Sosyal Fobi (SF), utanç verici bir duruma düşmekten, onaylanmayacak bir davranışta bulunmaktan, alay edilmekten, rezil olmaktan, eleştirilmekten, reddedilmekten, beğenilmemekten, olumsuz olarak değerlendirilmekten duyulan korku.SF anksiyete bozukluklarından biridir ve sosyal anksiyete bozukluğu olarak da isimlendirilir. Yunanca kökenli bir kelime olan fobinin bire bir çevirisi korkudur. Fobi kavramı psikolojide irrasyonel (gerçekçi olmayan, akıl dışı) ve aşırı korkular için kullanılır.
Sosyal fobi iki farklı şekilde görülür:
Genel: Korkular hemen her durum için geçerlidir.
Özel: Yalnızca özel bazı durumlar için geçerlidir. (Başkalarının önünde imza atmak, yemek yemek vs gibi.)
SFyi basitçe utangaçlık veya aşırı utangaçlık olarak tanımlamak doğru olmaz. SF utangaçlığın ötesinde utanma korkusudur ve bundan fazlasını da kapsar. Başkalarının beklentilerine fazla önem verme, kendi isteklerini açıkça ortaya koyamama, hayır diyememe, aşırı düzeyde kendinin farkında olma, kendini fazla eleştirme, hataları gözünde büyütme, incelendiği düşüncesiyle kalabalık ortamlarda göz önünde bulunmaktan rahatsızlık duyma gibi eğilimler SFlilerin belirgin nitelikleri olarak sayılabilir. SFnin temelinde onaylanmama korkusu vardır ve „Başkaları ne der?“ sorusu arttıkça SFye yatkınlık da artar.
Panik bozuklugu, Obsesif kompulsif bozukluk, Somatoform bozukluklar, Depresif bozukluklar, Alkol-madde kullanim bozukluklari, Çekingen kisilik bozuklugu.
Sosyal fobinin cocuklardaki gorunumu
Cocuklar tanidik olmadiklari ortamlarda asiri urkek, sessiz, hareketsiz, utangac bir tavir sergileyebilirler. Bazen de boyle bir durumda aglama, anne-babaya yapisircasina sarilma, onlara dokunma, yanlarindan ayrilamama, huysuzca davranislar icine girebilirler. Toplulukla oynanan oyunlara katilmaz, uzaktan bakmakla yetinirhatta bir koseye sinip, kendilerini gizleyerek olanlari izlerler. Oyunlara katilsalar bile digerlerinin sozleri dogrultusunda ve onemli roller almadan hareket eder , oyun kuruculuk yapamazlar. Oynanan oyunlarda geri planda kalirlar. Okula gitmek istemeyip, turlu yakinmalarla evde kalmak isterler.
Toplumda % 2-3 oraninda gorulmektedir. 20 yas oncesi baslamakta olup, daha cok 11-15 yas arasinda ilk belirtilerini gostermektedir. Kadinlarda daha cok gorulmekte, ancak erkekler daha cok meslek sahibi olduklarindan daha cok belirti gostermekte ve daha fazla tedaviye basvurmaktadir.
Cocukluk oykulerinde utangacliklari olan, sosyal acidan baskilanmis yasantilari olanlarda goruldugu gozlenmistir. Arkadaslari ya da buyuklerince kucuk dusurulme ya da cok uzucu, gerilimli bir olayi izleyerek de gelisebildigi saptanmistir. Kisi bu tur uzucu deneyimlerle karsilastikca sosyal fobiyi gelistirebilir. Bazi kisilerde de varolan bazi sosyal beceri eksikliklikleri bu turden olumsuz elestirilere yol acip, ilerleyen donemde sosyal fobiye yol acabilir. Kisinin yetistigi cevreden aldigi egitim ve goreneklerle, hissettigi gerilimi kanalize edis sekli onemlidir. Bazi kisilerde az miktardaki gerilim kisiyi daha cok bir aktiviteye yoneltip, kamcilarken, yeterli guven iliskisinin kurulmadigi , dusunce ve hareket serbestisinin verilmedigi ailelerde bu durum geri cekilmeye ve aktivitelerde bozulmaya yol acar.
Yapilan arastirmalara gore sosyal fobik davranislarin sinir sisteminin dopamin ve serotonin sistemleri ile de iliskili oldugu gorulmustur.Bir arastirmaya gore sosyal fobik kisiler ailelerini daha az ihtimam gosteren, daha reddedici ve anormal derecede fazla koruyucu, kollayici olarak algiladiklarini belirtmislerdir.Bu kisilerin 1. Derece yakinlarinda toplum ortalamasina gore 3 kat daha cok sosyal fobiye rastlanmistir. Ayrica yakin akrabalarda major depresyona da daha fazla rastlanmistir.
Tedavi
Ilac tedavisi yaninda bilimsel- davranisci tedavi uygulanir. Psikoterapide daha aktif basetme mekanizmalarinin kazandirilmasi ve kisinin kendine bakisindaki olumsuz dusunce yapilarinin duzeltilmesi uzerine calisilir.
İşte birkaç örnek:
• Cinsellik
• Sınava girme
• Tartışmaya girişme
• Genel tuvaletlere gitme
• Alışverişte pazarlık etme
• Karşı cinsle iletişim kurma
• Topluluk önünde konuşma
• Genel yerlerde yemek yeme
• Statüsü yüksek biriyle konuşma
• Başkalarının önünde soyunup giyinme…
Tedavi…………….
– Sosyal fobi iyi tanımlanmış bir durumdur ve tedaviye iyi yanıt verir.
– Fobik kaçınma sosyal ortamlarda duyulan anksiyeteden (sıkıntı) kaynaklanır. İlaçla kişinin sosyal ortamlardan duyduğu sıkıntı azalır.
– Genel sosyal fobide ilaç uygulamaları ile başkaları tarafından reddedilme yada eleştiriye maruz bırakılmaya duyulan aşırı hassasiyet azalır.
– İlaç tedavisi bağımlılığa yol açmaz. (Doktor kontrolünde olduğu müddetçe.)
İlaç tedavisinde genellikle depresyonda da kullanılan antidepressanlar kullanılır. En az 6 aylık tedavi önerilir. Ancak bu devrede ilaç kesildiğinde kendiliğinden nüksler görülebilir.Daha uzun süreli kullanım önerilir. Hastaların en sık yaptığı yanlış: sıkıntılar hafiflediğinde ilaç kullanımını aksatmalarıdır. Bu yüzden hastalık belirtileri tekrar ortaya çıktığı için hastalık müzmin (kornik) bir hal almaktadır ve kişinin tedavi olamayacağı gibi yanlış bir kanıya saplamasına neden olmaktadır.