

بســـم الله الرحمن الرحيم
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ
Şüphesiz ki Safa ile Merve Allah'ın şeair (nişaneler) indendir. Her kim beyti (Ka'be'yi) hacceder veya umre yaparsa bu ikisini tavaf etmesinde ona bir günah yoktur. Her kim kendi isteğiyle bir hayır yaparsa, muhakkak ki Allah Şakir'dir, Alim'dir.
Bakara- 158
TEFSİRİ:
Ayette geçen «şeair» kelimesi şiar'ın çoğuludur ve alamet, nişane anlamına gelir.
Şer'i manası ise; kulların kendisine ibadet etmesi için Allah'ın koyduğu alametler ve nişanelerdir. Tavaf, haccın rükunları ve ezan gibi.
Safa : Sert olan, üzerinde bitki çıkmayan kaya demektir.
Merve : Yumuşak kaya demektir.
Allah (c.c) bu ayette, Safa ve Merve'nin Allah'ın dininin nişanelerinden olduğunu belirtiyor. Safa ve Merve Ka'be'nin yanında bulunan iki tepenin ismidir.
İbrahim (a.s) karısı Hacer'i Mekke'de bıraktığı zaman Hacer susuz kaldı ve su aramak için Merve'ye gitti. Daha sonra, çocuğuna birşey olmasından çekindiği için tekrar Safa'ya döndü ve bunu yedi defa tekrarladı. (Buhari)
Araplar, İbrahim (a.s)'ın dininin bir kalıntısı olarak, haccetmek istedikleri zaman bu iki kaya arasında yedi defa sa'y yaparlardı.
Enes (r.a)'ya Safa ve Merve hakkında soruldu. Enes (r.a) şöyle dedi:
«Safa ve Merve arasında sa'y yapmayı cahiliye adetlerinden sayardık. Müslüman olunca sa'y yapmaktan çekindik. Bunun üzerine Allah (c.c) bu ayeti indirdi.»(Buhari, Müslim, Tirmizi)
Müslümanın Cahiliye Adetlerine Karşı Tutumu:
Her kim beyti (Ka'be'yi) hacceder veya umre yaparsa bu ikisini tavaf etmesinde ona bir günah yoktur.
Hac ; belli bir yeri kasdederek gitmek demektir.
Umre ; ziyaret etmek demektir.
İslam dini, kendisine tabi olan müslümanları, tabi olmadan önceki durumlarından çok farklı yeni bir yapıya soktu. Daha önce sahip oldukları bütün düşünce, adet ve yaptıkları işlere şüpheyle bakmaya başladılar. Tekrar aynı amelleri yapma durumuna gelince, önce İslam'ın o konudaki hükmüne baktılar. İşte Rasulullah (s.a.s)'ın yetiştirdiği nesil böyle idi.
Safa ve Merve arasında sa'y yapmak İbrahim (a.s)'ın dininden geldiği halde, sırf cahiliyede de yaptıkları için, müslüman olduktan sonra bu ameli yapmaktan çekindiler. Bu tavırları sadece Safa ve Merve'ye has değildi. Cahiliye döneminde tabi oldukları bütün kural ve düşünceleri tekrar gözden geçirdiler, İslam'a uygun olanlarını alıp uygun olmayanları terkettiler.
Zaten İslam dini cahiliyede işlenen amellerden İslam'a uygun olanlar hakkında hükmünü belirtiyor ve onları yalnız kendisine bağlıyordu. Böylece o müslümanlar yaptıkları amelleri, cahiliye pisliğinden birer adet olarak değil, Allah'tan gelen birer emir olarak yerine getiriyorlardı.
Allah (c.c)'nun Safa ve Merve arasında sa'y yapılması hakkında hüküm indirerek bu amelin İslam'da olduğu için yapılmasını istemesi, cahiliye döneminde yapılıp da sonradan müslümanların şüpheyle baktığı ve daha sonra Allah (c.c)'ın hakkında hükmünü bildirdiği amellerden sadece bir tanesidir.
İşte! İslam dini, kendisine gerçek manada inananları böyle değiştirir ve şekillendirir. İslam'a girdiği halde bu değişikliği hissetmeyenlerin kalplerinde, İslam tam olarak yerleşmemiş demektir.
İslam'a giren kişi, ilk andan itibaren, önceki tüm fikir, adet ve düşüncelerine şüpheyle bakar. Onlardan İslam'a uygun olanları alır, uygun olmayanları bırakır. Cahiliyede iken yaptığı bir ameli, İslam'a girdikten sonra tekrar yapıyorsa, bunu, cahiliyeye ait bir amel olarak değil, İslam'ın izin verdiği bir amel olarak yapar.
Her kim kendi isteğiyle bir hayır yaparsa muhakkak ki Allah Şakir'dir, Alim'dir.
Kim, Allah'ın farz kıldığı şeyler dışında, Allah için nafile bir amel işlerse, muhakkak ki Allah onu bilir ve karşılığını verir. Çünkü Allah şakir'dir, Alim'dir.
Şakir : Azıcık iyi amel karşılığında bol sevap veren veya itaatkar kullarını öven demektir.
Alim : Her şeyi bilen demektir.
Şakir sıfatı Allah (c.c)'ın zatına uygun bir sıfattır.
Şükr'ün kelime olarak manası; Bir iyilik yapıldığında karşılık vermek. demektir. Fakat Allah için kullanıldığında bu manaya gelmez. Çünkü Allah (c.c) hiç kimseye muhtaç değildir. Burada kasdedilen; Allah (c.c), kendisi için yapılan ibadetlerin mükafatını verir demektir.
Hacda Safa ve Merve Arasında Sa'y Yapmanın Hükmü:
Şafii, Maliki ve Hanbeliler'in bir görüşüne göre; Safa ve Merve arasında sa'y yapmak haccın bir rüknudur ve yapılmadığında hac geçersiz olur.
Delilleri:
1- Rasululah (s.a.s) şöyle buyurdu:
«Safa ve Merve arasında sa'y yapın. Çünkü Allah (c.c), Safa ve Merve arasında sa'y yapmayı üzerinize farz kıldı.»
(İbni Mace, Ahmed, Şafii) (Darekutni bu hadis için sahih dedi)
2-Rasulullah (s.a.s) veda haccını yaparken, Safa ve Merve'yi kasdederek: «Safa ve Merve Allah'ın nişanelerindendir» ayetini okuyarak sa'y yapmaya Safa'dan başladı ve:
«Allah'ın, ayette başladığı gibi başlayın!» buyurdu. Sonra yedi defa sa'y yaptı ve sahabelere:
«Hac menasikinizi benden alınız!» buyurdu.
(Ahmed)
Rasulullah'ın bu emri farzı ifade eder.
3-Ayette geçen; günah yoktur’dan kasıt; mübahtır demek değildir. Allah (c.c), müslümanlar daha önce Safa ve Merve arasında say yapmaktan çekindikleri için ayetini bu şekilde indir-miştir.
Hanefilere göre; Safa ve Merve arasındaki sa'y; haccın rükunlarından değil, vaciblerindendir. Sa'y yapmayan kişinin haccı bozulmaz, keffaret olarak kurban kesmesi gerekir.
Delilleri:
1-Allah (c.c)'nun ayette: «hac veya umre yaptığınızda bir günah yoktur» sözü sa'y yapmanın mübah olduğunu gösterir. Mübahtan ise rükun hükmü çıkmaz. Ancak Rasulullah (s.a.s) Safa ve Merve arasında sa'y yapmıştır. Bu sebeple sa'y yapmak vacibtir.
2-Urve b. Mudarris Et-Tai (r.a)'den şöyle rivayet edilmiştir: Urve dedi ki :
Müzdelife'de Rasulullah (s.a.s)'in yanına geldim. Dedim ki:
Ya RasulAllah! Tayy Kabilesinin dağından geliyorum. Bineğimi yordum, kendim de yoruldum. VAllahi üzerinde vakfe yapmadığım hiç bir dağ bırakmadım. Acaba haccım var mıdır?» Rasulullah (s.a.s):
«Kim bu namaza yetişir, bizimle beraber burada kalır ve bundan önce de gece veya gündüz Arafat'a gelirse haccı tamam olur» buyurdu.
( Ebu Davud, Tirmizi, İbni Mace, Ahmed)
Bu hadiste Rasulullah (s.a.s) Safa ve Merve arasında sa'yı zikretmemiştir. Eğer bir rükun olsaydı, Rasulullah (s.a.s) bunu gelen sahabeye söylerdi.
Hanbelilerin bir görüşüne göre; Safa ve Merve arasında sa'y yapmak sünnettir.
Delilleri:
1-Ayetteki; Her kim kendi isteğiyle bir hayır yaparsa sözü; bu amelin rükun değil, bilakis sünnet olduğunu göstermek-tedir.
2- Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dıyli (r.a)'den şöyle rivayet edilmiştir:
«Rasulullah (s.a.s) Arafat'ta iken yanına geldim. Necid halkından bir grup gelmişti. Aralarından birine, Rasulullah (s.a.s)'e haccın nasıl yapıldığını sormasını emrettiler. Rasulullah (s.a.s) de yanındakilerden birine, insanlara şöyle demesini emretti :
«Hacc Arefe günüdür. Kim Müzdelife'de kalınan gecenin sabahından önce Arafat'a gelirse, haccı tamam olur.»
(Ebu Davud, Tirmizi, Nesei, İbni Mace)
Bu rivayete göre; Arafat'ta vakfe yapan kişinin haccı tamam olur. Safa ile Merve arasında sa'y yapmak şart değildir.