

260- باب تحريم الكذب
YALAN YASAĞI
Âyetler
وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ
وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولـئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً [36]
1. "Hakkında
bilgin bulunmayan şeyin ardına düşme."
İsrâ sûresi (17), 36
مَا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [18]
2.
"İnsan hiçbir söz
söylemez ki, yanında onu gözetleyen yazmaya hazır bir melek bulunmasın."
Kaf sûresi (50), 18
Her iki âyet dili
korumakla ilgili bölümde, ikinci âyet ayrıca "Nemîme yasağı" konusunda
geçmiş bulunmaktadır. Oralarda yaptığımız yorumlar bu konuda da aynen
geçerlidir. Burada şuna işaret etmekle yetineceğiz. Buhârî, birinci
âyetteki, bizim "peşine düşme" diye tercüme ettiğimiz lâ takfu
kelimesinin lâ tekul = söyleme" diye de yorumlandığına işâret
etmektedir (İ'tisam, 7). Bu mâna, konumuza daha uygun düşmekte ve o
zaman âyet, "Hakkında bilgin bulunmayan sözü söyleme" ya da "Bilmediğin
konuda görüş beyan etme!" demek olur. İkinci âyet ise, zaten bilerek
veya bilmeyerek söylenen her sözün mutlaka kaydedildiği gerçeğini
hatırlatmaktadır. O halde bu iki âyet, bilerek yalan söylemeyi öncelikle
yasaklamış olmaktadır.
Hadisler
1545- وعنْ ابنِ مسعود رضي
اللَّه عنْهُ قال : قالَ رسُولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم :
« إنًَّ
الصِّدْقَ يهْدِي إلى الْبِرِّ وَإنَّ البرِّ يهْدِي إلى الجنَّةِ ، وإنَّ
الرَّجُل ليَصْدُقُ حتَّى يُكتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدّيقاً، وإنَّ
الْكَذِبَ يَهْدِي إلى الفُجُورِ وإنَّ الفُجُورًَ يهْدِي إلى النارِ ، وإن
الرجلَ ليكذبَ حَتى يُكْتبَ عنْدَ اللَّهِ كَذَّاباً »
متفقٌ عليه .
1545.
Abdullah İbni Mes'ûd radıyallâhu anh''den rivâyet edildiğine göre
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
- "Şüphesiz ki
sözde ve işte doğruluk hayra ve üstün iyiliğe yöneltir. İyilik de
cennete iletir. Kişi doğru söyleye söyleye Allah katında sıddîk
(doğrucu) diye kaydedilir. Yalancılık yoldan çıkmaya (fucûr) sürükler.
Fucûr da cehenneme götürür. Kişi yalancılığı meslek edinince Allah
katında çok yalancı (kezzâb) diye yazılır".
Buhâri, Edeb 69;
Müslim, Birr 103-105. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Edeb 80; Tirmizi, Birr 46;
İbni Mâce, Mukaddime 7; Dua 5
Açıklamalar
Doğru sözlülük
konusunda 55 numara ile geçmiş olan hadîs-i şerîfin konumuzu yalanla
alakalı kısmı ilgilendirmektedir. İlk geçtiği yerde hadisin tümünü
açıklamıştık. Burada sadece yalancılıkla ilgili kısmı üzerinde
duracağız.
Hadiste, yalan konuşa
konuşa insanın yalancılığı âdetâ meslek edineceği, yalana iyice
alışacağı, yalana alışan insanın da fücûr denilen her türlü kötülüğe
hazır hale geleceği bildirilmektedir. Fücûrun ise insanı cehenneme
götüreceği anlatılmaktadır. Bu tesbit, yalan konusunda son derece
dikkatli olunması için çok ciddi ve açık bir uyarıdır. Yalanın küçüğü
büyüğü olmaz demektir. Ayrıca yalancılığın ve sahteciliğin İslâm'da yeri
olmadığını ortaya koymaktadır.
Yalancılığı âdet
edinen kişinin Allah katında "kezzâb" diye tescil edilmesi, yalanın
insanı ne kadar ağır ve kötü bir duruma düşürdüğünü göstermektedir.
Âhirete ait sonuç ise, cehennem olmaktadır.
Bilindiği gibi yalan,
dile ait bir âfettir. Dil ise, kalbin sözcüsü olarak insanın tüm
organlarını ve davranışlarını etkilemektedir. Diline -en azından-
bilinçli olarak yalan söylememek konusunda hâkim olabilen kişi, büyük
ölçüde kendisini hadiste haber verilen kötü âkıbetten korumuş demektir.
Açıklamakta olduğumuz
yasaklar bölümüne ait hemen her konudaki yasağın ısrarla uhrevî yönüne
dikkat çekildiği görülmektedir. Çünkü müslüman için gerçek ve sonsuz
olan hayat âhiret hayatıdır. Orada müslümanı sıkıntıya sokacak olan
herşeyden burada uzak kalmak ve böylece hem dünyada mutlu ve hem de
âhirette mutlu olmaya bakmak en akıllıca iştir. Çünkü müslüman,
âhiretini ihmal etmeden dünyayı yaşayan insandır ve bu, onun diğer
insanlardan en temel farkını oluşturmaktadır. Sorumluluk bilinci de
ancak âhiret inancı ve hesap kaygısı olan kişilerde görülebilir.
O halde hem dünyada
mahcûbiyetlere sebep olması hem de âhirette cehenneme götürmesi
düşünülerek yalana ve yalancılığa asla iltifat etmemek, müsâmaha
göstermemek, ondan mümkün olduğunca uzak kalmak ve doğru konuşup dürüst
olmaya bakmak lâzım gelmektedir.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Yalan konuşmak
haramdır.
2. Yalanı küçük gören
ve işlemeye devam eden ona alışır ve sonunda yalancılar defterine
yazılır.
3. Yalan, insanı her
türlü kötülüğe sevkeder.
4. Fücûr denilen
kötülükler de insanı cehenneme götürür.
5. İman ile yalan
birbirine tamamen zıddır. Müslüman mümkün mertebe yalandan uzak
kalmalı, doğru sözlülüğü ve dürüst davranışı seçmelidir.
1546- وعن عبدِ اللَّهِ بنِ
عَمْرو بنِ العاص رضي اللَّه عنْهُما ، أنَّ النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ
وسَلَّم قال :
«أَرْبعٌ منْ
كُنَّ فِيهِ ، كان مُنافِقاً خالِصاً ، ومنْ كَانتْ فيهِ خَصْلَةٌ
مِنْهُنَّ ، كَانتْ فِيهِ خَصْلةٌ مِنْ نِفاقٍ حتَّى يَدعَهَا : إذا
اؤتُمِنَ خَانَ ، وَإذا حدَّثَ كَذَبَ ، وإذا عاهَدَ غَدَرَ ، وإذا خَاصمَ
فجَرَ » متفقٌ عليه .
وقد سبقَ بيانه مع حديثِ
أبي هُرَيْرَةَ بنحوهِ في
« باب
الوفاءِ بالعهد » .
1546.
Abdullah İbni Amr İbni'l-Âs radıyallahu anhümâ'dan rivayet
edildiğine göre Nebî sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Dört huy vardır
ki bunlar kimde bulunursa o kişi tam münâfık olur. Kimde de bu huylardan
biri bulunursa, onu terkedinceye kadar o kişide münâfıklıktan bir sıfat
bulunmuş olur:
Kendisine bir şey
emânet edildiği zaman ona ihanet eder.
Konuştuğunda yalan
söyler.
Söz verince
sözünden döner.
Düşmanlıkta haddi
aşar, haksızlık yapar."
Buhârî, Îmân 24,
Mezâlim 17, Cizye 17; Müslim, Îmân 106. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Sünnet 15;
Tirmizî, Îmân 14; Nesâî, Îmân 20
Açıklamalar
691 numara ile
geçmiş, 1582 numara ile tekrar gelecek olan hadisimiz, yalan konuşmanın,
temelde nifaka dayandığını belirlemesi dolayısıyla burada tekrar
edilmiş bulunuyor.
Nifak, inançta iki
yüzlülüktür. Yani içinden inanmadığı halde inanıyormuş gibi davranmak
demektir. Böylesi bir inanç sahtekârlığının dışa vurumunun dört yolu
hadisimizde teşhis edilmektedir. Bu dört huyun hepsinin birden bir
kişide bulunması o kişinin tereddütsüz ve katıksız bir münâfık olduğunu
göstermektedir. Bu dört huydan herhangi birinin kendisinde bulunduğu
kişi, o huyu terkedinceye kadar, münâfıklıktan bir alâmet taşımaya devam
eder. Kişinin münãfıklığını gösteren işaretlerden biri de yalancılıktır.
Yalan konuşmayı,
yalan dolanla iş çevirmeyi beceri ve başarı sayanlar, bu hadîs-i
şerîf'in taşıdığı tehdit unsurunu iyice düşünmelidirler. Tabiî
münâfığın, kâfirden daha beter bir durumda olduğunu unutmadan bu
değerlendirmeyi yapmalıdırlar.
Hadisimiz, bir bakıma
yalanın haram kılınmasının gerekçesini de gözlerimiz önüne sermektedir.
Çünkü insanı münâfık durumuna düşüren bir huy elbette müslümana
yakışmaz. Müslümanın ondan uzak kalması gerekir.
Bizi bizden daha çok
düşünen Rabbimiz'in yalan konusunda koyduğu yasağı dikkate alıp ona göre
doğru sözlü, dürüst bir müslüman olarak yaşamaya bakmak bizlere düşen
en önemli görev olmaktadır. İzzet, şeref ve mutluluk her konuda olduğu
gibi bu mevzuda da yüce dinimizin koyduğu sınırlara bağlı kalmakla
sağlanabilir.
Emânete ihânet,
sözünde durmamak, düşmanlıkta aşırı gidip haksızlık etmek gibi
hadisimizde zikredilen diğer nifak alâmetleri kendilerine ait yerlerde
açıklanmıştır. Onlardan da uzak kalmak gereklidir. Bunların her birinin
ne kadar büyük kusurlar olduğu ve onlardan uzak kalmanın ne kadar
gerekli bulunduğu günümüzde çok daha iyi anlaşılmaktadır. Kendi iç
güvenini büyük ölçüde kaybetmiş bir toplumun fertleri olarak, bu hadisi
herhalde en iyi biz anlamaktayız. "Temiz toplum" bu ahlâkî ve yaygın
kusurlardan kurtulmadan nasıl oluşturulabilir ki?
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Yalan konuşmak,
nifak alâmetidir.
2. Nifak inançta
sahtekârlık demektir.
3. Dili yalandan
korumak, kalbi nifaktan arındırmış olmakla mümkündür.
4. Münâfık, kâfirden
de daha kötü durumdadır.
5. Müslümanlar
hadiste sayılan bu dört kötü huydan mutlaka kaçınmalıdırlar.
1547- وعن ابن عباسٍ رضي
اللَّه عنْهُما عن النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم ، قالَ :
« مَنْ
تَحَلَّمَ بِحُلْمٍ لمْ يرَهُ ، كُلِّفَ أنْ يَعْقِدَ بيْن شَعِيرتينِ ،
ولَنْ يفْعَلَ ، ومِنِ اسْتَمَع إلى حديثِ قَوْم وهُمْ لهُ كارِهُونَ،
صُبَّ في أُذُنَيْهِ الآنُكُ يَوْمَ القِيامَةِ ، ومَنْ صوَّر صُورةً ،
عُذِّبَ وَكُلِّفَ أنْ ينفُخَ فيها الرُّوحَ وَليْس بِنافخٍ »
رواه البخاري .
«
تَحلَّم » أي : قالَ
أنهُ حَلم في نَوْمِهِ ورَأى كَذا وكَذا ، وهو كاذبٌ و
« الآنك »
بالمدِّ وضمِّ النونِ وتخفيفِ الكاف : وهو الرَّصَاصُ المذابُ .
1547.
İbni Abbâs radıyallahu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Nebî
sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Kim görmediği bir
rüyayı gördüm deyip anlatırsa, âhirette yerine getirmesi mümkün olmayan
bir işe, iki arpa tanesini birbirine düğümleme cezasına çarptırılır.
Kim, bir
topluluğun duyulmasını istemedikleri bir sözü öğrenmeye çalışır (kulak
hırsızlığı yapar)sa, kıyamet günü kulaklarına eritilmiş kurşun dökülür.
Kim de herhangi
bir canlının resim (ve heykelini) yaparsa, o da kıyamette, yapamayacağı
halde, "haydi buna can ver " diye zorlanarak azâb edilir."
Buhârî, Ta'bîr 45.
Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Edeb 88; Tirmizî, Rüyâ 8; İbni Mâce, Rüyâ 8
Aşağıdaki hadis ile
birlikte açıklanacaktır.
1548- وعن ابنِ عُمرَ رضي
اللَّه عنْهُما قالَ : قال النبي صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم :
« أفْرَى
الفِرَى أنْ يُرِيَ الرجُلُ عيْنَيْهِ ما لَمْ تَرَيا »
.
رواهُ البخاري . ومعناه :
يقولُ : رأيتُ فيما لم يره .
1548.
İbni Ömer radıyallahu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Nebî
sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"En büyük yalan,
görmediği düşü gördüm diye kişinin gözlerine iftira etmesidir."
Buhârî, Ta'bîr 45
Açıklamalar
Birinci hadiste,
en kolay yalan söylenebilecek bir konuya, rüyâ mevzuuna dikkat
çekiliyor. 839 - 845 numaralı hadislerin yer aldığı "Rüyânın Edepleri"
konusunda da geçtiği gibi, sâdık (doğru) rüyâ nübüvveten bir parçadır.
Bu sebeple rüyâ, bir anlamda ilâhî bir bildirim niteliğine sahiptir.
Bundan dolayı, görmediği düşü gördüm diye iddia edenlere, çok ağır bir
cezanın tayin edilmiş olması, bu iddianın, Allah'a karşı söylenmiş bir
yalan, hatta iftira mânası taşımasından ileri gelmektedir.
Öte yandan herhangi
bir kişinin görmediği halde gördüm diye anlattığı düşün kontrolü de
mümkün değildir. Rüyanın insanlar üzerinde inkâr edilemez bir etkisi
vardır. Bu etkiden yararlanmak maksadıyla iyi olsun kötü olsun, hayırlı
olsun şerli olsun, görmediği bir düşü gördüm diye iddia eden kişi,
insanların etkilendikleri bir aracı kötüye kullanıyor demektir.
Özellikle de bazı art
niyetli câhillerin, kendilerine toplum içinde ya maddî çıkar ya da
mânevî itibar sağlamak maksadıyla böyle bir yola başvurdukları bilinen
bir gerçektir. Dinin ve kutsal dinî değerlerin kötüye kullanılmasına
yönelik yalan rüya iddiaları, elbette son derece sakıncalı ve büyük bir
cinâyettir. Bu sebeple Efendimiz böyle bir yola başvuranlar için
âhirette sonu gelmez bir azâb olduğunu, "Kendisinden iki arpa
tanesinin birbirine düğümlenmesi istenecektir" ifadesiyle
duyurmuştur. Hadisimizde bunu kimsenin başaramayacağı da vurgulandığına
göre, azâbın devam edeceği anlatılmak istenmiş olmaktadır.
Rüyânın farklı bir
şuur hali olduğunu dikkate alanlar, bu durumu kötüye kullanmaya kalkan
yalancıların, kelime olarak şuur ile kök birliği bulunan şaîr (= arpa)
düğümleme cezâsına çarptırılmaları arasında bu açıdan bir uyum
bulunduğunu söylemektedirler.
İkinci hadiste
de açıkca ve "en büyük iftira" diye nitelendirildiği gibi,
görmediği düşü görmüş gibi anlatan kimselerin aslında, kendi gözlerine
iftira ettikleri, onları yalanlarına şahit tuttukları, kendi yalanlarını
gözlerine nisbet ettikleri ortadadır. 845 numaralı hadiste geçtiği
üzere, böyle bir girişim, bir kimsenin gerçek babasını bırakıp bir
başkasına nesep isnad etmesi ve "Benim babam falandır" demesi ile Hz.
Peygamber'in söylemediği bir sözün, "söyledi" diye nakledilmesi arasında
hiç bir fark yoktur. Her üçü de büyük birer yalan ve iftiradır.
Birinci hadiste yer
alan diğer iki husus, konumuzu doğrudan ilgilendirmemektedir. Ancak
hadisin bütünlüğünün bozulmaması için onlara da kısaca temas edelim.
Kulak hırsızlığı
yaparak, herhangi bir cemaatin veya topluluğun duyulmasını istemedikleri
konuşmalarını dinleyen (bugün herhangi bir teknik cihazla kaydeden)
kimseler, suçlarına uygun olarak kıyamette kulaklarına kurşun dökülmek
suretiyle cezalandırılacaklardır.
Canlı yaratıkların
herhangi bir zorunluluk yokken, resim ve heykellerini yapan kimselere
de, bu fiillerine uygun bir ceza olarak kıyamet günü haydi bu
yaptıklarınıza ruh verin diye yapamayacakları bir teklifle azâb
edilecektir. Esasen ressam ve helkeltıraşların yaptıkları da bir yerde
sahteciliktir. Canlıların özü ve ruhu olmayan şekil ve suretlerini
ortaya koymaktır. Bunlar ile görmediği rüyayı gördüm diyerek bir başka
şekilde Allah'a yalan isnad etmiş olanlar arasında sahtecilik bakımından
bir ilgi vardır. Cezaları da ona göre tanzim edilmiş bulunmaktadır. Yani
her sahteci veya yalancı mutlaka yalanı cinsinden bir cezaya
çarptırılacaktır. O halde sahteciliğin ve yalanın her türünden uzak
durmaya çalışmaktan başka çıkar yol yoktur.
"Sanat" diye
savunmaya kalkışmak, sahteciliğin asıl mahiyetini değiştirmeye yetmez.
Hadislerden
Öğrendiklerimiz
1. Ne tür olursa
olsun görmediği bir rüyayı gördüm diye anlatmak, bir yerde Allah'a
iftira etmek mânası taşıdığı için büyük bir yalancılıktır.
2. Rüyâ anlatırken
bile yalan haramdır.
3. İnsan kendi
organlarına iftira etmek gibi garip bir duruma düşmemek için yalan
söylememelidir.
4. Her amelin cezası
kendi cinsindendir.
5. Müslümana yakışan,
her türlü sahtecilikten uzak durup gerçeklerin peşinde olmaktır.
1549- وعن سَمُرَةَ بنِ
جُنْدُبٍ رضي اللَّه عَنْهُ قالَ :
كانَ رسُولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم مِما يُكْثِرُ أنْ يقولَ
لأصحابهِ :
« هَلْ رَأَى
أحدٌّ مِنكُمْ مِن رؤيا؟»
فيقُصُّ عليهِ منْ شَاءَ اللَّه أنْ يقُصَّ . وَإنَّهُ قال لنا ذات
غَدَاةٍ :
« إنَّهُ
أتَاني اللَّيْلَةَ آتيانِ ، وإنَّهُما قالا لي : انطَلقْ ، وإنِّي
انْطلَقْتُ معهُما ، وإنَّا أتَيْنَا عَلى رجُلٍ مُضْطَجِعٌ ، وإِذَا
آَخَرُ قَائِمٌ عَلَيْهِ بِصَخْرَةٍ ، وإِذَا هُوَ يَهْوي بالصَّخْرَةِ
لِرَأْسِهِ ، فَيثْلَغُ رَأْسهُ ، فَيَتَدَهْدهُُ الحَجَرُ هَاهُنَا .
فيتبعُ الحَجَرَ فيأْخُـذُهُ ، فلا يَرجِعُ إلَيْه حَتَّى يَصِحَّ رَأْسُهُ
كما كان ، ثُمَّ يَعُودُ عَلَيْهِ ، فَيفْعلُ بهِ مِثْلَ ما فَعَل
المَرَّةَ الأولى،» قال : قلتُ لهما : سُبْحانَ اللَّهِ ، ما هذانِ ؟ قالا
لي : انْطَلِقْ انْطَلِقْ، فانْطَلَقْنا. فأَتيْنَا عَلى رَجُل مُسْتَلْقٍ
لقَفَاه وَإذا آخَرُ قائمٌ عليهِ بكَلُّوبٍ مِنْ حَديدٍ ، وإذا هُوَ يَأْتى
أحَد شِقَّيْ وَجْهِهِ فيُشَرْشِرُ شِدْقَهُ إلى قَفاهُ ، ومنْخِرهُ إلى
قَفَاهُ ، وَعينَهُ إلى قَفاهُ ، ثُمَّ يتَحوَّل إلى الجانبِ الآخرِ
فَيَفْعَل بهِ مثْلَ ما فعلًَ بالجانب الأول ، فَما يَفْرُغُ مِنْ ذلكَ
الجانب حتَّى يصِحَّ ذلكَ الجانِبُ كما كانَ ، ثُمَّ يَعُودُ عليْهِ ،
فَيَفْعَل مِثْلَ ما فَعلَ في المَرَّةِ الأولى . قال : قلتُ: سُبْحَانَ
اللَّه ، ما هذان ؟ قالا لي : انْطلِقْ انْطَلِقْ ، فَانْطَلَقْنَا .
فَأتَيْنا عَلى مِثْل التَّنُّورِ
فَأَحْسِبُ أنهُ قال : فإذا فيهِ لَغَطٌ ، وأصْواتٌ ، فَاطَّلَعْنا فيهِ
فَإِذَا فِيهِ رجالٌ ونِساء عُرَاةٌ ، وإذا هُمْ يأتِيهمْ لَهَبٌ مِنْ
أَسْفلِ مِنْهُمْ ، فإذا أتَاهُمْ ذلكَ اللَّهَبُ ضَوْضَؤُوا ، قلتُ ما
هؤلاءِ ؟ قالا لي : انْطَلِقْ انْطَلِقْ ،فَانْطَلقْنَا. فَأَتيْنَا على
نهرٍ حسِبْتُ أَنهُ كانَ يقُولُ : « أَحْمرُ مِثْلُ الدًَّمِ ، وإذا في
النَّهْرِ رَجُلٌ سابِحٌ يَسْبحُ ، وَإذا على شَطِّ النَّهْرِ رجُلٌ قَد
جَمَعَ عِندَهُ حِجارةً كَثِيرَة ، وإذا ذلكَ السَّابِحُ يسبح ما يَسْبَحُ،
ثُمَّ يَأتيْ ذلكَ الذي قَدْ جمَعَ عِنْدهُ الحِجارةًَ ، فَيَفْغَرُ لهَ
فاهُ ، فَيُلْقِمُهُ حجراً ، فَيَنْطَلِقُ فَيَسْبَحُ ، ثُمًَّ يَرْجِعُ
إليهِ ، كُلَّمَا رجع إليْهِ ، فَغَر فاهُ لهُ ، فَألْقمهُ حَجَراً ، قلت
لهما : ما هذانِ ؟ قالا لي : انْطلِقْ انطلِق ، فانْطَلَقنا . فَأَتَيْنَا
على رَجُلٍ كرِيِه المَرْآةِ ، أوْ كأَكرَهِ ما أنت رَاءٍ رجُلاً مَرْأَى ،
فإذا هو عِندَه نارٌ يحشُّها وَيسْعى حَوْلَهَا ، قلتُ لهما : ما هذا ؟
قالا لي : انْطَلِقْ انْطلِقْ ، فَانْطَلقنا . فَأتَينا على روْضةٍ
مُعْتَمَّةٍ فِيها مِنْ كلِّ نَوْرِ الرَّبيعِ ، وإذا بيْنَ ظهْرِي
الرَّوضَةِ رَجلٌ طويلٌ لا أكادُ أرى رأسَهُ طُولاً في السَّماءِ ، وإذا
حوْلَ
الرجلِ منْ أكثر ولدان ما رَأَيْتُهُمْ قطُّ ، قُلتُ: ما هذا ؟ وما هؤلاءِ
؟ قالا لي : انطَلقْ انْطَلِقْ فَاَنْطَلقنا . فَأتيْنَا إلى دَوْحةٍ
عظِيمَة لَمْ أر دَوْحةً قطُّ أعظمَ مِنها ، ولا أحْسنَ ، قالا لي : ارْقَ
فيها، فَارتَقينا فيها ، إلى مدِينةٍ مَبْنِيَّةٍ بِلَبِنٍ ذَهبٍ ولبنٍ
فضَّةٍ ، فأتَينَا باب المَدينة فَاسْتفتَحْنَا، فَفُتحَ لَنا،
فَدَخَلناهَا ، فَتَلَقَّانَا رجالٌ شَطْرٌ مِن خَلْقِهِم كأحْسنِ ما أنت
راءٍ ، وشَطرٌ مِنهم كأَقْبحِ ما أنتَ راءِ ، قالا لهم : اذهبوا فقَعُوا في
ذلك النًّهْر ، وإذا هُوَ نَهرٌ معتَرِضٌ يجْرِي كأن ماءَهُ المحضُ في
البياض ، فذَهبُوا فوقعُوا فيه ، ثُمَّ رجعُوا إلينا قد ذَهَب ذلكَ
السُّوءُ عَنهمْ ، فَصارُوا في أحسن صُورةٍ .قال : قالا لي : هذه جَنَّةُ
عدْن ، وهذاك منزلُكَ ، فسمَا بصَرِي صُعداً ، فإذا قصر مِثلُ الرَّبابة
البيضاءِ . قالا لي : هذاك منزِلُكَ . قلتُ لهما : بارك اللَّه فيكُما،
فَذراني فأدخُلْه . قالا : أما الآن فلا ، وأنتَ داخلُهُ . قلت لهُما :
فَإنِّي رأَيتُ مُنْذُ اللَّيلة عجباً ؟ فما هذا الذي رأيت ؟ قالا لي :
إنَا سَنخبِرُك. أمَّا الرجُلُ الأوَّلُ الذي أتَيتَ عَليه يُثلَغُ رأسُهُ
بالحَجَرِ ، فإنَّهُ الرَّجُلُ يأخُذُ القُرْآنَ فيرفُضُه ، وينامُ عن
الصَّلاةِ الكتُوبةِ . وأمَّا الذي أتَيتَ عَليْهِ يُشرْشرُ شِدْقُه إلى
قَفاهُ ، ومَنْخِرُه إلى قَفاهُ ، وعَيْنهُ إلى قفاهُ ، فإنه الرَّجُلُ
يَغْدو مِنْ بَيْتِه فَيكذبُ الكذبةَ تبلُغُ الآفاقَ . وأمَّا الرِّجالُ
والنِّساءُ العُراةُ الذين هُمْ في مِثل بِناءِ التَّنُّورِ ، فإنَّهم
الزُّناةُ والزَّواني . وأما الرجُلُ الَّذي أتَيْت عليْهِ يسْبَحُ في
النَهْرِ ، ويلْقمُ الحِجارة ، فإنَّهُ آكِلُ الرِّبا. وأمَّا الرَّجُلُ
الكَريهُ المَرآةِ الذي عندَ النَّارِ يَحُشُّها ويسْعى حَوْلَها فإنَّهُ
مالِكُ خازنُ جَهنَّمَ. وأما الرَّجُلُ الطَّويلُ الَّذي في الرَّوْضةِ ،
فإنه إبراهيم ، وأما الوِلدانُ الذينَ حوْله ، فكلُّ مُوْلود ماتَ على
الفِطْرَةِ » وفي رواية البَرْقَانِي : « وُلِد على الفِطْرَةِ » .
فقال بعض المسلمينَ : يا رسول اللَّه ، وأولادُ المشرِكينَ ؟ فقال رسولُ
اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم :
«وأولادُ
المشركينَ »
. وأما القوم
الذين كانوا شطر منهم حسن وشطر منهم قبيح فإنهم قوم خلطوا عملاً صالحاً
وآخر سيئاً تجاوز الله عنهم .
رواه البخاري .
وفي رواية له :
« رأيتُ
اللَّيلَةَ رجُلَين أتَياني فأخْرجاني إلى أرْضِ مُقدَّسةِ »
ثم ذكَره . وقال :
« فانطَلَقْنَا
إلى نَقبٍ مثل التنُّورِ ، أعْلاهُ ضَيِّقٌ وأسْفَلُهُ وَاسعٌ ،
يَتَوَقَّدُ تَحتهُ ناراً، فإذا ارتَفَعت ارْتَفَعُوا حَتى كادُوا أنْ
يَخْرُجوا ، وإذا خَمَدت ، رَجَعوا فيها ، وفيها رجالٌ ونساء عراةٌ . وفيها
: حتى أتَينَا على نَهرٍ من دًَم ، ولم يشك فيه رجُلٌ قائمٌ على وسط
النًَّهرِ ، وعلى شطِّ النَّهر رجُلٌ ، وبيْنَ يديهِ حجارةٌ ، فأقبل
الرَّجُلُ الذي في النَّهرِ ، فَإذا أراد أنْ يخْرُجَ ، رمَى الرَّجُلُ
بِحجرٍ في فِيه ، فردَّهُ حيْثُ كانَ ، فجعلَ كُلَّمَا جاءَ ليخْرج جَعَلَ
يَرْمي في فيه بحجرٍ ، فيرْجِعُ كما كانَ .وفيهَا : « فصعدا بي الشَّجَرةَ
، فَأدْخلاني داراً لَمْ أر قَطُّ أحْسنَ منْهَا ، فيها رجالٌ شُيُوخٌ
وَشَباب » . وفِيهَا : « الَّذي رأيْتهُ يُشَقُّ شِدْقُهُ فكَذَّابٌ ،
يُحدِّثُ بالْكذبةِ فَتُحْملُ عنْهَ حتَّى تَبْلُغَ الآفاق، فيصْنَعُ بهِ
ما رأيْتَ إلى يوْم الْقِيامةِ » . وفيها : « الَّذي رأيْتهُ يُشْدَخُ
رأسُهُ فرجُلُ علَّمهُ اللَّه الْقُرآنَ ، فنام عنهُ بِاللَّيْلِ ، ولَمْ
يعْملْ فيه بِالنَّهَارِ ، فيُفْعلُ بِه إلى يوم الْقِيامةِ » . والدَّارُ
الأولى التي دخَلْتَ دارُ عامَّةِ المُؤمنينَ ، وأمَّا هذه الدَّارُ فدَارُ
الشُّهَداءِ ، وأنا جِبْريلُ ، وهذا مِيكائيلُ ، فارْفع رأسَك ، فرفعتُ
رأْسي ، فإذا فوقي مِثلُ السَّحابِ ، قالا: ذاكَ منزلُكَ ، قلتُ : دَعاني
أدْخُلْ منزلي ، قالا : إنَّهُ بَقي لَكَ عُمُرٌ لَم تَستكمِلْهُ ، فلَوْ
اسْتَكْملته ، أتيت منْزِلَكَ »
رواه البخاري .
قوله :
« يَثْلَغ
رَأْسهُ » وهو
يالثاءِ المثلثة والغينِ المعجمة ، أي : يشدخُهُ ويَشُقُّه . قوله:
« يَتَدهْده
» أي : يتدحرجُ ، و
« الكَلُّوبُ » بفتح
الكاف ، وضم اللام المشددة ، وهو معروف . قوله :
« فيُشَرشِرُ » أي :
يُقَطَّعُ . قوله :
« ضوْضَوؤوا » وهو
بضادين معجمتين ، أي صاحوا . قوله :
« فيفْغَرُ » هو
بالفاءِ والغين المعجمة ، أي : يفتحُ . قوله:
« المرآةِ » هو بفتح
الميم ، أي : المنْظَر . قوله :
« يحُشُّها » هو بفتح
الياء وضم الحاءِ المهملة والشين المعجمة ، أي : يوقدها ، قوله :
« روْضَةٍ مُعْتَمَّةِ »
هو بضم الميم وإسكان العين وفتح التاء وتشديد الميم ، أي : وافيةِ النَّبات
طويلَته . قَولُهُ :
« دوْحَةٌ » وهي بفتح
الدال ، وإسكان الواو وبالحاءِ المهملة : وهِي الشَّجرَةُ الْكبيرةُ ،
قولُهُ :
«المَحْضُ »
هو بفتح الميم وإسكان الحاءِ المهملة وبالضَّاد المعجمة : وهُوَ اللَّبَنُ
. قولُهُ :
«فَسَما بصرِي » أي :
ارْتَفَعَ .
« وَصُعُداً
» : بضم الصاد والعين
: أيْ : مُرْتَفِعاً .
«وَالرَّبابةُ » :
بفتح الراءِ وبالباءِ الموحدة مُكررة ، وهي السَّحابة .
1549.
Semüre İbni Cündeb radıyallahu anh şöyle dedi:
Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem, ashâbına:
- "Düş göreniniz
var mı?" diye sorup, "gördüm" diyenin düşünü, Allah'ın dilediği
şekilde yorumlardı. Bir sabah bize şöyle buyurdu:
- "Bu gece düşümde
bana iki kişi gelerek "haydi yürü, gidiyoruz" dediler. Ben de onlarla
beraber gittim. Yanı üzerine yatmış bir adamın yanına vardık. Elinde bir
kaya parçası bulunan bir başka adam, onun başı ucunda ayakta duruyor,
elindeki kayayı, yanı üzerine yatmış olan adamın tepesine indiriyor,
başını yarıyordu. Taş yuvarlanıp gidiyor, adam taşı arkasından koşup
alıyor, o geri gelinceye kadar ötekinin başı iyileşiyor, eski haline
geliyordu. Adam, önce yaptığını aynen tekrarlayıp duruyordu. Ben
yanımdakilere:
- Sübhânellah! Bu
nedir? dedim.
-Yürü, yürü hele
dediler. Yürüdük. Derken sırt üstü yatmış bir adamın yanına vardık.
Başucunda da, elinde demir çengel bulunan bir başkası duruyordu. Bu
adam, yatan kişinin bir tarafına geçip elindeki çengelle avurdunu,
burnunu ve gözünü ta ensesine kadar yarıyor sonra öbür tarafına geçip
orasını da aynı şekilde parçalıyordu. Bir tarafını yarıncaya kadar
önceki yardığı taraf eski haline geliyor adam da sürekli aynı şekilde
parçalamaya devam ediyordu. Ben:
- Sübhânellah!
Bunlar ne ? dedim.
- Yürü, yürü hele!
dediler. Yürüdük. Fırın gibi bir yapıya vardık. (Râvi diyor ki,
sanıyorum Peygamber Efendimiz sözlerine şöyle devam etti:) Orada ne
söylenildiği anlaşılamayan çığlıklar, feryadlar birbirine karışıyordu. O
yapının içinde çıplak bir sürü erkek ve kadınların bulunduğunu anladık.
Altlarından alevler geldikçe, onlar çığlık atıyor, feryat
koparıyorlardı. Ben:
- Bunlara ne oluyor?
dedim.
- Yürü, yürü hele!
dediler.Yürüdük. Nihayet bir nehire vardık. (Ravi, herhalde "kan
kırmızısı bir nehir" buyurdu, diyor.) Nehrin içinde yüzen bir adam,
kıyısında da yanına birçok taş yığmış bir başka adam.. Nehirde yüzen
kişi, yüzeceği kadar yüzdükten sonra kıyıya geliyor ve ağzını açıyordu.
Kıyıdaki adam da onun ağzına bir taş koyuyor, yüzen kişi dönüp yüzmesine
devam ediyor, sonra dönüp yine kenara geliyor, ağzını açıyor öteki de
ağzına bir taş daha atıyor, o da dönüp gidiyordu. Ben, yanımdaki iki
kişiye:
- "Bu ikisinin hali
nedir böyle? dedim.
- Yürü, yürü hele!
dediler. Yürüdük. Çirkin -gördüğünüz adamların en çirkini de
diyebilirsiniz- bir adamın yanına vardık. Adam, sürekli ateş yakıyor ve
ateşin etrafında dolanıp duruyordu. Ben:
- "Bu adam neci?"
dedim.
- Yürü, yürü hele!
dediler. Yürüdük; içinde baharın tüm çiçek çeşitlerinin bulunduğu geniş
yemyeşil bir bahçeye vardık. Bahçenin ortasında gayet uzun boylu bir
adam vardı. O kadar ki, göğe uzanan başını nerede ise göremeyecektim.
Adamın etrafında, hayatımda hiç görmediğim kadar çok çocuk bulunuyordu.
Ben:
- "Bu adam ve bu
çocuklar kim, (ne yapıyorlar)?" dedim.
- Yürü, yürü hele!
dediler. Yürüdük, Gide gide büyük bir ağaçlığa vardık ki ben onun gibi
güzel ve geniş bir ağaçlık görmüş değilim. Beni götürenler, "Gir
oraya!" dediler. Birlikte girdik ve bir tuğlası altın bir tuğlası
gümüşten örülmüş bir şehirle karşılaştık. Şehrin kapısına varıp
açılmasını istedik. Kapı açıldı, biz de girdik. Bizi, vücutlarının
yarısı bugüne kadar gördüklerinizin en güzeli, diğer tarafı bugüne kadar
gördüklerinizin en çirkini birtakım adamlar karşıladı. Yanımdaki iki
kişi onlara:
- Gidip şu nehre
girin! dediler. Bir de ne göreyim, suyu süt gibi, bembeyaz, enine
doğru akan bir nehir. Adamlar gidip nehre girdiler sonra çıkıp yanımıza
geldiler. Çirkinlikleri tamamen gitmiş, hepsi de son derece
güzelleşmişlerdi.
Resûl-i
Ekrem
sallalahu aleyhi
ve sellem
sözlerine şöyle
devam etti:
Beni götüren iki kişi
bana:
- Burası adn
cennetidir, şurası da senin konağındır, dediler. Başımı kaldırıp
baktım, bir de ne göreyim; beyaz buluta benzeyen bir köşk.
- İşte burası
senindir, dediler. Ben o iki kişiye:
- "Allah size büyük
hayırlar ihsan etsin, bırakınız da beni oraya gireyim," dedim.
- Hayır, şimdi değil!
Sen oraya daha sonra gireceksin, dediler. Bunun üzerine ben:
- "Bu gece boyunca
hayret verici çok şey gördüm. Gördüklerimin anlamı nedir?" dedim. Onlar:
- Anlatalım, dediler
ve anlattılar:
- "İlk önce yanına
vardığın kafası taşla yarılan adam var ya, o, Kur'an'ı öğrendiği halde
terkeden ve farz namaz vaktini uyku ile geçiren kimsedir.
Avurdu, burnu ve
gözleri demir çengelle yarılan adam, evinden çıkıp etrafa yalanlar
yayan kişidir.
Fırın içindeki çıplak
erkek ve kadınlar ise, zina eden erkek ve kadınlardır.
Nehirde yüzüp yüzüp
de taş yutan adam, faiz yiyen kişidir.
Yanındaki ateşi
sürekli yakıp, etrafında dolaşıp duran çirkin görünüşlü kişi, cehennemin
görevlisi Mâlik'tir.
Bahçedeki uzun boylu
adam, İbrahim aleyhisselâm'dır. Etrafındaki çocuklar da İslam
fıtratı üzere ölen küçük yavrulardır."
Berkânî'nin
rivayetinde, "fıtrat üzere doğan" kaydı bulunmaktadır.
Müslümanlardan biri:
- Ey Allah'ın elçisi!
Müşrik çocukları da bunlara dahil mi? diye sordu. Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem:
- "Müşriklerin
çocukları da dahildir" buyurdu.
Vücutlarının yarısı
güzel, yarısı çirkin olan adamlara gelince bunlar, güzel işleri kötü
işlere karıştıran kimselerdir. (Ancak) Allah onları bağışlamıştır."
Buhârî, Ta'bîr 48
Buhârî'nin bir başka
rivayetinde Efendimiz'in "Bu gece bana iki adam gelip beni kutsal bir
yere çıkardılar" buyurduğu ve sonra oraya nasıl çıktığını şöyle
anlattığı bildirilmektedir:
"Biz, üstü dar, altı
geniş ve alt kısmında ateş yanan fırına benzer bir deliğin
yanına vardık.
Alevler yükseldikçe
insanlar da
yükseliyor, neredeyse
delikten
çıkacak
hale
geliyorlar,
alevler
sakinleşince dibe
iniyorlardı."
Bu rivayette ,"Orada
çıplak erkekler ve kadınlar bir arada bulunuyorlardı" ifadesi de
bulunmaktadır.
Yine bu rivayette
kesin bir ifade ile "Nihayet kandan bir nehire ulaştık" denilmektedir.
"Nehrin ortasında ayakta duran bir adam, nehrin kenarında da önünde bir
yığın taş bulunan bir başka adam vardı. Nehirdeki adam çıkmak isteyince,
kıyıdaki onun ağzına bir taş atıyor ve onu yerine geri çeviriyordu.
Çıkmak için kenara her gelişinde aynı şeyi yapıyor ağzına bir taş
atıyor, o da geri dönüyordu."
Yine aynı rivayette
şu ifadeler bulunmaktadır:
"O iki kişi beni
ağaca çıkardılar ve beni, daha güzelini hiç görmediğim bir eve
soktular. İçinde yaşlı ve genç insanlar vardı."
"Şu ağzının
parçalandığını gördüğün adam var ya, o yalancının biriydi. Sürekli yalan
söylerdi. Onun yalanları ufukları kaplıyordu. İşte o yalancı adam,
kıyamet gününe kadar böyle azâb olunacaktır."
"Bir de şu başının
ezildiğini gördüğün adam var ya, ona da Allah Kur'an'ı öğretmişti, o
geceleri hep uyku ile geçirip Kur'an okumamış, gündüz de Kur'an'la amel
etmemiştir. Ona da kıyamet gününe kadar böyle azâb edilir."
"Girdiğin birinci ev,
mü'minlerin; şu ev ise, şehidlerin evidir. Ben Cebrâil'im, bu da
Mikâil'dir. Kaldır başını! dedi. Başımı kaldırdım bir de ne göreyim,
üstümde buluta benzer bir şey duruyor. Burası da senin konağındır"
dediler. Ben:
- Bırakın beni, oraya
gireyim, dedim.
- "Hayır, sen henüz
ömrünü tamamlamadın. Onu tamamlayınca konağına gireceksin" dediler.
Buhârî, Cenâiz 93
Açıklamalar
Bu uzun hadîs-i
şerîf, yalan yasağına uymayan kimselerin ölüm sonrasında çekecekleri
azâbın şeklini belirlemesi bakımından burada zikredilmiştir. Ancak
hadis, bunun yanında bir çok konuya da ışık tutmaktadır.
Nevevî'nin hiç bir
kısaltma yapmadan hatta rivayet farklarını da göstermek suretiyle hadisi
zikretmiş olması, hadiste bahis mevzuu edilen konuların tamamını çok
önemli gördüğünden olsa gerektir. Biz de Nevevî merhumun tercihine
uyarak bütün konuları, hadisten öğrendiklerimiz başlığı altında tek tek
ve kısa kısa vermeye çalışacağız. Ancak ondan önce, hadisin anlatım
tarzının bize hatırlatması gereken bir iki önemli noktaya değinmek
istiyoruz.
Bilindiği gibi,
peygamberlerin rüyası haktır, hüküm ifade eder. Bunun misalleri Kur'an-ı
Kerîm'de yer almaktadır.
Rüyâ, peygamberlerin
bilgilendirilme vasıtalarındandır. Bu sebeple Hz. Peygamber'in "rüyamda
gördüm" diye anlattıkları ile ona melek aracılığıyla ya da daha başka
yollarla bildirilenler arasında, bildirim yolu farklılığı dışında,
kesinlik ve gerçeklik bakımından hiçbir fark yoktur. Yani bu hadîs-i
şerîfte anlatılanlar asla bir hikâye değildir.
Hz. Peygamber'in
bilgilendirilmesi olayını sadece melek aracılığı ile bildirilen vahye
(vahy-i metlüv) bağlamak, onunla sınırlı göstermeye kalkışmak kesinlikle
doğru değildir. Allah, dilediği yollarla dilediği gerçekler hakkında
peygamberlerini bilgi sahibi kılar.
Peygamber Efendimiz
bu hadislerinde Cebrâil ve Mîkâil'le beraber değişik olaylara şâhid
olduğunu ve bunlar hakkında onlardan bilgi aldığını açıkca ifade
buyurmaktadır. Bunun rüyada cereyan etmiş olması hiçbir şeyi
değiştirmez. Anlatılanlar bize ulaştırılmış olan kesin gerçeklerdir.
Hadiste anlatılan
cezalandırma şekilleri, kıyamet gününe kadar sürecek olanlardır. Kıyamet
günü görülecek hesab sonrası nelerin olacağı burada yer almış değildir.
Bu da kabir azâbı denilen bir başka gerçeğin varlığını, hatta belli
günahlar için belli şekillerde sürdürüldüğünü göstermektedir.
Nevevî merhumun,
hadisin farklı rivayetlerindeki değişik ifade ve tesbitleri de vermesi,
durumun iyice anlaşılmasına yardımcı olmak içindir.
Peygamberler
dışındaki insanların gördükleri sâdık rüyalar, kendileri için bilgi
ifade eder, sadece onları bağlar. Diğer insanların inanmak
mecburiyetleri yoktur. Kabul eder veya etmezler.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Kur'an'ı
öğrenenlerin onu unutmamak için gayret göstermeleri gerekir. Kur'an'ı
hayat kitabı olarak yaşamayı unutmak elbette çok daha ağır sorumluluklar
doğurur,
2. Namaz konusunda
tenbelliğe yer yoktur. Dinin direği olan namazı terkedenlerin cezası çok
ağırdır.
3. Yalan söylemenin
ölüm sonrasındaki cezası, avurtların, burnun ve gözün enseye kadar demir
kancalarla parçalanmasıdır.
4. Zina haramdır.
5. Fâizin azı çoğu
hepsi haramdır.
6. Güzel amelleri
kötü ve haram işlerle karıştırmamak gerekir.
7. Şehidlerin
âhiretteki makamı gıbta edilecek güzelliktedir.
8. Küçük yaşta ölen
çocuklar cennettedir.
9. Hz. Peygamber'in
makamı çok yücedir.
10. Hz. Peygamber
değişik şekillerde Allah Teâlâ tarafından bilgilendirilmiştir. Daima
gerçeği söyleyen (muhbir-i sâdık) Efendimiz, bizi âhiret hayatı
konusunda da aydınlatmıştır.