48 (27). NEML SÛRESİ
GİRİŞ:
Neml Sûresi Mekke'de 48. sırada inmiş olup adını 18. Âyetteki النّمل- en-neml sözcüğünden almıştır. İçerisinde Süleymân peygamber ile ilgili bilgiler bulunması sebebiyle Sûreye "Süleymân Sûresi" de denilmektedir. İniş sırasına göre Şu'arâ Sûresinden sonra gelen Neml Sûresi, resmî mushafta da Şu'arâ Sûresinden sonra tertip edilmiştir.
Mahşere ve kıyametin kopuş anlarına ait sahnelerin kısaca yer aldığı, duyarsız inkârcıların ve yalanlayıcıların uyarıldığı, Mûsâ, Süleymân, Salih ve Lût peygamberlerin çevresindekilerin durumlarının ibret için örnek gösterildiği Sûrenin asıl konusu yine Kur'ân'dır. Sûre Kur'ân ile başlamakta ve yine Kur'ân ile bitmektedir.
ÂYETLERİN MEALLERİ:
RAHMÂN, RAHÎM ALLAH ADINA.
1–3. Tâ, Sîn. Bunlar, salâtı ikame eden, zekâtı veren ve âhirete de kesin olarak inanan kişilerin ta kendileri olan müminler için hidâyet rehberi ve müjdeci olmak üzere Kur'ân'ın ve apaçık / açıklayıcı bir kitabın Âyetleridir.
10–11. “Ve birikimini ortaya koy!” –Onu sanki görünmeyen bir varlık gibi hareket ettirir görüverince dönüp, arkasına bakmadan kaçtı.– “Ey Mûsâ! Korkma! Şüphesiz ki Ben; Benim yanımda elçiler korkmaz. –Ancak, kim zulüm yapar, sonra kötülüğün sonunda iyiliğe çevirirse, şüphesiz Ben, çok bağışlayıcıyım, çok merhamet sahibiyim.”–
19. Sonra da o, [Süleymân] dişi karıncanın sözünden [kararından] dolayı, gülerek tebessüm etti. Ve "Rabbim, bana, anne-babama lütfettiğin nimetine şükretmeme, hoşnut olacağın sâlihi işlememi gönlüme getir ve rahmetinle beni sâlih kullarının içine kat" dedi.
20–21. Ve o [Süleymân] kuşları gözden geçirdi de sonra "Hüdhüd'ü niçin göremiyorum? Yoksa kayıplardan mı oldu? Onu mutlaka çetin bir azap ile azaplandıracağım yahut onu boğazlayacağım yahut da bana apaçık bir delil/güç getirecek" dedi.
22–26. Derken, çok beklemeden o [Hüdhüd] geldi de "Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sebe''den sana çok doğru ve önemli bir haber getirdim. Şüphesiz ki, onlara [Sebe''lilere] hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve çok büyük bir tahta sahip olan bir kadın buldum. Onu ve kavmini, Allah'ın astlarından Güneş'e secde ederler buldum. Şeytân da göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran, gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allah'a secde etmesinler diye kendilerine yaptıklarını süslü göstermiş de onları doğru yoldan alıkoymuş. Bunun için de onlar hidâyete eremiyorlar. -Allah; kendisinden başka ilâh diye bir şey olmayandır, büyük arşın sahibidir.-" dedi.
29–31. O: [Süleymân'ın mektubunu alan Sebe'' melikesi] "Ey ileri gelenler! Şüphesiz ki bana kesinlikle çok saygın/şerefli bir mektup bırakıldı. Şüphesiz ki o, [mektup] Süleymân'dandır ve ‘Bana karşı büyüklük taslamayın, teslimiyet göstererek/Müslüman olarak bana gelin!' diye Rahmân ve Rahîm Allah adınadır" dedi.
34–35. O: [Melike] "Hiç şüphesiz ki krallar bir memlekete girdikleri zaman hemen orayı bozarlar ve halkının ulularını hakir kılarlar. Onlar da böyle yapacaklardır. Ben onlara bir hediye göndereyim de bakalım gönderilenler [elçiler] ne ile dönecekler!" dedi.
36–37. O [Elçi] Süleymân'a gelince o; [Süleymân] "Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? İşte, Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha iyidir. Bilakis siz, hediyenizle böbürlenirsiniz. Onlara geri dön; iyi bilsinler ki, kendilerine asla karşı koyamayacakları ordularla gelir, onları, kesinlikle hor ve hakir olarak çıkarırız!" dedi.
40. Kitap'tan yanında bilgi olan kimse: "Ben onu sana bakışın kendine dönmeden önce getiririm" dedi. Sonra o [Süleymân] onu [Melike'nin tahtını] yanında durur bir hâlde görünce: "Bu, şükür mü edeceğim, yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni belâlandırmak için Rabbimin fazlındandır. Ve kim şükrederse hiç şüphesiz kendisi için şükreder. Kim de nankörlük ederse hiç şüphesiz ki Rabbim çok zengin ve Kerim'dir."
44. Ona "köşke gir!" denildi. Sonra o, onu görünce derin bir su sandı ve eteğini çekti. O; [Süleymân] "Bu billurdan yapılmış, şeffaf bir zemindir" dedi. O; [Melike] "Rabbim! Ben gerçekten kendime zulüm etmiştim. Süleymân ile beraber, âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum" dedi.
47. Onlar; "Senin sebebinle ve seninle beraber olan kişiler sebebiyle başımıza uğursuzluk geldi/seni ve beraberindekileri uğursuzluk belirtisi sayıyoruz" dediler. O; [Sâlih] "Uğursuzluğunuz Allah katındadır. Daha doğrusu siz, fitnelenen [kendini ateşe atan/imtihana çekilen] bir topluluksunuz" dedi.
49. Allah'a yeminleşerek "Gece ona ve ailesine baskın yapacağız; sonra da velisine [yakınlarına] ‘Biz, o ailenin yok edilişine şâhit olmadık [olay sırasında orada değildik] ve biz kesinlikle doğru olanlarız' diyeceğiz" dediler.
54–55. Lût'u da [elçi olarak kavmine gönderdik]. Hani o, kavmine; "Göz göre göre hâlâ o aşırılığı [hayâsızlığı] yapacak mısınız? Şehvet yönünden kadınlardan aşağı olan erkeklere yaklaşacak mısınız? Aslında siz cahillikte devam ede gelen bir kavimsiniz!" demişti.
60. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, gökleri ve yeryüzünü yaratan, gökten sizin için su indiren mi? Sonra da Biz onunla, bir ağacını bile bitirmenizin söz konusu olmadığı güzel güzel bahçeler bitirmişizdir. Allah'la beraber başka bir ilâh mı var! Aksine onlar zulümde devam eden bir kavimdir.
61. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, yeryüzünü barınak kılan, aralarında nehirler kılan, onun için sabit dağlar kılan ve iki deniz arasına engel kılan mı? Allah ile beraber bir ilâh mı var? Bilakis onların çoğu bilmiyorlar.
62. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, kendine yalvardığı zaman bunalmışa karşılık veren ve kötülüğü gideren, sizi yeryüzünün halîfeleri yapan mı? Allah'ın yanında başka bir ilâh mı var? Çok az düşünüyorsunuz!
63. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, karanın ve denizin karanlıkları içinde size kılavuz olan, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile beraber bir ilâh mı var? Allah onların koştukları ortaklardan çok yücedir.
64. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, önce yaratan, sonra onu iade edecek olan ve sizi hem gökten, hem yerden rızklandıran mı? Allah ile beraber başka bir ilâh mı var? De ki: Eğer doğru kimseler iseniz, kesin delilinizi getiriniz!
67–68. Şu inkâr edenler de; "Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra mı gerçekten biz mi dirilip çıkartılacağız. Andolsun, bu [azap ve dirilme tehdidi] bize ve daha önce atalarımıza vaat olunmuştu. Bu, ancak geçmişlerin uydurma masallarından başka bir şey değildir" dediler.
88. Ve sen dağları görürsün; sen onları donuk, durgun sanırsın. Oysa onlar her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın yapımı olarak bulutun yürümesi gibi yürümektedirler. Şüphesiz ki O, yaptıklarınızdan tamamıyla haberdardır.
91–92. "Ben ancak her şeyin sahibi olan ve burayı haram [dokunulmaz] kılan bu şehrin [Mekke'nin] Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Ve ben Müslüman olmamla ve Kur'ân'ı okumamla emrolundum. Artık kim doğru yolu bulursa, yalnız kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa hemen ‘Ben sadece uyarıcılar danım'" de.
ÂYETLERİN TAHLİLİ:
1–3. Ta, sin. Bunlar, salâtı ikame eden, zekâtı veren ve âhirete de kesin olarak inanan kişilerin ta kendileri olan müminler için hidâyet rehberi ve müjdeci olmak üzere Kur'ân'ın ve apaçık/açıklayıcı bir kitabın Âyetleridir.
Bu Sûre de daha evvel hakkında birçok kez açıklamada bulunduğumuz "kesik harfler" ile başlamaktadır. Ancak Sûrenin başındaki ط - ta veس - sin harfleri burada diğer Sûrelerdeki "kesik harfler" gibi bağımsız bir Âyet şeklinde değil, bir Âyetin parçası olarak yer almaktadır. Henüz rakamların kullanılmadığı ve sayıların harflerle ifade edildiği dönemde, her harfin ifade ettiği sayıyı gösteren Ebcet tablosuna göre 9 ve 60 sayılarına tekabül eden ta ve sin harflerinin ne anlama geldiği konusunun çözümü ise, hep söylediğimiz gibi, kendilerini Kur'ân'ın anlaşılmasına adamış kişilerin gayretlerini beklemektedir.
1. Âyetteki Bunlar… Kur'ân'ın ve apaçık/açıklayıcı bir kitabın Âyetleridir ifadesinde, Kur'ân iki yönüyle tanıtılmış olmaktadır. Bunlardan biri, Kur'ân'ın ezberden okunuş hâli, diğeri de yazılmış kitap hâlidir. Aslında her ikisi ile de aynı şey kastedilmiş olup bu ifadenin bir başka örneği de Hicr Sûresindedir:
(Hicr: 1) Elif, Lam, Ra. Bunlar, Kitab'ın ve apaçık/açıklayan Kur'ân'ın Âyetleridir.
Ancak, yukarıda görüldüğü gibi Hicr Sûresinde buradakinden farklı olarak önce "Kitap", sonra "Kur'ân" zikredilmiştir.
3. Âyette yer alan zekât sözcüğü, Mekkî Âyetlerde geçen ilk "zekât" sözcüğüdür. Gerçi Mekkî Sûrelerin üçüncü sırasında inmiş olan Müzzemmil Sûresi'nin 20. Âyetinde de bu sözcük geçmektedir ama Müzzemmil Sûresi'nin 20. Âyeti Medenî'dir ve bu Âyetin orada yer alması sahabenin tertibi sonucudur.
Zekât emrinin Müslümanların henüz teşkilâtlanmamış bir yapıda oldukları dönemde verilmesi ve verilen emrin de dolaylı olarak verilmiş olması, "zekât" uygulamasının önceki toplumlarda da var olduğunu göstermektedir. Bazılarının yaptığı gibi, buradaki zekât sözcüğü ile ahlâkî temizliğin kastedildiğini ileri sürmek bize göre isabetli değildir. Çünkü Kur'ân'da ahlâkî temizliğin kastedildiği yerlerde tezkiye = arınma kavramı, cümle içinde yalın halde zekâ fiili ve türevleriyle ifade edilmiş; "zekât'ın" söz konusu olduğu yerlerde ise sözcüğün yanına i'ta = vermek fiili getirilmek sûretiyle "zekâtı verin" şeklinde ifade edilmiştir. Zaten içinde zekât sözcüğünün yer aldığı salâtı ikame eden, zekâtı veren ve âhirete de kesin olarak inanan kişilerin ta kendileri olan müminler için ifadesinden de anlaşılacağı gibi, burada müminler, salâtın ikamesine ve zekâtın verilmesine özendirilmektedirler.
Kur'ân, aslında tüm insanlar için kılavuz olmasına rağmen bu kılavuzluk 2. Âyette müminlere özgü kılınmış ve Kur'ân "sadece müminlere kılavuz" olarak nitelenmiştir. Bunun sebebi, "kılavuz" ifadesinin Âyette "müjde" ile beraber yer almasıdır. Çünkü Kur'ân'ın içerdiği tüm müjdeler sadece müminlere özgüdür. Zaten Kur'ân'dan da genellikle müminler yararlanmaktadır:
(Nisâ: 175) Allah'a inanıp O'na sımsıkı sarılanları (Allah), kendisinden bir rahmete ve fadle [bol nimete] sokacak ve kendisine; dosdoğru yola kılavuzlayacaktır.
(Nâziât: 45) Sen ancak ona [Saat'e; kıyametin kopuşuna] haşyet duyan kişilerin uyarıcısısın.
(Meryem: 76) Ve Allah, hidâyete erenlere kılavuzunu artırır. Ve kalıcı olan sâlihât, Rabbinin katında sevap bakımından daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha iyidir.
(Yâ-Sîn: 11) Şüphesiz sen o zikire [Kur'ân'a] uyan ve gaybde Rahmân'a haşyet duyan kimseyi uyarırsın. Sen hemen onu bir bağışlanma ve çok şerefli bir ödül ile müjdele.
(Fussılet: 44) Ve eğer Biz onu yabancı dilde bir Kur'ân yapsaydık, elbette: "Âyetleri detaylandırılmalı değil miydi? İster yabancı dilde ister Arapça!" diyeceklerdi. De ki: "O, iman edenler için bir kılavuz ve bir şifadır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır. Ve Kur'ân onlar üzerine bir körlüktür. Onlara çok uzak bir mekândan seslenilmektedir."
(Meryem: 97) İşte şüphesiz Biz onu, [Kur'ân'ı] kendisiyle takvâ sahiplerini müjdeleyesin, inat eden kavmi de uyarasın diye senin lisanın üzere kolaylaştırdık.
(En'âm: 110) Ve Biz onların kalplerini ve gözlerini ilkin iman etmedikleri durumdaki gibi ters çeviririz. Ve Biz de onları taşkınlıkları içerisinde kör ve şaşkın olarak bırakırız.
Mü’minlerin yararlandığı Kur'ân, [vahiy] kâfirlerin ise küfürlerini artırmaktadır:
(Nahl: 22) Sizin ilâhınız tek bir ilâhtır. Âhirete inanmayanların kalpleri ise inkârcıdır ve onlar müstekbir [büyüklenmekte] olanlardır.
(Mü’minûn- 73–74) Ve şüphesiz sen, kesinlikle, onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. Şu, âhirete inanmayan kimseler ise, bu yoldan kesinlikle sapmaktadırlar.
(Furgân: 60) Ve onlara "Rahmân'a boyun eğin!" dendiği zaman, "Rahmân da neymiş? Senin bize emrettiğin şey için mi boyun eğeceğiz?" dediler. Ve bu [boyun eğme emri] , onların nefretlerini artırdı.
(Mâide: 64) Ve Yahudiler; "Allah'ın eli sıkıdır" dediler. -Söyledikleri şeyler sebebiyle onların elleri bağlandı ve onlar lânetlendi.- Aksine O'nun [Allah'ın] iki eli açıktır; dilediği gibi harcar. Ve andolsun ki, Rabbinden sana indirilen, onların çoğunda azgınlık ve küfürce artış yapar. Ve Biz, onların aralarına kıyamete kadar düşmanlık ve kin attık. Ne zaman savaş için bir ateş yakmışlarsa, Allah onu söndürmüştür. Ve onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Oysa Allah bozguncuları sevmez.
(Mâide: 68) De ki: "Ey kitap ehli! Tevrât'ı, İncîl'i ve Rabbinizden size indirileni ikame etmedikçe hiçbir şey üzerinde değilsiniz. Şüphesiz ki, Rabbinden sana indirilenler, onların çoğunda azgınlık artırır. Öyleyse kâfirler kavmi için üzülme!
(İsrâ: 41) Biz, bu Kur'ân'da akıllarını başlarına almaları için türlü şekillerde evirip çevirdik. [açıkladık] Ve bu (açıklamalar) ancak onların nefretini artırmıştır.
(İsrâ: 60) Ve hani Biz sana: "Şüphesiz Rabbin insanları kuşatmıştır" demiştik. Ve sana açıkça gösterdiğimiz o görüntüyü ve Kur'ân'da lânet edilen ağacı da, yalnız insanlara bir imtihan için yapmışızdır. Ve Biz onları korkutuyoruz, fakat bu, onlara, sadece büyük bir tuğyanı artırıyor.
Bu konuda ayrıca şu Âyetlere de bakılabilir:
4–5. Şüphesiz Biz şu, âhirete inanmayanların işlerini kendilerine süslü gösterdik de onlar şaşırıp kalmışlardır. İşte bunlar, azabın kötüsü kendileri için olan kimselerdir ve bunlar, âhirette en çok ziyana uğrayacakların ta kendileridir.
Âhirete inanmanın mümin olmanın gereklerinden biri olduğu bir önceki Âyette vurgulandıktan sonra, 4. Âyette de insanların âhirete inanmama sebebi açıklanmakta ve insanların kendi yaptıkları işlerin kendilerine süslü görünmesi, yani yaptıklarını hoş, güzel ve doğru kabul etmeleri dolayısıyla âhirete inanmadıkları bildirilmektedir. İnsanoğlunun kendi yaptıklarını güzel ve doğru kabul etme yönündeki bu fıtrî özelliği Kur'ân'da birçok kez yer almış, kullarını imtihan amaçlı olarak bu özellikle yaratan Rabbimiz de fıtrattan gelen bu eğilimi bildirmek sûretiyle insanları birçok kez uyarmıştır.
Ancak bu özelliğin fıtrî olduğu konusunun doğru anlaşılması gerekir. Aşağıdaki Âyette olduğu gibi, Rabbimiz "süsleme" işini kendisine izafe etmiştir:
(En'âm: 108) Ve Allah'ın astlarından olanlara yalvaran kimselere sövmeyin ki, onlar da bilgisizce, aşırı giderek Allah'a sövmesinler. Biz, her ümmete yaptıkları işi işte böyle süsledik. Sonra da onların dönüşü Rabblerinedir. Sonra O, onlara ne yaptıklarını haber verir.
Hâlbuki bu işin şeytanlara izafe edildiği Âyetler de vardır:
(Ankebût: 38) Âd ve Semûd'u da (helâk ettik). (Bu,) Onların meskenlerinden [yurtlarından] size besbelli olmuştur. Şeytân onlara kendiişlerini süslemiş de onları doğru yoldan alıkoydu. Hâlbuki onlar görüp anlayan kimselerdi.
(En'âm: 43) Onlara zorlu azabımız geldiği zaman yalvarmaları gerekmez miydi? Ama onların kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yapmakta olduklarını çekici gösterdi. [süsledi]
(Nahl: 63) Allah'a yemin olsun ki, Biz kesinlikle senden önce bir takım ümmetlere elçiler gönderdik de şeytan, onlara amellerini bezeyip süslü gösterdi. İşte o şeytan, bu gün onların velîsidir. Ve onlar için acı bir azap vardır.
Rabbimizin süsleme işini kendisine izafe etmesi aslında yaratma açısından olup bu eylemi yapan, işi gerçekleştiren ise kulun kendisidir. Kişilere amellerinin süslü gösterilmesi konusunun iyi anlaşılması için, Tîn Sûresi'nin tahlilinde bulunan "Allah'ın kalpleri mühürlemesi ve damgalaması" başlıklı bölümün okunmasını tavsiye ediyoruz. [48–01] (Tebyînü'l-Kur'ân; c: 1, s: 564–572 bkz.)
Kur'ân'ın bu ana kadar inmiş olan Âyetlerinden anlaşılmaktadır ki, âhirete inanmak imanın "olmazsa olmaz" esasıdır ve Allaha inanan kişi mutlaka âhirete de inanır. 4. Âyette vurgulanan nokta, âhirete inanmayan kimselerin Kur'ân'ın öğrettiği yolu takip etmeyecekleridir. Çünkü âhirete inanmayan kimselerin ölçüleri bu dünyada görülenlerle sınırlıdır. Onlar, yapılan bir işin fayda ve zararını sadece bu dünyadaki sonuçları ile değerlendirirler ve bu değerlendirmeyi âhiretteki kazanç veya kayıpları hesap ederek yapmayı hedef alan herhangi bir nasihati veya hidâyeti asla kabul etmezler.
5. Âyette geçen azabın kötüsü ifadesi hakkında, azabın şekli, zamanı ve yeri bakımından herhangi bir açıklama yapılmamıştır. Ancak Kur'ân'daki yüzlerce Âyetten anlaşılmaktadır ki, azap fizikî ve psikolojik yönleri olan bir olgudur ve hem ferdî hem de grup olarak uygulanabilmektedir. Bu fiziki veya psikolojik ceza hem dünyada, ölüm anında, hem de mahşerde ve cehennemde gerçekleşebilmektedir.
6. Şüphesiz bu Kur'ân ise sana, yasalar koyan ve en iyi bilen Allah tarafından bırakılmaktadır. [senin içine işletilmektedir]
Hatırlanacak olursa, Şu'arâ Sûresi'nin tahlilinde, bu Âyetin ne anlam ne de teknik bakımdan, içinde bulunduğu pasajla bir bağlantısının olmadığını belirtmiş ve Âyetin Şu'arâ Sûresi'nin 221–223. Âyetlerinin sonrasında yer alması gerektiğini söylemiştik. (Âyetin, önerdiğimiz yerdeki uygunluğunu görmek için Şu'arâ Sûresi'nin 221–223. Âyetleri ile ilgili tahlilimizi okuyabilirsiniz .)
7–14. Hani Mûsâ, yakınlarına, “Şüphesiz ben bir ateş gördüm, ondan size bir haber getireceğim yahut ısınmanız için bir kor ateş getireceğim” demişti. Sonra oraya geldiği zaman seslenilmişti: “Ateşin içindeki ve yanı başındaki kişi mübarek kılınmıştır! Ve âlemlerin Rabbi olan Allah, eksikliklerden münezzehtir! “Ey Mûsâ! Şüphesiz Ben, azîz [mutlak galip] ve hakîm [hikmet sahibi] Allahım!. “Ve birikimini ortaya koy!” –Onu sanki görünmeyen bir varlık gibi hareket ettirir görüverince dönüp, arkasına bakmadan kaçtı.– “Ey Mûsâ! Korkma! Şüphesiz ki Ben; Benim yanımda elçiler korkmaz. –Ancak, kim zulüm yapar, sonra kötülüğün sonunda iyiliğe çevirirse, şüphesiz Ben, çok bağışlayıcıyım, çok merhamet sahibiyim.”– Ve koynundaki gücünü devreye sok; dokuz âyet içinde Firavun’a ve onun kavmine hiç kusursuz, mükemmel çıkacaksın. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavim olmuşlardır. Sonra da âyetlerimiz onlara parlak bir şekilde gelince, “Bu apaçık bir sihirdir” dediler. Ve onların kendileri bunlara tam bir kanaat getirdiği hâlde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları bile bile inkâr ettiler. –Şimdi bozguncuların sonunun nice olduğuna bir bak!–
Bu Âyetlerde, çok kısa olarak Mûsâ peygambere ilk vahyin verilişinden Firavun ve ordusunun helâkine kadarki olaylara değinilmektedir. Kısa bir hatırlatma şeklindeki bu anlatımla ibret aldırma amacı güdüldüğü açıkça belli olmaktadır. Mucizeler karşısında inanacakları yerde kibirlenen ve zulme yönelen Firavun ve avenesinin durumu pasajda özellikle göze çarpmaktadır. Onların bu hâlleri, 4. Âyette tanıtılmış olan yaptıkları işler kendilerine süslü görünen kişilerin ilk somut örneğini teşkil etmektedir:
(Mü’minûn: 45–46) Sonra da Mûsâ ve kardeşi Hârûn'u Âyetlerimizle ve apaçık bir güç ile Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik. [elçi yaptık] Bunun üzerine onlar kibre kapıldılar [kendilerinin büyüklüğüne inandılar] ve ululuk taslayan bir kavim oldular.
Firavun ve avenesinin bu durumları, daha evvel Fâtır Sûresinde yer alan Âyetlerdeki ifadelere benzemektedir:
(Fâtır: 42–43) Ve onlar var güçleriyle Allah'a yemin etmişlerdi ki, kendilerine uyarıcı bir peygamber gelirse, mutlaka ümmetlerin her birinden daha doğru yolda olacaklardı. Buna rağmen ne zaman ki kendilerine bir uyarıcı geldi, bu, yeryüzünde bir kibirlenme ve kötülük düzeni yönünden onların sadece nefretlerini artırdı. Hâlbuki kötü düzen ancak kendi ehlini çepeçevre kuşatır. O hâlde öncekilerin kanunundan başka ne gözetiyorlar? Onun için sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişme bulamazsın. Sen Allah'ın sünnetinde asla bir başkalaşma da bulamazsın.
8. Âyette geçen Ateşin içindeki ve yanı başındaki kişi … nitelemesi ile merkezde Mûsâ peygamber olmak üzere, ona inanacak ve etrafında toplanacak insanlar kastedilmekte ve onların mübarek kılındığı bildirilmektedir.
Neml/10 ve Kasas/30 âyetlerinin orjinalindeki تهتزّ [tehtezzü] sözcüğü, genellikle yanlış olarak “hareket eder, kıvrılır” şeklinde çevrilmektedir. Sözcüğün esas anlamı, “hareket ettirmek”tir. [48–01b] (Lisânu'l-Arab, “Hzz” mad.) Buradaki hareket ise asânın hareketi değil, hareket ettirişi, çok çalıştırmasıdır. Burada asâ diye nitelenen birikimin, yani vahiylerin, Mûsâ'nın başına iş açtığı, o'nu çok çalışmak zorunda bıraktığı açıklanmaktadır. İşin çokluğu ve zorluğu sebebiyle Mûsâ işten kaçmaya çalışmıştır.
10. âyetteki, Onu sanki görünmeyen bir varlık gibi hareket ettirir görüverince dönüp, arkasına bakmadan kaçtı ifadesinden, Mûsâ'nın peygamberlik görevinden hoşlanmadığı, korktuğu, yapmak istemediği anlaşılmaktadır. Mûsâ'nın bu kaçışı Kalem sûresi'nde de zikredilmişti. Kalem sûresi'nde bahsedilen hut sahibi, Yûnus peygamber bilinse de Mûsâ peygamber de hut sahibidir. Mûsâ'nın hut sahibi olduğundan, Kehf/61-63'de bahsedilmiş, kaçışı da bu âyetlerde açıklanmıştır.
Öyleyse Rabbinin kararına karşı sabret; balık/bunalım arkadaşı gibi olma. Hani o bir kez aşırı bunaldığında Rabbine seslenmişti. Eğer Rabbinden o'na bir iyilik ulaşmasaydı, kınanmış bir durumda, boş bir yere atılacaktı. Ancak, Rabbi o'nu seçti, sonra da iyilerden kıldı. (Kalem 48-50)
11. Âyetteki istisna bir "istisna-i muttasıl" olup cümlenin anlamı şöyle olmaktadır: "Benim yanımda elçiler korkmazlar ama zulüm yapmış olan elçiler korkarlar."
Burada Mûsâ peygamberin gençliğinde işlemiş olduğu cinayete gönderme yapılmaktadır. Mûsâ peygamberin de evvelce işlediği suç yüzünden korkması gayet normaldir ama Rabbimiz zulüm işlemiş Mûsâ'yı affetmiştir:
(Kasas: 15–18) Ve Mûsâ, şehir halkının
habersiz olduğu bir anda şehre girdi. Sonra orada, biri kendi
tarafından diğeri düşman tarafından savaşan [birbirlerini
öldürmeye çalışan] iki adam buldu. Sonra kendi tarafı olan,
düşmana karşı ondan [Mûsâ'dan]
yardım diledi. Mûsâ da ötekine hemen bir yumruk indirdi de onun
aleyhine gerçekleşti. [o öldü] O [Mûsâ']: "Bu, şeytanın işindendir,
şüphesiz o, saptırıcı, apaçık bir düşmandır" dedi.
O: [Mûsâ'] "Rabbim! Şüphesiz kendime zulüm ettim. Artık beni bağışla!" dedi de O [Allah], onu bağışladı. Şüphesiz O, çok bağışlayıcının, çok merhamet edicinin ta kendisidir.
O [Mûsâ]: "Rabbim! Bana nimet olarak verdiği şeylere andolsun ki, artık hiçbir zaman suçlulara arka olmayacağım" dedi.
Sonra da o [Mûsâ] , şehirde korku içinde, kontrol ederek sabahladı. Bir de ne görsün, dün kendisinden yardım isteyen kimse feryat ederek ondan imdat istiyor. Mûsâ ona "Şüphesiz sen, apaçık bir azgınsın!" dedi.
Aslında Rabbimizin affı sadece elçilere değil, tüm tövbe eden kullarına yöneliktir:
(Tâ-Hâ: 80–82) Ey İsrâiloğulları! Sizleri düşmanınızdan kurtardık ve dağın sağ yanında size söz verdik/dağın sağ yanını size buluşma yeri olarak belirledik. Üzerinize de kudret helvası ve bıldırcın/bal indirdik. -Sizi rızklandırdığımız şeylerin temizlerinden yiyin ve bunda aşırı gitmeyin, sonra üzerinize gazabım iner. Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o iner. [düşer mahvolur] Ve şüphe yok ki Ben, tövbe eden, iman edip sâlihi işleyen, sonra da hakk yolu bulan kimse için çok bağışlayıcıyım.-
(Nisâ: 110) Kim bir kötülük işler yahut nefsine zulmeder, sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur.
Rabbimizin insanları tövbeye davet etmesi, tövbe edenlerin tövbelerini kabul etmesi ve tövbe edenleri sevdiği hususu Kur'ân'da birçok Âyette açıklanmıştır.
MÛSÂ PEYGAMBERE VERİLEN DOKUZ MUCİZE:
12. âyette zikredilen dokuz âyet ifadesindeki “dokuz” sayısını iki şekilde anlamak mümkündür:
A) Çokluktan kinaye.
Zira İsrâîloğulları'na dokuzdan daha çok âyet/alâmet gösterilmiştir.
B) Burada kastedilen Tevrât'taki on emirin dokuz âyette yazılı olmasıdır.
Yahudi Tevrât'ında iki ayrı emir cümlesi hâlinde zikredilen, “Karşımda başka ilâhların olmayacak” ifadesi ile “Kendin için oyma put yapmayacaksın” ifadesini Samiri Tevrât'ı tek emir cümlesi hâlinde toplamıştır. Böylece, “Komşunun evine tamah etmeyeceksin” de dahil, emirlerin sayısı, Yahudi nüshasında on, Samiri nüshasında ise dokuzdur. [48–01c] (Baki Adam, Yahudi Kaynaklarına Göre Tevrat, s. 104-105; HHT, Noseah Şomroni, Şemot, 20:10)
Kasas Sûresi'nin 30. Âyetinde, Mûsâ peygamberin ilk vahiy alışının ağaçtan yükselen bir ses ile olduğu bildirilmiştir. Mûsâ peygamber vadînin kenarında bir yerde bir çeşit ateşin yandığını görmüş, oraya gittiğinde ise şöyle bir manzara ile karşılaşmıştır:
Ortada yanan bir şey olmamasına ve bir duman çıkmamasına rağmen ateş yanmakta ve ateşin ortasında yemyeşil bir ağaç durmaktadır. Birden bu ağaçtan kendisini çağıran bir ses yükselmiş ve böylece Mûsâ peygamber ilk vahyini almıştır. Peygamberlerin hayatlarında bu tür olağanüstü hadiselerin vuku bulması normal karşılanmalıdır. Nitekim peygamberimize de nübüvvetle şereflendirildiği zaman benzer bir şekilde Mescid-i Aksa'da, Cennetü'l-Me'va denilen yerdeki son sidre ağacından vahyedilmiştir. Bu durum Necm Sûresinde ayrıntılı olarak bildirilmiştir. [48–02] (Tebyînü'l-Kur'ân; c.1, s: 410–414)
15. Ve andolsun ki Biz, Dâvûd'a ve Süleymân'a ilim verdik. O ikisi de; "Bizi mümin kullarının birçoğuna fazlalıklı kılan Allah'a hamd olsun" dediler.
Âyette Dâvûd ve Süleymân peygamberlerin "Bizi mümin kullarının birçoğuna fazlalıklı kılan Allah'a hamd olsun" sözleriyle verilen mesaj, üstün nimetlere sahip olanların bu nimetleri veren Allah'a hamd ve şükür etmelerinin gerektiğidir. Firavun ve avenesi kendilerine verilen nimetler ile şımarıp zorbalaşırlarken, Dâvûd ve Süleymân peygamberler kendilerini fazlalıklı kılan Allah'a hamd ve şükür etmektedirler. Böylece Sûrenin başında konu edilen inanan ve inanmayanların davranışlarındaki farklılık da örneklendirilmiş olmaktadır.
Bu Âyet aynı zamanda bilginin ve bilgi sahiplerinin üstünlüklerine de işaret etmektedir:
(Mücadile: 11) Ey iman etmiş olan kimseler! Size "Meclislerde yer açın!" denilince hemen yer açıverin ki Allah da size yer açsın. [size genişlik versin] Ve size "Kendinizi büyük gösterin" denilince de kendinizi büyük gösterin. Ki Allah, sizden inanmış olan kimseleri, onları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Ve Allah yaptıklarınızdan iyice haberi olandır.
Daha önce birkaç yerde de belirttiğimiz gibi, Dâvûd ve Süleymân peygamberler, haklarında en çok asılsız söylenti çıkarılmış olan peygamberlerdir. Maalesef bu asılsız söylentiler Müslümanlar tarafından da gerçekmiş gibi kabul görmüştür. Bize göre bu, Kur'ân'ı iyi tanımamak, Kur'ân'daki müteşâbih [birbirine benzer birçok anlamla ifade edilen] anlatımları dikkate almamaktan kaynaklanmaktadır. Çünkü kitaplara kadar giren bu asılsız efsanelerin tümü, Âyetlerdeki mecazların hakikat yapılması sonucu uydurulmuştur. Sâd Sûresinde bazı örneklerini nakletmiş olduğumuz bu uydurmalardan bazıları, yeri geldikçe ibret amacıyla burada da nakledilecektir.
16. Ve Süleymân Dâvûd'a vâris oldu. Ve o: [Süleymân] "Ey insanlar! Bize kuşların mantığı öğretildi ve bize her şeyden verildi." dedi. -Doğrusu bu apaçık bir lütuftur.-
Davud ve Süleymân peygamberlerin "hamd"leri ile başlayan kıssa, -16. Âyetin ifadesinden de anlaşılacağı gibi,- bundan sonra Süleymân peygamber ağırlıklı olarak devam edecek ve ilerideki Âyetlerde Sâd Sûresinde verilen bilgilere ilâveten Süleymân peygambere ait yeni ve çarpıcı bilgiler verilecektir.
SÜLEYMAN PEYGAMBERİN DÂVÛD PEYGAMBERE MİRASÇILIĞI:
15. Âyetin delâletiyle anlaşılmaktadır ki, Süleymân peygamberin babası Dâvûd peygambere mirasçılığı mal-mülk mirasçılığı değil, bilgi mirasçılığıdır. Bu, Dâvûd peygamberin bütün bilgi birikimini oğlu Süleymân'a öğrettiği anlamına gelmektedir.
Meselenin daha iyi anlaşılması için Dâvûd peygamberin hayatına ait bazı ayrıntıların bilinmesi gerekmektedir.
DÂVÛD PEYGAMBER:
İsrâil'in ilk kralı Saul'un sarayında yaverlik yaptı. Saul'un oğlu ve vârisi Yonatan'la yakın dostluk kurdu ve Saul'un kızı Mikal'la evlendi. Filistinlilere karşı yapılan savaşlarda üstün yararlıklar göstererek büyük bir ün kazandı. Bu durumu çekemeyen Saul onu öldürmek isteyince, saraydan kaçarak Filistin'in kıyı ovasındaki Güney Yahuda'ya ve Filistin'e gitti; orada büyük bir beceri ve öngörüyle krallığın temelini atmaya koyuldu. … [48–03] (Ana Britannica, c: 9, s: 340)
Dâvûd'un kral olmadan önce yaşamını çok zor şartlarda sürdürdüğüne, Allah'ın izniyle ordusunu en iyi şekilde donatıp yönetmeyi becerdiğine ve uzun savaşçılık yıllarında yaşadığı diğer bazı olaylara Kur'ân'da Bakara Sûresi'nin 246–252. Âyetlerinde ve Tevrât'ın I. ve II. Samuel bölümlerinde değinilmiştir.
Dâvûd'a verilen fazlalıkların anlatıldığı Kur'ân Âyetleri şunlardır:
(Sebe'': 10–11) Andolsun ki, Biz Dâvûd'a tarafımızdan bir fazilet verdik. "Ey dağlar! Onunla beraber tesbih edin!" dedik ve bunu kuşlara da [emrettik] ve ona demiri yumuşattık. Bol bol zırhlar yap ve biçimlemede ölçüyü gözet dedik. Siz de iyi işler yapın, çünkü ben her yapacağınızı gözetiyorum.
(Sâd: 17–20) Sen onların dediklerine sabret ve güçlerin sahibi kulumuz Dâvûd 'u hatırla. Şüphesiz o, (Rabbine) çokça dönendi. Gerçekten Biz dağlara boyun eğdirdik; akşam ve sabah [daima, her zaman] onunla birlikte tesbih ederlerdi. Kuşları da toplu olarak (ona boyun eğdirmiştik). Hepsi ona dönücü idi. Biz onun mülkünü de pekiştirdik. Ve ona hikmeti [yasayı] ve fasl-ı hıtabı [hakkı bâtıldan ayıran sözü söyleme imkânını] verdik.
(Enbiya: 79) Biz onu Süleymân'a hemen iyice kavratmıştık. Ve hepsine yasa ve ilim vermiştik. Dâvûd 'la beraber tespih etsinler diye, dağları ve kuşları buyruk altına aldık. Ve Biz Fail'lerizdir.
Sebe'' Sûresi'nin yukarıdaki 10. Âyetinde geçen Ey dağlar seslenişi, bize göre Dâvûd'un Tevrât'taki "Mezmurlar" içinde yer alan (94–98. mezmurlar) "Ey dağlar, taşlar, nehirler, ormanlar, kuşlar, ağaçlar! Coşun, tesbih edin. Çünkü O, yeryüzüne geliyor, hükmetmeye geliyor. Dünyaya adaletle ve kavimlere doğrulukla hükmedecek" şeklinde özetlenebilecek ifadesine atıfta bulunmaktadır. Mezmurlar arasında yer alan ve dağlarda yaşarken Dâvûd 'un Rabbine yönelik olarak terennüm ettiği bu ilâhîler, övgüler, dualar, yakarışlar Yüce Allah tarafından beğenilmiş olmalı ki, Kur'ân'da da bunlara işaret edilmektedir.
Yine aynı Âyette geçen "demirin yumuşatılması" eylemi, demirin eritilerek kalıplara dökülmesini ya da ateşte yumuşatılarak çeşitli alet yapımında kullanılmasını ifade etmektedir. Dâvûd 'un birçok güçlü düşmanla savaştığı ve bu savaşlarda başarılı olduğu dikkate alındığında, askerlerini günün şartlarına göre en iyi silâh ve teçhizatla donattığı ve bu donanımı da demirin yumuşatılması tekniği ile sağladığı söylenebilir. Ancak Âyette zırhın ilk defa Dâvûd tarafından yapılmış olduğuna dair herhangi bir işaret olmadığı gibi, demirin Dâvûd 'un elinde mum gibi eridiği ve onu istediği gibi kullandığı yönündeki söylentiler de birer uydurmadan ibarettir.
KUŞ MANTIĞI:
Mantık "ses" demektir: ancak bu sözcükle genelde "meram ve maksatlar" kastedilir. [48–04] (Lisânü'l-Arab, c.8, s. 601, 602, "ntk" mad.)
Her yaratık türü ise bir ümmettir:
(En'âm: 38) Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı, iki kanadıyla uçan hiçbir kuş istisna olmamak üzere hepsi sizin gibi ümmetlerdir. …
Bu duruma göre, her canlı gurubundaki yaratıkların, hayatlarını devam ettirebilmeleri için nasıl kendi türlerine has özellikleri varsa, aynı şekilde bunların kendi aralarında bir anlaşma ve haberleşme dilleri de olmalıdır. Nitekim insanlar uzun zamandan bu yana kedileri, köpekleri, çeşitli kuşları, yunus balıklarını ve diğer hayvanları gözlemleyerek, onların çıkardıkları seslerin, kuyruk hareketlerinin ne anlama geldiği hakkında bazı sonuçlara varmışlardır. Meselâ, yem aramak için eşinen bir horozun. Yemi bulduğu zamanki tavukları çağıran sesi ile sabahları herkesi uyandıran ötüş sesinin farklı olduğu tespit edilmiş ve tavukların da yumurtladıklarını farklı bir ses çıkararak bildirdikleri görülmüştür. Ya da bir kedinin acıktığı, su istediği veya hapsedildiği zamanki miyavlama sesi ile çiftleşme anındaki sesinin birbirinden tamamen farklı olduğu gözlenmiştir. Diğer taraftan, farklı yaratıklardaki kuyruk hareketleri değişik anlamlara gelmekte, bugün artık insanlar kuşların, yunus balıklarının, kedi, köpek gibi hayvanların kuyruk hareketlerinden manalar çıkarabilmektedir.
Bu durum göstermektedir ki, yaratıkları iyi gözlemleyen herkes, ses ve kuyruk hareketlerine bakarak onların ihtiyaç ve arzularını anlayabilir, bazı manalar çıkarabilir. İşte bu duruma "o yaratığın mantığını bilmek" demek mümkündür.
Kur'ân üzerinde emek vermiş kişilerden Zemahşeri, Keşşaf adlı eserinde bu konu için şöyle demiştir:
Mantık, konuşmak, bir mana ifade etsin ya da etmesin, tek tek kelimeleri ya da cümleleri söylemek, sesle ifade etmek'tir. Ya'kûb, kitabına, Islahu'l Mantık başlığını koymuştur. Hâlbuki o, o kitabında sadece müfret kelimeleri düzeltmiştir. Araplar şöyle derler: "Güvercin nutketti, seslendi." Süleymân'ın kuşların diline dair öğrendiği şey ise, kuşların maksat ve gayelerinden bazısını bazısından ayırıp seçmesi, fark etmesidir. [48–05] (Keşşaf, c: 3, s: 140 )
Konumuz olan Âyetteki Bize kuşların mantığı öğretildi ifadesini bu doğrultuda değerlendirdiğimizde, ifadeden Dâvûd ve Süleymân peygamberlerin kuşların bir kısmına ait özellikleri bildikleri anlamı çıkmaktadır. Yani, Dâvûd ve Süleymân peygamberler, meselâ "hüthüt"ün [çavuş kuşunun] yerüstü ve yeraltı sularını tespit yeteneğini, güverci''in uzun süreli uçma ve salındığı yere dönme yeteneğini, şahin'in ve doğan'ın avcılık yeteneğini, akbaba'nın leş bulma yeteneğini öğrenmişler ve bu bilgilerden yararlanmışlardır. Âyetteki ifadenin Süleymân peygambere ait olduğuna bakarak bu bilgilerin sadece Süleymân peygambere özgü olduğu düşünülmemelidir. Çünkü ifadede "ben" yerine "biz" zamiri kullanılmış ve dolayısıyla konuya Dâvûd peygamber de katılmıştır. İşin aslında bu bilgileri önce savaşlar yüzünden uzun yıllar dağda yaşamak zorunda kalan Dâvûd peygamber öğrenmiş, sonra da o, oğlu Süleymân peygambere öğretmiştir.
Demek oluyor ki, Süleymân peygamber kuşlardan yararlanmayı ve demiri işlemeyi babası Dâvûd peygamberden öğrenmiştir. Süleymân peygamberin babası Dâvûd peygambere mirasçı olmasının anlamı da budur. Nitekim yukarıda mealini verdiğimiz Sebe'' Sûresi'nin 10. ve Enbiya Sûresi'nin 79. Âyetlerinden de bu anlaşılmaktadır.
Bize kuşların mantığı öğretildi cümlesinde dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da, bu cümlenin tek taraflı bir olayı ifade ediyor olmasıdır. Yani, Dâvûd ve Süleymân peygamberler, kuşların seslerinden, hâl ve hareketlerinden onların ne demek istediklerini ve diğer özelliklerini keşfetmişler, dolayısıyla kuşların mantığını öğrenmişlerdir. Buna karşılık kuşlar Dâvûd ve Süleymân peygamberlerin mantığını, yani insan mantığını bilmemektedirler. Ayrıca buradaki "kuşlar" sözcüğünün yeryüzündeki tüm kuşları kapsadığını düşünmek de doğru değildir. Çünkü "üç-dört kuş" anlamı, sözcüğün yapısal anlamını karşılamaktadır.
KONU İLE İLGİLİ ABARTILAR:
Mukâtil bu Âyet-i kerime hakkında şöyle demektedir: Bir gün Süleymân (a.s) oturur iken yanında belli bir şeyin etrafında dönen bir kuş geçti. Yanında bulunanlara "Bu kuşun ne dediklerini biliyor musunuz? Bu kuş bana şunları söyledi: ‘Ey saltanat sahibi hükümdar ve ey Israiloğullarının peygamberi, selam sana! Yüce Allah sana ikramda bulunmuştur. Seni düşmanlarına karşı muzaffer kılmıştır. Ben şimdi yavrularımın yanına gideceğim, ikinci bir defa sana geleceğim.' O biraz sonra bize ikinci defa gelecek" derken, kuş döndü, Süleymân (a.s) dedi ki : "Bu kuş şöyle diyor: ‘Ey saltanat sahibi hükümdar, selam sana! Eğer izin verirsen ben yavrularım için bir şeyler kazanayım; ta ki yetişsinler, sonra senin yanına geleyim, o vakit bana istediğini yap.' Süleymân onlara kuşun söylediklerini bildirdi, ondan sonra da ona izin verdi, kuş da gitti.
Ferkad es-Sebe'hî dedi ki: Süleymân bir ağacın üzerinde kafasını oynatan, kuyruğunu hareket ettiren bir bülbülün yanından geçiyordu. Arkadaşlarına " Bu bülbülün ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır, ey Allah'ın peygamberi" dediler. Süleymân dedi ki: " Bu bülbül şöyle diyor: ‘Ben bir meyvenin yarısını yedim. Artık bundan sonra dünya umurumda değil.' Yine bir ağacın üstünde bir hüdhüd kuşu gördü, küçük bir çocuk da ona bir tuzak kurmuştu. Süleymân: "Ey hüdhüd, dikkat et!" dedi, kuş: "Ey Allah'ın peygamberi, bu akılsız bir çocuktur, ben de onunla dalga geçiyorum" dedi.
Daha sonra Süleymân geri döndüğünde kuşun çocuğun tuzağına yakalanmış olduğunu ve çocuğun elinde bulunduğunu gördü. "Ey hüdhüd, bu da ne?" dedi. Hüdhüd: "Ey Allah'ın peygamberi, ben o tuzağı göremedim ve nihayet ona düştüm" dedi. Süleymân: "Yazık sana, sen yerin altındaki suyu görüyorsun da sana kurulan tuzağı görmüyor musun?" Hüdhüd dedi ki: "Ey Allah'ın peygamberi, tedbirin takdire karşı faydası yoktur."
Ka'b dedi ki: Süleymân b. Dâvûd 'un yanında bir yaban güvercini (ya da erkek kumru) öttü. Süleymân: "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar Hayır" dediler, dedi ki: "Bu kuş diyor ki: ‘ölmek için doğunuz, sonunda yıkılsın diye bina yapınız."
Bir üveyik kuşu öttü; "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: " Bu kuş şöyle diyor: ‘Keşke bu mahlûkat yaratılmamış olsaydı, madem yaratıldılar keşke ne için yaratıldıklarını bilmiş olsalardı.' "
Yine onun önünde bir tavus kuşu öttü. "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: "Bu, ne şekilde davranırsan sana öyle muamele yapılır demektedir." Yanında bir hüdhüd kuşu öttü, "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: "Bu, merhamet etmeyene merhamet olunmaz dedi."
Yine yanında bir göçeğen kuşu öttü. "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: ‘Ey günahkârlar, Allah'tan mağfiret dileyin."İşte bundan dolayı Rasûlullâh (s.a) o kuşun öldürülmesini yasaklamıştır.
Huzurunda bir bağırtlak kuşu öttü. "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: "Bu diyor ki, her yaşayan ölür, her yeni eskir."
Yanında dişi bir kırlangıç öttü. "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: " Bu kuş diyor ki, önden hayır gönderiniz, onu bulacaksınızdır." Bundan dolayı Rasûlullâh (s.a) kırlangıç kuşunun öldürülmesini yasaklamıştır.
Denildiğine göre, Âdem cennetten çıktı, Yüce Allah'a yalnızlıktan şikâyet etti. Yüce Allah ona kırlangıç kuşu ile teselli verdi ve bu kuşun evlerde barınmasını takdir buyurdu. O bakımdan bu kuşlar teselli vermek için Âdemoğullarından ayrılmazlar.
Bu kuş Yüce Allah'ın kitabından dört âyet-i kerimeyi de bilir: "Şayet Biz bu Kur'ân'ı bir dağa indirseydik. .." buyruğundan Sûrenin sonuna kadar bilir ve yüce Allah'ın "O Azîzdir, Hakîmdir." (el-Haşr, 59/21-24) buyruğunu da okurken sesini uzatır.
Süleymân (a.s)'ın huzurunda bir güvercin öttü. "Ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: "Hayır" dediler. Dedi ki: "Bu güvercin diyor ki, semâvât ve arzında mevcut olan varlıkların sayısınca subhane rabbiye'l-a'lâ..."
Yine Süleymân (a.s)'ın yanında bir kumru öttü. "Bunun ne dediğini biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: "Bu kuş, subhane rabbiye'l-aziym el-Müheymin [pek büyük ve her şeye mutlak egemen olan Rabbimin şanı ne yücedir!] demektedir."
Ka'b dedi ki: Yine Süleymân onlara anlatmaya devam etti. Dedi ki: "Karga şöyle diyor: ‘ Allah'ım, gümrük ve vergi memurlarına lanet eyle!' Çaylak da şöyle diyor: ‘O'nun zatı müstesna, her şey helak olacaktır.' "Keklik, ‘Susan esenliğe kavuşur' der. "Papağan, ‘Bütün çabası dünya için olanın vay hâline!'; kurbağa, ‘Subhane Rabbiye'l-Kuddus'; kartal, ‘Subhane Rabbiy ve bi hamdihi'; yengeç, ‘Her mekanda her dil ile adı anılanın şanı ne yücedir!' diyor dedi."
Mekhût dedi ki: Süleymân'ın yanında turaç kuşu öttü. "Bu ne diyor biliyor musunuz?" diye sordu. Onlar "Hayır" dediler. Dedi ki: "Bu kuş, Rahmân (olan Allah) Arşa istiva etti, diyor."
el-Hasen dedi ki: Peygamber (sav) şöyle buyurdu: "Horoz öttüğü vakit ‘ey gafiller Allah'ı anın!' der."
el-Hasen b. Ali b. Ebi Talib dedi ki: Peygamber (sav) şöyle buyurdu: "Kerkenez öttüğünde der ki: ‘Ey Âdemoğlu, istediğin kadar yaşa, sonunda öleceksin.' Tavşancıl kuşu da öttü mü der ki: ‘ İnsanlardan uzak kalmak rahattır.' Kamber kuşu öttü mü şöyle der: Allah'ım, Muhammed soyundan gelenlere buğzedenlere lanet et!' Kırlangıç kuşu öttü mü, ‘Elhamdu lillahi Rabbi'1-alemîn'i sonuna kadar okur ve ‘vele'd-dâlliyn' diyerek Kur'ân okuyan kimsenin yaptığı gibi sesini uzatır."
Katâde ve eş-Şa'bî dedi ki: Bu husus sadece kuşlara mahsustur. Çünkü Süleymân (a.s) "Bize kuşların dili öğretildi " demiştir. Karınca da uçan bir varlıktır, çünkü bazılarının kanatları bulunabilir. eş-Şa'bî dedi ki: İşte bu karınca da iki kanatlı bir karınca idi.
Bir kesim de şöyle demiştir: Süleymân (a.s)'a bütün hayvanların dili öğretilmişti. Özellikle kuşların söz konusu edilmesi, Süleymân (a.s)'ın güneşe karşı gölgelenmek, bir takım işler için onları göndermek hususunda onları duyduğu ihtiyaç dolayısıyla zikredilmişlerdir. Kuşların bu şekilde çokça müdahaleleri olduğundan ötürü bilhassa anılmışlardır, Diğer taraftan; diğer hayvanların bu gibi özellikleri nadirdir ve kuşlarda görüldüğü gibi çokça tekrarlanmaz.
Ebû Ca'fer en-Nehhâs dedi ki: "Mantık [dil] bazen söz söylemeksizin de anlaşılabilen şeyler hakkında kullanılır. Bununla birlikte neyi murad ettiğini en iyi bilen Yüce Allah'tır."
İbnu'l-Arabî dedi ki: "Süleymân (a.s) için o sadece kuşların dilini biliyordu diyen kimselerin bu bilgileri büyük bir eksikliktir. Çünkü insanlar ittifakla şunu kabul etmişlerdir: O, konuşmayan varlıkların sözlerini anlardı. Hatta bitkilerde dahi onun için konuşma kabiliyeti halk edilirdi. Her bir bitki ona ‘Ben filan bitkiyim, filan ağacım, şu şu işe yararım ve şöyle şöyle zararlarım vardır' derlerdi. Durum böyle olduğuna göre ya hayvanlar hakkında ne denilir!" [48–06] (Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
Âyetteki Bize her şeyden verildi ifadesi, Süleymân peygambere verilen şeylerin çokluğunu anlatmaktadır. Çünkü "her şey" ile "her şeyin çoğu," çok olma bakımından müşterektirler. Bunun bir benzeri de 23. Âyette Ona [Melike'ye] her şey verildi şekliyle gelecektir.
17. Ve cinn, ins [yerli ve yabancılardan] ve kuşlardan (oluşturulmuş) orduları Süleymân için bir araya getirildi. -Sonra onlar düzenli olarak sevk edilirler.-
Âyetten anlaşıldığına göre Süleymân peygamberin ordusu "ins", "cinn" ve "kuşlar"dan oluşmuş üç takımdan ibarettir:
a- İns takımı: Bu takım, Süleymân peygamberin kendi milletinden olan ve ordunun savaşçı gurubunu meydana getiren askerlerdir.
b- Cinn takımı: "Angaryacılar" da denilen ve yabancılardan oluşmuş bu takım, ordunun levazım ve ordu donatım işlerini görmekte, orduya lojistik destek sağlamaktadır. Bu takıma mensup kişiler, Sebe'' Sûresi'nin 13. Âyetinde anlatıldığı üzere, kaleler ve yüksek sağlam binalar yapmakta, ağacı, demiri, bakırı işlemektedirler. Bunlar, Dâvûd peygamber döneminden beri ülkede bulunan, komşu ülkelerden getirilmiş zanaat sahibi kimselerdir. Süleymân peygamberin fethettiği yerlere sağlam bir alt yapı, sanat ve kültür götürmesinde büyük payları olan bu kişiler, iş bilir ve sanatçı özellikte olmalarına karşılık, Süleymân peygamber hakkında kötü plânlar yaptıkları ve plânlarını uygulamaya çalıştıkları için Kur'ân'da bazı Âyetlerde "şeytanlar" olarak nitelenmişlerdir.
"Cinn" kavramı ve "Süleymân peygamberin cinnleri " ile ilgili olarak daha evvel birçok açıklamada bulunduğumuz için fazla ayrıntıya girmiyor, sadece Tevrât'tan bu konunun yer aldığı ilgili bölümü nakletmekle yetiniyoruz. [48–07] (Tebyînü'l-Kur'ân; c: 2, s: 392–397)
Süleymân Yahve adına bir tapınak, kendisi için de bir saray yaptırmaya karar verdi. Yük taşımak için yetmiş bin, dağlarda taş kesmek için seksen bin, bunlara gözcülük etmek için de üç bin altı yüz kişi görevlendirdi. Sur Kralı Hiram'a da şu haberi gönderdi: "Babam Davut'un oturması için saray yapılırken kendisine gönderdiğin sedir tomruklarından bana da gönder. Tanrım RAB'be adamak üzere, O'nun adına bir tapınak yapıyorum. Bu tapınakta hoş kokulu buhur yakıp adanan ekmekleri sürekli olarak masaya dizeceğiz. Sabah akşam, her Şabat Günü, her Yeni Ay ve Tanrımız RAB'bin belirlediği bayramlarda orada yakmalık sunular sunacağız. İsrâil'e bunları sürekli yapması buyruldu. "Yapacağım tapınak büyük olacak. Çünkü Tanrımız bütün tanrılardan büyüktür. Ama O'na bir tapınak yapmaya kimin gücü yeter? Çünkü O göklere, göklerin enginliğine bile sığmaz. Ben kimim ki O'na bir tapınak yapayım! Ancak önünde buhur yakılabilecek bir yer yapabilirim. "Bana bir adam gönder; Yahuda ve Yeruşalim'de babam Davut'un yetiştirdiği ustalarımla çalışsın. Altın, gümüş, tunç ve demiri işlemede; mor, kırmızı, lacivert kumaş dokumada, oymacılıkta usta olsun. Bana Lübnan'dan sedir, selvi, algum tomrukları da gönder. Âdamlarının oradaki ağaçları kesmekte usta olduklarını biliyorum. Benim adamlarım da seninkilerle birlikte çalışsın. Öyle ki, bana çok sayıda tomruk sağlayabilsinler. Çünkü yapacağım tapınak büyük ve görkemli olacak. Ağaç kesen adamlarına yirmi bin kor bulgur, yirmi bin kor arpa yirmi bin bat şarap, yirmi bin bat zeytinyağı vereceğim."Sur Kralı Hiram Süleymân'a mektupla şu yanıtı gönderdi: "RAB halkını sevdiği için, seni onların kralı yaptı." Hiram mektubunu şöyle sürdürdü: "Yeri göğü yaratan İsrâil'in Tanrısı RAB'be övgüler olsun! Kral Davut'a bilge bir oğul verdi; RAB için bir tapınak, kendisi için de bir saray yapacak akıllı ve anlayışlı bir oğul. "Sana Huram-Avi adında usta ve akıllı birini gönderiyorum. Anası Danlı, babası Surlu'dur. Altın, gümüş, tunç, demir, taş ve tahta işlemekte; ince keten, mor, lacivert ve kırmızı kumaş dokumakta ustadır. Her türlü oymacılıkta usta olduğu gibi her tasarımı uygulayabilecek yetenektedir. Ustalarınla ve babanın, efendim Davut'un yetiştirdiği ustalarla çalışacak. Efendim, sözünü ettiğin buğday, arpa, zeytinyağı ve şarabı kullarına gönder. Biz de sana gereken bütün tomrukları Lübnan'da keser, deniz yoluyla, sallarla Yafa'ya kadar yüzdürürüz. Sonra sen tomrukları alıp Yeruşalim'e götürürsün. "Babası Davut'un yaptığı sayımdan sonra, Süleymân da İsrâil'de yaşayan bütün yabancılar arasında bir sayım yaptı. Yabancıların sayısı yüz elli üç bin altı yüz kişi olarak belirlendi. Bunlardan yetmiş binine yük taşıma, seksen binine dağlarda taş kesme, üç bin altı yüzüne de işçileri çalıştırma görevi verildi. [48–08] (Tevrât; II. Tarihler bölümü, 11. 1-18)
c- Kuşlar takımı: Muhabere/iletişim ve yol güzergâhında askerin su ihtiyacı için orduda bulundurulmakta olan kuşlardan ve onların bakıcılarından müteşekkildir. Süleymân peygamberin çok önem verdiği ve büyük çapta istifade ettiği bir takımdır.
Süleymân peygamberin ordusunun bir kısmının kuşlardan oluşması, işte budur. Yoksa Süleymân peygamber dağdaki kuşları toplayıp onları asker olarak kullanmamıştır.
Rabbimiz Kur'ân'da Süleymân (a.s)'ın da bir peygamber olduğunu ve vahiy aldığını bildirmiş fakat ona vahy ettiklerinin neler olduğuna dair herhangi bir bilgi vermemiştir. Tevrât'ta ise "Süleymân'ın Meselleri" adlı bir bölüm bulunmaktadır. Tevrât'ın bu bölümünde yazılı olanların Süleymân peygambere yapılmış vahiyler olarak kabul edilmesi belki İsrâiloğulları için mümkündür ama Kur'ân muhataplarının bunlara inanması söz konusu olmamalıdır. Çünkü Kur'ân ile desteklenmemiş bu olayların Süleymân peygambere yapılan vahiyler olduğuna dair ne elde kesin bir delil vardır, ne de bu olaylar ve konuları vahiy özelliği taşımaktadır. Fakat ne yazık ki, orada yazılanların birçoğu Müslümanlar arasına "Hadis-i Kutsi" veya "hadis" diye sokulmuş durumdadır. Meselâ, iyi tanıdığımız, hadis diye bildiğimiz "Hikmetin başı Allah korkusudur" ifadesi, Süleymân'ın Meselleri Bölümü'nün 1. Bab'ın 7. cümlesidir.
Süleymân peygamber ile ilgili bilgiler, bu Sûreden başka Sâd, Enbiya, Sebe'' ve Bakara Sûrelerinde de yer almaktadır. Sâd Sûresi'nin tahlilinde yeterli açıklamada bulunduğumuzu düşünüyor ve daha fazlası için o bölümün okunmasını öneriyoruz.
18. Nihayet Karınca Vadisi'ne geldikleri zaman, bir karınca; "Ey karıncalar! Meskenlerinize [evlerinize] girin; Süleymân ve orduları bilinçsizce sizi kırıp geçirmesin!" dedi.
Bu Âyette, Karınca Vadisi'nde yaşayanlardan birisinin halkına yaptığı uyarı yer almaktadır. Âyetin ifadesinden, uyarıda bulunan kişinin sözü geçen birisi olduğu, muhtemelen de o yerleşim biriminin yöneticisi olduğu anlaşılmaktadır.
NEML [KARINCA] VADİSİ :
Âyette geçen Karınca Vadisi, karıncaların bol olduğu bir vadî olmayıp özel bir isimdir. İmam Zebidi Araplarca bilinen vadîleri eserinde toplamıştır. Buna göre, "Karınca vadîsi", Jirben ile Askalân arasında bir bölgenin adıdır. [48–09] (Tacu'l-Arus; 20/286)
Katade dedi ki: " Bize nakledildiğine göre, bu, Şam topraklarında bir vadîdir. Ka'b ise Taif'dedir" demiştir. [48–10] (Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
Nemle = karınca sözcüğü tekil bir sözcük olup müzekker ve müennesi aynı sözcükle ifade edilir. Ancak konumuz olan bu Âyette cümlenin fiili gâlet = dedi şeklinde müennes olunca, fiilin öznesini de dişi olarak anlamak zorunludur. Yani, karınca vadîsinde halkı uyaran kişi ister sıradan biri, isterse halkın yöneticisi olmuş olsun, erkek değil bir bayandır.
NEML VADİSİ HALKI:
Karıncaya nemle adının verilmesi, "geliş gidişte çokça hareket edip az duraklamasından, hafif yürümesinden, toplayıcılığından" dolayıdır. [48–11] (Tacü'l-Arus; c: 15, s: 755–757 Nml mad.)
Söz konusu vadîde yaşayan halkın yaşam biçimlerindeki benzerlikten dolayı karıncaya benzetildiği, bundan dolayı da bu isim ile adlandırıldığı anlaşılmaktadır.
Bugün dünyanın değişik bölgelerinde hem Neml Vadisi halkı gibi yaşamlarındaki bir özelliği isim olarak taşıyan birçok kavim yaşamakta, hem de kuş, haşere, ağaç, kaya isimleriyle adlandırılmış değişik kavimler, kabile ve oymaklar bulunmaktadır. Meselâ Arabistan'da "karınca yumurtası" demek olan mazîn sözcüğü, aynı zamanda Temim boyundan bir kavmin babasının da [Mazin b. Mâlik b. Amr b. Temim] adıdır. [48–12] (Tacü'l-Arus; c: 18, s: 534 mzn mad. Lisânü'l-Arab; c: 8, s: 275 mzn mad.)
Neml Vadisi'ndeki halkın bilinen karıncalar olmadığı, halkına seslenen karıncanın Âyette kullandığı "meskenlerinize [evlerinize]" ifadesinden de anlaşılmaktadır. Çünkü mesken = ev sözcüğü insanlar için kullanılan bir sözcük olup karınca, kertenkele türünden yaratıkların barınakları Arapçada cuhr sözcüğüyle ifade edilir. Ayrıca Âyetteki ifadeye dikkat edildiğinde, sözcüğün mesakineküm = evleriniz şeklinde çoğul olarak kullanıldığı görülür. Hâlbuki karıncalar komün hâlinde yaşarlar ve her birinin ayrı bir meskeninin olması söz konusu değildir.
Süleymân peygamberin Karınca Vadisi'nden geçişi ile ilgili olarak Kitab-ı Mukaddes'te herhangi bir anlatım yoktur. Buna karşılık bazı Yahudi ansiklopedilerinde abartılı ve bir peygambere yakışmayacak olaylar nakledilmiştir. İşte bunlardan bir tanesi:
Süleymân, karıncası bol vadîden geçerken karıncalardan birinin diğerine şöyle seslendiğini işitti: "Yuvalarınıza giriniz! Yoksa Süleymân'ın orduları sizi çiğneyecektir." Bu anda Hz. Süleymân karıncanın önünde büyüklük tasladı. Bunun üzerine karınca, "Siz de kim oluyorsunuz, siz kimsiniz? Bir damla sudan meydana gelmiş mahlûk!" diye sert bir karşılık verdi. Bunu duyan Süleymân, bu durum karşısında çok utandı ve mahcup oldu. [48–13] (Yahudi Ansiklopedisi, c: 11, s: 440)
BU KONUYA AİT MESNETSİZ SÖYLENTİLER:
Eş-Şa'bî dedi ki: Bu karıncanın iki kanadı vardı. Dolayısıyla bu da uçan kuşlardan sayılmıştır. Bundan dolayı Süleymân (a.s) bu karıncanın dilini bilmişti. Durum böyle olmasaydı, onun dilini anlayamazdı.
Ka'b dedi ki: Süleymân (a.s) Taif vadîlerinden es-Sedîr vadîsinden geçti ve bu arada yolu karıncalar vadîsine uğradı. Bu arada kurt kadar büyük, topal bir karınca tek bir ayağı üzerinde yükselerek Ey karıncalar!" diye [âyet-i kerimede belirtildiği şekilde] seslendi.
Ez-Zemahşerî dedi ki: "Süleymân bu karıncanın sözlerini üç millik mesafeden duydu. Bu karınca topal olduğu halde tek ayak üzerinde yürürdü. Denildiğine göre bu karıncanın adı Tâhiye imiş."
Es-Süheylî dedi ki: "Süleymân (a.s)'ın konuşmasını duyduğu karıncanın ismini zikretmişler ve Harmiyâ olduğunu söylemişlerdir."
Şöyle de söylenmiştir: "Bu olayın cereyan ettiği vadî Yemen'de idi. Bu sözleri söyleyen karınca da alışılmış türden küçük bir karınca idi. Bu açıklama el-Kelbî'ye aittir."
Nevf eş-Şamî ile Şahik b. Seleme dedi ki: "Bu vadîdeki karıncalar, kurt kadar büyüktüler. Bureyde el-Eslemi, koyun kadardılar" demiştir. [48–14] (Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
Halkına uyarıda bulunan [yönetici] karıncanın konumuz olan 18. Âyetteki ifadesinden, Süleymân (a.s) ve ordularının kendilerini farkında olmadan çiğneyebileceklerini, bunu kasten yapmayacaklarını dile getirdiği anlaşılmaktadır. Bu ifadesiyle karınca onların zulmeden kimseler olmadıklarını ima etmiş ve Süleymân peygamberi övmüş olmaktadır.
"Kuşların mantığı", "hüdhüd" ve "Karınca Vadisi'ndeki karıncalar" ile ilgili anlatımı "mu’cize" gözüyle görmek ve Allah'ın kudretiyle ifade etmeye yeltenmek yanlıştır. Çünkü bu anlatılanlarda mu’cizeden söz edebilmek için gerekli şartlar mevcut değildir. Tüm İslâm bilginlerinin üzerinde ittifak ettikleri tespitlere göre, mu’cize ancak aşağıdaki şartlar gerçekleştiği takdirde söz konusu edilebilmektedir:
Mucize, Allahu Teâlâ`nın fiili olmalıdır. Çünkü Allah, fâil-i muhtar`dır; yani dilediğini yaratır. Ancak, kendi tarafından yaratılan bir fiilin doğruluğunu tasdik eder. Meselâ, Mûsâ (a.s)`ın elindeki asayı yılana çevirmek, İsa`nın ölüyü diriltmesi gibi mu’cizelerdeki fiiller, Hak Teâlâ'nın irade ettiği ve yarattığı fiillerdir. Bunların peygamberlere nispeti mecazidir.
Mucize, bilinen tabiat kanunları ve âdetler üstü bir harika olmalıdır. Ancak o zaman o fiil Allah katından bir tasdik derecesine ulaşır. Tabiat kanunlarına ve kâinatın normal nizamına göre meydana gelen "güneşin doğması" gibi hadiselerde bir olağanüstülük yoktur.
İtiraz edilmesi imkânsız olmalıdır. Çünkü icazın [mu’cize oluşun] fonksiyonu, karşı çıkan muarızların aczini ortaya koyarak onları susturmaktır.
Mucize, Allah`ın tasdikine bir delil olarak, peygamberlik iddiasında bulunan zatın elinde meydana gelmelidir.
Gösterilen mu’cize peygamberin iddiasına, yani yapacağını ilân ettiği şeye uygun olmalıdır. İddiasına uymayan başka bir harika gösterse, mu’cize sayılmaz.
İddiasına uygun olarak gösterdiği mu’cize, kendisini tekzip ederek yalanlamamalıdır.
Mucize, iddiadan önce veya çok sonra olmamalı, peygamberlerin sözünü [iddiasını] müteakip hemen meydana gelmelidir. [48–15] (el-Cürcânî, Şerhu`l-Mevâkıf, III, 177–179)
Yukarıdaki şartlar dikkate alındığında, bu Sûrede Dâvûd ve Süleymân peygamberle ilgili anlatılanların mu’cize olarak değerlendirilmesi mümkün değildir.
19. Sonra da o, [Süleymân] dişi karıncanın sözünden [kararından] dolayı gülerek tebessüm etti. Ve "Rabbim, bana, anne-babama lütfettiğin nimetine şükretmemi, hoşnut olacağın sâlihi işlememi gönlüme getir ve rahmetinle beni sâlih kullarının içine kat" dedi.
Tebessüm sözcüğünün aslı "şimşeğin çakmasıyla bulutun parlaması" demektir. Sessiz olarak, dudakların arasından dişlerin görünecek şekle gelmesi de tebessüm sözcüğüyle ifade edilir ki, bu, mutluluğun dışa vurması, dıştan fark edilmesi anlamına gelir. [48–16] (Lisânü'l-Arab; c: 1, s:423)
GÜLEREK TEBESSÜM:
Âyette geçen "gülerek tebessüm etti" ifadesi, tebessümün en üst sınırını belirtmekte, yani Süleymân peygamberin memnuniyetini anlatmaktadır. Bilindiği gibi aşırı gülme ve kahkaha, toplumsal yaşamda pek hoş karşılanmayan bir davranıştır.
SÜLEYMÂN PEYGAMBERİN GÜLME SEBEBİ:
Süleymân peygamberin gülme sebebi, Karınca Vadisi'ndeki kadın yöneticinin kararından/kavlinden (hukuk dilinde القول- el-gavl, = karar, hüküm demektir.) kaynaklanmaktadır.
Çünkü Karınca Vadisi halkı onlara engel olmaya kalkmamış, zorluk çıkarmamıştır. Süleymân peygamber, bu vadîden savaşarak, maddî ve manevî kayıplar vererek geçebileceğini sanıyor olmalıydı ki, yöneticinin kararı ile rahatça ve sorunsuz olarak geçme imkânının ortaya çıkması onu çok mutlu etmiştir. Bu mutlu sonuç karşısında Rabbim! bana anne-babama lütfettiğin nimetine şükretmeme, hoşnut olacağım barışçıl bir iş yapmama imkân ver. Ve rahmetinle beni barışsever kullarının arasına sok " diye dua etmiştir.
BU OLAYA AKLÎ BİR YAKLAŞIM:
Kıssada söz konusu edilen karıncaların gerçek karınca olduğunun ileri sürülmesi ve Süleymân peygamberin onlarla ilgili durumunun mu’cize ile açıklanmaya çalışılması karşısında bu yaklaşımın bir an için doğru olduğunu kabul edelim. Bu durumda konunun akılcı bir yaklaşımla şöyle değerlendirilmesi gerekir:
Süleymân peygamberin karıncanın söylediklerini duymasının ve anlamasının peygamberliği sebebiyle gösterdiği bir mu’cizeyle mümkün olduğunun kabulü durumunda, karıncanın üzerlerine doğru gelenin "Süleymân ve ordusu" olduğunu bilmesinin ve kendilerini ezip perişan edeceklerini anlamasının da bir mu’cize olarak değerlendirilmesi gerekir. Oysa karıncanın da Süleymân peygamber gibi bir mu’cize gösterdiği ileri sürülemez. Kaldı ki, ortada herhangi bir mu’cizevî durum da yoktur.
Bizim görüşümüz şudur:
Kıssada Süleymân peygamberin Karınca Vadisi halkının kadın yöneticisi ile neler görüşüp konuştuğu bize anlatılmamış, sadece görüşmelerden sonra Karınca Vadisinin kadın yöneticisinin halka duyurduğu, "Süleymân ve ordusuna karşı çıkılmayacağı, onlara geçip gitmeleri için yol verileceği" kararı aktarılmıştır.
20–21. Ve o [Süleymân] kuşları gözden geçirdi de sonra; "Hüdhüd'ü niçin göremiyorum? Yoksa kayıplardan mı oldu? Onu mutlaka çetin bir azap ile azaplandıracağım yahut onu boğazlayacağım yahut da bana apaçık bir delil/güç getirecek" dedi.
KUŞLARIN TEFTİŞİ:
Hatırlanacak olursa, 17. Âyette Süleymân peygamberin ordusunun bir kısmının kuşlardan ve onların bakıcılarından oluştuğu açıklanmış idi. Dolayısıyla 20. Âyette sözü edilen "gözden geçirme" işlemi, hem çeşitli konularda kendilerinden yaralanılan kuşların, hem de onlardan sorumlu bakıcıların teftişi anlamına gelmektedir. Ancak burada asıl teftiş edilenler, mecazi anlam itibariyle "kuşçular"dır. Süleymân peygamber seferdeki ordunun iletişimini sağlayan ve yol boyunca ordunun av ve su ihtiyacını karşılamakta kullanılan kuşları sevk ve idare eden görevlileri denetlemiş, kuşların ve kuşçuların sefere hazır olup olmadıklarını kontrol etmiştir.
HÜDHÜD: Bir kuş cinsinin ismi olmasına rağmen Hüdhüd sözcüğü burada o kuş için kullanılmamıştır. Bize göre, Süleymân peygamberin teftiş sırasında göremediği Hüdhüd kuşun kendisi değil, müşebbeh ile müşebbehünbih arasında kurulan alâka sebebiyle o kuşun bakıcısıdır. Benzer şekilde, doğan, şahin, kartal gibi kuş cinslerinin isimleri de bugünkü toplumlarda insan ismi olarak kullanılır hâle gelmiş, bazı kuş cinslerinin isimleri ise sembolleşmiştir. Meselâ "sarı kanaryalar" denilince ülkemizde "sarı renkli kanarya kuşları" değil, bir futbol takımı anlaşılmaktadır. Bu tür isimlendirmelere her toplumda çokça rastlanmakta olup bunlar mecazî, müteşâbih anlatımlardır. Dolayısıyla, Süleymân peygamberin teftiş sırasında göremediğini söylediği Hüdhüd'ün ordunun su ihtiyacını gidermekle, ordunun gideceği güzergâhtaki su ve su kaynaklarını araştırmakla görevli kişinin müstear adı olması ve bu ismi de görevini yaparken "Hüdhüd kuşundan [Çavuşkuşu = Upupa Epops]" yararlanması sebebiyle almış olması mümkündür. Nitekim bir kimseye yaptığı işe uygun ad koyma, lâkaplarla anma geleneği günümüz toplumlarında da hâlâ sürdürülmektedir. Örnek olarak, ordularda ordunun su ihtiyacını gidermekle görevli memurlara "Saka" (Aslı sakkâ' olup "su getirip götüren, su işleriyle uğraşan kimse demektir.") adı verilir. Bu isim, aslında bir kuş cinsinin [carduelis carduelis] ismidir ve o kuşa bu ismin verilme sebebi de gagası ile çevreye su sıçratmasıdır.
Diğer taraftan, Hüdhüd'ün aşağıdaki 22–26. Âyetlerdeki konuşmalarından, onun kuşların bilgi ve sorumluk sınırlarının ötesinde, iradeli, akıllı hatta din bilgisi kuvvetli biri olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü Hüdhüd bu Âyetlerde iman, küfür, tevhîd, şirk gibi konularda ve ancak akıllı, bilinçli ve imanlı insanların harcı olacak şekilde konuşmaktadır. Bunlardan başka bir de Süleymân peygamberin Hüdhüd'ü cezalandırmak istemesi dikkate alınınca, Hüdhüd'ün bir kuş olmayıp bir insan olduğu kanaati kesinleşmektedir
Süleymân peygamberin 21. Âyetteki onu muhakkak keseceğim ifadesi ise, bakıcının kuş ismi taşımasındandır. Bugün de kızgınlık duyulan kişilere karşı yöneltilen tehditler, lâyık görülen cezalar ifade edilirken, onların meslekleriyle alâka kurulabilmektedir. Meselâ, bir kaptanın denizde boğulması, bir pilotun uçaktan atılması, bir kasabın satırla doğranması, bir berberin usturayla çentilmesi, bir fırıncının fırında pişirilmesi akla hemen geliveren ceza ve tehdit ifadeleridir. Süleymân peygamberin buradaki ifadesi de, kuşlara yönelik olarak söylenebilecek bir ifade olup yukarıda söylediğimiz gibi -sırf bakıcının kuş ismi- taşıması sebebiyledir.
22–26. Derken, çok beklemeden o [Hüdhüd] geldi de: "Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sebe''den sana çok doğru ve önemli bir haber getirdim. Şüphesiz ki, onlara [Sebe'lilere] hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve çok büyük bir tahta sahip olan bir kadın buldum. Onu ve kavmini, Allah'ın astlarından Güneş'e secde ederler buldum. Şeytân da göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran, gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allah'a secde etmesinler diye kendilerine yaptıklarını süslü göstermiş de onları doğru yoldan alıkoymuş. Bunun için de onlar hidâyete eremiyorlar. -Allah; kendisinden başka ilâh diye bir şey olmayandır, büyük arşın sahibidir.-" dedi.
SEBE:
Sebe', Güney Arabistan'da yer alan ve halkı ticaretle tanınmış bir ülke idi. Başşehri de şimdiki Kuzey Yemen'in merkezi Sana'nın kuzeydoğusunda, takriben 55 mil mesafede olan Ma'rib kenti idi. Main krallığının yıkılışından sonra, M.Ö. yaklaşık 1100 yıllarında güç kazandı ve bin yıl boyunca Arabistan'da hüküm sürdüler. Daha sonra, M.Ö. 115 yılında onların yerini Himyerîler aldı. Bunlar da Arabistan'da Yemen ve Hadramut, Afrika'da Habeşiştan'ı idare etmiş olan Güney Arabistan'ın meşhur başka bir milleti idi. Sebe'liler bir taraftan Afrika kıyıları, Hindistan, Uzak Doğu ve Arabistan'ın iç kısımlarının dâhil olduğu yerlerde cereyan eden tüm ticarî faaliyetleri, diğer taraftan da Mısır, Suriye, Yunanistan ve Roma'ya yönelik ticareti ellerinde tutuyorlardı. Eski çağlarda servet ve refahları ile meşhur olmaları işte bundandı. Hatta öyle ki, Yunan tarihçilerine göre o devirde dünyanın en zengin kimseleri bunlardı. Ticaret ve alışverişin yanında, ulaştıkları bu refahın başka bir nedeni de ülkelerinin birçok yerinde barajlar inşa etmiş ve sulama maksadıyla yağmur sularını toplamış olmalarıydı. Bu tesislerle ülkeyi gerçek bir bahçeye çevirmiş bulunuyorlardı. Yunan tarihçileri, Sebe'liler ülkesinin olağanüstü yeşilliklerine dair ayrıntılı bilgileri bize kadar ulaştırmışlardır. [48–17] (Ansiklopediler)
Hüdhüd'ün Âyetteki Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sebe''den sana çok doğru ve önemli bir haber getirdim ifadesinden, Süleymân peygamberin Sebe'' hakkında hiç bilgisi olmadığı değil, Sebe'liler hakkında yeterli bilgi sahibi olmadığı anlaşılmalıdır. Zira Süleymân peygamberin babasının [Dâvûd peygamberin] mezmurlarında "Sebe''"den bahsedilmektedir:
Ey Tanrı, adaletini krala, doğruluğunu kral oğluna armağan et. Senin halkını doğrulukla, mazlum kullarını adilce yargılasın! Dağlar, tepeler, halka adilce gönenç getirsin! Mazlumlara hakkını versin, yoksulların çocuklarını kurtarsın, z alimleriyse ezsin! Güneş ve ay durdukça, kral kuşaklar boyunca yaşasın Yeni biçilmiş çayıra düşen yağmur gibi, toprağı sulayan bereketli yağmurlar gibi olsun! Onun günlerinde doğruluk serpilip gelişsin, Ay ışıdığı sürece esenlik artsın! Egemenlik sürsün denizden denize, Fırat'tan yeryüzünün ucuna dek! Çöl kabileleri diz çöksün önünde, düşmanları toz yalasın. Tarşiş'in ve adaların kralları ona haraç getirsin, Saba ve Seva kralları armağanlar sunsun! Bütün krallar önünde yere kapansın, bütün uluslar ona kulluk etsin! 12- Çünkü yardım isteyen yoksulu, dayanağı olmayan düşkünü o kurtarır. [48–18] (Mezmurlar; 72/1 – 12)
SEBE' HÜKÜMDARININ SAHİP OLDUĞU İMKÂNLAR:
Hüdhüd'ün Sebe'' hükümdarı için kullandığı Kendisine her şeyden verilmiş ifadesi bir mübalağa olup bu ifadeden, krallığa ülkenin ihtiyacı olan her şeyden bir miktar verilmiş olduğu anlaşılmalıdır. Hatırlanacak olursa, böyle mübalâğalı bir ifade 16. Âyette de Süleymân peygamber için kullanılmış idi.
SEBE' MELİKESİNİN TAHTI:
Hüdhüd, Sebe'' melikesinin tahtını العظيم- el-azîm = çok büyük olarak nitelemek sûretiyle, ülkenin genişliğini, zenginliğini ve idarecisinin üstün seviyeli ve dirayetli birisi olduğunu anlatmak istemiştir. Ancak bazıları bu ifadeyi "fiziksel büyüklük" ve "güzellik" olarak anlamış ve ortaya bu anlayışa uygun abartılı nakiller çıkmıştır:
İbn Abbas dedi ki: "Bu kadının tahtının uzunluğu seksen zira', eni de kırk zira' idi. Yukarı doğru yüksekliği de otuz zira' idi. İnci, kırmızı yakut ve yeşil zebercetle süslü idi."
Katâde dedi ki: "Ayakları inci ve cevherdendi, üstündeki örtüler ise ince ve kalın ipektendi. Üzerinde de yedi tane kilit vardı."
Mukâtil dedi ki: "Tahtı 80'e 80 idi, yerden yüksekliği de 80 zira' idi. Mücevherlerle süslenmişti."
İbn İshâk dedi ki: "Ona kadınlar hizmet ederdi. Beraberinde ona hizmet etmek için 600 kadın vardı." [48–19] (Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
Hüdhüd'ün Sebe'' hakkında verdiği bu bilgiler, yukarıda söylediğimiz gibi onun din ve siyaset yönünden donanımlı bir kimse olduğunu göstermektedir.
27–28. O [Süleymân] dedi ki: "Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız. Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan biraz geri çekil de bak, neye dönecekler."
Süleymân peygamberin Âyetteki ifadesine dikkat edilecek olursa, onun Sebe'' ülkesinin zenginliğiyle ilgilenmediği, yalnızca şeytanın onları Allah'a secdeden engelleyerek güneşe taptırdığı ile ilgilendiği görülmektedir.
Süleymân peygamber, Sebe'' halkını saptırmış olan şeytana karşı bir girişim başlatmış ve yolladığı mektupla halkı şeytana karşı tavır almaya yöneltmiştir. Süleymân peygamberin mektubu götürecek olan görevliye verdiği talimat, Onu kendilerine bırak, sonra onlardan biraz geri çekil de bak şeklindedir. Bu ifadede kullanılan kendileri ve onlardan zamirlerinin çoğul olması, mektubun sadece Melike'ye değil, tüm Sebe'' halkına yönelik olduğunu anlatmaktadır.
Kur'ân'da sadece bu kadar bilgi verilmişken bazıları Hüdhüd'ün mazgal deliğinden Melike'nin odasına girdiğini, mektubu onun yanına attığını, sonra da pencerede saklanıp neticeyi gözlediğini ileri sürmüşlerdir.
29–31. O [Süleymân'ın mektubunu alan Sebe'' melikesi] : "Ey ileri gelenler! Şüphesiz ki bana kesinlikle çok saygın /şerefli bir mektup bırakıldı. Şüphesiz ki o [mektup] Süleymân'dandır ve ‘Bana karşı büyüklük taslamayın, teslimiyet göstererek/Müslüman olarak bana gelin!' diye Rahmân ve Rahîm Allah adınadır" dedi.
Süleymân peygamberin mektubunda yer alan Bana karşı büyüklük taslamayın cümlesi, Allah'a karşı büyüklük taslamayı ifade etmektedir. Çünkü mektup, elçi tarafından Allah adına yazılmıştır. Zaten Âyetin teknik yapısından çıkan gerçek anlam da budur. Rabbimiz bu mesaja benzer bir ifadeyi başka bir Âyette şöyle bildirmiştir:
(Dûhân: 17–21) Ve andolsun ki, Biz onlardan önce Firavun kavmini fitnelendirdik. Ve onlara çok saygın bir elçi gelmişti: "Allah'ın kullarını bana geri verin. Şüphesiz ben sizin için gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Allah'a karşı üstünlük taslamayın. Şüphesiz ki ben size apaçık bir güç getiriyorum. Ve Şüphesiz ben, beni taşlamanızdan dolayı benim Rabbime, sizin Rabbinize sığındım. Eğer siz bana inanmazsanız hemen yanımdan uzaklaşın."
Burada mektubun içeriği kadar, niteliği ve Hüdhüd'ün bu mektubu nasıl taşıdığı da önemlidir ve üzerinde durmayı gerektirmektedir. Çünkü piyasada bu konuya dair birçok abartılı nakil mevcuttur:
ABARTILAR:
Rivâyet olunduğuna göre, Hüdhüd oraya ulaştığında bu kraliçenin etrafının duvarlarla kapatılmış olduğunu gürdü. Belkıs'ın güneşe ibadeti dolayısı ile doğduğunda güneşin girmesi için duvarda bırakmış olduğu bir küçük boşluğa gitti. Rivâyete göre Belkıs uykuda iken mektubu bıraktı. Belkıs, uyandığında mektubu gördü ve bundan dolayı korkuya kapıldı. Uykudayken birilerinin yanına girdiğini zannetti. Uykudan kalktığında kendisinde bir değişiklik görmedi. Güneşin durumunu öğrenmek üzere duvardaki boşluğa bakınca, Hüdhüd'ü gördü ve böylelikle durumu anladı.
Vehb ile Îbn Zeyd de şöyle demişlerdir: Onun güneşin doğuş yerine bakan bir duvar boşluğu vardı, güneş doğdu mu secde ederdi. Hüdhüd bu boşluğu kanadıyla kapattı, güneş yükseldi. Belkıs bunun farkına varmadı, güneşin doğuşunun geciktiğini anlayınca, ayağa kalkıp oraya baktı. Hüdhüd de mektubu ona attı. Mektubun üzerindeki mührü görünce, titredi ve boyun eğdi. Çünkü Süleymân (a.s)'ın mülkü mühründe idi. Mektubu okuduktan sonra kavminin ileri gelenlerini topladı ve (âyette) daha sonra gelecek olan sözlerle onlara hitabetti.
Mukâtil de dedi ki: Hüdhüd mektubu gagasıyla taşıdı. Etrafında askerleri ve kumandanları bulunduğu sırada kadının tepesinde duruncaya kadar uçtu. Herkesin gözü önünde bulunduğu yerde kanatlarını çırpıp durdu. Kadın da başını kaldırıp ona bakınca mektubu göğsünün üzerine bıraktı. [48–20] (Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
Yukarıda verilen nakillerdeki abartıların boyutlarını görmek için konuya akılcı yaklaşmak ve önce şu soruların cevaplarını aramak gerekmektedir:
Bu mektup neyin üzerine, hangi yazı ile ve hangi yazı malzemesi ile yazılmıştır? Fazla araştırma yapmaya gerek kalmadan, bu soruların cevaplarını "yazı"nın tarihî gelişimi ile ilgili bilgiler arasında bulmak mümkündür.
Olayların geçtiği çağda kullanılan yazı çivi yazısı veya hiyeroglif, yazı malzemesi de taş levha, kil tablet, papirüs veya hayvan derisidir. Çinliler tarafından M.S. 1. yüzyılda icat edilecek olan kâğıt henüz o dönemde mevcut değildir. Bu faktörler yüzünden Süleymân peygamberin Melike'ye yazdığı mektup Hüdhüd kuşunun taşıyamayacağı bir hacimde olmak durumundadır. O çağdaki hangi yazı malzemesi üzerine yazılırsa yazılsın, bu mektubu güvercin büyüklüğündeki bir kuşun Filistin'den Yemen illerine taşıyabilmesi mümkün değildir. Arkeolojik araştırmalar sonucu bu mektup bulunup gerçek anlaşılıncaya kadar bizim ağırlıklı kanaatimiz şu yöndedir: O günkü yazı malzemelerinden birine yazılmış olan bu mektup muhtemelen Yemen'e at, eşek, deve gibi o zamanın ulaşım araçlarından biriyle ve Hüdhüd'ün himayesinde gönderilmiş olmalıdır.
32. O [Melike] dedi ki: "Ey ileri gelenler! Bu işimde bana fetva verin. Siz bana tanık olmadan hiçbir işi kestirip atmam."
Bu Âyette "şûra" yönteminin güzel bir örneği anlatılmaktadır. Süleymân peygamberden Allah adına İslâm'a girme daveti içeren mektubu alan kadın yönetici, durumu derhal şûra üyelerine bildirmiştir. Âyetteki ifadesinden, kraliçenin şûra üyelerine son derece itibar ettiği anlaşılmaktadır.
Âyette "ileri gelenler" olarak çevirdiğimiz mele' sözcüğü aslında depo demektir. İleri gelenler burada, yönetim bilgileriyle dolu olmaları sebebiyle mecazen mele' "depo" sözcüğüyle adlandırılmışlardır. Mele sözcüğü ile ilgili geniş açıklamamız Sâd Sûresi'nin tahlilinde verilmiştir. [48–21] (Tebyinü'l Kur'ân; c. 2. s. 321–322 )
DANIŞMA MÜŞAVERE:
Bu Âyette işaret edilmek sûretiyle önemi belirtilen şûra, Rabbimiz tarafından peygamberimize, dolayısıyla da bizlere açıkça emredilmiştir:
(Âl-i İmran: 159) İşte sen (o zaman), sırf Allah'ın rahmetiyle onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları bağışla, onlar için mağfiret dile. İşlerde onlara da danış, bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Muhakkak ki Allah tevekkül edenleri sever.
(Şûrâ 38–39) Ve onlar, Rabblerinin çağrısına cevap verirler, salâtı ikame ederler; onların işleri de kendi aralarında şûra iledir. Ve kendilerini rızklandırdığımız şeylerden infak ederler. Ve onlar, kendilerine bağy [bir zulüm ve saldırı] isabet ettiği zaman birbirleriyle yardımlaşırlar.
Müşavere özellikle savaşta çok eskiden beri uygulana gelen bir usuldür. Çünkü şûradan güç doğar.
33. Onlar [ileri gelenler] dediler ki: "Biz, kuvvet sahibiyiz ve zorlu savaş erbabıyız, buyruk ise senindir; artık ne emredeceğini düşün!"
İleri gelenlerin buradaki ifadeleri, onların beden güçlerine, alet edevatlarına, silâhlarına güvendiklerini göstermekte ve savaştaki yiğitliklerini, sebatlarını anlatmaktadır. Rivâyetçiler bu konuyu da abartmışlardır:
İbn Abbas dedi ki: "Onlardan herhangi birisi, gücünün bir göstergesi olarak atını koşturur, nihayet en hızlı koştuğu bir sırada bacaklarını kapatır ve gücü ile atını durdururdu." [48–22](Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
34–35. O [Melike]: "Hiç şüphesiz ki krallar bir memlekete girdikleri zaman hemen orayı bozarlar ve halkının ulularını hakir kılarlar. Onlar da böyle yapacaklardır. Ben onlara bir hediye göndereyim de, bakalım gönderilenler [elçiler] ne ile dönecekler?" dedi.
İleri gelenlerin savaş yanlısı fikirlerine karşı Melike'nin meseleye sulh ile bir çıkış yolu bulmak istemesi, tüm insanlığa ve tüm zamanlara ibret olacak niteliktedir.
Bu Âyetler açık ifadelerle başka ülkelere giren zâlim işgalci ve sömürgecilerin o ülke halkına karşı uyguladıkları baskı ve şiddeti en mükemmel bir şekilde nakletmektedir. Bu anlayış tarih boyunca hiçbir zaman değişmemiştir. 5.000 sene evvelki emperyalist zihniyet ile bugünkü emperyalist zihniyet ve bunların kullandıkları yöntemler arasında fark gözükmemektedir. İşgaller hiçbir zaman müstemlekelerin yararına olmamış, işgal edilen ülkenin yeraltı ve yerüstü kaynak larının ele geçirilmesi işgalcilerin değişmez amaçları olmuştur. Sömürgecilerin bu amaçlarına ulaşması ise sömürgelerdeki halkların yok olması anlamına gelmektedir. Şöyle ki:
Sömürgeler önce yerli işbirlikçilerin de yardımıyla kendi imkânlarından pay alamaz duruma getirilir. Bu yolla kuvvetsiz bırakılan, zayıflayan sömürge her türlü direncini kaybeder. Kendisine refah, güç sağlayacak kaynaklardan yoksun bırakılan sömürge için artık yok olma süreci başlamış demektir. İkinci aşamada ülkenin saygınlığını sağlayan bağımsızlık ilkeleri yok edilir. Bunlar yapılırken bir taraftan da ülke halkına kölelik, dalkavukluk, ihanet, jurnalcilik gibi aşağılık davranışlarla köşe dönme felsefesi benimsetilir. Böylece halkın iyice yozlaşıp soysuzlaşması sağlanır. Artık her türlü insanî değerini yitiren bir halkta sömürücü emperyalistlerin kültürlerine karşı hayranlık uyandırmak çok kolaydır. Hayranlıkla başlayan bu süreç zamanla asimilasyonu getirir, asimilasyon tamamlandığında ise o toplum artık ecelini tamamlamıştır; tarihten silinir, yok olur gider.
36–37. O [Elçi] Süleymân'a gelince, o: [Süleymân] "Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? İşte, Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha iyidir. Bilakis siz, hediyenizle böbürlenirsiniz. Onlara geri dön; iyi bilsinler ki, kendilerine asla karşı koyamayacakları ordularla gelir, onları kesinlikle hor ve hakir olarak çıkarırız!" dedi.
Âyetlerden anlaşıldığına göre, Sebe'liler Süleymân peygamberin karar değiştireceğini sanarak ona bir takım hediyeler göndermişlerdir. Ne var ki, Süleymân peygamber kendi adına değil de Allah adına hareket ettiği için, gönderilen bu hediyelerle ilgilenmemiştir. Onun amacı, Allah'ın astlarından güneşe tapan bu topluluğa doğru yolu göstermektir. Hiç bir Allah elçisinin tebliğine karşılık bir ücret alması mümkün olmadığı gibi, Süleymân peygamberin de Sebe'lilerden hediye kabul etmesi söz konusu değildir.
Kur'ân'da Melike'nin gönderdiği hediyelerin neler olduğundan söz edilmemesine karşılık, rivayet mekanizması yine boş durmamış ve hediyelerin ne kadar altından, ne kadar gümüşten oluştuğu hakkında listeler üretilmiştir.
Bu olayda, "dinde zorlama yoktur" ilkesine göre dileyenin Allah'a, dileyenin de aya, güneşe tapabileceği; buna karşılık, Süleymân peygamberin ise gönderdiği mektupla dinde zorlama yaptığı düşünülebilir. Fakat bu düşünce doğru değildir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Âyetteki Şeytân da göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran, gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allah'a secde etmesinler diye kendilerine yaptıklarını süslü göstermiş de onları doğru yoldan alıkoymuş. Bunun için de onlar hidâyete eremiyorlar ifadesidir. İfadeden kolayca anlaşıldığı gibi, orada bir şeytan vardır ve o şeytan halkın özgür iradesiyle davranmasını engelleyerek onları Allah'tan uzaklaştırmakta ve güneşe taptırmak için faaliyet göstermektedir. Allah'a savaş açmak anlamına gelen bu durum ise müdahale edilmesi ve ortadan kaldırılması gereken bir fitnedir.
Âyette şeytan olarak nitelenen kişinin kimliğine ait henüz bir bilgimiz yoktur.
38–39. O [Süleymân] dedi ki: "İleri gelenler! Onlar teslim olanlar olarak bana gelmeden önce, hanginiz onun tahtını bana getirir?" Cinlerden bir ifrit: "Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm. Ve hiç şüphesiz ben onun üzerine güçlü ve güvenilirim" dedi.
Bu Âyetlerde, gönderilen hediyeleri reddettikten sonra Süleymân peygamberin Melike'nin tahtını kimin getireceği hususunda kurmaylarıyla yaptığı görüşmeler nakledilmektedir.
39. Âyette cinlerden bir ifritin Sen makamından kalkmadan şeklindeki ifadesi, klâsik kaynaklardaki ve bu kaynakları peşinen doğru kabul edenlerin eserlerindeki gibi "sen yerinden kalkmadan" anlamında olmayıp "sen iktidar koltuğundan kalkmadan", yani "sen iktidarda iken, sen iktidardan düşmeden, senin iktidarın döneminde" demektir.
مقام - Magâm sözcüğü, قوم- gavm = oturur durumdan ayağa kalkma sözcüğünün ism-i mekân kalıbı olup sözcüğün esas şekli مقوم - makvem'dir. Dolayısıyla مقام - magâm sözcüğünün anlamı "kalkılan, ayakta durulan yer" demektir. Bu sözcük tek başına kullanıldığında, verdiğimiz sözcük anlamına; izafetli kullanıldığında ise "mevki, konum" anlamına gelir. Sözcüğün Arapçadaki kullanımı aynen Türkçede de söz konusu olup "makam arabası, makam odası, başbakanlık makamı, savcılık makamı, şâhitlik makamı, adlî makamlar, idarî makamlar"… gibi hep izafelidir.
قوم - Gavm sözcüğünün karşıt anlamlısı جلوس - cülûs = ayakta duranın oturması sözcüğü olup "bir makama tayin olma, göreve başlama, makam koltuğuna oturma" anlamında kullanılır. Nitekim Osmanlı İmparatorluğu döneminde padişahların tahta çıkışlarına "cülûs-u hümayun" denmiş ve bu olaylar için "cülûs törenleri" düzenlenmiştir.
Magâm sözcüğü Kur'ân'da 14 yerde geçmektedir. Sözcük 6 yerde yalın hâlde ve "yer" anlamında kullanılmıştır. Diğer 8 yerde ise izafetli olarak "mevki, konum" anlamında kullanılmıştır. Konumuz olan 39. Âyetten başka, sözcüğün "mevki, konum" anlamında kullanıldığı Âyetler şunlardır:
Bakara Sûresi'nin 125; Âl-i İmran Sûresi'nin 97; Rahmân Sûresi'nin 46; Nâziât Sûresi'nin 40; Mâide Sûresi'nin 107; Yûnus Sûresi'nin 71; İbrâhîm Sûresi'nin 14. Âyeteleri. Bunlardan iki tanesinin meali aşağıdadır:
(Âl-i İmran: 97) Onda apaçık deliller; İbrâhîm'in makamı vardır. Oraya kim girerse güvende olmuştur. Ve yoluna gücü yeten herkesin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah bütün âlemlerden zengindir.
(Rahmân: 46) Ve Rabbinin makamından korkan kimseler için iki cennet vardır.
Sonuç olarak, 39. Âyette izafetli kullanılmış olan magâm sözcüğü de, yukarıda meallerini sunduğumuz Âyetlerdeki magâm sözcükleri gibi "mevki, konum" anlamındadır.
' - عفريتİfrit sözcüğü, özet bir ifadeyle, "akranlarını ezip geçen, onları zelil kılan kötü adam" demektir. [48–23] (Lisânü'l-Arab, c. 6, s. 326–331, "afr" mad.)
İsrâîl ülkesindeki yabancılardan olan bu kişinin Âyetteki Ve hiç şüphesiz ben onun üzerine güçlü ve güvenilirim ifadesi, "Onu taşıyabiliri m, hiçbir şeyi kırmadan, dökmeden, olduğu gibi getirebilirim; alıp kaçmam, ihanet etmem" anlamına gelmektedir. [48–24] (Tebyînü'l-Kur'ân; c: 2, s: 392-397. bkz.)
40. Kitap'tan yanında bilgi olan kimse: "Ben onu sana bakışın kendine dönmeden önce getiririm" dedi. Sonra o [Süleymân] onu [Melike'nin tahtını] yanında durur bir hâlde görünce: "Bu, şükür mü edeceğim, yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni belâlandırmak için Rabbimin fazlındandır. Ve kim şükrederse hiç şüphesiz kendisi için şükreder. Kim de nankörlük ederse hiç şüphesiz ki Rabbim çok zengin ve Kerim'dir."
Kitaptan bilgisi olan kişi'nin Âyette nakledilen قبل ان يرتدّ اليك طرفك - gable enyertedde ileyke tarfuke şeklindeki ifadesi, -klâsik meal ve tefsirlerde görüldüğü gibi- "gözünü açıp kapamadan" demek olmayıp senin bakışın kendine dönmeden önce demektir. Yani;
"Sen bu işi kafandan silmeden önce; sen şimdi aklına Sebe'' melikesi ve ülkesini taktın, başka bir şey düşünmüyorsun ve gözün hiçbir şey görmüyor; başka bir konuyla ilgilenmiyorsun, kendine dönüp bakmıyorsun ya, işte ben bunu sen kendine bakmadan yani bunu kafandan silmeden, gündemden düşürmeden sana getiririm" demektir.
"İfrit" ve "bilgin kişi"nin özel kimlikleriyle ilgili olarak da mesnetsiz birçok rivayet üretilmiştir. Bunların şu ya da bu kişi olmalarının bir önemi yoktur. Asıl önemli olan ve dikkate alınması gereken, Âyetlerin temel mesajlarıdır. Ayrıca bu Âyetlerin keramet ve mu’cize gibi şeylerle hiçbir ilgisi yoktur. Dolayısıyla bu Âyetlerin kerametin varlığına delil gösterilmesi ve velâyetin nübüvvetten üstün olduğu iddiası yanlış ve abestir.
Kur'ân'da olayların gelişimlerindeki zaman aralıkları belirtilmemiş ve tahtın ne zaman, nasıl ve kim tarafından getirildiği hususlarında bilgi verilmemiştir. Ancak tahtın Süleymân peygambere getirilişinin "bilgin kul"un konu edildiği Âyette yer almasına bakılarak onun "bilgin kul" vasıtasıyla getirilmiş olduğu söylenebilirse de, "bilgin kul"un konuşması ile tahtın getirilişi arasında geçen zaman konusunda bir şey söylemek mümkün değildir. Muhtemeldir ki, tahtın getirilişi bir anda olmamış, uzun bir süreçte gerçekleşmiştir.
Âyette Kitap'tan yanında bilgi olan kimse olarak nitelenen "bilgin kul" hakkında, onun:
- Meleklerden biri.
- Cebrâîl.
- Hızır.
- Süleymân peygamberin teyzesini oğlu ve veziri Asaf b. Berhiya.
- İsm-i a'zâmı bilen bir insan.
- Denizdeki bir adada yaşayan ve o gün Süleymân peygambere bakmak için gelmiş sâlih bir kimse,
- Yemliha adında, İsrâîloğullarından ve Yüce Allah'ın İsm-i a'zâmı bilen birisi.
- İsrâiloğulları arasında çok ibadet eden Ustum adında bir zat.
-
Süleymân peygamberin bizzat kendisi olduğu yolunda iddialar ileri sürülmüştür. [48–25] (Razi; el-Mefâtihu'l-Gayb)
Süleymân peygamber ile Melike'nin mülâkatından anladığımıza göre, bizim görüşümüz bu kişinin kendisine vahyedilen bir elçi olduğu yönündedir. "Lût peygamberin kavmine giderken İbrâhîm peygambere uğrayan elçiler" örneğinden de hatırlanacağı gibi, o dönemlerde yeryüzünde birçok elçi bulunmaktadır. "Kitap'tan yanında bilgi olan" bu kişi de bir elçidir ve o sırada Süleymân peygamberin yanındadır. Âyette nakledilen sözlerinden sonra Sebe'' ülkesine gidip onların İslâm'la şereflenmesini sağlamış ve Sebe'' ülkesini Süleymân peygamberin ülkesine katarak Melike'yi ve tahtı Süleymân peygambere getirmiştir.
TAHT İLE İLGİLİ ABARTILAR:
Rivâyet edildiğine göre taht, kırmızı yakut ve mücevherat ile süslenmiş, gümüş ve altından yapılmıştı. Taht o sırada üzerinde yedi kilit bulunan, iç içe yedi odanın içinde bulunuyordu.
TAHTIN GETİRİLMESİ NE DEMEKTİR:
العرش - el-‘arş = taht , bir memleketin kudretini simgeleyen bir şeydir. Dolayısıyla tahtın getirilmesi, o ülkenin fethedilip topraklarının fethedenin ülkesine katılmış olmasını ifade etmektedir.
Bu konunun Kitab-ı Mukaddes'teki anlatımı farklıdır. Kur'ân'da yer alan hususlar orada mevcut değildir:
Saba Kraliçesi, RABB'in adından ötürü Süleymân'ın artan ününü duyunca, onu çetin sorularla sınamaya geldi. Çeşitli baharat, çok miktarda altın ve değerli taşlarla yüklü büyük bir kervan eşliğinde Yeruşalim'e gelen kraliçe, aklından geçen her şeyi Süleymân'la konuştu. Süleymân onun bütün sorularına karşılık verdi. Kralın ona yanıt bulmakta güçlük çektiği hiçbir konu olmadı. Süleymân'ın bilgeliğini, yaptırdığı sarayı, sofrasının zenginliğini, görevlilerinin oturup kalkışını, özel giyimli hizmetkârlarını, sakilerini ve RABB'in Tapınağı'nda sunulan yakmalık sunuları gören Saba Kraliçesi hayranlık içinde kaldı. Krala, "Ülkemdeyken yaptıklarınla ve bilgeliğinle ilgili duyduklarım doğruymuş" dedi, "Ama gelip kendi gözlerimle görünceye dek inanmamıştım. Bunların yarısı bile bana anlatılmadı. Bilgeliğin de, zenginliğin de duyduklarımdan kat kat fazla. Ne mutlu adamlarına! Ne mutlu sana hizmet eden görevlilere! Çünkü sürekli bilgeliğine tanık oluyorlar. Senden hoşnut kalan, seni İsrâîl tahtına oturtan Tanrın RABB'e övgüler olsun! RAB İsrâil'e sonsuz sevgi duyduğundan, adaleti ve doğruluğu sağlaman için seni kral yaptı." Saba Kraliçesi krala yüz yirmi talant altın, çok büyük miktarda baharat ve değerli taşlar armağan etti. Saba Kraliçesi Kral Süleymân'a o kadar baharat armağan etti ki, bir daha hiçbir zaman bu kadar çok baharat bir arada görülmedi. Bu arada Hiram'ın gemileri Ofir'den altın ve büyük miktarda almug kerestesiyle değerli taşlar getirdiler. Kral, RABB'in Tapınağı'yla sarayın tırabzanlarını, çalgıcıların lirleriyle çenklerini bu almug kerestesinden yaptırdı. Bugüne dek o kadar almug ağacı ne gelmiş, ne de görülmüştür. Kral Süleymân Saba Kraliçesi'nin her isteğini, her dileğini yerine getirdi. Ayrıca ona gönülden kopan birçok armağan verdi. Bundan sonra kraliçe adamlarıyla birlikte oradan ayrılıp kendi ülkesine döndü. [48–26] Krallar; Bab; 10:
41–44. O [Süleymân] dedi ki: "Onun için tahtını belirsizleştirin, bakalım o, doğru yolu bulanlardan mı yoksa doğru yolu bulmayanlardan mı olacak!" O [Melike] geldiği zaman, "Senin tahtın böyle mi?" dendi. O: [Melike] "Sanki bu, odur. Ve bize ondan önce bilgi verilmiş ve biz teslim olanlar/Müslümanlar olmuş idik." Ve onu, Allah'ın astlarından taptığı şeyler alıkoymuştu. Şüphesiz ki o inkârcılar kavmindendi. Ona "köşke gir!" denildi. Sonra o, onu görünce derin bir su sandı ve eteğini çekti. O [Süleymân] "Bu billurdan yapılmış, şeffaf bir zemindir" dedi. O [Melike] "Rabbim! Ben gerçekten kendime zulüm etmiştim. Süleymân ile beraber, âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum" dedi.
TAHTIN GÖRÜNÜŞÜNÜN DEĞİŞTİRİLMESİNDEKİ AMAÇ:
Süleymân peygamber, yanına getirilen Melike'nin tahtının tanınmayacak kadar değiştirilmesini istemesindeki sebebi 41. Âyette bakalım o, doğru yolu bulanlardan mı yoksa doğru yolu bulmayanlardan mı olacak diyerek açıklamıştır. Fakat genellikle Süleymân peygamberin bu ifadesiyle "Melike'nin kendi tahtını tanıyıp tanıyamayacağını" kastettiği ileri sürülmüştür. Bizim kanaatimize göre ise Süleymân peygamber burada Melike'nin "mülk ile imandan hangisini tercih edeceğini" kastetmiştir. Çünkü Âyetin orijinalindeki gibi hidâyet köklü sözcükler Kur'ân'da hep "ciddî ve doğru yolu, sırat-ı müstakimi [Allah'ın yolunu] bulup bulmama" anlamlarında kullanılmıştır. Nitekim Melike de tahtı görünce pek umursamamış, Sanki bu, odur. Ve bize ondan önce bilgi verilmiş ve biz teslim olanlar/Müslümanlar olmuş idik diyerek Müslüman olduğunu söylemiştir.
Süleymân peygamberin Melike'nin girmesini istediği köşkün ne zaman ve hangi amaçla yapıldığı bildirilmemiştir. Söylentilerde, bu köşkün özel olarak Melike'yi etkilemek için yapıldığı ileri sürülmüş olsa da bize göre bu doğru değildir. Çünkü Allah'ın elçileri böyle savurganlık yapmazlar, yapamazlar.
Melike'nin, köşke girerken zeminin şeffaf olması sebebiyle orayı su zannedip eteğini yukarı çekmesinin gayet normal olmasına karşılık rivayetçiler bu konuya da el atmış ve uzun senaryolar üretmişlerdir:
Cinler, Süleymân'ın melike ile evlenmesini istememişler. Bunun üzerine de, cinler, Süleymân'a Sebe'' Kabilesi'nin sırlarını iletmişlerdir. Çünkü melike, cin taifesine mensup bir kız idi. Denildiğine göre, cinler, Süleymân'ın melikeden bir çocuk sahibi olmasından, böylece de o çocukta cin ve insan zekâsının bir araya gelmesi sebebiyle kendilerinin Süleymân'ın idaresinden daha sıkı bir idareye çatmalarından endişe ettiler. "Melikenin aklında bir noksanlığı var", "onun bacakları kıllı olup, ayakları da tıpkı eşek ayağı gibidir ..." şeklinde sözler yaydılar. İşte bu sebepten dolayı, Süleymân, o tahtın şeklini ve şemailini değiştirmek sûretiyle onun aklını sınadı. O köşkü de bacaklarının durumunu öğrenmek için yaptırmıştır. Saf camın durumunun tıpkı bir su gibi olduğu malumdur. Binaenaleyh melike bunu görünce onu durgun bir su sandı da ona girmek için baldırlarını açtı. Bir de ne görsünler, o, baldır ve ayak cihetinden insanların en güzeli! Bu, Süleymân'ın o kadınla evlendiğini söyleyenlere göre, yapılan bir tuzaktır. [48–27] (Razi; el Mefâtihu'l Gayb)
Bu kıssada bahsi geçen Melike'nin adı Kur'ân'da bildirilmemiştir. Ne var ki, Melike'nin adı "Belkıs" olarak meşhurlaşmış ve ondan bahsedilirken genellikle "Belkıs" adı kullanılır olmuştur.
Yine Kur'ân'da yer almamasına rağmen hikâyeciler Süleymân peygamberin Melike ile evlendiğini kesin bir şekilde iddia etmişler, fakat bu evliliğin Melike'nin bacaklarını sıvamasından önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Îbn-i Abbas'tan gelen rivayette ise daha farklı bir hikâye vardır:
Belkıs Müslüman olunca Süleymân ona, "Kavminden seni evlendireceğim birisini seç" demiş. Bunun üzerine kadın, "Böylesi bir saltanatı olan benim gibi bir kadınla sıradan adamlar evlenemez" demiş. Bunun üzerine Süleymân, "Nikâh İslâm'dandır" deyince, kadın da "Eğer durum böyleyse, beni Hemdan hükümdarı Tübbâ ile evlendir" demiş. Bunun üzerine Süleymân onu evlendirir. Sonra Yemen'e gönderir. O da, orada Kraliçeliğini sürdürür. [48–28] (Razi; el-Mefâtihu'l-Gayb)
Bu konu Kitabı Mukaddes'te I. Krallar, 10. Bab, 1–13. cümlelerde ve II. Tarihler, 9. Bab, 1–12. cümlelerde yukarıda 40. Âyetin tahlilinde verdiğimiz metinle, Matta ve Luka İncîllerinde ise aşağıdaki metinlerle geçmektedir:
Güney Kraliçesi, yargı günü bu kuşakla birlikte kalkıp bu kuşağı yargılayacak. Çünkü kraliçe, Süleymân'ın bilgece sözlerini dinlemek için dünyanın ta öbür ucundan gelmişti. Bakın, Süleymân'dan daha üstün olan buradadır. [48–29] Matta; 12/42
Güney Kraliçesi, yargı günü bu kuşağın adamlarıyla birlikte kalkıp onları yargılayacak. Çünkü kraliçe, Süleymân'ın bilgece sözlerini dinlemek için dünyanın ta öbür ucundan gelmişti. Bakın, Süleymân'dan daha üstün olan buradadır. [48–30] Luka, 11/31:
Sonuç olarak, bütün bu teferruatın hiçbir önemi yoktur. Önemli olan ve bizi ilgilendiren, Kur'ân'da verilen bilgilerin doğru dürüst öğrenilip ona göre davranılması ve mecazların hakikatleştirilip sembollerin kişileştirilmesi sonucunda ortaya çıkan hurafelerin bertaraf edilmesidir.
45–53. Andolsun ki, Allah'a ibadet edin diye Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i elçi gönderdik. Hemen birbirleriyle çekişen iki zümre oluverdiler. O [Sâlih] dedi ki: "Ey kavmim! İyilikten önce niçin kötülüğü çabuklaştırmak istiyorsunuz? Merhamet olunmanız için Allah'a istiğfar etseniz ne olur!" Onlar; "Senin sebebinle ve seninle beraber olan kişiler sebebiyle başımıza uğursuzluk geldi/seni ve beraberindekileri uğursuzluk belirtisi sayıyoruz" dediler. O: [Sâlih] "Uğursuzluğunuz Allah katındadır. Daha doğrusu siz, fitnelenen [kendini ateşe atan/imtihana çekilen] bir topluluksunuz" dedi. Ve o şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapan, iyileştirme yapmayan, Dokuzlu bir grup vardı. Allah'a yeminleşerek; "Gece ona ve ailesine baskın yapacağız; sonra da velîsine [yakınlarına] , ‘Biz, o ailenin yok edilişine şâhit olmadık [olay sırasında orada değildik] ve biz kesinlikle doğru olanlarız' diyeceğiz" dediler. Ve onlar böyle bir tuzak kurdular, şüphesiz Biz de onların farkında olmadığı bir tuzak kurduk. [bir ceza ile cezalandırdık] İşte bak! Onların tuzaklarının âkıbeti nice oldu; şüphesiz Biz onları ve kavimlerini toptan yerle bir ettik. İşte, onların, işledikleri zulümler yüzünden çatıları çöküp ıpıssız kalmış evleri. Hiç şüphesiz ki bunda, bilen bir kavim için bir Âyet [gösterge] vardır. İman eden ve takvâlı olan kişileri de kurtardık.
Bu Sûrede örnek gösterilen toplumların üçüncüsü Semûd kavmidir. Yukarıdaki Âyetlerde, Sâlih peygamberin kavmini uyarmak için gösterdiği çaba ile kavminin ona büyüklenerek karşılık vermesi ve bu yüzden de belâsını bulması anlatılmaktadır. Ayrıntıları A'râf Sûresinde geçmiş olan kıssanın eski anlatımlara ek olarak buradaki anlatımında, Sâlih peygambere karşı olan grup içinden dokuz kişilik bir çetenin ona suikast düzenlemek üzere yeminleştikleri bildirilmiştir.
Dikkat edilirse, Sâlih peygamber ile kavmi arasında geçen olaylar ile peygamberimiz ve Mekkeliler arasında geçen olaylar bire bir benzerlik arz etmektedir. Salih peygamberin kavmi de tıpkı Mekke halkı gibi iki gruba ayrılmış ve aralarında çekişmişlerdir.
(A'râf: 75–76) Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden zayıf görünen inanmış kimselere dediler ki: "Siz, Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?" (Onlar da) "Kesinlikle biz onunla gönderilene inananlarız" [inanıyoruz] dediler. O büyüklük taslayan kimseler; "Biz, sizin inandığınızı kesinlikle inkâr edenleriz!" [ediyoruz] dediler.
47. Âyette geçen - تطيّرtatayyür sözcüğü, طير- tayr = kuş sözcüğünün türevlerindendir ve "uğursuzluk" anlamında kullanılır. Bu anlayış, hurafeler ve kuruntular peşinde sürüklendikleri için imanın netliğine kavuşamamış cahil toplumların geleneklerinden biri hâline gelmiş ve bu anlayışın pençesine düşmüş bilinçsiz insanlar, bir iş yapmak istediklerinde bir kuşa sığınmayı alışkanlık edinmişlerdir. Araplar ise uğursuzluğa en düşkün toplum olup bir yolculuğa çıkacaklarında bile özel olarak ürküttükleri kuşun sola doğru uçması hâlinde bunu uğursuzluk sayarak yolculuğa çıkmazlar, ancak kuş sağa doğru uçarsa bunu uğur sayar ve yollarına koyulurlardı.
Sâlih peygamber karşıtlarının 47. Âyetteki sözleri, peygamberlerini uğursuz kimseler olarak telâkki eden müşrik kavimlerin sözleri ile aşağı-yukarı aynıdır:
(Yâ-Sîn: 18) Onlar [o kentin halkı] dediler ki: "Şüphesiz biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Eğer vazgeçmezseniz, andolsun ki, sizi taşlayarak öldürürüz ve mutlaka bizden size çok acıklı bir azap dokunur."
(A'râf: 131) Sonra kendilerine iyilik geldiği zaman, "İşte bu bize aittir" dediler. Eğer kendilerine bir kötülük gelirse, Mûsâ ile yanındakilerin uğursuzluğu olarak kabul ederler. İyi bilin ki, onların uğursuzluğu Allah katındadır. Velâkin onların çoğu bilmezler.
48. Âyette geçen yeryüzünde bozgunculuk yapan, iyileştirme yapmayan, Dokuzlu bir grup ifadesinden Arap örfüne göre anlaşılmaktadır ki, Salih peygamberi yok etme işine dokuz sülaleden dokuz kişi kalkışmıştır. Rivâyetlerde bu dokuz kişiye farklı adlar bulunmuştur:
El-Kaznevi dedi ki: "Bunların isimleri şöyledir: Kudar b. Salif, Misda', Eşlem, Desmâ, Züheym, Za'mâ, Zuaym, Kattal ve Sâddâk."
İbn İshâk dedi ki: "Bunların başı Kudar b, Salif île Misda' b. Mehra' idi, bunların arkasından da yedi kişi gelirdi ki, bunlar da Bel' b. Meylâ, Duayr b. Ğunm, Züâb b. Mehrec ile isimleri bilinmeyen dört kişi daha vardı."
Ez-Zemahşerî, Vehb b. Münebbih'den naklen onların isimlerini şöylece zikretmektedir: "El-Hüzeyl b. Abdi Rabb, Gunm b. Gunn, Riyâb b. Mehrec, Misda' b. Mehrec, Umeyr b. Kerdube, Âsim b. Mahreme, Sübeyt b. Sâdaka, Sem'an b. Safî, Kudar b. Salif. Dişi devenin öldürülmesi için çalışanlar da bunlardı. Bunlar Salih kavminin azgınları idiler. Bunlar kavmin en soylularının oğullan dandılar."
Es-Süheylî dedi ki: "En-Nekkaş yeryüzünde bozgunculuk çıkartıp ıslah etmeyen dokuz kişiyi zikretmiş ve onların isimlerini tek tek saymıştır. Ancak bunun bir rivayet ile tespiti söz konusu değildir. Şu kadar var ki ben bu isimleri içtihad ve tahmine binaen kaydediyorum. Şu kadar var ki bizler Muham-med b. Habib'in kitabında bulduğumuz şekilde bu isimleri veriyoruz. Bunlar: Misda' b. Dehr -ki Dehm de denilir-, Kudar b. Salif, Hureym, Savab, Ri-yab, Dabb, Da'ma, Herma, Duayn b. Umeyr'dir."
Derim ki; el-Maverdî, Îbn Abbas'tan rivayetle onların isimlerini şöylece zikretmektedir: "Bunlar Da'ma, Duayn, Herma, Hureym, Dâbb, Savab, Riyab, Mistah ve Kudar" idiler. [48–31] (Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
49. Âyette geçen velîsine ifadesi ile Sâlih peygamberin mensup olduğu kabilenin reisi kastedilmiştir. Çünkü eski kabile geleneğine göre kabile reisi, kabilenin fertlerinin kan davalarını güdebilen kişidir.
Bu Âyetlerin vahyedildiği tarihlerde Mekke'de de benzer bir durumun ortaya çıkmış olması dikkate değer bir durumdur. Peygamberimiz görevini sürdürürken Mekke ahalisi de Semûd kavmi gibi iki ayrı fırkaya ayrılmış ve bunlar arasında bir mücadele başlamıştır. Sâlih peygamber gibi peygamberimizin de karşı fırka içinden oluşturulan bir çete güruhunun toplu saldırısı ile öldürülmesi plânlanmıştır. Plân gerçekleştiği takdirde, Sâlih peygamber gibi, peygamberimizin de cinayetin arkasını arayacak bir "velîsi" vardır ve bu "velî" amcası Ebûtalib'tir. Yani, eğer Mekke müşrikleri tasarladıkları saldırıyı gerçekleştirip emellerine ulaşabilirlerse, peygamberimizin mensup olduğu Beni Haşim kabilesinin reisi Ebûtalib, kabilesi adına bu cinayeti işlemiş olanlara karşı bir kan davası iddiası ile ortaya çıkabilecektir. Ama cinayet, çeşitli kabilelerden müteşekkil bir çete tarafından işlenirse fail bulunamayacak, dolayısıyla Haşimoğulları'nın da olaya karışan kabilelerin hepsiyle birden savaşması mümkün olmayacağından olay kapanacaktır. Mekke ileri gelenlerinin düzenledikleri ama başarısızlıkla sonuçlanan bu komplo, benzer şekilde peygamberimizin hicreti sırasında da düzenlenmiştir.
Görüldüğü gibi, Salih peygamberin kıssası, bu Âyetlerin nazil olduğu zamandaki peygamberimizin şartlarına mükemmel bir şekilde işaret etmiş olmaktadır.
Semûd kavminin helâkine dair daha evvel birçok Sûrede ayrıntı verildiği için burada onları tekrarlamıyor ve bu konuda rivayetçilerin ürettikleri senaryoları da nakletmiyoruz.
54–55. Lût'u da (elçi olarak kavmine gönderdik). Hani o, kavmine; "Göz göre göre hâlâ o aşırılığı [hayâsızlığı] yapacak mısınız? Şehvet yönünden kadınlardan aşağı olan erkeklere yaklaşacak mısınız? Aslında siz cahillikte devam ede gelen bir kavimsiniz!" demişti.
Lût peygamber ve kavmi ile ilgili detaylar daha evvel Kamer, A'râf ve Şu'arâ Sûrelerinde yer aldığından, burada gayet kısa bir açıklama ile yetinilecektir. Ayrıca bu kıssa ileride Hicr Sûresinde tekrar gündeme gelecektir.
Yüce Rabbimizin bildirdiğine göre, Lût kavminin kadınlardan aşağı olan erkeklere şehvetle yaklaşma eylemi, onlardan önce hiçbir toplumun yapmamış olduğu bir hayâsızlıktı. Bu sapkın toplum, söz konusu hayâsızlığı grup hâlinde yapıyorlardı:
(Ankebût: 28–29) Lût'u da. (gönderdik) Hani o kavmine; "Şüphesiz siz, kesinlikle âlemlerden sizden önce geçmiş olanların yapmadığı bir hayâsızlığı yapıyorsunuz! Siz, şüphesiz, mutlaka erkeklere gidecek, yol kesecek ve toplantılarınızda edepsizlik yapacak mısınız?" dedi. İşte, kavminin cevabı da sadece "Doğru söyleyenlerden isen Allah'ın azabını bize getir!" demeleri oldu.
Âyette geçen cehalet sözcüğünün burada "ahmaklık, budalalık" olarak anlaşılması bize göre daha isabetlidir. Ama anlam "cahillik, ilimden yoksunluk" olarak kabul edilse bile, sözcüğün içinde yer aldığı ifade şu manaya gelir:
"Siz bu aşırı eğlenmenin, cinsel sapkınlığın kötü sonuçlarını bilmiyorsunuz."
56–58. Sonra da kavminin cevabı sadece "Lût ailesini memleketinizden çıkarın; baksanıza onlar temiz kalmak isteyen insanlarmış!" demeleri oldu. Bunun üzerine onu ve geride kalmasını takdir ettiğimiz karısı dışındaki yakınlarını kurtardık. Ve onların üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Ne kötü idi uyarılanların yağmuru!
Bu Âyet grubunda, Lût peygamberin tebliğine alaylı ifadelerle karşı koyan kavminin onu ve yakınlarını anayurtlarından kovma niyetinde olduğu bildirilmiş ve bu davranışları sonrasında kavmin başına gelen felâket açıklanmıştır.
58. Âyette sözü edilen yağmurun volkanik patlamaya bağlı bir taş yağmuru olduğu daha önce de ifade edilmişti. Bu dehşetli olayın ayrıntıları A'râf, Kamer ve Hicr Sûrelerindedir.
Bu olay Kitab-ı Mukaddes'te şöyle geçmektedir:
RAB Sodom ve Gomora'nın üzerine gökten ateşli kükürt yağdırdı. Bu kentleri, bütün ovayı, oradaki insanların hepsini ve bütün bitkileri yok etti. Ancak Lut'un peşi sıra gelen karısı dönüp geriye bakınca tuz kesildi. İbrâhîm sabah erkenden kalkıp önceki gün RABB'in huzurunda durduğu yere gitti. Sodom ve Gomora'ya ve bütün ovaya baktı. Yerden, tüten bir ocak gibi duman yükseliyordu. [48–32] Tekvin, 19. 24–28. Cümleler.
59. De ki: "Hamd Allah'a mahsustur. Selâm [esenlik, güvenlik] da seçip arı duru hâle getirdiği kullarınadır. Allah mı hayırlıdır, yoksa onların ortak koştuğu şeyler mi?"
Azabın kötüsüne lâyık olan inkârcılardan örnekler verildikten sonra, bu Âyette de Mekkelilerin şahsında bütün insanlığa mesaj verilmektedir. Bu mesaj, tüm övgülerin Allah'a mahsus olduğu ve selâmın da başta elçiler olmak üzere Allah'ın seçtiği kullara olacağıdır. Bu mesajla Allah dışında hiç kimsenin, hiçbir şeyin övülmeye değer bir yanının bulunmadığı; Allah'ın seçtiği ve güvenliğini sağladığı elçiye Allah dışında hiçbir şeyin zarar veremeyeceği vurgulanmıştır. "Hamd"in Allah'a özgü olduğu ve elçilerin selâmette olduğu başka Âyetlerde de belirtilmiştir:
(Sâffât: 181) Ve selâm gönderilenlere! [elçilere]
Bu mesaj verildikten sonra da Âyetin son bölümünde insanlara akıllarını kullanarak Allah mı, yoksa müşriklerin Allah'a ortak koştukları mı daha yararlıdır diye mukayese etmeleri emredilmektedir. Bu soru cümlesinin asıl muhatabı müşrikler olup Allah'ın mı yoksa taptıkları tanrıların mı daha hayırlı olduğu hususunda düşünmeye sevk edilmeleri amaçlanmaktadır. Çünkü hiç kimsenin az da olsa hayır görmediği bir işi yapmayacağında şüphe yoktur. Müşriklerin Allah yerine kendi tanrılarına yalvarmaları ve adaklar sunmaları, o tanrılarda hayır bulunduğuna boş yere inanmalarından kaynaklanmaktadır. Buna inanmamış olsalardı, yaptıkları işler kendilerine de manasız ve saçma gelirdi.
Ayrıca Allah ile kendi tanrıları arasında bir mukayese yapmalarının istenmesi, söz konusu müşriklerin Allah'ı tanıyıp bildiklerini de göstermektedir:
(Zuhruf: 9) Ve hiç kuşkusuz eğer sen onlara "Gökleri ve yeri kim yarattı?" diye sorsan kesinlikle "Onları çok güçlü ve çok iyi bilen (Allah) yarattı" diyeceklerdir.
(Zuhruf: 87) Ve hiç kuşkusuz eğer sen onlara "Onları kim yarattı?" diye sorsan kesinlikle "Allah" diyeceklerdir. Buna rağmen nasıl çevriliyorlar?
(Ankebût: 63) Ve andolsun, eğer onlara sorsan: "Kim gökten suyu indirip de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti?" Mutlaka "Allah" diyeceklerdir. De ki: "Hamd Allah'a özgüdür." Bilakis onların çoğu akıllarını kullanmazlar.
60–64. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, gökleri ve yeryüzünü yaratan, gökten sizin için su indiren mi? Sonra da Biz onunla, bir ağacını bile bitirmenizin söz konusu olmadığı güzel güzel bahçeler bitirmişizdir. Allah'la beraber başka bir ilâh mı var! Aksine onlar zulümde devam eden bir kavimdir. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, yeryüzünü barınak kılan, aralarında nehirler kılan, onun için sabit dağlar kılan ve iki deniz arasına engel kılan mı? Allah ile beraber bir ilâh mı var? Bilakis onların çoğu bilmiyorlar. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, kendine yalvardığı zaman bunalmışa karşılık veren ve kötülüğü gideren, sizi yeryüzünün halîfeleri yapan mı? Allah'ın yanında başka bir ilâh mı var? Çok az düşünüyorsunuz! (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, karanın ve denizin karanlıkları içinde size kılavuz olan, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile beraber bir ilâh mı var? Allah onların koştukları ortaklardan çok yücedir. (Onların ortak koştuğu şeyler mi hayırlıdır?) Ya da, önce yaratan, sonra onu iade edecek olan ve sizi hem gökten, hem yerden rızklandıran mı? Allah ile beraber başka bir ilâh mı var? De ki: Eğer doğru kimseler iseniz, kesin delilinizi getiriniz!
Bir önceki Âyette müşriklerden mukayese yapmasını isteyen Rabbimiz, bu Âyet grubunda da afak ve enfüsteki [dış ve iç dünyadaki] birçok mu’cizesine işaret etmiş ve her biri bin mu’cize içeren bu Âyetlerle sanki müşriklere mukayesenin nasıl yapılacağı konusunda yol göstermiştir.
Bu Âyet grubuyla ilgili olarak Merhum Mevdûdî'nin Rabbimizin afak ve enfüsteki mu’cizeleri hakkında yaptığı yol gösterici nitelikteki tespitlerini aşağıda naklediyoruz:
Sayısız ve
çeşitli mahlûkat türünün yerküresi üzerinde bulunması ve yaşaması basit
bir olay değildir. İnsan, yerkürede tesis edilmiş olan bu hakimane uyum
ve koordinasyonu tetkik ederse, sadece hayrette kalır ve bu fevkalâde
uyum, ilişki ve oranların ancak Alîm, Hakîm ve Kadir-i Mutlak olan bir
Tanrı'nın yaratıp düzenleyebileceği hissini duyar ve kabul eder.
Üzerinde yaşadığımız yerküre, uzay boşluğunda çok hassas bir hareketle
seyrediyor. Hareketinde henüz herhangi bir sarsıntı ve sapma
görülmemiştir. Dünyanın bu hareketinde şayet depremler esnasında
gördüğümüz cinsten en ufak bir sarsıntı olmuş olsaydı, gezegenimizde
hayat olamazdı. Son derece hassas bir biçimde bu küre hem kendi hem de
güneş etrafında düzenli olarak dönüyor. Kendi etrafında dönmesi ve
dolayısıyla her yüzünün düzenli olarak güneşi görmesi veya görmemesi,
gece ve gündüzün oluşmasına sebep olur. Dünyanın bir yüzü sürekli
olarak güneşe bakmış olsa, diğer cephesi de hiç güneş almamış olsaydı,
bu ikinci yüzünde hiç hayat bulunmaz ve yaşamak mümkün olmazdı. Çünkü
devamlı güneş alan kısmı, hiçbir canlının yaşamasına elverişli
olmayacak şekilde kururdu. Bunun aksine sürekli karanlıkta kalan
yüzünde ise, canlı denecek bir şeyin yaşamasına imkân vermeyecek
derecede dondurucu soğuk hüküm sürmüş olurdu. Üstünde yaşadığımız
yerküresini, milyonlarca meteorun sürekli bombardımanına karşı koruyan
beş yüz mil kalınlığında bir atmosfer tabakası çevreler. Aksi halde,
saniyede otuz mil hızla dünyaya doğru fırlamakta olan ortalama yirmi
milyon meteor, dünyayı, üzerinde insan, hayvan ve bitki türünden hiçbir
canlının yaşamasına müsait olmayacak derecede tahrip etmiş olurdu. Yine
aynı atmosfer tabakası hava ısısını ayarlar, okyanuslardaki suların
buharlaşmasından meydana gelen yağmur bulutlarının yukarılara doğru
yükselmesini temin eder, dünyanın çeşitli yerlerine bu yağmur
bulutlarını taşır ve insan, hayvan ve bitki hayatı için lüzumlu çeşitli
gazları sağlar.
Atmosfersiz dünya hiçbir canlı varlık için yaşamaya uygun bir yer değildir. Aynı şekilde, bu tabii kaynakların bulunmadığı yerlerde toprak hiçbir canlıyı besleyemez. Yeryüzünde okyanus, nehir, kaynak, yeraltı su rezervleri ve eriyip çaylar şeklinde akan dağlar üzerindeki karlar halinde bol miktarda su depolanmış bulunuyor. Bu şekilde bir su düzenlemesi olmasaydı yeryüzünde hayat olmazdı.
Yerküresine, üstünde bulunan su, hava ve çevresindeki şeyleri kendisine doğru cezbeden uygun bir çekim gücü ihsan edilmiştir. Bu çekim gücü şayet normalden biraz daha az olsaydı, hava ve suyun yer küresinden ayrılıp uzay boşluğuna doğru akışı durdurulamazdı. Yine yer küresindeki ısı şimdikinden fazla olmuş olsaydı, hayatın devamı oldukça zorlaşmış olurdu. Diğer yandan, yerçekimi kuvveti normalden biraz daha fazla olsaydı, atmosfer daha yoğun olmuş olacak, neticede basınç yükselmiş, buharlaşma zorlaşmış ve dolayısıyla yağmur yağması imkânsız hale gelmiş olacaktı; soğuklar artmış ve yeryüzünün oturulabilir yerleri daha da azalmış olacaktı; insan ve hayvanlar hacim bakımından daha küçük, buna mukabil daha ağır hale gelmiş olacaklardı. Bu durumda hareket kabiliyetleri de iyice azalmış olacaktı.
Ayrıca yerküresi güneşten, üzerinde insan ve canlıların yaşamasına elverecek uygun bir uzaklıkta yer almış bulunuyor. Bu mesafe biraz daha uzun olsaydı, yerküresi daha az ısı alacak, iklim daha soğuk, mevsimler daha uzun olacak, yeryüzü yaşanmaz bir yer hâline dönüşecekti. Diğer taraftan, bu mesafe daha kısa olmuş olsaydı, diğer faktörlerle beraber yüksek ısı, üzerinde halen yaşamakta olan insan hayatına imkân vermeyecek dereceye ulaşacaktı.
Bunlar, yerküresini insanların yaşadığı bir mekân hâline getiren tabii kaynaklar arasında mevcut olan uyum ve ahenkten sadece birkaçıdır. Bu olaylara dikkatle bakan insaf sahibi her insan, bunlar arasındaki uyumun hakîm bir yaratıcının bir planı olmaksızın sadece bir tesadüfün eseri olarak meydana gelmiş olduğunu bir an bile düşünemez. Ayrıca Allah'tan başka bir tanrı veya tanrıçanın, bir cin veya peygamberin, bir veli veya meleğin bu var oluşa müdahil olduğunu ve bu muazzam nizamı işler hale soktuğunu da asla kabul edemez.
Yeryüzünde tatlı ve tuzlu su kütleleri vardır ve bunlar birbirine karışmazlar. Yeraltı su rezervleri, tatlı ve tuzlu su halinde yan yana bir arada bulunur ve fakat çoğunlukla ayrı ayrı akarlar. Hatta tam denizin ortasında, tatlı su kaynaklarının bulunduğu bazı yerler vardır; bunların akıntıları deniz suyundan ayrı olarak, ona karışmadan kalır ve denizde seyahat edenler, içme suyu ihtiyacını buralardan temin ederler.
Arap müşrikleri, bela ve felaketleri sadece Allah'ın kaldırıp uzaklaştırdığını bizatihi biliyor ve anlıyorlardı. Bundan dolayı bir musibetle karşılaştıkları zaman yardım için yalnız Allah'a yalvardıklarını, Kur'an-Kerîm onlara tekrar tekrar hatırlatır. Ama kötülük üzerlerinden kaldırılıp uzaklaştırıldığında, Allah'ın yanında daha başka tanrılara dua ve yakarmaya başladıklarını da ifade eder. Bu durum sadece Arap putperestler için değil, aynı zamanda diğer bütün putperestler hakkında da doğrudur. Hatta o kadar ki, dine karşı düzenli bir propaganda sürdüren dinsiz sosyalist Ruslar bile İkinci Dünya Savaşı'nda Alman kuvvetleri tarafından sarıldıkları zaman Tanrı'ya yalvarmak mecburiyetinde kaldılar.
Bir cümle şeklinde ifade edilen bu basit gerçek, mana ve detay olarak çok geniştir. Bunun üzerinde iyice düşünen bir kimse, Allah'ın varlığı ve birliği hakkında yeni ve hiç eskimeyen deliller elde eder. Görüldüğü gibi, ilk merhalede, yaratma işinin bizatihi kendisi bile başlı başına cevaplanması gereken bir sorudur. Hayatın ne olduğunu, nasıl ve nereden geldiğini insan kendi bilgisi ile keşfedemez. Şu ana kadar gelip dayanılan bilimsel gerçek şudur: Cansız maddenin sadece bir araya getirilip düzenlenmesiyle bizatihi hayat denilen gerçek ortaya konamaz. Bilimsel olmamasına rağmen tanrıtanımazlar, varlık için gerekli temel maddelerin, rasgele uygun oranlarda bir araya geldiği zaman, hayat denilen olgunun varlık olarak ortaya çıkacağını sanırlar, yeter ki, şansın matematiksel kanunu buna el vermiş olsun. Yine de böyle bir şeyin meydana geliş imkânı sıfırdır. Laboratuarlarda cansız bir maddeden deneme yolu ile canlı bir varlık meydana getirmek üzere şu ana kadar yapılan bütün teşebbüsler, mümkün olan her türlü ihtimamın da gösterilmesine rağmen tam bir başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Neticede meydana getirilen şey, sadece canlı hücrenin temel yapısını teşkil eden DNA'dır.
Bu ise hayatın özü ve fakat hayatın bizatihi kendisi değildir. Hayat olayı bugün bile bilimsel olarak izah edilemeyen bir mu’cizedir. Bu noktada yaratılışın ancak Yaratıcı'nın iradesi, emri ve tasvirinin bir sonucu olduğunu söylemekten öte bir şey yapılamaz.
Bir de hayat, sadece bir şekilde değil, sayısız farklı şekillerde bulunur. İnsanoğlu şu ana kadar yeryüzünde aşağı-yukarı bir milyon hayvan ve iki yüz bin bitki türü keşfetmiş bulunuyor. Bunların tümü, yapısı ve özel karakterleri bakımından, son derece açık ve kesin olarak birbirinden tamamen farklıdır. Ayrıca sahip oldukları farklı yapılarını, bilinen ilk zamandan beri öyle ısrarla sürdürmektedirler ki, hiçbir Darwinci buna, bir olan tanrının yaratıcı planının bir neticesi olduğu şeklindeki itiraf dışında herhangi bir aklî izah getiremez. Bir türün yapısı ve şeklini değiştiren ve başka bir türün yapı ve özelliklerini ona kazandırmış olan bir bağ, şu ana kadar keşfedilmemiştir. Var olan hiçbir türün hiçbir mensubu, kendi türünden farklı özellikler taşımaz. Gözden kaçan bir bağın keşfine dair zaman zaman uydurulan ve yaygarası koparılan hikâyeyi, bizzat olayların kendileri yalanlıyor. Dolayısıyla kaçınılmaz gerçek şudur ki, bu yaratma işini yapan, sayısız farklı şekilleri ile hayatı ihsan eden hakimane düzenleyici yaratma eylemini planlayıcı, üstün ve Mûsâvvir bir varlık vardır.
Yukarıda verilen malumat, yaratılışın başlangıcı hakkındadır. Şimdi biz, mahlûkatın birbirinden üremesi, Allah'ın onları birbirinden yaratması üzerinde biraz düşünelim. Halik, her çeşit hayvan ve bitki türünün yapısı ve düzeninde mükemmel bir mekanizmayı yerleştirmiştir. Hayvan ve bitki türleri bu özellikleriyle tamamen kendi türünün yapı, şekil ve karakterine sahip fertlerini sonsuz bir akış ile üretmeye devam ederler. Türlerin hayatiyetini sürdürmesini ve üremelerini sağlamak için gerekli olan bu element, her canlı ve bitki hücrelerinin bir parçasında ayrı ayrı mevcuttur. (Bu harika görevi üstlenen genler, ancak son derece güçlü mikroskopla ancak görülebilir.) Modern genetik bilimcilerin bu konudaki gözlemleri, önümüze harika gerçekler sunuyor. Bunlara göre, her bitkiye sadece kendi türünü üretme yeteneği lütfedilmiştir. Öyle ki, her nesil kendi türünün tüm farklı özelliklerine sahip olur. Özel yapıları bakımından her türün fertleri, diğer bütün fertlerden ayrılır, farklı olur. Türlerin bekası için gerekli olan bu unsûr ve üreticilik, bütün canlı ve bitkilerin her hücresinde ayrı ayrı vardır. Harikalara vesile olan bu genler ancak çok güçlü mikroskoplarla görülebilir. Bu ufacık harika mühendis, bitkinin gelişmesini özellikle de kendi farklı türü istikametinde olmasını temin eder. Dünyanın her yanında, buğday tanesinden elde edilenin yine buğday tanesi olması bundandır. Nitekim dünyanın hiçbir yerinde ve ikliminde bir buğday tohumunun cinsinden bir tane bile olsa arpa elde edildiği görülmemiştir. Hayvan ve insan türleri için de aynı şey söz konusudur.
Türlerin hiçbiri bir defada yaratılmış değildir. Aksine büyüklüğü tasavvur edilemeyecek kadar büyük bir üretim fabrikası her yerde çalışmakta ve aynı türün sayısız fertleri arasından bazılarını varlık âlemine çıkarmaktadır. Canlı dediğimiz varlıkların en küçük parçasının bir bölümünde yer alan ve kendi türünün tüm farklı yapısını ve kalıtım özelliklerini de beraberinde taşıyan mikroskobik geni bir kimse düşürür ve sonra da son derece hassas, aynı zamanda kompleks psikolojik sistem ve her türün her bir ferdinin, aynı türün bir ferdini meydana getiren üretici genin geçtiği çok derin ve girift sürecine bakacak olursa, böyle mükemmel ve dakik bir nizamın kendi kendine (tesadüfen) olabileceğini ve daha sonra çalışmaya devam ederek çeşitli türlerin milyarlarca fertlerini kendiliğinden üretebileceğini bir an bile kabul edemez. Bu mükemmel nizamın, sadece başlangıçta değil, aynı zamanda bu sistemin muntazam ve daimi çalışması için de Hakîm, Ebedî ve bu tezgâhlardaki işleri gözeten ve sevk eden Kayyûm bir Müdebbir'e ihtiyacı vardır.
Bu gerçekler, şirk inancını yıktığı gibi, ateistlerin Tanrı'yı inkâr etmekte hareket noktası olarak kabul ettikleri temelleri de yok eder. Melek, cin, peygamber veya bir velinin, Allah'ın bu işinde dahli olduğuna ancak aptal bir insan inanabilir. Fakat biraz vicdan sahibi ve tarafsız hiçbir kimse, temelinde tümüyle hikmet ve intizam bulunan bu kocaman yaratma ve üretme fabrikasının sadece bir tesadüf eseri olarak çalışmaya başladığını ve o andan itibaren aynı şekilde otomatik olarak çalışmakta olduğunu asla söyleyemez.
Bu kısa cümlenin gelişigüzel incelenmesinden, kişi, beslenme için gerekli gıda maddelerinin tedariki meselesinin pek basit bir iş olmadığını anlayabilir. Yerküremiz üstünde milyonlarca hayvan ve bitki türü vardır. Her tür milyonlarca ferdi ihtiva eder ve bunların çeşitli gıda maddelerine ihtiyacı vardır. Halik ve Rezzak, hiçbir türün mensubunun gıdasız kalmayacağı beslenme imkânlarını bol ve kolayca ulaşılabilir şekilde ayarlamıştır. Böylece can taşıyan hiç bir varlık gıdasız kalmaz. Sonra bu sistem içinde birleşip birlikte çalışan, yer ve gökteki koordineli faaliyetler, çeşitli ve sayısızdır. Isı, ışık, hava, su ve yeryüzündeki maddeler arasında gerekli koordinasyon ve uyum olmadıkça, gıda maddelerinin bir teki dahi üretilemez.
Hakîm bir yaratıcının hakimane bir plan ve programı olmaksızın, fevkalade mükemmel olan bu sistemin sadece bir tesadüf eseri olarak meydana geldiğini bir kimse düşünebilir ve kabul edebilir mi? Yine bir insan, bu sistemin işleyişinde cin, melek veya bir velinin elinin bulunduğunu tahayyül edebilir mi? [48–33] (Mevdûdî; Tefhimü'l-Kur'ân)
Rabbimiz, mukayese isteğini başka Âyetlerde de dile getirmiştir:
(Nahl: 17) Öyleyse yaratan (Allah), yaratmayan (putlar) gibi olur mu? Hâlâ düşünmeyecek misiniz?
(Zümer: 9) Ya da o, gece saatlerinde kalkan, secde ederek, kıyam durarak, daima âhireti hesaba katan ve Rabbinin rahmetini uman kimse mi? De ki: "Hiç bilen kimseler ve bilmeyen kimseler eşit olur mu?" Kesinlikle sadece temiz akıl sahibi olanlar öğüt alırlar.
(Zümer: 22) Peki, Allah kimin göğsünü İslâm'a açarsa, o zaman o, Rabbinden bir ışık üzerinde olmaz mı? Öyleyse Allah'ı anmaya karşı kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun. İşte onlardır, açık seçik sapıklık içindekiler.
(Ra'd: 33) Peki, kazandığı şeyler ile birlikte her bir nefsin [kişinin] üzerinde ayakta duran O kişi kimdir? Onlar ise Allah'a ortaklar kıldılar. De ki: "Onları isimlendirin! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şey mi haber vereceksiniz? Yoksa sözden açık olanı mı? Aslında şu, küfre sapmış olan kişilere plânları güzel gösterildi de Yol'dan saptırıldılar. Allah kimi saptırırsa, artık onun için yol gösteren kimse yoktur.
62. Âyette Rabbimiz, kendi zatı hakkında haber vermekte ve kendisine dua etmesi hâlinde bunalmış olanın duasını kabul edeceğini taahhüt etmektedir. Çünkü bunalmış, zorda kalmış bir kimsenin Allah'a sığınması "ihlâs"ın bir neticesidir ve kalbinin O'ndan başka her şeyle ilişkisini kopardığının bir belirtisidir. Rabbimiz rahmeti gereği sıkıntıda olanı sıkıntıdan kurtarmaktadır. Ama insan, genel karakteri ve fıtrî özelliği itibariyle nankör olduğu için rahata erdiğinde Rabbini hemen unutuvermektedir:
(Hûd 9–10) Ve eğer insana, tarafımızdan bir rahmet tattırıp sonra da onu kendisinden çekip alsak, kuşkusuz o umutsuzdur, çok nankördür. Ve eğer, kendisine dokunan mutsuzluktan sonra, ona mutluluğu tattırsak, elbette, "Kötülükler benden gitti" der. Ve kuşkusuz o, şımarıktır, böbürlenen biridir.
(Tövbe: 75–76) Ve onlardan, "Eğer Allah lütfundan bize verirse, mutlaka bağışta bulunacağız ve kesinlikle iyilerden olacağız" diye Allah'a söz verenler vardır. Sonra, ne zaman ki Allah onlara lütfundan verir, onda cimrilik ederler ve yüz çevirerek geri dururlar.
(Yûnus: 22–23) O, size karada ve denizde yolculuk ettirendir. Gemilerde bulunduğunuzda gemiler içindekileri tatlı bir rüzgârla götürür, (yolcular) neşelendiklerinde şiddetli bir fırtına gelip çatar, dalgalar her mekândan gelir. Ve onlar, çepeçevre kuşatıldıklarını anlayınca, dini Allah için arındırarak O'na yalvarırlar: "Bizi bundan kurtarırsan, hiç kuşkusuz, şükredenlerden oluruz." Sonra O, onları kurtarınca, bir de bakarsın ki, yeryüzünde haksız yere azgınlık ederler. Ey insanlar! Gerçekten, şimdiki hayatın geçici yararları için azgınlığınız, bizzat kendi zararınızadır! Sonra dönüşünüz Bizedir. Yaptıklarınızı size bildireceğiz.
(Nahl: 53–54) Ve iyilik olarak sahip olduğunuz ne varsa, işte Allah'tandır. Sonra size bir zarar dokunduğunda, hemen yalnız O'na sığınırsınız. Sonra, zararı sizden giderince, sizden bir grup, Rabblerine şirk koşarlar.
(Lokmân: 31–32) Âyetlerini size göstermek için, geminin denizde, Allah'ın nimetiyle kayıp gittiğini görmedin mi? İşte gerçekten bunda, tüm çok sabırlı ve çok şükreden için Âyetler vardır. Ve gölgeler gibi bir dalga onları kapladığında, O'nun için dini arındırarak Allah'a yalvarırlar. Ama ne zaman ki karaya çıkararak kurtardı, onlardan bir kısmı muktesıttır. Ve Âyetlerimizi ancak, tam hain ve tam nankör bile bile inkâr eder.
(Rûm: 33) Ve insanlara bir sıkıntı dokununca, Rabblerine yönelerek O'na yalvarırlar. Sonra, onlara kendinden bir rahmet tattırınca, bir de bakarsın ki, içlerinden bir grup, Rabblerine şirk koşarlar.
(Ankebût: 65) İşte gemiye bindiklerinde, dini yalnız O'na özgü kılarak Allah'a yalvarırlar. Sonra ne zaman ki onları karaya çıkarıp kurtardı, bir de bakarsın ki onlar, şirk koşuyorlar.
(İsrâ: 67) Ve denizde size bir zarar dokunduğunda, yalvardıklarınız kaybolup giderler. O, kaybolmaz. Sonra O, sizi karaya çıkararak kurtarınca, yüz dönersiniz. Ve insan, çok nankördür!
(Zümer: 6–8) O sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan eşini yaptı. Ve sizin için hayvanlardan sekiz eş indirdi. Sizi annelerinizin karınlarında üç karanlık içinde, yaratılıştan yaratılışa geçirerek yaratır. İşte bu, Rabbiniz Allah'tır. Mülk [hükümranlık, hâkimiyet] yalnız O'nundur. O'ndan başka ilâh yoktur. Öyleyse, nasıl oluyor da çevriliyorsunuz? Eğer inkâr ederseniz, gerçekten Allah, size muhtaç değildir. Bununla birlikte, kulları için, inkârdan hoşnut olmaz. Eğer şükrederseniz, sizden bunu hoşnutlukla karşılar. Hiçbir taşıyıcı, başkasının yükünü yüklenmez. Sonunda, dönüşünüz Rabbinizedir. O yaptıklarınızı size bildirecektir de. Kuşkusuz O, göğüslerde olanı bilir. Ve insanın başına bir belâ gelince, Rabbine yönelerek O'na yalvarır. Sonra Allah, katından bir iyilik verince, önceden niçin O'na yalvarmış olduğunu unutuverir. Allah'ın yolundan saptırmak için, O'na bir takım ortaklar koşar. De ki: "İnkârından bir süre yararlan! Evet, sen Ateş halkındansın."
65. De ki: "Göklerde ve yerde gaybı Allah'tan başka kimse bilmez. Ve onlar, ne zaman diriltileceklerinin bilincine varmazlar.
Bu Âyette bildirilen "göklerde ve yerde gaybı Allah'tan başka kimsenin bilmediği" gerçeği, aynı zamanda, ilâhlıkta ortak kabul edilen kişi ve nesnelerin bizzat kendi geleceklerinden haberlerinin olmadığı anlamına gelmektedir. Nitekim bu anlam, Âyetin son cümlesinde, onların ne zaman diriltileceklerinin bilincine varamayacaklarının ifade edilmesi sûretiyle somut bir örnekle pekiştirilmiş olmaktadır.
Aşağıdaki alıntı, gaybın sınırlarının ne olduğunu göstermesi bakımından açıklayıcı bir nitelik taşımaktadır:
Anlatıldığına göre, zamanın Emiri Haccac, tutuklatıp huzuruna getirttiği müneccime [astrolog, falcı], avucunda tuttuğu ve sayısını bildiği çakıl taşlarının kaç tene olduğunu sormuş. Müneccimin bilmesi üzerine onu tekrar denemek istemiş ve sayısını kendisinin de bilmediği kadar çakıl taşını avuçlayarak müneccimden avucundaki taşların sayısını tekrar söylemesini istemiş. Bu kez Müneccim tahmininde yanılmış ve Emire: "Ey Emir, zannederim sen de bunların kaç tane olduklarını bilmiyorsun" demiş. Haccac'ın "Evet bilmiyorum" cevabı üzerine, müneccim şunları söylemiş: "Birinci seferde avucunda kaç taş olduğunu saymıştın. Dolayısıyla bu bilgi gaybın sınırları dışına çıkmış oldu. İkinci seferde ise saymadın ve bu bilgi gayb bilgisi hâline geldi. Göklerde ve yerde gaybı Allah'tan başka kimse bilmez." [48–34](Kurtûbî; el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur'ân )
Kur'ân'da pek çok Âyette vurgulanmış olan bu gerçek hakkında daha fazla ayrıntı isteyenlere A'râf Sûresi'nin sonunda bulunan "Gayb Meselesi" başlıklı yazımızın okunmasını öneriyoruz. [48–35] (Tebyinü'l Kur'ân; c. 3, s: 125–136. bkz.)
66–68 Aslında onların âhiret hakkında bilgileri art arda gelmektedir. Fakat onlar bundan bir şüphe içindedirler. Daha doğrusu onlar bundan kördürler. Şu inkâr edenler de "Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi dirilip çıkartılacağız? Andolsun, bu [azap ve dirilme tehdidi] bize ve daha önce atalarımıza vaat olunmuştu. Bu, ancak geçmişlerin uydurma masallarından başka bir şey değildir" dediler.
66. Âyette, müşriklere ve inançsızlara âhiret hakkında sürekli bilgiler verilip inanmaları için deliller, örnekler getirildiği, fakat onların bu delilleri incelemedikleri, verilen haberlere şüpheyle yaklaştıkları, âhiretin geleceğine inanmadıkları bildirilmiş, bütün bunlardan dolayı da gerçeklerden gafil kaldıkları, körce hareket ettikleri ifade edilmiştir.
67–68. Âyetlerde ise söz konusu körlüklerinden dolayı inkârcıların âhireti nasıl inkâr ettikleri kendi sözleriyle aktarılmıştır.
İnkârcıların buradaki inkârları başka Âyetlerde de dile getirilmiştir:
(Mü’minûn: 82–83) Onlar; "Biz, ölüp de bir toprak ve kemikler olunca mı, mutlaka diriltileceğiz? Andolsun ki, gerek biz ve atalarımız bundan önce bununla vaat olunmuştuk. [korkutulmuştuk] Bu evvelkilerin masallarından başka bir şey değildir" dediler.
69. De ki: "Yeryüzünde gezip dolaşın da, günahkârların [suçluların] sonlarının nasıl olduğuna bir bakın!"
Bu Âyet de körce davranan kimselere bir uyarı ve yol gösterme mahiyetindedir. Onlara:
"Atalarınızın körü körüne inkârlarına bağlanıp kalacağınıza, âhireti inkâr edenlerin âkıbetlerini, ölümden sonraki hayat gerçeğini ve dolayısıyla bilerek yapıp-ettiklerinin sonunda hesaba çekileceklerini inkâr edenlerin sonunu görün!" denilmiştir.
70. Sen onlara karşı hüzne de kapılma ve onların kurmakta oldukları tuzaklardan dolayı da sıkıntı içinde olma!
Bu Âyette, Şu'arâ Sûresi'nin 3. Âyetinde Onlar iman edenler olmuyorlar diye sen kendini helâk edeceksin denilmek sûretiyle teselli edilen peygamberimize, aleyhinde kurulan tuzaklar sebebiyle sıkılmaması buyrulmaktadır. Bu ifadeden, 49. Âyette Salih peygamber için kurulduğu bildirilen tuzağın benzerlerinin peygamberimiz için de kurulmakta olduğu anlaşılmaktadır.
Peygamberimize üzülmemesini telkin eden başka Âyetler de vardır:
(Hicr: 88–89) Sakın onlardan bazı kimselere verip de kendilerini onunla yararlandırdığımız şeylere [mal ve servete] heveslenip gözlerini dikme. Onlar hakkında üzülme de. Sen kanatlarını müminler için indir. Ve "Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcının ta kendisiyim" de.
71. Ve onlar; "Eğer doğru kimseler iseniz, bu vaat olunan (azap) ne zaman?" diyorlar.
İnkârcıların bu Âyetteki sözleri zımnen şu anlama gelmektedir: "Kendisiyle korkuttuğun felâket başımıza ne zaman gelecek? Seni sadece reddetmekle kalmayıp vazifene engel olmak üzere elimizden gelen her şeyi yaptığımız hâlde neden hala cezalandırılmıyoruz?"
İnkârcıların bu alaylı ifadeleri Kur'ân'da harfi harfine birçok kez; Yâ-Sîn Sûresi'nin 48; Yûnus Sûresi'nin 48; Enbiya Sûresi'nin 38; Sebe'' Sûresi'nin 29; Mülk Sûresi'nin 25. Âyetlerinde yer almıştır.
72. De ki: "Belki de çabuklaştırmakta olduğunuzun bir kısmı size yetişmiştir bile."
Bu Âyet, Allah'ın vaat ettiği azabın ne zaman geleceğini soran inkârcılara, Rabbimizin elçisi aracılığı ile verdiği cevaptır. Zira vaat edilenlerin bir kısmı, ölmeden, hayatta iken "vicdan azabı, bela, musibet, bir takım acabalar, keşkeler" olarak insanın beynini kemirirken bir kısmı da ölüm anında yaşanmaktadır:
(Kıyâmet: 7–30) İşte, göz şimşek gibi çaktığı, Ay tutulduğu ve Güneş ve Ay bir araya getirildiği zaman, işte o gün insan "Kaçış nereye/Kaçacak yer neresi?" der. Hayır… Hayır… Sığınak diye bir şey yoktur. O gün varıp durmak sadece Rabbinedir. O gün varılıp durulacak yer, sadece Rabbinin huzurudur. O gün, o insan, önden yolladığı şeyler ve geriye bıraktığı şeyler ile haberlenir. Aslında insan kendi aleyhine iyi bir gözetmendir. Tüm mazeretlerini koysa bile de/Tüm perdelerini koysa bile de. Onu çabuklaştırman için dilini ona hareket ettirme! Kuşkusuz onun [yaptıklarının-yapmadıklarının] birleştirilmesi ve toplanması yalnızca Bizim üzerimizedir. O hâlde Biz onu [yaptıklarını-yapmadıklarını] topladığımız zaman sen onun toplanmasını izle! Sonra, onun [yaptıklarının-yapmadıklarının] beyanı [kanıtlarıyla ortaya konması] da sadece Bizim üzerimizedir. Hayır… Hayır… İşin aslında siz aceleciyi [dünyayı] seviyorsunuz ve âhireti bırakıyorsunuz. Yüzler var ki o gün apaydınlıktır. Rabblerine nazar edicidirler. Ve yüzler de var ki o gün asıktırlar. Zannederler ki kendilerine bel kıran yapılır. Hayır… Hayır… Köprücük kemiklerine dayandığı zaman ve "Kim tedavi edicidir [çare bulan kimdir]?" denildiği (zaman), ve can çekişen bunun o ayrılık anı olduğunu anladığı (zaman), ve bacak bacağa dolaştığı (zaman), işte o gün sevk [sürülüp götürülmek] , sadece Rabbinedir.
(Hicr: 2) Zaman zaman şu inkâr etmiş olan kişiler, ‘keşke Müslüman olsaydık' temennisinde bulunacaklar.
73–75. Ve hiç şüphesiz, senin Rabbin, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir de, velâkin onların çoğu şükretmiyorlar. Ve şüphesiz ki, senin Rabbin, onların göğüslerinin gizli tutmakta olduklarını ve açığa vurduklarını kesin olarak bilmektedir. Ve gökte ve yerde gizli olan hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir kitapta olmasın.
Bu Âyet grubunda Rabbimiz, inansın inanmasın, tüm insanlara lütufkâr davrandığına dikkat çekmekte ve çoğu insanın bu lütfa gereği gibi karşılık vermediğini bildirmektedir. Rabbimiz, insanın bu konudaki duyarsızlığının Rabbini gereği gibi tanımamasından kaynaklandığını ima edercesine kendini alîm sıfatıyla tanıtmakta ve nankörleri [kâfirleri] uyarmaktadır. Bu uyarıya göre, onların her yaptıkları bilinmekte ve kaydı tutulmaktadır. Zamanı gelince mahşerde bu kayıtlar ortaya konulacak ve hesabı sorulacaktır.
75. Âyette konu edilen kitap, levh-ı mahfuz denilen Allah'ın bilgisidir:
(Hacc: 70) Gökte ve yerde olan şeyleri Allah'ın kesinlikle bildiğini bilmez misin? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Şüphesiz bu Allah'a çok kolaydır.
(Tâ-Hâ: 7) Sen sesini yükseltirsen; O (Rahmân) şüphesiz gizliyi ve gizlinin gizlisini bilir.
(Hûd: 5) Haberiniz olsun! Şüphesiz onlar, ondan gizlenmek için göğüslerini dürüp bükerler. Haberiniz olsun! Onlar örtülerine bürünürlerken, gizledikleri şeyleri, açığa vurdukları şeyleri Allah biliyor. Şüphesiz O [Allah] , göğüslerdekileri en iyi bilendir.
76–77. Hiç şüphesiz ki, bu Kur'ân İsrâiloğullarına, hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin birçoğunu aktarıp anlatmaktadır. Ve hiç şüphesiz gerçekten o [Kur'ân], kesinlikle müminler için bir kılavuz ve bir rahmettir.
Bu Âyetlerde Sûrenin başındaki ana konuya dönülerek Kur'ân'ın iki özelliği tekrar hatırlatılmıştır:
Kur'ân'ın 76. Âyette belirtilen birinci özelliği, İsrâiloğullarının hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin aktarılması ve anlatılmasıdır ki, bunları iki temel başlık altında değerlendirmek mümkündür. Ayrılığa düşülen konulardan biri "Kitap" hakkında, diğeri de Meryem Sûresi'nin 34. Âyetinde İşte bu, hakk söze göre, hakkında ihtilâf edip durdukları Meryem oğlu Îsâ'dır ifadesiyle doğrusu bildirilmiş olan, İsa peygamber ve annesi hakkındadır:
KİTAP HAKKINDAKİ AYRILIK:
(Mâide: 15) Ey kitap ehli! Kesinlikle Kitap'tan gizlemiş olduğunuz şeylerin çoğunu açığa koyan, çoğundan da vazgeçen Bizim elçimiz size geldi. Kesinlikle size, Allah'tan bir ışık ve apaçık bir kitap geldi.
(Mâide: 19) Ey kitap ehli! Peygamberlerin arasının kesildiği bir sırada; "Bize bir müjdeleyici ve uyarıcı gelmedi" demeyiniz diye, size tebyin yapan [açıkça ortaya koyan] elçimiz geldi. İşte kesinlikle müjdeleyici ve uyarıcı size geldi. Allah, her şeye en çok gücü yetendir.
(Mâide: 48) Sana da kendisinden öncekilerini doğrulayan ve onları kollayıp koruyan olarak hakk ile Kitab'ı [Kur'ân'ı] indirdik. Öyleyse onların aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet. Sana gelen hakktan saparak onların arzu ve heveslerine uyma. Ve Biz, sizden hepiniz için bir şeriat ve yol kıldık. Ve eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı, fakat size verdiklerinde sizi belâlandırmak [denemek] için (böyle yapmadı). Öyleyse iyiliklere yarışın. Hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır. Sonra O, kendisi hakkında ihtilâfa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir.
İSÂ PEYGAMBER VE ANNESİ MERYEM HAKKINDAKİ AYRILIK:
Onlardan bir grup, " Îsâ, sadece normal bir insandır" derler.
Bir başka grup da şöyle demiştir: "Baba, oğul ve Kutsal Ruh ayrı ayrı üç şekilden ibarettir. Bunlarla Yüce Allah kendisini insanlara tanıtmıştır."
Bunların inançlarına göre; Allah ekanim-i selaseden [üç temel unsûrdan] oluşmaktadır. Bunlar; Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'tur. Oğul ise İsa'dır. Baba olan Yüce Tanrı, Kutsal Ruh kılığında yere inmiş, Meryem'de bir insan şeklinde bürünmüş ve Meryem'den Yesri [Îsâ] şeklinde doğmuştur.
Bir başka grup ise şöyle demektedir: "Oğul, Baba gibi ezeli değildir. Yalnız O, varlık âleminden önce yaratılmıştır. Bu nedenle O, Baba'dan daha geridedir. Ve O'na boyun eğer." Bir grup da Kutsal Ruh'un bir unsûr olmasını reddetmiştir.
M. 325 yılında İznik'te toplanan Konsül ile 381'de İstanbul'da toplanan Konsül, Oğul ve Kutsal Ruh'un lâhûtî bütünlük içinde Baba'ya eşit olduğunu, Oğul'un ezelden beri Baba'dan kaynaklanarak oluştuğunu kararlaştırmıştır. Tulaytula'da 589'da yapılan Konsülde ise Kutsal Ruh'un Oğul'dan da kaynaklanarak oluştuğuna karar verilmiştir. Doğu ile Batı Kilisesi bu konularda ayrılığa düşmüş ve bu ayrılıklar hala devam etmektedir. ... [48–36] (Seyyid Kutub; Fi Zılali'l Kur'ân)
Kur'an-ı Kerim, bu grupların hepsini, sorunlarını çözecek apaçık bir söze çağırmıştır.
(Zuhruf: 59) O, [Îsâ] ancak kendisine nimet verdiğimiz ve kendisini İsrâîloğullarına örnek kıldığımız bir kuldur.
Hıristiyanlar, Îsâ (a.s)'ın asılması konusunda da buna benzer bir ayrılığa düşmüşlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir. "Îsâ Allah'ın sözüdür. Onu Meryem'e vermiştir." Diğer bir grup ise şöyle demiştir: "Havarisi olan Simon ona benzetilmiş ve O'nun yerine cezalandırılmıştır."
Kur'an-ı Kerim ise bu konuda kesin haberi bildirmiştir:
(Nisâ: 157) Ve: "Biz, Allah'ın Resulü Meryem oğlu Mesih Îsâ'yı gerçekten öldürdük" demeleri nedeniyle de (onlara böyle bir ceza verdik.) Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar. Ama onlara (bir) benzeri gösterildi. Gerçekten onun hakkında anlaşmazlığa düşenler, kesin bir şüphe içindedirler. Onların zanna uymaktan başka buna ilişkin hiç bir bilgileri yoktur. Onu kesin olarak öldürmediler.
(Âl-i İmran: 55) Hani Allah: "Ey Îsâ, şüphesiz ki Ben seni öldürücüyüm, seni kendime yükselticiyim ve seni inkârcılardan temizleyiciyim. Ve de sana uyanları, kıyamete kadar o küfretmiş olan kişilerin üstünde tutucuyum. Sonra dönüşünüz yalnızca Bana'dır. Sonra da ayrılığa düştüğünüz şeylerde aranızda hükmedeceğim" demişti.
Kur'ân, Meryem oğlu Îsâ'ya ilişkin efsanevî kabulleri düzelttiği gibi, Yahudi kültürünün ve mitolojisinin Allah tarafından gönderilmiş olan Tevrât'a ilâve ettiği pislikleri de temizlemiştir.
(Mâide: 45) Ve Biz onda [Tevrât'ta] onlara, zata zat, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş yazdık. Yaralara kısas vardır. Bununla beraber kim kısas hakkını bağışlarsa, bu kendisi için kefaret olur. Ve kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.
Yukarıdakilere benzer şekilde, Yüce Allah insanların vahiy, nübüvvet ve din alanlarında uydurduğu pek çok konuyu Kur'ân'da düzeltmiş, buna bağlı olarak bir kısım peygamberlerini de üzerlerine çalınmaya çalışılan karalardan arındırmıştır. Pek tabiidir ki, burada konu edilen ayrılıklar ve sapmalar, Kur'ân'ın indiği dönemdeki ayrılıklar ve sapmalardır. Bugünkü ehlikitabın o dönemden farklı olarak birçok yeni mezhep ve meşrebe daha bölündüğü bilinen bir gerçektir. Dolayısıyla bugün Kur'ân'a hizmet etmek isteyenlerin, onlara Kur'ân'ı [İslâm'ı] tanıtmak için, bu mezhepler ve meşrepler bazında çalışma yapmaları gerekmektedir.
Kur'ân'ın indiği dönemden itibaren insanlar, önceki toplumlara verilmiş kitaplara hâkim olan ve bu kitaplar üzerinde ayrılığa düşülmüş konularda, bu ayrılıkları sona erdirici hükümler getiren Kur'ân'a karşı hep mücadele içinde olmuşlar ve onu tartışmışlardır. Hâlbuki Kur'ân, tartışılan bütün bu konularda kesin hükmü belirleyen kitabın kendisidir.
Kur'ân'ın konumuz olan 77. Âyette belirtilen ikinci özelliği ise müminler için bir kılavuz ve rahmet oluşudur. Gerçekten de Arabistan çölünün bir köşesinde yaşayan başıbozuk, yağmacı insanlar, Kur'ân'a inanıp ona sarılmaları sayesinde, toplum hayatında -kısa sayılabilecek bir süre içinde- bütün dünyaya yol gösterici rehberler, insanlık medeniyetinin mimarları, dünyanın büyük bir kısmının hâkimleri ve özetle tüm dünyanın gıpta ettiği insanlar olup çıkmışlardır.
78–81. Şüphesiz ki senin Rabbin onların arasında kendi hükmünü gerçekleştirir. Ve O, [Allah] Aziz'dir, [üstün olandır] Alîm'dir [en iyi bilendir]. Öyleyse sen, Allah'a tevekkül et; şüphesiz ki sen apaçık olan hakk üzerindesin. Şüphesiz ki sen, ölülere dinletemezsin ve arkasını dönüp kaçtıkları zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin. Sen körleri düştükleri sapıklıktan çekip hidâyete erdirici de değilsin; sen ancak, Âyetlerimize iman edenlere -ki onlar teslim olanlardır- dinletebilirsin.
Bu Âyet grubunda peygamberimize dönülerek ona görevleri hatırlatılmakta ve haklarında Allah'ın hükmü gerçekleşecek olan inkârcılardan kendisinin sorumlu olmadığı bildirilmektedir.
Hatırlanacağı üzere, Neml Sûresi Tâ, Sîn. Bunlar, salâtı ikame eden, zekâtı veren ve âhirete de kesin olarak inanan kişilerin ta kendileri olan müminler için hidâyet rehberi ve müjdeci olmak üzere Kur'ân'ın ve apaçık/ açıklayıcı bir kitabın Âyetleridir ifadeleriyle başlamıştı. Şimdi aynı konuya dönülerek Öyleyse sen, Allah'a tevekkül et; Şüphesiz ki sen apaçık olan hak üzerindesin. Şüphesiz ki sen, ölülere dinletemezsin ve arkasını dönüp kaçtıkları zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin. Sen körleri düştükleri sapıklıktan çekip hidâyete erdirici de değilsin; sen ancak, Âyetlerimize iman edenlere -ki onlar teslim olanlardır- dinletebilirsin denilmek sûretiyle konu pekiştirilmektedir.
Yani peygamberimize zımnen şöyle denilmektedir:
"Onları zorla doğru yola getirmek ve bu yolda yürümelerini sağlamak senin işin değildir. Sen onlara sadece tebliğ edebilir ve bu yolun doğru, kendilerinin takip etmekte oldukları yolun ise yanlış olduğunu örneklerle anlatabilirsin. Ama gözlerini kapamış ve kesinlikle hiçbir şey görme arzusunda olmayan birine sen nasıl doğru yolu gösterebilirsin?"
80. Âyette geçen "ölüler" ifadesiyle gerçek ölüler değil, vicdanları dumura uğramış ve inatçılıkları, dik kafalılıkları, geleneklerine körü körüne bağlılıkları kendilerini Hakk ile bâtılı birbirinden ayırma duygusundan mahrum bırakmış kimseler kast dilmiştir. "Sağırlar" ifadesiyle kast edilenler de söylenenlere kulaklarını tıkayanlar değil, aynı zamanda, davetini duyarız korkusuyla arkalarını dönüp bulundukları yerden uzaklaşanlardır. Sözü edilen "körler" ve "sağırlar" sadece peygamberimiz döneminde değil, Âyetlerde belirtilen genel karakterleriyle her devirde mevcut olan vahye karşı duyarsız kimselerdir.
82. Ve Söz üzerlerine vaki olduğu/gerçekleştiği zaman, onlar için, insanların Âyetlerimize gerektiği gibi inanmadıklarını onlara konuşan [anlatan] , arzdan bir dâbbeh çıkardık.
Bu Âyette geçen - دابة من لأرضdâbbetün mine'l-arz ifadesi çarpıtılmış ve ortaya birçok hurafe inanç çıkarılmış olduğu için, konunun daha iyi anlaşılmasına yardım edeceği düşüncesiyle, bu konudaki özel çalışmamızı aynen naklediyoruz:
DÂBBETÜN MİNE'L-ARZ:
Kur'ân'da yer alan bu ifade, izlenme oranlarını arttırma peşinde olan görsel medya tarafından ele alınarak zaman zaman gündeme getirilmektedir. Bu konu hakkında bilir bilmez birçok kişi ahkâm yürütmüş, ancak görülmüştür ki, taşıdıkları unvan itibariyle bilgi sahibi olması gereken bu kişiler ilgili Âyet üzerinde herhangi bir çalışma ve araştırma yapmadan konuya yaklaşmışlar, sadece gelenekçiliğin ve kulaktan dolma, mesnetsiz bilgilerin üzerlerinde bıraktığı sağlamasız bilgi ve anlayışlarını ortaya koymuşlardır. Başka bir ifade ile bu işe karışan kişilerin, bu konu hakkında yüzeysel bilgi sahibi oldukları ve Âyetlerdeki gerçekleri fark edemedikleri kendi sözleriyle açığa çıkmıştır. Bu durumda, konunun doğru bir şekilde ortaya konması ve hurafelerden temizlenmesi hususunda, bilgi sahibi her Müslüman gibi bu fakire de işe karışmak görevi düşmüştür.
Konunun açıklığa kavuşturulması için harcayacağımız çabada Yüce Allah'tan, yardım ve tevfikini esirgememek sûretiyle bizi desteklemesini diliyor ve Rabbimizin bize nasip ettiği bilgileri herkesle paylaşıyoruz.
- دابّة DÂBBEH NEDİR?
1- Sözcük Anlamı:
- دابّة Dâbbeh sözcüğü, - دبdebb mastarından türemiş ism-i fail kalıbında bir sözcüktür. Kök sözcük olan debb, = hafif yürüme, debelenme anlamındadır. [48–37] (Lisânü'l-Arab, c.3, s. 281-284,"dbb" mad. el İsfehânî; el Müfredât, "dbb" mad.)
Bu sözcük genellikle vücuttaki bir çürüğün büyümesi, alkol veya uyuşturucunun bedene yayılması, manyetik yayılma, ışınım [radyasyon; bir kaynaktan çevreye parçacık akışı ya da dalga biçiminde enerji salınımı] gibi gözle takibi zor veya imkânsız olan hareketler ile haşerelerin, böceklerin hareketleri için kullanılır.
Debb kökünden türemiş olan dâbbeh sözcüğü de "hafif hafif yürüyen, kıpırdayan [debelenen], gözle takip edilemeyecek kadar yavaş hareket eden veya hareketi gözle izlenemeyen şey" anlamına gelmektedir.
2- Kur'ân'da Dâbbeh:
Bu sözcük Kur'ân'da tekil ve çoğul olarak birçok kez yer almıştır:
(En'âm: 38) Ve yeryüzünde hiçbir dâbbeh/canlı ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi ümmetler [önderli topluluklar] olmasın. Biz kitapta hiçbir şeyi noksan bırakmadık. Sonra onlar Rabblerine toplanacaklardır.
(Hûd: 6) Ve yeryüzünde hiçbir dâbbeh/canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. (Allah) Onun yerleşik yerini de, geçici bulunduğu yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.
(Hûd: 56) Ben gerçekten, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Onun, perçeminden yakalayıp denetlemediği hiçbir dâbbeh/canlı yoktur. Şüphesiz ki benim Rabbim, dosdoğru bir yol üzerinedir.
(Nahl: 49) Göklerde ve yerde olan dâbbehden/canlılardan ne varsa ve melekler Allah'a secde ederler [boyun eğerler] ve onlar büyüklük taslamazlar.
(Nahl: 61) Eğer Allah zulümleri nedeniyle insanları sorgulayıp cezalandıracak olsaydı, onun [yeryüzünün] üstünde dâbbehden/ canlılardan hiçbir şey bırakmazdı. Velâkin onları adı konulmuş bir süreye kadar ertelemektedir. Onların ecelleri gelince de ne bir saat ertelenebilirler, ne de öne alınabilirler.
(Nûr: 45) Allah her dâbbehi/canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürümekte, kimileri iki ayağı üzerinde yürümekte, kimi de dört (ayak) üzerinde yürümektedir. Allah, dilediğini yaratır. Hiç şüphesiz Allah, her şeye güç yetirendir.
(Ankebût: 60) Kendi rızkını taşıyamayan nice dâbbeh/canlı da vardır ki onları da, sizi de Allah rızklandırır. Ve O, işitendir, bilendir.
(Lokmân: 10) (O) Gökleri dayanak olmadan yaratmıştır, bunu görmektesiniz. Yeryüzünde de, sizi sarsıntıya uğratır diye sarsılmaz dağlar bıraktı ve oralarda her dâbbehden/canlıdan türetip yayıverdi. Ve Biz gökten su indirdik, böylelikle orada her kerim olan çiftten bir bitki bitirdik.
(Fâtır: 45) Ve eğer Allah, kazanmakta oldukları dolayısıyla insanları sorgulayıp cezalandıracak olsaydı, onun sırtında [yeryüzünde] hiçbir dâbbehi /canlıyı bırakmazdı, ancak onları, adı konmuş bir süreye kadar ertelemektedir. Sonunda ecelleri geldiği zaman, artık şüphesiz Allah kendi kullarını görendir.
(Şûrâ: 29) Göklerin ve yerin yaratılması ve onlarda [yerde ve gökte] her dâbbehden/canlıdan türetip yayması da O'nun Âyetlerindendir. Ve O, dilediği zaman onların hepsini toplamaya güç yetirendir.
(Câsiye: 4) Ve sizin yaratılışınızda ve türetip yaydığı dâbbehlerde/ canlılarda da kesin bilgiyle inanan bir kavim için Âyetler vardır.
(Enfâl: 22) Çünkü yeryüzünde devabbın/canlıların Allah katında en kötüsü, akıllarını kullanmayan sağır-dilsizlerdir.
Görüldüğü gibi, bu Âyetlerin hepsinde de dâbbeh sözcüğü irili ufaklı tüm canlı yaratıklar için kullanılmıştır.
(Sebe'': 14) Ne zaman ki Biz onun ölümünü gerçekleştirdik, onun ölümüne onlara değneğini yiyen dâbbetü'l-arzdan [arz canlısından] başka hiçbir şey delâlet etmedi [Onun öldüğünü onlara sadece değneğini yiyen dâbbeh arz/yer canlısı/kurt bildirdi gösterdi, yani anlamalarına sebep oldu]. Ne zaman ki yüz üstü yere düştü ortaya çıktı ki: Cinnler gaybı [Süleymân'ın bilmedikleri ölümünü] bilmiş olsalardı, o alçaltıcı azap [hasret, gurbet esaret, ağır işler, zincire vurulmuşluk] içinde kalmazlardı.
Bu Âyette ise dâbbeh sözcüğü, diğerlerinden farklı olarak - دابّة لآرضdabbetü'l-arz tamlaması hâlinde geçmektedir. Bu, farklı bir kullanım olup "yer canlısı" anlamına gelmektedir. Dolayısıyla bu Âyetin de dâbbeh sözcüğünün farklı bir tamlama içinde kullanıldığı Neml Sûresi'nin 82. Âyeti gibi, bağımsız olarak ele alınması ve incelenip açıklanması gerekir.
3- Hadislerde Dabbeh:
Başta Buharî olmak üzere, "sahih [sağlam]" kabul edilen hadis kitabı Mûsânniflerinin birçoğu "dâbbeh" rivayetlerine itibar etmemiştir. Bunlar içinden Tirmizi ise, kitabının "Tefsir" bölümünde "dâbbeh" hakkında Ebû Hüreyre'den şu rivayeti nakletmiştir:
Ebû Hüreyre'den nakledildi ki: O şöyle dedi: "Dabbeh, beraberinde Mûsâ'nın asası ve Süleymân'ın mührü olduğu halde çıkar. Asa ile mü'minlerin yüzünü cilalar, mührü ile de kâfirlerin burnuna basar. Öyle ki, sofra ehli toplanınca biri diğerine "Ey mü'min!" der, diğeri de "Ey kâfir!" der.
İmam Tirmizi bu rivayeti Neml Sûresi'nin 82. Âyetinin tefsiri ile ilgili olarak açıklamaya çalışsa da, Âyet incelendiğinde bu rivayetin Âyetle uzaktan yakından bir münasebetinin olmadığı görülmektedir. Diğer taraftan bu rivayet, İmam Ahmed, Tayalisî, Nâım Îbn Hammad, Abd Îbn Hâmid, Hasen, Îbn Mâce, Îbn Cerîr, Îbn Münzir, Îbn Ebi Hatım, Îbn Mevdüye ve Beyhakî tarafından hep kıyamet alâmetleri bahsinde konu edilmiştir.
İbni Cerîr'in Huzeyfe Îbn Esid'den yaptığı rivayette ise söz konusu "dâbbeh"in üç kere çıkacağı, çıkacağı yerler, ne zamanlar çıkacağı gibi kesin delilsiz, mesnetsiz açıklamalar da bulunmaktadır.
Bu konudaki bir diğer rivayet de şudur:
İbn-ü Amr Îbn-ül-As anlatıyor: Rasûlullâh buyurdular ki: "Çıkış itibariyle, kıyamet alâmetlerinden ilki güneşin battığı yerden doğması, kuşluk vakti insanlara dâbbehin çıkmasıdır. Bunlardan hangisi önce çıkarsa, diğeri de onun hemen peşindedir." [48–38] (Müslim, Fitneler, 118; Ebû Dâvûd, Melahim, 12)
Görüldüğü gibi, bu rivayet de kıyamet alâmetlerini konu almaktadır ve Neml Sûresi'nin 82. Âyeti ile hiçbir alâkası yoktur.
Birçok hadisçinin itibar etmediği bu rivayetler, cahil zümrelerce allanıp pullanıp çeşitli şekillere sokulmuştur. Allama pullama işlemlerinin ilki, rivayetlerin asıllarında olmamasına rağmen dâbbeh sözcüğünün hep el-arz eklenerek dabbet-ül-arz şeklinde tercüme edilmiş olmasıdır. Daha sonraki allayıp pullamaların tümü de bu uydurulmuş dabbet-ül-arz ifadesi üzerinden yapılmıştır. Dolayısıyla bu açıklamaların tamamı mesnetsizdir ve yapanların kişisel anlayışını yansıtmaktadır; dinî değeri yoktur, olamaz.
DABBEH'İN KIYÂMET ALÂMETLERİNDEN OLUP OLMADIĞI:
Bu sözcük tamamen kıyamet alâmetlerinden biri olarak bahse konu edilmiş ve hakkında uydurulan asılsız açıklamalar hep bu yönde olmuştur. Bu sebeple sözcük bu anlam ekseninde kabul edilmiştir.
Aslında Neml Sûresi'nin 82. Âyetinin yanlış anlaşılmasında "dâbbeh" sözcüğünün yanlış anlamda kabulü kadar, yabancı kültürlerin de payı vardır. Meselâ Yuhanna İncîli'nin Vahiy bölümünün 18. kısmı ve devamı böyle bir yaratıktan [yerden çıkan canavardan] bahsetmektedir. Diğer taraftan Yahudilikte de buna benzer bir inanç mevcuttur. Nitekim yukarıda örneklerini verdiğimiz türdeki rivayetleri Müslümanlar arasına sokanlar, Ebû Hüreyre ve Vehb b. Münebbih gibi İsrâîliyat etkisinde kalan kimselerdir.
Sebe'bi ne olursa olsun, sonuç olarak "dâbbeh" sözcüğü gerçek anlamı dışında zorlama ve uydurma anlamlar kazanmış, hatta kişileştirilmiştir.
Ancak asıl konumuz Neml Sûresi'nin 82. Âyetidir.
(Neml: 82) Ve Söz üzerlerine vaki olduğu/gerçekleştiği zaman onlar için, insanların Âyetlerimize gerektiği gibi inanmadıklarını onlara konuşan arzdan bir dâbbeh çıkardık.
Dikkat edilirse, bu Âyet bağımsız bir cümle olmayıp bir paragrafın cümlelerinden birisidir. Yani Âyetteki konunun bu Âyetten evvel ve sonra başka cümleleri de vardır. Bu Âyet, konuyla ilgili diğer Âyetler dikkate alınmadan tek başına değerlendirmeye alınırsa, ne zamirler mercilerine gönderilebilir, ne de Âyetin ilk sözcüğü olan و - vav-ı atıfe = ve bağlacı ilgili yere bağlanabilir. Bize göre, şimdiye kadar yapılmış olan hatalar hep bu yüzden meydana gelmiştir. Dolayısıyla bu Âyetin ve içinde geçen دابّة من لأرض - dabbetün-mine'l-arz ifadesinin iyi anlaşılabilmesi için, Âyetin içinde bulunduğu paragrafın tümünün, Neml Sûresi'nin 67–85. Âyetlerinin ele alınması gerekir:
(Neml: 67–85) Şu inkâr edenler de, "Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra mı gerçekten biz mi dirilip çıkartılacağız. Andolsun, bu [azap ve dirilme tehdidi], bize ve daha önce atalarımıza vaat olunmuştu. Bu, ancak geçmişlerin uydurma masallarından başka bir şey değildir" dediler. De ki: "Yeryüzünde gezip dolaşın da, günahkârların [suçluların] sonlarının nasıl olduğuna bir bakın."Sen onlara karşı hüzne de kapılma ve onların kurmakta oldukları tuzaklardan dolayı da sıkıntı içinde olma! Ve onlar; "Eğer doğru kimseler iseniz, bu vaat olunan (azap) ne zaman?" diyorlar. De ki: "Belki de çabuklaştırmakta olduğunuzun bir kısmı size yetişmiştir bile." Ve hiç şüphesiz, senin Rabbin, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir de, velâkin onların çoğu şükretmiyorlar. Ve şüphesiz ki, senin Rabbin, onların sinelerinin gizli tutmakta olduklarını ve açığa vurduklarını kesin olarak bilmektedir. Ve gökte ve yerde gizli olan hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir kitapta olmasın. Hiç şüphesiz ki, bu Kur'ân İsrâîloğullarına, hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin birçoğunu aktarıp anlatmaktadır. Ve hiç şüphesiz gerçekten o [Kur'ân], kesinlikle müminler için bir kılavuz ve bir rahmettir. Şüphesiz ki senin Rabbin onların arasında kendi hükmünü gerçekleştirir. Ve O [Allah], Aziz'dir [üstün olandır], Alîm'dir [en iyi bilendir]. Öyleyse sen, Allah'a tevekkül et; Şüphesiz ki sen apaçık olan hakk üzerindesin. Şüphesiz ki sen, ölülere dinletemezsin ve arkasını dönüp kaçtıkları zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin. Sen körleri düştükleri sapıklıktan çekip hidâyete erdirici de değilsin; sen ancak, Âyetlerimize iman edenlere -ki onlar teslim olanlardır- dinletebilirsin. Ve Söz üzerlerine vaki olduğu/gerçekleştiği zaman onlar için, insanların Âyetlerimize gerektiği gibi inanmadıklarını onlara konuşan arzdan bir dâbbeh çıkardık. Ve her ümmetten [önderli topluluktan] Âyetlerimizi yalan sayanlardan bir grup topladığımız gün, artık onlar tutuklanıp dağıtılırlar. Ve geldikleri zaman, O [Allah] der ki: "Siz benim Âyetlerimi, bilgi bakımından onu kavramadığınız hâlde yalanladınız mı? Ya da ne yapıyordunuz?" Ve zulmetmelerine karşılık, Söz kendi aleyhlerine gerçekleşmiş bulunmaktadır, artık onlar konuşmazlar.
Görüldüğü gibi, bu paragrafta Yüce Allah bizleri uyarmak için mahşer ile ilgili ayrıntılar bildirmekte ve konumuz olan Âyette bu uyarı pasajının bir cümlesini teşkil etmektedir. Ancak Âyetin ve konunun anlaşılabilmesi için önceden öğrenilmesi lâzım gelen bir ifade vardır ki, o da söz ifadesidir. Bu ifade Kur'ân'ın başka Âyetlerinde de geçmektedir:
(Yâ-Sîn: 7) Andolsun, onların çoğu üzerine Söz hakk olmuştur. Artık onlar inanmazlar.
(Yâ-Sîn: 70) Diri olanları uyarmak ve kâfirlerin üzerine Söz'ün hakk olması için.
Neml Sûresi'nin 82. ve 85. Âyetlerinde gerçekleşmiş olan Söz olarak vurgulanan söz' ün ne olduğunu ise yine Kur'ân açıklamıştır:
(Secde: 13) Ve eğer Biz dileseydik her nefse [kişiye] hidâyetini verirdik. Velâkin Benden "Bütün insanlar ve cinlerden (herkesten) cehennemi elbette tamamen dolduracağım" söz'ü hakk olmuştur.
(Hûd: 118–119) Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet [önderli topluluk] kılardı. Oysa onlar anlaşmazlığı sürdürmektedirler. Rabbinin rahmet ettiği kişiler hariç. Onları işte bunun için yarattı. Ve Rabbinin Söz'ü; "Andolsun, cehennemi cinlerden ve insanlardan, onların tümünden dolduracağım" tamamlanmıştır.
Âyetlerden açıkça görülüyor ki, Yüce Allah bir karar vermiş, bir takdirde bulunmuştur. Buna göre Rabbimiz kâfirleri cezalandıracak, cehennemi ins ve cinnden [herkesten] dolduracaktır. Bunun için de insanları mahşerde toplayıp onlardan hesap soracaktır. İşte Âyette konu edilen söz budur, yoksa birçok mealdeki gibi kıyamet değildir.
NEML SÛRESİNİN 82. ÂYETİN TAHLİLİ:
Âyet - وve bağlacıyla başlamaktadır. Bu, yukarıda vurguladığımız gibi, Âyetin bir başlangıç kelâmı olmayıp işlenmekte olan bir konunun devamı olduğunu gösterir. Mevcut tefsir ve meallerde bu hususun maalesef dikkate alınmadığı görülmektedir.
Âyetteki vaka'a sözcüğü "geçmiş zaman [mazi]" kipinde bir fiildir. Demek ki, kıyamet kopmuş, yeryüzü yok olmuştur. Zaman "haşr" zamanı, gün hesap verme günüdür. Suçlular, cehennemi doldurmak üzere hesaba çekilmektedir. Âyetteki ifadelerin kıyametle veya kıyametin yaklaştığı bir zaman dilimiyle hiç mi hiç alâkası yoktur. Mevcut meal ve tefsirlerin vaka'a fiiliyle kurulan bu cümleyi "gelecek zaman [istikbal]" anlamıyla çevirmiş olanları kesinlikle yanlıştır. Zaten "dâbbeh"i kıyamet alâmetlerinden sayan kabul de bu yanlıştan kaynaklanmaktadır.
Kur'ân'da "dâbbeh"in kıyamet alâmeti olduğuna dair hiçbir veri olmadığı gibi, "dâbbeh"i kıyamet alâmeti olarak gösteren ilmî nitelikten yoksun eserler de bu asılsız iddialarına "sahih sünnet" denilen rivayetlerden tek bir destek bile bulamamışlardır. Bu nedenle bu tür iddiaların hepsi de mesnetsizdir. Kıyâmetin kopması sürecindeki olaylar, yani kıyamet alâmetleri, Kur'ân'ın Kamer, Kıyâmet, Tekvîr, İnfitar, İnşikak, Ğaşiye ve Kâriah Sûrelerinde bizzat Allah tarafından açıklanmıştır.
Neml Sûresi'nin 67–85. Âyetlerinden oluşan paragrafta ise "mahşerdeki hesap sorma ve hesap verme"den bahsedilmektedir. Bu Âyetlerde uygulanan anlatım tekniği şudur:
Mahşer anındaki olaylardan bir safha, insanlarca iyi anlaşılsın diye sanki bir tiyatro sahnesi gibi gözler önüne serilmiştir. Bilindiği gibi, bir konuyu temsilî bir anlatımla iyice anlaşılır hale getirmek Kur'ân'da sık başvurulan bir metottur. Yüce Allah, bizleri inzar etmek [uyarmak] için mahşer sahnelerini oyuncularıyla, dekorlarıyla, aksesuarlarıyla ve replikleriyle Kur'ân'ın birçok yerinde tekrarlamıştır. İşte iki örnek:
(Fussılet: 19–25) Allah'ın düşmanlarının bir araya getirilip toplandıkları gün artık onlar, ateşe dağıtılırlar. Sonunda oraya geldiklerinde, onların işitme, görme duyuları ve derileri yaptıkları şeyler ile ilgili kendi aleyhlerinde şâhitlik ederler. Ve onlar kendi derilerine "Niye aleyhimize şâhitlik ettiniz?" dediler. Dediler ki: "Her şeyi konuşturan Allah, bizi konuşturdu ve sizi ilk defa O yarattı ve O'na döndürülmektesiniz. Siz, işitme, görme duyularınız ve derileriniz aleyhinize şâhitlik eder diye sakınmıyordunuz. Velâkin yapmakta olduklarınızın birçoğunu Allah'ın bilmeyeceğine inandınız. İşte bu sizin inancınız; Rabbiniz hakkında beslediğiniz inancınız, sizi bir yıkıma uğrattı, böylelikle hüsrana uğrayanlardan oldunuz." Şimdi eğer sabredebilirlerse, artık onlar için konaklama yeri ateştir. Ve eğer özür bildirmeye çalışsalar onlar özrü kabul edilecekler değildirler. Biz onlara karinleri [bir takım yakınları/ İblislerini] kabuk gibi üzerlerine kaplattık, onlar da, önlerinde ve arkalarında olanları kendilerine süslü gösterdiler. Cinnlerden ve insanlardan [herkesten] kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetlerde yürürlükte olan Söz onların üzerine hakk oldu. Şüphesiz onlar, hüsrana uğrayanlar idiler.
(Yâ-Sîn: 63–65) İşte bu, size vaat edilmiş olan cehennemdir. İnkâr etmiş olduğunuz şeylere karşılık olmak üzere bugün oraya girin. Bugün Biz onların ağızları üzerine mühür vururuz; Bize elleri
- من ا لارض MİNE'L-ARZ = YERYÜZÜNDEN İFADESİ:
Âyetteki bu ifadede geçen من - min edatı [harf-i cerri] için gelenekçiler çıkardık fiilini müteallek olarak kabul etmişler ve ifadeyi "Yeryüzünden bir dâbbeh çıkardık" şeklinde anlamışlardır. Bize göre, Âyeti anlamaya engel olan yanlışlardan biri de budur. Çünkü mahşer gününde bildiğimiz bu yeryüzü olmayacaktır ki ondan "dâbbeh" denilen şey çıkarılsın. Arapça dilbilgisi kuralları gereği, her "harf-i cerr"e mutlaka bir müteallek gerektiğine göre, bizim düşüncemiz, ifadedeki min "harf-i cerr"ine müteallek olarak - كائنةkâineten veya معمولة - ma'mûleten mana fiillerinden birininin takdir edilmesi gerektiği yönündedir. Bu durumda ifadenin anlamı "yeryüzünden yapılmış bir dâbbeh" şeklinde olur. Yani "dâbbeh" denen varlık Arz [Yeryüzü] maddelerinden yapılmıştır; canlı değildir. Bazılarının ileri sürdüğü gibi "melek" cinsinden de değildir.
İnsanların Allah'ın Âyetlerine gerektiği gibi inanmadıklarını konuşur.
Dikkat edilecek olursa, "dâbbeh" insanlarla değil, insanlara konuşacaktır. Bunun anlamı, söz konusu konuşmanın insanlarla yapılacak karşılıklı bir konuşma olarak değil, "dâbbeh" tarafından tek taraflı olarak yapılacak bir konuşma şeklinde gerçekleşeceğidir. Konuşmanın içeriği sadece insanlara Allah'ın Âyetlerine gerektiği gibi inanmadıklarının duyurulmasından ibarettir.
Dâbbeh olarak isimlendirilen bu konuşmacının ne olduğuna gelince:
Gerek sözcüğün hareketliliği içeren kök anlamı, gerekse söz konusu varlığın yeryüzü kökenli oluşu gibi nedenler zihne bazı ihtimalleri çağrıştırmaktadır. Cansız maddelerden yapılmış, hareket eden, konuşan bir şey? Sanki bir teyp, televizyon, video, bilgisayar, robot ya da günümüzden kıyamete kadar olan zamanda geliştirilecek başka bir cihaz?
Tefsirciler arasında "dâbbeh" üzerinde en fazla duran ve meseleyi önemseyen kişi Îbn-i Kesir'dir. Ne var ki, o da "dâbbeh" sözcüğünü kıyamet alâmetleri sadedinde açıklamış ve bu konudaki mesnetsiz söylentilere geniş yer vermiştir. Neticede o da söylenti niteliğindeki bu rivayetleri aşamamış, konunun sonunu da "Bütün bunlar tartışma götürür" diye bitirmiştir.
İbn-i-Abbas ise Âyette geçen تكلّمهم - tükellimühüm = onlara konuşur; anlatır ifadesini iyi anlayamadığından olsa gerek, işin içinden çıkamamış ve ifadeyi تَكَلّمهم- tekellimühüm = onları yaralar şeklinde okumuştur. Îbn-i-Abbas'ın söz konusu ifadeyi bu şekilde okuması, muhtemeldir ki, yaşadığı çağda cansız maddelerden yapılmış bir aletin, bir makinenin konuşmasının, hareket etmesinin hayal bile edilememesinden kaynaklanmaktadır.
Bugünkü bilgimizle yukarıda saydığımız duyuru cihazları da mutlaka ilerideki çağlarda "ilkel" olarak nitelenecek, dâbbeh sözcüğü o çağda yine cansız maddelerden yapılmış ve insanlara duyuru yapan, o günün modern araçları olarak ifade edilecektir.
Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz:
Dâbbeh, mahşerde ortaya çıkarılacak yeryüzü maddelerinden mamul bir çeşit yayın aracı olup kendisine yüklenmiş olan "insanların Allah'ın Âyetlerine gerektiği gibi inanmadıkları" duyurusunu anons edecektir.
83–84. Ve her ümmetten [önderli topluluktan] Âyetlerimizi yalan sayanlardan bir grup topladığımız gün, artık onlar tutuklanıp dağıtılırlar. Ve geldikleri zaman, O [Allah] der ki: "Siz benim Âyetlerimi, bilgi bakımından onu kavramadığınız hâlde yalanladınız mı? Ya da ne yapıyordunuz?"
Bu Âyetlerde mahşere ait sahneler yer almakta ve duyarsızları uyarmak için kendilerine sayısızca bilgi ve kanıt gösterilmiş olan inkârcıların akılsızlık ederek, temelsizce, herhangi bir bilgi ve kanıta dayanmadan, Âyetleri yalanlamalarının yüzlerine vurulacağı bildirilmektedir. Aynı zamanda âhireti de inkâr etmiş olan inkârcılar bu akılsızlıklarını âhiret gerçekleştiğinde artık kendileri de anlamış olacaklardır. 82. Âyette bildirildiği gibi, bu inkârcıların Allah'ın Âyetlerine gerektiği gibi inanmadıkları "dâbbeh" aracılığıyla mahşer halkına ilân edilecek olması, onların bir de rezillik azabı tadacaklarını göstermektedir.
(Sâffât: 22–23) O zulmetmiş olan kişileri, eşlerini ve Allah'ın astlarından taptıkları şeyleri bir araya toplayın. Sonra da onlara cehennemin yolunu gösterin.
85. Ve zulmetmelerine karşılık, Söz kendi aleyhlerine gerçekleşmiş bulunmaktadır, artık onlar konuşmazlar.
Artık olan olmuş, Söz onların aleyhine gerçekleşmiştir. Dabbetün mine'l-arz ifadesiyle ilgili açıklamamızda ve Kaf Sûresi'nin 29. Âyetinin tahlilinde de belirttiğimiz gibi, Âyette geçen Söz, Rabbimizin insanlarla ilgili olan bir ilke kararıdır ve O'nun kesinlikle cehennemi dolduracağı anlamına gelmektedir.
(Mürselât: 35–37) Bu, onların konuşmayacakları gündür [andır]. Kendilerine izin de verilmez ki, özür dilesinler. O gün, yalanlayanların vay hâline!
86. Onlar görmediler mi ki, dinlensinler diye geceyi kıldık, gündüzü de gördürücü. Şüphesiz ki bunda iman eden bir kavim için kesinlikle Âyetler vardır.
Bu Âyette Yüce Rabbimiz, insanların sadece her gün yaşamakta oldukları gece ve gündüzü incelemeleri hâlinde bile bu düzende birçok Âyet bulacaklarını bildirerek uyarıda bulunmaktadır.
Gerçekten de gece ve gündüzün bu düzeni yeryüzündeki o kadar çok şeyle ilişkilidir ki, bu düzen ile yeryüzündeki yaşamlar arasında var olan uyumu "tesadüf" olarak açıklamak mümkün değildir. Çünkü bu uyumu sağlayacak düzen mutlaka bir tasarımı gerektirmektedir. Bu tasarım ise öyle muhteşem bir tasarımdır ki, hesaplamalardaki herhangi bir değişme, meselâ gece ve gündüzün sürelerinin şimdikinden birkaç kat daha uzun olması veya yeryüzünün bir kısmında devamlı gündüz diğer kısmında gece olması, şu anda yeryüzündeki yaşamın tümüyle değişmesi anlamına gelmektedir. Başka bir ifade ile Güneş ışınlarının çok uzun süreli veya sürekli olması sebebiyle her şeyin kavrulduğu bir gündüz veya Güneş ışınlarının hiç olmaması sebebiyle her şeyin donduğu bir gece, şu andaki yaşamın tamamen bitmesi demektir.
İnkârcılar ise bir körün bile görmezden gelemeyeceği bu Âyetleri görmezler ve bütün ihtiyaçlarını Güneş ile yeryüzü arasında ancak hâkim bir varlık tarafından plânlanabilecek bu sistem sayesinde karşıladıklarını hiç düşünmezler.
Gece ile gündüzün mu’cizevî niteliğine Kur'ân'da birçok kez değinilmiş ve konu hakkında başka detaylar da verilmiştir:
(Furgân: 45–47) Rabbinin o gölgeyi nasıl uzatmış olduğuna bakmadın mı? Dileseydi onu elbet hareketsiz de kılardı. Sonra Biz Güneş'i, ona delil kıldık. Sonra da onu kolay bir çekişle kendimize doğru çektik. Ve O, sizin için geceyi elbise, uykuyu da rahatlık kılandır. Ve O, gündüzü yayılış kılandır.
87–88. Ve Sur'a üflendiği gün; artık Allah'ın diledikleri hariç olmak üzere göklerde ve yerde kimler varsa hepsi dehşete kapılırlar. Ve hepsi hor-hakirler olarak O'na gelirler. Ve sen dağları görürsün; sen onları donuk, durgun sanırsın. Oysa onlar her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın yapımı olarak bulutun yürümesi gibi yürümektedirler. Şüphesiz ki O, yaptıklarınızdan tamamıyla haberdardır.
Bu iki Âyette inkârcılar, yalanlayıcılar âhirete ait ürkütücü sahnelerle uyarılmaktadır. Daha sonra da Saat'e [kıyametin kopuş anına] ait sahneler getirilmekte ve evrenin mevcut düzeninin mutlaka bozulacağı, herkesin hor ve hakir olarak Allah'ın huzuruna varacağı; akıl verilmiş, birçok nimetlerle donatılmış, peygamberler gönderilmiş ve kitap verilmiş olanların davranışlarının görmezlikten gelinemeyeceği bildirilmektedir.
Sur'un üflenmesi olayı ile ilgili olarak Kaf Sûresi'nin 20. Âyetinin tahlilindeki açıklamalarımıza ve ayrıca şu Âyetlere bakılabilir:
Konumuz olan Âyetteki üfleme, insanların dehşete kapılacakları birinci üflemedir. Bundan sonraki üflemede her şey yıkılacak ve bütün canlılar ölecektir. Son üfleme ise âlemlerin Rabbine kalkış üfürmesi olup bu üfleme ile diriliş gerçekleşecek ve bütün yaratıklar kabirlerinden çıkacaklardır.
(İsrâ: 50–52) De ki: "İster taş olun, ister demir. Veyahut gönlünüzde büyüyen başka bir yaratık olun. Sonra onlar "Bizi kim geri döndürecek?" diyecekler. De ki: "Sizi ilk defa yaratmış olan." Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve "Ne zamandır bu?" diyecekler. De ki: "Çok yakın olması umulur! Sizi çağıracağı [diriltileceğiniz] gün, O 'nu överek çağrıya uyacaksınız ve zannedeceksiniz ki, pek az kaldınız."
(Rûm: 25) Göğün ve yeryüzünün kendi emriyle durması da O'nun Âyetlerindendir. Sonra sizi yeryüzünden bir tek çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki siz çıkarılıyorsunuz.
(Me'âric: 42–44) Sen onları hemen bırak da vaat edilen günlerine kavuşuncaya dek dalsınlar ve oynaya dursunlar. O gün onlar, kabirlerinden fırlaya fırlaya çıkarlar. Sanki dikili bir şeye koşuyorlar gibi gözleri horluktan aşağı düşmüş ve kendileri zillete bürünmüş bir hâlde. İşte bu, onların tehdit edile geldikleri gündür!
Kıyâmet anında dağların durumları ile ilgili olarak da birçok yerde bilgi verilmiştir:
(Tûr: 9–10) O gün gök sarsıldıkça sarsılır, dağlar da yürüdükçe yürür.
(Tâ-Hâ: 105–107) Sana dağlardan soruyorlar, de ki: "Rabbim onları savurdukça savuracaktır. Böylece onları dümdüz boş bir hâlde bırakacak. Orada bir çukur ve bir tümsek görmeyeceksin."
89–90. Kim iyilik, güzellik getirirse, onun için ondan [getirdiğinden] daha hayırlısı/getirdiğinden dolayı bir hayır vardır. Ve onlar o gün korkudan güvende olanlardır. Ve kim kötülükle gelirse artık yüzleri ateşte sürtülür. -Siz yaptığınız amellerden başkasıyla mı karşılıklandırılacaksınız?-
Bu Âyetlerde bir genelleme yapılarak inananların korkudan güvende olacakları, inanmayanların da yaptıkları kötülüğün karşılığını kötülük olarak bulacakları bildirilmektedir. Buradaki genelleme başka Âyetlerde de yapılmıştır:
(Enbiya: 103) O en büyük korku onları üzmez ve kendilerini melekler "İşte bu, size söz verilmiş olan gününüzdür" diye karşılarlar.
(Fussilet: 40) Şüphesiz Âyetlerimiz hakkında doğruluktan ayrılıp inkâra sapan kimseler Bize gizli kalmazlar. O hâlde ateşe atılacak olan kişi mi daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelecek kişi mi? İstediğinizi yapın. Şüphesiz ki O [Allah] , yaptığınız şeyleri en iyi görendir.
89. Âyette konu edilen "iyilik, güzellik getirenlerin getirdiklerinden daha hayırlısını bulacakları" hususu, En'am Sûresi'nin 160. Âyetinde her bir hasene için on misli şeklinde, Sebe'' Sûresinde ise aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir:
(Sebe'': 37) Ve sizi huzurumuza yaklaştıracak olan, mallarınız ve evlâtlarınız değildir. Ancak kim iman eder ve sâlihâtı işlerse, işte onlar için yaptıklarına karşı kat kat karşılık vardır. Ve onlar yüksek köşklerinde güven içindedirler.
İnkârcıların hâline gelince; onlar da yaptıklarının karşılığını ceza olarak mutlaka göreceklerdir.
(Şu'arâ: 94–95) Sonra da onlar [putlar ve azgınlar] ve İblisin askerleri toptan onun [cehennemin] içine fırlatılmışlardır.
90. Âyetin son cümlesi olan Siz yaptığınız amellerden başkasıyla mı karşılıklandırılacaksınız? ifadesine gelince; burada iltifat sanatı yapılarak sanki cehennemliklere cehenneme girdikleri anda dönülüp "Ne var yani, yoksa siz, yaptıklarınızdan başkasıyla mukabele edileceğini mi sanıyordunuz?" denilmektedir.
91–93. "Ben ancak her şeyin sahibi olan ve burayı haram [dokunulmaz] kılan bu şehrin [Mekke'nin] Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Ve ben Müslüman olmamla ve Kur'ân'ı okumamla emrolundum. Artık kim doğru yolu bulursa, yalnız kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa hemen; ‘Ben sadece uyarıcılardanım'" de. Ve hamd, Allah'a mahsustur. O, Âyetlerini size gösterecek de siz onları tanıyacaksınız. -Ve Rabbin, yaptıklarınızdan habersiz değildir.-
Peygamberimize bu Âyetlerde verilen talimat ve bilgiler, başka Âyetlerde değişik üslûplarla da tekrarlanmıştır:
(Âl-i İmran: 58) İşte bu; Biz onu sana Âyetlerden ve hikmet içeren Öğüt'ten okuyoruz.
(Kasas: 3) Biz, iman edecek bir kavim için Mûsâ ve Firavun'un önemli haberlerinden bir kısmını sana hak ile okuyoruz.
(Ra'd: 40) Ve onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek yahut seni vefat ettirsek, şüphesiz yine de sana düşen sadece tebliğ etmektir. Bize düşen de hesap görmektir.
(Hûd: 12) Şimdi sen, "Ona bir hazine indirilse, ya da beraberinde bir melek gelse ya!" diyorlar diye sana vahyolunan vahyin bir kısmını terk edecek olursan ve bundan dolayı göğsün daralır. Sen yalnızca bir uyarıcısın. Allah ise her şeye Vekil'dir.
(Fussilet: 53) Onun hakk olduğu ortaya çıkıncaya kadar, hem afakta [dış dünyada] , hem enfüslerine [kendi içlerinde] Âyetlerimizi onlara göstereceğiz. Rabbinin her şeye tanık olmuş olması yetmedi mi?
(Zâriyât: 20–21) Ve inananlar için, yeryüzünde ve kendi içinizde nice Âyetler vardır. Hâlâ görmüyor musunuz?
Dikkat edilecek olursa, 91-92. Âyetlerde geçen Ben ancak her şeyin sahibi olan ve burayı haram [dokunulmaz] kılan bu şehrin [Mekke'nin] Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Ve ben Müslüman olmamla ve Kur'ân'ı okumamla emrolundum ibaresinde Rabbimiz kendisini Bu şehrin [Mekke'nin] Rabbi olarak nitelemiş ve Mekke şehrini dokunulmaz kılışını da kendisinin bir özelliği olarak ifade etmiştir. Bu husus değerlendirilirken, bu Sûrenin İslâm davetinin henüz Mekke şehrinin sınırları içinde yapıldığı ve muhatapların da Mekke ahalisiyle mahdut kaldığı bir dönemde indiği unutulmamalıdır. Unutulmaması gereken bir diğer husus da, Rabbimizin kendisi için Kureyş Sûresinde Bu Ev'in Rabbi [Rabbü'l-Beyt] ifadesini kullanmış olmasıdır. Bu şehrin [Mekke'nin] Rabbi ifadesinin ne anlama geldiğinin daha iyi anlaşılması için Kureyş Sûresindeki Rabbü'l-Beyt ifadesi ile ilgili tahlilimizin yeniden okunmasının yararlı olacağına inanıyoruz. [48–39](Tebyînü'l-Kur'ân; c: 1, s: 582–583)
Allah doğrusunu en iyi bilendir.