Ahlaki Kararları Nasıl Veriyoruz? "Ya Herkes Aynısını Yapsaydı" Sorusu ve Evrenselleştirme Kavramı, Ahlakın Kökenini Açıklayabilir mi?
Çeviri İçerik Nedir?
Bu yazı, SciTechDaily isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Özet
Massachussetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) ve Harvard Üniversitesinden araştırmacılar, insanların belli durumlarda ahlaki kararlar vermek için evrenselleştirme (universalization) diye bilinen bir akıl yürütme yöntemini kullandıklarını ileri sürdü. Bu strateji en etkili şekilde, "eşik problemleri" denen sosyal ikilemlerde kullanılabilmektedir. Eşik problemleri, herkesin ya da çok sayıda insanın belirli bir davranışı gerçekleştirmesinin zarar oluşturabileceği durumlardır.
Bu haber 3 ay öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.
Bazı durumlarda "Herkes aynı şeyi yapsaydı ne olurdu?" diye sormak, bir davranışın doğru olup olmadığına karar vermek için kullanılan yaygın bir yöntemdir: Trene bineceğinizi ve bilet parası ödememek için turnikeden atlamaya karar verdiğinizi hayal edin. Ödemediğiniz bilet parası, muhtemelen şehrinizdeki ulaşım sisteminin mali refahını büyük bir ölçüde etkilemeyecektir. Şimdi ise kendinize "Ya herkes aynısını yapsaydı?" diye sorun. Cevabınız büyük olasılıkla "Ulaşım sistemi iflas ederdi ve bir daha kimse trene binemezdi." olacaktır.
Ahlak felsefesi düşünürleri, uzun zamandan beri evrenselleştirme olarak bilinen bu akıl yürütme yönteminin ahlaki kararlar vermek için en iyi yol olduğuna inanıyorlar. Peki sıradan insanlar böyle bir ahlaki karar mekanizmasını günlük yaşamlarında kullanıyor mu?
MIT ve Harvard Üniversitesi'nden araştırmacılar, birkaç yüz kişiden oluşan bir deneyde insanların evrenselleştirme yöntemini "eşik problemleri" denen belli durumlarda kullandıklarını doğruladı.[1] Eşik problemleri, herkesin ya da çok sayıda insanın belirli bir davranışı gerçekleştirmesi durumunda zararın ortaya çıkabileceği sosyal ikilemlerdir.
Araştırmacılar, insanların vermeleri muhtemel kararları nicel olarak tahmin eden matematiksel bir model tasarladılar. Ayrıca ilk defa, çocukların en az dört yaşından beri doğruyla yanlışı ayırt etmek için bu tür bir akıl yürütme yöntemini kullanabildiklerini gösterdiler. MIT ve Harvard'da doktora sonrası araştırmacı olan, makalenin baş yazarı Sydney Levine şöyle diyor:
Bu mekanizma, topluluğumuzda sürdürülebilir olan davranışların neler olduğunu kendiliğinden anlayabileceğimiz bir yol gibi görünüyor.
Ahlaki Muhakeme
Evrenselleştirme konsepti, en az 1700'lerden beri felsefi teorilere dahil edilmiştir. Sonuç odaklı akıl yürütme ve kural odaklı akıl yürütmeyle birlikte evrenselleştirme, filozofların ahlaki kararlar vermek için kullanıldığına inandıkları birkaç stratejiden biridir. Ne yazık ki günümüze kadar evrenselleştirme hakkında çok az psikolojik çalışma yapılmıştır ve bu stratejinin ne sıklıkla ve hangi durumlarda kullanıldığıyla ilgili birçok soru bulunmaktadır.
Bu soruları cevaplamak amacıyla MIT/Harvard ekibi; katılımcılardan, çok fazla insan aynı davranışı sergilediği zaman zarar oluşabilecek durumlarda alınan kararları ahlaki açıdan değerlendirmelerini istedi. Varsayımsal senaryoların birinde, John isimli bir balıkçı daha çok balık yakalamasını sağlayacak yeni ve daha verimli bir oltayı kullanıp kullanmamaya karar vermeye çalışıyordu. Tek bir sorun vardı: Eğer köydeki her balıkçı oltayı kullanmaya başlarsa, bir süre sonra gölde hiç balık kalmayacaktı.
Araştırmacılar, birçok deneğin John'un davranışlarını değerlendirmek için evrenselleştirmeyi kullandıklarını keşfettiler. Deneklerin yargıları, yeni oltayı kaç kişinin kullanmak istediği ve oltayı kullandığında kötü bir sonuç ortaya çıkmasını tetikleyecek kişi sayısı gibi çeşitli etkenlere bağlıydı.
Araştırmacılar, bu etkenlerin etkilerini oradan kaldırmak için senaryonun birkaç farklı versiyonunu oluşturdular. Başka kimsenin yeni oltayı kullanmak istemediği bir senaryoda, çoğu katılımcı John'un oltayı kullanmasının uygun olduğunu düşünüyordu. Diğer köylülerin oltayı kullanmak istediği fakat kullanmamayı seçtikleri farklı bir senaryoda ise John'un oltayı kullanması ahlaki açıdan yanlış bulunuyordu.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Ayrıca araştırmacılar bu verilerle, eylemi gerçekleştirmek isteyen insan sayısı ve eylemi gerçekleştirdiğinde zarar meydana gelecek insan sayısı gibi farklı etkenlerin karar verirken nasıl göz önüne alındığını açıklayan matematiksel bir model hazırladılar. Model, bu etkenlerle birlikte insanların yargılarının nasıl değiştiğini doğru bir şekilde hesaplayabiliyor.
Deneyin son evresinde araştırmacılar, 4 ila 11 yaş arasındaki çocukların yargılarını test etmek için senaryolar oluşturdular. Hikayelerin birinde, bir çocuk parktan aldığı bir taşı koleksiyonuna eklemek istiyordu. Deneye katılan çocuklara bunun doğru olup olmadığı, tek bir çocuğun taş toplamak istediği ve çocukların çoğunun taş toplamak istediği iki farklı koşul altında soruldu.
Araştırmacılar; herkesin taş toplamak istediği durumda çocukların bunu yanlış, tek bir çocuğun taş toplamak istediği durumda ise hoş görülebilir bulduklarını keşfettiler. Ancak çocuklar, bu kararları neye göre verdiklerini açıklayamadılar. Levine şöyle anlatıyor:
İşin ilginç tarafı, dikkatlice kontrol edilen bu kontrastı kurduğunuzda çocukların açıkça ifade edememelerine rağmen bu hesaplamayı kullandıklarını keşfettik. Bilişleri üzerinde bir iç gözlem yapamasalar ve neyi nasıl yaptıklarını bilmeseler de bu mekanizmayı kullanıyorlar.
Gelecekteki çalışmalarda araştırmacılar, bu tip bir akıl yürütme yöntemini kullanma yeteneğinin çocuklarda nasıl ve ne zaman geliştiğini keşfetmeyi umuyorlar.
Kolektif Eylem
Gerçek hayatta evrenselleştirmenin karar vermek için kullanılabileceği birçok olay yaşanır ancak stratejiyi kullanmak, bu durumları halihazırda yöneten kurallar olduğundan şart değildir. Levine şöyle açıklıyor:
Dünyamızda evrenselleştirme yerine devlet düzenlemesiyle çözülen birçok kolektif eylem sorunu bulunuyor. Akıl yürütmeleri için insanlara güvenmek yerine bilet parası ödemeden otobüse binmeyi yasaklıyoruz.
Yine de evrenselleştirme aniden ortaya çıkan, henüz devletin bir düzenleme ya da kural getirmediği durumlarda kullanışlı olabilir. Örneğin; Covid-19 salgınının başında, maske takma zorunluluğu gelmeden önce maske takmaya başlayan insanlar kendilerine "Hiç kimse maske takmazsa ne olur?" diye sormuş olabilirler.
Şimdi ise araştırmacılar, iklim değişikliğiyle savaşmak gibi bazı durumlarda uygulanabilir olmasına rağmen insanların evrenselleştirmeyi neden kullanmadıklarını bulmayı umuyorlar. Levine'a göre olası açıklamalardan biri, insanların belirli eylemlerden kaynaklanabilecek potansiyel zararlar hakkında yeterince bilgi sahibi olmamaları olabilir.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Evrimleşme sürecinde neden insana benzer bilinçlı düzeyde ikinci bir tür evrimleşmemiştir?
- Kara delikler x ekseninde mi yoksa y ekseninde mi çekim etkisi oluştururlar?
- Kuantum dolanıklığının ışık hızından hızlı olduğu nasıl kanıtlandı?
- 5
- 3
- 3
- 3
- 2
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/05/2021 05:06:47 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9970
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> Psikoloji> Davranış Analizi
- Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> Psikoloji> Bilişsel (Kognitif) Psikoloji
- Bilim Ağacı> Beşeri Bilimler> Felsefe> Etik (Ahlak Felsefesi)> Metaetik> Ahlaki Mantıklama
- Bilim Ağacı> Beşeri Bilimler> İletişim> Gazetecilik (Habercilik)> Bilim Haberciliği
- Ahlak Deney Psikoloji Bilim Haber Habercilik Akıl Karar Araştırmacılar
This work is an exact translation of the article originally published in SciTechDaily. Evrim Ağacı is a popular science organization which seeks to increase scientific awareness and knowledge in Turkey, and this translation is a part of those efforts. If you are the author/owner of this article and if you choose it to be taken down, please contact us and we will immediately remove your content. Thank you for your cooperation and understanding.