Cüzzamın altında yatan çok belirgin birkaç belirti ve semptom vardır. Cüzzam belirti ve semptomları en çok deri dokusu, sinir hücreleri ve mukoza zarlarında görülür.
Cüzzam sırasında ciltte görülebilen belirti ve semptomlar arasında renksiz, uyuşmuş yamalar ile uyuşma, ayak tabanlarında ülserler, kalın, sert veya kuru cilt dokusu, nodüller, yani büyüme, yüzde ağrısız şişlik ve kulaklar ve saç dökülmesi.
Sinir hasarına bağlı cüzzam belirtileri ve semptomları arasında etkilenen ciltte uyuşma, kollarda ve bacaklarda kas güçsüzlüğü veya felç, sinir hücrelerinde kalınlaşma ve yüz sinirleri etkilendiğinde körlüğe yol açabilen göz hastalıkları yer alır.
Cilde ve sinir sistemine verilen hasar, dokunma, sıcaklık veya ağrı algısının azalmasına neden olur. Bu lezyonlar ortaya çıktıktan birkaç hafta sonra iyileşmeyebilirler. Lezyonlar normal insan cilt tonundan daha soluktur veya iltihaplanma nedeniyle kırmızıya dönebilir.
Cüzzam tedavi edilmezse, bu belirti ve semptomlar ilerleyebilir ve daha şiddetli hale gelebilir.
Bugün dünyada cüzzamın üç sınıflandırma sistemi kullanılmaktadır.
İlk sistem, tüberküloit cüzzam, lepromatöz cüzzam ve sınırda cüzzam adı verilen üç farklı cüzzam türünü tanır. İnsanların hastalığa karşı bağışıklık tepkisi, bu sisteme göre sahip oldukları cüzzam tipini belirler.
Tüberküloit cüzzamda kişinin bağışıklık tepkisi iyi ve etkilidir. Bu tür enfeksiyonu olan bir kişide yalnızca birkaç lezyon bulunur. Hastalığın belirti ve semptomları hafiftir ve enfeksiyon oranı da ihmal edilebilir düzeydedir.
Lepromatöz cüzzamda, bir kişinin bağışıklık tepkisi zayıftır. Bu cüzzam türü ayrıca cildi, sinirleri ve diğer organları da etkiler. Topaklar ve yumrular dahil olmak üzere cilt lezyonları yaygındır. Bu tür hastalıklar daha bulaşıcıdır.
Sınırda cüzzamda hem tüberküloit hem de lepromatöz cüzzamın klinik belirtileri görülür. Uzmanlar, bu türün diğer iki tür arasındaki sınırda olduğuna inanıyor.
Cüzzam için ikinci sınıflandırma sistemi, Dünya Sağlık Örgütü’nün sınıflandırma sistemidir. Dünya Sağlık Örgütü, cüzzamı cilt lezyonlarının türüne ve sayısına göre sınıflandırır. Buna göre birinci kategorinin adı pakibasildir. Burada vücutta beş veya daha az lezyon görülebilir ve deriden alınan örneklerde bakteri tespit edilemez. İkinci kategoriye multibacilli denir. Bu kategoride beşten fazla deri lezyonu gözlemlenir veya deriden alınan örneklerde bakteri bulunabilir.
Ridley-Jopling sistemi, cüzzamla ilgili tıbbi ve klinik araştırmalarda kullanılmaktadır. İşte belirti ve semptomların ciddiyetine göre beş sınıflandırma.
Tüberküloit cüzzam sınıfında, bazıları büyük ve uyuşmuş birkaç düz lezyon görülebilir. Sinirlerde çok az hasar var. Bu aşamada lezyonlar kendiliğinden iyileşebilir, aynı şekilde devam edebilir veya daha ağır bir duruma ilerleyebilir.
Sınırda tüberküloit cüzzam, Ridley-Jopling sisteminin ikinci sınıfıdır. Semptomların çoğu tüberküloit cüzzam ile benzerdir, ancak daha fazla lezyon ve daha fazla sinir problemi vardır. Bu aşamadan itibaren cüzzam, tüberküloit bir duruma dönebilir veya başka, daha şiddetli bir forma geçebilir.
Sınırın ortasında kırmızımsı plaklar, hafif uyuşukluk, şişmiş lenf düğümleri veya aşırı sinir hasarıyla ilişkili sorunlar ortaya çıkabilir. Cüzzam bu aşamada gerileyebilir, aynı aşamada kalabilir veya ilerleyerek daha da kötüleşebilir.
Borderline lepromatöz lepra, düz lezyonlar, kabarcıklar, plaklar ve nodüller dahil olmak üzere çok sayıda lezyon gösterir. Sinir hasarının neden olduğu uyuşukluk vücutta daha yaygındır. Bu aşamada cüzzam gerileyebilir, olduğu gibi devam edebilir veya ilerleyip daha şiddetli hale gelebilir.
Lepromatous cüzzam, Ridley-Jopling sisteminin son sınıfıdır. Bu aşamada ciltte çok sayıda bakteri lezyonu ve saç dökülmesi vardır. Ekstremitenin periferik sinirlerinin sinirlerinin kalınlaşması ile sinir sistemi ile ilgili daha ciddi sorunlar gözlenir. Uzuvlarda zayıflık ve vücudun şekil bozukluğu belirgindir. Bu aşamada cüzzam, alt aşamalara geri dönmez.
Ek olarak, Ridley-Jopling sınıflandırma sistemine dahil edilmeyen, belirsiz kökenli cüzzam adı verilen bir cüzzam türü vardır. Bu tür cüzzam, bir kişinin dokunulduğunda hafifçe uyuşan tek bir cilt lezyonuna sahip olduğu çok erken bir cüzzam türü olarak kabul edilir. Kökeni belirlenemeyen cüzzam, nihayetinde doğrudan Ridley-Jopling sisteminde beş tür cüzzamdan biri haline gelebilir.