Bir sistemin yapısıyla onun varoluş instanzı (varlığının temsili, kimliği) arasında yakın bir ilişki bulunur. Çünkü, her sistem, çevreyle etkileşerek, çevreden aldığı madde-enerjiyi-informasyonu sahip olduğu bilgiyle işlerken (bu işleme fonksiyonunu, sahip olduğu yapı aracılığıyla yerine getirirken) varolur. Yapı, sistemin madde-enerjiyi-informasyonu işleyen kendine özgü iç mekanizması iken, sistemin merkezi varlığını temsil eden varoluş instanzı da buna bağlı olarak ortaya çıkar-şekillenir. Yani, yapı ne ise, nasılsa, madde-enerji-informasyon nasıl işleniyorsa sistemin benliği-kimliği de buna uygun bir şekilde oluşur.
Şerif Mardin Osmanlı sistemini “yaygın bir sistem” olarak tanımlıyor23. Bu sistemde merkez-merkezi varoluş instanzı, toplumun her tarafında eli kolu bulunan bir ahtapot gibidir, varlığı bütün sisteme yayılmıştır! Görünürde “gücünü”, varlık nedenini “Allahtan” alan tek bir kişi yönetmektedir sistemi! Ama o bu işi “Devlet Sınıfı” aracılığıyla yapar. Devlet Sınıfı, merkezde oturan ahtapottan çıkan dört esas kol gibidir. Bu kollar da daha sonra hiyerarşik olarak yüzlerce kola ayrılarak topluma yayılırlar ve onu “yönetirler”.
Aşağıdaki satırlar Osmanlı sistemin nasıl bir sistem olduğunu ne güzel anlatıyor:
“Osmanlı İmparatorluğunun devlet yapısına tepeden bakınca, herşeyin üstünde bir Padişah görünür. Bu padişah, "kadir'i mutlak" gibidir. Ne zaman? Hareket, yani fütuhat dinamizmini koruduğu sürece. Fütuhat durduğu gün, Padişah da bir Haşmetlû oyuncağa döner”!
“Osmanlı İmparatorluğunun Padişah tepesinden (aşağı doğru) bakınca, her şey iki büyük ve epey soyut, altlı üstlü bölünüm biçiminde yaygınlaşmış görünür: 1-SÜNUF'Ü DEVLET (Devlet Sınıfları): Üstte egemen'dirler. 2- NÜFUS'Ü DEVLET (Devlet Nüfusu): altta gemlenmiş'tirler”.
“Bu görünüş bizim yakıştırmamız değildir. "Osmanlû"nun Dünyayı Kavrayışı'dır. O, herşeyi DEVLETLEŞTİRMİŞ'tir. Daha doğrusu, DEVLET: Osmanlıya göre, toplumun içinden çıkıp insanların üstüne yükselmiş, sosyal sınıf çelişkilerini egemen sınıflar yararına dengeleştirerek, gemlenmiş-alt sınıfları kendi statükosu altında tutan bir avadanlık (cihaz) değilmiş gibi gelir. Osmanlı'ca: yalnız egemen-üst sınıflar değil, gemlenmiş-alt sınıflar da DEVLET'in bir bölümüdürler”24.
Alın işte size “stratejik zihniyetimizin” başka bir şekli daha!! Dikkat edin, sadece Devlet sınıflarının değil, “gemlenmiş alt sınıfların” zihinsel dünyasını da kuşatan bir zihniyettir bu!.. (Bu satırları mutlaka birkaç kez okuyarak üzerinde düşünmenizi öneriyorum!!)..
Osmanlı’nın dünya görüşü-“stratejik zihniyeti”- ve devlet anlayışı, göçebelikten devlet haline gelen bir toplumun insanına özgü bir anlayıştır. Onlara göre “devlet” büyük bir aşiretten başka birşey değildir. İnsanlar da, içinde yaşadıkları bu toplumun-sistemin elementleridir, tıpkı bir hücrenin organizmanın elementi olması gibi. Nasıl ki her hücre-element organizmanın bütününe ait DNA yapısına sahipse, toplumda da insanlar içinde yaşadıkları sistemin toplumsal DNA larına, yani tarihsel-kültürel değerlerine-toplumsal bilgi sistemine sahip olarak varolurlar. Sistem elementlerini, elementler de sistemi yaratırlar. Ve nasıl ki bir organizma, DNA yapısı değişmedikçe özünde aynı kalır, değişmezse, toplumlar ve insanlar da, toplumsal varlığı oluşturan kendi kendini üretim biçimi ve buna bağlı bilgi sistemi değişmedikçe değişmezler. Çobanı şehre getirip oturtsan da o gene bir çobandır. Ancak farklı bir üretim ilişkisi içine girerse zamanla kendini yeniden üreterek değiştirebilir.
Bir toplumu ve onun elementleri olan insanları var eden temel gerçekliğin üretim süreci olduğunu, neyi nasıl ürettikleri olduğunu söylemiştik. Buna, toplumsal planda değişimin, yani bir toplum biçiminden başka bir toplum biçimi haline gelişin ancak toplumsal üretim ilişkilerinin değişmesiyle gerçekleşebileceğini de ilave edebiliriz. Sen ise tutuyorsun, göçebe-orta barbar bir aşiretken, fütuhat yoluyla devlet haline geliyorsun; ama özünde “değişmiyorsun ki”! Kendi varlığını halâ o eski çerçeve içinde düşünüp üretebiliyorsun. Çobanken hangi dünya görüşüne sahipsen (beyninde ne türden nöronal programlar varsa) özünde birşey değişmeden, o kafa yapısıyla, tutuyorsun “devlet kuruyorsun”! Yeni durum, o eski yapının-dünya görüşünün içine sığmaz hale gelince de, eski yapının yerine (kan-bilgi sistemi ve buna bağlı yapı) niteliksel olarak farklı yeni bir yapı ve bilgi sistemi koyamadığın için, biçim olarak eskiyi muhafaza edip, yeni durumu onun içine monte etmeye kalkıyorsun. Evet, İslam’dan, Bizans’tan vs. çok şey “öğreniyorsun”, ama bunları öğrenen, öğrendiklerini uygulayan, hayata geçiren gene “sen”sin! Yani “sen” niteliksel olarak değişmeden alıyorsun bunları kendine uyduruyorsun. Osmanlı gerçeği budur işte:
Sınıflaşmanın-devletleşmenin o en tepe noktasına varıldığı zaman bile “Osmanlı” insanı gene o eski aşiret insanıdır biçim olarak! Bu nokta çok önemlidir, hiçbir şekilde yanlış anlaşılmaması gerekiyor. “Osmanlı sistemi ve insanı”, toplum sınıflı toplum haline geldikten sonra bile özünde bir değişiklik geçirmemiştir derken demek istediğimiz, sınıflı topluma ait ne varsa bunların hepsinin eski toplumsal DNA yapısının içine monte edilmesiyle ilgilidir. Onun için, “Osmanlı insanı”, ya da “Türk insanı” diyoruz ya zaten! Bu, kendini halâ sınıfsız toplum insanı olarak gören bir sınıflı toplum insanıdır! Eğer bu cümle “anlaşılmaz” görünüyorsa, etrafınızdaki insan tiplerine bakın!25Yeni bir toplum, yeni bir insan ancak yeni bir üretim biçimiyle birlikte ortaya çıkar. Yeni bir üretim biçimi ise yeni üretim ilişkileri demektir. Toplumu ve insan ilişkilerini bütünüyle değiştiren yegâne etken budur. Bu temel faktör değişmediği sürece ne toplumda, ne de onun elementleri olan insanlarda esasa ilişkin bir değişiklik olmaz, olamaz. Osmanlı gerçeğinin altında yatan da budur. Aşiret toplumuna ve insanlarına sınıflı toplum elbisesi giydirme olayıdır Osmanlı olayı! Aslında ne Osmanlı, ne de onun devamı olan Türkiye Cumhuriyeti bu gerçeği hiçbir zaman saklamıyorlar: “Biz, sınıfsız-imtiyazsız kaynaşmış bir toplumuz”, “Biz bize benzeriz” derken anlatılmak istenen bundan başka birşey değildir!. Bunun ne anlama geldiğini anlamayan, “böyle şey olmaz” diyerekten işi karıştıran, kafası Batı sosyolojisiyle şartlanmış Jön Türk kökenli Batıcı Türkiye Aydınlarıdır!..