Van gölü martısı
Diyarbakır’da Karacadağ eteğinin kuzey bölümünde yer alan Devegeçidi Baraj Gölünde yılın hemen her mevsimi bulunan ve burada üredikleri sanılan Van gölü martısı (Larus armenicus), çevredeki köylüler tarafından da seviliyor.
Türkiye’de kısmi göçmen bir kuş türü olan ve pek çok ilimizdeki göllerde bulunan Van gölü martısı, Devegeçidi Baraj Gölündeki balıkların yanı sıra Karacadağ’daki kent çöplüğünde de yiyecek ararken görülüyor.
Tanımı
Van gölü martısı gümüş martıdan biraz daha küçük, daha yuvarlak başlı ve dik alınlıdır. Gagası biraz daha kısadır, bu özellikle genç kuşlarda belirgindir, gaga ucu daha küttür.
Erişkinin sırtı koyu kül grisi olup gümüş martıdan koyudur, bacakları turuncumsu sarı, gözü çoğunlukla koyu kahverengidir. Gagasındaki beneği daha iridir ve değişik kalınlıkta siyah bir gaga halkası vardır, bazı yaşlı erişkinlerin gaga halkası bulunmaz. Kışın boyun arkasında ince çizgiler vardır. Uçarken üstten kanat ucundaki siyahın daha geniş ve keskin bir hatla içteki kanat teleklerinden ayrıldığı görülür ve kanat ucunda gümüş martıya kıyasla daha az ayna (1-2) vardır. Kanat altı gümüş martıdan koyudur. Genci ve ilk yıl kışın gümüş martıya son derece benzer, ilk kışında üstü biraz daha grimsi kahverengidir, ancak kanat altında belirgin bir desen vardır, kanat ucuna doğru daha koyu renkli, kanat ortası beyazdır, kanat örtülerinin ucu boyunca uzanan siyah çizgiler koltuk altına kadar uzanır, sonuçta kanat altı diğer benzer martılara kıyasla daha kontrastlıdır. Yaşlanan ergenleri ayırt etmek ancak yapısal özellikleri ve erişkinlere has özelliklerin belirmesiyle mümkündür. El telekleri gümüş martıya kıyasla daha geç tüy dökümüne girer, genç gümüş martılar Mayıs’ta tüy dökmeye başlarken Temmuz başında bile kuşların çoğu el teleklerinin henüz dökmeye başlamamış olurlar.
Habitatı
Diğer martıların aksine daha çok iç bölgelerde görülür. Kalabalık popülasyonlar predator (beslenmek için başka hayvanları parçalayarak yiyen hayvan)’un az olduğu yüksek dağlık göllerde bulunmaktadır. Ülkemizde ise özellikle kalabalık popülasyonlara Tuz gölü , Van Gölü ve Beyşehir göllerinde rastlanır. Diyarbakır’da da Karacadağ’ın kuzeyinde bulunan Devegeçidi Baraj Gölünde iyi bir popülasyonu var (selim Kaya). Van gölü martısı, kışın Doğu Akdeniz kıyılarında da bulunur.
Yayılışı
Gürcistan, Ermenistan, Türkiye ve Batı İran'da dağ göllerinin yanında yuva yapar. En büyük koloniler Ermenistan'daki Sevan Gölü ve Arpilich Gölü'nde görülür. Kısmi göçmendir, birçok kuşla birlikte kışı Türkiye kıyıları, Lübnan ve İsrail'de geçirir. Daha küçük sayılar, Kıbrıs, Mısır ve Basra Körfezi'ne kadar uzanır
Beslenme
Diğer martı türlerinde olduğu gibi balık, midye, su yılanı ve diğer deniz canlıları ile beslenir ayrıca çöplüklerde de beslenir. Diyarbakır kent çöplüğünün toplandığı Karacadağ’daki atık merkezinin üstünde binlercesi uçuşurken görülür (selim kaya).
Biyolojisi
Bir adada ya da göl kıyısında bitki yığınlarından oluşan yuvalarını yaparlar. Genellikle çalılıkların altında, çimenlerin ve taşların arasındadır. Üreme giysisinde gagasının ucunda siyah bir leke belirir. Nisan sonu üç yumurta bırakırlar. Kalabalık koloniler, birbirine yakın yuva yaparlar. Alan savunma davranışları gözlenir. Yavrular, balık, yusufçuk larvası gibi sucul avlarla beslenirler.
Göçü
Van gölü martısı kısmi göçmendir.
Popülasyonu
Türkiye üreme popülasyonu 2.400 çifttir. Ermenistan’da iki gölde (Sevan Gölü ve Arpilich Gölü) 11.000-13.000 çift bulunmaktadır. İran'daki bir gölde 4.000-5.000 çift bulunmaktadır. Dünya populasyonun 20.000 üreyen çift olduğu düşünülmektedir (Liebers ve Helbig, 1999).
Van Gölünde aşırı sıcak ve besin eksikliğinden toplu ölümleri gözlenmiştir.
Davranışları
Topluluk halinde bulunur. Alan savunma davranışı gösterirler.
Yerel Adlar
Diğer ismi: Doğu martısı
Ses-Ötüşü
En yaygın sesleri gümüş martıya benzer, ancak daha genizseldir ve miyavlamaya daha yakındır.
Ayırıcı Tanı
Gümüş martıdan biraz küçüktür, iç bölgelerde gümüş martının yerini alır.
Başı daha yuvarlak, gözleri koyu renkli, gagası daha kısa ve incedir. Üreme giysisinde gagasının ucunda siyah bir leke belirir. Kanatları ve sırtı daha koyu gridir.
Kanat ucunda daha fazla siyah bulunur ve beyaz benekleri daha küçüktür.
(www.gull-research.org/armenicus/05cymay.html,www.acopiancenter.am/boa.asp?id=173 twearth.com/species/armenian-gull turkgull.blogspot.com.tr)