“Bir elma resmettiğinde göğüslerinin ve dizlerinin de elmaya dönüştüklerini hisseder misin? Yoksa sana saçma mı gelir bu? Bence değil. Ördekler hakkında yazdığımda, sana yemin ederim, yuvarlak gözlü beyaz bir ördek oluveriyorum…” der, Dorothy Brett’e yazdığı bir mektupta. Bu alıntıda vurgulanan animist sayılabilecek odaklanmayı, derinliği olağanüstü bir yetenekle işleyebildiğinden olsa gerek, Mansfield’in hikâyelerinde imgeleme son derece güçlüdür. Öylesine güçlüdür ki, sanki heryerde irili ufaklı kameralar vardır ve siz satırları- bir kurt yaprağı kemirir gibi- okurken hangi ayrıntıdan bahsedecek, nereden nasıl bir betimleme çıkacak diye merakla bekler bulursunuz kendinizi. Bunun en güzel örneklerinden bir tanesini Mansfield Kızın İlk Balosu adlı hikâyede gösterir: dans etmek için heyecan içinde balo salonuna doğru giden insanlar için “küçük saten pabuçlar kuşlar gibi birbirlerini kovalıyorlar” der. Saten pabuçları birbirlerini kovalayan kuşlara benzetmesi ile okuyucunun sanatından haz almasını sağlarken, yetişkinliğe geçiş döneminde olan ana karakterin yaşadığı tatsız deneyimi o karakterin iç sesini yansıtarak anlatır size. Dışarıda kuşlar, pabuçlar, müzik, eğlence varken genç kızın içinde geçici bir hüzün vardır. Ayrıntı onun için en az bütün kadar önemlidir. Sebebine gelince…
Kardeşinin Birinci Dünya Savaşı’nda bir el bombası talimi sırasında ölmesi onu öyle bir sarsar ki, bu travmatik olaydan sonra şöyle söyleyecektir: “Bundan önceki hikayelerimin konuları beni hiç ilgilendirmiyor. Şimdi… şimdi kendi vatanım hakkında yazmak istiyorum. Dağarcığım tükenene kadar. Her şeyi söylemek istiyorum, hatta, 75 no.’lu evde çamaşır sepetinin nasıl gıcırdadığını bile…”
Bu itici güç ile İngiliz edebiyatında klasikler arasında yerini alacak olan hikayeler bir bir gelmeye başlar. Anıları üzerine yoğunlaşır. Sözgelimi, Yeni Zelanda yıllarında bir gün annesi bahçede bir parti verir. Parti sırasında komşularından birinin bir kaza sonucu ölmesiyle partinin tadı kaçar. Bu olay Bahçede Eğlence adlı hikayesinin konusunu oluşturur. Ancak sadece olaylar örgüsünü olduğu gibi aktarmakla kalmaz. Yaşanmış hikayede partinin tadı kaçarken Mansfield’in hikayesinde Laura adındaki küçük kız komşusunun ölüm haberini duyunca annesinin partiyi durdurmasını isteyecektir. Tatlı ile tuzlunun bir kasede olduğu hayatı öğrenecek olan Laura’nın annesi buna izin vermez. Ne olursa olsun hayat devam ediyordur.
Hayatı öğrenmek için ölümle yüzyüze gelen Laura’nın yaşadığı deneyime benzer olayları Manfield’in birçok karakteri yaşar. Onun karakterleri toy, masum olduğu kadar bencildirler de. Ancak masumiyetlerini dışarı yansıtırken komikleşirler. Çocuksu bencilliklerini okuyucular karakterlerin iç sesi olarak görür. İç dünyaları ile dış dünyalarının çatışması sonucu ortaya çıkan sarsıcı değişimi deneyimler Mansfield’in karakterleri. Tüm bunları kullandığı bilinç akımı ile yaptığı için de modernist yazarlar arasında anılır.
Yukarıda içinden bir betimleme örneği verdiğim Kızın İlk Balosu adlı hikaye buna güzel bir örnektir: Leila hayatında ilk defa bir baloya gider. Heyecanlıdır. Balo devam ederken yaşlı ve şişman bir adamla rastlaşır. İlk deneyimi olduğu için duyduğu heyecanı dışarı yansıtmamaya çalışan Leila’ya tanıştığı yaşlı adam balolara 30 yıldır gittiğini söyler. Bu, Leila doğmadan 12 yıl öncedir. Şaşırır. Adam devam eder. Birkaç yıla kalmaz Leila da anne olacaktır. Baloya geldiğinde o da yaşlı akranlarıyla sohbet edecektir. Kızını öpmeye çalışan çocuklar hakkında konuşurken bulacaktır kendisini. Morali bozulur. Dans etmek istemez. Hevesi kaçmıştır artık. Yaşlı adam şaka yaptığını söylese de kendine gelemez. Ta ki; müzik tekrar başlayıp genç bir çocuk onunla dans etmek isteyene kadar.
Eski neşesi, heyecanı geri gelir. Dans ederken yaşlı adamla çarpışır ama yaşlı adamı hatırlamaz.
Sınıf farklarının vurgulandığı Mansfield’in hikayelerinde, Kızın İlk Balosu’nda olduğu gibi karakterler bir uyanış, bir farkındalık yaşarlar.
Manfield’ın ilk hikayelerinde başka bir ülkede olmanın getirdiği kendine yabancılaşma ön plandadır. Karakterle diğerleri arasındaki çelişkileri konu alır. Öte yandan yeni hikayeleri- ki buna örnek tipik bir Mansfield hikayesi diye anılan yukarıda bahsettiğim Bahçede Eğlenceadlı hikayedir; bu hikayede yabancılaşmanın ve farklılığın irdelenmesinin aksine sınıf farklılıklarının üstesinden gelmeye çalışan karakter çıkar karşımıza.
Aile içi ilişkiler, hayat, ölüm, gençlik, çocukluk, evlilik, burjuva hayatı, seyahat, yalnızlık gibi konuların işlendiği hikâyelerinin hemen hemen hepsinin ortak özellikleri ansızın gelen bölünme, rahatsız edici anın ve durumun üzerine odaklanmalarıdır. Bahsettiği nesnelerin bile karakterine büründüğünü söyleyen Mansfield edebiyat camiasında birçok yazar gibi hak ettiği değeri ölümünden sonra görmüştür.
Yazmak onun için oluştur. Sıklıkla Bahçede Eğlence adlı kitaptaki son dönem hikâyeleriyle anılması kendisini sürekli geliştirmek çabasında olduğunu gösterir. İnsana daha içten, içinden bakan karakterler vardır Mansfield’in hikâyelerinde.
İçinde 15 adet hikâye bulunan Bahçede Eğlenceadlı kitap 1922 yılında, ölümünden bir yıl önce yayınlanır. Bu kitapla Mansfield 20. yüzyıl edebiyatında modern kısa hikâye alanında yerini sağlamlaştırmıştır. Kitaba ismini veren hikâye haricinde en çok su götüren hikâyeleri şöyle sıralayabiliriz: Körfezde, Ölü Albayın Kızları, Kızın İlk Balosu, A La Mode Evlilik.
Kitapta yayınlanan hikâyeleriyle Mansfield döneminin modernist öğelerine öncülük eder. Chekov’a hayranlık duyduğunu, ondan etkilendiğini ifade etse de, eşi J. Middleton Murry bu esin kaynağını abartılı bulur: Mansfield Chekov okumasaydı yine aynı başarıyı yakalardı, der.
Mansfield, yazma eyleminin onda ne denli güçlü duygularla oluştuğunu ifade eder. Kendisinin önce yazar sonra kadın olduğunu savunur. Hatta yaşamak ve yazar olmak yeterlidir diye kendini ifade eder.
Selim İleri bir yazısında Necip Tosun’un bir tespitine yer verir. Der ki, “Çehov öyküye sadelik, yalınlık ve minimalist anlayışı kazandırdı; Mansfield, Çehov’un öykü anlayışını bilinç akışı ve içsel serüven tekniğiyle zenginleştirdi.” Bu tespit Bahçede Eğlence adlı kitabında birçok hikâyede vardır.
Eğer modernizm Tanrı’nın yokluğunda dünyayı yeniden inşa etmenin bir çabasıysa, Mansfield’in payına düşen, karakterlerine bu terkedilmiş “dünya”da dünyayı tanıtmaktır.
Not: kapaktaki resmin orijinali Amiran Parkosadze ‘ye aittir.