

I. Türk Neşriyat Kongresi ve
I. Maarif Şûrası
Yücel, önce 1 ve 2 Mayıs 1939
tarihlerinde On Yıllık Neşriyat Sergisi ve Birinci Türk Neşriyat Kongresi'ni
açar, "Birinci Türk Neşriyat Kongresi, memleketin her yerinde basım
ve yayın işlerinin -resmî, hususî- bütün alakalılarca fikir ve emek katılarak
ciddi surette gözden geçirilmesi ve ana prensiplerle devletçe ve fertçe
takip edilecek usullerin tesbit olunması düşünülerek toplanmıştır. Ülkenin
yazarları, yayıncıları, eğitimcileri, araştırmacıları, sanatkarları, milletvekilleri,
hekimleri ve bakanlık görevlilerinden oluşan Kongre, encümenlere ayrılarak
şu konular üzerinde çalışır:
- Resmî ve hususî nesir teşekküllerinin sermaye ve kuvvetlerini azamî
verim temin etmek üzere teksif ederek iş birliği etmeleri yollarının araştırılması
ve bu esasa göre umumî bir neşriyat programı hazırlanması.
- Dilimize tercüme ettirilecek eserlerin, klasikler dahil olarak, en lüzumlularının
senelere ayrılmış bir planda tesbit edilmesi ve bunların neşri için alakadarlar
arasında iş bölümü yapılması.
- Orta tahsil çağındaki gençlik için yazdırılması veya tercümesi lazım
gelen eserlerin, tesbiti ile bunların neşri için bir program hazırlanması,
- Bir çocuk edebiyatı kütüphanesini kısa zamanda vücude getirmek için
yapılması lazım gelen işler.
- Halk için yapılması lüzumlu olan neşriyat için yıllara ayrılmış bir
program vücude getirilmesi.
- Yazma ve basma eski kitaplarımızdan, yeniden neşri icap edenlerinin
tesbiti.
- Ansiklopedi ve müracaat lügatleri vücude getirmek için yapılması lazım
gelen hazırlıklar ve işler.
- Memlekette telif ve tercümeyi teşvik edecek mükafatlar ihdası ve bunların
hangi esaslar dahilinde verileceğinin tesbiti.
- Hususî neşriyata devletçe yapılan yardımın daha verimli ve esaslı bir
yola konulması.
- Okumayı teşvik etmek ve neşriyatı tanıtmak için yapılabilecek propaganda.
- Neşriyatın satış ve dağıtma islerini tanzim için alınması faydalı olacak
tedbirler.
- Matbaalarımızda işin verimini artıracak ve kalitesini yükseltecek tedbirler.
- Edebî mülkiyet hakkına dair olan mevzuatımızın günün ihtiyaçlarına göre
tadili lazım gelen cihetlerinin tesbiti.
- Kongreye iştirak edeceklerin kongrenin açılmasından en çok on gün önceye
kadar bu mevzularla alakadar olmak üzere yapacakları yazılı teklifler.
Kongrenin programı, bu tür sorunların ilk kez esaslı bir şekilde planlanarak
üzerinde durulduğunu gösterir. Yayın alanındaki etkinliklerin bu toplantıda
belirlenmesi açısından Birinci Türk Neşriyat Kongresi büyük önem taşımaktadır.
Bundan hemen iki ay sonra 17 Temmuz 1939'da, ülke çapında bilim adamlarının,
eğitimcilerin, yazar ve sanatçıların, Türk eğitim sisteminin ilkelerini
ortak bir çalışmayla belirlemek üzere bir araya geldiği Birinci Maarif
Şûrası toplanır. Yücel açış konuşmasında, eğitim sisteminde en önemli
meselenin görevlilerle birimler arasında uyumlu çalışma olduğunu ifade
eder, ilköğretim, ortaöğretim, yüksek öğretim ve meslek öğretiminde yeni
düzenlemeleri içeren taslak, danışma kurulunun tartışmasına sunulur. Programın
en önemli meselelerinden biri, kırsal kesimde halk eğitimidir. Şura, sekiz
komisyona ayrılmıştır:
- Plan Komisyonu
- İlk Öğretim Talimatnameleri ve Müfredat Programları Komisyonu
- Orta Öğretim Komisyonları: Talimatnameler Komisyonu / Müfredat Programları
Komisyonu
- Teknik Öğretim Komisyonları: Ticaret Okulları Talimatnameleri ve Müfredat
Programları Komisyonu / Erkek Sanat ve Yapı Usta Okulları Talimatnameleri
ve Müfredat Programları Komisyonu / Kız Enstitüleri, Erkek terzilik ve
Akşam Kız Sanat Okulları Talimatname ve Müfredat Programları Komisyonu
- Yüksek Öğretim Komisyonları: Ankara ve İstanbul Üniversiteleri, Siyasal
Bilgiler Okulu, Yüksek Öğretmen Okulu ve Gazi Terbiye Enstitüsü Esas ve
Talebe Kabul Talimatnameleri Komisyonu / Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya
Fakültesi'yle İstanbul Universitesi Fakülteleri, Gazi Terbiye Enstitüsü
Şubeleri Tedrisat ve İmtihan Talimatnameleri Komisyonu
- Neşriyat Komisyonu
- Beden Terbiyesi ve Spor Komisyonu
- Dilekler Komisyonu
29 Temmuz 1939'a değin süren Birinci Maarif Şurası'nda şu kararlar alınmıştır:
- İlköğretim "İlköğretim komisyonunda ve Şura genel kurulunda yapılan
görüşmeler sonunda Millî Eğitim müdür ve memurları ve ilköğretim müfettişleri
yönetmelikleri ile ilkokul programı incelenerek kabul edilmiş; bir öğretmen
tarafından yönetilen üç sınıflı köy okullarının beş yıla çıkarılması benimsenmiş
ve ilköğretimin gelir kaynakları belirlenmiştir. Tek öğretmenli ve üç
sınıflı köy okullarının beş sınıfa çıkarılması 1939/1940 yılından itibaren
uygulamaya konulmuştur."
400 nüfustan az köylerde eğitmen görevlendirilmesi, eğitmenlerin ilk üç
yılın programını uygulaması ve eğitmenli köylerin bulunduğu bölgenin merkezinde,
bu köylerin öğrencilerinin ilkokulun son iki yılını okuyabilmeleri için,
bir okul kurulması Şurada alınan önemli kararlardandır.
Ortaöğretim "Ortaokul, lise ve ilköğretmen okulları sınav yönetmelikleri,
disiplin yönetmelikleri ile öğretim programları incelenerek kabul edilmiştir.
[...] Bu okullarda bütün derslerin öğleden önceye alınması ve öğleden
sonraki zamanın, ortaokullarda isteğe bağlı, liselerde zorunlu olarak
öğretmen yönetiminde serbest ve ortak faaliyetlere ayrılması konusunda
Şurada yapılan öneriler ve alınan kararlar Bakanlıkça uygulamaya konulmuştur.
Şura çalışmalarında sınıf mevcutlarının tespiti ve liseye alınacak öğrenci
sayısının beş yıllık plana bağlanması öngörülmüştür."
Şurada, ortaöğretimde kurumların il ve çevre ihtiyaçlarına göre açılması
önerilmiş ve bu konuda bir plan hazırlanmıştır. Planlama fikrinin ağırlık
taşıdığı bu ilk Şurada 3-4 yıl içinde yardımcı öğretmenliğin tasfiye edilmesi
ve öğretmen ihtiyacının planlı bir şekilde giderilmesi için çözüm yolları
da önerilmiştir.
Yüksek Öğretim "İstanbul Universitesi ve bağlı fakülteleriyle Ankara
Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ne ait eğitim, öğretim, sınavlar, öğrenci
işleri ve doktora çalışmaları yönetmelikleri; Gazi Eğitim Enstitüsü sınav
ve kayıt kabul yönetmeliği; Yüksek Öğretmen Okulu ve Siyasal Bilgiler
Okulu yönetmelikleri incelenerek uygun görülmüştür,"
Şura Genel Kurulunda, Üniversitede yabancı dil sorunu bütün boyutları
ile tanışılmış ve bu kurumlara devam eden gençlerin Batı dillerinden hiç
olmazsa birini ve dilde bir metni okuyacak ve inceleme yapacak kadar bilmesi
gerektiği vurgulanmıştır.
Şura, yüksek öğretim kurumlarının başlıca
hedefinin memlekete yararlı ihtisas elemanları yetiştirmek olduğunu; öğrencilerde
gözlem ve muhakemeye dayanan bir çalışma ve araştırma alışkanlığı geliştiren
bir eğitim sisteminin uygulanmasını ve yüksek öğretimde ana dilin arılığı
gereğini kabul etmiştir.
Şurada yapılan konuşmalarda yüksek öğretimde öğrenci kontenjanlarının
ülke ihtiyaçlarına göre ayarlanması ve ticaret lisesi mezunlarının olgunluk
sınavını vermeden üniversiteye alınmaması benimsenmistir.
Yayın İşleri "İlgili komisyonda basma, yazı ve resimleri derleme
işleri kanun tasarısı ve yönetmelik; okul kitaplarının Millî Eğitim Bakanlığınca
bastırılması hakkında kanun tasarısı ve yönetmelik; özel kişi ve kurumlarca
yayımlanan mecmualar için Bakanlıkça yapılacak yardımlar hakkında yönetmelik,
okul mecmuaları yönetmeliği, Türk Resim ve Heykel Sergisi Yönetmeliği
incelenerek uygun görülmüştür."
- Okul ders kitapları konusunda yapılan görüşmeler sonunda tek tip kitap
(Devlet Kitabı) sistemine gidilmesi teklif ve kabul edilmiştir."
- Teknik Öğretim "Şurada erkek teknik, kız teknik ve ticaret öğretim
kurumlarının eğitim program ve yönetmelikleri incelenerek kabul edilmiştir."
Bakanlıkça mesleki öğretimin geliştirilmesi için bir plan hazırlanmıştır.
Şurada incelenen ve benimsenen bu planda çeşitli meslek kurumlarının nelerden
ibaret olduğu ve bunların nerelerde açılması gerektiği belirtilmiştir.
Şurada mesleki ve teknik öğretimde, her ikiyüz ilkokul mezunu olan yerde
mesleğe yönelik değişik programlar uygulayan meslek kurs veya okullarının
açılması, orta ticaret okullarıyla liselerin bir plan çerçevesinde çoğaltılması
da kabul edilmiştir." Beden eğitimi "Şurada 'Jimnastik Şenlikleri'
Okul Flamaları ve Okul Öğrenci Spor yurtları yönetmelikleri incelenmiştir.
- Planlama "İlk, orta, yüksek ve mesleki ve teknik öğretim alanlarında
öğretmen yetiştirme, okullaşma, okul kapasiteleri, verimlilik, öğretmene
huzur sağlama, yüksek öğretimde aynı amaçlı okullar arasında birlik sağlanması,
bütün yüksek öğretim kurumlarının Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlanması
ve bir Yüksek Öğretim Yasası çıkarılması kararlaştırılmıştır." Katılanların
düşüncelerini açıkça ifade edebildikleri ve önerilerin formüle edilmesine
katkılarının olduğu göz önünde bulundurulacak olursa, toplantının değer
ve öneminin ne denli büyük olduğu anlaşılır. Böylece ülkenin aydınları,
eğitim sistemini birlikte inceleyip yeni bir düzen getirmişlerdir. Bunu
izleyen süreç, herkesin kendi eğilimlerine uygun olarak etkin bir şekilde
çalıştığı bir dönem olarak tanımlanabilir. Yücel, eğitim sisteminde birlik
sağlanması idealine uygun olarak ülke çapında tüm öğretmenleri, öğrencileri
ve velileri harekete geçirir.
1939 Şubat'ında, bakanlıkla öğretmenler arasında kurulmak istenen diyaloğun
sesi olması amacıyla 'İlk Öğretim' ve 'Tebliğler' dergileri yayımlanır.
'İlk Öğretim', yalnızca bakanlık yönergelerinin bildirildiği tek yönlü
bir iletişim aracı olarak değil, aynı zamanda öğretmenlerin, kendi düşünce
ve görüşlerini dile getirmelerine olanak sağlamak için planlanmıştır.
Yücel, geniş bir veli ve öğrenci kitlesiyle, radyo aracılığıyla bağlantı
kurar. Çocuk ve spor bayramlarında, yerli malı-tutum haftalarında yaptığı
halka sesleniş konuş-malarında, öğretim ve eğitim sorunları konusunda
toplumda bir bilinçlenme oluşturmaya ve genel kültür düzeyinin yükseltilmesine
çalışır. Eğitim alanındaki bu yeni planlama sürecini, önemli kültür ve
eğitim kuruluşlarının açılması izler.