... konulu sunumlar: "HIGGS HAKKINDA Seher DAMLI (TTP- 5 katılımcısı) Eğitmen: Sezen SEKMEN (Kore Kyungpook Ulusal Üniversitesi adına araştırmacı olarak."— Sunum transkripti:
1
HIGGS HAKKINDA Seher DAMLI (TTP- 5 katılımcısı) Eğitmen: Sezen SEKMEN (Kore Kyungpook Ulusal Üniversitesi adına araştırmacı olarak CERN’de CMS deneyinde görevli)
2
HIGGS HAKKINDA STANDART MODEL HIGGS BOZONU ve ALANI HIGGS’İ BULMAK İÇİN: HIZLANDIRICILAR PEKİ YA SONRA?
3
1. STANDART MODEL En basit haliyle, temel parçacıklar ve etkileşimleri hakkında bütün bilgimizi içeren bir kuramdır.* Demir atomları** Demir çivi Atom** Hatırlatma: * Model, kuram yerine kullanılmış. **Fizikteki modeller gerçeğin birebir kopyası değildir! Çekirdek e Elektron p ve n
4
p Proton u d s c t b Protonda yer alan kuarklar Diğer Kuarklar* c c t t b b u u d d s s *Kuantum renk dinamiği ve parçacık fiziğinde yer alan standart modele göre, kuarklar kırmızı, mavi ve yeşil olarak renk yüklerini taşır. Anti kuarklar da karşıt renkleri… n Nötron Nötronda yer alan kuarklar
5
(Maddeyi oluşturan parçacıklar) (Kuvvet taşıyıcıyıcısı olan parçacıklar) *Bozon ve fermiyon isimlerinin hikayesi **Bilim insanları için bir düzen, desen oluşturulması önemlidir çünkü… …ve bu parçacıkların kütle ve yüklerine göre bir sıralama, sınıflandırma yapılabiliyor. Periyodik cetvel gibi!**
6
…
7
Kütle artıyor* Yük ve dönüleri *d ve u arasında farklı bir sıralama var. Bunun proton ve nötronun kütlesine etkisi /3 2/3
8
n Nötron Nötronda yer alan kuarklar >>
9
Mantık top kuarkın elektrondan daha fazla hacme sahip olmasını gerektirdiğini söylese de, yaklaşık aynı boyuttalar! Fizikçiler bu hayret verici olaya ne diyor?
10
* God particle, tanrı parçacığı ile kastedilen aslında Tanrı'nın cezası parçacıktı. Fakat HIGGS BOZONU ve ALANI
11
Peter Higgs (1964): «Uzay-zamana yayılmı ş bir higgs alanı var ve parçacıklar bu higgs alanı ile etkile ş imiyle kütle kazanıyorlar. Ne kadar fazla etkile ş im, o kadar kütle!» «Higgs parçacıgı ise Higgs alanından do ğ an parçacıktır.» Kibble, Guralnik, Hagen, Englert ve Brout* Peter Higgs *Higgs, bu mekanizmanın ABEGHHK'th olarak yeniden adlandırılmasını önermiş çünkü...
12
Su, Higgs alanını temsil etsin. Barakuda (su içerisinde çok hızlı hareket eden bir balık türü) ise Higgs alanı ile zayıf etkileşen ve sonuçta düşük kütle kazanan bir parçacık olacaktır. Suyun içerisinde yürümeye, hareket etmeye çalışan insan ise Higgs alanı ile oldukça fazla etkileşen ve sonuçta kütlesi fazla olan bir parçacık olacaktır.
13
Higgs alanında parçacıkların kütle kazanması Higgs alanında Higgs parçacığının oluşması * David Miller'a ait olan bu analoji ödül almıştır çünkü...
14
Hemen deneyini yapamaz mısınız? Bilim dünyası nadiren bu kadar basittir... Bilim insanlarının Higgs kuramını test etmeden önce yapması gereken dağlar kadar iş vardı… Örneğin bu kuramın kütle sahibi olması sağladığı parçacığın hangi parçacıklar olduğu belirli değildi… Kuramın ironisi parçacıkların kütlelerini nasıl elde etmiş olabileceklerini açıklıyordu, ama Higgs parçacığının kütlesi hakkında hiçbir şey söyleyemiyordu…
15
«Bu kuram tam bir saçmalık…»* Bilim sanılanın aksine daima üst üste birikerek ilerlemez. Ya sürekli ya da paradigma kayması ile ilerler… Bilim insanları sandığınızın aksine objektif ya da asosyal insanlar değildir… Onlar da çalışmalarında zaman zaman umutsuzluğa düşebilir… Yayınlanan makaleler yalnızca, doğanın belirli parçacıklara nasıl kütle kazandırmış olabileceğini açıklıyordu... Ancak bu yalnızca büyük cesaret isteyen bir başlangıçtı… Fizik dünyası kurama inanmaktan epeyce uzaktı ve kesin kanıtlar olmadan, kuramın hiçbir değeri yoktu… * Heisenberg, Guralnik ve Hagen'i verdikleri konferansta en ciddi eleştirenlerden birisi...
16
3. HIGGS’İ BULMAK İÇİN: HIZLANDIRICILAR Maddenin temel yapı taşlarını tespit edebilmek için çok güçlü bir hızlandırıcıya ihtiyaç vardır… Deneylerde maddeyi oluşturan parçacıkların bu hızlandırıcı sayesinde birbirleriyle çarpışmaları sağlanır ve bu çarpışmanın sonucunda ortaya çıkan çok sayıda küçük parçacıklar detektörler sayesinde incelenir…** Hızlandırıcılar parçacıkların enerjilerini arttırarak küçük parçacıkları tespit etmemizi sağlarlar... *Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda mıknatıs soğutucu tüneller **Parçacıklar mikroskoptaki gibi görülmüyor, bıraktığı izler takip ediliyor…
17
Higgs bozonunun keşfi ile adını duyuran CERN, 1954’te kurulmuştur. Parçacık fiziği alanında çalışmak için sürekli yenilenen ve gelişen hızlandırıcılarıyla: yeniliklere, teknolojideki pek çok gelişmeye* ve Nobel ödüllerinin alınmasına imza atmıştır. *www, hadron tedavisi, sterilizasyon, PET tarayıcı... Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi (CERN)
18
Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) 27 km uzunluğunda Fransa ve İsviçre sınırında Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi’ne (CERN) bağlı olarak yapılmış devasa bir hızlandırıcıdır. Bilim insanları, protonları birbiriyle Büyük Patlama (Big Bang) anına benzer durumları oluşturmak için çarpıştırmaktadırlar. Yapımına 1959 yılında başlanan bu hızlandırıcı zamanla, daha büyük ve güçlü hızlandırıcıların eklenmesiyle geliştirilmiş, yerin en az 100 m altında inşa edilmiş olan bir tünele yerleştirilmiştir. Bir hızlandırıcının halka biçiminde olmasının birçok pratik nedeni vardır: düz bir çizgiye göre tekrarlanması, zıt yönde ilerleyen parçacıkların çarpışması için birçok nokta ve bir halka depo oluşturmaya yarar.
19
Üç dakikada: CERN nedir?(video)
20
Protonlar ışık hızının yaklaşık % kadar hızlandırılırlar. Protonların içerisindeki gluonlar ve kuarklar yeterli enerji ile Higgs parçacığına bozunur. Higgs’in ömrü saniyedir, ve hemen kendinden hafif parçacıklara bozunur. Bu bozunma farklı şekillerde gerçekleşir. Dolayısıyla Higgs doğrudan doğruya gözlemlenmez, sadece bölünmesiyle ortaya çıkan parçaları gözlenebilir. Bu oluşan parçacıklar Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nın detektörleriyle tespit edilir. Peter Higgs’in teorisinden 48 yıl sonra 2012 yılında Cern’de yapılan deneylerde bu parçacığın varlığı doğrulandı.
21
Cern’deki Atlas ve CMS deneylerinde büyük hadron çarpıştırıcısıyla protonlar yüksek enerjide çarpıştırıldı. CERN, “Higgs bozonu ile tutarlı” bir parçacığı keşfettiğini açıkladı. 8 Ekim 2013’ te Nobel fizik ödülü atom altı parçacıkların kütle kökeni anlayışımıza katkıda bulunan bu mekanizmanın keşfi için François Englert ve Peter Higgs’e ortaklaşa olarak verildi.
22
Higgs alanı ya da parçacığı olmasaydı..
23
Higgs, şu anki gözlemlere göre Standart Model beklentileri ile uyumlu… Ancak gözlemlerin duyarlılığı arttırılarak bu uyum kesinleştirilmeye çalışılıyor… Gözlemlenecek herhangi bir uyumsuzluk SM ötesi fiziğin varlığını işaret edecektir… Farklı ve yeni kuramlar…
24
4.PEKİ YA SONRA? Higgs, belki de SMce hesaplanan şekilde davransa da yine de SM ötesi yeni bir kuramın parçası olabilir… Bunu anlamak için LHC’de SM ötesi kuramların öngördüğü yeni parçacıklar aranıyor…
25
26
Hadi bulalım!
27
Kaynaklar Kaynaklar -Türk Öğretmen Çalıştayı -5 eğitmenlerinin hazırladığı dökümanlar https://indico.cern.ch/event/449239/other-view?view=standard https://indico.cern.ch/event/449239/other-view?view=standard -Meraklısına Parçacık ve Hızlandırıcı Fiziği https://indico.cern.ch/event/308126/attachments/588109/809376/ana.pdf https://indico.cern.ch/event/308126/attachments/588109/809376/ana.pdf -Keşif Işıldakları -En Küçüğü Keşfetme Macerası, Sezen SEKMEN -Kütle - İlk Madde, Bilim Tarihinin En Büyük Avı, Ian SAMPLE -Higgs Bozonu - Maddenin En Son Yapıtaşı, Christophe Grojean- Laurent Vacavant -http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bilgipaket/madde/standart.html