdiğini bulmuştur (131). Benzer olarak Weber ve ark. Aix’in klasik risk faktörlerinden ayrı olarak koroner arter hastalığı riski ile ilişkili olduğunu göstermiştir (132).
Daha yakın dönemde Weber ve ark. perkütan koroner girişim yapılan hastalarda Aix’in ölüm, miyokard infarktüsü ve restenozda öngördürücü değeri olduğunu bildirmiştir (133).
Kardiyovasküler prognozu belirlemede diğer bir konu kardiyak otonomik fonksiyonlardır. Otonomik fonksiyonların değerlendirilmesinde kalp hızı toparlanması uygulaması kolay olan invaziv olmayan bir yöntemdir. Birçok araştırmacı, anormal HRR’yi egzersizden sonraki ilk dakika içinde hasta hala ayakta iken kalp hızının ≥ 12 atım düşme kapasitesi gösterememesi olarak tanımlamışlar ve anormal HRR’nin hem erkek hem de kadınlarda mortalitenin bağımsız bir belirleyicisi olduğunu saptamışlardır. Birinci dakikadaki düşüş ne kadar yüksek ise mortalitenin o kadar az olduğu da saptanmıştır (72).
Egzersizden sonraki istirahat döneminde özellikle erken dönemde kalp hızındaki azalma esas olarak parasempatik sistemin tekrar aktive olması ile gerçekleşir. Kannankeril ve ark. erken HRR’de sempatik geri çekilmenin de etkili olduğunu, maksimal egzersiz sonrası atropin uygulanması halinde bile kalp hızında düşüş olduğunu göstermişlerdir (134). Bu bulgulara dayanarak anormal HRR’nin sempatik geri çekilme, parasempatik reaktivasyon veya her ikisindeki defektten kaynaklandığı belirtilmiştir. Bu değişiklikler artmış ölüm riski ile korelasyon gösterdiğinden azalmış HRR’nin de benzer şekilde artmış ölüm riskini öngörebileceği öne sürülmüştür (135).
Kanser hastalarında uygulanan tedavilerin otonom fonksiyonlara etkisini araştıran çalışmalar çok az sayıda ve kısıtlıdır. Hirvonen ve ark. akut lenfoblastik lösemi nedeniyle tedaviye alınan 9 çocukta vinkristin tedavisi ile kalp hızı değişkenliği (heart rate variability, HRV) parametrelerinde bozulma olduğunu göstermiştir (136). Ekholm ve ark. yaptığı bir çalışmada meme veya over kanseri nedeniyle paklitaksel verilen hastalarda tedavi sonrasında HRV’de bozulma olduğu gösterilmiştir (137). Hoca ve ark. meme kanseri, akciğer kanseri veya timoma nedeniyle göğüs bölgesine radyoterapi verilen 14 hastayı çalışmaya almış ve radyoterapi sonrasında HRV’de bozulma saptamıştır (138).
Sharabi ve ark. boyun bölgesine radyoterapi alan hastalarda radyasyonun indüklediği hızlanmış karotid aterosklerozun etkili olduğu kronik barorefleks yetmezliği nedeniyle labil hipertansiyon ve ortostatik intolerans gelişebileceğini bildirmiştir (139). Huang ve ark. boyun bölgesine radyoterapi alan hastalarda otonomik fonksiyon bozukluğuna bağlı olarak derin inspirasyon ve valsalva manevrasına kalp hızı yanıtında bozulma olduğunu göstermiştir (140).
Cole ve arkadaşları 1. dk’daki HRR ≤ 12 atım olan bireylerde 6 yıllık bir süre içinde herhangi bir nedenle ölüm riskinin > 12 atım olanlara göre 4 kat daha fazla olduğunu saptamışlardır (141). Bu çalışmada yaş, cinsiyet, ilaç kullanımı, talyumlu myokart perfüzyon sintigrafisinde defekt olup olmaması, klasik kardiyak risk faktörleri, bazal kalp hızı, egzersiz sırasında kalp hızında oluşan değişim ve ulaşılan işyükü gibi parametreler çıkartıldığında bile tüm nedenlere bağlı ölüm riskinin 2 kat daha fazla olduğu saptanmıştır. Lipid Research Clinics Prevalans çalışmasında submaksimal bir egzersizden sonra 2. dakikadaki HRR hesaplanmış ve < 43 atım olanlarda 12 yıllık izlemde tüm nedenlere bağlı mortalite riskinin ≥ 43 atım olanlara göre 2.58 kat daha yüksek olduğu saptanmıştır (72,87). Jouven ve arkadaşları 5713 asemptomatik erkek bireyi 23 yıl izledikleri bir çalışmada, 1. dakikadaki HRR değeri ≤ 25 atım olan bireylerde ≥ 25 atım olanlara göre ani ölüm riskinin 2 kattan daha yüksek olduğunu saptamışlardır (142). Otonomik fonksiyonların başka bir göstergesi olan kalp hızı türbülansının akut MI sonrası ilk 24 saatte küntleşmiş olmasının uzun dönem mortalitede bağımsız bir öngördürücü olduğu saptanmıştır (143).
Chaitman ve ark. anormal HRR yanıtının altta yatan otonomik disfonksiyonun göstergesi olduğunu, artmış mortalitenin koroner arter hastalığı varlığı ve yaygınlığından daha çok otonomik disfonksiyona bağlı olabileceğini belirtmiştir (144). Morshedi-Meibodi ve ark. ilk dakikadaki daha yüksek HRR değerinin daha az mortalite ile ilişkili olduğunu göstermiştir (82).
Çalışmamızda HRR1 (26,05±12,54’e karşı 19,52±12,28, p:0,001), HRR2 (39,1±16,15’e karşı 32,86±14,83, p:0,002) ve HRR3’ün (42,81±17,66’ya karşı 38,05±16,14, p:0,042) radyoterapi sonrası azalmış olduğu görülmüştür. Ancak karıştırıcı faktörler dikkate alınarak yapılan analizlerde bu düşüşün istatistiksel anlamını kaybettiği görülmüştür (p>0,05). Radyasyon dozu dikkate alındığında ise ilgi çekici sonuçlar ortaya çıkmıştır. Mediasten dozunun yüksek olduğu grupta karıştırıcı faktörler de göz önüne alınarak yapılan analizde radyoterapi sonrası hem HRR1 hem HRR2 hem de HRR3’teki azalmanın düşük doz alan gruba göre istatistiksel olarak anlamlı şekilde daha belirgin olduğu görülmüştür.
HRR’yi etkileyebileceği öngörüldüğünden otonomik gangliyonların bulunduğu paravertebral alan ve sinoatriyal nodun bulunduğu atriyal bölgelere verilen dozlar da ayrı ayrı hesaplanıp değerlendirilmiş ancak bu bölgelere verilen dozla HRR arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır. Bu durum HRR gibi nisbeten karmaşık mekanizmaların etkili olduğu parametrelerde tek bir noktaya odaklanılmasının doğru olmadığını göstermesi açısından anlamlı olabilir.
1980’lerin sonlarına kadar Hodgkin hastaları 35-40 Gy ile tedavi edilirken son yıllarda 30 Gy’lik dozlar ile benzer sonuçlar elde edildiği görülmüştür. 20 Gy altındaki dozlar da araştırma halindedir. Meme kanserinde 45-50 Gy dozları gerekebilmektedir (128). Hodgkin tedavisi alıp sağ kalanlarda 25 yıllık izlemde Schellong ve ark. 36 Gy’lik mediastinal radyasyon dozu alanlarda kümülatif kalp hastalığı insidansının %21 olduğunu ve bu riskin 25 ve 20 Gy dozlarında
%6 ve %5’e düştüğünü saptamışlardır (145). Literatür verileri 30-35 Gy üstü mediasten dozlarında kalp hastalığı riskinde artış olduğunu göstermektedir (128,146). Bu değerler bizim çalışmamızdaki düşük ve yüksek doz gruplarını belirlemek için hesaplanan değerler ile uyuşmakta olup çalışmamızda yüksek mediasten dozu alanlarda HRR’nin daha fazla bozulduğu ortaya konmuştur. Bu sonuç yüksek dozda kardiyovasküler prognozu belirlemede literatüre katkıda bulunabilir.
Yıllardır radyasyondan kalbi korumak için gelişmiş ışınlama teknikleri geliştirilmektedir. Ancak rezidüel riskin varlığı ve büyüklüğü halen kesin değildir.
Kardiyak maruziyetin görüntüleme kılavuzlu tedavi, üç boyutlu tedavi planlaması, solunumsal geçişli (gated) planlama gibi tekniklerle daha fazla azaltılması ve radyasyonun doğrudan tümöre odaklanarak çevredeki normal dokuların göreceli olarak korunması için çalışmalar sürmekte olup umut vadetmektedir. Kurşun bloklar ile kalbin korunması, fraksiyon dozunun azaltılması (<2 Gy/gün), toplam radyasyon dozunun azaltılması (<30 Gy), ön mediastene verilen dozun mümkün olduğunca az tutulması kardiyovasküler sisteme olumsuz etkileri azaltmak için uygulanabilecek yöntemlerdir (128).
Çalışmamızın bazı kısıtlılıkları bulunmaktadır. Çalışmaya yirmi bir hasta alınmıştır. Daha fazla hasta sayısıyla daha güvenilir sonuçlar elde edilebilir.
Radyoterapi sonrası hastaların uzun dönem takibi yapılmamış olup, özellikle arteryel sertlik parametrelerinde değişikliklerin görülmesi için uzun dönem çalışmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Hangi mediastinal yapıların kardiyovasküler prognozu daha fazla etkilediğini araştırmak için daha farklı bölgelerden doz hesaplamaları yapılabilir. İstatistiksel analiz yapılırken etkileri göz önünde bulundurulmasına rağmen, arteryel sertlik ve otonom fonksiyonları etkileyebilen hipertansiyon, diyabetes mellitus, antihipertansif ilaç kullanımı ve eş zamanlı kemoterapi alınması, dışlayıcı kriter olarak belirlenmemiş olup bu hasta gruplarının dışlanmasıyla daha güvenilir sonuçlar elde edilebilir. Son olarak çalışmamız tek merkezli çalışma olduğundan, bu konuda yapılacak randomize ve çok merkezli çalışmaların, konunun daha net olarak aydınlatılmasına katkı sağlayacağını düşünmekteyiz.
.