Kemal Gözler, İnsan Hakları Hukuku, Bursa, Ekin, 3. Baskı, 2020, XXIV+568 s.
KİTABIN BÖLÜMLERİ
BİRİNCİ KISIM: İNSAN HAKLARI HUKUKUNUN GENEL TEORİSİ
Bölüm 1: İnsan Hakları Hukukunun Bilgi Kaynakları
Bölüm 2: İsmi, Yaklaşım Biçimleri, Tanımı, Konusu, Kısımları vb.
Bölüm 3: Kavramlar
Bölüm 4: İnsan Hakları Hukukunun Kaynakları
Bölüm 5: İnsan Haklarının Tarihsel ve Düşünsel Gelişimi
Bölüm 6: Hürriyet Karinesi: Hürriyet Asıldır
Bölüm 7: Hak ve Hürriyetlerin Tasnifi
Bölüm 8: Hak ve Hürriyetlerin Pozitif Hukuk Tarafından Tanınması
Bölüm 9: Hak ve Hürriyetlerin Özneleri ve Yükümlüleri
Bölüm 10: Hak ve Hürriyetlerin Düzenlenmesinde Sistemler
Bölüm 11: Hak ve Hürriyetlerin Sınırları
Bölüm 12: Hak ve Hürriyetlerin Çatışması
İKİNCİ KISIM: TÜRK İNSAN HAKLARI HUKUKU DOGMATİĞİ
BİRİNCİ ALT-KISIM: TÜRK İNSAN HAKLARI HUKUKU DOGMATİĞİNİN GENEL KISMI
Bölüm 13: Türk Hukukunda İnsan Hakları Alanında Kullanılan Çeşitli Kavramlar
Bölüm 14: 1982 Anayasasına Göre Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınıflandırılması
Bölüm 15: 1982 Anayasasının Hak ve Hürriyetlere Yaklaşımı
Bölüm 16: Türk Hukukunda Hak ve Hürriyetlerin Süjeleri ve Yükümlüleri
Bölüm 17: Hak ve Hürriyetlerin Kötüye Kullanılamaması
Bölüm 18: Türk Hukukunda Hak ve Hürriyetlerin Anayasayla Sınırlanması
Bölüm 19: 1982 Anayasasına Göre Olağan Dönemlerde Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması Sistemi
Bölüm 20: 1982 Anayasasına Göre Olağanüstü Hâl Rejimlerinde Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması
Bölüm 21: Hak ve Hürriyetlerin Korunması
İKİNCİ ALT-KISIM: TÜRK İNSAN HAKLARI HUKUKU DOGMATİĞİNİN ÖZEL KISMI
Bölüm 22: 1982 Anayasasında Düzenlenen Çeşitli Temel Hak ve Hürriyetler
ÜÇÜNCÜ KISIM.- ULUSLARARASI İNSAN HAKLARI HUKUKU
Bölüm 23: Avrupa İnsan Hakları Hukuku
SEÇKİ
Kitabın "İç Kapaklar", "İçindekiler", "Giriş" "Sonuç" ve "Dizin" kısımları için burasını tıklayınız. Açılan sayfalar için (c) Kemal Gözler.
ARKA KAPAK TANITIM YAZISI
İnsan Hakları Hukuku başlıklı bu kitap, hukuk öğrencileri için hazırlanmış bir üniversite ders kitabıdır.
Bu kitabın birinci kısmında insan hakları hukukunun genel teorisi; ikinci kısmında Türk insan hakları hukuku dogmatiği, üçüncü kısmında ise uluslararası insan hakları hukuku incelenmiştir. 22nci bölüm haricinde, kitabın bütününde tek tek hak ve hürriyetler değil, bütün hak ve hürriyetler için genel olarak geçerli olan kavram, kurum, sistem, ilke ve usûller incelenmiştir. Dolayısıyla bu kitap, 22nci bölüm dışında, insan hakları hukuku alanında bir genel esaslar, bir genel hükümler kitabıdır.
Bu kitapta bazı yeni yöntemler kullanılmıştır. Her bölümde o konuyla ilgili ayrıntı sayılabilecek bazı bilgiler, metin içinde verilmek yerine kutu içinde verilmiştir. Bazı yerlerde yine kutu içinde yannotlar düşülmüştür. Keza metin içinde verilen bilgiler, bazı yerlerde ayrıca tablolar hâlinde özetlenmiştir. Aynı şekilde, metin içinde yapılan bazı sınıflandırmalar, şema veya diyagram olarak gösterilmiştir. Yine kitabımızda bazı yerlere o konuyla ilgili resimler konulmuştur.
Şüphesiz ki insan haklarının ekonomiyle, sosyolojiyle, felsefeyle, politikayla yakından ilgisi vardır. Ama insan hakları hukuku, bir hukuk dalıysa saf olmalı; ekonomi, sosyoloji, felsefe, siyaset bilimi vs.den uzak durmalıdır.
Biz insan hakları hukukunun saf teorisini yazma amacıyla yola çıktık.
* * *
İnsan hakları hukukunun ahlâkî değerlerden beslendiği veya beslenmesi gerektiği ve keza insan hakları hukuku eğitiminin hukukçuya geniş bir bakış açısı kazandırması gerektiği yolunda düşünceler ileri sürülmektedir. İnsan hakları hukuku eğitiminden hukuk dışı amaçlar beklenmektedir. İnsan hakları hukuku eğitimi adeta bir misyonerlik eğitimi görünümündedir. Eğitimin amacı insan haklarına değer veren, onları koruyan, onları savunacak misyoner hukukçular yetiştirmektir.
Bu anlayış, insan hakları hukukunun özünü belirsizleştirmektedir. İnsan hakları hukuku kitaplarında gerek konu, gerekse yöntem olarak tam bir karmaşa vardır. Bu kitaplarda sadece hukuk normları değil; ahlâkî, dinî, kültürel, siyasal değerler de incelenmektedir. Pek çok insan hakları hukuku kitabı adeta bir ahlâk bilgisi, bir din bilgisi kitabı görünümündedir.
Hatta ilginçtir ki, Fransada insan haklarının, günümüzde Hıristiyanlık gibi silikleşen dinlerin yerini doldurabilecek yeni bir din olup olamayacağı veya keza Marksizm gibi çöken ideolojilerin yerini alabilecek bir ideoloji olup olamayacağı sorusu sorulmaktadır [1]. Aynı şekilde Fransada insan hakları ideolojisinin bir sivil din (religion civile) [2] veya bir laik din (religion séculière) [3] hâline geldiği yolunda iddialar ve eleştiriler vardır. İnsan hakları dini ve insan hakları ideolojisine ilişkin bu tartışmalar, insan hakları hukukundan nasıl bir misyon beklendiğinin de güzel bir göstergesidir.
Dahası insan hakları hukukunun içinde bulunduğu bu karmaşadan yakınan kimse de pek yoktur. Hatta doktrinin çoğunluğu, bu karmaşayı yararlı bulmakta ve daha fazla bütüncül bir yaklaşım talep etmektedir.
Biz bunların hepsine karşıyız. İnsan hakları hukuku, bir hukuk dalıdır; dolayısıyla konu olarak sadece insan haklarıyla ilgili hukuk normlarını inceleyebilir. Yaklaşım biçimi olarak da saf hukukî yaklaşımın dışına çıkamaz. Aksi takdirde, insan hakları hukuku bir hukuk disiplini olmaktan çıkar.
İnsan hakları hukukunda bu karmaşayı savunanlar, esas olarak, insan haklarının kutsallığına inanan hukukçuların yetiştirilmesi gerektiğini ileri sürerler. Şüphesiz ki, istisnasız her hukukçu, insan haklarının kutsallığına inanmalı, insan onuruna değer vermelidir. Ne var ki, hukukçunun sahip olması arzu edilen bu vasıflar, hukukçunun bir insan ve vatandaş olarak sahip olması gereken ahlâkî vasıflardır*; dolayısıyla bunlar, onun hukukçu olarak sahip olması gereken teknik bilgiyle ilgili değildir.
*Bir not olarak belirtmek isteriz ki, hukukçunun bir insan ve vatandaş sıfatıyla sahip olması gereken ahlâkî vasıflar, kişilere üniversite eğitimi yoluyla kazandırılabilecek vasıflar değildir. Bu vasıflar, hukukçunun bir insan olarak vicdanıyla alakalıdır. Vicdan ise doğuştan gelen bir şeydir. Belirli bir hukukçunun bu vicdana sahip olup olmadığı da normal zamanlarda anlaşılmaz. Normal zamanlarda insan hakları havarisi kesilenler, insan haklarının gerçekten ağır bir şekilde tehdit edildiği dönemlerde, Türkiyede 2016dan bu yana olduğu gibi, ortadan kaybolabilmektedirler.
Hukukun saf teorisi, hukukçunun bir insan ve vatandaş olarak birtakım ahlâkî değerlere sahip olabileceği düşüncesine karşı değildir. Ancak saf teori, hukuk biliminin görevinin hukukçuya ahlâkî değerler kazandırmak olduğu iddiasını kabul etmez. Hukukun saf teorisine göre ahlâkî değerler hukuk biliminin dışında kalır.
Şüphesiz ki, insan haklarına saygının, üzerinde yeşerdiği felsefî, kültürel, ahlâkî vb. değerler vardır. Ancak bu değerleri incelemek ve hele hele bu değerleri hukukçulara aşılamak insan hakları hukukunun görevi değildir. Zaten bu tür değerler, hukukçuya özgü değerler değildir; bunlar birer insanlık ve yurttaşlık değeridir. Bu değerlerin çoğu vicdanla alakalı olup doğuştan gelir. Eğitimle kazanılan kısmı ise üniversite eğitiminden çok önce olur. Çocuklar ve gençler, bu değerlerin pek çoğunu aile ortamında, sokakta, ilk ve ortaokullarda öğrenirler ve benimserler.
Şüphesiz ki, insan haklarının kutsallığı, insan onuruna saygı, farklılıklara hoşgörü gibi ahlâkî ve kültürel değerler, medenî bir toplum için olmazsa olmaz değerlerdir. Ancak bunları öğretmenin ve benimsetmenin yeri, üniversite değil, ilk ve ortaokullardır. Hâliyle bu amaca ilk ve ortaokullarda ne derece ulaşıldığı tamamıyla ayrı bir konudur. Keza ilk ve ortaokullarda öğrencilere benimsetilmeye çalışılan bu değerlerle, çocuğun aile veya mahalle ortamında gördüğü değerler arasında çatışma olup olmadığı konusu da apayrı bir sorundur.
Bu kitabın yazarı da Türk üniversite öğrencilerinde insan onuruna saygı, farklılıklara hoşgörü gibi temel ahlâkî değerlerin benimsenme düzeyinin çok düşük olduğunu yıllarca gözlemlemiştir. Ancak buna rağmen yazar, üniversite düzeyinde hukuk eğitiminin ahlâkî değer benimsetme eğitimi olmadığı yolundaki inancını korur.
Sonuç olarak şunu söylemek isteriz: İnsan hakları hukuku kitaplarının içinde bulunduğu karmaşaya bir son verilmelidir. İnsan hakları hukuku da, medenî hukuk gibi, ceza hukuku gibi bir hukuk dalıdır. İnsan hakları hukukçuları da konularına, bir medenî hukukçunun, bir ceza hukukçusunun yaklaştığı şekilde soğukkanlılıkla ve tamamıyla teknik bir şekilde yaklaşmalıdır. Tabir caiz ise, insan hakları hukuku, artık hukukîleşmelidir. İşte elinizde tuttuğunuz bu kitap, böyle bir bakış açısıyla yazılmaya çalışılmıştır.
* * *
Bu önsözde iki konuya daha açıklık getirelim:
Biz insan hakları hukukunda içtihadî yaklaşıma karşı değiliz. Ama günümüzde bu yaklaşıma gereğinden fazla değer verildiği kanısındayız. İçtihadî yaklaşımda aşırılığa kaçıldığında, rasyonalizmin yerini sistemsiz, dağınık, olaya bağlı açıklamalar alıyor. İçtihadî yaklaşımda tek tek olaylarla uğraşılırken, büyük resim unutuluyor. Büyük resmin başlangıç varsayımlarının ne olduğunu hatırlayan biri çıkmıyor. Bir süre sonra, içtihadî yaklaşım, mükemmel ve sofistike bir doktrin hâline geliyor; ama gerçekte bu doktrin, kendi kendinden sonuç istihraç eden, kerameti kendinden menkul fasit bir daire olmaktan öteye gidemiyor. Öyle ki, hukukî sorunlar çözümlenirken, sorunun kendisine göre çözümlendiği hukuk kuralına değil, aslında bu kuralın uygulanmasına örnek teşkil etmekten başka bir anlam ve değeri olmayan falanca mahkemenin filanca kararına atıf yapılıyor. Bu şekilde de kural unutuluyor ve karar ezberleniyor. Neticede ortaya içtihat fetişizmi çıkıyor. Falanca mahkemenin filanca kararı zikredildiğinde akan sular duruyor ve artık daha fazla tartışma yapılmasına gerek kalmıyor.
Türkiyede insan hakları hukuku alanında içtihadî yaklaşım daha da vahim bir durumda. Türkiyede insan hakları hukukunun genel teorisi kitapları yok gibidir. Zaten Türkiyede 1990lara kadar bu alanda çalışan, bu kitapları yazacak akademisyen sayısı da çok azdı. Sayı zamanla çoğaldı. Ama onların çoğunluğu da genel teoriye, sistematik eserlere değil, içtihadî insan hakları hukukuna yöneldiler. İnceledikleri içtihatlar da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin içtihatları oldu. Zamanlarını içtihat incelemesiyle geçirdiler. Türkiyede son yirmi yıldır insan hakları hukuku alanında yazılmış pek çok monografi var. Neredeyse hepsi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları üzerine kurulu.
Üzülerek ilave etmek isterim ki, Avrupa insan hakları hukuku alanında çalışan bazı akademisyenler, zamanla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin içtihatlarını incelemeyi de bıraktılar; onun yerine doğrudan doğruya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kararlarını içeren karar derlemeleri yapmaya başladılar. Ortaya insan hakları hukuku genel eserleri çıkacağına cilt cilt insan hakları karar derlemeleri çıktı!
Türkiyede insan hakları hukuku doktrininde bir kuşak böyle heba oldu.
Türkiyede 2013ten sonra yeni bir dönem başladı. İçtihadîlik zemin genişletti. Artık sadece Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin verdiği kararlar değil, Türk Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru yoluyla verdiği kararlar da incelenmeye başlandı. Son dört beş yılda Türkiyede bireysel başvuru yoluyla ilgili yığınla kitap ve makale yayınlandı ve yığınla sempozyum düzenlendi. Ne kadar yüksek lisans ve doktora tezi yazıldığı konusunda ise bir fikrim yok.
Yeni bir hukukçu kuşağı da emek ve enerjisini Türk Anayasa Mahkemesinin verdiği bireysel başvuru kararlarını inceleyerek geçirecek. Belki bir süre sonra bunlar da sistematik içtihat analizi yapmak yerine sadece Türk Anayasa Mahkemesinin verdiği bireysel başvuru kararlarından karar derlemeleri yapmakla yetinecekler.
İnsan hakları hukukunda içtihatlara gerektiği kadar yer verilmeli.
Bize içtihattan önce insan hakları hukuku alanında genel eserler gerekli. Falanca hukuk normunun filanca olaya falanca mahkeme tarafından nasıl uygulandığı bilmekten önce, bu normun kendisini ve bu normun parçası olduğu düzenin ne olduğunu bilmemiz gerekir.
Sistematik genel eserlerin olmadığı bir yerde, parça parça bir içtihat incelemesi de bir işe yaramaz. Biz içtihadî yaklaşıma karşı değiliz; ama içtihatlara hak ettiğinden daha fazla yer verilmesine karşıyız.
* * *
Günümüzde insan hakları hukuku, içtihadın içine gömüldüğü gibi mevzuatın içine de gömülmüş durumdadır. Piyasada insan hakları hukuku alanında içtihat derlemesi olduğu kadar, mevzuat derlemesi de vardır. Dahası bir genel eser olma iddiasında olan insan hakları hukuku kitaplarından bazıları da kısmen mevzuat derlemesi niteliğindedir. En azından insan hakları hukuku ders kitaplarında, ulusal ve uluslararası mevzuattan bitmez tükenmez alıntılar var. Bazı kitaplarda öğrencilerin dünyanın neresinde olduğunu bilmedikleri devletler arasında imzalanmış uluslararası insan hakları sözleşmeleri hakkında uzun açıklamalar var. Bunları öğrenmek öğrenci için herhalde bir kabus olsa gerek.
Biz bu tarz bir mevzuat incelemesine de karşıyız. Mevzuatın böylesine ayrıntılı bir tasvirinin hukukçunun yetişmesine yapacağı bir katkı yoktur.
* * *
Bu kitap yazılırken üç amaç gözetilmiştir: İnsan hakları hukukunun saf teorisinden uzaklaşmamak, aşırı içtihadî yaklaşımdan ve aşırı mevzuat incelemesinden kaçınmak. Hâliyle kitabın bu amaçlara ulaşmada ne derece başarılı olduğu ayrı bir konudur ve bunu takdir edecek olan okuyucunun kendisidir.
* * *
Kitabın ikinci baskısı, 21 Ocak 2017 tarih ve 6771 sayılı Anayasa Değişikliği Kanununun hükümlerine göre güncellenmiştir.
Kitabın üçüncü baskısı, 15 Eylül 2020 tarihi itibarıyla güncellenmiştir.
* * *
Kitabın gerek birinci baskısını, gerekse ikinci baskısını büyük bir özenle düzelten Burcu Uykun ve Sibel Yılmaza teşekkür ediyorum. K.G.
DİPNOTLAR
[1] Örneğin Yves Madiot, insan hakları büyük dinler gibi büyük ideolojilerin silinmesi ya da kaybolmasıyla doğan ideolojik boşluğu doldurabilecek midir sorusunu sormaktadır (Yves Madiot, Universalisme des droits fondamentaux et progrès du droit (1re partie), Les Petites affiches, 28 Ekim 1992, No 130, s.11den nakleden İbrahim Ö. Kaboğlu, Özgürlükler Hukuku-1: İnsan Hakları Genel Kuramına Giriş, Ankara, İmge, 7. Baskı, 2013, s.27.
49. Kişilerin başka kişilere yardım etme gibi genel bir yükümlülüğü var mıdır?
50. Eşitlik ilkesi özel kişiler arasında ileri sürülebilir mi?
51. Temel hak ve hürriyetler düzenlenmesinde hangi sitem bihakkın sistemdir? Bihakkın sistem olmak demek ne demektir? Bundan ne gibi sonuçlar çıkar?
52. Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanmasında hukukî sınırlar-fiilî sınırlar ayrımı nedir? Bu ayrımdan çıkan sonuçlar nelerdir?
53. Hak ve hürriyetlerin sınırlanması ile düzenlenmesi arasında ne fark vardır?
54. Sınırlama kavramı ile durdurma kavramı arasında bir fark var mıdır?
55. Sınırlama ile askıya alma arasında bir fark var mıdır?
56. Hak ve hürriyetlerin sınırlılığı ile sınırlanması arasında fark var mıdır?
57. İçkin sınırlar teorisi nedir? Tüm haklar için geçerli genel içkin sınır olabilir mi?
58. Nesnel (objektif) sınırlar teorisi ne demektir?
59. Hak ve hürriyetlerin anayasayla sınırlanması ne demektir?
60. Hak ve hürriyet sınırlamalarının kanunla yapılması ilkesinin tarihsel kökeni nedir?
61. Kanunla sınırlama ilkesinin varlık sebebi nedir?
62. Bütün hak ve hürriyetler için geçerli genel sınırlama sebepleri olabilir mi?
63. Anayasada kendisi için özel sınırlama sebebi öngörülmemiş bir hak ve hürriyet sınırlanabilir mi?
64. Olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin sınırlanmasında negatif ve pozitif liste ne demektir?
65. Hak ve hürriyetlerin yarışması ne demektir?
66. Hak ve hürriyetlerin çatışması ne demektir?
67. 1982 Anayasasının benimsediği hak ve hürriyet anlayışı nedir?
68. İnsan haklarına dayanan devlet ile insan haklarına saygılı devlet ifadeleri arasında bir fark var mıdır?
69. 1982 Anayasasında insan haklarına saygı toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı ile çerçevelendirilmiş midir?
70. Hakkın kötüye kullanılması nasıl tespit edilir?
71. Her hak ve hürriyet kötüye kullanılabilir mi?
72. 1982 Anayasası, m.14/2, hakkın kötüye kullanımını yasaklayan bir hüküm mü, yoksa bir yorum kuralı getiren bir hüküm müdür?
73. 1982 Anayasası, m.24/2 ve m.83/1de m.14e atıfla düzenleme yapılmasının yarattığı problemler nelerdir? 1982 Anayasası, m.14te sayılan şeyler suçlar mı, yoksa hakkın kötüye kullanılması durumları mıdır?
74. Hak ve hürriyetler kullanılması konusunda iyi niyet karinesi mi, yoksa kötü niyet karinesi mi geçerlidir?
75. Hak ve hürriyetler için Anayasanın öngördüğü sınırlama sebepleri ile anayasal sınırlar birbirinden nasıl ayrılır?
76. Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması için 1982 Anayasasının 13üncü maddesinde öngörülen şartların arasında bir uygulanma sırası var mıdır? Varsa bu sıralama nedir ve bu sıralamanın temeli nedir?
77. Temel hak ve hürriyetler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir mi?
78. Anayasanın 13üncü maddesindeki genel sınırlama sebeplerinin 3 Ekim 2001 tarih ve 4709 sayılı Anayasa Değişikliği Kanunuyla madde metninden çıkarılmış olmasının yol açtığı sonuçlar nelerdir? Türkiyede karantina ilân edilmesini öngören bir Kanun Anayasamıza uygun mudur? Türkiyede Anayasanın ilgili maddesinde sınırlama sebebi belirtilmemiş olan temel hak ve hürriyetler (örneğin çalışma ve sözleşme hürriyeti) sınırlanabilir mi?
79. 2001 Anayasa değişikliğinden sonra Türkiyede isimsiz hürriyetler sınırlanabilir mi?
80. 2001de Anayasanın 13üncü maddesinden genel sınırlama sebeplerinin çıkarılmasının yol açtığı sakıncalara çözüm bulmak için ne gibi önerilirde bulunulmuştur? Bu çözüm önerileri tutarlı mıdır? Sorunu çözmeye yeterli midir?
81. Sınırlamanın Anayasanın ruhuna uygun olması ne demektir?
82. Türkiyede 1982 ile 2001 arasında ölçülülük ilkesinin anayasal temeli var mıydı?
83. Temel hak ve hürriyetler sınırlanmasında demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk kriteri, hakkın özü kriterine göre daha kullanışlı bir kriter midir?
84. Demokratik toplum düzeninin gerekleri bağımsız bir kriter midir? Yoksa ölçülülük ilkesinin uygulama ortamı mıdır?
85. Demokratik toplum düzeninin gerekleri terimi mi, yoksa demokratik toplum düzeninde gereklilik terimi mi doğrudur?
86. Demokratik toplum düzeninin gerekleri ile hakkın özü kavramları özdeş kavramlar mıdır?
87. Hükümlü mektuplarının okunması durumunda haberleşmenin gizliliği hakkının özüne dokunulmuş olur mu?
88. Sınırlamanın lâik cumhuriyetin gereklerine aykırı olmaması şartı, temel hak ve hürriyetlerin sınırlanmasında güvence teşkil etmeye elverişli bir şart mıdır? </h3>
89. Olağanüstü yönetim usûllerinde Anayasanın 13üncü maddesi uygulanır mı? Bu dönemlerde temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması, 13üncü maddenin öngördüğü şartlara tâbi midir?
90. Anayasanın 13üncü maddesi ile 15inci maddesi arasında ne ilişkisi vardır? Genel hüküm-özel hüküm ilişkisi mi, kaide-istisna ilişkisi mi, yoksa derogasyon (dérogation) ilişkisi mi?
91. Hangi hâlde 15inci madde, hangi hâlde 13üncü madde uygulanır?
92. Sınırlama durumunda 13üncü madde, durdurma durumunda 15inci madde mi uygulanır?
93. Ülkede olağanüstü hâl ilân edildiğinde 13üncü maddenin uygulanma imkanı kalır mı?
94. Anayasa, m.15te durdurma kelimesinin kullanılması yerinde midir?
95. Anayasa, m.15te durdurma yerine askıya alma teriminin kullanılması daha mı isabetli olurdu? Askıya alma alma terimi doğru bir terim midir?
96. Türk hukukunda temel hak ve hürriyetlerin durdurulması terimi nereden çıkmıştır?
97. 9 Temmuz 2018den önce olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnameleri, bu tarihten sonra da olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenebilir mi? Bu konuda Anayasa Mahkemesinin 10 Ocak 1991 Tarih ve E.1990/25, K.1991/1 sayılı kararı mı, yoksa 12 Ekim 2016 tarih ve E.2016/166, K.2016/159 sayılı kararı mı doğrudur?
98. İç insan hakları hukuku ile uluslararası insan hakları hukuku arasında, düalist ve monist sistemlerde ne ilişkiler vardır?
99. Uluslararası insan hakları hukukunda jus cogens niteliğinde kurallar var mıdır? İnsan hakları hukukunda böyle kuralların olduğunun kabulü insan haklarının korunması açısından neden önemlidir?
100. Türkçede Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına atıf usûlü nasıl olmalıdır?