ŞEMSEDDİN SÂMİ (1850-1904)
Adullah Uçman 01 Ocak 1970
Tanzimattan sonraki Türk edebiyatının tanınmış gazetecisi, sözlükçü ve dil bilgini, tiyatro ve roman yazarı.
1 Haziran 1850de Yanya (Janinë) vilâyetinin Ergiri (Gjirokastra) sancağına bağlı Pırmeti kazasının Fraşiri (Frashëri) köyünde doğdu. Arnavutça literatürde daha çok Sâmi Frashëri olarak tanınmıştır. Babası Hâlid Bey ile büyük babası Durmuş Bey, Berattan Fraşiriye gelip yerleşmiş timar beyleri neslinden, annesi Emine Hanım ise Fâtih Sultan Mehmed ve II. Bayezid devriileri gelenlerinden İmrahor İlyas Beyin soyundandır. İlk öğrenimine başladığı Fraşiride Kalkandelenli Mahmud Efendiden Arapça ve Farsça dersleri aldı. Küçük yaşta önce babasını (1859), iki yıl sonra annesini kaybedince ağabeyi Abdül Fraşirinin yanında diğer beş kardeşiyle beraber Yanyaya gitti (1865). Burada büyük kardeşi Naim Fraşiri ile birlikte Zosimea Rum Lisesine kaydoldu ve sekiz yıllık okulu yedi yılda bitirdi (1871). Yeni ve modern bir öğrenim programının uygulandığı bu okulda Latince, Rumca, İtalyanca ve Fransızca öğrendi; Müderris Yâkub Efendigibi bazı hocaların yanında Arapça ve Farsçasını geliştirdi. Bir süre Yanya Mektûbî Kaleminde çalıştı.
1872de İstanbula giden Şemseddin Sâmi, Naim Fraşiri ile birlikte Matbuat Kaleminde çalışmaya başladı. Bu arada Hadîka gazetesinde yazılar yazdı, Fransızcadan çeşitli tercümeler yaptı. Aynı yıl Türk edebiyatının ilk telif romanı kabul edilen Taaşşuk-ı Talat ve Fitnatı yayımladı. Yayımını üstlendiği ve günlük çıkardığı Hadîkanın kapanmasıyla Sirâc gazetesine geçti. Nisan 1873te Nâmık Kemalin Vatan yahut Silistre adlı piyesinin Gedikpaşadaki Osmanlı Tiyatrosunda sahneye konması üzerine çıkan olaylar sırasında Sirâc da kapandı. Matbuat Kalemindeki görevini sürdürürken bir yandan da bazı tiyatro eserleri kaleme aldı. Bu sırada Trablusgarp vilâyet gazetesini çıkarmak için İstanbuldan tecrübeli bir gazeteciistenince Matbuat Müdüriyeti tarafından Trablusgarpa gönderildi (1874). Yeni görev yerine Yanya, Brindisi, Mesina ve Napoli yoluyla gitmesi ona Avrupanın bir kısmını görme fırsatı verdi. Orada bir yıl kadar Türkçe-Arapça yayımlanan Trablusgarb gazetesinin başyazarlığını yaptı. 1875te İstanbula döndü, yine gazeteciliğe devam ederken bazı tiyatro eserlerini yayımladı. Rodosta sürgünde bulunan Ebüzziyâ Mehmed Tevfik adına imtiyazını aldığı Muharrir mecmuasını çıkardı (1876). 9 Şubat 1876da Mihran Efendi ile birlikte Türk basın tarihinin önde gelen yayın organlarından olan Sabah gazetesini kurdu ve kamuoyunda büyük ilgi gören gazetenin bir yıl kadar başyazarlığını yaptı. Sava Paşa, Cezâyir-i Bahr-i Sefîd valiliğine tayin edilince mühürdarı sıfatıyla 1877de onunla beraber Rodosa gitti. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşının çıkması ve Rus ordularının Balkanlara kadar inmesi üzerine beş ay sonra gittiği Yanyada Âbidin Paşa nezaretinde kurulan Sevkiyyât-ı Askeriyye Komisyonunda kâtip olarak çalıştı. Ayastefanos Antlaşması ile savaşın sona ermesinin ardından İstanbula döndü ve bu defa Tercümân-ı Şark gazetesinin başyazarı oldu; burada Şundan Bundan başlığıyla fıkralar yazdı.
Savaştan sonra toplanan Berlin Kongresini takip eden günlerde Arnavutluk topraklarından bir kısmının Yunanistana bırakılmasını öngören Ayastefanos Antlaşması hükümlerine bir nevi tepki olarak ortaya çıkan, liderliğini ağabeyi Abdül Beyin yaptığı Arnavut ittihadı (Prizren Arnavut Cemiyeti) grubuyla o da yakından ilgilendi. Bu arada Rumeli ve Balkan meseleleriyle ilgili siyasal içerikli yazılar yazdı; yazılarında Arnavutların Osmanlı Devletinden ayrılmak gibi bir niyetlerinin olmadığını belirtti. Bu sırada Arnavutluk meselesini birtakım siyasî manevralarla halletmeyi tasarlayan II. Abdülhamidin bilgisi dahilinde kurulan Cemiyyet-iİlmiyye-i Arnavûdiyyenin kurucuları arasında Abdül Bey ve Sava Efendi ile birlikte Şemseddin Sâmi de yer aldı. Cemiyet adına İstanbul Cemiyeti Alfabesi (İstanbul Alfabesi) adıyla tanınan ve Latin harflerini esas alan bir Arnavut alfabesi düzenlediğigibi Arnavutçanın gramerini de hazırladı. 1878de Tercümân-ı Şark gazetesinin kapanmasıyla gazetecilik hayatı sona eren Şemseddin Sâmi, ertesi yıl yine Mihran Efendi ile birlikte kurduğu Cep Kütüphanesinde Gök, Yer, İnsan, Medeniyyet-iİslâmiyye, Kadınlar ve Esâtîr adlarıyla ansiklopedik nitelikte bilgiler içeren küçük hacimli kitaplar yayımladı. 1880de II. Abdülhamidin iradesiyle saraya alınarak Mâbeyn-i Hümâyunda kurulan Teftîş-i Askerî Komisyonu kâtipliğiyle görevlendirildi. Hayatının sonuna kadar sürdürdüğü bu görevinde rahat bir çalışma ortamı içinde sözlüklerini ve diğer önemli eserlerini hazırladı.
Yine bu sırada Victor Hugonun Sefillerini Türkçeye çevirmeye başladı. Hemen arkasından Aile (1880, üç sayı) ve Hafta (1881-1882) dergilerini çıkardı. 1882de Fransızcadan Türkçeye Kamûs-ı Fransevîyi yayımladı. Bunu Türkçeden Fransızcaya Kamûs-ı Fransevî takip etti (1885); bu eseri dolayısıyla II. Abdülhamid tarafından kendisine Ûlâ sınıf-ı sânîsi rütbesiyle İftihar madalyası verildi. Ertesi yıl Küçük Kamûs-ı Fransevîyi yayımladı. Bu yoğun faaliyetler arasında ancak 1884te evlenebildi ve Erenköyde yaptırdığı köşke yerleşti. 1889-1898 yılları arasında tek başına hazırlayıp tamamladığı tarih, coğrafya ve meşhur adamlar ansiklopedisiniKamûsül-alâm adıyla neşretti. Bu büyük eserin fasiküller halinde yayımı sırasında 1892de Teftîş-i Askerî Komisyonu başkâtipliğine yükseltildi; 1894te Ûlâ sınıf-ı evveli rütbesine terfi ettirildi. 1896da yine formalar halinde Kamûs-ı Arabîyineşretmeye başladı. Bütün bu faaliyetleri sürdürürken bir yandan da dil öğrenimikonusunda küçük hacimli kitaplar ve Türkçenin ıslahı üzerine çeşitli makaleler kaleme aldı. 1900de Türk dilinin en önemli sözlüklerinden olan Kamûs-ı Türkîyiyayımladı. Bu arada Kütübhâne-i Müntehabât adıyla bir seri kitap neşrine başladı. Çeşitli hastalıklarına rağmen hayatının son yıllarında kendini doğrudan doğruya Türk dili ve edebiyatı araştırmalarına veren Şemseddin Sâmi bu sırada vaktinin büyük bir kısmını Orhon Âbideleri, Kutadgu Bilig, et-Tuhfetüz-Zekiyye fî lugatit-Türkiyye ve Lehce-i Türkiyye-i Memâlik-i Mısır gibi Türk kültürünün bazı temel eserlerinihazırlamakla geçirdi. Ancak maddî imkânsızlıklar ve rahatsızlıkları yüzünden bu eserleri yayımlaması mümkün olmadı. Henüz verimli olabileceği bir yaşta iken 18 Haziran 1904te vefat etti ve Erenköyde Sahrayıcedit Mezarlığına defnedildi. 1968 yılında kemikleri Feriköydeki aile kabristanına nakledildi. Daha sonra adı Fatihte Akdeniz caddesi üzerindeki bir sokağa verildi.
Tanzimatın ilânını takip eden yıllarda kendi kendini yetiştiren kişilerden biri olan Şemseddin Sâmi roman ve tiyatro yazarlığından gazeteciliğe, lugatçılıktan ansiklopedi yazarlığına kadar değişik alanlarda faaliyet göstermiş ve önemli eserler vermiş bir şahsiyettir. Elli dört yıllık hayatına tek başına bir insanın gerçekleştirmesipek mümkün görünmeyecek sayıda eser sığdırmıştır. Yenileşme dönemi Türk edebiyatında Batılı yeni edebî türlerden roman ve tiyatro denemeleri yapmış, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı romanıyla Türk edebiyatında roman türünün ilk örneğini ortaya koymuştur. Telif roman türünde ilk deneme olmasının getirdiği bazı acemiliklerle birlikte kadın-erkek ilişkilerini farklı bir bakış açısıyla ele alması, anne-babanın zorlamasıyla gerçekleşen bir kısım evliliklerin faciayla sonuçlanması yüzünden görücü usulü evliliğin tenkidi ve toplumda kadına değer verilmemesi gibimeseleler üzerinde durması bakımından aynı konu etrafında daha sonra yazılacak eserler için örnek teşkil etmiştir. Piyesleri, gerek yazıldığı devrin konuşma diligerekse kuruluşu ve sahnelenmeye uygun oluşları dolayısıyla benzerlerinden daha başarılı bulunmasına rağmen muhtemelen Nâmık Kemalin tiyatrolarının gölgesinde kalmış ve fazla şöhret kazanmamıştır. Tiyatro eserleri arasında, Arnavutluktakiyemin (besa) âdetinin konu edildiği Besa yahut Ahde Vefâ, Nâmık Kemalin Vatan yahut Silistre piyesinden önce Gedikpaşadaki Osmanlı Tiyatrosunda temsil edilmiş olması bakımından önem taşır. Konusunu doğrudan doğruya Endülüs tarihinden alan Seydi Yahya ile Dahhâkin zulmüne karşı ayaklanan demirci Gâvenin hikâyesinianlattığı Gâve adlı diğer oyunu Firdevsînin Şâhnâmesinden ilham alınarak yazılmıştır.
Birçok tercümesi ve öğretici nitelikte telif eseri bulunan Şemseddin Sâminin Türk dili ve kültürü bakımından üzerinde durulması gereken en önemli yanı ansiklopedi ve sözlük yazarlığıdır. Türk kültür hayatında tarih ve coğrafya ile dünya sahnesinden çekilmiş devletler, milletler ve ülkelerle meşhur adamlar üzerine Doğu ve Batı kaynaklarından faydalanılarak hazırlanmış olan ve Türkiyede ilk ansiklopedi kabul edilen Kamûsül-alâm, müellifi tarafından tarih ve coğrafya fenlerinin bir mahzen-ikebîri diye nitelendirilmiştir. Fasiküller halinde yayımlanan bu altı ciltlik eser alfabe sırasına göre tertip edilmiş olup toplam 4830 sayfadır. Devrinde şarkiyatçıların takdirini kazanan eser önemli bir başvuru kaynağı olma özelliğini hâlâ korumaktadır. Türkçenin sadeleşmesi ve yazı dili ile konuşma dilinin birbirine yakın olması meselesi üzerinde de duran Şemseddin Sâmi birçok yazısında bilinçli bir dil âlimiolarak bu konuya dikkat çekmektedir. Bu tür yazılarında Türk dilinin ne olduğu, nasıl geliştiği ve nasıl incelenmesi gerektiği hususları üzerinde ciddi bir şekilde durmuştur.
Daha önce Ali Suâvi ile Süleyman Paşa tarafından dile getirilen, Türk diline Osmanlıca denilmesinin doğru olmadığı yolundaki görüşün 1880li yıllardan itibaren yazdığı yazılarda Şemseddin Sâmi tarafından da benimsendiği görülmektedir. Bu konudaki yazılarında Osmanlıca ve Çağatayca tabirlerine karşı çıkarak bunların esasen geniş bir coğrafî alana yayılmış Türk dilinin birer kolundan başka bir şey olmadığını söylemiştir. Türkçülüğün ilmî mânada bir nevi beyannâmesi kabul edilen bu yazılarında Türk dilinin ve Türk milletinin Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Gaziden çok önce de var olduğu üzerinde durmuş, Osmanlıca yerine Lisân-ı Türkî denmesinin daha uygun olacağını belirtmiş ve bu görüş doğrultusunda hazırladığı sözlüğüne de Kamûs-ı Türkî adını vermiştir.
Türk dilinin belli bir düşünceyle hazırlanmış ilk sözlüğü kabul edilen Kamûs-ı Türkînin Türkçe kelimelere tam alfabetik sıra ile yer verilmesi ve Türk adının yine ilk defa bir sözlüğe konulması bakımından önem taşımaktadır. Şemseddin Sâmi1899da Kamûsül-alâmın yayımının tamamlanmasından sonra Kamûs-ı Türkînin hazırlıklarına başlar (Teşrînievvel 1899). Yirmi yıllık bir birikimin ardından iki yıllık yoğun bir çalışma ile 20 Teşrînisâni (3 Aralık) 1901de tamamladığı sözlüğü onun Türk diliyle ilgili en önemli eserdir. Türkçe kelimelere de yer veren ilk sözlük olan Ahmed Vefik Paşanın Lehce-i Osmânîsinden (1876) sonra Kamûs-ı Türkî o günün konuşma ve yazı dilinde kullanılan Türkçe asıllı kelimelerle birlikte Arapça, Farsça ve Batı kaynaklı kelimeleri de bir araya getiren zengin muhtevalı bir sözlüktür. Nâmık Kemal daha 1866da yayımlanan Lisân-ı Osmânînin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir adlı makalesinde bir yazı dili ve bir edebî dil meydana getirmek için o dildeki bütün kelimeleri içeren bir lugata ihtiyaç olduğunu belirtmiştir. Bu görüş doğrultusunda eserini hazırlamaya başlayan Şemseddin Sâmi İfâde-i Merâm başlıklı önsözünde şöyle demektedir: Lugat kitabı bir lisanın hazinesi hükmündedir. Lisan kelimelerden mürekkeptir ki bu kelimeler dahi her lisanın kendine mahsus birtakım kavâidine tevfîkan tasrif ve terkip edilerek insanın ifâde-i merâm etmesine yararlar. (...) Dilimiz lisân-ı Türkîdir, bu lisana mahsus lugat kitabına dahi başka isim düşünmek abestir. Lisanımızda müstamel kelimelerin cümlesi de herhangi bir lisandan mehûz olursa olsun, hakikaten müstamel ve malûm olmak şartıyla Türkçeden maduddur. İyi bir sözlüğümüz olmadığı için dilimize ait kelimeleriunutup bunların yerine Arapça, Farsça, Rumca ve İtalyanca gibi dillerden kelimeler alıp kullandığımızı belirten yazar, daha önce hazırlanan sözlüklerde yer alan kelimelerin çoğunun konuşma ve yazı dilinde kullanılmayan kelimelerden meydana gelmiş olmasını eleştirir. Şemseddin Sâmi, bir yandan eserine kullanımdan düşmüş olmakla birlikte ileride canlanmasını arzu ettiği birtakım Türkçe kelimeleri alırken diğer yandan bir tasfiyeye zemin hazırlamak üzere Arapça-Farsça asıllı bazı kelimelerin terkedilmesinden söz eder. Öte yandan sözlükteki kelimelerle ilgilideyimler üzerinde de durmuş, her kelimenin farklı anlamlarını belirtmeye çalışmış, gerekli durumlarda kendi verdiği örneklerle açıklama yoluna gitmiştir. Arapça ve Farsça asıllı kelimelerin Türkçede kazandığı anlamlarına da yer veren müellif, Arapçada kullanılmadığı halde Türkçede galat olarak türetilmiş bir kısım kelimelerieserinde göstermiş, ancak yazı dilinde galat kelime kullanılmaması gerektiğiniözellikle vurgulamıştır. Şemseddin Sâmi, eserin önsözünde daha önce hazırlanan lugatların düzenleniş biçimini eleştirmiş, bu hususta Batıdaki sözlükleri örnek aldığını söylemiş, Türkçe, Arapça ve Farsça asıllı kelimelerde alfabetik sıraya uyduğunu ifade etmiş, kelimeleri harekelerini dikkate almadan hurûf-ı hecâ tertibiyle vermiştir. Ayrıca kelimelerin hangi dile ait olduğunu belirttiği gibi hangikökten türediklerine de işaret etmiştir. Kelimelere anlam verilmesi konusunda da eskisözlükçüleri eleştiren müellif eserinde şöyle bir yol izler: Önce -yabancı ise- kelimenin hangi dilden alındığı, gramer kategorisi(kelime türü), terimlerin hangi bilgi dalına ait olduğu belirtilir; daha sonra sıra numarasıyla farklı mânalar açıklanır ve örnekler verilir, arkasından o kelimeyle yapılmış deyimler sıralanır. Ayrıca çeşitli sanat ve bilim dallarına ait terimlerle kelimenin anlamını değiştiren özel tabirler farklı işaretlerle ayrılmış, kelime türünün değişmesi de bir işaretle belirtilmiştir. Kamûs-ı Türkî taramaya dayalı bir sözlük olmadığından eserde imzalı örneklere rastlanmaz; bütün örnekler müellif tarafından verilmiştir. Eserde kelimelerin doğru okunabilmesi için bazı özel işaretler kullanılmış, böylece Türkçe kelimelerdeki fonetik problemi bir dereceye kadar çözülmeye çalışılmıştır. Başta Redhouse, Zenker ve Ahmed Vefik Paşanın lugatları olmak üzere yerli ve yabancı çeşitli sözlüklerden yararlandığı anlaşılan Şemseddin Sâmi, muhtemelen bazı bilgileri iyice tahkik edememesi ve eserin aceleye gelmesi yüzünden eski sözlüklerdeki bir kısım yanlışları tekrarlamış ve bu sebeple kendi döneminde eleştirilmiştir.
Sözlükte yer alan 29.000 dolayındaki kelimenin yaklaşık üçte biri Türkçe, geri kalan kısmı Arapça, Farsça, Fransızca, Rumca, İtalyanca ve diğer yabancı dillerden giren kelimelerden ibaret olup bu aynı zamanda XIX. yüzyılın sonlarındaki Türkçenin söz varlığını göstermektedir. 1317 (1899-1900) yılında iki cilt halinde yayımlanan Kamûs-ı Türkînin ilk iki fasikülü bizzat Şemseddin Sâmi, geri kalan kısmı İkdamcı Ahmed Cevdet tarafından itina ile basılmıştır. Devrine göre tamamen modern bir görüşle hazırlanan Kamûs-ı Türkî yayımlandığı sırada büyük bir ihtiyaca cevap vermiş, basımı üzerinden 100 yıldan fazla bir zaman geçtiği halde değerinden fazla bir şey kaybetmediği gibi daha sonra hazırlanan hemen bütün sözlükler için vazgeçilmez bir kaynak olmuştur. 1985, 1990, 1998 ve 2004 yıllarında tıpkıbasımı yapılan sözlük günümüzde de kullanılmaktadır.
Şemseddin Sâmi dilin ıslahı ve Türkçe kelimelerle zenginleştirilmesi için aslî lisanımız dediği Şark Türkçesinin lugat hazinesine başvurulmasının şart olduğunu öne sürmüştür. Kamûsül-alâma yazdığı Türk, Tûran ve Tûrâniye maddelerinde Türklüğü Osmanlı Devleti sınırları dışına çıkararak geniş bir coğrafyaya yaydığı ve İslâmiyet öncesi Türk tarihiyle de bütünleştirdiğigörülmektedir. Tanzimattan sonra hemen bütün edebiyatçı ve fikir adamlarının üzerinde durduğu Türk dilinin ıslahı meselesinde Şemseddin Sâmiyi en fazla meşgul eden şey, konuşma ve özellikle yazı dilinin Arapça-Farsça kelime ve terkiplerin hâkimiyetinden kurtarılması konusudur. Ancak bu hususta aşırılığa kaçmamış, sadece Türkçede karşılığı bulunan ve konuşma dilinde kullanılmayan kelimelerin tasfiyesiniistemiş, kökeni ne olursa olsun konuşma dilindeki kelimelerin Türkçeye dahil olduğunu kabul etmiştir.
Türk edebiyatı hakkında da benzer görüşler ileri süren Şemseddin Sâmi, Türk edebiyatının başlangıcını Orta Asyaya kadar götürür. Edebiyat alanında önceliği halk edebiyatına vermiş, millî bir hassasiyetle Orhon Âbideleri ve Kutadgu Bilig gibieserlerle Ali Şîr Nevâyî gibi büyük Türk ediplerinin eserlerinin okullarda okutulmasını teklif etmiştir. Şemseddin Sâmi edebiyatta yenilik taraftarı olmuş, döneminde görülen eski-yeni tartışmalarında daima yeniliği savunanların yanında yer almış, Ahmed Midhat Efendi gibi o da bilhassa halk kitlesinin mutlaka eğitilmesigerektiğini, bunun için edebî eserlerde sade ve anlaşılır bir dil kullanılmasının lüzumu üzerinde durmuştur. Ayrıca Latin harflerinin kabulü doğrultusunda bazı fikirler ilerisürmüş, çeşitli Avrupa ülkelerinde olduğu gibi Türkiyede de başta Arapça ve Farsça olmak üzere Doğu dillerinin modern usullerle okutulması yolunda bir müessesenin kurulmasını teklif etmiştir.
Eserleri. Roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1290; Latin harfleriyle ilk baskısı 1964te Sedit Yüksel tarafından yapılmış, daha sonra değişik yayınevleri tarafından defalarca basılmıştır). Oyun: Besa yahut Ahde Vefâ (1292), Seydi Yahya (1292), Gâve (1293) (bu eserler Şemseddin Saminin Tiyatroları: Besa yahut Ahde Vefa, Seydi Yahya, Gâve adıyla yayımlanmıştır [haz. Enver Töre, İstanbul 2008]). Sözlük ve Ansiklopedi: Kamûs-ı Fransevî (Fransızcadan Türkçeye, 1299, 1315, 1318, 1322), Kamûs-ı Fransevî (Türkçeden Fransızcaya, 1302), Küçük Kamûs-ı Fransevî (Fransızcadan Türkçeye, 1303), Kamûsül-alâm (I-VI, 1306-1316), Kamûs-ı Arabî (Arapçadan Türkçeye, cîm harfinin sonuna kadar, 1314-1315), Kamûs-ı Türkî (I-II, 1317-1318; tıpkıbasımı 1978; Hayat Büyük Türk Sözlüğü adıyla da yayımlanmış [İstanbul, ts.], Temel Türkçe Sözlük ismiyle genişletilmiş yayını Mertol Tulum v.dğr. tarafından hazırlanmıştır [I-III, İstanbul 1985]). Tercüme: Târîh-i Mücmel-i Fransa (Saint-Ouenden, 1289), İhtiyar Onbaşı (Dumanoir-Enneryden beş perdelik trajedi, 1290), Galatée (Floriandan mitolojiye ait manzum bir oyun, 1290), Şeytanın Yâdigârları (F. Souliéden macera romanı, 1295), Sefiller (V. Hugodan, 1297; metne sadakati dolayısıyla çok eleştirilen ve yarım kalan bu tercüme daha sonra Hasan Bedreddin tarafından tamamlanmıştır), Robinson (Daniel de Foedan, 1302). Cep Kütüphanesi Serisi: Medeniyyet-i İslâmiyye (1296), Esâtîr (1296), Kadınlar (1296), Gök (1296), Yer (1296), İnsan (1296), Emsâl (1296), Letâif (1300), Yine İnsan (1303), Lisan (1303), Usûl-i Tenkîd ve Tertîb (1303). Öğretici Eserleri: Arnavutça Alfabe (1296), Küçük Elifbâ (1300), Arnavutça Gramer (1303), Tasrîfât-ı Arabiyye (1303), Yeni Usûl Elifbâ-yı Türkî (1308), Nev Usûl Sarf-ı Türkî (1308), Kavâid-iSarfiyye-i Arabiyye, Kavâid-i Nahviyye-i Arabiyye, Usûl-i Cedîd Kavâid-i Arabiyye (1317), Tatbîkat-ı Arabiyye (1318). Diğer Eserleri: Himmetül-hümâm fî neşril-İslâm (1301), Hurdeçîn (1302), Bâkînin Eşâr-ı Müntehabesi (İstanbul 1317), Ali b. Ebî Tâlib Efendimizin Eşâr-ı Müntehabeleri ve Şerh ve Tercümesi (1318). Orhon Âbideleri, Kutadgu Bilig, et-Tuhfetüz-Zekiyye, Lehce-i Türkiyye-i Memâlik-i Mısır, Kırâat-ı Türkiyye, Nev Usûl Nahv-i Türkî, Müntehabât-ı Arabiyye, el-Muallâkatüs-Seba, Kavâid-i Nahviyye ve Sarfiyye, Zübde-i Şehnâme adlı telif ve tercüme eserleriyle bir piyes müsveddesi olan Vicdan Muhasebesi yayımlanmamıştır. Şemseddin Sâminin bazı makaleleri Sami Frachëri-Vepra (Tiranë 1988), Kamûsül-alâmda geçen Arnavutlar ve Arnavutlukla ilgili maddeler Shqipëria dhe Shqiptarët (Tiranë 2000) ve Personalitet Shqiptare në Kamusel-alam (Üsküp 1994) adıyla Arnavutçaya çevrilmiş, ayrıca Letâif, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, Seydi Yahya, Lisan, Medeniyyet-i İslâmiyye, Himmetül-hümâm fî neşril-İslâm adlı eserleri de bu dile tercüme edilmiştir.