Al-Matama'nın kadınları, erkekler birbirleriyle savaşmayı bitirdiğinde onların peşlerinden geleceklerini biliyorlardı. Halk hikayeleri ve şiirler bize birbirlerini iplerle bağladıklarını ve hatta vücutlarını normalden daha ağır hale getirmek için taş kullandıklarını anlatır. Sonra da Nil Nehri'nde çocuklarıyla birlikte boğuldular
Bu yıl, Sudan'daki Al-Matama'lı kadınların tecavüzden kaçmak için kendilerini birbirine bağlayıp Nil Nehri’ne atlamalarının üzerinden 126 yıl geçti. Şimdi tarih tekerrür ediyor.
15 Nisan'da Sudan'da Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) ile SAF'a bağlı paramiliter bir güç olan Hızlı Destek Güçleri (RSF) arasında savaş patlak verdi. O tarihten bu yana SAF ve RSF çatışıyor ve çatışmaların çoğu RSF'nin başındaki General Hemedti'nin geldiği Hartum eyaleti ve Darfur bölgesinde yoğunlaşıyor.
Savaş büyük ölçüde sivillerin mülkleri ve kadın bedenleri üzerinde yürütülüyor. SAF Hartum ve ötesindeki tüm RSF tesislerini ve eğitim kamplarını hedef aldı. İlk başta bu stratejinin savaşı başladığı gibi hızla bitireceğine inandık ama mahallelere dağılmış binlerce RSF savaşçısının evlerimize sığınacağını bilmiyorduk. Evlerimizde yaşamak için bizi dışarı attıklarında yavaş yavaş şehrimizde göç etmek zorunda kaldık. Arabalarımızı ele geçirdiler, eşyalarımıza el koydular. Bazı evlerde kadınları kendilerine hizmet, cinsel esaret ve kölelik için esir aldılar.
Aileler çatışmalardan kaçmaya çalıştıkça otoyollar her geçen gün daha da kalabalıklaştı. İlk başlarda evlerimizde kalmak konusunda kararlıydık ancak RSF mahalleleri yağmalayıp işgal ettikçe tutunmak zorlaştı. Bu katliamdan bir ay sonra, 1940'larda annemin amcası tarafından inşa edilen eski evimize ve çevresindeki çoğu eve taşındılar. Pasaportlarını almak için evine dönmek zorunda kalan amcama acele etmesi ve geri dönmeyi düşünmemesi söylendi. Orada, anılarımızın ve aile tarihimizin ortasında yaşamaya devam ettiler. Artık evlerimize ve şehrimize, hatta ülkemize ait değildik.
Bir savaş silahı olarak tecavüz
E, Sudan'ın eski başkenti ve şu anki başkentin bulunduğu Hartum eyaletini oluşturan şehirlerden biri olan Omdurman'ın eski kısmında yaşayan genç bir kadın. Savaştan birkaç hafta sonra, bu yılın Mayıs ayında, RSF ailesinin evine doğru ilerlerken, E kendisini tecavüzden kurtarabileceğine inandığı tek şeyi yaptı; çok katlı bir binadan ölüme atladı. E'yi okuduğumda Z'yi hatırladım. 2019'daki büyük bayram zamanında arkadaşımı Kuzey Hartum'daki ünlü Bahri pazarına götürdüğümü hatırladım. Arkadaşım bana Z'nin "o" olaydan sonra ilk kez dışarı çıktığını ve ailesinin nihayet evden çıkmasına izin verdiğini söyledi.
Birkaç hafta önce, eski Ömer El Beşir hükümetine karşı demokratik bir protestoda binlerce genç erkek ve kadının yaptığı gibi geceyi ordu karargâhı önündeki oturma eyleminde geçirmişti. Askerler 3 Haziran 2019 sabahı oturma eylemine baskın düzenleyerek genç protestoculara tecavüz etti ve öldürdü. Bu katliam canlı olarak yayınlandı ve videolarda yüzlerce RSF askerinin akla hayale gelmeyecek şeyler yaptığı görüldü.
Z o gün tecavüze uğradı ve hayatı orada sona erdi. Aslında orada bitmedi ama ailesinin onu üniversiteden alıp haftalarca eve kapatmasıyla yavaş bir ölüm oldu. O gün arkadaşım ona bayramlık elbise almak için eşlik ettiğinde, Z nihayet hayata döndüğü için mutluydu. Ancak bunun uzun sürmeyeceğini bilmiyorduk. Birkaç gün sonra ailesi onu kuzeniyle evlenmeye zorladı ve hakkında çok az şey bildiği bir köye götürdüler. Ailesi düğünden sonra köyü terk ettiğinde içinde bulunduğu hayat dayanılmaz geldi. Sessizlik içinde hayatına son vermiş. Arkadaşım birkaç hafta sonra köyü ziyaret ettiğinde yaşlı bir kadın ona "Z defalarca ihanete uğradı" demiş.
Z'nin elbisesini almasından sadece birkaç hafta sonra, 2019'da ordu ile siyasi güç arasında uluslararası arabuluculukla siyasi anlaşma nihayet imzalandığında, ortak arkadaşımız gözyaşları içinde beni aradı. "Anlaşma siyasi liderler tarafından imzalandı ve bu Z'nin ve diğer pek çok kadının hayatına mal oldu." Haklıydı. İki darbeden sonra, Hartum'da ve ülkenin diğer şehirlerinde artık daha fazla kadın evlerinde tecavüze uğruyor. SAF ve RSF arasındaki savaşta onlar sadece birer teminat.
1897
Ancak Z'nin uğradığı ihanet uzun bir tarihin parçasıdır. 1897 yılı Kuzey Sudan'daki, özellikle de Nil Nehri eyaletindeki topluluklar için en büyük ihanet ve utanç yılıdır. Al-Khalifa Al-Taaishi'nin yönetiminin 12. yılıydı ve Sudan'ın çoğu İkinci Mehdiye yönetimi altında acı çekiyordu. Bu dönem, ordusunun Omdurman'ı ele geçirip İngiliz işgaline karşı savaşmasından kısa bir süre sonra hayatını kaybeden Muhammed Ahmed El Mehdi yönetimindeki Birinci Mehdiye'nin ardından gelen dönemdir. Al-Taaishi'nin yönetimi acımasızdı ve topluluklar altüst oldu; bu dönem kitlesel yerinden edilme, açlık, cinayetler ve zulümle biliniyordu.
Köyler basıldı ve tüm topluluklar Al-Taaishi'ye yeterince bağlılık göstermedikleri için ya öldürüldü ya da yerlerinden edildi. Temmuz 1897'de Al-Taaishi ile askeri yardımcılarından Abdullah Wad Saad arasındaki bir anlaşmazlığın ardından Al-Taaishi, bir ordu generali olan Mahmoud Wad Ahmed'i bugünkü Nil Nehri eyaletinde Nil Nehri kıyısındaki bir kasaba olan Al-Matama'yı işgal etmesi için gönderdi. Buradaki çatışma acımasız Mehdiye yönetimi için sonun başlangıcıydı ve Al-Taaishi'ye ve onun faşist yönetimine karşı duyulan acıyı daha da derinleştirdi ki bir yıldan biraz daha uzun bir süre sonra Sudanlı askerler, Sudan'ın başkentine yakın bugünkü Hartum eyaletinde bulunan Karari'deki savaşta Sudanlı askerlerle savaştı.
Bir taraf Mehdiye devleti için savaşırken diğer taraf İngiliz İmparatorluğu için savaştı ve bu savaş Anglo-Mısır Sudan'ını başlattı. Karari, Sudan için öylesine belirleyici bir andı ki "erkekler Karrari'de öldü" demeye devam ediyoruz çünkü bu savaş sırasında yaklaşık 10.000 erkek öldü ve 11.000 erkek yaralandı. Al-Matama'daki katliam şiirlerde ve halk hikayelerinde övgüyle anıldı. Ünlü tarihçi İsmet Zulfo Karrari adlı kitabında Mahmud'un ordusunun 10.000-12.000 arasında olduğunu ve Abdullah Ved Saad'ın savaşçı sayısının 2.500'ü geçmediğini yazmıştır.
Al-Matama'nın kadınları, erkekler birbirleriyle savaşmayı bitirdiğinde onların peşlerinden geleceklerini biliyorlardı. Halk hikayeleri ve şiirler bize birbirlerini iplerle bağladıklarını ve hatta vücutlarını normalden daha ağır hale getirmek için taş kullandıklarını anlatır. Sonra da Nil Nehri'nde çocuklarıyla birlikte boğuldular. Uzun örgüleri onları iplerden daha fazla dolaştırmış. Şehirde kalan kadınlar tahta teknelere bindirilerek Omdurman'a götürüldü ve burada Mehdiye askerleri tarafından cinsel köleliğe maruz bırakıldı.
"Kadınlarımız divanlarda bir miras bıraktılar... onurlarını ihanet eden domuzlardan korudular... yaşamı reddettiklerinde ve herhangi bir iyilikten vazgeçtiklerinde, o getirir... kabul ettiler ve dalgaları ve selleri kucakladılar..."
Bu olay üzerine yazılmış popüler bir şiirin çevirisi. Şairi bilinmiyor.
Temmuz, Sudan'da yağmur mevsimidir; Nil, yağmur mevsiminde meydana gelen ve yüzmeyi zorlaştıran ağır alüvyona neden olan sel için Nubian bir kelime olan "Dameera" ile taşardı. Bu durumda, kadınlar alüvyon ve timsah istilasına uğramış sular nedeniyle hayatta kalamazlardı.
"Nil'e daldılar ve timsahı taklit ettiler..." şiirin bir başka dizesi.
Bana hep kadınların ruhlarının Nil Nehri'nde yaşamaya devam ettiği söylendi. Aynı nehir diğer kadınları Omdurman'a götüren ahşap tekneler için de kullanılmıştı ve aynı ahşap tekneler 1897'deki cinayetlerden kaçmaya çalışan yüzlerce aileyi Şendi'ye ve Nil kıyısındaki diğer şehirlere götürmüştü.
Tarih tekerrür etmeye devam ediyor
Al-Matam'ın kadınlarının hikayeleri nesilden nesile aktarılmıştır. Aslında büyükanneler adaletsizlikten bahsetmek istediklerinde bu kelimeyi kullanmazlardı; sadece "dünya hala Mehdiye mi sanıyorsun?" derlerdi. Öyle olduğu ortaya çıktı.
İntihar ederek ölmek Sudanlı kadınlar için neredeyse bir gelenek ve onurlarını kurtarma yöntemi. Namus en çok bekaretinizi korumakla yakından ilişkilidir. Namusunuz size ait değildir çünkü bedeniniz toplum, aileniz ve kabile üyeleriniz tarafından kontrol edilen ortak bir bölgedir. Onurunuzu, dolayısıyla ailenizin ve toplumunuzun onurunu koruma fikri o kadar derine işlemiştir ki, bisiklete binmek gibi basit şeyler bekaretinize, dolayısıyla onurunuza yönelik bir tehdit olarak görülür.
RSF'nin eliyle medyada dolaşan tüm tecavüz hikayeleriyle, neredeyse 1897'ye geri dönmüş gibiyiz. Elimizde çok az bilgi var çünkü utanç ve damgalanma kızların, kadınların ve ailelerinin ihbarda bulunmasını zorlaştırıyor. Sudan'da kadına yönelik şiddetle mücadele eden hükümet biriminin müdürü Hartum'da 50 vaka bildirmiştir; kurbanların çoğu 12-18 yaş arasındadır. Tecavüzler evlerin içinde gerçekleşmekte ve bazı kız çocukları ve kadınlar evlerinden kaçırılmaktadır.
Kuzey Darfur'daki bir toplum liderinin dolaşıma sokulan bir ses kaydı, Hartum eyaletinde RSF tarafından kaçırılan kızların Kuzey Darfur'daki şehirlere getirildiğini ve ailelerine geri dönmeleri için fidye ödemeleri konusunda şantaj yapıldığını açıklıyor. Darfur Barosu, satılan kız çocukları için artık pazarlar olduğuna dair güvenilir raporlar aldıklarını belirtti. Topluluk lideri, Mehdiye'den etkilenen toplulukların hiçbir zaman affetme şansı olmadığını ve şimdi bunun yeniden yaşandığını, bunun da Sudan'daki bölünmeyi daha da derinleştireceğini belirtti. Görünüşe göre tüm yollar 1897'ye çıkıyor.
Savaş zamanı tecavüz ve sosyal medya
Bir aile üyesi, bu çatışma sırasında RSF'nin işlediği suçları belgelemek amacıyla Whatsapp üzerinden bana bir tecavüz videosu gönderdi. Videonun içeriğiyle ilgili mesajını okumadan videoyu açtım ve genç bir kadına toplu tecavüz eden iki adamın vahşeti karşısında şaşkına döndüm. O gece uyuyamadım. Bu konudaki duygularımı internette paylaşmaya karar verdiğimde, birçok kişi videoyu paylaşmamı isteyen mesajlar yağdırdı.
Mesajlardan biri, tecavüzden kurtulan bir kadının videoyu kendisiyle paylaşmamı istemesiydi. O olup olmadığını kontrol etmek istiyordu. Meğer RSF ona da tecavüz etmiş ve o da videoya çekilmiş, bu yüzden videonun yayınlanmasını bekliyormuş. Tecavüzden kurtulmanın ve böyle bir ihlalin yayılmasını beklemenin dehşeti! Bunun yerine konuşmaya başladık ve savaştan önce tecavüze uğradığı ortaya çıktı, bu yüzden bu dehşeti de görmek zorunda kalmadı. Son mesajı hâlâ aklımda. Tecavüzcülerinin savaş uçakları tarafından öldürülenler arasında olmasını diledi. Bu, inkâr edilmenin derin bir yerinden geliyordu ve Sudan gibi bekarete her şeyden çok değer veren bir toplumda tecavüz durumunda adalet neredeyse imkansızdır.
Burada tecavüz sadece kadınlarla ilgili değil; tüm toplumu aşağılamak ve milislerin yönetimine boyun eğmeye zorlamakla ilgili. Tecavüz Sudan'ın farklı yerlerinde her zaman bir savaş silahı olarak kullanılmış, kadınlar ve çocuklar yaşadıkları travmayla yaşamak zorunda kalmışlardır. Toplumsal düzeyde tecavüz, unutulması gereken kolektif bir utanç olarak ele alınmaktadır. Hayatta kalanların akrabası olan erkekler, namuslarını kurtarmanın bir yolu olarak onlarla evlenmek için öne çıktıkları için övülmektedir.
Sudan'da tecavüzün kovuşturulması zor olmuştur çünkü yasalarda reform yapılmasına rağmen, usul yasası ve ayrımcı hukuk sistemi hala kadınlardan tecavüzü doğrulamak için birkaç tanık istemekte, bu da süreci kadınlar için zor ve travmatik hale getirmektedir. Bu savaşta farklı olan bir şey var; topluluklar artık tecavüzün tanıkları. RSF tarafından çekilen videoları izlediler, komşular yakındaki evlerden gelen çığlıkları duydular ve bazen kızların arabalara ve kamyonlara sürüklenerek evlerinden götürüldüğünü gördüler.
Peki hep 1897'de mi kalacağız, yoksa farklı davranabilir miyiz?