ARİF SAĞ’IN FAZIL SAY’IN DOĞUM GÜNÜNDE NE İŞİ VAR?
2010 dünyada ünlü besteci Chopin’in doğumunun 200’üncü yılı olarak kutlanıyor. Andre Gide’in yazdığı gibi, “dünyada en fazla çalındığı halde en az anlaşılan” Chopin’le ilgili kitaplar çıkarılmaya; konserler verilmeye; belgeseller yayınlanmaya başladı. Fakat bu etkinliklerde sanki Chopin’in siyasi kimliği unutturulmak isteniyor. Oysa Chopin, devrim çağının (1789–1848) sanatçısıydı. Diyeceksiniz ki, Arif Sağ’ın Fazıl Say’ın doğum gününe gitmesiyle Chopin’in ne ilgisi var? Çok var…
Müzik tarihçisi Amerikalı yazar Sidney Finkelstein, Chopin hakkında şunu söylüyor:
“Müziğinin kaynaklarından yararlanışı, onun vatanseverliğini açıkça haykırışına ve ulusal özgürlük çağrısına bağlıdır. Pek çok yapıtında var olan keder duygusu bile, salt kişisel bir keder değil; bir ulusun çektiği acının bilincidir. Chopin ile müzik, ilk kez, özgürlüğü uğrunda savaşım veren, ezilen bir ulusun anlatımı haline gelir.”
Sempatizan Chopin
Yıl: 1827. Yer: Polonya/Varşova.
Fryderyk Chopin onyedi yaşında konservatuar öğrencisiydi.
Okul arkadaşı Y. Fontana ve e şair arkadaşı S. Vitvitski ile sık sık “Delik” adlı kahveye gidiyordu. Burası, ülkelerini Rus işgalinden kurtarmak isteyen “Yurtseverler Derneği” ve “Özgür Polonyalılar Birliği” adlı örgüt sempatizanlarının buluştuğu bir yerdi.
Chopin bu sohbetlerde, bir süre hapis yatmış ama özgürlük düşüncesinden vazgeçmemiş gazeteci M. Mohnatski’nin sözlerinden çok etkileniyordu.
Mohnatski de Chopin gibi piyanoda çalıyordu.
Piyano o yıllarda modaydı.
1789 Fransız Devrimi, Avrupa’nın sadece siyasi-ticari değil, toplumsal hayatını da değiştiriyor; aristokrasinin yerini alan burjuvalar, kendi müziklerini yaratıyordu. Ünlü sosyolog Max Weber’e göre “piyano burjuvazinin çalgısıydı.”
Piyanoyla halk konserleri veriliyordu.
Genç Chopin sadece siyasi olarak devrimci değildi; müziğinde de devrimciydi. Yapıtlarında Polonya’nın yerel motiflerine yer veriyordu. Aristokrat kültüre karşı kendi ülkesi Polonya’nın mazurkalarını, polonezlerini yaratıcı biçimde kullanıyordu.
Ancak zorlanıyordu. Çobanların, aç insanların değil; prenseslerin hikayelerinin müziğini yapması isteniyordu ondan. Direniyordu.
Direniş ruhunu babasından almıştı.
Chopin’in babası Nicolas Chopin, Ruslar’a karşı 1793’te ayaklanan yüz elli bin Polonyalı’dan biriydi. Üstelik Fransa doğumluydu. Ama kalbi, karnını doyurduğu Polonya için atıyordu. Ülke sevgisi o kadar artmıştı ki zamanla Nicolas adını Mikolaj yapmıştı.
Chopin’in annesi Justyna Copin ise Polonyalı’ydı.
Chopin kendine hep Polonyalı saydı…
1789–1848: Devrimler çağı
Chopin devrimler çağının insanıydı.
Özgürlüğe aşıktı; babasının yolundan yürümek istiyor; Polonya’yı özgürleştirmek istiyordu.
Diğer yanda:
Müzik konusunda olağanüstü yetenekliydi. Sekiz yaşında piyanoda ilk bestesini yapmıştı. Deha olarak görülüyordu. Polonya’nın iftarıydı; dünyanın gelmiş geçmiş en önemli piyano müziği bestecilerinden biri olacağına inanıyorlardı.
Buna en çok inananların başında da Chopin’in babası, Fransızca öğretmeni Mikolaj Chopin ve annesi Justyna Chopin geliyordu. Chopin’i ilk “keşfeden” ona piyano çalmayı öğreten annesiydi.
Chopinler konservatuarı bitiren oğullarının Avrupa’ya gitmesini istiyorlardı.
Chopin kararsızdı.
İki nedeni vardı:
Birincisi; konservatuarın en güzel kızı K. Gladkowska’ya olan platonik aşkıydı.
İkincisi; çok yakında başlayacak büyük ayaklanmanın içinde olup Polonya’yı esaretten kurtarmak istiyordu.
Ancak babası oğlunu bir an önce Viyana’ya göndermek için pasaport çıkardı.
Chopin bu durumu “arkadaşlarına üzüntüyle açıkladı. Hiç de beklemediği bir tepki aldı. Arkadaşları babasına hak verdi. O bir dehaydı ve tutsak Polonya’yı yaptığı bestelerle, konserlerle dünyaya anlatmalıydı.
Devrim Etüdleri
Chopin 22 Kasım 1930’da Viyana’ya vardı.
Bir hafta sonra Varşova’da büyük bir ayaklanma başladı. Köylüler Çar’ın kardeşi Prens Konstantin’in sarayı Belweder’e saldırdı.
Chopin haberi alınca hemen Polonya’ya dönmek istedi. Bilet bulamadı. Üç gün daha beklemesi gerekiyordu.
Bu arada yakın arkadaşı T. Woyciechowski, Chopin’i bu kararından vazgeçirmeye çalıştı. Kentteki yakın dostlarından Dr. Malfatti de gitmesine karşıydı. Aynı sözü söylüyorlardı; sanatçılar dünya vatandaşıdır.
Babasından gelen mektup Chopin’in kararını etkiledi. Babası kariyerini tehlikeye atmasını istemiyordu.
Chopin gitmedi.
“Devrim Etüdü”nü besteledi…
Ve Polonya’da bir ayaklanma daha kanla bastırıldı.
(Polonya’daki ayaklanmalar tarihi sürecinde, onlarca Polonyalı subay Osmanlı’ya sığındı. Nazım Hikmet’in dedesi Mustafa Celaleddin Paşa -Yüzbaşı Konstantin Polkozic Borzecki bunlardan sadece biriydi.)
Chopin’in Polonezköy’le ilgisi
Polonya’nın bağımsızlığına kavuşamaması Chopin’in moralini çok bozdu. Buna Viyanalıların Polonyalıları küçümser davranışları da eklenince Paris’e gitti.
Paris, militan bir eğilim olarak doğan romantizmin kalesiydi. 1830 Devrimi’nin rüzgarı esiyordu sokaklarında.
Sokaklarında; Victor Hugo, Balzac, Lamartine, Chateaubriand, Heine, gibi yazarlar, şairler; Ingres, Delacroix gibi ressamlar; Meyerbeer, G.Rossini, Bellini gibi besteciler vardı.
Chopin kısa sürede Paris’teki sanatçılarla tanıştı. Kendisi gibi Paris’e gelen yaşıtı müzik dahileri Alman Mendelssohn ve Macar Franz Liszt ile yakın arkadaş oldu.
Polonya’dan kaçıp Paris’e sığınan “Delik” kahvedeki yoldaşları başta Mohnatski ve Vitvitski olmak üzere siyasi mültecilerle dostluğunu devam ettirdi.
Chopin’in yakın dostlarından biri de Paris’teki mültecilerin önderliğini yapan Prens Adam Czartoryski idi.
Polonyalı mültecilerin sohbet konuları hep Polonya’nın geleceği üzerineydi. Adam Czartoryski silahlı ayaklanmayla sonuca gidilmeyeceğini savunanlardandı. Osmanlı himayesinde bir “prenslik” kurma düşü bile vardı. Hatta bu nedenle 1842’de İstanbul Polonezköy’ü kurdu. Polonezköy’ün ilk adı kurucusundan dolayı “Adampol” idi!
Polonyalılar için İstanbul, sürgündeki ikinci merkezleriydi.
Chopin’in yolunda bir Türk
Bir sanatçı döneminin olaylarından nasıl etkilenmez?
Chopin yaşadığı dönemin siyasal gelişmelerinin dışında tutulabilir mi?
Bugün 1789 Fransız İhtilali’ni, 1848 Devrimi unutturmak isteyenler benzer oyunu nasıl Beethoven ve Mozart vd. için yapıyorsa Chopin için de yapıyorlar.
Öyle ya, artık ulus devlet bitti! Devrimler çağı sona erdi!
Oysa Chopin, hayatı boyunca ülkesinin ulusal kurtuluş savaşını destekledi. Bu nedenle Rus makamlarınca kendisine sunulan uzlaşma önerilerini reddetti. Mülteci olarak yaşamını sürdürdü.
Ailesine, doğup büyüdüğü vatanına hep büyük özlem duydu. Ama yine de boyun eğmedi. Ruslar’ın verdikleri tüm paraları, makamları elinin tersiyle itekledi.
Ülkesini unutmadı; boynu bükük Polonya’nın mazurkalarını, polonezlerini, baladlarını dünyaya tanıttı; sevdirdi. Ülkesinin yerelliğini evrenselliğe taşıdı.
Bugün Fazıl Say, meslektaşı, öğretmeni Chopin’in yolundan yürümektedir.
Chopin’in yoldaşı Fazıl Say, ülkesinin gericileştirilerek boyunduruk altına alınmasına bu nedenle tepki göstermiştir.
Chopin’in öğrencisi Fazıl Say bu nedenle, ülkesinin kültürüne yabancılaşmamış; onu daha da yükseltmeye çalışmaktadır. Anadolu’nun sözünü, sazını evrenselleştirmiştir. Aşık Veysel’in “Kara Toprak”ını; Hammamizade İsmail Dede Efendi’nin “Gülnihal”ini niye bestelediğini sanıyorsunuz?
Bu nedenle Fazıl Say doğum gününe halk müziğinin büyük ustası Arif Sağ’ı davet etmiştir.
İyi ki doğdun Chopin…
İyi ki doğdun Fazıl Say…
Ve iyi ki varsın Arif Sağ…
George Sand tanınmadan
Chopin anlaşılabilir mi
Bayan Aurore Dudevant yani nam-ı diğer George Sand:
Erkek kıyafetleri giyip, sürekli puro içen ve kendine erkek takma ismini alan feminist… Yazar… Anadolu kahramanı Köroğlu’nun tutkunu edebiyatçı…
1848 devrimlerini destekleyen sosyalist… Barones… Anne…
Ve Chopin’in büyük aşkı…
Tarih 24 Ekim 1836.
Franz Liszt ve eşi Marie d’Agoult Paris’e dönmeleri şerefine evlerinde bir davet verdi. İki yıl önce Marie d’Agoult, Kont Charles Agoult’un eşiydi. Liszt’le büyük aşk yaşamaya başlamış; Kont durumu önce olgunlukla karşılamış ancak eşinin Liszt’ten bebek beklediğini öğrenince çılgına dönmüştü. Sevgililer Cenevre’ye kaçmışlardı. Bebekleri Blandine burada doğmuştu. Ardından Cosima adında bir kızları olmuştu. Cosima yıllar sonra ünlü besteci Richard Wagner’in eşi olacaktı!
Evet, tüm bu olaylardan sonra Marie d’Aguolt ve Liszt, Paris’e döndüklerinde evlerinde parti verdiler. Konukları arasında Chopin ve George Sand da vardı. Tanışmıyorlardı.
George Sand’ın kaderi yakın arkadaşı Marie d’Agoult’a benziyordu. On sekiz yaşında Baron Casmir Dudevant’la evlenmişti. İki çocuğu olmuştu; oğlu Maurice ve kızı Solange.
Ancak mutsuzdu; eşinden ayrıldı; yazar Julien Sandeau ve Prosper Merime ile kısa süreli ilişkilere girdi. Sonra şair Alfred de Musset ile fırtınalı bir aşk yaşadı.
Chopin’i görüp etkilendiğinde daha bu sancılı ilişkisinin etkisinden kurtulamamıştı.
Cenaze Marşı
Chopin, ilk gördüğünde George Sand’tan hoşlanmadı. Ailesine gönderdiği mektupta “onda beni iten bir şey var” diye yazdı.
Zaten o dönemde Chopin de aşk acısı çekiyordu. Polonya’nın varlıklı ailelerinden Wodzinskiler’in kızı; eski öğrencisi Maria’ya aşıktı.
Chopin gerek yaşam tarzı ve gerekse sürekli hasta olması bu evliliğin önündeki engeldi. Hele hele Wodzinskiler, Chopin’in “özgür kadınlar” Marie d’Agoult ve George Sand ile arkadaşlık yapmasını kabul etmediler.
Chopin için “Maria defteri” kırgın kapandı.
Diğer yanda ise George Sand, Chopin’i bir gölge gibi takip etti; konserlerinde “size tapıyorum” diye notlar gönderdi; sürekli evine davet etti.
Bir yanda hayal kırıklığı diğer yanda onu taparcasına sevdiğini söyleyen kadın.
Ve 25 Nisan 1938’de Kontes Charlotte Marliani’nin evindeki davette yakınlaştılar.
George Sand, Chopin’le bir anne titizliğinde ilgilendi hep. Zaten ona “küçüğüm” diye hitap ediyordu. Aralarında altı yaş vardı.
Sürekli hastalanan Chopin’i iyileştirmek ve dedikodulardan uzak tutmak için İspanya/Mayorka adasına götürdü. .
Chopin burada tam iyileşmese de; adada bulunduğu sürede tamamladığı Prelüdler (Op.28) adlı eseri günümüzde bestecinin en sık seslendirilen yapıtlarından oldu.
8 ay sonra George Sand’ın Paris yakınlarındaki Nohant’daki evinde yaşamaya başladılar.
Chopin bu huzurlu ortamda verimli çalıştı. Günümüzde en tanınan ve konser salonları dışında en sık seslendirilen müzik parçasını besteledi: Cenaze Marşı.
Karl Marks’ın arkadaşı
Chopin bazen Nohant’taki durağınlıktan sıkılıp Paris’e gidiyordu. Ressam Delacroix, soprano Garcia Viardot gibi dostlarını özlüyordu.
Garcia’nın eşi Louis Viardot, tıpkı George Sand gibi sosyalist düşüncelere yakınlık duyuyordu. Fransız filozof ve iktisatçı sosyalist Pierre Leroux’yu destekliyordu. Bir dergi çıkarma projeleri vardı ve George Sand’ı da aralarında görmek istiyorlardı. 1841’de Bağımsız Dergi’yi çıkardılar.
Chopin, 1820’lerden itibaren kullanılan “sosyalizm” sözcüğüyle Paris’te tanıştı!
Onu bu devrimci ideolojiyle tanıştıran ise büyük aşkı yazar George Sand’tı. Peki Chopin, Avrupa devrimlerinin önderi Karl Marks’la tanışıyor muydu?
Biliniyor ki Marks 1843’te Paris’e gelip iki yıl yaşadı; dergiler, kitaplar çıkardı. George Sand’ın Marks’la arkadaş olduğu ve mektuplaştığı biliniyor. O halde Chopin’in de Marks’ı tanıması kuvvetle muhtemel.
Keza “Polonya’nın vicdanı” olarak tanınan şair Krasotski de hem Chopin’in hem de Mark’ın arkadaşıydı.
Ancak Chopin’in biyografisini yazanlar nedense büyük bestecinin bu siyasi yönlerini pek araştırmıyor. Ya da yazmıyorlar!
Chopin sosyalizm konusunda ne düşünüyordu? Sevgilisi George Sand’ın var gücüyle desteklediği sosyalist dergiyi savunuyor muydu? Chopin sosyalist miydi? Bilinmiyor. Bilinen sadece Chopin’in günlük yaşamındaki ayrıntılar!
Chopin ile George Sand’ın özel hayatıyla ilgili her detayı biliyoruz; bir tek siyasal birlikteliklerini bilmiyoruz! Neyse…
Chopin ve George Sand 1847 yılında ayrıldılar.
Ulusalcılık akımının öncülerinden ünlü besteci Chopin 17 ekim 1849’da Paris’te veremden öldü.
Daha otuz dokuz yaşındaydı…
Paris Madeleine Kilisesi’ndeki törende, “Cenaze Marşı” çalındı. Paris Pere-Lachaise Mezarlığı’na defnedildi.
Ülkesinin bağımsızlığını görememişti.
Vasiyeti vardı; kalbi çıkarılıp Polonya’ya götürülecekti.
Kalbi, Varşova’daki Kutsal Haç Kilisesi’ndeki sütunlardan birinin altına gömüldü. Sütunun üzerine şu sözü yazdılar:
“Hazineniz neredeyse, yüreğiniz de orada olacaktır.”
Soner Yalçın
Odatv.com