Taner BİLDİK / İSTANBUL
Binlerce yıldır dünyanın en popüler oyunu olan, zeka geliştirdiği kabul edilen satrançla ilgili bu acayip sorunun nedeni Cübbeli Ahmet Hoca diye bilinen Ahmet Mahmut Ünlü'nün fetvası… Zat-ı muhterem, “Satranç kumardan da beter. Satranç oynamaktansa ateşi tutmak daha hayırlıdır. Oynayanlara ölürken kelime-i şehadet nasip olmayabilir. Oynayan lanetlenmiştir. Oynayana bakan da domuz eti yiyen gibidir” açıklamasıyla gündeme düştü. 2011 yılında “Zeka geliştirici oyunlara izin verilmiştir” fetvası da olan Cübbeli'nin bu söylemi sonrasında satranç oyununun tarihçesini inceleyelim dedik. Bu oyun nerden çıktı, kimler oynadı, kim yasakladı?
Mısır'dan günümüze
– Bugün strateji oyunu olarak oynanan satrancın zamanımızdan 4000 yıl önce Mısır'da oynandığı kabul edilir. Piramitlerdeki kabartmalarda satranç figürleri bulunmaktadır. Ayrıca Çin, Mezopotamya ve Anadolu'da satranç oynandığı düşünülmektedir.
İslam sayesinde yayıldı
– Satranç Hindistan'dan İran'a, onlardan Araplara, Endülüslüler sayesinde de İspanya üzerinden Avrupa'ya geçmiştir. 7. yüzyılda İslam'ın yayılışıyla birlikte Ortadoğu'da ve Kuzey Afrika'da oynanmıştır.
Kilise yasakladı
9. yüzyılda Avrupa'da kilise satranç oyununa çok sıcak bakmamakla birlikte oyun kralların bile tercihi olmuştur.
En değerli hediye
– Müslüman Arap Hanedanı Abbasi Sultanı Harun Reşid'in Roma İmparatorluğu'nun kurucusu Şarlman'a satranç takımı hediye ettiği bilinir.
Çaturanga
– Satranç ile ilgili ilk yazılı belgeler Hindistan'dan kalmadır. Bu belgelere göre satrancın atası MS 600'de oynanan Çaturanga isimli oyundur. Brahman Sissa adında bir bilge, hükümdarı Balhait'i hem eğitmek hem de eğlendirmek için bir savaş oyunu buldu (MS 5. yy). Bu oyun yapısını Hint ordusundan aldı. O zamanki Hint ordusu 4 kısımdan oluşuyordu; filler, atlılar, savaş arabaları ve yayalar. Brahman Sissa, sankrit dilinde ‘4' demek olan (çatur) sözcüğüyle ‘kısım' anlamına gelen (anga) sözcüğünü birleştirerek yeni bulduğu savaş oyununun adını koydu.
Şövalyenin 7 yiğit erdemi
– İtalya ve Bizans İmparatorluğu yoluyla oyun, 9. yüzyılda Avrupa'nın tamamına yayılmıştır. Oyun öyle popüler olmuştur ki şövalyelerin yedi yiğit erdeminden biri sayılmıştır. 1062 yılında yazılmış bir belgede, şövalyelerde şu özelliklerin arandığı görülmektedir: Ata binmek, yüzmek, ok atmak, kılıç kullanmak, avlanmak, şiir yazmak ve satranç oynamak.
Padişahların tutkusu
– Osmanlı hanedanının da satranç oyununa ilgisi olduğu biliniyor. Özellikle 4. Murad ve Yavuz Sultan Selim'in satranç ustası olduğu resmi kaynaklarda dile getirilir. Hatta Yavuz Sultan Selim'in şehzadeyken İran Şahı İsmail'le kılık değiştirip satranç oynadığı anlatılır.
– Osmanlı Devleti'nde yaşamış şair ve çok yönlü yazar Firdevsi, ‘Satranç-nâme-i Kebîr' isimli eserini 1503 yılında yazıp, 2. Bayezid'e hediye etmiştir. Tam 513 yıl önce yazılan 95 yapraklık kitapta satranç oyununun tarihçesi ve tekniği konusunda bilgi verilmektedir.
Ünlü satranç tutkunları
– Satranç tutkusuyla bilinen ünlü isimler arasında Atatürk, Napolyon Bonapart, Lenin, Maksim Gorki, Tito, Brecht, İsmet İnönü, Şükrü Saracoğlu, John Lennon,
Albert Einstein, Fidel Castro, Stephen Hawking, Tolstoy, Jean Jacques Rousseau, Voltaire, Che Guevera, Charlie Chaplin, Humphrey Bogart ve John Wayne gibi tanınmış simalar bulunuyor.
Liderlerin tercihi
– Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, birçok ilde kendisine sevgi gösterisinde bulunanlara satranç takımı dağıttı.
Eski başbakan Ahmet Davutoğlu Bingöl'de sevgi evinde kalan çocukları ziyaretinde 8'inci sınıf öğrencisi Erkan Koşar ile satranç oynadı.
Bilgisayarı yenen usta
1985-2000 yılları arası dünya şampiyonu olan ve büyük usta olarak nitelendirilen Garri Kasparov, dünya çapındaki ünü sayesinde bilgisayar üreticilerinin de ilgi odağı olmuştu. Bazı şirketler, teknolojinin ne kadar geliştiğini göstermek için onu yenebilecek bir bilgisayar geliştirmek istediler. IBM, Deep Blue (Derin Mavi) isimli bir bilgisayar yaparak Kasparov ile bir maç ayarladı. 1996'da yapılan 6 setlik maçlar sonunda Kasparov, Deep Blue'yu 4-2 yendi.