Magmatit de denen katılaşım kayaçlarının kökeni doğrudan magmanın kendisidir. Yeryüzüne çıkan veya yer kabuğunun içinde soğuyup katılan magma, bu tür kayaçları oluşturmaktadır. Eğer magma, yer kabuğunu girdikten sonra, ki bu olaya magma enjeksiyonu denmektedir, yüzeye çıkamadan soğursa intrüzyon, yüzeye çıktıktan sonra soğursa ekstrüzyon denmektedir. Her iki durum da levha sınırları gibi yer kabuğunun direncinin düşük olduğu yerlerde yaşanmaktadır.
Dış etken ve süreçler tarafından taşınıp çukur alanlarda biriktirilerek diğer kayaç türlerini de oluşturan katılaşım kayaçlar bu nedenden ötürü tortul ve başkalaşım kayaçlarının kökenini oluşturmaktadır.
Başkalaşım kayaçlarının yaşları, dokunup yapısını değiştirdiği tortul kayaçtan daha genç olması gerektiği kuralına göre belirlenmekle birlikte ışın etkin (radyoaktif) bir yöntemle de belirlenebilmektedir.
Katılaşım kayaçları oluşum yerlerine, dokuların ve kimyasal bileşenlerine göre kümelere ayrılmaktadır.
1. Oluşum Yerine Göre
1.1. İntrüzif Kayaçlar
Magmanın yer kabuğunun içinde değişik derinliklerde soğuyarak oluşturduğu kayaçlardır. Eğer soğuma yüzeye yakın olursa subvolkanik kayaçlar, oldukça derinde olursa derinlik kayaçları oluşmaktadır.
İntrüzif kayaçlar yer kabuğunun içinde değişik biçimler oluşturabilirler. Bu biçimlerden başlıcaları; batolit, lakolit, lapolit, filon/dayk, sill ve neklerdir.
1.2. Ekstrüzif Kayaçlar
Dar bir kapsamla volkanik kayaçlar da denen bu kayaçlar magmanın yeryüzüne ulaştıktan sonra soğumasıyla oluşan kayaçlardır. Ekstrüzif kayaçlar yüzeyde oluşmalarına karşın magmatik kökleri nedeniyle intrüzif kayaçlarla bağlantılı durumdadır. Lapilli, volkan bombası ve tüf en yaygın ekstrüzif kayaçlardandır.
2. Dokusuna Göre
Kayaçların dokuları; boyutları, biçimleri ve içerikleriyle belirlenmektedir. Katılaşım kayaçları temelde soğuma hızı bakımından birbirlerinden ayrışmaktadırlar. Bu nedenler intrüzif kayaçlar yavaşça soğuduklarından iri taneli, ekstrüzif kayaçlar ise hızlıca soğuduklarından küçük taneli olmaktadır. Katılaşım kayaçları boyut ayrımı bakımında üç kümeye ayrılabilmektedir. Bunlar; faneritler, afanitler ve camlardır.
Faneritler, içerdikleri minerallerin büyük bölümünün çıplak gözle seçilebildiği iri taneli kayaçlar iken afanitlerin içerdiği minerallerin yarısından daha azı çıplak gözle seçilebilmektedir ve camlarda ise herhangi bir minerali çıplak gözle seçebilmek olanaksız durumdadır.
Kayaçları oluşturan ögelerin diziliş biçemleri ve varlık oranları da başka alt kümeler oluşturmaktadır. Bu kümelerden başlıcaları; taneli (granüler/granitoid) ve porfir dokulu kayaç kümeleridir. Bunlardan taneli doku en çok 30 mm olabilen ögelerden oluşurken ögelerin boyutları 30 mm’yi geçtikten sonra pegmatitik doku adını almaktadır. Porfir doku ise camsı yapıların içinde fenokristal denen iri ögelerin bulunmasıyla oluşmaktadır.
3. Kimyasal Bileşenlerine Göre
Katılaşım kayaçlarının oluşumunda 1000 dolayında mineral etkili olurken bunlardan yalnızca 12’si bilinen katılaşım kayaçlarının %99’unu oluşturmaktadır. Bu mineraller açık renkli (felsik) veya koyu renkli (mafik) olmak üzere iki kümeden oluşmaktadır.
4. Başlıca Katılışım Kayaçları
4.1. Granit-Riolit Soyu
Bu soydan olan katılaşım kayaçları daha çok silis ve alüminyum bileşiklerinden oluşmaktadır. Granit, pegmatit, aplit ve riolit başlıca örneklerdir.
4.2. Siyenit-Trakit Soyu
%5’in altında kuvars içeren bu kayaçların en yaygınları siyenit ve trakittir.
4.3. Diorit-Andezit Soyu
Yüksek düzeyde hornblend ile oligoklas feldspat ve andezin feldspat içeren bu kayaçların en yaygınları diorit ve andezittir.
4.4. Gabro-Diabaz-Bazalt Soyu
Piroksen, peridot ve kalsik (mafik) feldspat yoğunluğunun yüksek olduğu bu kayaçların en yaygın olanları gabro, diabaz ve bazalttır.
4.5. Feldspatsız Kayaçlar
Bu kümede bulunan çok sayıdaki kayacın ortak özelliği feldspat içermemeleridir. Genellikle taneli yapıdaki bu kayaçların en yaygın olanları hornblendit, piroksen ve peridotittir.
4.6. Geçiş Türleri
Çok yaygın bulunan bu türler granodiorit, kuvarslı diorit, monzonit ile aşistik ve diaşistik olmak üzere 4 alt soya ayrılmaktadır.
Kaynakça
Sırrı Erinç, Jeomorfoloji 1, Der Yayınları, İstanbul, 2012.
M. Yıldız Hoşgören, Jeomorfoloji Terimleri Sözlüğü, Çantay Kitabevi, İstanbul, 2017.