İnsanlar genellikle 18 yaşına gelene kadar büyürler ve boyları uzar. Bilim insanları, genetik yapının veya DNA'nın bir kişinin boyunun yaklaşık %80'inden sorumlu olduğunu bildirir. Bu örneğin, uzun boylu insanların, aynı zamanda uzun boylu olma ihtimali yüksek çocuklara sahip olma eğiliminde oldukları anlamına gelir.
Her ne kadar genetik faktörler boy üzerinde önemli derecede etkili olsa da bununla birlikte; beslenme, hormonlar, aktivite seviyeleri ve tıbbi durumlar dâhil olmak üzere büyüme ve gelişme sırasında boy uzunluğunu birçok faktör etkileyebilir.
Normal Boy Uzaması Nedir?
Çocuklar çocukluk döneminde büyüme ve gelişme bakımından farklılık gösterir. Yetişkinlerde olduğu gibi, bazı çocuklar da daha uzun veya daha kısadır. Genel olarak, kızlar ergenliğe erkeklerden daha erken dönemde ulaşırlar ancak bazı kızlar meme gelişiminde veya ilk adet dönemlerini yaşarken akranlarının gerisinde kalabilir. Bütün bunlar normaldir.
Yaşamın ilk yılı, bebeklerin ortalama olarak 25 santimetre uzadıkları ve doğum ağırlıklarının üç katına çıktıkları inanılmaz bir değişim sürecinin başlangıcıdır. O zamana kadar gerçekleşen tüm büyüme göz önüne alındığında, yeni ebeveynler, çocukları ilk yıldan sonra çok hızlı büyümeye devam etmediklerinde şaşırabilirler. Ancak hiçbir çocuk bebeklik dönemindeki büyüme hızını aynı oranda sürdüremez. 1 yaşından sonra, bir bebeğin boy uzaması yavaşlar. 2 yaşına kadarki boy uzaması genellikle ergenliğe kadar yılda yaklaşık 5-6 santimetre olarak oldukça sabit bir oranda devam eder.
En hızlı büyüme ve boy uzaması ergenlik döneminde, genellikle kızlarda 8 ila 13 yaşlarında ve erkeklerde 10 ila 15 yaşlarında gerçekleşir. Ergenlik yaklaşık 2 ila 5 yıl sürer. Kızların 16 yaşına, erkeklerin 17 veya 18 yaşına ulaşmasıyla birlikte, ergenlik dönemi uzaması çoğu çocuk için sona erer ve fiziksel olgunluğa ulaşmış olurlar.
Boy Uzamasına Etki Eden Olumlu ve Olumsuz Faktörler Nelerdir?
Genetik:
DNA, bir kişinin boyunu belirleyen ana faktördür. Bilim adamları, yüksekliği belirleyen 700'den fazla farklı gen tanımlamıştır. Bu genlerin bazıları büyüme plakalarını etkiler ve diğerleri büyüme hormonlarının üretimini etkiler. Normal boy uzunluğu aralıkları etnik kökenlere göre de farklılık gösterir. Yine bu da DNA'lar tarafından belirlenir. Bazı genetik sorunları olanların, mesela Down sendromlu, Noonan sendromlu veya Turner sendromlu çocukların yaşıtlarından daha kısa olması beklenir. Marfan sendromu olanlar ise daha uzun olma eğilimindedir.
Hormonlar:
Vücut, büyüme plakalarına yeni kemik yapmasını söyleyen hormonlar üretir.
Büyüme hormonları: Bunlar hipofiz bezinde yapılır ve büyüme için en önemli hormondur. Bazı sağlık koşulları vücudun yaptığı büyüme hormonlarının miktarını kısıtlayabilir ve bu da yüksekliği etkileyebilir. Konjenital büyüme hormonu eksikliği adı verilen nadir genetik durumu olan çocuklar, diğer çocuklardan çok daha yavaş büyüyecektir.
Tiroid hormonları:
Tiroid bezi büyümeyi etkileyen hormonlar üretir. Düşük tiroid veya büyüme hormonu seviyeleri daha yavaş büyüme oranlarına ve daha kısa yetişkin boyuna yol açabilir.
Seks hormonları:
Testosteron ve östrojen ergenlik döneminde büyüme için çok önemlidir.
Cinsiyet:
Erkekler kadınlardan daha uzun olma eğilimindedir. Erkekler aynı zamanda kadınlardan daha uzun süre büyümeye devam edebilir. Ortalama olarak, yetişkin bir erkek yetişkin bir kadına göre 14 cm daha uzundur.
Beslenme:
Yetersiz beslenen çocuklar genellikle çocukluk döneminde beklenenden daha kısa ve küçüktür ancak uygun beslenme ve alınan önlemler ile yetişkinliğe ulaşmadan bu fark kapanabilir.
İlaçlar:
Bazı ilaçların kullanımı büyümeyi yavaşlatabilir. Kortikosteroidlerin kronik kullanımı bunun olası bir örneğidir. Bununla birlikte, astım gibi sıklıkla kortikosteroid gerektiren kronik hastalıklar da büyümeyi etkileyebilir.
Kronik hastalıklar:
Kistik fibroz, böbrek hastalığı ve çölyak hastalığı gibi sağlık sorunları, beklenenden daha kısa bir yetişkin yüksekliğine yol açabilir. Kanserli çocuklar da yetişkinlerden daha kısa olabilir. Bunun dışında karaciğer hastalıkları, kronik bağırsak rahatsızlıkları veya romatizmal rahatsızlıklar, kronik kalp hastalıkları, astım gibi uzun süre boyunca kortizon tedavisi alınmasına sebep olan hastalıklarda boy kısalığı olabilir. Bu hastalarda bir yandan büyüme hormonu salınımı olumsuz etkilenirken, aynı zamanda ergenliğe geç girilmesi sebebiyle çocukların boyları kısa kalır.
Psikolojik durum:
Ergenlikte boy uzunluğu ve psikolojik durum arasında net bir ilişki mevcuttur. Yaşanan psikolojik problemler hormonların işlevini negatif etkiler. Ebeveynlerden herhangi birinin kaybedilmesi, ev ortamından uzaklaşma ya da yoğun sınav stresinin mevcut olduğu durumlarda, öncelikle ergenliği başlatan birtakım hormonlar ve growth hormon (büyüme hormonu) salınımında yetersizlik meydana gelir. Bununla birlikte boy kısalığı görülür ve aynı zamanda ergenlik dönemine geç girilmesi durumuyla karşı karşıya kalınabilir. Yapılan çalışmalarda sevgi ortamının yeniden tesis edilmesi ve yaşanan stres unsurlarının ortadan kaldırılması, hormon salgılanmasını olumlu etkilemek suretiyle boy uzamasının normalleşmesine katkı sağlamıştır.
Boy Uzaması Ne Zaman Durur?
Östrojen hormonunu ele aldığımızda büyüme kıkırdağının ucunu kapatması nedeniyle onu kemikleştirmesi testosterona göre daha fazla etkilidir. Bu bakımdan erkekler kızlara nazaran daha uzun süre uzayabilirler. Kız çocuklar ergenlik dönemine erkeklerden yaklaşık iki yıl daha önce girer. En hızlı büyüme dönemine de iki yıl önce ve tam erişkin boya; adet olup olmamasına göre, asgari iki yıl önce ulaşırlar. Seks hormonları, öncelikle hızlı bir şekilde boy artışına sebep olur, ardından da büyüme kıkırdaklarının uçlarının kapanmasına neden oldukları için uzamanın duraklamasına yol açar.
Cinsiyet hormonlarının boy uzatıcı etkilerini gösterebilmeleri bakımından öncelikle ergenlik döneminde tiroid hormonu aynı zamanda büyüme hormonunun da normal seviyelerde salgılanması önem arz eder. Yani erkeklerde 18-19, kızlarda 16-17 yaşında boy uzaması çoğunlukla durmaktadır. Ergenliğin ilerleyen safhalarında "kemik epifizlerinin (büyüme kıkırdağı)" kemik uçları ile kaynadığını gösteren radyoğrafik görüntüler, çocuğun yaşından bağımsız, artık daha fazla uzama görülmeyeceğini kanıtlar.
Büyüme ve Gelişme Döneminde Çocuklarda Boy Uzunluğu Arttırılabilir Mi?
Boyu etkileyen bazı unsurlar kontrol edilebilirken, bazıları kontrol edilemez. Genetik ve DNA'dan kaynaklı olanlar dışında çevresel birtakım değişkenler ile boy uzunluğu artırılabilir. Tersi durumda da beklenenden daha kısa kalma ihtimali vardır.
Beslenme uzmanları, çocukların ve gençlerin bol miktarda meyve ve sebze ile dengeli ve yeterli bir diyet benimsemelerini önerir. Bu, gelişmeleri için gereken tüm vitamin ve mineralleri almasını sağlayacaktır.
Protein ve kalsiyum özellikle kemik sağlığı ve büyümesi için önemlidir. Bazı protein açısından zengin gıdalar şunlardır: Et, kümes hayvanları, deniz ürünleri, yumurta, baklagiller, fındık ve yağlı tohumlar. Bazı kalsiyum yönünden zengin besinler ise şunlardır: Yoğurt, süt, peynir, brokoli, brüksel lahanası, soya fasulyesi, sardalya, somon.
Hamilelik sırasında iyi beslenmenin sağlanması, kemik sağlığı ve fetüsün büyümesi için de önemlidir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) hamile kadınların “yeşil ve turuncu sebzeler, et, balık, fasulye, fındık, pastörize süt ürünleri ve meyve” gibi çeşitli yiyecekleri tüketmelerini tavsiye etmektedir.
Yeterince uyumak büyümeye etki eden bir diğer önemli faktördür. Uyku, çocuklarda ve gençlerde büyüme ve gelişmeyi destekler. Derin uyku sırasında vücut, büyümesi için gereken hormonları serbest bırakır. Bu nedenle yeterli uyku almak optimal büyümeye olumlu yönde destek verecektir.
Düzenli egzersiz yapmak boy uzunluğu ile ilgili olduğu gibi normal fiziksel gelişim için de önemlidir. Örneğin, dışarıda oynamak veya rutin şekilde spor yapmak kemikleri daha sağlıklı, daha yoğun ve daha güçlü hale getirebilir.
Yetişkinlik Döneminde Boy Uzatılabilir Mi?
Bir kişi ergenliğe girdikten sonra, büyüme plakaları yeni kemik yapmayı bırakır. Birbirleriyle kaynaşırlar ve kişi büyümeyi durdurur. Ancak iyi bir duruş uygulamak, sırt ve çekirdek kasları güçlü tutmak, bir kişinin daha düz durmasına ve daha uzun görünmesine izin verebilir.
Bunun dışında, boy uzatma ile ilgili tedaviler hastanelerde ortopedi branşına bağlı "Boy Uzatma ve Deformite" bölümlerinde ele alınır. Bu bölümde eksternal fiksatör aracılığı ile gerçekleştirilen ameliyat metotları ile boy kısalığı tedavi edilebilmektedir. Güncelde boy uzatma tekniği olarak kullanılan; motorlu intra-medüller çiviler vasıtasıyla da başarılı sonuçlar sağlanabilmektedir.
Çocuklarda boy uzatma işlemleri ile ilgili merak ettiğiniz konuları Grup Florence Nightingale Hastaneleri’nin uzman ekibine sorabilir, sorunuzla ilgili öneriler isteyebilirsiniz. Bize ulaşmak için web sitemizde yer alan iletişim formunu kullanabilir ya da 444 0436 numaralı telefonu arayabilirsiniz.