

Ebediyete Kaçış
Eren Arcan
Dipnot Kitap Kulübü
Savaş ve Savaşın başkahramanı tasnif işinde çalıştığı
kütüphane arşivinin tozlu bir köşesinde daha önce kimsenin görmediği, el
sürülmemiş Wlassich Mirası olan bir kutuya rastlar. Kutuda dört din
adamının yaptıkları seyahatlerde tuttukları günlükler yer almaktadır.
Bu el yazmalarından anlaşıldığına göre, dört din adamının yaptığı
tüm yolculuklar onları hep bir savaşın eşiğine götürmektedir.
Saplantılı bir yapıya sahip olan Körim bu el yazmalarının tarihe geçirilmesi
gerektiğine inanır. Onları ebediyete kadar kalacağına inandığı internete
yüklemek için Macaristan 'dan kalkıp New Yorka
gider
New York 'ta elyazmalarını internete
aktarmayı bitirdikten sonra gazetede İsviçre 'deki Schaffhausen
'daki bir müzenin resmini görür. Müzede
Mario Merz adlı bir sanatçının "Giap Iglu"
adlı eseri sergilenmektedir. Körin Elyazmalarının
o müzede huzura kavuşacaklarını inanır.
Mario Merz
bu yapıtını 1968 yılında
Vietnam Savaşı nın en fırtınalı zamanında sergiler.
İglunun üstünde Kuzey Vietnam Generali olan Nguyen Giap
ın bir sözü yazılıdır.
Düşman kuvvetlerini toplarsa,
toprak kaybeder;
dağıtırsa güç kaybeder.
Bu söylemi eserinde yanan sönen
ışıklarla sergileyen Merz savaşın
anlamsızlığını, çözümsüzlüğünü göstermek amacını gütmektedir.
Arkaik yapıdaki iglo modern bir kavramla bütünleşmiştir. Yazı ise
iglunun üzerine kıvrık neon tüpler ile yazılmıştır.
Ayrıca Bu tüplerde süregiden bir sistemle ortaya,
Fibonacci sayıları çıkmaktadır.
Merz Fibonacci kavramı ile büyülenmiştir. 1170
yılında İtalya Pisa da doğan Fibonacci sayılarla ilgili çok ilginç bir
gözlemde bulunmuş. Şöyle ki : 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21... diye
giden bir sayıda iki ardaşık sayının toplamının üçüncü sayıyı meydana getirdiğini
bulgulamış. 0+1=1 1+1=2
2+1=3 3+2=5
5+3=8 vb
Bugün bu Fibonacci'nın saptadığı
numara sisteminin doğada her yerde olduğunu biliyoruz. Sarmalı deniz
kabuklarında, çiçeklerde, bitkilerde, tohumlarda, kar
taneciklerinde, kasırgalarda, kemiklerimizde, kulaklarımızda hatta
galaksilerin yapısında görmek mümkündür.
Fibonacci sarmalı altın oran kavramında da karşımıza
çıkıyor. Bir sayının bir önceki sayıya sürekli bölünmesi ile altın
oran kavramı olan üç bölü iki kavramına ulaşılıyor.,
Bazı düşünürler sıfır ile başlayan dizininin
sonsuza kadar bütün evreni kapsadığı gerçeğinden yola çıkarak,
sıfırdan yani yoktan bir şeyi ancak tanrının var edebileceğini söylemektedirler.
Bu nedenle bu sayı dizinini Tanrının parmak izi, Tanrının mührü olarak
görmektedirler..
Kitaba geri dönecek olursak :
El yazmalarında dört melek yerleşmek için
önemli merkezlere giderler ancak
hiç birinde barınamazlar. Güce susamış insanoğlunun açgözlülüğü, kurumsallaşmış
aptallığı onları hep yer değiştirmeye mecbur eder.
Savaş ve Savaş eserinin başında
Cennet mahzun ibaresi vardır. Korim de
bu hüznü hissetmektedir. Bu nedenle aavaşlardan kaçan
dört azizin el yazmalarını,
huzur bulabilmeleri için, Schaffhausetaki
"Fibonacci sarmalı" gereğince
inşa edilmiş Igloya gotürmeyi başarır.
Bizler Savaş ve
. diye başlayan kelimelerin ardından
Barış gelmesini bekleriz. "Savaş ve Barış". Ancak Krasznahorkai
bu ibareyi Savaş ve Savaşa çevirerek savaşın yıkıcılığını,
bitimsizliğini vurgular. .
Milattan 11.000 yıl önce başladığı saptanan ilk savaştan
20.yüzyılın atom bombasına kadar olan süreçteki, tahribat, katlanarak,
ivme kazanarak büyümektedir.
Aynı Fibonacci sarmalında olduğu gibi...
http://www.krasznahorkai.hu
http://www.theartstory.org/
http://jwilson.coe.uga.edu
https://www.livescience.com
https://www.newyorker.com
Emre Bayın
14-03-2014
"Yola savaştan çıkan barışa varamaz"
http://www.sabitfikir.com/elestiri/yola-savastan-cikan-barisa-varamaz
Laszlo bir bakıma; Kavafis'in kült "yeni bir ülke bulamazsın" dizesini, daha sert, daha keskin; dili zihnin aynası yaparak; gerçekleri tarihin, zamanın ve mekanın sarsılmaz sanılan koruyuculuğundan çıkarıp tekinsizleştirerek, çağının bireyinin suratına, farklı bir formda yeniden çarpıyor.
Geçtiğimiz yıl Satantango adlı romanı Şeytan Tangosu adıyla çevrilince Türkçe okuruyla buluşan Laszlo Krasznahorkainin bu kez de, War and War adlı romanı Savaş ve Savaş adıyla, Gün Benderli tarafından Türkçeleştirildi. Böylece, uzun yıllar edebiyatseverlerin, hatta yazarın Bela Tarr ile olan dostluğu vesilesiyle sinemaseverlerin, dört gözle bekledikleri bir durum nihayete kavuşmuş oldu. Çevrilen bu romanın da en az Şeytan Tangosu kadar etkileyici olduğu yorumunu duymak, sanırım yazarı tanıyan ve Türkçeye çevrilen ilk romanını okuyan okuyucular için hiç de şaşırtıcı olmayacaktır.
Bu romanında Laszlo öncelikle, çokça karşılaştığımız kayıp metni/ yazmayı arayan kahraman tipinin önüne, en başından, daha henüz bu kahraman ortaya çıkmamışken bir set çekiyor ve kaybolmadan bulunan metni, kahramanı Korinin cebine koyuyor. Klasik anlatının sonlandığı bu buluş anını geçtikten sonra okuyucusunu ve metni yanına alarak edebiyatın klişelerinden hızlıca uzaklaşıyor. Korinin deyişiyle tüm roman boyu sürecek cinnet koşusu da böylece başlıyor.
Macaristanın bir kasabasında arşivcilik yapan Korinin, o ana kadar kimsenin fark etmediği yazmayı internete taşıyıp ebediyete aktarma isteğiyle beraber, Macaristan sokaklarının, sokak çocuklarının, terminallerin ve havaalanlarının arasından New Yorka doğru bir yol açılıyor hızlıca.
Buraya kadar anlatılanlar, bir amaç arayan Korinin başarıya ulaştığını ve hayatının amacını bulduğunu düşündürüyor. Metni ebediyete aktarmak amacı bu. Fakat yazmayı internete aktarmaya başladığı anda, karşımıza çıkan dört karakter, yazarın romanın başından beri üzerinde ısrarla durduğu karmaşayı artırıyor. Böylece yazmanın içeriği ve Korinin hayatının seyriyle beraber, Hayatın bir amacı ve bu amacın gerçekleştirilebileceği doğru zaman ve mekan var mı sorusu gündeme geliyor. Romanın bu soruya verdiği cevaplar da gitgide muğlaklaşıyor.
Yazmadan aktarılan her sayfa, bir öncekine göre daha anlaşılmaz ve karmaşık hale gelirken, Korinin aklı bu dehşet verici cümlelere odaklanamıyor ve durmadan başka yerlere kayıyor. Aklın kaydığı bu yerin, cinnet koşusuna başlanan noktanın epey uzağında olduğu son derece açık. Amacı bulmanın verdiği rahatlığın oldukça uzağında bulunduğu da öyle... Bu uzaklık vesilesiyle de yazmanın yazılma amacı ile hayatın amacına ilişkin sorgulamalar kesişiyor. Bu noktada, kurmaca ve kurmacanın içindeki kurmacanın kahramanları sorularıyla birlikte, aynı cevaba doğru hızlıca yol alıyorlar. Yol alındıkça, sayfalar ilerledikçe, romanın içindeki metin/ yazma, Korine ikinci bir roman kahramanı gibi eşlik ediyor.
Kesişen durumlar çoğalmaya, kaderler daha da benzeşmeye, her sonun bir diğerinin aynısı olduğu hissi acı acı hissedilmeye başlıyor. Okuyucu, bir savaştan başka bir savaşa savrulan roman kahramanları üzerinden, bir savaştan başka bir savaş harici hiçbir yere varılamayacağı sonucuna ulaşıyor. Tam da bu noktada, Korin derin bir içsel sorgulama sonrasında, adım adım aynı huzursuzluğa ve çıkmaza varıyor, Çünkü yol onları savaştan barışa değil, bir savaştan başka bir savaşa götürüyor diyor ve ekliyor; Çünkü yok, çıkar yol yok.
Böylece, Laszlo bir bakıma; Kavafisin kült yeni bir ülke bulamazsın dizesini, daha sert, daha keskin; dili zihnin aynası yaparak; gerçekleri tarihin, zamanın ve mekanın sarsılmaz sanılan koruyuculuğundan çıkarıp tekinsizleştirerek, çağının bireyinin suratına, farklı bir formda yeniden çarpıyor.


Laszlo Krasznahorkai
Okuma notları Giriş niyetine
Ömer Naci Jr. - 04/2014
László Krasznahorkai, Macaristan Romanya sınırında Gyula isimli kasabada
1954 yılında doğdu. Kitaplarındaki kasabalar bir ölçüye kadar doğduğu yerden
ilham alınmıştır. Berline, Batıya gittiğinde otuzlu yaşlarındaydı. Orada
Jim Jarmusch, David Bowie, Alen Ginsberg ve Tom Waits ile karşılaşır. Yara
almışların başkentiydi, der.
Delilik noktasından ele alınan gerçeklik, László Krasznahorkai minimalizmi,
Samuel Beckettda azlık diye vücuda gelen savaş sonrası kayıtsızlığı, içe
kapanma ve görüye yönelen metin üretimine yakın duruyor. Bu kadar uzun,
sonu gelmez tınlayan, nefes nefese cümlelerin peşinde yazarın kurgusuna
doğru eriyoruz. Çünkü hayat eksilmiştir, azlık her yeri ele geçirmiş, kurgu
geri çekilmiştir. Boşluğun doldurulması yazara düşer. Uzun, upuzun cümleler
yazarın gerçekliği örüşüdür. László Krasznahorkai, gerçekçi bir yazardır.
Karakterler uzun sekanslarda, sayfalar tutan paragraflarda içseslerini aktarırken,
aklından gelip geçenler bilinç-akışı bağlamında ilerlemez, zihinleri ani
dönüşler, vazgeçişler, kararsızlıklar yaşar ve düşündükleri, László Krasznahorkai
metinlerinin gergin ve puslu atmosferini oluşturur. Karakterlerin ne düşündüğünü
anlamak kolay değildir. Açık edilmeyen, açıklanmayan gerçekliğin kenarında,
hayır, dibinde sallanmaktadırlar. Paragrafın reddedildiği devasa bloklar
şeklinde örülmüş metin, okurunu nefessiz bırakıp olay örgüsüne iter.
Havada metinlerin kutsiyeti salınır. Cennet Üzgün epigrafında László Krasznahorkai
karakterlerinden biri çalıştığı yerin arşivinde bir yazma bulur. Metin 1940lı
yıllardan kalmıştır. Bir önemi olmayan Aile Kağıtları yazan kutudan çıkmıştır.
Metinde anlatılan dört adamın farklı tarihlere ve coğrafyaya yayılan hikayesi,
kutuyu ve yazmayı metin içinde bulan Korini coşkulandırır. Böylesi iyi
bir metin, kurgu ve hikaye onun hayatını sonsuza dek değiştirecektir. Bulunan
metinde yaşamın önüne diktiği bilmecenin çözümü vardır. Metin, Korinin
gerçekleşen kehanetine işaret eder. Metne bırakır kendisini Korin, László
Krasznahorkainin düzyazısının talebini yineler. Metnin sonunda dünyanın
akkoru var. Metnin sonunda dünyanın merkezi, sonu, çekirdeği var. Okurun
kendini düzyazıya bırakmasını bekliyor.
Kasabadan yola çıkan László Krasznahorkainin yolu Béla Tarr ile kesişiyor.
Damnation, Werckmeister Harmonies (Béla Tarrın László Krasznahorkai Direnişin
Melankolisi uyarlaması) ve yedi saatten fazla süren Satantango. Bir tangoda
olması gerektiği gibi, altı öne ve altı arkaya atılan adım. Uzun cümlelerin
uzun sahnelerde ortaya çıkmasıyla izleyiciyi/okuru metnin boyutuna yükselmeye
zorluyor.
László Krasznahorkai okurken ani gelişen, çatallanan kurgu, coşkulu bir
dil gibi beklentiler unutulursa yazarın hikaye anlatımına yaklaşan okurluktan
söz edilebilir. Bir kasaba meydanında toplanmış, olacakları bekleyen bir
avuç insan meydanda yakılan ateşte ellerini ısıtırlarken, yanlarına yaklaşınca
kendilerini ısıttıkları bir ateşin, meydanda toplanmış bir kalabalığın olmadığını,
kasabanın yerinde bir otobüs durağından başka bir yapı olmadığını görmelisiniz.
Bu kadar uzun yoldan geldiniz, bu soğukta, sizi karakterler değil, kendi
aklınızdaki cümleler karşıladı.
II.
László Krasznahorkaiye göre Avrupa yazını İkinci Dünya Savaşından bu yana
gerçekliği ve günlük hayatı anlatıyordu. Bu yanlıştı. Yazma kültürüne sevgi
beslemenin yanında, yanlış anlamanın da gerçeklik olduğunu düşünmeliyiz.
Yazmak, gerçekliğin arkasında duran bir hakikat değil. Avrupa kültürü, yanlış
anlamalar kültüründen oluşuyor. Bunu düşünürler, yazarlar, şairler ve fikirler
bazında tüm dünya için de söyleyebiliriz. László Krasznahorkaiye göre,
yalan yanlış tarih konusunda oldukça zenginiz.
Kutsiyeti olan insanların olduğuna inanabiliriz. Ancak inançlarına inanamayız.
Ölüm değil ölüm korkusuna inanabiliriz örneğin. İnsanlara inanabiliriz.
Bir şeye inanan insanları anlamaya inanabiliriz. Thomas Bernhard hayattan
nefret ediyordu. Benzerliği yer yer vurgulanan László Krasznahorkaide böyle
bir nefret yoktur. Bernhard, ciğer hastalığıyla baş ederken, Krasznahorkai
ise Thomas Bernhardı toplum kendisinden uzak durdun diye yükselttiği öfke
barikatında bir delik bulmuş, mesafesini koruyup sevmekle meşguldü. Thomas
Bernhard bir şairdi, derdi kendisiyleydi. László Krasznahorkai ise bir yazar
ve derdi tüm evren.
Susan Sontagın László Krasznahorkai tanınımındaki ünlü tespitini [László
Krasznahorkai, kıyametin çağdaş Macar ustasıdır] yazar da hiç sakınmadan
tekrarlıyor. László Krasznahorkai, hiç şüphe yok, sadece kıyamet düşüncesinin
umuduyla ilerler ve coşkunluğunu yazar. Onun gerçekliğinde yaşadığımız dünyanın
yüzüne bile bakılmaz. Dünya terk edileli çok olmuştur. Tanrının çoktan
vazgeçtiği, çekildiği, kendini gülünç bir konumda bıraktığı dünyanın anlamını
kaybetmesi bir yana, ardında bıraktığını toparlamak üzere Tanrının ortaya
çıkmaya niyeti bile yoktur. Dünya, tanrının olmadığı, kıyameti her gün yaşamakla
prangalanmış, görülerden ve cümlelerden, metinlerden medet uman bir kitapta
varlığını sürdürebilen mekandır artık.
Çünkü hayat eksilmiştir, azlık her yeri ele geçirmiş, kurgu geri çekilmiştir.
III.
Dünya böylesine ıssızsa, yazmanın anlamı nedir? Edebiyatın kadim türleri
sıkıntıda değil. Edebiyat, dil, kurgu ve atmosfer yaşamını sürdürüyor. Sıkıntıda
olan, insanlık. The Melancholy of Resistanceda [Direnişin Melankolisi]
Macaristanda küçük bir kasabaya gelen sirkin doldurulmuş balina sergileyecekleri
haberi üzerine yaşananlar anlatılıyor. Şeytan Tangosunda sonbahar sağanağının
tüm gücüyle bastırmasıyla birlikte, terk edilmiş bir tarım kooperatifinde
yaşayanların, on kişinin dünyayla tüm irtibatı kesiliyor. Çok yağmur yağıyor.
Sürekli yağmur yağıyor.
Ekim sonunda bir gün sabahleyin, insafsızca uzun süren güz yağmurlarının
ilk damlaları sitenin güney tarafındaki çatlamış, alkalik toprağa (daha
sonra berbat kokan çamur deryası patikaları ilk donlara kadar adamakıllı
yürünmez hale getirmek ve şehri ulaşılmaz kılmak için) dökülmeden az önce
Futaki, çan seslerine uyandı.
Dünya öylesine sıradandır ki kooperatifte. Zaman, tarih açıklanmasa da,
komünizmin sonbaharıdır artık. Bir zamanlar sanayiye yön veren, toplumun
geleceğini şekillendiren ve umut veren kooperatif artık terk edilmiş binaların
dizildiği, gerçek olamayacak kadar acı verici bir dünyaya evrilmiş, kendi
kıyametini yaşamaktadır. İnsanların ağır ağır örülen kurguyla sonsuza dek
sürecek gibi gözüken bekleyişinde çürümeleri sırasında, konuşurlarken kullandıkları
kelimeler dönemi yansıtmaktadır: Kimi zaman yoldaşça, kimi zaman düşmanca,
havada asılı muğlaklıkta eriyen bir dil. Çevrede yüksek ihtimalle Avusturya-
Macaristan İmparatorluğundan kalma- terk edilmiş şatolar, kooperatifin
tek lüksünün taş yol olduğu çamura batmış yoksulluğunun yanında güldüresi
tezatlığı gösterir.
Çan sesleri gerçek midir? Olası mıdır? Gözüne uyku girmeyecektir Futakinin.
Okur da yağmurun altında bir yol ayrımına girer. Futakinin gerçekliğini
ya da mantıklı bir açıklamaya inancını seçmek durumundadır.
IV.
Şeytan Tangosu, Thomas Hobbes kitapları Leviathan ve Behemoth ile kolkola
bir metin. [Mihail Bulgakov da, Üstat ile Margaritada Behemoth ismini gayri
tesadüfi bir tavırla karakterlerden birinin ismine kondurmuştu, diyebiliriz.]
Futaki ve kasabalıların tekdüzelikten ve beklemekten sıkıldıkları, geceleri
geniş gökyüzüne bakıp ağaç diplerine işerken dahi uzaklaşmayı kurdukları
kafalarının içinde kaynayan, kıpır kıpır kaos, denizde Leviathan, karada
gergedana benzeyen Behemoth ile hayatlarında ilk kez, geri dönülemeyecek
bir yolculuğa çıkarken, son karar alma anında tedirgin edici sorularla (Acaba..?)
ürperiyorlar.
László Krasznahorkainin Şeytan Tangosunda yarattığı atmosferin kıyamet
sonrası diye nitelenmesini özümsedik, karakterlerin yalpalamasını, kararsızca
sendelemesini, kafalarını gökyüzüne dikip umutlarını korumaya çalışmalarındaki
trajikomediye güldük. Oysa yazarın cehennemi tasvirinin, bir soğanın dış
halkalarından alıp merkezine doğru giden anlatısında, anlatının cücüğüne
doğru hızlanırken, kimi kısımlarda karakterlerin sayıklamasıyla hızlanan
kelimelerin sürtünmesinin yarattığı ısıda cehennemin kendimiz olmadığını,
cehennemin başkası olmadığını, cehennemin modernist, devlete ait bir yapı
olduğunu ve kişinin tüm yaşadıklarının, kendisine anlatılanların ya da geleceğe
dair hayallerinin toplamıyla üzerine gelen bütün o karanlık olayları bir
araya getirip, kendince nihayete erdirmesini modern sonrasına işaret eden
bir direniş haline işaret ettiğini, cehennemin ne kıyamet öncesi ne de daha
kötüsü- kıyamet sonrası değil, modern sonrası olduğunu okuduk.
Şöyle özetleyeyim, kısa bir László Krasznahorkai alıntısı çeviriyorum:
yarın ya da yarından sonra şafak sökse de gelmemelisin, çünkü senin için
yarın da yarından sonrasında da daha iyi bir şey yok, bu yüzden şimdi sazlıkta
saklan gitsin, eğ kafanı, düş yanına, bırak gözlerin kapansın ağır ağır,
öylece öl, çünkü yaşadığın yüceliğin hiçbir anlamı yok, sazlıkta bu gece
yarısı öl, düş ve gömül, bırak böyle olsun ver gitsin son nefesini.
Seibo
Hep anlar, hep bakışlar. Cehennem, kapatıldığımız mekanlardır. Başka bir
yaşam alanı yoktur, cennet yok, araf yok, melekler ya da şeytanlar zaten
yok, sadece burası, bu kapandığımız mekanlar, alnımızda lanetli yazılar
Christo morto ölü İsalar, ölü insanlar, hepsi kenarda bekliyor, binadan
çıkış yok, buraya giren bir daha çıkamaz, bırak kendini, dayan duvara gitsin.
Şeytan Tangosuna dönelim, paragrafların kesilmemesi, okura tipografik bir
yükümlülük getiriyor, metinden uzaklaşmaya, yaşananlardan, kendisine anlatılanlardan
uzaklaşıp kafasını başka tarafa çevirmesine izin verilmiyor. László Krasznahorkainin
cümlelerine bırakıp, sonu gelmez gibi duran o uzun ve sayısız kelimeler
topluluğundan oluşan akışkan dayanıp gitmek gerekiyor. Anlatı, stilden ve
kelimelerden ördüğü ve bir noktada buluşmak üzere kendi yarattığı gerginliği
besleyip, okuru bir nihayete ulaştıracaktır. Bunu yaparken, o soğan halkalarının
yuvarlağı gibi, sürekli kendi etrafında dönecektir.