III.Omurgasız Hayvanlarda Boşaltım
A. Süngerler ve Sölenterlerde
Bu hayvanların özelleşmiş boşaltım organları yoktur. Suda yaşayan bu canlılarda amonyak, su, karbondioksit ve diğer metabolizma artıkları tüm vücut yüzeyinden difüzyon ve osmoz gibi yollarla uzaklaştırılır.
B. Yassı Solucanlarda
Omurgasız hayvanlarda ilk boşaltım organına yassı solucanlarda rastlanır. Bir yassı solucan türü olan planaryada boşaltım alev hücreleri de denilen protonefridyumlarla gerçekleştirilir. Ancak alev hücrelerinin görevi, kontraktil kofullarda olduğu gibi vücudun su dengesini sağlamaktır. Amonyak ve karbondioksit gibi metabolizma artıkları vücut yüzeyinden difüzyonla boşaltılır.
Protonefridyum, kanallar ve silli olan alev hücrelerinden yapılmıştır. Alev hücrelerine giren su ve bazı artık maddeler sillerin hareketleriyle boşaltım kanallarına itilir ve oradan da boşaltım deliğinden vücut dışına atılır. Hücrelerdeki sillerin hareketleri mum alevini andırdığı için bu hücrelere alev hücresi denilmiştir.
C. Halkalı Solucanlarda
Halkalı solucanlardan toprak solucanında boşaltım organı nefridyum adı verilen yapılardır. Nefridyumlar vücudun her halkasının (segment) karın tarafında sağ ve solda olmak üzere bir çifttir. Nefridyumlar arasında bağlantı yoktur ve birbirlerinden bağımsız olarak çalışırlar.
Nefridyumlar iki uçlu bir yapıya sahiptir. Vücut boşluğuna bakan uçları kirpikli huni şeklindedir. Kirpikli huninin devamı olan kanal, vücut boşluğunda kıvrımlar yaparak bir sonraki bölmeden dışarıya açılır. Kanalların üzeri kılcal damarlarla sarılıdır. Nefridyumların kirpikli huni şeklinde olan ucu vücut sıvısından glikoz, su, mineral ve artık maddeleri alır. Kanala alınan bu maddelerden glikoz ve su gibi yararlı maddeler kılcal damarlar tarafından geriye emilir. Kanalda kalan artık maddeler (idrar) kanalın diğer ucundan vücut dışına atılırlar.
Halkalı solucanlardan başka midye ve salyangoz gibi yumuşakçalarda da boşaltım organı olarak nefridyumlar bulunur.
D. Böceklerde
Eklembacaklılardan olan böceklerde boşaltım organları malpighi tüpleridir. Böceklerde solunum artığı olan karbondioksit trake sistemiyle dışarıya atılır. Malpighi tüpleri iki uçlu bir yapıya sahiptir. Kapalı olan uçları, organlar arasındaki vücut boşluğuna (kan sıvısına), açık olan ucu ise sindirim kanalının son kısmı olan son bağırsağa açılır.
Açık dolaşım sistemi görülen böceklerde, vücut boşluğundaki kanda bulunan artık maddeler, kapalı uçlar yardımıyla alınır ve son bağırsağa getirilir. Artık maddelerle birlikte gelen suyun fazlası ise son bağırsak tarafından geriye emilir. Hücrelerde protein metabolizması sonucu oluşan amonyak, malpigi tüplerinde ürik asit kristallerine dönüştürülerek sindirim artıklarıyla beraber vücuttan uzaklaştırılmış olur.
Kaynak: Fem Yayınları (Syf 306, 307)