1 Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx G R fi Bu ünitede ve bunu takip eden di er iki ünitede (3. ve 4. üniteler), klasik dönemde sosyolojinin toplumsal yaflam analiz etmeye yönelik, ba ms z bir disiplin olarak geliflimine katk da bulunan düflünürlerin temel yaklafl mlar ele al nmaktad r. Sosyolojik düflüncenin geliflimine katk da bulunan bu dönemin düflünürlerinin büyük bölümü, çal flmalar nda oluflum halinde olan ve literatürde modern toplum, modern kapitalizm, endüstri toplumu veya endüstriyel kapitalizm gibi çeflitli flekillerde adland r lan yeni toplum tipini ekonomik siyasal ve kültürel aç dan analiz etme üzerinde yo unlaflm fllard r. fiüphesiz bu dönemde yaflayan çok say da düflünürün çal flmalar, sosyolojinin geliflimine katk da bulunmufltur. Ancak bunlar aras nda özellikle Karl Marx, Emile Durkheim ve Max Weber in çal flmalar çok daha fazla ön plana ç kmaktad r. Zira bu üç büyük düflünürün çal flmalar sosyolojinin kökleri olarak kabul edilmektedir. Bu düflünürlerin oldukça zengin bir içeri e sahip olan çal flmalar sosyoloji teorilerinin geliflimini derinden etkilemifl ve kendi isimleriyle an lan teorik yaklafl mlar n oluflmas na neden olmufltur. Bu üç büyük düflünürün teorik yaklafl m ve yöntemleri günümüzün sosyolojik teori ve araflt rmalar n halen önemli ölçüde etkilemektedir. Bu nedenle, bu ünitede klasik dönem sosyolojinin en önemli üç büyük düflünürlerinden birisi olarak kabul edilen Marx n temel çal flmalar ile bu çal flmalarda benimsedi i teorik yaklafl m ve yönteminin temel özellikleri incelenmektedir. Durkheim n (3. ünite) ve Weber in (4. ünite) çal flmalar ise bunu takip eden di er ünitelerde incelenmektedir. KARL MARX ( ) Klasik dönem sosyolojide yer alan di er düflünürlerin ço u gibi Marx da, çal flmalar nda temel olarak geleneksel olarak da adland r lan; kapitalizm öncesi toplumdan modern-endüstriyel kapitalist topluma dönüflümü kavramsal ve yöntemsel aç - dan özgün bir toplum teorisi çerçevesinde analiz etmeye çal fl r. Marx n kuram bu bak mdan da, hem klasik hem de modern sosyolojinin geliflimi üzerinde önemli bir etki yaratm flt r.
2 64 Klasik Sosyoloji Tarihi Resim 3.1 Karl Marx Modern sosyolojiyi en çok etkileyen düflünürlerden biri olarak kabul edilen K. Marx Almanya da Trier de do du. Bonn ve Berlin Üniversitelerinde hukuk ve felsefe çal flt ve 1841 de doktora çal flmas n tamamlad. En ünlü eserleri aras nda Alman deolojisi (1845), Komünist Manifestosu (1848), Grundrisse, Ekonomi Politi in Elefltirisine Katk (1859) ve en önemli eseri Kapital ( ) yer almaktad r. Marx, tarihsel materyalist teorinin kurucusu olarak bilinmektedir. Marx n toplum teorisinin oluflumunda Almanya, Fransa ve ngiltere deki felsefi, politik, ekonomik geliflmeler ile bunlar üzerine yap lan tart flmalar oldukça etkili olmufltur. Bu bak mdan Marx n toplum teorisi, klasik Alman felsefesi, ngiliz iktisad ve Frans z politik teorisinin bir sentezi olarak da de erlendirmek mümkündür. Marx Alman felsefesinden diyalekti i alm fl ve bunu materyalist felsefe ile birlefltirmifltir. ngiliz iktisat teorisinde yer alan emek-de er teorisi tart flmalar içinden art de er teorisini gelifltirmifltir. Frans z sosyal, tarihsel ve politik düflüncesi içinden de s n f mücadelesi ve sosyalizm analizini oluflturmufltur. TAR HSEL MATERYAL ST YAKLAfiIM VE YÖNTEM AMAÇ 1 Marx n tarihsel materyalist yaklafl m n ay rt edebilmek. Marx n tarihsel geliflme sürecini anlamak ve aç klamak için gelifltirdi i tarihsel materyalist yaklafl m, Hegel taraf ndan gelifltirilen diyalektik düflünceye dayanmaktad r. Klasik Alman felsefe gelene i için de yer alan Hegel in idealist diyalekti ine Marx taraf ndan materyalist bir içerik kazand r lm flt r. Diyalektik kavram n ilk kez kullanan eski Yunan filozofu Heraklit tir. Ona göre diyalektik kavram flu anlama gelmektedir: Evrendeki her fley, her nesne sürekli bir hareket, oluflum ve de iflim içindedir. Evrenin temel yasas çat flma ve çeliflmedir (Tolan, 1996, s.16). Hegel e göre ise diyalektik karfl l kl iliflkiler olgusunu ya da etki-tepki sürecini içermektedir. Evrende her nesne ve varl k kendi içinde negatifini, kendi karfl - t n ve çeliflkisini içermektedir. Di er bir deyiflle, bu nesne ve varl klar kendisiyle çat flma ve çeliflme durumundad r. Hareket ise, karfl tl klar aras ndaki etki tepki iliflkilerinden oluflur. Her varl k ve her nesne kendi içinde bar nd rd karfl tl k ve çeliflkiler sayesinde kendini aflma ve yeni bir aflamaya ulaflma olana bulur (Ergun, 1982, s.136; Tolan, 1996, s.16). Hegel diyalektik kavram n düflünce ile ilgili bir tarih felsefesi gelifltirmek için kullanm flt r. Tarih diyalektik bir geliflme sürecidir. Bu süreç rasyonel do ruya yönelik bir ilerlemedir. Diyalektik süreç içinde her varl k ve her nesne tez-antitez-sentez aflamalar ndan geçerek yeni bir gerçek, yeni bir durum olarak karfl m za ç kacakt r. Bu düflünceye göre tarihsel süreç; yetersiz olan bir ilk tez (düflünce) ile bafllar, daha sonra bu tez yetersizli ini aflmak için farkl laflmaya, dolay s yla da kendi içinde karfl t tezini (anti-tez) oluflturmaya bafllar. Kendini tekrar bulmak için karfl t tezi ile girdi i çeliflme ve çat flma sürecinde de kendisi (tez) ile anti-tezinin rasyonel birleflimi sonucu yepyeni bir sentez ortaya ç kar. Bu yeni sentez de art k tez ile anti-tezin basit bir toplam de il, onlar aflan yeni bir gerçekliktir (Tolan, 2003, s.17).
3 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx Hegel e göre evrendeki olay ve olgular anlamam za yarayan diyalektik de iflme sürecinin birbiriyle iliflkili ve birbirinden ayr lmaz dört yasas bulunmaktad r: Bunlar; bütünlük yasas, çeliflme yasas, hareket yasas ve nitel de iflme yasas d r. Burada önemli olan nokta, her bir yasa ancak di erleriyle iliflkili olarak ve bir bütün içinde ele al nd nda anlam kazanacakt r. Di er bir deyiflle bir düflünüce, tutum veya bir yaklafl m bu yasalar, bir bütün içinde ele al nd nda diyalektik bir nitelik veya anlam kazanacakt r. Ancak Hegel için varl n temelinde düflünce yatmaktad r (Tolan, 1996, s.17-18). Hegel in bütünlük, çeliflme, hareket ve nitel de iflme yasalar n araflt rarak aç klay n z. Marx, Hegel deki idealist (düflünsel evrene öncelik tan yan) diyalekti in içeri ini ve yasalar n kabul etmifl ancak onun bütünsel görünümünü tamamen de ifltirmifltir. Hegel in idealist diyalekti i maddenin düflünceden do du u tezine dayanmakta ve düflünsel nitelikli bir varl içermektedir. Marx, Hegel den farkl olarak; maddenin ve varl n düflünceden ba ms z olarak ele al nmas gerekti ini savunmaktad r. Marx a göre, düflünce maddeden üretilmektedir ve diyalektik maddi nitelikli bir varl içermektedir. Marx diyalekti i, Hegel gibi tarihi idealist aç dan de- il; materyalist aç dan kavramak için kullanm flt r. Sonuç olarak, Marx taraf ndan Hegel in idealist diyalekti i, maddeyi düflünceden de il; düflünceyi maddeden üreten maddeci bir diyalekti e dönüfltürülmüfltür (Tolan, 1996, s.18). Marx n maddeci diyalekti i evrendeki her olgu ve oluflumu karfl l kl iliflkiler bütünü içinde ele almakta ve bu bütünün kendine yapt etkiler çerçevesinde kavray p analiz etmektedir. Ayr ca evrenin unsurlar olan do a ve toplum aras nda da diyalektik bir iliflki vard r. Ancak burada önemli olan nokta, Marx n diyalekti i do a ve topluma farkl uygulamas d r. Çünkü insan do adan farkl olarak düflünce ve irade gibi kendine özgü bilgi, beceri ve yeteneklere sahiptir. Bu nedenle Marx a göre, toplumsal sorunlar n çözümü için uygulanacak olan diyalektik tarihsel maddeci bir diyalektik olmal d r (Tolan, 1996, s.19). Tarihsel maddecili in özü, insan n duyulara ve düflünsel yeteneklere sahip olmas d r. nsan kendi varl n devam ettirmek, ihtiyaç ve isteklerini karfl lamak için sürekli çal flan ve üreten bir varl k olarak do an n maddesel bir parças d r. Marx a göre insan, duyular tafl y c bir varl kt r; yani insan n duyulu-duyusal bir kuruluflu vard r. Ve Marx a göre maddecilik, insan duyusal madde olarak görmektir ve bu duyusal madde belirli bir toplumsal yaflant içindedir (Ergun, 1982, s.147). nsan n üretmesi, bölüflmesi ve tüketmesi bu toplumsal yaflant ve iliflkiler içinde gerçekleflmektedir. Marx a göre, insanlar kendilerini ve toplumlar n maddi anlamda ancak toplumsal emek arac l ile üretmektedirler. Bundan dolay insan, duyulara ve düflünebilme yetisine sahip bir madde olman n yan s ra; ayn zamanda toplumsal bir varl kt r. nsan çal flma ve toplumsal emek arac l yla do ay dönüfltürürken ayn zamanda kendisi ile içinde bulundu u toplumsal iliflki ve yap lar da dönüfltürmektedir. nsanlar n ve onlar n meydana getirdi i toplumlar n geliflme yasalar ve tarihi, maddenin tarihinden farkl özellikler tafl - maktad r. Marx a göre, ihtiyaçlar n karfl lamak için üretmek zorunda olan insan n do aya karfl verdi i mücadele, tarihsel materyalizmin ilk hareket noktas ve ilk diyalektik çeliflkidir. Bu çeliflki tarihsel geliflmenin itici gücü di er bir deyiflle yarat c kayna d r. Ona göre tarihi belirleyen temel unsur insan n do adaki egemenli inin geliflmesi, insan n hem bireysel hem de toplumsal olarak kendi kendisiyle çat flmas d r (Ergun, 1982, s ). 65 Diyalekti in birbiriyle iliflkili ve birbirinden ayr lmaz dört yasas bulunmaktad r: Bunlar; bütünlük yasas, çeliflme yasas, hareket yasas ve nitel de iflme yasas d r. 1 SIRA S ZDE Hegel in idealist diyalekti i maddenin düflünceden do du u tezine dayanmaktad r. Marx taraf ndan diyalekti in maddeci bir yaklafl mla ele al nmas n n en önemli nedeni, hareketin ve geliflmenin ilk önce maddeden gerçekleflti i fikridir. Marx a göre, insanlar kendilerini ve toplumlar n maddi anlamda ancak toplumsal emek arac l ile üretmektedirler.
4 66 Klasik Sosyoloji Tarihi Tarihsel materyalizme göre do adaki hareketin önce nicel sonra nitel bir de iflme yaratmas gibi, tarihsel olarak bir toplum içindeki s n flar aras çeliflkiler, o toplumun evrimini, geliflimini ve/veya de iflimini oluflturmaktad r. Bir toplumun altyap s (ekonomik temel) üretim güçleri ve üretim iliflkilerinden oluflmaktad r. Üretim güçleri toplumun üretim yetene ini ifade etmektedir. Üretim iliflkileri ise üretim güçlerinin mülkiyet iliflkilerini içermektedir. Toplumun üstyap s ise o toplumun yasal ve siyasi kurumlar n, düflünme biçimini, ideoloji ve felsefesini içermektedir. Marx a göre gerçekli i belirleyen bilinç de ildir. nsanlar n bilincini belirleyen toplumsal gerçekliktir. nsanlar n düflünme biçimi içinde yer ald klar toplumsal iliflkiler taraf ndan belirlenmektedir. Tarihsel materyalizme göre toplumlar n evrimi ve geliflimini belirleyen yasalar, do an n evriminden ve bu evrimi belirleyen yasalardan farkl özellikler içermektedir. Tarihsel materyalizme göre do adaki hareketin önce nicel sonra nitel bir de iflme yaratmas gibi, tarihsel olarak bir toplum içindeki s n flar aras çeliflkiler o toplumun evrimini, geliflimini ve/veya de iflimini oluflturmaktad r (Tolan, 1996, s.19). TOPLUM ANAL Z AMAÇ 2 Marx n toplum analizini kavrayabilmek. Marx n toplum analizinde materyalist tarih anlay fl oldukça önemli bir yer tutar. Tarih toplumsal kurumlar n birbirine nas l ba l oldu unu, gerilim ve seçimlerin toplumsal yap larla nas l iç içe geçti ini ve toplumda sürekli ve yayg n bir de iflimin oldu unu gösterir. Tarihsel materyalizm toplumsal de iflim ve toplumsal yap analizinin bir teorisidir. Tarihsel sürecin anlafl lmas, bireyler üstü toplumsal koflullar n anlafl lmas d r. Marx n toplum analizinde kulland bu teoriye göre (Aron, 2006, s ; Knapp ve Spector, 1997, s.14-17; Bilgin, 2009, s ), nsan kendi varl n n devam ve toplumun geliflimi için; di er bir deyiflle toplumsal yaflam n yeniden üretimi için, eme iyle çal flmak ve üretmek zorundad r. nsanlar n çal flarak üretmesi ise belirli bir üretim iliflkisi içinde gerçekleflir. nsanlar n üretim faaliyeti ve üretim ile olan iliflkileri kendi isteklerinden ba ms z geliflmektedir ve tarihsel olarak da kaç n lmaz bir durumdur. nsanlar n üretim faaliyeti sonucunda oluflan üretim iliflkileri, toplumlar n üretici güçlerinin geliflmesinin belirli bir aflamas yla ilgilidir. Marx n tarihsel maddeci toplum analizine göre, bir toplumu anlamak için o toplumun altyap ve üstyap s na bakmak gerekir. Bir toplumun altyap s (ekonomik temel) üretim güçleri ve üretim iliflkilerinden oluflmaktad r. Üretim güçleri üretim için gerekli üretim araçlar n yani o toplumun üretim yetene ini ifade etmektedir. Bu yetenek o toplumun sahip oldu u bilimsel bilgi, teknolojik örgüt ve ortaklafla gerçeklefltirilen iflin örgütlenmesine ba l d r. Üretim iliflkileri ise, üretim güçlerinin mülkiyet iliflkilerini içermektedir. Üretim iliflkileri, üretim araçlar na sahip s n f ile üretim araçlar ndan yoksun s n f aras ndaki iliflkileri ifade etmektedir. Üstyap s ise, o toplumun yasal ve siyasi kurumlar n, düflünme biçimini, ideoloji ve felsefesini içermektedir. Ona göre, toplumun altyap s ile üstyap s aras nda iliflkiler, karfl l kl etkileflime dayanmakta ve en son noktada altyap üst yap kurumlar n önemli ölçüde belirlemektedir. Marx n tarihsel materyalist toplum analizinde altyap ve üstyap ayr m n n yan s ra toplumsal gerçeklik ve bilinç kavramlar da önemlidir. Ona göre, gerçekli i belirleyen bilinç de ildir. nsanlar n bilincini belirleyen toplumsal gerçektir. nsanlar n düflünme biçimi içinde yer ald klar toplumsal iliflkiler taraf ndan belirlenmektedir. Toplumsal yap n n temel niteli i de iflimdir. De iflim ise, o toplumdaki çat flmay yani s n flar aras mücadeleyi içermektedir. Do an n diyalekti inden farkl olarak, tarihsel olarak toplumlar n diyalekti ini o toplumun üretim güçlerinin geliflimi (hareketi) oluflturur. Toplumlar n dönüflmesinin (sosyal de iflme) gücü ise, o toplumun üretim güçleri ile üretim iliflkileri aras nda oluflan çeliflkiye dayan r. Belli devrimci dönemlerde bir toplumun üretim güçleri, o toplumun üretim iliflkileri (mülkiyet iliflkileri) ile çeliflkiye düfler.
5 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx 67 Toplumlar n dönüflüm yaflad bu devrimci dönemlerde (üretim güçleri ile üretim iliflkileri aras ndaki çeliflkili dönem) s n f mücadelesi temel bir unsurdur. Eski üretim güçleri yerine geliflen ve yeni üretim güçlerini destekleyen ve temsil eden s n f n ilerici oldu u söylenebilir. Örne in, feodal toplumdan kapitalist topluma geçifl aflamas nda kapitalist s n f, geliflen yeni üretim güçlerini temsil etti i için ilerici bir s n ft r. Üretim güçleri ve üretim iliflkileri aras ndaki diyalektik iliflki, ayn zamanda Marx n devrim teorisini oluflturmaktad r. Ona göre, tarihsel süreçte yaflanan bu diyalektik çeliflki ve bunun sonucunda oluflan toplumsal dönüflüm, (devrim) siyasal olarak tesadüfü bir durum olmaktan çok tarihsel bir zorunlulu- un d fla vurmas d r. Marx a göre Çat flma olmadan ilerleme olmaz ve Uygarl n bugüne de in izledi i yasa budur (Bilgin, 2009, s.51). Marx insanl k tarihinin (toplumlar n) geliflimini (evreleri) üretim biçimine (ekonomik temel) göre ilkel komünal, asyatik, antik, feodal, kapitalist ve sosyalist toplum olarak özgül tarihsel dönemlere ay rarak s n fland rmaktad r (Knapp ve Spector, 1997, s.15-16). Bu toplumlar n gelifliminde s - n f çat flmas temel bir yer tutmaktad r. nsanl n ilk dönemini ilkel komünal toplumla bafllat r ve bu toplumda özel mülkiyet ve s n flara rastlanmaz (Knapp ve Spector, 1997, s.15). nsanlar do aya ba ml olarak yaflam fllard r. Asyatik üretim biçimi Bat d fl uygarl klar n yaflad toplum modelidir. Marx a göre bu toplum modelinde iflçiler devlete ba ml olarak yaflamaktad r. Asyatik toplumlar bu yönüyle, kölelerin, serflerin veya ücretlilerin üretim araçlar na sahip olan s n fa ba l olarak yaflad di er toplumlardan farkl laflmaktad r. Özel mülkiyetten sonra ortaya ç kan ilk toplumlar, antik toplumlard r. Bu toplumlar efendiler ve köleler olmak üzere iki s n ftan oluflmaktad r. Feodal toplumda ise, efendilerin yerini toprak sahipleri, kölelerin yerini ise toprak sahiplerine ba l ve onlar n topraklar nda çal flmak zorunda olan köylüler alm flt r. Feodal toplum sonras na denk düflen kapitalist toplum üretim araçlar na sahip burjuvazi ve emek gücünü ücret karfl - l satmak zorunda kalan iflçi s n f ndan oluflmaktad r. Marx, kapitalist toplumda yer alan bu iki temel s n f aras ndaki çat flman n sonucunda s n fs z bir toplumun oluflaca n (sosyalizm) öngörmüfltür. Marx n tarihsel maddeci toplum analizi, asl nda kapitalizm analizinde belirginleflmekle birlikte Marx yorumcular n n bir bölümü, bu analizin diyalektik ve tarihsel olarak toplumlar n oluflum ve de iflim süreçlerinin anlafl lmas nda da kullan labilece ini savunmaktad rlar. Sonuç olarak, tarihsel süreç içinde üretim güçlerinin geliflimi ve üretim araçlar n n özel mülkiyetinin ortaya ç kmas yla beraber toplumlar s n fsal bir özellik kazanm fl, baflka bir deyiflle, s n fl toplumlara dönüflmüfllerdir. Bu s n fl toplum yap s nda ise, üretim güçlerine sahip toplumsal s n flar, kendi ç karlar için üretim araçlar n n özel mülkiyetinden yoksun olan di er s n flar sömürmektedirler. Tarihin ak fl bu s n flar aras ndaki çat flmaya dayan r. Bu nedenle Marx n yaklafl m çok defa çat flmac bir yaklafl m olarak da tan mlan r. Tarihsel olarak bu diyalektik süreç Hegel in tez, antitez ve sentez ilkelerine dayan r. Hegel in idealist diyalektik yönteminin tersine, toplumlar n tarihsel materyalist yorumu içinde özel mülkiyetin olmad ilk komünal s n fs z toplumlar tez, daha sonra üretim güçlerinin geliflimi ve özel mülkiyetin ortaya ç kmas yla oluflan s n fl toplumlar antitezdir. Marx a göre kapitalist toplum s n flar n oldu u son toplum biçimidir. Burjuva ve proletarya aras ndaki s n f çat flmas sonucu gerçekleflecek radikal dönüflüm (devrim) tarihsel olarak s n fs z bir toplumun oluflmas n sa layacakt r.
6 68 Klasik Sosyoloji Tarihi nsanl n tarihsel geliflim süreci içinde oluflacak bu s n fs z toplum ise sentezdir. S - n fl toplumlarda insanl k kendi yarat c do as na yabanc laflm flt r. Tarihsel olarak bu diyalektik süreç içinde insanl k tekrar kendi do as na dönerek yabanc laflmas ndan kurtulacakt r (Bilgin, 2009, s.53). MARX IN DEVLET HAKKINDA DÜfiÜNCELER ÜZER NE KISA B LG NOTU Marks ve Engels için siyaset, ekonomi taraf ndan yönlendirilen toplumsal bir olgudur. Onlara göre siyaset, toplumsal dinamizmin ifadeleniflidir ki bu toplumsal dinamik de temelde s n f mücadelelerinden do maktad r. Tarihsel maddecili in teorik ilkelerine göre toplumun de iflimi maddi yaflam flartlar n n geliflimi ile oluflmaktad r. Teoriye göre üretim iliflkileri, toplumun yap s n flekillendiren sosyal s n flar n nitelik ve da l m n biçimlendiren unsurlard r. Üretim iliflkilerinin belirli bir biçimde yap - laflt rd toplumda belirli kurumlar ortaya ç kmaktad r. Üretim tarz, birer üst yap unsuru olan kurumlar n özelli ini ifade etmektedir. Üst yap kurumlar n n toplumun temelini etkileme gücü vard r. Marks ve Engels etkileflimin var oldu unu öngörmüfllerdir. Fakat uzun dönemde toplumun üretti i kurumlar belirleyen unsur alt yap d r. Sonuç olarak üretim güçleri üretim tarz n belirler; belirli bir üretim tarz nda belirli tipte sosyal s n flar ve bunlar n mücadelesi vard r ve s n f mücadelesi siyasal rekabete neden olur. Yani, siyasal rekabet üretim iliflkilerinin bir yans mas d r. O halde, devlet de siyasal rekabetin odak noktas olarak üretim iliflkilerinin üretti i bir kurumdan ibarettir. Bu aç klama semas na uygun olarak, siyasal rekabetin odakland Devlet kurumunun da bir tipolojisini yapmak mümkündür. Tarihsel maddecilik her üretim tarz na belirli tipte bir devletin tekabül etti ini göstermektedir. Örne in, ilkel teknikler kölelerle efendiler aras ndaki üretim iliflkileri ile antik üretim tarz n do urmufl ve feodal devleti oluflturmufltur. Daha sonra üretim iliflkileri burjuvazi ile iflçi s n f -proletarya- aras ndaki mücadelede belirginleflerek burjuva devletine yol açm flt r. Böylece her kendine has üretim tarz na denk düflen bir devlet tipi meydana gelmektedir. Ne var ki devlet tipi ne olursa olsun, farkl devlet tiplerinin tekabül ettikleri farkl toplumsal formasyonlarda ayn temel rekabet olgusuna rastlanmaktad r. Kaynak: Osman fiimflek. Devlet Kavram n n Geliflimi ve Küreselleflmedeki Anlam, s.5. SIRA S ZDE 2 Devletin ortaya ç k fl n araflt r n z. YABANCILAfiMA KURAMI AMAÇ 3 Marx n yabanc laflma ve din kuram n aç klayabilmek. Yabac laflma teorisi Marx n ilk çal flmalar nda, özellikle de 1844 Elyazmalar ve Alman deolojisi adl eserinde; öncelikli bir konu olarak önemli bir yere sahiptir. Yabanc laflma teorisi ile Marx n insan do as anlay fl aras nda önemli bir iliflki vard r. Ona göre insan di er canl lardan ay ran en önemli unsur, yarat c üretim faaliyeti ile içinde bulundu u dünyay biçimlendirme ve de ifltirme kapasitesidir. nsan, eme i ile arzulad fleyi yaratmak ve gerçeklefltirmek için düflünce gelifltirebilecek kapasiteye sahiptir (Bilton v.d, 2009, s. 475). Marx a göre, emek insan n kendi kendini gerçeklefltiren özü dür. nsan kültürünün özünü emek oluflturmaktad r.
7 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx 69 Di er bir deyiflle, kültür ancak emek arac l yla gerçekleflen insan faaliyetinin bir ürünü olarak ortaya ç kmaktad r (Swingwood, 1998, s.87). Marx a göre tarihsel olarak insan, bir yandan do a üzerinde artan bir flekilde denetim sa larken di er yandan da yabanc laflmaktad r. Yani, insanl k tarihi insan n do a üzerindeki denetimini sa lamas n n ve yabac laflmas n n tarihidir. Yabac laflma, insanlar n kendi yaratt klar güçlerin kendi karfl lar na yabanc güçler olarak ç kt, onlar n egemenli in alt na girdikleri bir durum olarak tan mlanmaktad r (Coser, 2008, s64). Marx n yabanc laflma teorisi maddi ve ekonomik temellere dayanmaktad r. Kapitalist toplumda ekonomik anlamda yabanc laflma, sadece zihinsel de il, ayn zamanda insanlar n günlük yaflamlar nda ve gerçeklefltirdikleri etkinliklerinde bulunan bir durumdur. Yabanc laflma teorisinin dört ana özelli i flunlard r: nsan n do- adan, kendisinden, türsel varl ndan ve baflkalar ndan yabanc laflmas. nsan n do adan kopmas anlam na gelen yabanc laflmada, insan do adan koparak kültürel-toplumsal alanda kendine yeni bir dünya kurar. nsanl k toplumsal dünyay yarat rken do ay yabanc ve düflman olarak deneyimler ve do aya yabanc - lafl r. nsan n kendine, türsel varl na ve baflkalar na yabanc laflmas ise kapitalist pazar n ve kapitalist toplumsal sistemin yaratt bir yabanc laflmad r. Kapitalist toplumsal sistemde insan n kendisine, türsel varl na ve baflkalar na yabac laflmas flu anlama gelmektedir: Kapitalist toplumda çal flma, iflçinin yaflam - n sürdürmesi için bir araca dönüflmüfltür. Kapitalist üretim süreci, insana özgü olan çal flma veya insan n özünü oluflturan eme in kendi yeteneklerini ortaya ç - karmas n engelleyen bask c ve zorlay c bir içeri e sahiptir. Kapitalist toplumda zorunlu bir faaliyet olan çal flma, insan n yeteneklerini s n rland rmakta, sefalet, tükenifl ve umutsuzlu u güçlendirerek insan n kendi varl n n reddine ve kendisine yabanc laflmas na neden olmaktad r. Üretim sürecinde makinenin bir parças haline gelen emek, neyin, ne kadar üretilece inin bilgisinden yoksundur ve kendi yarat c potansiyelini gerçeklefltiremez. Kifli sadece çal flma d fl nda bofl zamanlar nda, ailesi ile birlikte iken kendini özgür hissetmektedir. nsan n kendisini sadece bir birey olarak özgür hissetmesi türsel varl ndan ve baflkalar ndan yabanc laflmas na neden olur. Yabanc laflm fl emek için, eme in ürünü kendi türünün yarat - c bir faaliyeti olmaktan ç km flt r. Kapitalist toplumda iflçinin eme i, al n p sat ld - için eme iyle gerçeklefltirdi i faaliyet art k kendisine ait olmaktan ç kmaktad r. Di er bir deyiflle, piyasada al n p sat lan metalar gibi iflçinin eme i de al n p sat - lan bir metaya dönüflmüfltür (Swingwood, 1998, s.86-97). Sonuç olarak, insan kapitalist sistemin ifllemesi için gerekli unsurlardan (makine gibi) biri haline gelir ve kendine, eme ine, iliflkilerine, dünyaya ve yaflama yabanc lafl r. Yabac laflma, insanlar n kendi yaratt klar güçlerin kendi karfl lar na yabanc güçler olarak ç kt, onlar n egemenli in alt na girdikleri bir durumdur. nsan n kendine, türsel varl na ve baflkalar na yabanc laflmas, kapitalist Pazar ve kapitalist toplumsal sistem taraf ndan yarat lan bir yabanc laflmad r. Kapitalist üretim süreci, insana özgü olan çal flma veya insan n özünü oluflturan eme in kendi yeteneklerini ortaya ç karmas n engelleyen bask c ve zorlay c bir içeri e sahiptir. Resim 3.2 Kaynak:
8 70 Klasik Sosyoloji Tarihi YABANCILAfiMA ÜZER NE MARX DAN ALINTILAR Emek taraf ndan üretilen nesne, onun ürünü, art k üreticisinden ba ms z bir güç olarak, eme e karfl yabanc bir varl k olarak dikilir... flçi kendisini iflte daha fazla harcad kça, kendine ra men yaratt nesneler dünyas daha güçlü hale gelir, o kendi iç dünyas nda daha da yoksullafl r ve daha az kendisine ait olur (Marx, 1964, s.122, aktaran Coser, 2008). Ancak yabanc laflma sadece sonuçta de il, üretim sürecinde, üretici etkinli in kendi içinde de ortaya ç kar... E er eme in ürünü yabanc laflmaysa, üretimin kendisi etkin yabanc laflma olmak zorundad r... Eme in nesnesinin yabanc laflmas, çal flma etkinli inin kendisindeki yabanc laflmay adeta özetler (s.124) fl, iflçiye d flsald r....onun do as n n bir parças de ildir; o, sonuçta yapt iflte kendisini gerçeklefltiremez; ancak kendisini inkâr eder.... Bu nedenle iflçi, yaln zca bofl zaman süresince kendisini yuvas nda hisseder, iflte ise yuvas z hisseder (Marx, 1964, s , aktaran Coser, 2008). flte (iflçi) kendisine de il, baflka bir kifliye aittir (Marx, 1964, s.125, aktaran Coser, 2008). Bu, iflçinin kendisinin etkinli iyle kendisine ait olmayan yabanc bir fley olarak, etkinlikle st rap çekme (edilgenlik) olarak kuvvetle güçsüzlük olarak, yarat mla kuvvetten düflme olarak, iflçinin kiflisel fiziksel ve zihinsel enerjisi kendi kiflisel yaflant s yla...kendisine karfl yöneltilmifl, kendisinden ba ms z ve kendisine ait olmayan bir etkinlik olarak iliflkisidir (Marx, 1964, s.126, aktaran Coser, 2008). nsan baflka insanlardan yabanc lafl r. nsan, kendisiyle z tlaflt nda baflka insanlarla da z tlafl r. nsan n kendi ifliyle, kendi iflinin ürünüyle ve kendisiyle iliflki için geçerli olan baflka insanlarla iliflkisi için de geçerlidir.... Her insan baflkalar ndan yabanc lafl r... baflkalar n n her biri benzer flekilde insan yaflam ndan yabanc lafl r (Marx, 1964, s.129, aktaran Coser, 2008). Kaynak: Karl Marx (1964) Early Writings, Çev ve Der. Tom Bottomore, New York, McGraw-Hill) Coser, L.A. (2008) Sosyolojik Düflüncenin Ustalar : Tarihsel ve Toplumsal Ba lamlar nda Fikirler. Ankara: De Ki Bas m Yay m Ltd. fiti. SIRA S ZDE 3 Kapitalist üretim tarz nda ve iliflkilerinde insanlar n yabanc laflma deneyimlerini araflt r n z. D N TEOR S Marx n yabanc laflma kuram ayn zamanda onun din üzerine olan görüfllerini de temellendirmifltir. Marx a göre ilkel toplumda insanlar anlayamad klar olaylar karfl s nda din ve benzeri gerçek bir temele dayal olmayan mistik aç klamalar üretmifllerdir. Bu bak mdan din ve benzeri mistik aç klamalar, asl nda insan n kendi hayal ürününden baflka bir fley de ildir. Ancak insan kendi hayal ürünü olan dinsel ve benzeri mistik aç klamalar n kayna n kendi d fl nda baflka yerlerde arar; böylece kendi üretti i düflüncelerden kopmaya ve uzaklaflmaya bafllar. Baflka bir deyiflle, din insan n kendi hayal ürünü oldu u halde, onun kaderini belirleyen ba- ms z, d flsal ve yabanc bir güçmüfl gibi alg lan r. Sonuç olarak insan n kendi üretti i düflünceler, kendi kontrolünden ç kmaya ve hatta onu kontrol etmeye bafllar (Cuff ve di., 2006). Marx için dinin, yabanc laflm fl bir düflünsel ürün olmas n n d fl nda, baflka bir önemli boyutu daha vard r. Buna göre, dinsel ve benzeri mistik aç klamalar, özellikle s n fl toplumlarda egemen s n f n imtiyazl s n fsal ç karlar n ve hakimiyetini
9 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx 71 meflrulaflt rma araçlar na dönüflmüfllerdir (Cuff ve di., 2006). Örne in, zengini de fakiri de tanr n n yaratt veya egemen s n f n kudretinin tanr dan geldi i fleklindeki düflünceler egemen s n f n hâkimiyetini meflrulaflt rma ifllevi görür. Marx ayn zamanda dinin bask ve sömürü alt ndaki kesimlerin ac lar n katlan l r k lmaya çal flt n da vurgular. Din, ac mas z bir dünyada ezilenin s nd bir duygudur. Ancak din, insanlar n bask ve sömürüden kaynaklanan ac lar n dindirecek ve onlar yoksulluktan kurtaracak gerçek çözümler sunmak yerine, dikkatlerini öte dünya üzerinde yo unlaflt r r (Haralambos ve Holborn, 1995, s.450). Bu da egemen s n - f n imtiyazl konumunu meflrulaflt rmas na ve sürdürmesine yard mc olur. Özetle Marx için din, hakim s n f n hakimiyetini ve bask s n meflrulaflt ran bir mittir. Bundan dolay Marx için sömürü ve yabanc laflma gibi din de tarihsel bir olgudur ve onu var eden sosyal koflullar ortadan kalk nca kaybolacakt r (Haralambos ve Holborn, 1995, s.450). Baflka bir deyiflle, Marx n ideal toplum tipinde ne sömürü ne yabanc laflma ne de dine yer yoktur. KAP TAL ZM ANAL Z AMAÇ 4 Marx n kapitalizme yönelik elefltirel analizini s ralayabilmek. Marx, tarihsel geliflme sürecinde ortaya ç kan son çeliflkili üretim biçimi olarak tan mlad kapitalist üretim biçimine özel bir önem atfeder. Ünlü baflyap t Kapital de kapitalizmin analizini yapar. Bu analizde Marx, klasik iktisatç lar temel olarak iki aç dan elefltirmektedir. Birincisi klasik iktisatç lar kapitalist ekonomide, ekonomiye konu olan olay ve olgular n sadece görünen yönünü analiz etmifllerdir. Oysa ona göre, görüneni de il görünenin ard nda yatan gerçek toplumsal iliflkilerin aç a ç kar lmas gerekir. Bu anlamda Marx n kapitalizm analizi, ayn zamanda klasik iktisad n elefltirisini içeren bir bak fl aç s na sahiptir. Örne in klasik iktisad n kurucular ndan Adam Smith, ekonomide ücret, kâr ve rant olmak üzere üç tür bölüflüm iliflkisi tespit etmifltir. Ancak Smith bu bölüflüm iliflkilerinin asl nda eflitsiz geliflti ini analiz etmemifltir. kincisi, klasik iktisatç lar ekonominin yasalar - n evrensel görmektedir. Marx a göre ise her ekonomik rejimin (üretim biçiminin) kendine özgü yasalar vard r. Bu anlamda kapitalist rejim kendine özgü iflleyifl yasalar ile di er s n fl toplumlardan farkl laflmaktad r. Marx, Kapital adl üç ciltlik eserinde kapitalist sistemin iflleyifl biçimini, toplumsal yap s n ve tarihini ayr nt l bir biçimde aç klamaktad r (Aron, 2006). Marx n kapitalist üretim biçimi üzerine yapt araflt rmas n n bafllang ç saptamas fludur: Kapitalizm di er üretim biçimlerinden farkl olarak kendine özgü özel meta üretiminin en yüksek oldu u bir sistemdir. Di er bir deyiflle, her fleyin al - n p sat ld ve her fleyin fiyat n n oldu u bir sistemdir. Özel meta üretim sistemi olarak kapitalizmin özünü ise art -de er (kâr) yaratma ve bu yarat lan art -de eri sürekli ço altmak oluflturmaktad r. Özel meta üretim sistemi olarak kapitalizmin özünü art -de er (kâr) yaratma ve bu yarat lan art -de eri sürekli ço altmak oluflturmaktad r. Meta ve Meta Üretimi Maddi mallar n üretimi insan toplumlar n n varolufl temelini oluflturur. nsanlar kiflisel ve toplumsal ihtiyaçlar n karfl lamak için ürettikleri mallar özünde bir kullan m de eridir. Her üretici birim toplumsal iflbölümünden dolay baflkalar ve/veya toplum için kullan m de eri üretir. Meta insan eme i taraf ndan üretilen, kullan m de erine ve de ifl-tokufl edilebilme özelli ine (de iflim de eri) sahip bir üründür.
10 72 Klasik Sosyoloji Tarihi Özel meta üretim sistemi olarak kapitalizm sadece her fleyin al n p sat lmas yla belirlenmez. Üretim araçlar n n kapitalist özel mülkiyeti ve iflgücünün metalaflmas özel meta üretim sisteminin temel koflullar n oluflturmaktad r. Resim 3.3 Tüm metalar n ortak yan ise, insan eme i taraf ndan üretiliyor olmalar d r. Yani insan eme i taraf ndan yarat lan metan n hem kullan m hem de de iflim de eri vard r. (Schellenberg, 1999, s.52-54). Marx iki de iflim türünden söz etmektedir. Birinci tür de iflimde, yani maldan mala giden de iflim; ihtiyaç olan bir mala karfl sahip olunan baflka bir mal verilir. Mala karfl mal verilen de iflim türünde eflitlik ilkesi vard r. Di er bir deyiflle, bu süreçte herhangi bir fazla ya da kâr elde etme durumuna rastlanmaz. kinci tür de iflimde, mal n de ifliminde para kullan l r ve bu de iflim türü maldan geçen para olarak tan mlanmaktad r. Özel meta üretim sistemi olan kapitalizmin ay r c özelli i maldan geçen para de iflimidir ve amaç de iflim süreci sonucunda bafllang çta sahip olunandan daha fazlas na sahip olmakt r (Aron, 2006, s.150). Özel meta üretim sistemi olarak kapitalizm, sadece her fleyin al n p sat lmas yla belirlenmez. Üretim araçlar n n kapitalist özel mülkiyeti ve iflgücünün metalaflmas, özel meta üretim sisteminin temel koflullar n oluflturmaktad r. Kaynak: flgücü ya da ifl yetene ini bir insan n bedeninde, canl kiflili inde var olan ve üretim sürecinde harekete geçirdi i fiziksel ve ruhsal yetenekleridir. flgücünün metalaflmas, eme in de bir meta gibi al n p sat l r hale gelmesidir. Basit meta üretiminde üretici hem üretim sürecinde kendi iflgücünü kullan r hem de üretim araçlar n n sahibidir. flgücünün Metalaflmas Marx, iflgücü ya da ifl yetene ini bir insan n bedeninde, canl kiflili inde var olan ve üretim sürecinde harekete geçirdi i fiziksel ve ruhsal yeteneklerin tümü olarak ifade etmektedir. Kapitalist meta üretiminde, basit meta üretiminden farkl olarak; iflgücünün kendisi de metaya dönüflür. flgücünün metalaflmas, bir meta gibi onun da al n p sat l r hale gelmesidir. Basit meta üretiminde üretici hem kendi iflgücünü kullanmakta, hem de üretim araçlar n n sahibi durumundad r. Bundan dolay da üretti i ürün kendisine aittir. Kapitalist meta üretiminde ise, iflçi mülksüzleflti i için üretim araçlar n n sahipli inden yoksundur ve kendi iflgücünden baflka satacak hiçbir fleyi yoktur. Bundan dolay da iflçinin üretti i ürüne üretim araçlar na sahip kapitalist el koymaktad r. Di er bir deyiflle, kapitalist meta üretim sisteminin temel koflullar ndan biri üretim araçlar n n özel mülkiyetinin kapitalistlerin elinde olmas, di eri ise, yaflam n sürdürmesi için iflgücünü satmaktan baflka çaresi olmayan özgür ücretli iflçilerin olmas d r. Sonuç olarak, Marx a göre kapitalist meta üretim sisteminde paran n sermayeye dönüflmesinin önkoflullardan biri iflgücünün metalaflmas d r. Çünkü metalaflan iflgücü kapitalist meta üretim sisteminde de eri yaratmakta ve/veya de erin (kâr n) kayna n oluflturmaktad r (Schellenberg, 1999, s.64-65). Marx art -de er (kâr) olarak niteledi i katma de erin kapitalist üretim sürecinde maddi mallar üreten iflgücü üzerinden yarat ld n savunmaktad r.
11 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx Kapitalist Üretim Süreci fl süreci, tarihsel olarak insan yaflam n n do al bir koflulu olarak ihtiyaçlar n karfl lanmas na hizmet eder. nsanlar n çal flmas sonucunda yarat lan ürünler temel olarak kullan m de eri üretme sürecidir. Marx kapitalist üretim sürecinde, art - de erin yarat lma sürecini anlamak için eme in ve üretim sürecinin çift yönlü özelli ine bak lmas gerekti ini düflünmektedir. flgücü metan n hem kulan m de erini hem de de erini yarat yor olmas ndan dolay, kapitalist üretim süreci hem kullan m de eri üretme süreci hem de art -de er üretme süreci olmak üzere ikili bir özelli e sahiptir. Kapitalist üretim süreci iflçilerin sömürülmesi yoluyla sürekli bir art -de er yaratma üzerine kurulmufltur. Ayr ca, Marx a göre kapitalist üretim sürecinde üretici taraf ndan yarat lan ürün, basit meta üretimindeki gibi üreticinin kendisine ait de il, üretim araçlar n n özel mülkiyetine sahip olan kapitaliste aittir. Basit meta üretiminden farkl olarak, üretime yarat lan sermaye art -de er arac l yla sürekli ço almak zorundad r. Sonuç olarak, kapitalist üretim süreci kulan m de eri ve art -de er üretme süreçlerinden oluflmaktad r (Schellenberg, 1999, s.70-77). Bu bölümün ikinci paragraf nda sözünü etti imiz, özel meta üretim sistemi olarak kapitalizmin özünü oluflturan art -de erin nas l yarat ld n anlamak için, önce Marx n metalaflan iflgücünün de erinin (iflçinin ald ücret) ne oldu una bakal m. Metalaflan flgücünün De eri (Eme in De eri) Marx a göre metalaflan iflgücünün de eri herhangi bir mal n de eri gibi ölçülür. flgücünün de eri kendisinin ve ailesinin geçinmesi için gerekli mal ve hizmetlerin miktar na denk düfler. Üretim sürecinde fiziksel, ruhsal ve sinirsel enerjinin kullanma yetene i (yani iflgücü) insana bir kerelik verilmifl de ildir. Bu iflgücünün sürekli yenilenmesi yani yeniden üretilmesi gerekir. Örne in, fabrikada çal flan bir iflçi iflgücünü yeniden üretebilmek için, yemek yemek, bafl n sokabilecek bir yere sahip olmak, uyumak, giyinmek ve bilgisini geniflletmek zorundad r. flgücünün her gün kendini yenilemesi ve ertesi gün ifle bafllamas için ihtiyac olan bu geçim araçlar n (g da, konut, ev eflyas vb.) sat n almas gerekir. Sonuç olarak, iflgücünün de eri, kendisinin ve ailesinin yeniden üretimi için gerekli olan geçimlik mal ve hizmetlerin (geçinim gereçleri) de eriyle belirlenir (Schellenberg, 1999, s.78). Art -De er flçi iflgücünün de erini ücret biçiminde almaktad r. flçinin ald ücret, üretim sürecinde harcad belli bir zamana denk düflmektedir. Örne in iflçi on saat çal flmas na ra men ald ücret ifl sürecinde harcad befl saate denk düflmektedir. Çal flma süresinin yar s n kendisi, di er yar s n da patronu için harcamaktad r. Marx a göre kapitalist, iflçiyi sadece kendi iflgücünün de erine denk düflen saatler içinde çal flt rmak üzere sat n almam flt r. flçi, kapitalist taraf ndan bir ifl günü çal flt r lmak üzere sat n al nm flt r. Marx ifl süresini zorunlu ifl süresi ve art -ifl süresi olarak tan mlamaktad r. Zorunlu ifl süresi iflçinin ald ücrete karfl l k gelir. Ancak ifl günü (süresi) devam eder ve iflgücünün burada yaratt de ere kapitalist el koymaktad r. Di er bir deyiflle art -ifl süresi iflgücünün yaratt de erin kapitalist taraf ndan el konulan k sm n oluflturur. Art -de er ise, iflçi taraf ndan art -ifl sürecinde (fazla çal flma) üretilen ve kapitalist taraf ndan el konulan de er miktar d r. Sonuç olarak, iflçinin ücret olarak ald de eri üretmek için gerekli çal flma süresine zorunlu çal flma denir. Bu sürenin d fl nda kalan çal flmaya fazla çal flma denir. Faz- 73 Kapitalist üretim süreci hem kullan m de eri üretme süreci hem de art -de er üretme süreci olmak üzere ikili bir özelli e sahiptir. flgücünün de eri, kendisinin ve ailesinin yeniden üretimi için gerekli olan geçimlik mal ve hizmetlerin de eriyle belirlenir.
12 74 Klasik Sosyoloji Tarihi Zorunlu ifl süresi iflçinin ald ücrete karfl l k gelir. Art -ifl süresi iflgücünün yaratt de erin kapitalist taraf ndan el konulan k sm n oluflturur. Art -de er ise iflçi taraf ndan art -ifl sürecinde (fazla çal flma) üretilen ve kapitalist taraf ndan el konulan de er miktar d r. la çal flmada (art -ifl süresi) üretilen de ere art -de er denir. Yani zorunlu ifl iflgücünün de erine, art -ifl ise art -de ere karfl l k gelmektedir. Bu kavramlar Marx taraf ndan bilimsel soyutlama yoluyla art -de eri belirlemek için kullan lmaktad r. Ona göre, bu ifl süreleri kapitalist ifl gününde ayr ayr yer almazlar tersine iç içe geçmifllerdir. Marx a göre, kapitalist üretim sürecinde sömürü oran ise art -de er ve iflçiye ödenen ücret (sermaye) aras ndaki iliflki taraf ndan belirlemektedir. Örne in, bir kapitalist çal flt rd iflçisine 1000 TL ücret ödüyor ve ayn süre içinde 1000 TL art -de eri kendine mal ediyor ise sömürü oran yüzde yüzdür. Marx a göre, art -de erin (sömürünün) artmas için kapitalist taraf ndan iki yol izlenmektedir: Birinci yol çal flma süresini uzatmakt r. kinci yol ise çal flma süresi de ifltirilmeden emek verimli inin art r lmas d r. Emek verimli inin art fl nda teknoloji önemli bir yer tutmaktad r. Emek verimlili inin art fl kaç n lmaz olarak kendi de erine denk düflen zorunlu çal flma süresinin azalmas na neden olur (Schellenberg, 1999, s.83-85; Aron, 2006, s.152). Kapitalizmin Çeliflkileri Marx n çeliflki kavram bir toplumsal yap y içinden zay flatan gerilim ve gerginlikleri ifade etmektedir. Plans z ve sürekli art-de eri ço altma temelinde örgütlenmifl bir ekonomide kapitalistler aras rekabet artar. Sistemin içsel çeliflkilerinden biri olan toplam kâr hadlerinin düflme e ilimi, süreç içinde ortaya ç kacakt r. Kârlar n düflme e ilimi kapitalist sistemin belli aral klarla ekonomik krizlere girmesine neden olmaktad r. Kârlar n düflme e ilimi, ücretlerin düflmesine, ücretlerin düflmesi ise, al m gücünün zay flamas na neden olur. Ekonominin kendi içindeki gerilim ve gerginlikleri (çeliflkisi) kapitalizmin sürekli krizler yaratan bir sistem olmas na neden olur. Bu kapitalizmin sisteme dair çeliflkisini oluflturmaktad r. Kapitalizmin di er çeliflkisi ise toplumsal çeliflkileridir. S n f çat flmas toplumsal bir çeliflkidir ve kapitalizmin içinden geliflir. Bu çeliflkinin geliflmesi kapitalizmin sisteme dair çeliflkisiyle (ekonomik krizler) iliflkilidir. Di er bir deyiflle kapitalizmin nesnel koflullar n n yaratt krizler ve kriz analizi s n f mücadelesinin taraflar n ve yönünü etkilemektedir. Peki, Marx a göre kapitalist toplumda s n flar n oluflumu neye dayanmaktad r ve s n f teorisi içinde s n f bilinci kavram n n yeri ve önemi nedir? MARX VE MODERN TEN N DO UfiU Marx n tarihsel materyalizmi kapitalizm ve sanayileflmenin oluflum sürecini vurgular. Marx ideoloji ve devlet konusunda oldukça ileri görüfller gelifltirse de, teorisi insanlar n maddî varolufllar n belirleyen emek süreci içinde hayatlar n nas l sürdürdükleri ve yeniden-ürettiklerine odaklan r. Toplumsal hayat n maddî üretimi birbirleriyle çat flma içindeki s n flar n mevcudiyetiyle iliflkilidir; çünkü tüm tarih s n f mücadeleleri tarihidir. Marx a göre, modern s n f çat flmalar kapitalizmin temel çeliflkisinden, yani proletaryan n (isçi s n f ) gerçeklefltirdi i üretimin toplumsal do- as ile kapitalist s n f n elinde yo unlaflan ve eme in ürünlerinin gasp edildi i özel mülkiyet aras ndaki çeliflkiden kaynaklan r. Sosyalizm ve ard ndan gelecek komünizm, üretimin kollektif mülkiyeti ve yönetimi anlam na gelir ve bu temel çeliflkinin afl lmas n mümkün k lar. Kaynak: Kenneth Tucker,(1998) Jr., Anthony Giddens and Modern Social Theory, Sage Publications, Çeviren: Ümit Tatl can. s
13 SINIF KURAMI AMAÇ 5 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx Marx n s n f kuram n ve s n f mücadelesini de erlendirebilmek. Marx n s n f teorisi, genel olarak s n fla ilgili sosyoloji teorilerinin ilki ve en önemlilerinden biri olarak kabul edilir (Edgell, 1993, s.12). Marx s n f teorisinde özellikle endüstriyel kapitalizmin s n f yap s ile ilgilenmifltir. Marx kapitalist toplumda s - n flar n oluflumunu analiz ederken bafllang ç noktas olarak s n flar n üretim süreci içindeki nesnel konumlar na bakmaktad r. S n flar üretim araçlar yla kurduklar iliflkiye ba l olarak belirlenirler. Yani s n flar üretim araçlar karfl s ndaki konumlar na, daha aç k olarak üretim araçlar na sahip olup olmad klar na bak larak analiz edilmektedir. Ona göre, eme in mülksüzleflmesi ve bunun sonucunda ücret karfl l çal flma durumu, s n flar n oluflum sürecinin analizinde önemli bir yer tutmaktad r. Marx a göre, kapitalist toplum temel olarak iki s n ftan oluflmaktad r. Birincisi, üretim araçlar na sahip olan kapitalist s n f (burjuvazi) ve di eri ise mülksüzleflen ve ücret karfl l çal flmak zorunda kalan iflçi s n f d r (proletarya). Marx Kapital adl eserinde s n flar analiz ederken en geliflmifl ngiliz kapitalizmini temel alm flt r. Bu çal flmas nda toplumsal s n f saptamas emek, sermaye ve toprak sahipleri olmak üzere üç düzeyde yap lmaktad r. Bu s n flar üretim araçlar na sahip olup olmad klar na göre belirlenmektedir. Üretim araçlar n n mülkiyet biçimine ba l olarak bu s n flar n kaynaklar ücret/gelir, kâr ve toprak rant ndan oluflmaktad r (Swingewood,1998, s.111). Marx n kapitalist toplumda s n flar emek ve sermayeden oluflan iki ana s n fa dayand rmas, di er bir deyiflle s n flar aras ndaki iliflkiyi en basit biçimlerine indirgeyerek ele alma nedeni, kapitalist s n f iliflkilerinin özünü (ba ml l k ve karfl tl k) göstermek istemesidir. Marx a göre s n f, öncelikli olarak bir karfl tl n (kutuplaflman n) ifadesidir. Bir s - n ftan söz etmek, önce onun karfl t olan bir baflka s n f n varl n kabul etmek demektir (Öngen, 2002). Marx, s n flara bu yal n karfl tl k çerçevesinde bakmas n n yan s ra, baflka bir çal flmas nda, karmafl k, farkl laflm fl ve çeliflkili s n f yap lar n analiz etmektedir. Bu çal flmas nda örne in, finans burjuvaziyi, küçük burjuvaziyi, sanayi burjuvazisini, proletaryay, toprak sahiplerini ve özgür köylüleri birbirinden ay rmaktad r. Ona göre, bu kategorilerden baz lar kapitalizmin tarihsel geliflim süreci içinde zorunlu olarak çeliflkiye düflecektir (Swingewood, 1998, s.110). Geçifl kategorileri olan bu s n flardan baz lar mülksüzleflerek iflçi s n f na kat lacakt r. Özgür köylüleri bu geçifl kategorisine örnek olarak verebiliriz. Marx kapitalist toplumda s n flar n oluflum sürecinde orta s n flar n varl na da önem vermektedir. Orta s n f analizi, Marx n kapitalist toplumda, basit ikili bir s - n f yap s n n aksine, karmafl k ve ço ulcu yap s na olan vurguyu ifade etmektedir. Ona göre orta s n f içinde yer alan kategoriler flunlard r: Küçük üreticiler, küçük burjuvazi, metalar n dolafl m yla u raflanlar (sat n alma, pazarlama, sat fl), arac lar (toptanc lar, dükkân sahipleri, spekülatörler), sermaye ad na yönetenler (yöneticiler) ile onlar n yard mc lar, denetçileri; hukukçular, gazeteciler, ruhban s n f, ordu, polis gibi devlet görevlileri (Swingewood,1998, s.110). Marx n s n f teorisinde s n flar n oluflumunu üretim sürecindeki ve üretim araçlar yla olan iliflkileri çerçevesinde ele almas, s n flar n nesnel konumunu ifade etmektedir. Bu nesnel konum kendinde s n f kavram yla ifade edilmektedir. Ona göre, örne in iflçi s n f öznel olarak ancak kendi ç karlar n n bilincinde oldu u za- 75 Kendinde s n f kavram iflçi s n f n n üretim sürecindeki nesnel s n f konumunu ifade etmektedir. Kendi için s n f kavram ise iflçi s n f n n öznel olarak kendi ç karlar n n bilincine ulaflmas n ve kendi s n fsal örgütlenmesiyle bu ç karlar n n pefline düflmesini ifade etmektedir.
14 76 Klasik Sosyoloji Tarihi Resim 3.4 Kaynak: www cayfan.net. man ve kendi s n fsal örgütlenmesiyle bu ç karlar n n pefline düfltü ü zaman gerçek s n f olmaktad r. flçi s n f n n s n f bilincinin oluflmas ve kendi ç karlar n n peflinde koflmas ise kendi için s n f oldu unu göstermektedir. Marx n s n f analizi hem ekonomik hem de toplumsal bir içeri e sahiptir. Ancak Marx a göre, kapitalist toplumda iflçi s n f n n s n f çeliflkilerini anlamas - n n ve s n f bilincine ulaflmas n n önüne geçen birçok engel bulunmaktad r (Öngen, 2002). 1. flçi s n f n n toplumsal bir güç olarak bir araya gelmesini engelleyen s n f içi bölünme ve çeliflkilerdir. flçi s n f içinde ayr cal kl konumda olanlar (ör. iflçi aristokrasisi), yafl, cinsiyet, rk temelinde s n f içinde oluflan bölünmeler ve çeliflkiler s n fsal bütünleflme, dayan flma ve siyasal mücadeleyi olumsuz etkileyebilmektedir. 2. Serbest çal flan, küçük ölçekli kapitalistleri içine alan mülk sahibi orta s - n f ile mülksüz orta s n flar n burjuvazinin egemenlik anlay fl ve siyasal ideolojisiyle bütünleflmesidir. Bu s n flar kapitalist rekabetin etkisi alt nda s n f atlama, mesleki rekabet do rultusunda s n fsal ç karlardan uzaklaflabilmektedir. 3. Burjuva ideolojisinin birlefltirici rolü. Egemen s n f, maddi üretim araçlar n n yan s ra ayn zamanda zihinsel üretim araçlar n da elinde bulundurmaktad r. Bundan dolay, egemen s n f emekçilerin zihinleri, bilinç biçimleri ve ideolojik ya da kültürel de erleri üzerinde güçlü bir sosyal kontrol kurmaktad r. 4. Dördüncü engel ise, kapitalist toplumda iflçiler üretim sürecindeki üretici konumlar ve üretici kimliklerinden uzaklaflt r lmaktad r. Kendi toplumsal emekleriyle ürettikleri metalara karfl tüketici kimlikleri ön plana ç kmaktad r. Bu durum onlar n sermayenin egemenli ine karfl mücadele etmekten uzaklaflt rmaktad r. Ayr ca Marx, s n fsal oluflum sürecinde ideoloji kavram - na özel bir yer vermektedir. Ona göre, düflünceler ve tutumlar s n f ç karlar n n (alt yap n n) bir yans mas d r. flçi s n f bilinci gerçekli i, kendi s n f ç karlar do rultusunda kavramaz. Kendi gerçekli ini tersine çevrilmifl haliyle yani yanl fl bilinç olarak kavramaktad r (Öngen, 2002). Marx, kapitalizm çözümlemesinde s n fl bir toplum yap s na ve s n f sömürüsüne dayanan kapitalizmi yaln zca elefltirmekle kalmaz ayn zamanda onun sömürücü ve yabanc laflt r c yap s n tasfiye edecek politik bir program da gelifltirir. Bu
15 3. Ünite - Klasik Sosyolojide Temel Yaklafl mlar-i: Karl Marx 77 politik program özü itibar yla s n fs z bir topluma, yani sosyalizme yönelimlidir. Bu aç dan Marx n çal flmalar, sömürünün olmad ve insanlar n içinde özgürce yaflad klar söz konusu bu s n fs z topluma geçifl için gerekli olan de iflmelerin oluflmas n sa lamaya yönelik önemli bir çaba içerir. Özetle, Marx n sosyolojisi insanl kapitalist toplumun kölelefltiricili inden nihai olarak kurtararak özgürlefltirmek fleklinde politik bir amaca sahiptir (Ritzer, 1996, s.60-61). Marx ta ideoloji ile yanl fl bilinç iliflkisini araflt r n z. AMAÇ 6 Marx n ideoloji hakk ndaki düflüncelerini özetleyebilmek. 4 SIRA S ZDE MARX IN DEOLOJ ANLAYIfiI ÜZER NE B LG NOTU Marx, ideoloji kavramsallaflt rmas n, gençlik ve olgunluk dönemindeki eserlerinde farkl ve çeliflkili biçimlerde de il, tutarl bir iç bütünlük tafl yacak bir flekilde gelifltirdi. lk din elefltirilerinden kapitalist üretim tarz n n mübadele alan ndaki görüntüler dünyas - n n özgürlük ve eflitlik ilkelerini maskesinin düflürülmesinde kadar sürekli bir geliflim seyri izleyen bu ideoloji kavramsallaflt rmas, negatif bir içeri e sahipti. Kavram, Marx n dilinde gerçeklikteki ve insan bilincindeki tersyüz olmay ifade etmek için kullan l yordu. Marx n ideoloji anlay fl, entelektüel gelifliminin belirli bir evresine kadar, insan bilincindeki tersyüz olma halinin gerçek çeliflkilerinden kaynakland n, bu nedenle zihinsel baflafla l n ancak gerçek çeliflkileri çözmeye yönelik pratik bir etkinlikle ortadan kald r labilece ini savunuyordu. Bu ideoloji kuram toplumsal yan lsamalara karfl mücadelenin fikirler âleminde de il gerçek yaflam süreçlerinde olabilece- ine iliflkin vurgusuyla ç r aç c bir nitelik tafl yordu. nsan düflüncelerinin, insan taraf ndan yap lan maddi gerçekli in bir ürünü oldu unu ve gerçekli in devrimci pratik taraf ndan de ifltirilebilece ini söyleyen deoloji, Marx da, bütün bu bak mdan devrimci politikadan ayr düflünülemez bir nitelik tafl yordu. Marx, iktisat çal flmalar s ras nda ideoloji kavramsallaflt rmas na yeni bir boyut ekledi. nsan bilincindeki tersyüzlü ün gerçekli in kendisindeki tersyüzlükten kaynakland na iliflkin argüman n, bu iki tür tersyüzlük aras ndaki iliflkinin kapitalist üretimin görünüfl biçimleri arac l yla dolay mland teziyle sonuca ulaflt rd. Bu sonuç, Marx a kapitalist üretimin görünüfl kertesinin maskeledi i üretim alan ndaki sömürü iliflkilerini aç klama imkân n verdi. Marx, ideolojiyi, gerçekli i do ru kavrayabilme yetene inden yoksun oldu u varsay - lan insan zihninden kalkarak ya da emek gücünün al n p sat ld özgürlük ve eflitlik alan olan dolafl m sürecine hapsolarak de il, emek gücünün tüketilip metalar n ve art -de erin üretildi i üretim alan nda, bu eflitsizlik ve tutsakl k alan nda elefltirdi. Çünkü onun düflüncesine göre, ideoloji, insan zihninin kusurlar ndan de il, maddi yaflam sürecinin çeliflkilerinden do uyordu. Dolay s yla ideolojik baflafla l n yok edilmesi de, insanlar n bilincindeki zay f yanlar n düzeltilmesiyle, eksik alg lama biçimlerin tadilat yla gerçeklefltirilecek bir mücadele ile de il, ideolojik formlar n oluflum imkânlar na karfl yürütülecek devrimci ve pratik bir elefltiriyle mümkündü. Marx aç s ndan elefltirinin ilk anlam, insan bilincindeki baflafla l n kayna olan ideolojik formlar n temelinde yatan maddi çeliflkileri aç klamakt. Elefltiri, ikinci olarak ise, mevcut toplumsal iliflkilerin bir sorgulamas ve dolay s yla Gülnur Savran n dikkat çekti i gibi (1987:197) tarafs z bir nesnelli in karfl t olarak taraf tutmayd. O nedenler kapitalizmin temel çeliflkisini emek-sermaye karfl tl ekseninde aç klayan Marx, daima eme in yan nda saf tutan devrimci bir politikac, sosyalist bir eylemciydi. Ona, mevcut kapitalist dünyan n ötesinde yeni ve mümkün bir dünya tasar m yapma ve bu dünyan n çal flma, yaratan dövüflen iflçiler taraf ndan kurulabilece ini söyleme imkân veren fleylerden biri de ideoloji kavramsallaflt rmas ve ideoloji karfl s ndaki elefltirel tutumuydu.