Transkript
1 Dünya'nın önde gelen bilim tarihçilerinden Prof. Dr. Fuat Sezgin, 24 Ocak 1924'te Bitlis'te doğdu yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Şarkiyat Enstitüsü'nde, "İslami Bilimler ve Oryantalizm" alanında öncü bir yere sahip olan Alman oryantalist Hellmut Ritter ( )'in yanında öğrenim gördü. Hocası'nın, bilimlerin temelinin, "İslam bilimleri"ne dayandığını söylemesiyle bu alana yöneldi. Fuat Sezgin Hoca, o günleri şöyle anlatıyor: "Hocam bir gün bana sordu; kaç saat çalışıyorsunuz? Ben, günde saat çalışıyorum dedim. 'Ne, dedi. Bu tempoyla bir bilim adamı olamazsınız. Eğer bilim adamı olmak istiyorsanız bunu çok daha artırmalısınız' dedi. O, günde 24 saat çalışırdı. Günler uzun olsaydı, daha çok çalışacaktı. Ben ondan sonra çalışmamı, 17 saate çıkardım. Bu, 70 yaşıma girinceye kadar devam etti. 70 yaşımdan sonra, çalışmamı, bir iki saat azalttım. Aşağı yukarı, saat çalışmaya gayret ediyordum." 1951'de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ni bitirdikten sonra, Arap Dili ve Edebiyatı üzerinde doktora yaptı. 1954'te Arap Dili ve Edebiyatı bölümünde, "Buhari'nin Kaynakları" adlı doktora tezini tamamlayarak doçent oldu. Bu teziyle o, hadis kaynağı olarak İslam kültüründe önemli bir yere sahip olan Buhari( )'nin, bilinenin aksine sözlü kaynaklara değil, "yazılı kaynaklara dayandığı" tezini ortaya attı. Bu yazılı kaynakların, İslam'ın erken dönemine; hatta 7. yüzyıla kadar geri gittiğini ortaya koydu. Bu tez, Avrupa merkezli oryantalist çevrelerde hala tartışılmaktadır. Fuat Sezgin Hoca, Doğu Bilimi ve Türkoloji üzerine çalışmalar yapan bilim adamı Alman Carl Brockelmann'ın ( ); "Arap Edebiyatı Tarihi" ve "İslam Milletleri ve Devletleri Tarihi" gibi çalışmalarındaki eksiklikleri fark etmiş ve bunları tamamlamak maksadıyla, 1954 yılında İslam Bilim Tarihi ile ilgilenmeye başlamıştır. Fuat Sezgin Hoca, yıllarında, Almanya'ya gitti.frankfurt Üniversitesi'nde ilkin misafir doçent olarak dersler verdi yılında profesör oldu. Bilimsel çalışmalarının ağırlık noktası, "Arap-İslam Kültürü" nün, "tabii bilimler tarihi alanı"dır yılında fişlerle başladığı çalışmaları, sesini duyurmaya yetti yılında, Kral Faysal mükafatını kazandı. Bu vesileyle Arap dünyasının devlet adamlarıyla tanıştı ve aklından geçen büyük projeyi onlara aktarma imkanı buldu. Düşüncelerinin destek görmesiyle, Fuat Sezgin Hoca, 1982 yılında, J.W.Goethe Üniversitesi'ne bağlı Arap-İslam Bilimleri Tarihi Enstitüsü'nü ve 1983'de de buranın müzesini kurdu. Bu Enstitü'nün, halen direktörlüğünü yürütmektedir. Enstitü'ye bağlı olarak kurduğu müzede, Müslüman bilginler tarafından yapılmış aletlerin ve bilimsel araç ve gereçlerin, yazılı kaynaklara dayanarak yaptırdığı numunelerini(örneklerini) sergilemektedir. Bilimler Tarihi alanında dünyanın sayılı otoritelerinden birisi olan Fuat Sezgin Hoca; Süryanice, İbranice, Latince, Arapça ve Almanca da dahil, 27 dili çok iyi derecede bilmektedir. O, dünyanın neresinde olursa olsun, "İslam Bilim Tarihi" adına; fizik, kimya, biyoloji, hayvancılık, veterinerlik, ziraat, tıp, astronomi, coğrafya gibi bütün bilim dallarına ait bir eser veya orijinal bir aletin varlığını duyunca; bir dedektif gibi, o eserin peşine düşüyordu. Hiçbir masraftan çekinmeden, gerekirse özel uçakla oraya gidiyor. O kitabın değeri ne olursa olsun alıyor ve bulduğu eseri hemen incelemeye başlıyordu. Enstitü'de yapılan çalışmaları; "Geschichte des
2 Arabischen Schrifttums"(Arap-İslam İlimleri Mecmuası)nda yayınlıyordu. Böylece bu dergiansiklopedi, kısa sürede, dünya çapında bir kaynak haline geldi. Bilim tarihçilerinin temel müracaat kaynağı olan ve en son 15. cildi çıkan bu dev eser; halen iğneyle kuyu kazar gibi yazılmaya devam ediliyor. Bir bibliyografya olarak da görülen bu eser; mevcut en sahih kaynaklarla yazılmış bir "İslam Bilim Tarihi"dir. Fuat Sezgin Hoca, Enstitü'de bulunan bütün eserleri, kataloglar halinde yayımlayarak, çok önemli bir hizmete daha imza atıyordu. Böylece, "Wissenchaft und Technik im Islam" (İslam'da Bilim ve Teknoloji) isimli 5 ciltlik eseri, mükemmel bir özet olarak yayınlanmıştı yılında Almanca ve 2004 yılında da Fransızca neşredilen bu muhteşem eserin; 1. cildinde, çok muhtevalı bir giriş ve genel bilim tarihi anlatıldıktan sonra; 2. ciltte astronomi, 3. ciltte coğrafya, denizcilik, saatler, optik ve geometri, 4. ciltte tıp, kimya ve mineraloji, 5. ciltte ise fizik, mekanik, mimari ve harp aletlerinden bahsedilmektedir. Almanca yazılan bu eser, Türkçe'ye de çevrilmiş bulunuyor. İstanbul Gülhane Parkı içindeki Has Ahırlar Binası'nda, Başbakan Tayyip Erdoğan tarafından açılan "İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi"yle, Türk insanı onu yeniden tanıma fırsatı buldu. Müslüman bilim adamlarının buluşları, Prof. Dr. Fuat Sezgin'in uzun araştırmalar sonucu şimdi Gülhane Parkı'ndaki "İslam Bilim ve hazırladığı ve "Wissenchaft und Technic im İslam" Teknoloji Tarihi Müzesi"nde sergilenmektedir. adlı Almanca aslından dilimize,türkiye Bilimler Akademisinin katkılarıyla çevrilen 5 ciltlik "islam'da Bilim ve Teknoloji" isimli eseri. Müze yetkilileri, burada sergilenen 140 eserin büyük bir kısmının orijinal olduğunu, eser sayısının, kısa süre sonra 800'ü bulacağını açıklıyor. Açılan müzede; astronomi, coğrafya, deniz bilimleri, saat teknolojisi, geometri, optik, tıp, kimya, maden, fizik ve mekanik, savaş teknolojisi ve mimarlık dallarında eserler ve aletler sergileniyor. Fuat Sezgin Hoca, Almanya'daki Enstitü'de yaptığı olağanüstü çalışmalarını şöyle anlatıyor: "Bugün bu Estitü'de 800 den fazla alet var. Yavaş yavaş öğreniyordum, bunu da söylemeliyim. Yani bütün bunları, Arapça Farsca, Türkçe yazmalardan çıkardım. Bunların, Latince ve İspanyolca tercümelerini çıkardım. Benden önce bu konuda çalışan oryantalistler olmuş. Onlarda bu konuda araştırmalar yapmışlar. Mesela Prof. Dr. Wideman diye büyük Alman alimi vardır. Bu adamcağız, tam elli sene İslam bilimler tarihi ile uğraştı. Birçok aletleri, o da, yazmalardan buldu. Hatta ilk alet taklidine başlayan kişi, Wideman'dır. Bu aletlerden bir kısmını, İspanya'da, büyük bir kısmını da Almanya'da yaptırıyordum. Bizim bir atölyemiz var. Aletlerin bir kısmının parçalarını, atölyede yapıyoruz. Birçok parçalarını da Mısır'da, yaptırıyoruz, burada birleştirip tamamlıyoruz. "Her aletin yapımının, kendine mahsus bir hikayesi vardır. Mesela bazı saatler var. Takiyyüddin denen bir Osmanlı bilgini vardı. On tane saati tarif eden bir kitap yazmış. Onların ikisini yapmaya gayret ettik. Bunu Türkiye'de, İspanya'da, Hollanda'da, Almanya'da, Mısır'da herkese sordum. Hiç kimse yapamadı. Sonra bir Bremen şehrinde, saatçilikten, profesörlüğe girmiş olan bir astronomi profesörü vardı, ona yaptırdım.
3 "Sabit yıldızlar gök haritasını, bin yıllarında yazılmış bir yazmaya dayanarak yaptık. Çok zordu. Bütün yıldızların bir koordinatları vardır. Bu koordinatları, Kahire'de bir türlü tam veremediler. Astronomi tarihi ile uğraşan, Bremen'de bir Alman bilgini vardı. Ona götürdüm. Biz bir küre yaptık. Küreyi ona gönderdim. Kurşun kalem ile bu resimleri çizerek yıldızların yerlerini belirtti. Bunu alıp, Kahire'ye götürdüm. Ondan sonra bunu işlediler. "Bundan sene evveldi. 9.yüzyılın başında, Halife Me'mun'un yaptırdığı bir harita vardı. Onu,Topkapı Sarayı'nda bulunan bir ansiklopedide keşfettim. Me'mun'un haritası, benim buluşlarımın en önemlisi. Bu haritaya dayanarak, kitabımın coğrafya cildini yazmaya başladım. Coğrafya cildini yazarken, bende herkes gibi, elimizde olan bütün haritaların, Avrupalılar tarafından yapıldığını zannediyordum. Tamamıyle bir karanlık içerisindeydim. Fakat İslam coğrafya tarihi üzerinde çalışmam, 10. yüzyıla uzanınca, benim dünyam değişmeye başladı. Yavaş, yavaş baktım ki, Müslümanlar, "matematik coğrafya"yı kurmuşlar. "Matematik coğrafya" nedir? Dünya haritasının, matematik esaslara; enlem ve boylam derecelerine dayanarak haritalandırılmasıdır. "Dördüncü cilde, bilimler dünyasına sunduğum önemli bir sonuç vardır. O da, Amerika kıtasının, Müslümanlar tarafından keşfedilmiş olması. Müslümanlar tarafından Dünya haritasının yapıldığı ve bu haritaya dayanarak Christophe Colomb'un, Amerika'ya değil, Asya'ya ulaşmak istediği gerçeğine ulaştım." Ödülleri: Kral Faysal Ödülü (1978) Frankfurt am Main Goethe Plaketi (1980) Almanya 1. Derece Federal Hizmet Madalyası (1982) Almanya Üstün Hizmet Madalyası (2001) İran İslami Bilimler Kitap Ödülü (2004) Üyelikleri: Arap Dili Akademisi (Kahire) Arap Dili Akademisi (Şam) Fas Kraliyet Akademisi (Rabat) Arap Dili Akademisi (Bağdat) TÜBA (Türkiye Bilimler Akademisi) Şeref Üyeliği
4 KAPAK Yitik hazinenin peşinde bir medeniyet kâşifi: FUAT SEZGİN 1960 darbesinden sonra ülkesini terk etmek zorunda kalan Prof. Dr. Fuat Sezgin, Almanya da yaptığı çalışmalarla bilim tarihindeki tabuları yıktı: Avrupa medeniyeti, aslında İslam medeniyetinin çocuğudur. 87 yaşına rağmen ışıltıları hiç kaybolmayan gözlerin aydınlattığı, âlim in ciddiyetini yansıtan samimi bir çehre. Boş konuşmaktan hazzetmeyen, yılı 365 gün yaşayan bir azim ve irade insanı. Hedefe ulaşmada engel tanımama, en zor dil engellerini bile inanılmaz bir hız ve suhuletle aşma. Ömrünü, tarihin tozlu arşivlerinde saklanmış kendine ait değerleri bulmaya adama ve bu uğurda ağarmış saçlar O, oryantalist Alman hocası tarafından kulağına fısıldanan gizli hazineyi bulmak için ömrünü bilim tarihine adayan bir ilim adamı. Sıfatlarından biri, Yitik Hazinenin Kâşifi olan Prof. Fuat Sezgin i bu kırık satırlarla anlatmak mümkün değil aslında. Kendi insanının ihmali, Batılı bilim tarihçilerinin ise yok saymasıyla efsane hâline gelen değerleri gün yüzüne çıkaran Sezgin, 1924 te Bitlis te dünyaya gelir. Babası Mehmet Bey, annesi Cemile Feride Hanım. Bir ablası, ağabeyi ve bir de kendisinden küçük erkek kardeşi olan Sezgin, ilkokulu Doğubayazıt ta, ortaokul ve liseyi Erzurum da tamamlar. Dindar bir ailede büyüyen Sezgin e en çok tesir eden kişilerin başında babası ve annesi gelir. Bazen sorarım kendime, Allah a inancım olmasaydı bu dünyaya nasıl tahammül edebilirdim? diye. Bana bu dayanma gücünü veren inancı anne ve babama borçluyum. sözleriyle onları rahmetle anıyor.
5 Lise sonrası 1943 te üniversite tahsili için İstanbul a gelir. Esas merakı matematiktir ve hedefi iyi bir mühendis olmaktır. Fakat bir seminer hayatının akışını değiştirir. Semineri veren dünyanın en önemli oryantalistleri arasında gösterilen Helmut Ritter dir ( ). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Şarkiyat Enstitüsü nde, İslami Bilimler ve Oryantalizm dersleri veren ( ) Ritter in anlattıkları genç Fuat ı çok etkiler. Ömür boyu İnsan, hocasını sırtında yumurta taşıyormuşçasına dikkatli dinlemelidir. sözleriyle yâd edeceği Ritter e tanıştığı anda hayran olmuştur. Edebiyat Fakültesi ne kaydını yaptırır. 33 dil bilen Ritter artık hem dostu hem hocasıdır. Onunla tanıştığı an için Dünyaya yeniden geldiğim andır. diyen Prof. Sezgin, hocasının kendisini talebeliğe kabul etmesini şöyle anlatıyor: Bana, kaç saatimi okumaya ayıracağımı sordu. Öğleden önce 4, öğleden sonra 4 ve akşamdan sonra 4 olmak üzere 12 saat dedim. Bu vaktin doktora diploması almaya ve kitap telif etmeye yeteceğini; ama bir âlim olmaya yetmeyeceğini söyledi. Ne kadar vakit ayırmam gerektiğini sorunca Bütün vaktini ayırman lazım. dedi. Genç Fuat bu teklifi kabul eder. Doğu yu Batı ya taşıyıp yepyeni biçimde tekrar Doğu ya hediye edeceği yolculuğu bu vurucu sözlerle başlar. Günlük çalışma süresini en az olmak üzere 17 saate çıkarır. Sevgisi karşılıksız değildir. Ritter de bu zeki ve çalışkan talebeyi sevmiştir. İslam atomizminden bahsettiği bir seminerinde Sezgin in İslam da önemli bir matematikçi var mı? sorusuna bazı isimler sayarak şu cevabı verir: İslam dünyasında; Yunanlarda ve modern çağlarda Avrupa da tanıdığımız en büyük adlar kadar büyük çok matematikçi yetişmiştir. Sezgin, bu cevap karşısında şoke olur. Hâlbuki, ilkokulda hocası, Müslüman bilginlerin dünyanın bir öküzün boynuzunda taşındığına inandığını anlatmıştı. Oryantalist Ritter ise tam tersini söylüyordu. 17. yüzyıldan itibaren sayıları artan Avrupalı bilim adamları yani oryantalistler dil öğrenerek Arapça, Farsça ve Türkçe kitapların tercüme, yayın ve etüdüne başlamıştır. Bunların ağzından, İslam dünyasının genel bilimler tarihine önemli katkılar yaptığını öğrenmek onu hayrete düşürür. O gece sabaha kadar uyuyamaz. Beynine kırbaç tesiri yapan gerçekler ona bir kararı verdirir: O günden itibaren yapılanları öğrenmeye, mümkünse olanlara bir katkıda bulunmaya karar verdim. Genç yaşıma rağmen İslam Bilimleri Tarihi adlı kitabı yazma sorumluluğunu üzerime aldım. Gece gündüz bunun için çalıştım. Hocası haklıdır. Müslümanların mensup oldukları bir ilim, kültür ve medeniyet dünyası vardır. Kökleri yüzlerce yıl ötesine uzanan sağlam bir medeniyet, görmezden gelinmiş, hakkı yenilmiş, aşağılanmanın yanı sıra bütün yaptıkları elinden alınıp köksüz hâle getirilerek zulme uğratılmıştır. İslam medeniyetinin dünya bilimine yaptığı bütün katkıları, bunun farkında olmayan dünyaya tanıtmayı kararlıdır. Onu ilk günlerde meşgul eden soru İslami rivayetlerin ne zaman başladığı ve yazılı rivayetlerden hangi dönemden itibaren bahsetmenin mümkün olduğu dur. Doğruluğuna emin olduğu hakikati ispatlayacak belgelere, yani yazılı kaynaklara ulaşmak için çalışmalarını ara vermeden sürdürür.
6 Oryantalistlere karşı tek başına 1947 de Edebiyat Fakültesi ni bitirir. Arap Dili ve Edebiyatı üzerinde yaptığı çalışmayla 1951 de doktor unvanı alır te ise Buhari nin Kaynakları isimli çalışmasıyla doçent olur. Doçentlik ça-lışmasında hadis kaynağı olarak İslam kültüründe önemli yere sahip olan Buhari nin ( ), bilinenin aksine yazılı kaynaklara dayandığı tezini ortaya atar. Uydurma tarih olarak nitelendirdiği Rönesans döneminde arsızca ve hiç kaynak gösterilmeden intihal edilen bilimsel değerlere karşılık, İslam dünyasının kaynakların tamamıyla ve-rilmesi esasını ortaya koyan bir kültür dünyası olduğunu söyler. Tezinde bah-settiği yazılı kaynakların, İslam ın erken dönemine, hatta 7. yüzyıla kadar gittiğini ortaya koyarak iddiasını güçlü bir temele dayandırır. Sezgin in 30 yaşında ortaya koyduğu bu tez, Avrupa merkezli oryantalist çevrelerde hâlâ tartışılmakta ve taraftar sayısını artırmaktadır. Fuat Sezgin, öğrenciliği sırasında İslam araştırmacıları için çok meşhur olan Carl Brockelmann ın ( ) 5 ciltlik Arap Edebiyatı Tarihi isimli eserini okur. Bu eser, Avrupa ve İstanbul daki el yazmalarına dayanarak kaleme alınmış bir kitaptır. Yazma eserler hakkında kronolojik malumat veren ve araştırmacılara onlara ulaşma bilgisi sunan kitap, birçok Müslüman yazar hakkında bilgi içermiyordu. Aralıklarla geldiği İstanbul da birer ay kalan Brockelmann ın ömrü eserini daha ileriye taşımaya yetmemişti. Prof. Sezgin, ulaştığı yazılı kaynakların çoğunun eserde yer almadığını görünce yazarlar ve eserlerle ilgili kapsamlı bakış sunacak yeni çalışmasını kafasında olgunlaştırmaya başlar. Genç Fuat ın bir hayat projesi olan bu fikri gerçekten çılgıncaydı. Onlarca yıl sürecek, yüz binlerce eserin incelenmesini gerektirecek ve epey masraflı bu işi tek kişinin yapabilmesi hocası Ritter e göre de imkânsız gibiydi.
7 Brockelmann ın eserinin tamamlanması gerektiğini düşünen tek kişi Fuat Sezgin değildi. Avrupalı oryantalistler de benzer bir niyeti hayata geçirmeye çalışıyordu. Arapça eserlerin tercümelerini yayımlayan Brill Yayınevi nin önderliğinde, 1950 li yıllarda Avrupalı Şarkiyatçılardan oluşan bir ekip aynı işe koyulmuştu. Büyük bir heyetin yardımı ve UNESCO nun maddi desteğiyle Brockelmann ın eserini hem tamamlama hem de daha ileri götürme adına bir ek yazmak istiyorlardı. Prof. Fuat Sezgin, arasında birkaç kez Almanya ya gider. Bonn Üniversitesi nde çalışır. Bu arada Almancayı ders verecek kadar ilerletmiştir. O günlerde çalıştığı enstitünün müdüründen kalması için davet almasına rağmen kabul etmez. Dönüşte Türkiye de Zeki Velidi Togan ile İslam Bilimleri Araştırmaları Enstitüsü nü kurar. İslam Bilimleri Tarihi adlı kitabı yazma konusunda asistanlarla daha hızlı yol almaya başlar. Ama bu arada 27 Mayıs 1960 darbesi olur. O günleri, Abim Yassıada daydı. Kardeşim hapse atılmıştı. Çoluk çocuğu perişandı. sözleriyle özetleyen Sezgin, her şeye rağmen çalışmalarına devam eder. Fakat bir sabah enstitüye giderken gazete satan çocuğun Yazıyor, yazıyor! 147 profesörün üniversiteden atıldığını yazıyor! sözleriyle irkilir. Sonrasını kendisinden dinleyelim: Atılan 147 profesörün arasında 40. veya 50. sıradaydım. Ülkemden ayrılmak istemiyordum. Ama üniversiteden uzaklaştırılınca gitmemin, artık benim iradem dışında olduğunu gördüm. Süleymaniye Kütüphanesi ne gittim ve iki Amerikalı, bir de Frankfurt Üniversitesi nin eski rektörü olan dostlarıma; Üniversiteden çıkarıldım. Bana çalışmalarımı devam ettirecek bir yer bulabilir misiniz? diye mektup yazdım. 30 gün içinde üçünden de olumlu cevap geldi. Ben Frankfurt u tercih ettim. Ayrılacağım akşam, Galata Köprüsü nün Karaköy tarafına gittim dakika Üsküdar a baktım. Güzel bir geceydi; ama gözlerimin yaşını silmek zorunda kaldım. Kızgın değildim, sadece üzgündüm. Almanya ya giderken yanına sadece araştırmalarının yer aldığı iki bavul dolusu fiş ve belgeleri alır yılında Frankfurt Goethe Üniversitesi nde misafir profesör olarak ders vermeye başlar. Derslerinde teorilerini, modellerini ve araştırma projelerini Almanca anlattığı için talebeleri çok mutlu olmuştur. Disiplinli çalışması, işini ciddiye alması ve bunu yaparken örnek bir ahlaki tavır sergilemesi sebebiyle herkes tarafından çok sevilir. Türkiye de kalmış olsaydı belki de birçok entrika, kıskançlık ve ayak oyunlarının döndüğü üniversite ortamında ideallerini gerçekleştiremeyecekti. Almanya da da bilimsel çalışmalarının ağırlık noktası, Arap-İslam kültürünün tabii bilimler tarihi alanıydı. Goethe Üniversitesi nde bu sahadaki zengin kaynaklara kolayca ulaşınca çalışmalarını hızlandırır ve ilahiyat bölümünün açılmasını sağlar te Almanya da doğal bilimler alanında yeni bir Habilitasyon yapar ve bu alanda profesörlük unvanı alır.
8 Bu kitabı başkası yazamazdı Yıl 1966 dır. Brockelmann ın eserini genişletmek için kurulan ekip araştırma yapılacak konuları tespit etmiş ve bilim dünyasına dağıtmıştır. Prof. Sezgin in de konu ile ilgilendiğini öğrenince meraklanırlar. Hollanda Leiden de bir yayınevi Prof. Sezgin i davet eder. Fransız, Alman ve İngiliz 10 dan fazla bilim adamından kurulan heyetçe imtihan edilir. Heyet, Sezgin den etkilenmesine rağmen önyargılarını kıramadığı için Müslüman, Türk birisi bu kitabı yazamaz kanaatinden vazgeçmez. Batılı bir ilim adamı, Sezgin e Alman olmadığın için karşı çıkıyorlar. değerlendirmesini yapar. Sezgin daha bir azimle çalışmalarına devam eder de Arap-İslam İlimleri Tarihi kitabının ilk cildi basılır. Sezgin, oryantalist komitenin baskı sonrası tavrını şöyle özetler: Kitabın basılmış hâlini gördükten sonra bir toplantı daha yaptılar. Bizim devam etmemize lüzum yok diyerek komisyonu lağvettiler. Hocası Ritter e de bir nüsha gönderir. Sezgin e gelen ve eşi tarafından saklanan cevabi mektupta Böyle bir kitabı kimse yazamamıştı, yazmamıştı ve yazamazdı da. ifadeleri yer almaktadır. Hocasının mektubu ona büyük manevi destek olur. Alman bilim adamı Prof. Gerhard Anders onun bu başarısını anlatırken şu ifadeleri kullanıyordu: Şahsen onun kadar istikametli ve bütün hayatını sadece bilimsel çalışmaya adayan çok az kişi tanıyorum. Sezgin bu zor işi tek başına başardı. Sahip olduğu o kadar kapsamlı malzemeler vardı ki Brockelman ın sınırlarını aşmıştı. El-Biruni, el-kindi, Farabi, İbni Sina gibi isimleri Brockelmann gibi sadece bir yan konu olarak ele almayı uygun ve yeterli görünmüyordu. Başta fen bilimleri olmak üzere bütün bilimleri belirli disiplinler altında ele almaya karar vermişti. Prof. Dr. Fuat Sezgin, 1961 yılı Mart ayında Almanya da bir camide 18 yaşında Müslüman olan Ursula Hanım la tanışır. Nişanlanırlar. Sezgin, bilimsel çalışmalarına ara veremediği için nişanlılık
9 biraz uzun sürer ve 1966 yılında evlenirler. Hem hayatının daha düzene girmesi hem de eşinin desteği ile çalışmaları daha verimli hâle gelir. Sezgin in yazdığı müsveddeleri temize geçiren Ursula Hanım, bütün vaktini kitaplar arasında geçiren kocasına kendisini vakfeder. Sezgin duygularını ifade ederken eşinden takdirle bahsediyor: Eşim bana büyük bir kuvvet veriyordu. Ondan dolayı ben Allah a her zaman şükrediyorum. Günde 17 saat çalışma fırsatı veren, bunun için imkân hazırlayan bir hanımı bana bahşettiği için. Sezgin in dünyada aldığım en güzel hediye dediği kızı Hilal 1970 yılında dünyaya gelir. Ailenin tek çocuğu olan ve babasının özelliklerini taşıyan Hilal Sezgin Almanya da yazarlık, gazetecilik ve TV programcılığı yapıyor. Kitabının yayımlanması ve düşüncelerinin destek görmesiyle Fuat Sezgin in önü daha da açılır. Alman Araştırma Cemiyeti kitabını finanse eder. Asistan ve sekreter verir. Ulaştığı saygınlık ona Almanya dışında da kapıların açılmasını sağlar. Kral Faysal Vakfı ndan İslami Bilimler Ödülü nü alır. Bu ödül vesilesiyle Arap dünyasını gezip akademik camia ve bakanlıkların desteğini kazanır. İlerleyen yaşına aldırmadan İslam Bilim Tarihi adına; fizik, kimya, biyoloji, hayvancılık, veterinerlik, ziraat, tıp, astronomi, coğrafya gibi bilim dallarına ait eser veya orijinal aletin varlığını duyunca dünyanın neresinde olursa olsun peşine düşer. Çok sayıda dil bildiği için tercümana ihtiyaç duymadan bulduğu her eseri bizzat inceleyen Sezgin, 60 ın üzerinde ülkede çalışmalar yapar. Bu ülkelerdeki birçok kütüphanenin tozlu raflarındaki eserleri gün yüzüne çıkarıp araştırmacıların ulaşabileceği kaynaklar hâline getirir. Sezgin Hoca, 1982 de Goethe Üniversitesi ne bağlı Arap-İslam Bilimleri Tarihi Enstitüsü nü, bir yıl sonra da müzeyi kurar. Müze, onun İslam dünyasında iyice tanınmasını sağlar. Burada çok büyük bir kütüphane ve Arapça el yazmaların mikrofilm koleksiyonu ve 1300 kadar tıpkıbasımı bulunmaktadır. Sezgin, İslam bilimler tarihi uzmanlık alanını yeniden biçimlendirip yeni bir temele oturtmuştur. Enstitü sayesinde el yazması eser ve bilgiler sistemleştirilerek araştırmaya hazır hâle getirilmiştir. Mesela hangi Müslüman ilim adamlarının coğrafya ile ilgili çalışmalar yaptığını ve hangi kütüphanelerde bu saha ile ilgili eserler bulunduğunu ortaya koyar. Bu araştırmaların toplandığı bilimsel eser yıllar içinde cilt cilt artarak bugün itibariyle 15 cilde ulaşır. Oryantalistlerin başvuru kaynağı hâline gelen eser, mevcut en güvenilir kaynaklarla yazılmış bir İslam Bilim Tarihi dir. Araştırma ve yazmalarını sürdüren Sezgin, 87 yaşında olmasına rağmen eserine son noktayı koymadığı için hâlâ günde 14 saat çalışıyor. Sezgin, yazımı devam eden 16 ve 17. ciltlerin konusunun Arap dilindeki edebi bilimler olduğunu söylüyor. Arapça yazan Müslümanların dilin özelliklerini gözlemleme işinde edebî tenkit ve edebî teoriler geliştirdiklerini belirten Sezgin, Bu alanda biri stil grameri, diğeri de şiir üzerindeki estetik hükümlerin psikolojik izahları diye iki dal ortaya çıkmış. Bunlar benim değil, biri Alman oryantalist MaxWeeisweiler in, diğeri hocam Hellmut Ritter in. Benim bu yöndeki küçük katkım ulaşılan sonuçların biraz daha geniş materyale dayanarak tarihsel gelişmelerini belirtmek olacaktır. diyor.
10 Pratisyen tarihçi! Prof. Sabri Orman ın mükemmel tespitiyle Sezgin aynı zamanda örneği çok nadir görülen pratisyen tarihçi dir. Emekli olmasına rağmen hâlen direktörlüğünü ve çalışmalarını yürüttüğü enstitüye bağlı müzede, tarih kitaplarındaki bilgilerin kitlelere ulaşması için bu bilgilere görsellik kazandırmıştır. Kaybolmuş, örneği kalmamış eserleri, aletleri yeniden vücuda getirmiştir. Müzede bilimsel araç gereçlerin, yazılı kaynaklara dayanarak yapılan örnekleri sergilenmektedir. 800 ü aşkın icadın bire bir modellerinin sergilendiği müze dünyada bir ilktir ve hâlâ benzeri yoktur. Gazeteci olmasına rağmen bu sahada yaptığı çalışmalarla dikkat çeken Reiner Hermann, yazma eserlerin bilim adamlarına hitap ettiğini belirterek İslam medeniyet tarihini anlaşılır hâle getirmek için Müslümanlara bu müzeden daha güzel bir hediye veremezsiniz. Onlara uygarlıklarının 800 yıl sürdüğünü, görkemli olduğunu, utanılacak bir şey olmadığını başka bir şekilde gösteremezsiniz. diyor. Prof. Sezgin, yüz binlerce el yazması eserde tarifleri yapılan; ama bugün kimse tarafından bilinmeyen çok sayıda ilmî buluşla karşılaşır. Bilim ve teknoloji tarihinin bu nâdide eserlerini el yazması kitaplardan çıkarıp önce ne olduklarını ve nasıl çalıştıklarını anlamaya çalışır. Sonrasında ustalara, yapılacak âletin şeklini ve çalışma sistemini anlatarak yol gösterir, birlikte yapmaya başlar. Sergilenen eserlerin orijinalleriyle birebir aynı olması için büyük emek harcar. Çalışır hâldeki usturlablar, tıbbi, mekanik ve astronomik gözlem âletleri ve büyük sulama proje modelleri önyargılarla gelen Avrupalı ziyaretçiler tarafından da merakla ve şaşkınlıkla inceleniyor. Halife Me mun un meşhur dünya haritasının yer aldığı yerküresi, Sufi nin ünlü gökküresi,
11 Takiyüddin in su pompası ve saatleri, dünyanın ilk su torpidosu müzede sergilenen aletler arasında. İslam medeniyetinin çocuğu Fuat Sezgin, eserleri gün yüzüne çıkardığı çalışmalarını şöyle anlatıyor: Burada sergilenen icatlar kitaplarda yer alan icatların yüzde biri bile değil. Benden önce bu konuda çalışan oryantalistler olmuş. Mesela Prof. Dr. Wideman isimli büyük Alman âlimi tam 50 sene İslam bilimler tarihi ile uğraştı. Birçok aleti, yazmalardan buldu. Hatta ilk alet taklidine başlayan kişi, Wideman dır. Bu aletlerden bir kısmını İspanya da, Mısır da ve büyük bir kısmını da Almanya da yaptırıyordum. Parçaları burada birleştirip tamamlıyoruz. Prof. Sezgin, her aletin yapımının, kendine mahsus bir hikâyesi olduğunu söylüyor. Takiyyüddin isimli Osmanlı bilgini, 10 ayrı saat tarif eden bir kitap yazmış. Onların ikisini yapmak ister; fakat Türkiye, İspanya, Hollanda, Almanya ve Mısır da kimse yapamaz. Sonra Bremen şehrinde, saatçilikten profesörlüğe yükselmiş bir astronomi hocası bulur, ona saati yaptırtır. Müzedeki aletlerle ilgili en ilginç anılardan biri de Fas ın başkenti Fas taki su saati. Saat bozuktur ve nasıl çalıştığını oradakiler dâhil kimse bilmemektedir. Tarihten kalan bu problemi çözen kişi de Prof. Sezgin olur. Yazma eserlerden bulduğu su saatinin tarifine göre yeni bir model yaptırarak saatin nasıl çalıştığını göstermiştir. Dünyanın saygı ve destekte kusur etmediği Sezgin in kıymetini en geç anlayan kendi ülkesi oldu. İstanbul Gülhane Parkı içindeki Has Ahırlar Binası nda, 2008 de açılan İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi ile, kendi insanı Fuat Sezgin i yeniden tanıma fırsatı buldu. Müslüman bilim
12 adamlarının buluşlarının 140 kadar orijinal kopyası bu müzede de sergileniyor. Eser sayısı artırılmakta olan müzede astronomi, coğrafya, deniz bilimleri, saat teknolojisi, geometri, optik, tıp, kimya, fizik ve mekanik, savaş teknolojisi ve mimarlık dallarında eser ve aletler sergileniyor. Batılı ilim adamı Prof. Jungraithmeir ilimler tarihi konusunda hiç bilgisi olmayan bir Müslüman ın bu müzeyi ziyaret ederek 2-3 saat içinde İslam bilimleri ve geleneği hakkında izlenim edinebileceğini vurgulayarak, Bilhassa ortaokul öğretmenleri talebeleri ile bu müzeyi ziyaret edip sonuçlarını öğrencileri ile tartışmaları güzel olacaktır. Ayrıca bu araştırmaların ortaya koyduğu sonuçların da ders kitaplarında yer alması gerekir. diyor. Avrupalı ziyaretçilerle görüşmeyi de ihmal etmeyen Fuat Sezgin in temellendirip öne sürdüğü iddialı sözleri beyinlerde iz bırakıyor: Ben, 68 yılımı bu sahayı araştırmaya verdim. Milletler için zaman, bir insanın ömründen ibaret değildir. Her medeniyet kendinden öncekilerin devamıdır. Bugünkü Avrupa medeniyeti de İslam medeniyetinin muayyen bir devirden sonra, başka iktisadi ve jeopolitik şartlar altında ortaya çıkan devamından ibarettir. Avrupa medeniyeti, İslam medeniyetinin çocuğudur. Birçok Avrupalı aydının bunu kabullendiğini memnuniyetle görebiliyorum; ama büyük çoğunluk hâlâ bu hususta bir şey bilmiyor. Kendilerine bazı misaller verdiğinizde bunu dehşetle karşılıyor, inanamıyor. Frankfurt taki müzeyi bina çok küçük olduğu için yılda 30 bin kişinin ziyaret ettiğini söyleyen Sezgin, Müze nin bir örneğinin dünyanın coğrafi merkezi sayılabilecek İstanbul da kurulmasını önemli buluyor. Fuat Sezgin in dil yönü de ayrı bir tez konusudur. Süryanice, İbranice, Latince, Farsça, Arapça ve Almanca çok iyi derecede olmak üzere 27 dil bilen Sezgin in ihtiyaç duyduğu dili 6 ay gibi kısa sürede öğrenebildiği ifade ediliyor. Türklerdeki dil öğrenme zorluğunun gramer bilmemekten kaynaklandığını belirten Sezgin okullardan gramer dersi kaldırıldığı için babasının sarf-ı Türki, yani Türkçe gramer kitabını zorla okuttuğunu ifade ediyor. Sezgin, Dil öğrenmemde gramer mefhumunun kafama yerleşmiş olması büyük kazançtı. Türkiye de çözülecek en büyük problemlerden biri de bu gramer meselesidir. Türk okullarına gramer dersinin tekrar konulması gerekir. diyor. Prof. Sezgin, ilimler tarihi araştırmalarının sadece 5-6 dil bilmekle yapılamayacağını vurguluyor: Ruslar, Fransızlar, Almanlar, İngilizler, Hollandalılar, Polonyalılar bile bu konuda bir şeyler yazmış. Münakaşa etmek için onları okumak lazım. Ben mümkün mertebe o dilleri öğrenmeye çalıştım. Bir kısmını biraz iyi, bir kısmını az öğrendim. Dili öğrenmek için dilin memleketine gitmek şart değil. Dil bana göre önce gözle öğrenilir, sonra kulakla öğrenmek suretiyle geliştirilir. Konuşmak veya kitabı okumak isterseniz masada öğreneceksiniz.
13 Fuat Sezgin Hoca nın eserleri saymakla bitmez. Bütün ciltleri tek tek sayıldığında Coğrafya, Tıp, Matematik, Astronomi, Müzik, Felsefe gibi orijinal eserlerin tıpkıbasımlarını ve bu konuda araştırmalar yapmış Batılı bilim adamlarının çalışmalarının yeniden basımlarını içeren 1300 cilt civarındaki eser Sezgin in ömrünün ne kadar bereketli olduğunu ortaya koyuyor. Sezgin in çalışma odası tam bir kütüphane gibi. Dört duvarı kaplayan farklı boylarda yüzlerce ciltten oluşan kitapların neredeyse hepsi kendi eseri. Vatandaşlık teklifini reddetti Çalışmalarının halk tarafından anlaşılması ve müzedeki eserlerin daha iyi tanınması için İslam da Bilim ve Teknoloji adıyla 5 ciltlik bir çalışmayı 2003 yılında Almanca olarak yayımlar. Bu eser 2004 yılında Fransızcaya, daha sonra Türkçeye, bu yıl da İngilizceye tercüme edilir. Rahat anlaşılabilen eserin 1. cildinde İslam bilim tarihi ve giriş; 2. ciltte astronomi; 3. ciltte coğrafya, denizcilik, saatler, optik ve geometri; 4. ciltte tıp, kimya ve mineraller ve fosil oluşumlar; 5. ciltte ise fizik ve teknik, mimari, savaş tekniği, antik objeler, cam ve seramik sanatından bahsedilmektedir. Prof. Sezgin, ihlaslı bir tekke müridini andıran sade hayatı ile tam bir ilim müridi. Her türlü alayiş ve lüksten uzak çalışma bürosu ise onun âdeta tekkesi gibi. Sezgin Hoca az konuşmak ve az uyumanın yanına az yemeyi de eklemiş. Evden çıkarken çantama sadece küçük bir ekmek parçası koyarak gidiyorum enstitüye. Orada dolabımdan ufak bir peynir parçası veya bir yağsız reçel çıkarır, onunla öğle yemeğini hallederim. Yani 10 dakikayı geçmiyor öğle yemeğim. sözleri onun hayat standardını gösteriyor. Günümüzde alabildiğince israf edilen vaktin ne kadar değerli olduğunu şu sözlerle anlatıyor: Kitapları yazarken bazen yoruluyor ve biraz dinlenmek istiyorum.
14 Fakat zaman geçiyor endişesi ile hemen dinlenmeyi bırakıp kendimi yazmaya zorlarım. Cumartesi-pazar bile saat da enstitüdeyim. Fuat Hoca, Ortaçağ ın İslam medeniyeti ile aydınlatıldığını, dolayısıyla Yunan ve Batı medeniyeti arasındaki kopuk bir halka olmadığını ortaya koymuştur. İleri yaşına rağmen gerçekleştirmek istediği çok sayıda projesi olduğu için hâlâ zamanı yoktur. Ancak bize yaptığı gibi, yine de kapısını çalanları geri çevirmez, muhabbet eder, yeni fikir ve projelerinden bahseder. Mesela heyecanla bize bahsettiği İstanbul da Bilimler Tarihi Enstitüsü kurulması fikrini, çok sayıda ilim ve hayırsever iş adamı da destekleyecektir. Birçok ilmî çalışma ve doktora tezi onun eserlerinde çıkardığı sonuçlar üzerine bina edilmiştir. Medeniyetler çatışması teziyle iki kültür dünyasını birbirinden ayıran zümrelerin karşısında diyalog köprüleri kurmayı ve birlikteliği savunanlara en büyük desteği verenlerin başında gelmektedir. Almanca kaleme aldığı eserleriyle Avrupa daki bilim dünyasına yapmış olduğu büyük hizmeti Almanya tarafından birinci derece federal hizmet madalyasıyla ödüllendirilmiştir. Ama o 50 yıllık ayrılığa rağmen hâlâ Türk vatandaşıdır. Almanya Cumhurbaşkanı Johannes Rau ona bizzat vatandaşlık teklifi yapar. Ama o ülkesinden uzaklaştırılmış ve sahip çıkılmamış olmasına rağmen kabul etmez. Red cevabı karşısında şaşıran ve Niçin? diye soran Cumhurbaşkanı Rau ya verdiği cevap ve bu cevabı anlatırken gözlerinden süzülen gözyaşları onun vatan aşkını ortaya koymaktadır: Ben kendimi vatanımdan hiç ayrı düşünmedim. Ben ne yaptımsa hepsini milletim için yaptım. Gerilemenin sebebi din değildir Müslüman dünyasındaki gerilemeye İslam ın sebep olduğu iddiası doğrulansaydı 60 yılı bulan araştırmalarımda bu gerçeği kabul etmek zorunda kalırdım. Gerileyişin sebebi din değildir. Başka tarihî sebepler var. Müslümanlar, yüzyıllar arasında tüm ilim dallarında önemli buluşlara sahiptir. Papazlar, Müslüman âlimlerin kitaplarını Latinceye tercüme ederek bilimsel gelişmenin ilk adımlarını atıyordu. Avrupa da başka okuma yazma bilen yok gibiydi. Bu arada, Batı bilimini sanıldığının aksine din adamlarına borçlu. Avrupalılar; Sicilya ve Endülüs te tercüme edilen İslam bilginlerinin eserlerini kaynak göstermeden intihal ediyorlardı. Kur an bilim ansiklopedisi değildir İslam a göre bilginin kaynağı bilimdir. İslam dünyasında Kur an ı bilimsel gelişmelerin sonuçlarıyla tefsir etme çalışmalarına tamamıyla karşıyım. Kur an bir bilim ansiklopedisi değil. Kur an insanlara
15 yeni bir iman, yeni bir ahlak getirir. Fakat onun getirdiği yeni bir atmosfer ilmin başka kültür dünyalarından alınanlara nispetle çok ileriye gitmesini sağlamıştır. Amerika yı önce Müslümalar keşfetti Çoğu modern bilimin kuruluşu, yüzyıllarda yaşamış İslam bilginlerine dayanıyor. Portekizlilere mal edilen modern denizcilik bilimi yüzde yüz İslam bilginlerine ait. Modern denizcilik, İslam dünyasının bir malıdır. Avrupalılar, Müslümanlardan bazı ölçümleri öğrendi. Ancak, trigonometri bilgileri yeterli olmadığı için Ekvator a paralel ölçümlerin nasıl yapıldığını bir türlü anlayamadılar. İslam haritaları, 15. asrın başlarında Portekizlilere ulaşmıştı. Ben de herkes gibi, elimizdeki haritaların, Avrupalılar tarafından çizildiğini zannediyordum. Araştırmalarımda Müslümanların matematik coğrafyayı kurduğunu gördüm. Matematik coğrafya dünya haritasının, matematik esaslara; enlem ve boylam derecelerine dayanarak haritalandırılmasıdır. Amerika kıtası, ilk önce Müslümanlar tarafından keşfedilmiştir. Müslümanlar tarafından yapılan dünya haritası ile yola çıkan Kristof Kolomb, Amerika ya değil, Asya ya ulaşmak istiyordu. İslam bilimi, Batı ya nasıl geçti? 11. asırda Tunuslu bir tacir olarak İtalya ya giden, sonradan Constantinus Africanus adını alan kişi, Monte Cassino Manastırı na kapandı. Bu zat, Tunus a gidip 3 yıl sonra İslam bilginlerine ait 25 tıp kitabıyla Salerno ya dönmüştü. Africanus, Manastır a kapandıktan sonra kitapları Latinceye tercüme ettirdi. O kitaplar, ya kendi adıyla veya eski Yunan otoritelerinin adıyla yayımlandı. Çalışkan, becerikli ve kurnaz İtalyanlar, 17. yüzyıla kadar İslam eserlerini, Sicilya adası ve Güney İtalya üzerinden Avrupa ya taşıdı. Ancak, hep kendi isimleriyle yayımladılar. İtalya; İslam medeniyeti ve biliminin Avrupa ya aktarılmasında bir istasyon görevi yaptı. Türkiye deki ahlaki erozyon araştırılmalı Türkiye de beni çok üzen bir değişmeden ziyade menfi mânâda bir gelişme var; o da bana öyle geliyor ki insanlar daha çok materyalist ve vefasız olmaya başladı. Uçuruma gidiş şeklinde olan ahlaki geriliğin üzerinde içtimai realite olarak durulmuyor. Milletimin istikbali bakımından bazen uykum kaçıyor. Türkiye de müspet gelişmeler de var. Fakat bu menfi gelişme üzerinde durmazsak, buna çare aramazsak bilmiyorum memleketimizin 20 sene sonraki geleceği nasıl görünür? İslam dininin ahlaki prensipleri vardır. Bu prensipleri din adamları Müslümanlara tanıtacaktır. Bunları ulaştıracak insanlar, din adamı yok. Din adamı Türkiye de bugüne kadar hatta -gücenmesin yine de beni dinleyecek din adamları- sadece camilerde ibadetten, cennetcehennemden bahsediyor. Fakat İslam ın muazzam içtimai bir müessese olduğunu, onun ahlaki prensipleri olduğunu din adamları ya bilmiyorlar ya da iyi değerlendiremiyorlar.
16 İslam yabancı ilim adamlarına değer verdi Yunanın duraklamaya girmesiyle ilimler tamamen durmuş değildi. Özellikle Akdeniz havzası içerisinde büyük kültür merkezleri vardı. Fakat, bunlar büyük bir yaratıcı hamlede bulunamıyordu. İşte İslamiyet in gelişiyle böyle bir muhit oluştu. İslam tüm kültür merkezlerini kendi içerisinde topladı. Bu ilimlerin temsilcilerini hürmetle karşılayan İslamiyet onlara ecnebi muamelesinde bulunmadı. İlmi teşvik etti. Düşünebiliyor musunuz, çölden gelen bedeviler, bir anda ilme önem veriyor ve okuryazar oluyorlar. Benim kanaatime göre, 8. yüzyılın sonlarına doğru İslam dünyasında gelişen okuma yazma oranı, tüm dünyadaki toplumların okuma yazma oranından daha fazla idi. Müslümanları yanlış düşünce ve kompleksten kurtarmak lazım. Müslümanların kimya, fizik, tıp, sosyoloji ve tarih alanlarında ortaya koyduklarını kimse bilmiyor. Bundan dolayı modern bilim tarihi yeniden yazılmalı.