Transkript
1 Fransız seyyah Baptistin Poujoulat nın, yıllarında Anadolu, Mezopotamya ve Mısır a yaptığı seyahati, mektuplar halinde anlattığı kitabından ilginç bilgiler: Mektup 1: Atina nın 1836 daki nüfusu on beş bin Yunanlı ve çoğunluğunu Bavyeralıların teşkil ettiği iki bin beş yüz yabancıdan oluşuyormuş. Genç kral Othon un, eşi prenses Oldembourg ile beraber, Kasım 1836 sonunda Atina ya gelmesi bekleniyormuş. Şubat 1836 da, Kral Othon için büyük bir sarayın inşasına başlamış ama gerekli para olmadığı için iş çok yavaş ilerliyormuş. Herkes gelirken onun gerekli parayı getireceğini düşünüyormuş. Parthenon Perikles in zamanında yapılmış. Parthenon un tamamı, 1687 yılında, Venediklilerin bombardımanında bir kısmı yıkılana kadar, olduğu gibi duruyormuş Kasım ında Parthenon mabedinin ortasında müzeye çevrilmiş çirkin bir cami varmış. Mektup 3: 1837 başlarında, Aydın ve Kütahya sancaklarına yayılmış olarak yaşayan altı yüz civarında Yörük aile varmış. Ekilmemiş arazilerde sürülerini otlatmak karşılığı olarak bu sancakların paşalarına küçük bir vergi öderlermiş. Turgutlu nun 1837 yılındaki nüfusu beş bin kişi imiş. Bunun bini Rum, ellisi Ermeni gerisi de Türk imiş. İki Hıristiyan halkın bir kilisesi, Türklerin ise sekiz camisi varmış. Turgutlu hiçbir paşalığa tabi değilmiş. Buranın vergi gelirleri Padişahın odalıklarına verilirmiş. Büyük İskender, Sardes in arşivinde bulduğu belgelerden, eski Pers valilerinin Yunanlılara Makedonyalılar ile savaşmaları için bağış yaptıklarını öğrenmiş. Demosthen in burada saklanan dokümanlar arasındaki mektupları ona, Atina nın bu büyük hatibinin Asya nın hazinelerini bazen kendi hesabına aktardığını göstermiş. Alaşehir in 1837 yılı başındaki nüfusu on iki bin Türk, üç bin Rum dan oluşuyormuş. Müslümanların sekiz camisi, Hıristiyanların ise iki kilisesi varmış. Denizli, antik zamanlarda yokmuş. Türkler tarafından kurulmuş. Denizli nin 1837 yılındaki nüfusu on beş bin Türk, üç bin Rum ve iki bin Ermeni den oluşuyormuş. Bu tarihten yaklaşık yüz yıl önce, şimdiki şehrin batısında aynı isimli başka bir şehir varmış. Eski Denizli bir depremle yıkılmış. On üç bin kişilik nüfusunun büyük bir kısmı yok olmuş. Kurtulanlar şimdiki Denizli yi kurmuşlar. Mektup 4: Antik Laodice (Eskihisar) Roma imparatorları tarafından Küçük Asya daki eyaletlerinin başşehri olarak seçilmiş. Bu şehir tüylerinin inceliği ile meşhur koyunların yününün satışından büyük bir gelir ediyormuş. Bu koyun cinsi şimdi yok olmuş.
2 Mektup 5: Mektup 6: 1837 yılında, Kuşadası nda Fransız konsolosluğu varmış de Anadolu nun her şehrinde ve çok kullanılan yollar üzerindeki kasabalarda sadece hükümet görevlilerine ve seyahat edenlere tahsis edilmiş atlar varmış. Bir ata, dört km için, o devirdeki Fransız parası ile beş santim ödeniyormuş. Manisa nın 1837 yılındaki nüfusu yetmiş bin Türk, bin Rum, bin Ermeni ve dört yüz Yahudi ailesinden oluşuyormuş de, Papazlı kasabasında hepsi Rumlara ait beş yüz ev varmış. Buradaki Rumlar ektikleri toprağa sahip değillermiş. Önce, ektikleri her iki yüz yirmi beş metrekare tarla için beş kuruş (o zamanki Fransız parası ile bir frank) arazi vergisi, daha sonra da, Manisa valisine elde ettikleri ürünün onda birine tekabül eden bir ürün vergisi öderlermiş. Bu vergi Manisa paşalığındaki her köy için aynı imiş. Küçük Asya nın köylerindeki papazlar sadece papazlık rütbesini satın almakla kalmayıp ayrıca her yıl Alaşehir deki (Philadelphie) Piskoposa işgal ettikleri mevki için altı yüz beş kuruş (takriben 120 frank) öderlermiş. Buradaki papazların hem dini hem de sivil iki görevleri varmış. Papazlar, reayaların hükümete karşı yaptıklarından da sorumlularmış. Papazlı kasabasından dört saat kadar sonra gelen geniş ovada, içinde koni şeklinde topraktan yapılmış sayısız höyüklerin bulunduğu Lidya kral ailelerine ait nekropol bulunuyormuş. Bu antik mezarların içinde bir tanesi hepsinden daha yüksektir. Bu Kresüs ün babası, Alyattes in mezarı imiş. Bu muazzam tümsek, altmış metre yüksekliğindeymiş, çevresi de bin yüz metre imiş. Tarihin babası Herodot, Alyattes in mezarının Lidya daki en yüksek mezar olduğunu ve bunun sadece Mısır daki piramitlerden ve Babil de bulunanlardan daha küçük olduğunu belirtmiş. Mektup 7: Kula nın 1837 deki nüfusu altı bin Türk ve beş yüz Rum dan oluşuyormuş de Hollanda nın İzmir de bir konsolosu varmış. Adı da, Van-Eineps imiş. Takmak, yüz evden oluşan bir Türk köyü imiş. Burası aynı zamanda çevredeki dokuz köyün de bağlı olduğu bölge merkeziymiş. Buranın idarecisinin adı Ahmet Nuri imiş. Aslen Çerkez olan Ahmet Nuri, 1822 yılında genelkurmay başkanı olan Hurşit Paşanın silahtarlığını yapmış. Bu Ahmet Nuri, Arnavutluk taki Yanya şehrinin valisi olan, meşhur Tepedelenli Ali Paşanın konağını yirmi kişilik bir birlikle basıp, onu öldürmüş. Sonra da bu zalim paşanın kafasını İstanbul a götürüp, bizzat kendisi Sultan Mahmut a teslim etmiş. Sultan Mahmut ta ona mükafat olarak içi kürklü bir elbise vermiş. Kendisi 1837 de bu elbiseyi hala giyiyormuş. Mektup 8: Uşak ın 1837 deki nüfusu yirmi bin kişiymiş. Bunun iki bini Ermeni, bin beş yüzü Rum, geri kalanı da Türk müş. Uşak taki Rumlar, aynen Kula ve Göbek teki Rumlarda olduğu gibi, eski ana
3 dillerini tamamen unutmuşlar. Sadece Türkçe konuşuyorlarmış. İncil i Türkçeye çevirmişler, dualarını Türkçe yapıyorlarmış. Papazları bile Homer in dilinden tek kelime bilmiyorlarmış de Kütahya Anadolu daki en büyük paşalığın merkeziymiş. Kütahya nın o zamanki nüfusu yetmiş bin Türk, iki bin Ermeni, bin beş yüz Rum dan oluşuyormuş. Şehrin altı hamamı, dört kervansarayı ve otuz camisi varmış. Hıristiyanların ise üç kilisesi bulunuyormuş. O zaman Toros ordu kumandanı olan Hafız Paşa buradaki valiliği sırasında Asonos tan getirdiği taşlarla Kütahya da büyük bir at eğitim yeri inşa ettirmiş. Eski Rodos valisi olan Dilaver Paşa, Hafız Paşanın yerine Kütahya ya vali olmuş. Mısırlı Mehmet Ali Paşanın oğlu İbrahim Paşa, 2 Şubat 1833 tarihinde bir muhafız alayı, iki süvari alayı ve altı topla Kütahya ya gelmiş. Konya daki galibiyetinden sonra Kütahya ya yaklaşan paşadan korkan halkın bir kısmı Yelce Dağ a kaçmış. Mısırlı paşa halkı sakinleştirmek için ordusunu Porsuk nehri kıyısındaki ovada bırakmış. Sadece on beş kişilik bir süvari birliği ile şehre girmiş. Birkaç gün önce İstanbul a giden vali Rauf Paşanın sarayına yerleşmiş. 16 Nisan 1833 de Kütahya da yapılan bir antlaşma ile Mısırlılar Küçük Asya dan ayrılmışlar. Mektup 9: 1837 yılında Eskişehir in nüfusu iki yüz Türk ailesinden oluşuyormuş. Şehrin iki kervansarayı, dört camisi varmış. Bu camilerden birinde Ertuğrul un oğlu Osman ın eşi güzel Malhatun un babası büyük şeyh, Edebali nin mezarı bulunuyor. Şehir iki kısma bölünmüş. Eskişehir in meşhur kaplıcaları şehrin aşağı bölgesinden çıkıyormuş. Lüle taşından yapılmış pipo başları o devirde de meşhurmuş ve genellikle Almanya ya gönderiliyormuş. Birinci Haçlı seferi zamanında Godefroy de Bouillon un ordusu ile Kılıçaslan ın ordusu 1 Temmuz 1097 de Eskişehir ovasında savaşmışlar. Bu savaşı Haçlılar kazanmış. İnönü adlı kasabanın adı, civarda bulunan, mezar olarak kullanılmış çok sayıdaki mağaradan dolayı delmektedir. (İn/Mağara-Önü) de Söğüt, yüz Türk ve elli Rum ailesinden oluşan karma bir köymüş. Osmanlı imparatorluğunu kuran Osman ın babası Ertuğrul un kabri Söğüt ün on beş dakika kuzeyinde üzerinde kurşun kaplı bir kubbe ve altın renkli hilal olan bir mozolede bulunuyor. O devirde İstanbul dan Mekke ye giden hacılar Ertuğrul un mezarı önünde durup kendisine dua ederlermiş. Osman 1326 senesinde, yetmiş yaşında Söğüt te ölmüş. Ölmeden az önce, oğlu Orhan ın Bursa yı ele geçirdiğini öğrenmiş. Ölüm döşeğinde, cenazesinin Bursa ya götürülmesini ve bu şehre gömülmesini vasiyet etmiş. Mektup 10: 1837 de kenarlarında güzel ağaçlar ve evlerin bulunduğu iki akarsu Bursa yı dört bölgeye ayırıyormuş. Bu bölgelerin her biri şehirde yaşayan dört ayrı halkın biri tarafından kullanılıyormuş. Küçük Asya da yolları buradakiler kadar geniş, buradakiler kadar bakımlı ve temiz başka bir şehir yokmuş.
4 İstanbul un başlattığı kıyafet reformu Bursa da pek bir şey değiştirmemiş. Türkler başlarında şişkin, kocaman beyaz veya yeşil bir türban, Ermeniler şapka olarak ters çevrilmiş tencereye benzeyen kestane rengi bir kalpak kullanıyorlarmış. Rumlar ve Yahudiler siyah bir elbise giyip mavi bir türban takıyorlarmış. Gayrimüslimlerin turbanda kullanabilecekleri tek renk mavi imiş. Bursa nın o zamanki nüfusu yüz bin civarında imiş. Bunun doksan bini Türk, beş bini Rum, üç bini Ermeni, iki bini ise Yahudi imiş. Burada Türklerin yüz elli camisi, Rumların üç, Ermenilerin de bir kilisesi varmış. Yahudilerin ise sinagogu bulunmuyormuş. Bursa, 2inci Mehmet in İstanbul un fethine kadar imparatorluğun başşehri imiş. Osman ın soyundan gelen daha önceki altı padişahın mezarları Bursa daymış. Osman ın oğlu Orhan ın, eşlerinin, onların iki oğullarının ve çocuklarının mezarları antik Prusias ın ilk kurulduğu kayalık bir tepenin üzerindeki büyük bir yapının içindeymiş. Burası eskiden kilise olarak yapılmış. İç duvarlarında mozaikle yapılmış haçları hala görmek mümkünmüş. Edirne yi, Sırbistan ı ve Arnavutluk u fetheden Murat ın kabri, şehrin dört km batısındaki Çekirge köyünde, çok güzel bir mozoledeymiş. Yıldırım Beyazıt ın mezarı, Yenişehir den Bursa ya gidişte sol kolda, kendisinin yaptırdığı büyük beyaz mermer caminin yanındaymış. Beyazıt, Bursa da değil, Alaşehir de öldü. Oğlu Musa, babasının cenazesini Bursa ya nakil iznini Timur dan almış. Çok sayıda vezirin, müftünün ve dervişin mezarı Uludağ ın eteğindeymiş. Bursa daki en kutsal türbe, Sultan Emir Veli diye adlandırılan, Şeyh Şemseddin Mehmet Bin Ali nin türbesiymiş. Kendisi daha çok Sultan Emir-i-Veli diye bilinirmiş. Padişahların türbeleri kadar güzel olan bu yapı, Bursa nın güneyinde, on beş dakikalık bir mesafede bir tepenin üzerindeymiş. Eski çağdaki bir Yunan inancı Bursa kaplıcalarını meşhur etmiş. Herkül, en gözde oğlu Hylas ı, istemeyerek öldürdükten sonra üzerine bulaşan kanları buradaki sularla yıkamış. Bu kaplıcaların suları çok şifalı ve çok sıcakmış. Bunlardan birine, sıcaklığından dolayı halk Eşek terleten adını vermiş. Kaplıcaların en büyüğü ve en önemlisinin adı Eski Kaplıcaymış. Burası Yunanlılardan kalmaymış. Eski Kaplıcanın beyaz mermerden yapılmış sekiz güzel sütunun taşıdığı çok büyük bir kubbesi varmış. Işık kubbedeki küçük deliklerden giriyormuş. Bütün kaplıcalar o devirde devlete aitmiş ve giriş ücreti düşükmüş. Askerlerden ve fakirlerden sadece üç para alınıyormuş (O devirdeki Fransız parası ile takriben dört santim). Mektup 11: Gemlik 1837 de Türk ve Rumların yaşadığı büyük bir kasaba imiş. Civardaki zengin ormanlardan kereste temini kolay olduğu için Osmanlı bahriyesi burada harp gemilerinin yapımı için bir tersane kurmuş. Birinci Haçlı Seferi zamanında Gautier ve Foucher d Orleans kumandasındaki Haçlılarla İznik sultanı Kılıçaslan arasında, 1097 de bir savaş olmuş. On beş bin Hıristiyan askerin yok olduğu bu kanlı savaş İznik in yirmi dört km batısında yapılmış. O zamanki savaş alanında şimdi Pazarköy adlı bir şehir varmış. Godefroy un İznik ten geçişinden bir buçuk asır sonra, bir Fransız kralı, 7inci Louis, ordusu ile İznik şehrinin karşısında kamp yapmış. Çadırında kabul ettiği Alman imparatoru Konrad ın temsilcileri
5 kendisine Alman Haçlılarının Bizans imparatoru Manuel tarafından görevlendirilen bir hain tarafından Laodice dağlarına nasıl götürüldüğünü ve orada Türkler tarafından merhametsizce nasıl katledildiklerini anlatmış. Daha sonra Alman imparatoru üstü başı kan içinde, geriye kalan birkaç adamı ile kralın huzuruna gelmiş. İki kral birbirine sarılıp üzüntü içinde gözyaşları dökerek öpüşmüşler. Konrad ın anlattıkları kralı çok üzmüş. Ama bu olaydan bir ay sonra, bu seferde Fransız kralı 7inci Louis, Cadmus dağından geçerken yenilip yok edilen ordusunun kaderi için gözyaşı dökmüş. İznik (Nice) kilisesinde, birincisi 325 yılında Constantin zamanında, ikincisi, 787 yılında imparatoriçe İren zamanında iki önemli din bilginleri toplantısı yapılmış. Karamürsel kasabası, Mürsel adını, bu bölgeyi Rumlardan fetheden Orhan ın en önemli komutanlarından biri olan Mürsel den almış. Gösterdiği kahramanlıklardan dolayı Mürsel e Kara lakabı verilmiş. Kendisi de bu lakabı alan Osman dan sonra Kara adı, bir ün ve şeref sıfatı haline gelmiş. Mektup 12: 1987 de, İstanbul daki antik üç su deposunun durumu şu durumdaymış: Birincisi, yani Constantin deposuna o zamanda haşmetli Valens su kemeri üzerinden Cydaris in suyu geliyormuş. Bu deponun kubbeli, çok büyük tavanını taşıyan Korient tarzındaki mermer sütunların adedini saymak için bir kayığa binmek gerekiyormuş. İkincisinde, yani Philoxenus deposunda su bulunmuyormuş. Bu depo, o sırada ipek ipliği üreticileri tarafından kullanılıyormuş. Her ne kadar, üç yüz on iki sütunu varsa da, Türkler buraya bin bir sütunlu su deposu diyorlarmış. Hepsinden daha küçük olan üçüncü depo terkedilmiş. Kullanılmıyormuş. Mektup 13: Yanyalı Ali Paşa nın ve oğullarının kellelerinin gömülü olduğu mezar Silivrikapı da imiş de, Müslüman olmayan bir kimse sadrazam fermanı olmadan Ayasofya camisine giremezmiş. Jüstinien tarafından buraya yaptırılan ilk kilise daha sonra yanıp yıkılmış. Ayasofya nın temelleri o kilisenin yerine kazılmış. On bin işçi, altı yıl çalışarak bu harika inşaatı tamamlamış. Yeni kilise gösterişli bir merasimle 22 Eylül 537 de imparator Jüstinien tarafından açılmış. Açılış töreninde arabasının önünde yürüyen Jüstinien, neşesini saklayamayıp halkın önünde şöyle bağırmış: Tanrım, bu büyük eseri tamamlamaya beni layık gördüğün için sana hamdolsun. Süleyman, seni geçtim. Ayasofya da kullanılan sütunların bazısı, Aurelien tarafından yapılan Roma daki Soleil mabedine aitmiş. Bu sütunlar eskiden Efes e getirilmiş. Muhtemelen antik Doğu nun en harika yapılarından biri olan Dian mabedinde kullanılmış. Diğer sütunlar ise Küçük Asya daki mabetlerden, Archipel adalarından, Yunanistan ve Mısır dan getirilmiş. Bu kilise İsa nın şerefine inşa edilmiş ve Gibbon un dediği gibi putperestliğin ganimetleri ile süslenmiş. Süleymaniye Camisi 1466 yılında yapılmış. İnşaatında Calcedoin deki Sainte-Euphemie kilisesinin malzemeleri kullanılmış. Büyükelçilerin bile Eyüpsultan camisini gezmesine müsaade edilmiyormuş. Avrupa da taç giymeye tekabül eden yeni padişahların kılıç kuşanmada kullandıkları kılıç, Eyüp teki bu camide saklanıyormuş.
6 1837 de İstanbul da bir esir pazarı varmış. Rusya, Karadeniz üzerinden esir ticaretini resmen yasakladıktan sonra İstanbul da beyaz Çerkez ve Gürcü esir bulmak gittikçe zorlaşmış. Artık beyaz esirlerin satıldığı halka açık yer yokmuş. Kaçırılıp gizli satılan bir Gürcü kıza otuz bin kuruş kadar para ödeniyormuş. Bu, o zamanki Fransız parası ile yedi bin beş yüz frank tutuyormuş. Mektup 15: Ekim 1836 da Gelibolu da büyük bir yangın çıkmış. Şehrin yarısı yanmış de Gelibolu da Fransız konsolosluğu varmış. Konsolosun adı M. Battu imiş. Haziran 1837 de İzmir ve civarında halkı korkunç şekilde kırıp geçiren bir veba salgını çıkmış. Şehirde günde beş yüz kişi ölüyormuş. Mektup 17: 1837 de Ankara da yirmi bin Türk, üç bin Katolik Ermeni, yedi yüz Rum ve beş yüz Yahudi yaşıyormuş. Bir asır önce buradan geçen Tournefort, Ankara da kırk bin Türk, beş bin Ermeni ve altı yüz Rum bulmuş. Yüz yıl içinde şehrin nüfusu yarıya inmiş. Türkler kötü giyiniyorlarmış. Rumların, Ermenilerin ve Yahudilerin üzerinde yırtık pırtık elbiseler varmış. Ankara, seyyahın o zamana kadar gördüğü şehirler arasında, İzmit ten sonraki en fakir şehirmiş. Ankara kalesinin en yüksek yerindeki, dört kenarında çatı pencereleri olan kare şeklindeki burcun içi yığılmış vaziyette mızraklar, oklar, zırh kalıntıları ve örme zırhlarla kaplı imiş. Bu silahların, Haçlılarla yapılan büyük savaştan geriye kalan silahlar olduğu tahmin ediliyormuş. Timurlenk, Asyalı bir fatihti. Yakıp yıkma tutkusu, kana susamışlık, onu hiçbir zaman dine ve ilme olan aşkından mahrum etmemiş. Hiçbir barbar, hiçbir savaşçı Timurlenk'ten daha fazla kan dökmemiş ondan daha fazla tahribat yapmamış. Geçtiği yerlerde, şehirleri ve halkları yok etmiş. Korkunç zaferlerini mağlup ettiklerinin cesetlerinden piramitler ve kuleler yaparak kutlama adeti varmış. İşte bu adam, bir halkı ölüme mahkum ettiğinde veya bir şehri yıkmaya karar verdiğinde, her zaman din adamlarının, bilim adamlarının ve hukukçuların hayatını bağışlamış, evlerine zarar vermemiş. Onun için ilim ve sanat kültürü en güçlü unvanlarmış Timurlenk, Kuran, ilim ve dahiler karşısında her zaman barbarlıktan vazgeçermiş. Timurlenk, bu cephesi ile Büyük İskender e benzermiş. İnsan haklarını korkunç şekilde ihlal eden Timurlenk, mührüne adaletin, kurtuluşun yegane prensibi olduğu cümlesini yazdırmış. Geçtiği yerlerin hiçbirinde arkasında ayakta duran bir tek güzel abide bırakmamış. Başşehri Semerkant a her geri gelişinde yeni saraylar, yeni parklar yaptırmış. Geçtiği her yerde harabeler bırakmış ama kendi şehrinde harikalar yaratmış. Sanki Semerkant tan başka bir yerde buradakinden daha büyük, daha güzel bir eser bulunmasını istemiyor gibiymiş. Fatih denen krallar arasında hiç biri, onun kadar çok krallığı emri altına almış ve dünya imparatorluğu hayaline onun kadar yaklaşmış. Mektup 18: 1837 de Küçük Asya daki Türkmen nüfusunun yüz bin kişi olduğu tahmin edilmekteymiş. Maraş, Halep ve Şam Paşalıklarında da Türkmenler varmış ama oradakilerin nüfusu kırk bini
7 geçmemekteymiş. Bu halk asırlar boyunca babadan gördükleri hayat tarzını hiç değiştirmemiş. Türkmenlerin asil ve cömert bir karakteri varmış. Bir seyyah, Türkmenlerden yatacak bir yer veya yiyecek bir şey isterse, bu ricaları sanki dini bir görevmiş gibi yerine getirilirmiş. Türkmenler Sünni mezhebindenmiş. Hükümete hiç vergi ödemezler, sadece kendi sürülerinin geliri ile geçinirlermiş de Yozgat ta beş bin Türk, bin Rum ve bin Ermeni yaşıyormuş. Yozgat, Anadolu daki en kuvvetli derebeylerden meşhur Çapanoğlu nun kaldığı yermiş. Türkmen asıllı olan Çapanoğlu nun ailesi Osmanlıların Anadolu yu fethinden beri bu bölgeye hakim olmuşlar. Kontrolleri altındaki bölge batıda Kızılırmak a, kuzeyde Zile ye uzanıyormuş. Tokat, Çapanoğlu hakimiyetini tanımış. Güneyde Kayseri ye kadar bütün Kapados bölgesine de hakimmiş. Kontrolü altındaki bölgede yaşayan halk 1837 de bile onun hatırasını şükranla anıyormuş. Çapanoğlu Babıali nin emirlerine boyun eğmek istememiş. Bunun üzerine padişah 1814 de buraya bir ordu göndermiş. Çapanoğlu kahramanca dayanmasına rağmen hiç ümit kalmayınca kuşatılmış sarayında ölümü kabul etmiş. Ölümünden sonra kontrolü altındaki bölgeler eski zenginliklerini ve canlılıklarını kaybetmişler de Kayseri nin nüfusu dokuz bin Türk, altı bin Ermeni ve dört bin Rum dan oluşmaktaymış. Şehrin içindeki binaların birçoğu ve surları 1834 yılındaki depremde yıkılmış. Dört bin kişi evlerin enkazı altında kalmış. Camiler, kiliseler, kervansaraylar kısmen yıkılmış. Erciyes dağının güneyindeki birçok köy tamimiyle yıkılmış. Komtzi adlı bir kasabanın bulunduğu yerde, suyu tuzlu bir göl oluşmuş. Şehrin çevresi dört mil uzunluğunda surlarla çevriliymiş. Çökmüş koruma duvarları dışında, içi kokuşmuş su ile dolu bir hendek bulunuyormuş. Evleri taştan yapılmış ve genellikle iki katlıymış. Yolları çok darmış. Anadolu daki en güzel camilerden biri olan Avat camisinin bir kısmı depremden yıkılmış. Kayseri nin etrafı kömür renginde tozlu bir toprakla çevriliymiş de Sivas, küçük Ermenistan ın başşehriymiş. Büyük Selahattin tarafından üç yüz yıl önce tekrar inşa edilen Sivas, Küçük Asya nın en büyük, en zengin şehirlerinden biriymiş. O zamanlar burada yüz elli bin kişi yaşarmış. Türk, Ermeni ve Rumlardan oluşan şimdiki nüfusu ise on beş bini geçmiyormuş. Timurlenk 1400 yılında, on sekiz günlük bir kuşatmadan sonra Sivas ı ele geçirmiş görülmemiş bir katliam yapmış. Mektup 19: 1837 de, Sivas ın güneydoğu yönünde, sekiz saatlik bir mesafede, altmış evlik Dikilitaş adlı bir Türk köyü varmış. Bu köy vergi ödemezmiş. Buna karşılık, Malatya ya gidecek yolcuları Kürtlerin saldırısından korumak için muhafız vermekle yükümlüymüş. Muhafızlara bu iş için para ödenmiyormuş, sadece küçük bir bahşiş veriliyormuş. Dini, vatanı ve rütbesi ne olursa olsun bir yabancı hiç para vermeden üç gün müddetle bu köyde yiyip, içip, kalabiliyormuş Yabancıların kalacağı yerin kapısının üzerinde şunlar yazıyormuş: Merhametli ve affedici Tanrı adına yabancılar burada kalabilir de,eski Malatya (antik Meliten) tamamen yıkılmış durumdaymış. Çevresi dört km olan koruma duvarları her yerde çökmüş. Koruma hendekleri yarı yarıya dolmuş. Burada sadece elli civarında Türk aile yaşıyormuş. Osmanlılar zamanla eski Malatya yı tamamen terk edip, güneyde, iki saatlik bir mesafede Yeni Malatya yı kurmuşlar. Yeni Malatya ya ilerlerken karşıda Mursul dağı görülüyormuş. Bu çıplak, üzerinde hiçbir şey yetişmeyen dağ ile eteklerindeki göz alıcı yeşillik insanı şaşırtan bir zıtlık
8 oluşturuyormuş. Yeni Malatya, büyük bir çölün ortasına kurulmuş harika bir vaha gibiymiş. Buraya gelirken ilk göze çarpan şehrin görünüşünü saklayan çok büyük bahçelermiş. Şehir sanki yeşillikler içinde saklanmış gibiymiş. Şehir, etrafa dağılmış çok sayıda villadan oluşuyormuş. Yeni şehirde on beş bin Türk ve beş bin Ermeni yaşıyormuş. Bütün evler topraktan yapılmış ve tek katlıymış. Çevrelerinde çamurdan yapılmış alçak duvarları olan yüz metrekarelik bahçeler varmış. Mektup 20: 1837 de Kürdistan bölgesi, Ermenistan ın güneyinde, kuzeybatıdan güneydoğuya doğru uzanan üç yüz seksen km uzunluğunda, iki yüz km genişliğinde bir bölgeymiş. Bu bölgede zengin otlaklar ve verimli araziler varmış. Bu bölgedeki Kürtlerin büyük çoğunluğu çadırlarda değil büyük şehirlerde ve kasabalarda yaşıyorlarmış. Bu şehirlerden Herezur un nüfusu sekiz bin, antik adı Arbelles olan Erbil de dört bin kişi yaşıyormuş. Zagros sıradağları Kürtlerin doğudaki sınırı oluyormuş. Arap çölleri Kürt bölgesinin güney sınırını, Harput bölgesi kuzey sınırını, Alacadağ da, batı sınırını oluşturuyormuş. O tarihte Alacadağ bölgesinde sadece Kürtler yaşıyormuş. En olanaklı bilgilere göre Kürtlerin nüfusu üç milyon civarındaymış. Bu nüfusun takriben yüz binini Hıristiyan Nesturiler oluşturuyormuş. Diğer Kürtler, Şii tarikatına bağlıymışlar ama onların Müslümanlığı Mages inancına benzeyen bazı takıntılarla karışmış. Müslüman Kürtlerin camileri yokmuş. Namaz kılmıyorlar, Ramazanda oruç tutmuyorlar, Hacca hiç gitmiyorlarmış. Kürtler, Xenophon un dediği gibi, Kadük soyundan geliyorlarmış. Kadükler, kralın gücüne ve eski Pers valilerinin askerlerine her zaman kafa tutarlarmış. Kürtler, bu isyan etme ve özgür olma ruhunu 1837 de de kusursuz koruyorlarmış. Mektup 21: Reşit Paşa 1836 yılında Sivas valisi imiş. Eylül 1836 da padişahtan ordunun başında Kürt ve Yezidi bölgesine ilerlemesi emrini almış. Bağdat tan Ali Rıza Paşa, Musul dan Mehmet Paşa kendisine katılmış. Kırk bin kişilik Osmanlı ordusu isyancıların elindeki Cezire, Urde, Telefar ve Sincar daki kalelere hücum etmişler. Kürtler ele geçirdikleri Türklere çok acımasız davranmışlar. Gözlerini oymuşlar. Tırnaklarını sökmüşler. Canlı canlı yakmışlar. Osmanlı paşaları da Kürtlerin bu barbarlığına, Kürt esirleri kazığa oturtarak karşılık vermişler. Karşılıklı korkunç cezalandırmalar üç ay sürmüş. Silahlı çatışmada ve işkencede on bin kadar Kürt hayatını kaybetmiş. Bu müddet zarfında Osmanlı ordusu da dört bin kayıp vermiş. Sayısız Kürt köyü talan edilmiş, yakılmış. Mehmet Reşit Paşa, Ocak 1837 de Diyarbakır yakınında ateşli bir hastalıktan ölmüş. Padişah ordu komutanlığına Hafız Paşa yı getirmiş. Savaş hiç aralıksız devam etmiş. Hafız Paşa nın Mezopotamya seferi büyük başarı ile sonuçlanmış. On beş bin Kürt'ü savaş dışı bıraktıktan sonra altı bin Kürt ailesini Diyarbakır a taşımış ve ekmeleri için toprak vermiş. Hafız Paşa Cezire'de asayişi tesis ettikten sonra bu bölgeden ayrılmadan önce planlarını bizzat kendisinin çizdiği bir kışlanın inşaatını hemen başlatmış. Ayrıca Telafar ve çevresinden beş yüz kişiyi askere alıp Osmanlı birliklerine katmış. Bu parlak başarıdan sonra birliklerini Alacadağ daki Kürtlerin üzerine yönlendirmiş.
9 Bu kitabın yazarı, 24 Ağustos 1837 de, Malatya dan ayrıldıktan iki buçuk saat sonra, yüz Türk evinden oluşan Erket adlı bir köye gelmiş. Dört saat sonra da, Argah adlı Kürt köyüne ulaşmış. Bu köy yüksek bir tepenin üzerinde bulunuyormuş. Argah halkı Osmanlı ordusuna karşı koymadan teslim olduğu için onlara kötü bir şey yapılmamış. Argah a yüz adım mesafede, gölgelik hiçbir yerin olmadığı tozlu bir toprağın üzerinde, her yaştan kadın, erkek, dört bin esir Kürt oturmuş bekliyorlarmış. Yakıcı güneşten korunmak için yüzlerini tozla kaplamışlar. Bu zavallılar dört günden beri burada imişler. Yiyecek olarak herkese sadece bir parça siyah ekmek ve yakındaki dereden getirilen su veriliyormuş. Son üç gün içinde yirmi kadar çocuk ölmüş. Bu dört bin Kürt, altı yüz asker tarafından denetim altında tutuluyormuş. Buradaki albay, komutandan emir beklediğini, gelecek talimata göre bu zavallıları ya Malatya ya, ya da başka bir yere götüreceğini söylemiş. Esir Kürtler artık ölüme mahkum edilmiyor, Hafız Paşa nın projesine göre kendi paşalığına bağlı değişik köylere yerleştirilip, ekmeleri için kendilerine toprak veriliyormuş. Yazar, Osmanlı karargahına giderken yolda Osmanlı ordusu tarafından tahrip edilmiş on beş Kürt köyü saymış. Savaştan dolayı isyancıların ektikleri buğday ve arpaları hasat etmeye imkan bulamadıkları tarlalar görmüş. O sene, bu bölgede çok büyük bir tahıl kaybı olacağı tahmin ediliyormuş. Hafız Paşa nın kampı, aralarında yollar olacak şekilde dizilmiş altı yüz çadırdan oluşuyormuş. Bu çadırlar bin beş yüz kişilik bir süvari alayı ve her biri bin sekiz yüz kişilik, iki piyade alayından oluşan toplam beş bin dört yüz asker tarafından kullanılıyormuş. Bu askerler Hafız Paşa kumandasındaki bu bölgede operasyonlar yapan yirmi bin kişilik ordunun bir parçası imiş. Üzerleri mavi, beyaz, siyah, gri ve yeşil renklerden oluşan çadırlar renklerine göre gruplanmış. Her birinin üzerinde ay şeklinde küçük kırmızı bayraklar varmış. Güneş batmaya başladığı sırada, bir İtalyan müzisyen tarafından yönetilen ordu bandosu kaldıkları çadırın karşısına yerleşmiş ve hoş Donizetti parçaları çalmaya başlamış. Mektup 22: Samsat ta 1837 de iki bin Kürt ailesi bulunuyormuş de Urfa nın çevresi dört mil uzunluğunda surlarla çevriliymiş. Şehrin beş kapısı varmış. Bu kapılar her akşam kapanır, sabah güneş doğarken açılırmış. Urfa nın evleri taştan yapılmış. Bu evlerin çoğunun üzerinde Türklerin Mekke ye, Hıristiyanların Kudüs e hacca gittikleri tarihi gösteren yazılar yazılıymış. Şehrin ortasında, Haçlıların zamanındaki gibi bir çan kulesi olan ama daha sonra camiye çevrilmiş eski bir kilise varmış. Urfa nın nüfusu 1837 de dört bin Müslüman, bin Ermeni ve yüz kadar Jacbit aileden oluşuyormuş. O zamanki Urfa valisi Şerif Paşa imiş. Bu vali, on iki yıl önce İstanbul da bir hamalmış. Hamallar çok kuvvetli oldukları için şehirde kendilerine yarı deve denirmiş. Sultan Mahmut, Tatlısu da onun ne kadar kuvvetli olduğunu görünce saraya almış. O da Urfa valiliğine kadar yükselmiş yılında, Antioche (Antakya) prensi Bohemond, Tancrede, Baudoin de Bourg ve Josselin de Courtney, kalabalık bir ordu ile halkı açlık çeken Harran ı kuşatmak için Fırat ı geçmişler. Harran halkı Haçlıların niyetlerini uzun zamandan beri bildikleri için Müslüman şeflere heyetler gönderip yardım istemişler. Bohemond la Baudouin aptalca Harran ı kimin alacağını tartışırken Sokman komutasındaki yedi bin Türkmen süvari ile Musul eyaletinden üç bin Türk, Kürt ve Araplardan oluşan bir birlik Harran a
10 ulaşmış. Müslümanlar ilk hücumdan itibaren savaş alanında üstünlük sağlamış. Haçlılar kamplarını ve malzemelerini bırakıp kaçmışlar. Urfa kontu Jasselin esir alınmış. Bohemond, Tancrede ve orduyu takip eden Urfa nın iki patriği bu korkunç felaketten şans eseri kurtulmuşlar. Baudouin daha sonra otuz beş bin parça altın ve yüz altmış Müslüman esirin serbest bırakılması karşılığında hürriyetine kavuşmuş. Bu seferde iki binden fazla Hıristiyan yok olmuş. Mektup 23: Araplar tarafından, Arapça kuyu manasına gelen El-Bir diye, Türkler tarafındansa Birecik diye adlandırılan antik Birha, 1837 de yarısı harabe haline gelmiş koruma duvarları ile çevrilmiş. Duvarların çevresi bir saatlik bir mesafe uzunluğundaymış. Birecik in güneye bakan sadece bir kapısı varmış. Üzeri demir levhalarla kaplanmış olan bu kapı akşamları kapatılıyormuş. Şehrin antik kalesi koruma duvarlarının içinde, kuzeydoğu yönünde, kayalık sivri bir tepenin üzerine kurulmuş. Eski zamanlarda çok olağanüstü olan bu kale birçok noktada çökmüş. Bu kaleye koruma hendekleri üzerine konmuş açılıp kapanan bir köprü üzerinden giriliyormuş. Bu kalenin temelinin çevresi takriben bir mil miş ama yukarıya doğru koni şeklinde küçülüyormuş. Barut bulunmadan önce bu kale ele geçirilemez olarak kabul ediliyormuş. Kalenin en yüksek yerindeki bir binanın içinde çelikten yapılmış üzerinde Arap harfleri ile yazılmış yazılar olan miğferler, örme zırhtan gömlekler ve diğer eski askeri malzeme kalıntıları bulunuyormuş. Orada ayrıca ucunda yanıcı madde kaplı bir kumaş parçası bulunan oklar varmış. Buradaki malzemelerin Haçlı seferi zamanından kalmış olduğu tahmin ediliyormuş. Birecik'in evleri küçük kare taşlardan yapılmış. Şehirde bir kervansaray, dört cami, bir kilise ve hamamlar varmış. Buranın nüfusu beş bin Müslüman ve aslından ayrılmış yüz elli Ermeni den oluşuyormuş. Şehir Urfa paşalığına bağlı bir muslin tarafından yönetiliyormuş. Nisan 1833 de imzalan Kütahya antlaşmasına göre Tel-Başer, Mehmet Ali Paşanın Suriye nin kuzeydoğusunda sahip olduğu bölgenin sınırında bulunuyormuş. Kaynağını Tel-Başer in kuzeyinden alan ve Jerablus un yakınından Fırat a dökülen Sadjur adlı nehir bu sınırı belirliyormuş. Mısır Paşası, Sadjur nehrinin batı yakasına geçmek isteyenler için o devirde yedi günlük bir karantina tatbik ediyormuş. Osmanlılarla, kendisine bağlı Mısır arasındaki savaştan önce Cansu nehri, Messis yakınında dokuz kemerli çok güzel bir köprü varmış. Osmanlı ordusu Beylan daki yenilgisinden sonra Konya istikametine çekilirken bu köprüyü tahrip etmiş. Cansu nehri 1837 de, ya bu köprünün harabeleri üzerinden ya da suyun derin olmadığı yerden geçilebiliyormuş. Türk ordusunun 24 Haziran 1839 da İbrahim Paşa kumandasındaki Mısır ordusuna yenilgisinden iki gün sonra sultan Mahmut vefat etmiş. Kaptan Paşa Ahmet, imparatorluğa ihanet edip Osmanlı donanmasını Mısır daki paşaya götürmüş. Hafız Paşa Mısırlıların tekliflerine rağmen vatanına ihanet etmemiş. Abdülmecit, Asya seraskerliğini yine Hafız Paşa ya bırakmış. Bu onun için daha kıymetli bir şeref olmuş. Zira şimdiye kadar bir Türk paşası bir savaşı kaybederse gözden düşer, sürgüne gönderilir veya öldürülürmüş. Meşhur 3 Kasım 1839 Hattı-Şerif in ilanından sonra Babıali, imparatorluğun eyaletlerinde yeni bir idari sistemini işleme koymuş. Bu kanunda şöyle deniyormuş: Ulemalar arasında veya Hattı-Şerif