Akhunlar Hakkında Kısa Bilgi
Akhunlar beşinci yüzyılda, Asya’nın önde gelen siyasi kuruluşları arasında yer almışlardır. Türkistan, Mâverâünnehir, Afganistan, Horasan ve Hindistan’ın kuzey bölgelerinde, Sakalar ve Kuşanlar gibi büyük bir devlet kuran Akhunlar, sadece askeri değil, siyâsi kültürel ve medeni durumları ile yaşadıkları yüzyılda önemli etkiler bırakmışlardır. Onların Bizans, Sasani, Çin ve Hindistan’daki hanedanlar ile siyasi ve askeri temasları olmuştur.
Akhunların bağlı oldukları büyük kabile Hunlardı. Yani Büyük Hun Devleti’nin yıkılmasından sonra Afganistan’ın kuzeyine yerleşen Hunlar, Akhun Devleti’ni kurmuşlardır.Akhunları, komşuları ile sıkı ilişkileri nedeni ile tarihlerde farklı isimlerle yer almıştır. Çin kaynaklarında, I-ta, I-tien, Iep-t’ien, Hua, Ye-tha kelimeleri Akhunların karşılığıdır. İranlılar ise Akhunları Eftalit (Heftal,Heftalit,Hebtal) adı ile isimlendirmişlerdir.Eftalit adı, Sâsânî hükümdarı Fıruz’u yenilgiye uğratan Hun hükümdarı “Eftalanos”tan gelmektedir.Akhunlar, IV. yüzyılda, Asya içlerinden batıya göç ettiler. Yüeçilerin varisi olan Kuşanların çökmesinden sonra, Hun kabileleri arasında güçlenerek, büyük bir devlet kurdular. Akhunlar, bundan sonra, iklimi ve zenginliği ile farklı bir yaşayış ortamı olan, Hindistan’a indiler. Indus’ Nehri’nin yukarı havzasında, şimdiki Pencab bölgesinde hakim duruma geçtiler ve yerleştiler. Toharistan ve Badgis’in vadileri onların başlıca yaşayış alanları idi. Akhunlar, Hind edebiyatında, destanlarında, kitabelerinde,paralarında ve coğrafyasında uzun zaman yer alarak, kendilerinden bahsettirmişlerdir.
Akhunların Güçlenmesi
Akhunlar, V. yüzyılın başlarında Ceyhun Nehri’ni geçerek, Sâsânî topraklarını işgal etmeye başladılar. Sâsânî hükümdarı V. Behram Gur (420-438), Rey şehri önlerine kadar ilerleyen Akhunları yenilgiye uğrattı.Doğu sınırlarına yerleşmiş olan Akhunlara karşı rahatsızlık duyan Sâsânîler sınır ihlallerini önlemek için kuleler yaptılar.459-484 tarihleri arasında saltanat süren Şâh Firûz, Akhunların yardımı ile tahta çıkabildi. Onu destekleyen Akhun başında hükümdarı, Ahsunvar (Aksuvar) idi.Ahsunvar, Akhun hâkimiyetini Kuzey Hindistan’a kadar genişletti.Bir müddet sonra Firûz Akhunlara karşı verdiği sözleri tutmadı. Yapılan savaşta Firuz’u yenen ve bağışlayan Aksuvar, daha sonra Akhunların arazine tekrar saldıran Firuzla tekrar savaştı.Firuz bu savaşta hayatını kaybetti.Firûz’dan sonra 484-531 yılları arasında, Sasani hükümdarı Şah Kavad idi. Bir ara taht kavgasını kaybeden Kavad, yeniden tahtı elde etmeyi Akhunlar vasıtası ile gerçekleştirebildi. Aksuvar ile dostluk tesis etti. Bu defa, , ülkeyi temelden sarsacak olan olay , Mazdek’in tutumu idi. Yeni bir fikirle ortaya çıkan Mazdek, insanların mutluluğunu servet ve kadının bozduğunu bunların, toplumun ortak malı olması halinde sıkıntıların sona ereceğini söylüyordu.Mazdek tahtı sarsacak kadar kuvvetlendi.Bir müddet sonra Kavad, , ülkesini terk etti ve Akhunlara sığındı. Onlar, yine yardımcı kuvvet vererek, Mazdek isyanını bastırdılar ve Kavad tekrar tahtına kavuştu.Akhunlar, V.yüzyılın ikinci yarısında Afganistanı Hindistan’a bağlayan geçilmesi zor geçitleri aşarak Hindistan içlerine girmeye başladılar ve Kuzey Hindistan’ı egemenlikleri altına aldılar. Hindistan’a yapılan akınlar sırasında, Akhunların başında Toraman adlı bir hükümdar bulunuyordu. Pencap bölgesini bütünüyle Akhunlann denetimi altına alan Toraman, Hindistan’ın üst bölgelerinin gerçek ve ilk fatihi olmuştur.
Akhunların Yıkılışı
I. Husrev Anuşirvan (531-579) Kavad’dan sonra Sasani hükümdarı olmuştu. Bu sıralarda Akhunların doğusundaki yeni siyâsi güç Kök Türklerdi. Bunlar, askeri ve ticari yollar nedeni ile Akhunların rakibi idiler. Çünkü ipek yolu ticaretinin kontrolü Akhunların elinde idi. Kök Türklerin Batıya doğru genişlemeleri için tek engel Akhunlardı.Bu nedenle, Sasani-Kök Türk ittifakı yapıldı. Sasaniler Kök Türklerin batı kolunu yöneten İstemi Han ile birlikte Akhunların üzerine yürüdüler. Büyük bir zafer kazanarak, Akhunları yenilgiye uğrattılar. Akhunlar, Kök Türklerin ve Sasanilerin ortak saldırıları sonucunda yıkıldılar ve toprakları, bu iki devlet arasında paylaşıldı(564).