Dünya’nın Yapısı
Dünya’nın yüzeyinden merkezine doğru kalınlığı, sıcaklığı, kimyasal özellikleri farklı katlar yer alır. Bu katların özellikleri kısaca şöyledir:
Kabuk: Dünya yüzeyinin en üst katıdır. Nispeten soğuk olan bu kat, sert ve kuvvetli kayalardan oluşmuştur. Kabuğun kalınlığı, okyanus tabanlarında 4 ile 10 km, kıta üzerinde ise 20 ile 40 km arasındadır. Dağların bulunduğu yerlerde kabuk kalınlığı artarak 70 km’ye ulaşır (Himalaya Dağlarında olduğu gibi). Kıta kütlelerindeki kabuğu oluşturan kayalar açık renkli olup yoğunluğu 2,5-3 gr/cm3 dür.
Manto: Kabuk tabakasının hemen altından başlayarak 2900 km derinliğe kadar devam eder. Dünya hacminin % 84, dünya ağırlığının üçte ikisi kadarını oluşturan mantonun, kimyasal kompozisyonu benzer özellikte olmasına karşın sıcaklık ve yoğunluğu üstten alta doğru sürekli artar. Yoğunluğu 3,3-5,5 g/cm3 arasında değişir. Üst manto iki tabakaya ayrılır.
Litosfer: Mantonun en üst katı olan litosfer, nispeten serindir; burada oldukça sert ve kuvvetli kayalar yer alır. Üst manto ve kabuk tabakası, litosferi oluşturur. Litosferin kalınlığı okyanusların tabanında 75 km, kıta kütlelerinin altında ise 125 km kadardır (Şekil 5.1).
Astenosfer (Üst manto): Litosferden sonra yumuşak ve plastik özellikte olan astenosfere geçilir. Grekçe yumuşak anlamına gelen astenosferde sıcaklık derinlere doğru gidildikçe artar. Sıcaklıkta meydana gelen artma, litosferden yumuşak ve plastik astenosfere geçişi sağlar. Alt katlara doğru basıncın artması, mantonun kuvvet ve direcini de artırır. Yüksek sıcaklıktan dolayı astenosfer mekanik yönden plastik ve yumuşak bir özelliktedir. Başka bir ifade ile macun şeklinde veya ergimiş asfalt gibi bir kıvamdadır. 350 km kalınlığındaki bu kat da konveksiyonel akıntılar meydana gelir. Levha tektoniği bahsinde açıklanacağı üzere astenosferdeki bu akıntılarla litosfer ve kabuk katı hareket eder. Mantoda ultrabazik, ultramafik malzeme hâkimdir.
Çekirdek Dünya’nın merkezinde 3745 km’lik bir yarıçapa sahiptir. Geniş ölçüde demir ve nikelden oluşan dış çekirdeğin yoğunluğu 10-13 g/cm3 ‘dür Yoğunluğu 5,5 ile 10 arasında değişen ağır minerallerden oluşan dış çekirdek katı yüksek sıcaklıktan dolayı ergimiş hâldedir. Bunun altında yarıçapı 1255 km, yoğunluğu 13.6, sıcaklığı 6000°C dolayında olan iç çekirdek’e geçilir. Burada çok yüksek basınçtan dolayı kayalar kristal hâlindedir. İç ve dış çekirdek, dünya hacminin % 15’ini, ağırlığının ise % 32’sini oluşturur.