in: Prof. Dr. Nuran Taşlıgil'e Armağan Beşeri ve İktisadi Coğrafya Araştırmaları, ÜÇIŞIK ERBİLEN, S., ŞAHİN G., Editor, Eski Babil Yayınevi, İstanbul, pp.403-426, 2019
Şemdinli is a district of Hakkâri Province in the Hakkari Part of Eastern Anatolia Region. Iraq is located in the south of the district, Iran in the east, Yüksekova in the west and north. Şemdinli has a surface area of 1452 km² and its current population is 65941. In addition to the town of Şemdinli, there are 23 villages and 97 hamlet settlements. The population of Şemdinli district increased from 1715 in 1927 to 65941 in 2017. In the Şemdinli district, the population of the rural population and the town of Şemdinli between the years 1935-2017 has also increased. In the district, especially in the short period of 4-5 years after 1980, male population has increased and decreased by 4000-6000. The reason for this situation is to increase or decrease the security personel in a short time in Şemdinli. In the district of Şemdinli, when the narrow structure of the population is considered, it is noteworthy that the 20-24 age group has the largest share with 16%. In this age group there are around 7500 men, while the number of women is around 3100. The main reason for this situation is the high number of soldiers in the region. The share of 10-14 age group in total population is higher than 5-9 and 0-4 age groups. This data shows that birth rate has decreased in recent years.
Today, approximately 35% of the population of the district consists of children, 62% of the working age and 3% of the elderly population. The dependence rate of the population is 60%. However, the number of security personnel, which is quite high in the district, affects the distribution of the population by the age groups and the dependency ratio very much. The number of males in the 15-64 age group is more than 8026. Assuming that the male population is equal to the number of women in this age group, the dependence rate of the population in the district increases to 75%, the rate of child population increases to 40% and working age decreases population is 55%. According to 2017 data, the literacy rate in Şemdinli is around 90%, which is 95% for males and 82% for females. In the literate population, approximately 70% of women are only literate and primary school graduates, while this rate is 42% in men. The percentage of graduates from secondary and higher schools is only 30% for males and 58% for females. It is observed that the general education level of the female population in the region is quite low compared to men. For this reason, education should be given importance especially in education of women.
Şemdinli Hakkâri iline bağlı bir ilçedir. İlçenin doğusunda İran, güneyinde Irak, güneybatısında Derecik ilçesi ve kuzeyinde Yüksekova ilçesi bulunmaktadır. Diğer bir ifade ile Şemdinli Türkiye’nin güneydoğuda, en uç kısmını oluşturmaktadır (Şekil.1). Yüzölçümü 1207 km² olan ilçede, Şemdinli kasabasının yanı sıra 18 köy ve 79 mezra yerleşmesi bulunmaktadır[1]. 1984 yılında bölgede başlayan terör olaylarından dolayı ilçede yer alan 4 köy ve 13 mezra yerleşmesi boşaltılmıştır. Yakın yıllarda güvenliğin sağlanmasına bağlı olarak 1 köy ve 6 mezra yerleşmesine geri dönüş sağlanmıştır. Geri dönüşün sağlanmadığı 3 köyün tüzel kişiliği ise sonlandırılmıştır (www.semdinli.gov.tr).
Şemdinli ilçesi hakkında bazı eski bilgilere 1899 tarihli Van Vilayet Salnamesinde rastlamaktayız. Bu salnameye göre 1899’da Van Vilayetinin Hakkâri Sancağına bağlı bir kaza olan Şemdinli’de (Şemdinan), kaza merkezi olan Nehri’nin (günümüzdeki Bağlar köyü) yanı sıra 112 köy yerleşmesi bulunmaktaydı. Adı geçen eserde kazanın doğusunda İran devletinin, güneyinde Musul vilayetine bağlı Revanduz ve Zibar kazalarının, kuzeyinde Gever (Yüksekova) ve batısında İmadiye kazasının bulunduğu belirtilmektedir. 1899 tarihli Van Vilayet salnamesinde Şemdinli kazasının nüfusunun 9256’sı erkek 7324’ü kadın olmak üzere toplam 16580 kişiden oluştuğu belirtilmektedir. Ayrıca kazadaki köylerde mektep, medrese, cami ve kiliselerin bulunduğu tekke ve medreselerde eğitim öğretim faaliyetlerinin yapıldığı belirtilmektedir. 1899 tarihli salnamede Şemdinli kazasında darı ve tütün ziraatının yanı sıra üzüm, elma, zerdali, nar, armut gibi meyvelerin yetiştirildiği ve bazı köylerde bal üretiminin yapıldığı belirtilmektedir. Adı geçen eserde kazada arazinin dağlık ve taşlık olmasından sığır, keçi ve koyun gibi hayvanların sayısının oldukça az olduğu ve örme kilimlerin az üretilmekle birlikte çok kaliteli olduğu bildirilmektedir (Van Belediyesi, 1995). Bu ifadelerden 1899’da kazada önemli sayılabilecek bir nüfusun bulunduğu, kaza merkezi ve köylerde eğitim öğretim faaliyetlerinin yaygın olduğu ve yörede özellikle darı, tütün ve çeşitli meyvelerin ziraatının önemli ekonomik faaliyetler olduğu anlaşılmaktadır.
[1] Bu çalışma ilk tamamlandıktan hemen sonra 16 Ekim 2018’de TBMM’den geçen bir kanunla Şemdinli’ye bağlı Derecik (belde), Anadağ, Gelişen, Ortaklar ve Uslu köyleri yeni kurulan Derecik ilçesinin sınırları içinde kaldı. Dolayısıyla bu tarihten önce ilçedeki köy sayısı 23 iken yeni düzenleme ile 18 oldu ve ilçenin alanı 1452 km²den 1207 km²’ye düştü. Yeni kurulan Derecik ilçesinin alanı ise 437 km² olup ilçede merkez haline getirilen Derecik kasabasının yanı sıra 4 köy yerleşmesi vardır.