Susuzluğunuzu gidermek için bir içecek, örneğin plastik şişede bir içecek satın aldınız, ancak yakınlarda geri dönüşüm olmadığını fark ettiniz. Nasıl davranırsınız?
Boş şişe saklayabilir ya da diğer çöplerle birlikte atılabilirsiniz. Geri dönüşüm konusunda kararlıysanız ikinci seçenek oldukça üzücü olabilir.
Çöp kutusuna bir göz atabilir ve birçok insanın geri dönüştürülebilir malzemelerini zaten oraya koyduğunu görebilirsiniz, bu yüzden şişenizi de eklemeye karar verirsiniz. Ne de olsa yakınlarda geri dönüşüm kutularının olmaması sizin suçunuz değil. Hemen kendinizi çok daha iyi hissedersiniz!
Bu durum size benzer geliyorsa, muhtemelen sosyal psikolojide tanımlanan en büyüleyici fenomenlerden biri olan “bilişsel uyumsuzluk” ile karşılaşmış ve üstesinden gelmişsinizdir.
ABD’li psikologlar Leon Festinger ve James Carlsmith, bazı spekülasyonların ardından 1950’lerde bilişsel uyumsuzluğu ilk kez kanıtlamışlardır.
Katılımcılardan deneyin ilk yarısı boyunca yorucu ve sıkıcı işler yapmaları istenmiştir. Bu işler kasıtlı olarak tatsız hale getirilmiştir.
Festinger ve Carlsmith daha sonra bazı katılımcılara, bir sonraki katılımcıya katıldıkları çalışmadan bahsetmeleri karşılığında 1 ya da 20 dolar alma seçeneği sunmuşlardır.
Daha sonra, çalışmaya katılan herkes -çalışmayı tanıtmaları hiç istenmeyenler de dahil olmak üzere- deneyimleriyle ilgili hiçbir ilgisi yokmuş gibi görünen bir anket doldurdu.
Kontrol grubundaki katılımcıların çalışmayı çok eğlenceli bulmadıkları anlaşılıyor. 20 dolar ödeyen katılımcılar da çalışmayı benzer şekilde değerlendirmiştir. Ancak çalışma, 1 dolar ödeyen katılımcılar için diğer grupların her ikisinden de çok daha eğlenceliydi!
Görünen o ki, karşınızdaki kişiye az önce katlandığınız sıkıcı görevin aslında keyifli ve ilginç olduğunu söylemeniz karşılığında cüzi bir dolar ödeme almak (“karşıt davranış”), katılımcıların sıkıcı göreve ilişkin algılarını değiştirecek kadar psikolojik rahatsızlık ya da bilişsel uyumsuzluk yaşamalarına neden oldu.
Festinger ve Carlsmith tarafından geliştirilen “uyarılmış-uyum paradigması”, sosyal psikologların bilişsel uyumsuzluğu keşfetmek için kullanabilecekleri çeşitli yaklaşımlardan biridir.
Sonraki çalışmalara göre, bilişsel uyumsuzluk yaratmak öznel rahatsızlık hissini artırmakta ve terleyen avuç içlerimizin elektriksel aktivitesinin gösterdiği gibi “uyarılmayı” yükseltmektedir. Örneğin, benimsemediğiniz bir görüşü destekleyen bir makale yazmak zorunda kalmak gibi.
Uyumsuzluğu yüz ifadesiyle ilişkili kas aktivitesiyle ilişkilendiren son çalışmalar, daha sofistike değerlendirme teknikleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çözünürlüğünün beynin belirli bölgelerindeki aktiviteyi arttırdığı keşfedilmiştir.
Neyse ki, bilişsel uyumsuzluğun yol açtığı duygular, onu azaltmaya veya ortadan kaldırmaya çalıştığımızda, gerçekten aç olduğumuzda yiyecek elde etmek için nasıl motive olursak, tipik olarak hızla geçer.
Bilişsel uyumsuzluk nasıl azaltılabilir?
Bilişsel uyumsuzluğu azaltmak için iki temel strateji vardır ve her birinin etkinliği belirli bir eylemin veya inancın sizin için ne kadar önemli olduğuna bağlıdır.
Düşüncenizi değiştirmek: Düşüncelerimizi gerçekten değiştirmek, inançlarımızı değiştirmenin muhtemelen en basit yöntemidir. Örneğin, sağlığınızı iyileştirmek için her hafta üç kez koşmak üzere bir Yeni Yıl kararı alabilirsiniz, ancak bunu yalnızca bir kez başarabilirsiniz. Haftada bir kez egzersiz yapmanın hala bazı avantajları olduğunu düşünürseniz, uyumsuzluğun üstesinden gelebilirsiniz (iyi haber – var).
Davranışınızı değiştirmek: Davranışlarınızı tutumlarınıza uyarlamak, bilişsel uyumsuzluğu ortadan kaldırmak için en zorlu strateji olabilir. Haftada üç kez koşmaya başlamanın biraz zaman alacağına karar verdikten sonra bir strateji oluşturun ve ilerlemeniz hakkında geri bildirim isteyin.
Olumlu bir güç olarak uyumsuzluk
Güçlü bir motivasyon kaynağı olan bilişsel uyumsuzluk, özellikle sağlıklı davranış bağlamında, iyilik için olası bir güç olarak araştırılmıştır.
“İkiyüzlülük indüksiyonu” kavramı bu alandaki en faydalı tekniklerden biridir. Bilişsel uyumsuzluk yaratmak için, insanları bir davranışın erdemlerini beyan etmeye ve daha sonra bu davranışta bulunma konusundaki kendi başarısızlıklarını düşünmeye teşvik ediyoruz.
Örneğin, sigara içen bir kişiden sigara içme alışkanlıklarına ilişkin soruları yanıtlamadan önce sigarayı bırakmanın değerine ilişkin bir açıklama yapması istenebilir.
Kendimize karşı çok sert olmazsak ve eylemlerimizin gerçekleştiği daha geniş bağlamı göz önünde bulundurmaya istekli olursak çok fazla rahatsızlık yaşamayız. Bu tatil sezonunda, her ihtimale karşı mağazalara yeniden kullanılabilir bir su şişesi götürmeyi düşünebilirsiniz.