Türkçe’de Vurgu
Sözcüğü telaffuz ederken bazı hecelerin olağandan daha güçlü söylenmesine vurgu denir. Türkçe’de vurgular isteğe bağlı vurgular ve natürel vurgular olmak üzere iki ana başlıkta araştırılır. Pekiştirmeli vurgular natürel vurgudan bağımsız olarak istem güzergahında yapılır. Ahenk Vurgusu: Dinleyicinin üzerindeki tesiri artırmak için yapılan vurgudur. Genelde söylevlerde veya şiirlerde kullanılır. “Sönmeden yurdumun üstünden tüten en son ocak!” […]
Sözcüğü telaffuz ederken bazı hecelerin olağandan daha güçlü söylenmesine vurgu denir. Türkçe’de vurgular isteğe bağlı vurgular ve natürel vurgular olmak üzere iki ana başlıkta araştırılır. Pekiştirmeli vurgular natürel vurgudan bağımsız olarak istem güzergahında yapılır.
Ahenk Vurgusu: Dinleyicinin üzerindeki tesiri artırmak için yapılan vurgudur. Genelde söylevlerde veya şiirlerde kullanılır. “Sönmeden yurdumun üstünden tüten en son ocak!” mısrasındaki “en” vurgusu buna misaldir. Bu cins vurgularla ahenk sağlanır ve genelde şiire veya yazıya heybet katar.
Pekiştirme Vurgusu: Yeniden söyleyen bireyin lüzumuna göre değişen bu vurgular kullanıldığı sözcüğün anlamını pekiştirir. “Çok enfes görünüyor!” tümcesindeki ‘Çok’ ve ‘enfes’ sözcüğündeki ‘en’ hecesi bunlara misaldir.
Natürel Vurgular
Bu cins vurgular söyleyen şahsa göre değişmez dilin yapısına göre şekillenmiş olan sabit vurgulardır. Natürel vurguları kelime vurgusu, grup vurgusu, tümce vurgusu, geçim vurgusu ve ünlem vurgusu başlıkları altında araştırabiliriz.
Kelime Vurgusu: Bu vurguya hece vurgusu da denebilir. Kelimedeki hangi hecenin daha baskın söyleneceğini tanımlar ve bu bireyden şahsa değişmez. Türkçe sözcüklerdeki hece vurgusu genelde son hecede yer alır. Du-rak, hay-van, u-çak sözcüklerinde olduğu gibi vurgular son hecededir.
Fakat ödünlerle dolu olan dilimizde bazı kelimeler de vardır ki vurguyu son hecede taşımazlar. Yer isimleri ve bazı coğrafi adlarda vurgular genelde başta olmak üzere ortada da yer alabilir. Ri-ze sözcüğünde vurgu ri hecesinde, İn-gil-te-re sözcüğünde ise vurgu -te hecesinde bulunmaktadır.
Şayet yer isimlerinde -istan bulunuyorsa vurgu buradadır. Bağ-istan sözcüğünde vurgu -istan’dadır.
Yeniden zarflarda vurgu ilk hecede yer almaktadır. Son-ra, yal-nız…
Ünlem ifade eden kelimelerde yeniden vurgu baştadır. A-ferin! As-lan! Ya-hu! kelimelerinde telaffuz ederken de anlaşılabileceği gibi vurgu başta yer almaktadır.
Dil isimlerinde vurgunun yeri değişebilir. A-rap-ça sözcüğünde vurgu -rap hecesinde yer alır.
Negatiflik ifade eden sözcüklerde şayet kelime geniş zaman ekiyle çekimlenmemişse vurgu -ma,-me ekinden hemen evveldir. Yal-var-mamak, git-memek kelimelerinde olduğu gibi vurgu -var ve git hecelerinde bulunmaktadır.
Çekim eki almış kelimelerde vurgu genelde çekim eki üzerindedir
Sual eki bulunan sözcüklerde vurgu sual ekinden hemen evvelki hecede yer almaktadır. Geldiniz mi? tümcesinde vurgu -niz hecesindedir.
-yor şimdiki zaman eki heceyi kendisinden evvelki hecenin vurgulanmasına neden olur. Ağlıyor sözcüğünde vurgu -lı hecesinde yer alır. Bir değişik hatırlatılması gereken bilgi ise Türkçede en az vurguyu üzerine alan hece orta hecedir.
Grup Vurgusu: Türkçe’de sözcüklerin haricinde birleşik sözcüklerden veya iki kelimeden oluşmuş gruplar vardır. Birden fazla kelime ihtiva eden tümcelerde bazı sözcüklerin heceleri vurguyu üzerine alır. Bu da grup vurgusunu oluşturur. Bu vurgu genelde grubun başında olan sözcükte yer alır. Ahır-ın kapısı, yuvar-lak masa, çar-acele gibi sözcüklerde vurgu -ın, -lak ve çar hecelerindedir.
Öbek Vurgusu: Bu cins vurgularda sözcüğün vurgusu tümce içindeki anlamına göre yer değiştirebilir.
Mesela “talebe” sözcüğünde vurgu başta iken “talebe masası” sözcüğünde vurgu -ci ekine kaymaktadır.
Tümce Vurgusu: Tümcelerde vurgu da dört başlık altında bir araya gelebilir. Eylem tümcelerinde vurgu yükleme en yakın kelimede yer almaktadır.
“Bu kalemi bana babam aldı.” tümcesinde vurgu özne olan babam sözcüğündedir.
Ad Tümcelerinde vurgu: Yüklemi ad olan tümcelerde vurgu yüklemdedir.
“Bu işi üzerine alan bendim.” Tümcesinde vurgun “bendim” kelimesindedir.
Koşul tümcelerinde vurgu: Şart koşul tümcelerinde vurgu koşul kipinde yer alır.
Bu iş yarında kalırsa iş güçleşir, tümcesinde vurgu koşul ekini barındıran kalırsa sözcüğündedir.
Sual tümcelerinde vurgu: Bu cins tümcelerde vurgu şayet sual tümcesi sual sözcüğüyle heyetmişse vurgu sual sözcüğündedir.
“Kimi alacaksınız otomobile?” tümcesinde vurgu “kimi” sözcüğündedir.
Şayet “mı” sual ilgeciyle oluşturulmuş bir sual tümcesiyse bu tümcedeki vurgu “mı,mu,mü,mi..” ilgeçlerinden evveldir.
Sen miydin dün gelen? Bu tümcede vurgu sen sözcüğünde yer alır.
Yazar: Hasan Demirci