

Reyhan Tutumlu


Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri ve Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış I-II-III kitaplarıyla Türkiyede edebiyat kuramları konusundaki çalışmaların başlamasına ve nesnel eleştirinin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Moranın daha önce çeşitli dergi ve gazetelerde yer alan on bir makalesi, kendisiyle yapılan beş röportaj ve katıldığı iki soruşturma Seval Şahin Gümüş tarafından derlenerek Edebiyat Üzerine (İletişim Yayınları, 2004) adıyla yayımlandı. Edebiyat Üzerine, adının çağrışımının ötesinde edebiyat dışındaki tarih, siyaset bilimi gibi alanlarla da ilgilenenlerin yararlanabileceği ve merakla okuyabileceği bir kitap.
Berna Moranın Hobbesun Leviathan adlı yapıtından hareket ederek onun parlamento ve hükümdar hakkındaki düşüncelerini incelediği "Hobbesun Siyasi Felsefesinde İsyan Hakkı" başlıklı ilk yazısı 1947 yılında Garp Filolojileri Dergisinde yayımlanmıştır. Daha sonraki yapıtlarında da bulunan eleştirel bakış açısı, fikirlerini alıntılarla destekleyerek savunma ve yaptığı alıntıların kaynaklarını belirtme konusundaki özeni bu ilk yazısında da görülür.
Edebiyat Üzerinedeki makalelerin çoğunluğu İngiliz edebiyatında ve basınında Türklerin nasıl anlatıldığı konusuna yoğunlaşır. Bu yazıların ilki olanSir Thomas Browneun Türkler İle İlgili Okumalarında Moran, Sir Thomasın yazılarına ve mektuplarına odaklanarak 16. ve 17. yüzyıllarda Batının Türklerin yaşayışını, dinini ve siyasi yapısını nasıl gördüğünü ortaya koymaya çalışır. Irene Hikâyesi ve Dr. Johnsonın Kaynakları adlı makalede ise, esir alınan Yunan kızı Irene ile Fatih Sultan Mehmed arasındaki aşkın anlatıldığı hikâyenin Dr. Johnson tarafından yazılan versiyonunu ve bunun kaynaklarını inceler. İngiliz Edebiyatında Fatih Sultan Mehmed Hakkında Piyesler başlıklı yazıda yine bu konu çerçevesinde 1594 ile 1749 yılları arasında yazılan altı piyesi karşılaştırarak benzerliklerini ve farklılıklarını belirtir. Bu kitaptaki dikkat çekici çalışmalardan biri deİlk İngiliz Gazetelerinde Türkiye Haberleri adlı makaledir. Moran, İngiliz gazetelerinde 1620-1642 yılları arasında yer alan haberleri üç gruba ayırarak inceler. Özenli bir arşiv çalışmasının ürünü olan bu yazı, o dönemde İngilteredeki Türk imajının nasıl olduğunu sergiler.
Bu kitapta, Türk edebiyatıyla ilgili olarakOrhan Velinin Yol Türkülerinde Ton Değişiklikleri, Batı Dillerine Çevrilen İlk İki Türk Şiiri veAkşit Göktürkün Okuma Uğraşı başlıklı üç yazı yer almaktadır. Moranın 1960 yılında Yeni Ufuklarda yayımlanan Orhan VelininYol Türküleri adlı şiirini incelediği yazısı, onun Türk şiiri üzerine tespit edilen tek makalesidir (Gümüş 12). Ayrıca Moranın belirttiğine göre, İngiliz edebiyatı disiplini içinde öğrendiklerini Türk edebiyatına uyguladığı ilk yazısıdır (165-66). Moran, Batı Dillerine Çevrilen İlk İki Türk Şiiri makalesinde Türkçeden Batı dillerine çevrilmiş olan ilk iki şiiri gün yüzüne çıkararak edebiyat tarihi açısından değerli bir saptamada bulunur. Batının tanıdığı ilk Türk şiiri, Bartalomeus Georgievitzin La Maniere et Ceremonies Des Turcs (Türklerin Seramonileri ve Tavırları) adlı yapıtında yer alan bir halk şiiridir. Kitap 1544 yılında Fransızca, Almanca ve Latince olarak üç dilde birden basılmıştır (130) ve 30 yıl sonra da İngilizceye çevrilmiştir. Berna Moranın ortaya çıkardığı ikinci Türk şiiri de Eflakî Dedeye ait olduğu söylenen bir manzumedir. Bu şiiri Fransızcaya Du Loir, Fransızcadan İngilizceye ise Sir Thomas Browne çevirmiştir.
Edebiyat Üzerine kitabının ikinci bölümünde Mürşit Balabanlar, Murat Belge, Doğan Hızlan, Zeynep Karabey, Mustafa Koç ve Seyyit Nezirin, Berna Moranla yaptığı soruşturma ve röportajlar yer alır. Moran, bu yazılarda, daha önceki kitaplarında nasıl bir yöntem kullandığı, eleştiri anlayışı, eleştirinin görevinin ne olduğu ve Türk eleştirisinin eksik yönleri hakkındaki sorulara yanıtlar arar ve bazı Türk romanlarıyla ilgili önemli tespitlerde bulunur.
Türk romanı üzerine yazdığı yazılarla bilinen Berna Moranın Edebiyat Üzerine kitabında daha çok İngiliz edebiyatı hakkındaki yazıları yer alıyor. Türkiyede nesnel eleştirinin öncülerinden biri olan Moranın buyeni makalelerini okumak heyecan veriyor.
Kaynaklar
Gümüş, Seval Şahin. "Giriş". Edebiyat Üzerine. Berna Moran. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004. 9-13.
Moran, BernaEdebiyat Üzerine. Haz. Seval Şahin Gümüş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
|firstname.lastname@example.org|