

Guatemalaya ait ilk ve tek yazımı Pazar günü akşam üzeri bitirip, kendimi kaldığım otel odasının kasvetli ortamından dışarıya attığımda, yazımın son paragrafında yazdığım Çok değil, yaklaşık 240km yolum var. Guatemalayla ilgili bu 240 kilometrede yazacak çok ilginç bir şey bulma şansımın olacağını sanmıyorum ifadem çoktan yalan olmuştu bile. Otelin bulunduğu sokaktan, aşağıdaki şehrin tek ana caddesine doğru yürürken, oralarda bir şeyler olduğu belliydi; cadde trafiğe kapatılmıştı ve bir bando sesi geliyordu. Geri dönüp, ufak makinemi yanıma aldım; büyüğüyle insanların gözüne çok batmamak için. Dini bir tören bu. Caddenin iki tarafı boyunca dizilmiş özel kıyafetli insanlar, ortadaki kortejin son derece ağır tempolu yürüyüşüne ayak uydurmak için zaman zaman durup, korteji bekliyorlar. Aslında kortej de arada duruyor ve ortada bir grup tarafından omuzlarda taşınmakta olan büyük bir tabut, caddenin iki yanında yürüyenlerden bir başka gruba devrediliyor. Bu arada, tabutun önünde ellerindeki buhurdanlıkları sallayarak kortejin yolunu tütsüleyen iki çocuk var. Tabutun peşi sıra da bir bando takip etmekte, törenin müzik ve tempo ihtiyacını karşılamak üzere. Bu minval üzre, ana meydandaki katedralden başladığını tahmin ettiğim bu yürüyüş bir süre sonra, ara sokaklardan birisindeki kiliseye doğru döndü ve burada sona erdi.
Ertesi sabah yola çıkmadan önce otel sahibi Ivana, o töreni sordum. Procesión! dedi. Paskalya Yortusundan 3-4 hafta önce başlayan bu ritüelin, Paskalyaya kadar her Pazar günü tekrarlandığını, güneşin batışından bir süre önce katedralden başlayıp, gün batımıyla birlikte, önceden tespit edilmiş olan bir kilisede son bulduğunu söyledi. Daha fazla bilgi, kısıtlı iletişim kaynakları nedeniyle elde edilemedi. Wikipediada ve diğer bazı kaynaklarda procesión ile ilgili bulduğum bilgileri debuaraya duplikeedip, kendimin ve sizin aklımızı karıştırmak istemiyorum, açıkçası. Çok merak eden, kendisi araştırsın. Birkaç fotoğraf ve kısa bir video klip var, ama.
Honduras
Pazartesi sabahı fazla oyalanmadan hazırlanıp, çıktım. Ivan otelinin web sayfasına koymak için birlikte fotoğraf çektirmek istedi. Ayaküstü kısa bir sohbetten sonra yola çıktım. Sınıra varışım ve Guatemaladan resmi çıkışım 15 dakika civarında sürdü. Aslında, belki biraz daha fazla. Arabayı, Honduras gümrüğünün park yerine bırakmıştım; gümrük görevlisinin isteği üzerine yeniden Guatemalaya girdim.
Honduras tarafı ise biraz daha uzun. Guatemalaya göre, dıştan daha büyük ve organize görünüşlü bir bina olmakla birlikte, içi hiç de öyle görünmüyor. Yine de, tek düze işlemler fazla zorlamıyor. Tek zorlayan, beklemek. Binaya girip de,ilgili gümrük muhafaza memurunu bulduğumda, arabayı burnunun dibine getirmemi istedi. Emrin olur! Arabayı, camdan bakınca görebileceği şekilde yanaştırdım binanın önüne. İçeri tekrar girdiğimde, gümrük komisyoncusunun önüne tomarla yığdığı beyannamelerle meşguldü. Bir süre başında dikildikten sonra, beni görmemiş olabileceğini düşünerek Arabayı getirdim dedim. Bekleyin lütfen! dedi, cevaben. Yarım saatlik bir bekleyişin ardından evraklarımı aldı, yavaş hareketlerle çekmeceden çıkardığı bir formu doldurdu. Evrakların bir kısmını bana verip, gösterdiği sayfalarından üçer fotokopi çektirip, getirmemi söyledi. Fotokopi çektirebileceğim yer Guatemala tarafında. Öğle saatlerinde yemek molası olabileceğini düşünerek, adımlarımı hızlandırdım. Fotokopici işini bitirdikten sonra para almadı; yüzüme alaycı bir tebessümle bakıp Daha geleceksin, nasıl olsa. Toptan alırım dedi. Vay anam! Geri döndüm, korktuğum başıma gelmişti. Yemek molası, bekleyeceğiz. 45 dakikalık bir beklemenin ardından, Honduras gümrüğünün tek yetkili muhafaza memuru geldi. Çekmeceden yeni formlar çıkardı, öncekinden daha yavaş bir şekilde (ne de olsa, yemek sonrası rehaveti var) onları doldurdu. Pasaportumda, araçla ilgili damgaya en yakışacak yeri bulmak için sayfalar arasında biraz gezindi ve damgaladı. Sonra, yeni evraklarla birlikte, pasaportumdaki damgaladığı sayfadan -yine- üçer fotokopi çektirmek üzere beni, gerisin geriye Guatemalaya gönderdi. Hayatımda ilk defa iki ülke arasında bu kadar sık seyahat ediyorum, herhalde. Fotokopici bu sefer işini bitirdikten sonra parayı aldı. Guatemalaya bir daha dönmeyeceğimin bir işareti bu. Rahatlamıştım. Honduras gümrüğünün tek yetkili muhafaza memurunun yanına gittiğimde önüne, dışarıda bekleyen kamyonlara ait yeni beyanname tomarı konulmuştu bile. Bir süre de o tomarın bitmesini bekledim. Sonra sıra bana geldi, evrakları uzattım. Hepsini aldı, kendine has bir düzenlemeyle ayırdı, zımbaladı ve içlerinden bir grubu, ortalıkta boş dolaşan ve ne iş yapıyor olduklarını bir türlü anlayamadığım gençlerden birinin eline tutuşturup, arabaya benimle birlikte gönderdi. Motor ve şase numaralarının kontrolü yapılacakmış; kaputu açtım, numaraların yerini gösterdim. Kontrol tamamlandı, evrakların bana ait kopyalarını ve pasaportumu alıp, arabaya bindim. 2 saat 15 dakika! Yine de fena sayılmaz, değil mi?
O akşam, sınıra yakın Copan Ruinas kasabasında kalacağım. Ruinas, İngilizcedeki ruins (kalıntılar) ile aynı anlamda. Yani, burası da tarihi bir Maya kentinin olduğu yer. Kalacağım oteli önceden LPtan seçmiştim; doğruca bulup, yerleştim. Sevimli ve ufacık bir kasaba, Copan Ruinas.
Bakkalın önünde, akşam muhabbetinde köylüler
Palacio Municipal (Belediye Sarayı)
Kaldığım otelin avlusu
Copan
Copan, klasik dönem Maya şehir-devletlerinin en önemlileri arasında kabul ediliyor. 5 ilâ 9. yüzyıllar arasında hüküm süren Maya uygarlığına karşın buradaki insan varlığının milâttan önce 3,000 yıllarına kadar dayandığı biliniyor. Verimli Copan vadisine kurulmuş olan bu Maya şehir-devleti, 822de başa geçen Kral Ukit Tokun zamanında gizemli bir şekilde silinip gidiyor. Aslında bölgede yaşam, az sayıda nüfusla 1,200 yıllarına kadar sürüyor ancak, eski Maya hanedanından eser kalmamış olarak. Sebebin, aşırı nüfus artışına bağlı olarak vadinin verimli topraklarının yerleşim olarak imara açılması sonucu, 20,000i aşkın nüfusu besleyecek tarım üretiminin yapılamaması. Bunun sonucu, dışarıdan yiyecek ithal etmeye başlayan devlet, dış ticaret açığının karşılanamaz boyutlara çıkması sonucu iflâs edip, dağılıyor. İnsanların büyük kısmı açlık ve salgın hastalıklarla kırılıyor. Bu arada, vadideki ağaçların yakacak olarak kullanılmak üzere yok edilmesi sonucu, yağmurlar bölgede ciddi sel baskınlarına sebep oluyor, falan. Bunun üzerine, kalanların büyük kısmı kendilerine daha yaşanacak topraklar bulmak üzere vadiyi terk ediyor. Çok az sayıda kalan inatçılar grubu, bulabildikleri verimli topraklarda kendilerine yetecek kadar tarım üretimiyle biraz daha direniyorlar. Copan, insanoğlunun doğaya verdiği zararın bedelini er geç ödeyeceğinin tipik bir örneği.
Copanı şimdiye kadar gördüğüm diğer Maya şehri kalıntılarından farklı kılan iki dikkat çekici özelliğinden bahsedeceğim: Birincisi, hemen her kral için yapılmış dikilitaşların ince ve zarif detayları. Diğeri ve daha önemlisi ise, Kral K'ak Yipyaj Chan K'awiil (uzun ve zor bir isim) tarafından yaptırılmış olan Hiyeroglifli Merdiven. 68 basamaklı bu merdivenin her basamağı ve merdivenin her iki tarafında bulunan kısımlardaki hiyerogliflerin çoğu henüz çözülebilmiş değil.
Dikilitaş A .731yılında Kral Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil tarafından diktirilmiş. Onun dönemi, Copanı Mayanın en önemli 4 şehir-devletinden birisi haline getirmiş; Palenque, Tikal ve Calakmul ile birlikte
Hiyeroglifli merdiven ve yan detayı
Büyük Meydanda (Plaza de las Estalas) bulunan top sahası
10 numaralı binanın kapı eşiği
Yaklaşık 135km²lik bir alana yayılmış olduğu tahmin edilen Copanın şu ana kadar jungleın elinden kurtarılabilmiş ve toprak yüzüne çıkarılmış kısmı ancak 24km². Bu alanda 3,450 yapı ortaya çıkarılmış. Daha 1,100ün üzerinde yapının gün yüzü görmediği tahmin ediliyor.
Kalıntıların bulunduğu alanı çevreleyen ormanın içerisinde, çoğu Mayalar zamanından kalma taş döşeli yollar yürüyüş parkuru olarak açılmış. Bu parkur boyunca, kesif ormanın içerisinde bir sürü öbekler görüyorsunuz; çoğunun içinden dev ağaçlar fışkırmış, üstleri toprakla örtülmüş. Bunların hepsi bir Maya yapısı; gün ışığına kavuşabilmek için, sıralarının gelmesini bekliyorlar. Acaba hepsine sıra gelecek mi?
Halâ kayıp olan yapılardan bir tek bu ufak top sahasının bir kısmı, toprağın üstünde kalmayı başarmış
Hondurasın ulusal kuşu, ara macao. Kalıntı alanında serbestçe dolaşıyor, kendileri için hazırlanmış yemliklerinde karınlarını doyuruyorlar
Lago de Yojoa ve Peña Blanca
Hondurasa gidenler, kuzeyde Karayip Kıyılarını, özellikle Islas de la Bahiayı (Körfez Adaları) görmeden geçmiyorlar. Bu bölge bir tatil cenneti. Geniş ve upuzun kumsalları, su altındaki nefes kesici mercan resifleri ile dillere destan. Ben ise tatile gelmedim buralara. Görev başındayım ve öyle tatil cenneti gibi gayr-ı ciddi yerlerde boşa geçirecek zamanım yok. Üstelik acelemiz var, değil mi? O yüzden, kısa yoldan Hondurası bitirip, bir an önce Nikaraguaya ve ötesine doğru yollanmam lâzım.
Başkent Tegucigalpaya (bu ismi ezberlemem mümkün değil; hem yazılışı, hem de Teğusiğalpa şeklindeki insanın dilinin zor döndüğü telâffuzu nedeniyle) gitmek için, Comayagua Vadisinden, Gracias ve La Esperanza kasabalarından kıvrıla kıvrıla giden yolu kendime güzergâh seçtim. Akşam, Siugatepeque kentinden kuzeye sapıp, Lago de Yojoanın (Yojoa Gölü) kuzey kıyısında, Peña Blancada kalacağım. Kalacağım yer bile belli; Oregonlu bira üreticisi Robert Dalein D&D Micro Brewery.
Peña Blanca yolunda
D&D Micro Brewery
Robertın yeşillikler içindeki arazisinde ufacık bir bira üretim tesisi var. İddiası, Orta Amerikanın en iyi birasını ürettiği şeklinde. 6 değişik çeşitten üçünün tadına baktım. Açıkçası, pek benim bira damak tadıma uygun değiller. Yine de, değişik bir tat olsun diye, içmemezlik etmedim. Kiraladığım kulübenin yatak şiltesindeki yayların sırtıma battığı gibi, biralarının kekremsi tadı da damağıma battı, aslında. Bu türün de seveni, meraklısı vardır, elbet.
Ertesi sabah, köyün 8km kuzeyindeki Pulhapanzak Şelâlesine de uğrayıp, rotayı başkente doğru çevirdim.
Pulhapanzak Şelalesi
Başkent Tegucigalpa
Sevimsiz Orta Amerika başkentlerinden biri daha. Guateden (Guatemala City, yani Guatemalanın başkent) daha da sevimsi, bakımsız ve köhne. Bu yüzden ne Batı Yarıkürenin üçüncü en fakir ülkesinin (Haiti ve Nikaraguadan sonra) devletini, ne de ve kesinlikle insanlarını suçlayabilirim, tabii. Ama, bir şehir eğer sevimsizse, bunu telâffuz etmekten de kaçınamıyor insan. Riyakârlığa lüzum yok. Yine de, Nikaragua sınırına yakınlığı nedeniyle burada kalmak zorundayım. Zorunlu olmamın bir diğer ve daha önemli sebebi de, yaklaşık 15 gündür biriken çamaşırlarımı yıkatma gerekliliği. Seçtiğim otelin resepsiyonundaki hanım, çamaşırları ancak ertesi sabah verip, akşamüzeri alabileceğimi söylüyor. Dolayısıyla, beğenmesem de, 2 gecemi geçirmek zorundayım bu şehirde. İyisi mi, kendimi zorlayıp, keyfini çıkaracak bir şeyler bulmalıyım. Ben bulamadım. Bulabilen varsa da, beri gelsin. Yine de, o akşam ve ertesi gün, sokaklarını arşınlayıp, güzel ekmek fırınlarından seçme francalalar (çok güzel Fransız batonları var, küçük boyda da yapıyorlar) alıp, pastanelerinde leziz pastalar tattım, güzel kahvelerin eşliğinde. Bir de, denk geldiğim folklor festivalinde, Afrika kökenlilerin düzenlediği bir meydan konserini izledim, son akşam üstünde. Buradaki Afrika kökenliler, ülkenin kuzey (Karayip) sahillerinde yoğun olarak yaşıyorlar. Başta, 17. yüzyılda bu bölgedeki maun ormanlarını keşfeden İngilizlerin, bu ormanları yok etmek üzere çalıştırmak için Jamaika ve Batı Hint Adalarından taşıyıp getirdikleri Afrika kökenliler, bu nüfusun ilk üyelerini oluşturuyor. Daha sonra, 1797de Karayipdeki St Vincent Adasında ayaklanan Afrika asıllılar İngilizlerin başına dert olunca, binlercesini gemilere bindirip, buraya bırakıyorlar. Böylece Garifunalar ortaya çıkıyor; yani, bölgedeki yerli halkla Afrika kökenlilerin karışımından ortaya çıkan yeni bir halk. Ancak, bazı Afrika kökenliler, günümüze kadar karışmadan, öz varlıklarını sürdürmüşler. İşte, o akşam üstü konseri de bu arî Afrika kökünün temsilcileri tarafından veriliyordu ve o ana kadar çok az sayıda görebildiğim kara derili Afrikalıların gerçekte ne kadar çok olduklarını bu sırada fark ettim.
Tegucigalpanın orta yerindeki Plaza Morazana, akşamüstü oldu mu herkes doluşuveriyor. Herkes, bulabildiği bir duvar kenarına ilişiyor ve saatlerce etraflarını seyrediyorlar. Yaşlılar, birbirleriyle sohbet ediyorlar. Ben de kendime bir köşe bulup uzun süre onları seyrettim. Bu sevimsiz kentte, konser, ekmek ve pasta fırınları dışında kendime bulabildiğim tek eğlence buydu.
Plaza Morazanda oturanlar
Bolivar Köprüsünden Casa Presidencial ve Choluteca Nehrinden kum çekenler
Los Dolores Kilisesinin kenarında tortilla satan kadınlar. Daha önce de anlatmıştım; tortilla mısır unundan yapılan lavaş ekmeği. Latin Amerika mutfağının olmazsa olmazı
Boş günümde, LPta bahsi geçen (detay verilmiyordu), haritada da kırmızı ile belirtilmiş olan eski gümüş madenlerinin olduğu Tegucigalpanın batısındaki dağlarda bulunan Santa Lucia ve Valle de Angeles kasabalarına gittim. Gümüş madenlerinden eser kalmamış ama, madenci kasabaları olduğu gibi ve tüm sevimlilikleri ile duruyorlar. Keşke, başkent yerine burayı seçseymişim, konaklamak için. tavsiyem odur ki, eğer buralara gelirseniz sakın başkentte kalmayın. Santa Luciaya mesafe yalnızca 6km. Diğeri de ondan sonra 10km. Arabasızsanız, atlayın bir taksiye ve bu iki yerden birine, tercihan da Valle de Angelese gidin ve orada kalın.
Böyle bir otelcikte kalabilir
böyle bir restoranda yemeğinizi yiyebilir
böyle bir hediyelik eşya satıcısından alı-veriş edebilirsiniz (bu son söylediğim, bayanlar için)
ve Hondrusa dair son birkaç söz
Son olarak Hondurasın yakın tarihinden de kısaca bahsedip, bu ülkeden çıkalım. Honduras, 1821de İspanya sömürgeliğinden kurtulup, Meksikanın bir parçası olarak hayatını sürdürmeye başladıktan kısa bir süre sonra, 1838 yılında bağımsız bir ülke olduğunu ilân eder. Ancak, tam bu sıralarda, ülkenin kuzeyinde, yani Karayip Denizi kıyısı boyunca muz yetiştirmek için son derece elverişli toprakların olduğunu keşfeden Amerikalı bir takım girişimciler, bu bölgede büyük topraklar satın alarak muz yetiştirmeye başlarlar. Bunda o kadar başarılı olular ki, satın aldıkları toprakları gittikçe genişleterek, muz üretimini kısa zamanda Hondurasın en önemli ihraç ürünü haline getirirler. Amerikalıların 1918de sahip oldukları toprakların büyüklüğü, tüm Hondurasta muz yetiştirilen toplam tarım alanlarının %75ini kapsamaktadır, artık. Ancak, bu dev tarım sanayi, Amerikalıların Honduras politik yaşamında da söz sahibi olmalarını sağlamıştır. İşte bu sıralardır ki, Banana Republic (Muz Cumhuriyeti) deyimi hayata geçmiştir (Halbuki, ben bu deyimin Afrika ülkeleri için uydurulduğunu sanırdım).
1911-1912 yıllarında Amerika, ülkedeki politik gidişatın kendi vatandaşlarının gelirlerini olumsuz etkilediğini görünce, Hondurasa ilk askeri müdahaleyi yapmış, gönderdiği filoyla Karayip Kıyılarını bir süre ablukaya almıştır. İşte bu tarihlerdir, Hondurasın Amerika sopasını sırtında, kılıcını da tepesinde hissetmeye başladığı.
ve bu durum, bölgede ve dünyadaki politik iklimlere göre kimi zaman artarak, kimi zaman hafifleyerek süregelmiştir.
Amerika, Hondurası her zaman Orta Amerikada kendi çıkarlarıyla alâkalı ya da -çoklukla- alâkasız gelişmelere müdahale için atlama taşı olarak kullanmış, burada askeri üsler oluşturmuş, bu askeri üslerde çok sayıda Amerikan askeri bulundurmuş (ve bulundurmaya devam etmekte), özellikle Nikaragua başta olmak üzere, El Salvador ve Guatemaladaki ekonomik çalkantılarda bu ülkelere direkt ya da -CIA kanalıyla- dolaylı müdahalelerde bulunmuştur. CIA, özellikle Nikaraguada Somoza Hanedanlığına karşı başlatılan Sandinista hareketinde, ülkeden kaçarak Hondurasa sığınan Guardia Nacional (Ulusal Muhafızlar) üyelerini, Contra Hareketi adı altında bu ülkede eğitmiş, beslemiş ve teçhiz etmiştir. Yine, ülkede yüzlerce politik muhalifin yok edilmesinden sorumlu olan meşhur 3-16 Müfrezesi de CIAin ürünüdür.
Sonuçta Honduras, Amerikanın yöneticilerinin insafına kalmış kaderiyle daha uzun yıllar yaşamak zorunda kalacağa benziyor.
2 Nisan Cumartesi günü sabahı Tegucigalpadan yola çıkıp, öğleye doğru Nikaragua sınırına geldim. Ama, şehirden çıkışım tam bir curcunaydı. Aşağıda videosunu bulacaksınız :
Hondurastan çıkışım, girişime göre çok daha rahat oldu. Hatta, son zamanlardaki en rahat ve hızlı ülke terk edişimdi; 5 dakika sürdü.
Son zamanlarda, gözden ve dolayısıyla gönülden uzak olduğumu hisseder oldum, nedense. Günde ortalama 8-10 mesaj aldığım o mesut günleri hatırladıkça, şu sıralarda haftada alabildiğim 1-2 mesaj bana yalnızlığımı daha çok hatırlatıyor. İzlemeyenler zaten bunu bilmeyecekler. İzleyenler -bari- bu yazıdan sonra bir ses verirlerse, yüzümüz güler.
Hepiniz kalın sağlıcakla. Gelecek yazıda, Nikaraguada görüşmek üzere
Ali Eriç
3 Nisan 2011
Esteli / Nikaragua