Istakozların Özellikleri: Nasıl Büyür, Ne Yer Hakkında Bilgi
ISTAKOZ
İçindekiler
GÖZLEME ÇAĞRI
1 — Bir dere kenarına gittiğinizde büyük taşların altını araştırarak birkaç tane tatlı su ıstakozu yakalayın. Hayvanı canlı olarak yakalayamazsanız bir balıkçıya gidip bir ıstakoz ve bir çağanoz satın alın. Onları evde inceleyebilmek için soğuk suya sonra da korumak için ispirtoya koyun. Onları alın ve sırtlarına dokunun. Nasıldır ve onu neyle kıyaslayabilirsiniz? Istakozu sırtüstü yatırın, karnını inceleyin, ne görüyorsunuz? Çağanoza da aynı işlemi yapın, ne gibi farklılıkla karşılaştınız?
2 — Istakozun karnı nasıl sonuçlanıyor? Onu neyle kıyaslayabilirsiniz? Ne şekilde hareket edebileceğini düşünüyorsunuz?
ISTAKOZ NE DEMEK
Kendisini bir tehlike karşısında hisseden ıstakoz, kuyruğunun «yelpazesini» ö ne çarparak geriye doğru bir sıçramayla kaçmaya çalışır. Ama çoğunlukla öne doğru yürür.
İncelemek üzere bir çift ıstakoz temin edin. Bu hayvanlar daha önce ölmüşse, onları istediğiniz gibi evirip çevirebilir, çok ilginç iç kısımlarını da inceleyebilirsiniz.
Öyleyse, ilk deney olarak bir nehir ıstakozu seçelim.
Erişkini, yeşile veya kırmızıya çalan renktedir. Boyu 20 santime kadar olabilir. Pişirme sırasında hayvanın içindeki mavi bir boya maddesi harap olduğundan yalnızca kırmızı boya maddesi ortada kalır.
Ölü bir ıstakozun en büyük bacağını koparın ve içinde biraz hidroklorik asit (tuz ruhu) bulunan bir bardağın içine koyun. Göreceksiniz ki, köpürmeden sonra hava kabarcıkları (karbon dioksit) yüze çıkacaktır. Böylece hayvanın vücudunu ve organlarını kaplayan kabukta kalsiyum karbonat bulunduğu anlaşılır.
Bacağı birkaç saat daha bardakta bırakın, sonra onu bir maşayla çıkarıp bol suda yıkayın. Bacağı yokladığınız zaman o nu yumuşamış olarak bulacaksınız. Çünkü kabukları sertleştiren tuzlar, asit içinde eriyip dağılmıştır
Öyleyse geriye ne kaldı? Bunu anlamak için de bir başka deney yapalım;
Hayvanın bacağını ocağın ateşi üzerine koyalım. Yanma sırasında çıkardığı koku yanmış bir boynuz veya saç kokusunu hatırlatacaktır. Bu kokuyu çıkaran kitin maddesi iç iskeletini oluşturur. Bacağı herhangi bir şeyle keserseniz içerisini yumuşak ve kemiksiz bulacaksınız.
Demek oluyor ki, birinci deneyimiz kabukluların iç iskeletten yoksun hayvanlar olduğunu açıklıyor (bu nedenle balık değildirler). Kitin ve kalsiyum tuzlarından oluşmuş bir kabuk onları korumaktadır. (Bazı böceklerde olduğu gibi).
DUYARGALARIYLA KEŞFEDERLER
Sağ taraftaki a, b, c şemalarından yararlanarak şimdi gövdelerinin nasıl oluştuğuna bakalım. İki parçadan meydana geldiği hemen göze çarpar. Başlı göğüs ve karın, tekne denilen kocaman bir kalkanla korunur. Bunun üzerinde oldukça uzun ve çevresini gayet iyi sezinleyen bir çift duyargası vardır. Aslında çekingen bir hayvan olan ıstakoz, kayalar arasındaki yerinden geceleri çıkmayı tercih eder ve tehlikeyi sezer sezmez de hızla kaçar. Bunlardan başka ayrıca birinciler kadar büyük olmayan çatallaşmış bir çift duyargaçı daha vardır. Onu sırtından yakalarsanız oynak ve saplı olan bileşik gözlerini görürsünüz (salyangozun gözlerini hatırlatan). Hayvanı sırtüstü yatırın. Bu takılar «koleksiyonu» neye yarıyor?
AYAKLARIYLA YERLER
Büyüteci elinizden bırakmadan bir çift altçene ve iki çift çene palpi’sinden, yani çiğnemeye yardım eden organlardan oluşmuş ağızdan incelemeye başlayın.
Bu takılar koleksiyonunu incelemeye devam edin. Sonunda beş çift göğüs bacaınma veya hareketi sağlayan bacaklara rastlayacaksınız. On tane olan bu bacaklar yalnız ıstakozlara özgüdür. Onlara dikkatle bakın, ilk çifti kocaman bir kıskaçla donatılmıştır ki, yiyeceğini bunlarla yakalayıp ağzına götürür. Bu göğüs, bacaklar hayvanın yürümesine yardım ettikten başka solunum yapmasını da sağlar.
Bacaklarından birini kopardığınız zaman ucunda saçaklı bir parça da birlikte gelecektir. Bu solungaçtır. Bildiğiniz gibi bu, su içinde erimiş oksijeni almaya yarar.
Göğüs bacaklarından başka bir de karın bacakları vardır.
Karın halkalara bölünmüştür. Halkaların yelpaze biçimini alan en sonuncusuna telzon denir. Bu halkalar da bacaklar gibi eklemlidir.
Karında bulunan bu bacaklar ne yarar? Bunlar, Karında bulunan bu bacaklar ne yarar? Bunlar, suyu önden arkaya iterler, yani böylelikle aynı yerde bir akıntı meydana getirirler. Bu hareket ıstakozun soluk borusu boşluğundaki suyu yenilemeye yarar. Eklemlere bölünmüş bacaklar konusunda böceklerle örümcekgillerin de aynı özellikleri taşıdığını hatırlıyorsunuz değil mi? Öyleyse bu üç sınıf hayvan bir grupta, eklembacaklılar (aralarında «eklem» halinde birleşmiş pek çok parçadan oluştuğu için) sınıfında birleştirmemiz yerinde olur.
ISTAKOZLAR NEREDE YAŞAR
Bazıları denizde bazıları da tatlı suda yaşayan çeşitli ıstakoz türleri vardır. Tatlı suda yaşayanları kalkerli maddelerden zengin olan ırmaklarla sellerin bazı kıvrımlarında, az akıntılı ve çok soğuk sularında kolaylıkla bulabilirsiniz. Geceleri ortaya çıkan bu hayvanlar, gün boyunca kumlar ve taşlar altında gizlenirler.
ISTAKOZLAR NE YER
Istakozlar buldukları her şeyi yiyen hayvanlardır; yumuşakçaları, kurbağaları, küçük balıkları ve bitkileri yem olarak kullanırlar. Çürümüş ve kokmuş hayvanları da hor görmezler.
ISTAKOZLAR NASIL ÜRER
Dişileri yumurtalarını sonbaharda (60-150) bırakırlar. Ama yumurtalar ilkbahardan önce çatlamazlar. Ana ıstakoz, yumurtalarını karnının altında bacakları arasında tutar, çıkardığı köpüklü bir madde yumurtaların akıntıyla sürüklenmesini önler.
Irmak ıstakozları doğduklarında, ana babalarının benzeridirler. Deniz ıstakozlarında durum böyle değildir. Gelişim, böceklerde olduğu gibi, birbirini izleyen değişmelerle olur.
ISTAKOZLARIN YARARLARI VE ZARARLARI
Avlanması oldukça karlı bir ticaret sağlar. Gerçekte bu hayvancıklar midelerini sevenler için değer verilen bir yiyecektir. Bunlar içinde yem olarak kokuşmuş bir balık bulunan ağ veya özel sepetlerle avlanır.
Özelliklerini birlikte hatırlayalım:
— İç iskeletleri kalker ve kitinden oluşmuştur.
— Baş ve göğüsleri göğüsbaş içinde kaynaşmıştır.
— Başlarında duyargaları vardır.
— Beş çift göğüs bacakları vardır.
— Soluk borusuyla solunum yaparlar
Deniz yengeci, makassız ıstakoz, pavurya, çağanoz, teşbih böceği, balanus, lepas, kerevides de kabuklulardandır.
Tespihböceği bir kara kabuklusudur. Nemli yerleri ve çürümüş yaprakları sever. Bunun için «soluk borulutrakea» türünde özel solunum organları vardır. Korkutulduğu zaman büzülerek bir yumak halini alır.
A Yengeç, çoğunlukla su yüzündeki kayalıklar, deniz yosunu istifleri, süngerler arasında bulunur. Makassız ıstakozun sağlam bir «zırh»ı vardır. Kayalıkların dibinde yaşar ve ufak deniz hayvancıklarıyla beslenir. Eti için avlanır.
Kerevides, bir deniz kabuklusudur. Göğüs eklemlerinin ikinci çifti bir peygamberdevesininkine benzer.
Pavurya, yumuşak karnını lüzum görerek boşaltan, bir karından bacaklının kabuğu içinde saklar.
GÖZDEN GEÇİRME VE BİLGİYİ KONTROL
1 — Özelliklerini belirterek ıstakozu anlatın (gövdesi nasıl bölünmüştür, duygu organları hangileridir, ağız aygıtı nasıl oluşmuştur, gerçek bacakları hangileridir ve kaç tanedir, son karın halkasına ne denir). Bundan başka nerede bulunduğunu, nasıl beslendiğini, nasıl doğduğunu ve yararlarını anlatın.
2 — Neden ıstakoz geriye doğru yürür, denir?
3 — Istakozu koruyan kabuğun yapısını öğrenmek için hangi deneyleri yaptınız?
4 — Istakozların balık olmadığı doğru mudur? Bu sözü nasıl ispatlarsınız? Bu sınıfa bağlı olan hayvanlara ne denir?
5 — Nasıl solunum yaptığını söyleyebilir misiniz? Soluk alma organlarını nasıl belirtirsiniz? Soluk alma ile göğüs bacakları arasında bir bağlantı var mıdır?
6 — Bilinen türleri hangileridir? Tatlı su ıstakozlarını yakalamak için nereye gidersiniz?
7 — Istakozla çağanoz arasında hangi farkları ve hangi benzerlikleri saptıyorsunuz?
8 — Kabukluları böceklerin sınıfıyla birleştiren özellikler nedir?
9 — Kabukluların özellikleri nedir ve benzerleri hangileridir?