2014'te Irak'a damga vuran gelişmeler
Ülkede siyasi, ekonomik ve askeri krizlerle çalkantılı bir dönem yaşandı.
Irak'ta, 2014 yılına terör örgütü IŞİD'in saldırıları ve Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) petrolünün Türkiye üzerinden dünya pazarlarına sunulması nedeniyle başlayan kriz ve tartışmalar damgasını vurdu.
IŞİD'in 10 Haziran'da ülkenin en büyük ikinci kenti Musul'u, ardından Enbar ve Selahaddin'de bazı bölgeleri ele geçirmesi, binlerce insanın hayatını kaybedeceği, 2 milyon insanın evinden olacağı olayların başlangıcı oldu. Ülkede siyasi, ekonomik ve askeri krizlerle çalkantılı bir dönem yaşandı.
Eski Başbakan Nuri el-Maliki'nin 2006'da başlayan ve 8 yıl süren iktidarı döneminde yapılan hataların bedeli 2014'te ağır bir şekilde ödendi. Maliki'nin, Sünnileri ve Kürtleri dışlayan politikaları, terör örgütü IŞİD'in kendisine Irak'ta daha fazla destek bulmasına yol açtı.
2013 biterken olayların fitili ateşlendi
Maliki karşıtı protestoların ön saflarında yer alan Sünni milletvekili Ahmet Alvani'nin 28 Aralık 2013'te kardeşi ve 5 koruması öldürülerek, kanlı bir baskınla Erban'daki evinden alınarak hapse atılması, Irak'ın 2014'e olumsuz başlayacağının habercisi olarak kayıtlara geçti.
Cuma namazı sonrası sokak eylemleriyle Maliki yönetimine tepkilerini dile getiren bazı Sünni aşiretler, bu olaydan sonra IŞİD'e destek vermeye başladı. Enbar'ın Ramadi ve Felluce kentlerinde Sünni aşiretler ile Irak ordu güçleri arasında çatışmalar çıktı. Maliki, aşiretleri "terörist" olarak nitelendirerek "ötekileştirme" politikasını sürdürdü. Ayrıca binlerce Sünni, "tartışmalı" yargı kararları sonucu cezaevlerine konuldu.
IŞİD varlığını güçlendirdi
Bu arada IŞİD, Musul çevresinde, Selahaddin ve Enbar'daki varlığını her geçen gün güçlendirdi. Irak ordusu, IŞİD'e geniş çaplı operasyonlar düzenlese de istediği sonucu alamadı. Başta başkent Bağdat olmak üzere özellikle Şii nüfusun çoğunlukta olduğu bölgelerde çok sayıda intihar saldırısı düzenlendi. Bu saldırılarda yüzlerce insan hayatını kaybetti. IŞİD tehdidine karşı ülkedeki Sünni ve Kürt siyasilerin uyarılarına rağmen Maliki, aşiretleri terörize ederek dışlama politikasını sürdürdü.
Genel seçimler terör olaylarının gölgesinde yapıldı
Irak'taki genel seçimler, terör olaylarının gölgesinde 30 Nisan'da yapıldı. Şiilerin geniş desteğini alan Maliki'nin Kanun Devleti Koalisyonu 93 milletvekili çıkararak seçim birincisi olurken Sünni partilerin, bir önceki seçime göre sandalye kaybetmesi dikkati çekti. Maliki, seçim sonrası aldığı başarılı sonucu öne sürerek, hükümeti kurma görevinin kendisine verilmesi gerektiğini savunan açıklamalar yaparken Kürtler ve Sünniler, Maliki'yi istemediklerini beyan ettiler.
IŞİD Musul'u aldı
Yeni hükümetle ilgili tartışmalar ve siyasi istikrarsızlık sürerken terör örgütü IŞİD, Irak ordusunun çekilmesi üzerine 10 Haziran'da Musul ilini ele geçirdi. Örgüt, 16 Haziran'da Irak'ın en büyük ilçesi Telafer'i, ardından Ramadi ve Felluce'nin bir kısmını, Tikrit, Hit ve Beyci illerinin merkezini kontrolüne aldı. Örgütün kontrol ettiği alanın Irak topraklarının yüzde 40'ı olduğu belirtildi. Bu arada IŞİD lideri Bağdadi, 30 Haziran'da "halife" ilan edildi ve örgütün adı "İslam devleti" olarak değiştirildi.
Cihat çağrısı
Irak'ta Şiiler tarafından "dini merci" kabul edilen Ayetullah Ali Sistani, IŞİD'e karşı "cihat" çağrısında bulundu. Güçlü Şii otoritelerden Mukteda el-Sadr da taraftarlarına IŞİD'le savaş için silahlanma emri verdi. Bunun üzerine yüzbinlerce Şii silahlanarak, Irak ordusu çatısı altında IŞİD'le çatışmalara girdi. Ancak Şii milislerin, intikam almak adına Sünnilere yönelik toplu infazlar gerçekleştirmesi tepkilere neden oldu.
Katliamlar ve göç dalgası
IŞİD, bir yandan ilerlemesini sürdürürken diğer taraftan Irak hükümetine bağlı asker, polis ve Şiilere yönelik katliamlar gerçekleştirdi. Örgütün, sosyal medyada yayımladığı katliam görüntüleri dünya kamuoyunu şoke etti.
Birleşmiş Milletler'in (BM) açıkladığı rakamlara göre 2014'ün ilk 8 ayında IŞİD'in, Irak'ta neden olduğu şiddet olaylarında en az 24 bin insan hayatını kaybetti. Direkt IŞİD saldırılarında ölenlerin 8 bin 500 kişi olduğu tahmin ediliyor. Ancak son 4 ayda meydana gelen şiddet olayları, toplu infazlar ve kayıplar hesaplandığında ölü sayısının çok daha yüksek olduğu belirtiliyor.
Irak'ta IŞİD'in yarattığı şiddet ortamı nedeniyle BM'ye göre ülke içinde evini terkedenlerin sayısı 1 milyon 800 bine yükseldi. Bunların 800 bini kuzeydeki Kürt bölgesine sığındı. Şiiler çoğunlukla Bağdat, Kerbela ve Necef'e gitti. Irak ordusu ölen asker sayısını açıklamadı. Ancak Peşmerge Bakanlığı, IŞİD'in Musul'u ele geçirdiği 10 Haziran'dan bu yana örgütle mücadelede 727 Kürt güvenlik mensubunun hayatını kaybettiğini duyurdu.
IŞİD'in durdurulması
Terör örgütü IŞİD, 3 Ağustos'ta Musul'a bağlı Yezidi nüfusun çoğunlukta olduğu Şengal ilçesine saldırmakla Kürtlere karşı da savaş başlattı. Peşmergenin çekilmesi sonucu Şengal'i ve Ninova'da Hristiyan nüfusun yaşadığı bölgeleri ele geçiren IŞİD, daha sonra Erbil'e 45 kilometre mesafedeki Mahmur ilçesine yöneldi. Mahmur'un düşmesi Erbil'in de IŞİD'e açık hedef olması anlamına geliyordu. Bu nedenle ABD, savaş uçaklarıyla Mahmur'a konuşlanan IŞİD hedeflerini bombaladı. Bu tarihten sonra Kanada, Fransa, İngiltere gibi diğer Batı ülkelerinin de hava saldırılarına dahil olması üzerine IŞİD'in, Irak'taki ilerleyişi durduruldu. İran da IŞİD'le mücadelede Irak'a sahada destek veren en aktif ülkeler arasında yer aldı.
Yezidilerin "ölüm yürüyüşü"
Irak'ta IŞİD'in neden olduğu trajedi daha çok Şengal Dağı'na sığınan Yezidilerin, "ölüm yolculuğu" olarak adlandırılan kaçışlarıyla dünyanın dikkatini çekti. Yaklaşık bir hafta Şengal Dağı'nda mahsur kalan Yezidiler, daha sonra güvenli kara konvoyunun açılmasıyla çocuk, kadın, yaşlı, erkek Suriye sınırı üzerinden Irak'ın Duhok kentine sığınmıştı. Örgütün yakaladığı Yezidi erkekleri öldürdüğü, çok sayıda Yezidi kadını da kaçırdığı belirtildi. Dini inanışları ve gelenekleriyle Irak'ın diğer halklarından ayrılan Yezidilerin başına gelenler nedeniyle IŞİD karşıtı koalisyon güçlendi ve daha fazla ülke, IŞİD'le mücadeleye destek verdi.
Savaşın mağdur halkı: Türkmenler
IŞİD'in saldırılarından en çok etkilenen bir başka halk da Türkmenler oldu. Telafer'i terkeden yaklaşık 200 bin Türkmen, kaçış yollarında ve insani şartları iyi olmayan çadır kamplarda yaşam mücadelesi veriyor. Türkmenlerin arada kalması üzerine Irak Türkmen Cephesi Başkanı Erşed Salihi, Türkmenlerin de kendi silahlı gücünü kurması gerektiğini gündeme getirdi. Salihi, bu taleplerini Irak Başbakanı İbadi'ye ilettiklerini bildirmişti.
Siyasi krizin aşılması
Askeri kanatta IŞİD'i durdurmaya yönelik çalışmalar devam ederken siyasi istikrarın sağlanması için Şii, Sünni ve Kürtler, daha yapıcı adımlar atmaya başladı. IŞİD saldırılarının durdurulması için Sünniler ve Kürtler, daha önce çekildikleri Ulusal Parlamento toplantılarına katılma kararı aldı.
Irak'ta 2003'te taraflar arasında mutabakata varılan resmi olmayan anlaşmaya göre Cumhurbaşkanlığı makamı Kürtlere, Meclis Başkanlığı Sünnilere, Başbakanlık Şiilere veriliyor. Yaşanan istikrarsızlığın sona erdirilmesi için söz konusu anlaşma uygulandı.
Sünnilerin adayı Selim el-Cuburi, 15 Temmuz'da Irak Parlamentosu başkanı seçildi. Kürtlerin adayı Fuat Mahsum, 24 Temmuz'da Irak Parlamentosu'nda yapılan seçimle Irak Cumhurbaşkanlığı makamına getirildi.
Ancak Maliki'nin üçüncü dönem başbakanlıkta ısrar etmesi nedeniyle yeni hükümeti kurma süreci uzadı. Irak Cumhurbaşkanı Mahsum'un yeni hükümeti kurma görevini Haydar El-İbadi'ye vermesi ve ABD ve İran'ın da bu isme destek vermesi üzerine hükümet krizi de aşıldı ve Başbakan İbadi, 8 Eylül'de yeni hükümeti kurdu. Şii, Sünni ve Kürtler ile azınlıkların içerisinde yer aldığı geniş katılımlı koalisyon hükümeti, IŞİD'le mücadele için iş başı yaptı.
Bağdat-Erbil ilişkileri gerildi
2014, Bağdat ile Erbil ilişkilerinin gerildiği, karşılıklı restleşmelerin yaşandığı bir yıl oldu. Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'nin (IKBY) 1 Ocak'tan itibaren boru hattıyla Türkiye'ye petrol sevkıyatına başlaması ve ardından 22 Mayıs'ta petrol satışına start vermesi, Bağdat-Erbil ilişkilerini gerdi. Maliki yönetimi, Şubat ayından itibaren Kürtlerin bütçedeki payını keserek tepkisini ortaya koydu. Bağdat hükümeti, ayrıca petrolün satışını durdurmak için uluslararası mahkemeler nezdinde davalar açtı. Petrol ihracı ve bütçe sorunu, Bağdat-Erbil ilişkilerini kopma noktasına getirdi. IKBY Başkanı Mesut Barzani, referandumla bağımsızlığa gitme tehdidinde bulunurken Maliki, Kürtlere yönelik sert açıklamalarını sürdürdü.
Kürt bölgesinde ekonomik kriz
Bu arada Bağdat'ın bütçesini kestiği Kürt bölgesinde ekonomik kriz başladı. IKBY hükümeti, memur, Peşmerge ve polis maaşlarını aylarca ödeyemedi ya da eksik ödedi. IŞİD'in saldırıları, Irak'ta olduğu gibi Kürt bölgesinde de ekonomik krizin derinleşmesine neden oldu. Kürtler, Başbakan İbadi hükümetine katılarak yeni dönemde daha yapıcı bir siyaset izlemek istediklerinin mesajını verdiler. Irak'ın yeni Petrol Bakanı Adil Abdülmehdi de petrol sorununu çözmek için olumlu adımlar attı. Uzun süren müzakereler ve heyetler arası görüşmelerin ardından Bağdat ile Erbil 13 Kasım'da petrol ihracı ve bütçe paylaşımında anlaştı.
Ordu birliklerinin ilerlemesi
Bağdat ile Erbil'in anlaşmaya varması IŞİD'le mücadeleyi güçlendirdi. Irak ordu birlikleri ve Peşmerge güçleri, ortak operasyonla Diyala'nın Celawle kasabası ile Sadiye nahiyesini kurtardı. Selahaddin ilinin Amirli nahiyesi üzerinde iki ay devam eden IŞİD kuşatması kırıldı. Tuzhurmatu ve Tazehurmatu çevresindeki IŞİD militanları temizlendi, Kerkük-Bağdat yolu yeniden ulaşıma açıldı. Ayrıca Irak ordusu Beyci ve Ramadi illerini kurtarırken, Peşmerge, Musul'un batısında Zummar nahiyesi ve Şengal ilçesini kontrolüne aldı. Yine bu bölgede 100'ü aşkın köy ele geçirildi. Musul Barajı çevresindeki IŞİD ablukası kaldırıldı.
Operasyonlar sürüyor
Karadan ortak operasyonlar ve ABD öncülüğündeki koalisyon ülkelerinin hava desteğiyle IŞİD, birçok bölgede geriletildi. Bazı emir ve üst komutanları öldürülen, lideri Ebubekir el-Bağdadi'nin de yaralandığı ifade edilen IŞİD'i Musul, Telafer, Felluce, Ramadi, Tikrit ve Hit kentlerinden çıkarmak için ordu güçlerinin operasyonları sürüyor.
Irak'a üst düzey ziyaretler
IŞİD'in Irak'ta etkinliğini artırması ve zengin petrol bölgelerini ele geçirmesi nedeniyle ABD ve Batı ülkeleri, Suriye'nin aksine Irak'ta çok hızlı hareket etti. Yıl boyunca ABD ve Avrupa ülkelerinden Bağdat ve Erbil'e cumhurbaşkanı, başbakan ve bakan statüsünde üst düzey ziyaretler gerçekleştirildi. IŞİD'le mücadele için savaş uçaklarıyla hava desteğinin yanı sıra Irak ordusu ve Peşmergeyi eğitecek askeri danışmanlar, bölgeye gönderildi. Ayrıca silah ve insani yardımlar yapıldı. Söz konusu ziyaretler ve destek devam ediyor. Başbakan Ahmet Davutoğlu da 20-21 Kasım'da Bağdat ve Erbil'i ziyaret ederek, Irak devlet adamlarıyla bir araya geldi. Irak Başbakanı Haydar el-İbadi de 25 Aralık'ta Ankara'ya gelerek Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Başbakan Ahmet Davutoğlu ile görüştü.
Irak'ta yaşanan kriz Türkiye'yi de etkiledi
Terör örgütü IŞİD, Irak'ta çalışan Türk vatandaşları için de potansiyel bir tehdit oldu. Terör tehdidi nedeniyle yüzlerce Türk firması ve yaklaşık 10 bin Türk işçi, Irak'ı terketmek zorunda kaldı. Türkiye vatandaşı 32 tır şoförü, 10 Haziran'da IŞİD militanlarınca kaçırıldıktan sonra 3 Temmuz'da serbest bırakıldı. 11 Haziran'da IŞİD tarafından alıkonulan Türkiye Musul Başkonsolosluğunun 49 çalışanı, Milli İstihbarat Teşkilatı'nın (MİT), 4 ay süren operasyonu sonucu 20 Eylül sabahı Suriye'den Türkiye'ye getirildi.
Türkiye, Irak'ta yaşanan göç dalgasından da etkilendi. Şiddet olaylarının tırmanması nedeniyle 19 bin 365 Yezidi, Türkiye'ye sığındı. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Türk Kızılayı ve diğer yardım kuruluşlarının sahadaki çalışmalarıyla açıkta kalan ailelere acil yardım malzemeleri ulaştırıldı. AFAD koordinasyonunda haziran ayından itibaren Irak'a toplam 626 tır dolusu gıda, su, ilaç, tıbbi araç-gereç, hijyen malzemesi ile çadır, konteyner ve altyapı malzemesinden oluşan insani yardımlar gönderildi.
(AA)