Gerçekçi olanı mümkün kılmak: Sosyalizm ve sağlık
Uygulamadaki ve rakamlardaki başarısının ötesinde insanı önceleyen, planlı ve koruyucu sağlık hizmetlerini hayata geçirmenin bir hayal değil son derece gerçek ve mümkün olduğunu da göstermiştir. Tıpkı 1917’de Bolşeviklerin eşit ve özgür bir ülke kurmanın gerçek ve mümkün olduğunu göstermeleri gibi. Gerçekçi olanı mümkün kılmak elimizdedir.
24-11-2016 00:40
Geçen haftadan kalan yazımızı, sosyalizmin sağlık alanında deneyimleri ve somut sonuçlarla sürdürmek mümkün.
Sovyetler Birliği’nde işçi sağlığı, halk sağlığı uygulamaları ile beraber merkezi örgütlenme ile koordine olarak yürütülmüştür. 1918'de halk sağlığı ünitelerinin kurulması ve 1919'da tüm sağlık enstitülerinin bunlara bağlanmasıyla kuruluş gerçekleştirilmiştir. İlk işçi sağlığı enstitüsü 1923 yılında Moskova' da kurulmuştur. Amacı meslek hastalıkları konusunda araştırma yapmak, koruyucu önlemleri geliştirmek, daha sağlık çalışma ve yaşama koşulları sağlamaktır.
İlkyardım istasyonları
Sovyet sağlık otoriteleri, bir yandan I. Dünya Savaşı ve iç savaşın yıkımlarından kurtulmak için önlemler alırken diğer yandan işçilere hizmet veren sağlık birimleri kurmaya yöneldiler. Sanayi bölgelerinde sendikaların da etkisi ile ilkyardım istasyonları kuruldu. 1928'de bu bölgelerin %85'inde ilk yardım istasyonları kurulmuştu ve bunların %40'ında hekim çalışıyordu. Bütün bu istasyonlar uzman hekim ve yardımcı sağlık personeli tarafından yönetiliyordu. Her 2000 işçi için bir hekim bulunurken kimya, kömür, maden ve petrol rafineri endüstrilerinde ise her 1000 işçi için bir hekim bulunuyordu. Bu istasyonlar işçi ailelerine ve o yöredeki halka da hizmet verirdi. Maden ocakları içinde ise 24 saat açık kalan sağlık birimleri kurulmuştu.
İşçi sağlığını koruma yasası
İşçi sağlığı hizmetleri hem toplumsal koşullar hem işçi sağlığı örgütlenmesi hem de hizmet içeriği itibarıyla kapitalist dünyadan tamamen farklı bir biçimde yapılanmıştır. Öncelikle 1918 yılında işçi sağlığını koruma yasası çıkarılmış ve bu yasa, tüm işçi ve emekçileri kapsaması ve diğer özellikleri nedeniyle dönemin tek örneğidir.
Yasaya göre, çalışma saatleri genel olarak sekiz saat olmakla birlikte, bazı iş kollarında yedi, diyabetli işçilerde ise altı saat idi. Ayrıca, aşırı çalışılmamasını, haftada beş gün çalışılmasını, işçilerin yılda bir-iki ay izin kullanmasını, yılda bir kez parasız tatil yapmasını, 18 yaş altındaki gençlerin tehlikeli işlerde, 16 yaş altındaki çocukların hiç çalıştırılmamasını, iş yerlerinde koruyucu giysinin giyilmesini, işçilere ilave süt dağıtılmasını ve tüm işçilerin periyodik olarak muayene edilmesini yasal olarak güvence altına almaktaydı.
1922 yılında işçilerin sağlık muayeneleri yapılmaya başlanmış, endüstriyel yaralanma ve zehirlenmeler kayıt altına alınmıştır. Hatta sık görülen meslek hastalıkları, iş kazaları ve işçi ve emekçinin sağlığını risk altında bırakan durum ve uygulamalar işyerlerinde ve gazetelerde resmi olarak yayımlanmıştır. Sosyalist inşa süresince kadın işçiler tehlikeli ve ağır işlerde, doğum öncesi-sonrası dönemde de gece çalıştırılmamış, iş seyahatlerine gönderilmemişti.
Enfeksiyon hastalıklarının azaltılması ya da yok edilmesi, salgınların, meslek hastalıkları ve iş kazalarının önlenmesi, sanitasyon koşullarının sağlanması, aşılama, doğru beslenmenin sağlanması, gebe, yetişkin izlemlerinin yapılması, ilgili sağlık verilerinin kayıt altına alınması başlıca işçi sağlığı hizmetleriydi. Hizmetin her aşamasında işçi katılımı sağlanırdı.
Kadın sağlık odaları, süt dağıtım merkezleri, kreşler, istirahat sanatoryumları
Anneler çalışsın ya da çalışmasın tarım sektöründe dahi altı aydan sonra bebeklerini kreşe bırakabilirdi. Annelerin çalışma düzeneğine göre bebek ya da çocuklar kreş ve anaokullarında 14 saate kadar kalabilirdi. Üretim birimi nerede bulunursa bulunsun ihtiyaca göre, her bir üretim biriminde mutlaka kreş ve anaokulu olur; eğitimli sağlık ve sosyal hizmet emekçileri burada istihdam edilirdi.
1940'lı yıllara kadar işçi ve emekçilerin sağlık hizmetleri ilk yardım istasyonlarında yürütülürken, bu yıllardan sonra sanayileşme ve kentleşmenin hızlanması, sanayide çalışan işçi sayısının artması ile birlikte, işçi sağlığı hizmetleri Fabrika Sağlık ve Sanitasyon Birimi örgütlenmesi içinde ele alınmıştır. Bu birim, kadın sağlık odaları, süt dağıtım merkezleri, sağlık personeli çalışma birimi ve hekim çalışma birimini içeren birinci basamak, fabrika hastanesinin yer aldığı ikinci basamak düzeyindeki sağlık kurumlarını içermekteydi.
Ayrıca, bünyesinde işçinin çocuğu için kreş, anaokulu, işçi ve ailesinin istirahat edebileceği istirahat evleri ve sanatoryumlar da yer almaktaydı. Genel olarak 4.000'den daha fazla işçinin çalıştığı yerlerde bulunurken, kömür, petrol vb. sektörlerde 2.000, maden gibi tehlikeli işyerlerinde ise 500 işçisi olan işyerlerinde de kurulmuştur. Bu birim, maden işkolunda 24 saat sağlık hizmeti sunmuştur. Tarım emekçileri ise, devlet ve kolektif çiftliklerdeki sağlık birimlerinden ve ebe merkezlerinden hizmet almıştır.
70 yıl boyunca hangi üretim birimi olursa olsun, her bir işçi koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmeti alır, işe başlamadan önce mutlaka bir saat spor yapabilir, iş çıkışında isterse sanatoryumlarda dinlenir, istirahat eder, spor yapar ya da kitabını okuyabilir hatta orada kalabilirdi. En önemlisi de işçi ve emekçiler bu hizmetler için para ödemezdi.
Sovyetler Birliği’nde Ekim Devrimi ile başlayan ve sağlık hizmetlerinin tüm topluma eşit ve parasız bir biçimde sunulmasını amaçlayan sosyalist sağlık sistemi 70 yıl boyunca kimi dönemeçlerden geçti. Devrimin hemen sonrasında başlayan inşa süreci, 1922’ye kadar süren ve sadece sağlık değil tüm diğer toplumsal hizmetleri sekteye uğratan iç savaş, II. Dünya Savaşı ve son olarak 80’li yıllar bu dönemeçlerin en kritik olanlarıdır. Kabaca ifade etmek gerekirse sosyalist sağlık hizmetleri ve buna bağlı toplum sağlığı göstergeleri, iç savaş dönemi dışarıda bırakılırsa II. Dünya Savaşına kadar yükselen bir grafik çizmiş, savaş sonrası yaraların sarıldığı bir dönem boyunca durağanlaşmakla birlikte yükselmeye devam etmiş ve 80’li yıllarla birlikte inişe geçmiştir.
Bütün bir dönemin göstergelerine bir miktar örnek vermek gerekirse:
1913-1937 arasında ölüm hızı %40, çocuk ölüm hızı (ÇÖH) ise %50 oranında azalmıştır. Bebek ölüm hızı (BÖH) 1957 yılında binde 45'e, 1970 yılında da binde 26'ya, anne ölüm hızı (AÖH) ise 1954 yılında yüz binde 54'e kadar düşmüştür. Bu oranlar, hem devrim öncesi dönem hem de günümüz dünyasındaki sağlık göstergelerinden oldukça iyi düzeydedir. SSCB'deki bu olumlu sonucun nedeni, temel olarak sosyalist düzenin sömürüsüz dünyayı gerçekleştirme çabalarıdır. Bu çabanın sağlık hizmetlerindeki bir görünümü, ana-çocuk sağlığı kurumlarının ve sağlık emekçilerinin ihtiyaç duyulan sayı ve nitelikte olmasıdır. Nitekim Devrim öncesi Rusya'da kadın/çocuk dokuz danışmanlık birimi varken, 1969 yılında 20.700'e ulaşmıştır. 1917 yılında sadece 27 ana-çocuk sağlığı koruma enstitüsü mevcut iken, 1925 yılında 3.655'e yükselmiş, ebe sayısı 1969 yılında 203.000'e çıkmıştır. Bir başka görünümü, sağlığı geliştirici ve koruyucu sağlık hizmetlerinin öncelenmesidir.
Anne-çocuk izlemlerinin rutin olarak yürütülmesi, gebe izlemlerinin yüzde yüz olması, çocukların %91 'inin anne sütü alabiliyor olması, aşılamanın zorunlu bir hizmet olması vb. en somut olanlarıdır. Öyle ki 1928 yılında difteri aşısı olmayan çocuk sayısı ancak % 14 idi. Aynı yıl, Moskova' da kızamık aşısının yapılmasına bağlı olarak kızamıktan ölen bebek sayısı ise sadece %4.6 idi. Günümüzde çoğu kapitalist ülkenin hiç birisi bu derece yüksek bir bağışıklama oranına sahip değildir. Diğer bir görünümü de sağlık alanındaki ilerlemenin sadece sağlık hizmetleriyle değil, eğitim, yeterli ve dengeli beslenme olanaklarının yaratılmasıdır ve okul öncesi kurumlarının her yerde bulunması ilk akla gelen hizmetlerdir.
Bunların yanında 1928 yılından itibaren çocuklar, anneler ve işçiler için özel süt merkezleri kurularak parasız süt dağıtılmıştır. Üretim birimlerinde bulunan süt mutfakları sayısı 1959 yılında şehirde 605 iken, 1965'de 1399'a köylerde ise 32 iken 255'e yükselmiştir. 1913-1937 arasında kişi başı meyve-sebze tüketimi beş kat artmış, 1938 yılında günlük kişi başı protein tüketimi 100 grama (Almanya'da 35 gram) ulaşmıştır. 1950 yılında kişi başı besin tüketimi et için 26 kg, balık için yedi kg iken, 1968 yılında et 51 kg'a, balık da 15.9 kg'a yükselmiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak sadece 1913- 1917 yılları arasında Sovyet çocuklarının göğüs genişliği 2 cm artmıştır. Bulaşıcı hastalıklarla da amansız bir biçimde mücadele edilmiştir.
En sık görülen hastalıklara yönelik olarak sayısız dispanser açılmıştır. Devrim öncesi Çarlık Rusya'sında sadece 43 verem dispanseri mevcutken, 1948 yılında 16.000 olmuştur. İlk olarak 1922 yılında Epidemiyoloji ve Hijyen dergisi, 1923 yılında Verem Sorunları Dergisi yayımlanarak bu alandaki bilimsel bilgiler paylaşılmaya başlanmıştır. Ayrıca, veremli çocuklar için orman içinde açık hava okulları (ilk kez 1918 yılında, Moskova'da) açılmıştır. Bu okullarda büyüklüğüne göre değişmekle birlikte, mutlaka bir hekim, iki hemşire çalışır, çocuklar burada hem eğitim alır hem de tedavilerine devam ederdi. 1924 yılında verem ölüm hızı ise 16.7'ye kadar düşmüştür. Dizanteri nedeniyle ölüm 1950'de 3.3 iken, 1960'da 1.8'e, pnömoniye bağlı ölümler 4.3'den, 1.8'e düşmüştür. Sovyet sağlık sisteminin sonucunu gösteren en önemli göstergelerden birisi de yaşam beklentisidir. 1913 yılında yaşam beklentisi 32 iken, yaklaşık 50 yıl sonra iki kat artmıştır. Sovyet toplumunda yaşam niteliğinin gelişmesine bağlı olarak, yaş grupları içinde yaşlı nüfus da artmıştır. Örneğin, 1939 yılında 70 yaş üzeri yaşlı nüfus %2.3 oranında iken, 1979'a gelindiğinde %5.8'e yükselmiştir. 1979 yılına ait yaşlılık oranı şu anki pek çok kapitalist ülkenin yaşlılık oranından daha yüksektir.
Sağlık istatistikleri 1960’lı yıllara dek Sovyetler Birliği’nin hastalık insidansı bakımından en parlak yıllarını yaşadığını göstermektedir. Örneğin 1964 yılında kaba ölüm hızı binde 6.9’la en düşük düzeydedir. Bu yıldan itibaren yavaş ama istikrarlı bir yükselme izlenmektedir. Sağlık hizmetlerinin tüm ülkeye sağlık emekçileri ve kurumlar düzeyinde uygun bir biçimde dağılmış olmasına ve dolayısıyla ulaşılabilir olmasına karşın göstergelerdeki bu durağanlaşma ve kötüleşmenin kaynağında tıptaki güncel bilimsel ve teknolojik gelişmelerin etkin şekilde uygulamaya geçirilememesi olduğu söylenebilir. Ülkenin her yanına dağılmış olan ve tüm yurttaşlarla temas edebilen polikliniklerdeki gereç ve teknolojiye dayalı tanı araçlarının (endoskopi, ultrason vb) tıbbi uygulamalarda verimsizliğe yol açacağı açıktır.
Çözülüşün yarattığı yıkım
80’lerle başlayan süreç dramatiktir. 1983 yılında ilk kez paralı özel poliklinik ve dispanser uygulaması başlamıştır. Bu tarihten sonra devlet yöneticileri tarafından genel ekonomik-politik gelişmeler ışığında sağlık sorunlarının yeni ekonomik politikalarla aşılacağını belirtilmiş ve Haziran 1987'de sağlık sektöründe de Perestroyka uygulamasına geçilmiştir. Aynı yıl ilk paralı hastane açılmıştır. 1989 yılından sonra ise, sağlık sisteminin merkeziyetçi yapısı yerine ademi merkeziyetçi sağlık örgütlenmesi, kamu finansmanı yerine özel sağlık sigortacılığı, geniş kapsamlı birinci basamak sağlık hizmetleri yerine aile hekimliği ve paralı sağlık uygulamaları başlamıştır. 1991 yılında, sağlık hizmetinin finansmanı ile ilgili yasa çıkartılmış, 1993 yılından itibaren zorunlu özel sağlık sigortası kurulmuştur. Reel sosyalizmin çözülüşüyle birlikte tüm eski Sovyet ülkelerinde kamu sağlık harcamaları azalmış, yurttaşların cepten sağlık harcamaları artmış ve toplumsal eşitsizliklerin de derinleşmesiyle birlikte sağlık hizmetlerine ulaşım güçleşmeye, yaşam süresi kısalmaya ve unutulan bulaşıcı hastalıklar hortlamaya başlamıştır. Onyıllara dayanan geçmişiyle salgın ve bulaşıcı hastalıkların önündeki en büyük engeli oluşturan koruyucu sağlık merkezlerinin kapatılması, gebe ve anne-bebek izlemlerinin durdurulması yıkım etkisi yaratmıştır. Özellikle tüberküloz, difteri gibi artık tarihte kaldığı düşünülen ve sağlık hizmetlerine ulaşma-ulaşamama dışında yoksullukla doğrudan bağlantılı hastalıklar eski Sovyet cumhuriyetlerinde sıradanlaşmaya başlamıştır.
Toplumcu sağlık uygulamalarının sosyalizmin kendi tarihselliği içerisindeki seyri, iniş ve çıkışları başka bir inceleme ve tartışmanın konusudur. Bir bütün olarak bakıldığında Devrim’den çözülüşe dek geçen süre içerisinde Sovyetler Birliği’ndeki sosyalist sağlık uygulamaları başarılıdır.
Uygulamadaki ve rakamlardaki başarısının ötesinde insanı önceleyen, planlı ve koruyucu sağlık hizmetlerini hayata geçirmenin bir hayal değil son derece gerçek ve mümkün olduğunu da göstermiştir. Tıpkı 1917’de Bolşeviklerin eşit ve özgür bir ülke kurmanın gerçek ve mümkün olduğunu göstermeleri gibi.
Gerçekçi olanı mümkün kılmak elimizdedir.
İLGİLİ HABERLER
Evrim Teorisi müfredattan çıkartılıyor
Milli Eğitim Bakanlığı 2017-2018 eğitim yılında Evrim teorisini müfredattan çıkartacağını açıkladı.
23-06-2017 21:48
İleri Haber
Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanı Alpaslan Durmuş, evrim teorisinin yeni müfredattan çıkarıldığını açıkladı. Gerekçe ise evrimin tartışmalı ve anlaşılması zor olması. Durmuş yaptığı açıklamada, "Tartışmalı konuları öğrencilerin henüz kavrayabilecek bilimsel arka plana sahip olmadıkları kademelerde devre dışı bıraktık. Lise 9. sınıf biyoloji dersindeki ‘Hayatın Başlangıcı ve Evrim' ünitesi de henüz bu tartışmayı yürütebilecek öncüllere sahip olmadıkları için lisans eğitimine ertelendi” ifadesini kullandı.
Müfredatta ölçüt: yerli milli değerler!
Durmuş, 2017-2018 eğitim yılında uygulanmaya başlanacak müfredata, yerli ve milli değerleri katmaya çalıştıklarını söyledi. Yeni müfredatta, ilkokuldan liseye 51 programda değişiklik yapıldı. Programlara son hali, Milli Eğitim Bakanı İsmet Yılmaz, hükümet yetkilileri ve Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan'ın onayı ile verildi.
Başbakan Yardımcısı ve Hükümet Sözcüsü Numan Kurtulmuş da Ocak ayında yaptığı açıklamada, "Evrim teorisi zaten bilimsel olarak eskimiş ve çürümüş bir teoridir. İlla bu teori, mutlaka okutulacak diye bir kural yok" demişti. Müfredattan kaldırılan ünitede, “Evrim, canlı ve cansızların uzun bir süreç içinde geçirdiği ve geçirmekte olduğu değişiklikleri açıklar” şeklinde anlatılıyor ve Darwin dışında doğa bilimci Jean-Baptiste Lamarck’in teorilerine de yer veriyordu.
Binlerce yurttaş Nuriye ve Semih için yürüdü
KHK ile ihraç edilen ve açlık grevinin 107. gününde olan tutuklu eğitimciler Nuriye Gülmen ile Semih Özakça için binlerce yurttaş Kadıköy'de buluştu.
23-06-2017 21:14
İleri Haber
KHK ile ihraç edildikleri görevlerine dönmek için başlattıkları açlık grevi 107. gününde olan tutuklu eğitimciler Nuriye Gülmen ile Semih Özakça için binlerce yurttaş Kadıköy'de düzenlenen yürüyüşe katıldı. Süreyya Operasının önünden başlayan yürüyüşe bir çok sol örgütün yanı sıra, sivil toplum kuruluşu katıldı. Gülmen ve Özakça'nın taleplerinin kabul edilmesini isteyen yurttaşlar "Direne direne kazanacağız";"Nuriye, Semih yalnız değildir!" sloganları eşliğinde Kalkedon meydanına yürüdü. Eylemciler basın açıklamasının ardından sloganlar eşliğinde dağıldı.
Adıyaman’daki tarlada Doğu Roma dönemine ait 1500 yıllık mozaik bulundu
Adıyaman’ın Besni ilçesinde milattan sonra 5. yüzyıldan kalma, dört metre uzunluğunda bir mozaik taban bulundu.
23-06-2017 19:30
Adıyaman’ın Besni ilçesine bağlı Sugözü Mahallesi’nde çiftçilik yapan Mehmet Dağ, tarlasını sürdüğü sırada üzerinde çeşitli figür ve yazının yer aldığı dört metre uzunluğunda mozaik buldu.
Arkeofili'nin aktardığına göre, Dağ’ın durumu bildirdiği jandarma ekipleri, tarlaya gelip inceleme yaparak Müze Müdürlüğüne bilgi verdi.
Müze Müdürlüğüne bağlı arkeologlar tarafından yapılan ilk incelemelere göre, yapının Doğu Roma dönemine ait ve 1500 yıllık olduğu belirlendi.
İleri Hatırlatıyor
Tahrip olduğu anlaşılan mozaik üzerinde uzman ekiplerin detaylı çalışma yapacağı belirtildi.
Geçtiğimiz günlerde de Adıyaman’ın Gölbaşı ilçesine bağlı Çakmak mahallesinde, tarlalarında çalışma yapan iki kardeş, Roma dönemine ait 1600 yıllık mozaik bulmuştu.
Yüzme havuzunda elektrik akımına kapılan 3'ü çocuk 5 kişi yaşamını yitirdi
Sakarya'nın Akyazı İlçesi’nde aqua parktaki elektrik kaçağı nedeniyle havuzda yüzenler akıma kapıldı. Olayda 3'ü çocuk 5 kişi hayatını kaybetti.
23-06-2017 19:04
Sakarya'nın Akyazı İlçesi’nde aqua parkta elektrik kaçağı nedeniyle, havuzda yüzen 3 çocukla, onları kurtarmak isteyen 2 kişi akıma kapılarak yaşamını yitirdi.
DHA'nın aktardığına göre; Akyazı İlçesi’nde aqua parkta havuzda yüzen Gökay Yıldırım, Nurullah Ünlütürk ve Mert Kalıç adlı 3 çocuk, akıma kapıldı. İşletme sahibi oldukları söylenen Mehmet Kaya ile oğlu Kadir Kaya da çocukları kurtarmak için suya atladı. 5 kişi akıma kapılırken, görevliler elektriği kesti.
Ağır yaralanan 5 kişi, olay yerine çağrılan 112 ekiplerinin ilk müdahalesinin ardından Akyazı Devlet Hastanesi’ne kaldırıldı. Kalplerinin durduğu belirlenen 5 kişinin hayata dönmesi için yapılan kalp masajına rağmen yaşama döndürülemedi.
Jandarmanın olay yerinde yaptığı ilk incelemede işletmede kaçak akım rölesinin mevcut olmadığı tespit edildi. Olayla ilgili soruşturma başlatıldı.
Facebook'taki gökkuşağı beğeni butonu Türkiye'de yasaklandı
Facebook'un Onur Ayı'nda kullanıma sunduğu gökkuşağı desenli 'Pride' beğeni butonu Türkiye'de yasaklandı.
23-06-2017 18:48
Tüm dünyada Haziran ayında çeşitli etkinlikler ve yürüyüşlerle kutlanan Onur Ayı'nda, Facebook'ta da 'Happy Pride' etiketi ile kullanıcılara gökkuşağı desenli beğeni butonu sunulmuştu. LGBTİ+’a destek olması açısından getirilen 'pride ikonunun' Türkiye'de tamamen kaldırıldığı öğrenildi.
Türkiye'deki kullanıcılar, gökkuşağı desenli beğeni butonunu "LGBTQ@Facebook" sayfasını beğendikleri takdirde kullanabiliyordu.
Oyun oynarken başına kurşun isabet eden çocuk hayatını kaybetti
Hatay'da oyun oynarken başına kurşun isabet etmesi sonucu ağır yaralanan 12 yaşındaki Sıla Önal hayatını kaybetti.
23-06-2017 18:22
Hatay Dörtyol'da oyun oynarken 'nereden geldiği belirlenemeyen' bir kurşunun başına isabet etmesi sonucunda ağır yaralanan 12 yaşındaki Sıla Önal yaşamını yitirdi.
Dörtyol ilçesine bağlı Ocaklı mahallesinde evlerinin önünde arkadaşlarıyla oynayan 12 yaşındaki Sıla Önal bir anda yere yığıldı. Arkadaşlarının çağrısı üzerine ailesi olay yerine sağlık ekiplerini çağırdı. Dörtyol Devlet Hastanesi'ne kaldırılan Önal'ın çekilen röntgeninde beyninde mermi çekirdeği olduğu tespit edildi. Yoğun bakıma alınan Önal, müdahalelere rağmen kurtarılamadı. Önal'ın cenazesi otopsi için Adana Adli Tıp Kurumuna gönderildi.
Önal'ın ölümüne neden olan kurşunun nereden geldiğinin bilinmediği aktarıldı.
Kosova’da siyasî kriz ve yeni arayışlar
Seçim sonrasında Kosova’da siyasî stabilitenin gelmesi zor görünüyor ama VV’nin uzun vadede iktidar adayı olacağı aşikâr gibi.
23-06-2017 06:23
17 Şubat 2008’de bağımsızlığını ilan ettiğinden bu yana Kosova’da dördüncü genel seçim yapıldı. Görünüşte değişen bir şey yok gibi ama şu an için etkili olmasa da, Kosova siyasetinin gelecekte farklı siyasî dinamiklerden etkileneceği aşikâr.
10 Mayıs 2017’de güvenoyu alamadığı için hükümetin düşmesi üzerine, bir ay içinde 11 Haziran’da erken seçimler yapıldı. Hükümeti PDK (Partia Demokratike e Kosovës: Kosova Demokratik Partisi) ve LDK (Lidhija Demokratike e Kosovës: Kosova Demokratik Ligi) ) ile bazı azınlık partilerinden oluşan bir koalisyon yönetiyordu ama PDK’nin hükümetten çekilmesiyle erken seçim yolu görünmüştü.
Seçim sonuçları çok parlak değil. Katılım sadece %41’de kaldı. Seçime katılımın bu kadar düşük çıkmasının nedeni Kosovalıların seçimlerden umudu kesmiş olması ve var olan partilerin ülkenin %27,5 civarında olan işsizlik sorununu, çöken eğitim ve sağlık sistemini düzeltebileceği konusunda umutlarının olmaması. Nitekim ülkenin bunca sorununa rağmen, yolsuzluk ve adam kayırmacılığın bu kadar ayyuka çıkmış olmasına rağmen seçimlerde her zamanki hamasi milliyetçi söylemlerden geçilmiyordu.
PDK ve LDK rekabeti: Paylaşılamayan rüşvet, yolsuzluk ve mafya
Seçim her zaman olduğu gibi PDK ve LDK’nin oluşturduğu iki seçim koalisyonu arasında bir mücadeleye sahne oldu. PDK’nin 2002-2016 yılları arasında liderliğini Haşim Taçi yapmıştı ve Taçi’nin cumhurbaşkanlığından bu yana parti liderliğini eski UÇK liderlerinden, önceleri merkez-solda kendini tanımlayan, fakat sonraları iyice liberalleşen Kadri Veseli yürütüyordu. PDK, yine eski UÇK önderlerinden, hatta halen savaş suçlusu olarak Lahey’de yargılanan Ramuş Haradinay’ın partisi AAK ile seçim koalisyonu yaparak, hatta Haradinay’ı başbakan adayı olarak ortaya çıkararak, NİSMA’nın da desteğiyle seçime girdi ve %34’e yakın oy alan PDK Koalisyonu seçimde birinci geldi.
Kosova’nın en eski partilerinden olan ve 1989’da İbrahim Rugova liderliğinde Kosovalı milliyetçi aydınlar tarafından kurulan LDK, UÇK örgütlenene kadar Kosova’nın bağımsızlığı mücadelesinin başat gücüydü. Fakat UÇK’nın ortaya çıkmasıyla ikinci plana atılmış hatta bir dönem yüzlerce LDK üyesi İbrahim Rugova ve LDK’yi pasif bulan UÇK militanları tarafından öldürülmüştü. AKR ve Alternativa’nın da desteğini alan LDK ise oyların %26 kadarını aldı.
Teşbihte hata olmaz: PDK ve LDK 1990’lar Türkiyesi’nin DYP ve ANAP’ına benziyorlar aslında. Rüşveti, yolsuzluğu, milliyetçi hamaseti paylaşamıyorlar ve emperyalizmin çizdiği rotadan bir karış kıpırdayamıyorlar.
Seçimin sürprizi ise Vetevendosjë’nin yaptığı çıkıştı.
Vetevendosjë (VV), Kosova siyasî hayatında yeni bir parti. “Kendi Kaderini Tayin Hakkı” anlamına geliyor. 2005 yılında kurulan parti 2007 Şubat ayında Kosova’yı sallayan ve Kosova’nın bağımsızlığının ilanında etkili olan protestoların örgütleyicisi olarak, o tarihten bu yana ülke siyasetinin en önemli aktörlerinden biri olarak biliniyor. 2010 yılında ilk defa katıldıkları genel seçimde %13’e yakın oy aldılar ve sadece Kosova’da değil, Balkanlar’da, hatta uluslararası kamuoyunda dikkatleri üzerine çektiler.
Vetevendosjë: Kosova’nın yaramaz çocuğu
Dikkat çekmelerinin nedeni yeni bir partinin kurulur kurulmaz elde ettiği başarı değildi: Vetevendosjë seçim başarılarıyla değil, siyaseti sokağa taşımalarıyla, daha da önemlisi AB ve BM misyonlarına karşı zaman zaman şiddet eylemine dönüşen tavırlarıyla da biliniyor. VV, 2009 yılında 28 EULEX (Kosova’daki AB polis gücü) aracının ters çevrilmesi eyleminin sorumlusu olarak biliniyor. VV bundan dolayı sadece özür diledi, ama inkâr da etmedi. Kosova’nın bu yaramaz çocuğunun siyaset sahnesinde bu kadar başarılı olabileceği beklenmiyordu.
2010 seçimlerinde elde ettikleri seçim başarısı, Kosova siyasetindeki PDK ve LDK’nin sergilediği Hacivat-Karagöz oyunundan sıkılan başka siyasî kadroların da Vetevendosjë saflarına katılmasını sağladı. Bunların arasında PSK (Partia Socialiste e Kosovës: Kosova Sosyalist Partisi) ve LPK (Lëvizja Popullore e Kosovës: Kosova Halk Hareketi) de var. İlk önce PSK iktisadî programını kamucu bir çizgide tanımlayan VV’ye katıldığını duyurdu. PSK’yı daha geniş bir tabana sahip olan LPK takip etti. 1982’de kurulan ve Marksist-Leninist, daha çok Enver Hocacı bir siyasî çizgide kendini tanımlayan ve Kosova’nın Yugoslavya’dan ayrılıp Arnavutluk’la birleşmesini savunan LPK, UÇK’yı oluşturan ilk militan nüveler arasındaydı ve o dönem IRA’yı örnek alarak UÇK gibi bir yapının kurulmasına öncülük ettikleri bilinir.
PSK ve LPK’nin VV’ye katılmasında en önemli etken VV’nin siyasî çizgisini netleştirmesiydi. Kosova’nın tam bağımsızlığını savunan, Sırbistan’la bu konuda uzlaşmaya karşı olan, ülkedeki NATO, AB ve BM varlığının son bulmasını talep eden ve nihayetinde Arnavutluk’la birleşmeyi hedef olarak koyan, hatta Kosova bayrağı yerine kırmızı üzerine siyah çift kartal desenli Arnavutluk bayrağını kullanan VV, sadece milliyetçi bir hareket değil, aynı zamanda güçlü bir devlet varlığını savunmasıyla liberalizm karşıtı olmasıyla da biliniyor. Ülkedeki Sırp azınlığın geleceği ile ilgili olarak Bosna’dakine benzer bir âdem-i merkeziyetçi sistemi kesinlikle reddediyor.
Bir diğer değişle DYP-ANAP hükümetlerine olan halk desteğinin azalmasını fırsat bilip daha keskin bir liberal programla ülkeyi yeni bir sermaye sınıfına pazarlama gayesindeki AKP’den daha farklı bir parti Yine teşbihte hata olmayacağına sığınarak, VV’nin “ulusalcı” bir parti olduğunu iddia edebiliriz.
LDK ve PDK’nin önde gelen üyelerinin önemli bir kısmının sürekli olarak yolsuzluk davalarından aklanmaları, mafya ile çok sıkı bağlarının olması göz önünde bulundurulursa, VV’nin oy oranını arttırması da rahatlıkla anlaşılabilir.
VV, herhangi bir koalisyonun parçası değil de, tek başına olarak girdiği bu seçimde oyların %27’sini alarak ikinci parti oldu. VV’nin bu dikkat çekici başarısı geçen yıl yapılan yerel seçimlerde Piştine belediye başkanlığını almasından bu yana beklenilen bir şeydi.
VV’nin başarısındaki üç önemli etken var.
Birincisi, işsizliğe ve yolsuzluğa karşı açık bir siyasî programa sahip olması. Ülkede işsizliğin ve yolsuzluğun temel nedeni olarak liberal ekonomi ve özelleştirmeleri gören VV, güçlü bir devletten yana ve bu da kitleler için yeni bir umut.
İkinci etken ise ülkenin BM, AB ve NATO güdümünden kurtulup bağımsız bir dış politikaya sahip olmasını savunması. Bu açıdan senelerdir bir sömürge eyaleti gibi yönetilen Kosovalılar VV’nin tam bağımsızlık programına da destek veriyorlar. Bununla birlikte Sırbistan’la ilişkilerde süregiden çözümsüzlükten yılan Kosovalılar artık bu sorunun sona ermesini istiyorlar.
VV’nin ise sorunun çözümüne yönelik açık bir programı var. Her ne kadar VV Kosova’nın bağımsızlığını tanımadığı müddetçe ve 1998-1999 Kosova Savaşı sırasındaki suçlarından ötürü özür dilemedikçe Sırbistan’la masaya oturmayacağını açık bir şekilde ifade ediyor. Dış aktörleri dışarıda tutmaya çalışan kendisine ait bir çözüm programının olması da VV’yi popülerleştiren üçüncü etken.
BM, AB ve NATO güçlerine karşı şiddet eylemleriyle bilinen VV, Kosova’daki Sırp nüfusa karşı herhangi bir eylemden, hatta düşmanca bir söylem kullanmaktan bile çekiniyor. Kosovalı Sırplarla Kosova içinde bir barışı hedefliyor.
Seçim sonrası yeni bir siyasî kriz mi?
PDK koalisyonu seçimden birinci olarak çıksa da VV, tek başına en yüksek oyu kendilerinin aldığını ve hükümeti kendilerinin kurması gerektiğini iddia ediyor. Cumhurbaşkanı Haşim Taçi ise beklenildiği gibi hükümeti kurma yetkisini PDK’ye verecek. Yolsuzluklara, mafyaya, rüşvete iyice batmış olan PDK ise tek başına ve diğer seçim koalisyonu ortaklarıyla hükümet kurabilecek yeterli milletvekili sayısına sahip değil.
120 sandalyeli Kosova parlamentosunda 20 sandalye ulusal azınlıklara ayrılmış durumda (10 Sırp, 4 Roman/Aşkali/Mısırlı, 3 Boşnak, 2 Türk ve 1 Gorani). PDK ise geriye kalan 100 sandalyenin ise sadece 39’una sahip. LDK ve PDK’nin koalisyon yapması zor gibi. Nitekim erken seçimin nedeni zaten bu iki partinin koalisyona devam etmemesi, daha doğrusu LDK’nin hükümetten çekilmesiydi.
LDK’nin 30, VV’nin ise 31 milletvekili var ve görünürde LDK ve VV’nin koalisyon yapması gerekiyor. PDK’nin hükümeti kuramaması durumunda, cumhurbaşkanı Taçi’nin hükümet kurması yetkisini VV’ye vermesi gerekiyor. Şimdiden hükümet kurmak için görüşmelere başlayan VV, LDK ile görüşmelere başladı ama LDK lideri İsa Mustafa, LDK-VV koalisyonunda başbakanlığın LDK’de olması koşuluyla VV ile koalisyona gireceğini belirtti. VV ise böyle bir kaprise çok sert bir tepki verdi ve bunu kabul etmelerinin halk iradesine karşı çıkmak anlamına geldiğini öne sürdü.
Kosova anayasası gereği cumhurbaşkanlığı iki farklı adaya hükümet kurma yetkisi verdikten sonra hükümet kurulamazsa ülkenin yeni bir erken seçime gitmesi gerekiyor.
Ülke hali hazırda sorunlarla boğuşuyor. İki sene önce savaş, doğal afet ve benzeri olağan dışı bir durum yaşanmamasına rağmen 50 bin Kosovalı Avrupa’ya göç etmişti. Ülkede iktisadî krize rağmen ekonominin ortalama %4 oranında büyümesinin temel nedeni ise gurbetçilerin gönderdiği paralar. Nüfusu 1,9 milyon olan Kosova’da yarım milyon Kosovalı da yurtdışında yaşıyor.
Seçim sonrasında Kosova’da siyasî stabilitenin gelmesi zor görünüyor ama VV’nin uzun vadede iktidar adayı olacağı aşikâr gibi.
Özgür Dirim Özkan’ın İleri Portal’dan önce yayınlanan yazıları için:
http://yugoslavyayazilari.blogspot.com.tr/
Bazı yazıların İngilizce çevirileri için:
http://lettersfromyugoslavia.blogspot.com.tr/
Doğacı, kentçi, kırcı: Biz hangisiyiz? (3)
22-06-2017 10:26
Serinin bundan önceki yazılarında doğa ve toplumu bir ikilik olarak kabul eden anlayışın nasıl geliştiğinden ve yaşamın her alanında farkında olmadan domine edici bir etki gösterdiğinden bahsetmiştik.
Doğacı, kentçi, kırcı gibi yakıştırma ve ayrımların hep buradan türediğini, oysa doğanın tarih boyunca toplumsal olarak üretildiğini, değiştirildiğini, doğa ve toplumun birbirini etkileyerek dönüştüren bir bütün olduğunu vurguladık.
Söz konusu ikiliğin daha iyi bir yaşam ve yaşanabilir çevrelere dair tahayyülümüzü, çözüm önerilerimizi de belirlediğini, ikiliğin taraflarını kaynaştırmaya yönelmiş çabaların da bu ikilik üzerinden hareket ettiğine değindik. Bu örnekler arasında yine de tarihte yabana atılmayacak denemeler ve beraberinde sorular olduğu ve hala ilham veren yönler barındırdıkları da bir gerçeklik olarak karşımızda duruyor.
Şimdi Marksizm perspektifinden ve Sovyet deneyiminden devam edelim...
Tarihsel ve diyalektik materyalist yaklaşım bizi organizmaların basitçe çevrelerine adapte olduklarını değil, çevreyi pek çok yolla etkilerken kendilerinin de etkilendiğini ve değiştiğini anlamaya davet eder. Marx bunu Kapital’de metabolik ilişki olarak açıklar. Marx’a göre bunun kökenleri, emek ve üretimin insanın doğayla olan ilişkisinin ve insanların kendileriyle olan ilişkilerinin insan tarafından dönüştürülmesiyle oluşuyordu. Yani kendi hayatımızın temellerini yıkmaktan kurtaracak olan yine bizleriz ve bu yalnızca bizlerin alacağı kararlara ve kolektif uygulamalara bağlı görünüyor.
Tam da bu noktada ilginç tartışmalara girelim. “Doğayla barış içinde” yaşamak için insanlığın geldiği aşama olarak “doğaya hakimiyeti” kötüleyen, her fırsatta aydınlanmaya, ilerlemeye, rasyonel akla, teknolojiye verip veriştirenleri buna alternatif olarak öne sürülen eskiye dönüş özlemcilerini göz önüne alalım. Durum gerçekten de iddia ettikleri gibi midir?
Modern öncesi toplumlar doğayla barışık, uzlaşık biçimde yaşama arzularından mı yoksa bu müdahale araçlarını henüz geliştirmemiş olduklarından dolayı mı doğanın döngülerine müdahale etmiyorlardı?
Eko-faşizm, eko-feodalizm tartışmalarını ele alalım, bu koşullarda daha fazla “doğayla uzlaşma ve barışma” olasılığından bahsediliyor, buna ne diyeceğiz?
Gerçekten tek ve nihai amacımız doğayla uzlaşma mı ve öte taraftan öne sürüldüğü gibi doğada hiyerarşi yok mu?
Doğayı dönüştürürken matematik ve bilimi kullanan topluluklar mı sorumlu pek çok felaketten?
Oysa Antik Yunan matematik ve bilimi kullanmak için yeterli gelişkinlikteydi ve tarihe baktığımızda doğayla uzlaşık anılmalarını, yaşanabilir kentlerini nasıl açıklayacağız?
Yine matematik bilmeyen ve kullanmayan pek çok topluluğun doğaya şefkatli kollarını uzatmadığını, kendinden olmayan pek çok türe kıyabildiğini biliyoruz. Yani kısacası koşulsuz bir şekilde geçmişi romantize etmekten, ilerlemeye fatura kesmekten vazgeçmeliyiz.
Romantize etme konusunda sert eleştirileri olan Andre Gorz’a kulak verelim, Kızıl Ekoloji kitabında önce Sartre’den alıntı yapar: “İnsan özgür olmaya mahkumdur” sözünü hatırlatır ve ekler. Buna rağmen “kendi özgürlüğünü doğayı araçsallaştırmayacak ve tahrip etmeyecek şekilde sınırlayabilen insan dışında bir güç yoktur ve bunu ancak modern insan yapabilir” der.
Gorz gibi düşünürler bu “sınırlama” halini de gerçekçi olmak gerektiğinden dem vurarak, eko sosoyalizmi cennet vaadinden öte bir tür “gönüllü sadelikle” özdeşleştiriyorlar. Aynı anda bugün kapitalizmin savaş ekonomisine benzeyen şekilde çevresel yıkımlar üzerinden ekonomi geliştirdiğini de vurguluyorlar. Yani doğa ile barışık yaşamak denilen şey doğa ve toplum arasındaki ilişkiselliği anlayarak toplumsal üretim ve yaşama biçimi değişikliğinden mi geçiyor?
Marksist düşünceye göre doğa toplum ayrımı ideolojiktir ve kapitalizm ile birlikte doğanın toplumsal olarak üretiminde kullanım değerinin yerini, değişim değeri almıştır. Peki madem böyledir neden tarihte özellikle doğayı savunduğunu öne sürenler tarafından Marksizm bazı eleştirilerin odağı olmuş, özellikle Batı Marksizmi’nin en temelde doğayı insanın dışında tuttuğundan dem vurulmuştur.
John Belllamy Foster; György Lukacs’ın başı çektiği, Karl Korsch ve Antonio Gramsci’nin ona eklenerek Marx ve Engels’in aksine toplum ve doğa arasındaki diyalektik ilişkiyi ve bütünlüğü bir anlamda dışlayarak, Batı düşüncesinde olduğu gibi Batı Marksizmi’nin de en belirgin özelliği olarak doğa toplum ikiliğinin köklü yerleşmesine “bir anlamda neden olduklarını” öne sürdüğü ve bunun yarattığı sonuçların incelenmesine dair yaptığı çalışmayla dikkat çekiyor.
Bir taraftan da Lukacs’ın aynı zamanda Batı Marksizmi’nin eleştirmeni de olmasını, doğa diyalektiği ile ilgili konularda önceki radikal düşüncelerine sonradan mesafelenmesini ve beraberinde Gramsci’nin felsefi pratiğinde zaten doğa diyalektiğini hiç irdeleme konusu yapmamış olmasını hatırlatarak aslında faturayı adı geçenlerden çok muğlak durumda kolaya kaçarak işine geleni kabul eden Batı düşüncesine kesiyor.
Sovyet deneyiminin doğa-toplum meselesinde ilişkisel düşünmemize büyük katkı sağlayan ekosistem anlayışının gelişmesine büyük katkı yaptığından, tarihinin en büyük planlı ağaçlandırma çalışma örneklerini yarattığından bahsedildiği gibi hataları da çokça anlatılıyor. Bunları bir kenara atmayacağız. Bir sonraki görkemli denememizde hataları minimuma indirmek için daha fazla düşünecek, tartışacak, yazacak ve eyleyeceğiz ve bir yol bulacağız gibi görünüyor.
Bu yolda, doğa ile barışık yaşama özlemimizde başat önemde olan doğa ve toplum arasındaki ilişkiselliği anlayarak ilerlemek ve eş zamanlı toplumsal üretim ve yaşama biçimimizde köklü değişiklikten geçtiğini özümsemek hayati önemde görünüyor. Elbette yeryüzü sakinleri olarak o zamana kadar çok geç kalmamışsak!
1. Gorz, Andre (2016). Ekolojinin Kızıl Hattı, Mülakatlar, Çeviren: Nihal Özyıldırım, RED Kitaplığı, sy.47-48.
2. Foster, John Bellamy ( 2011). Doğanın Diyalektiği ve Marksist Ekoloji, Yeni Yüzyılda Diyalektik Kitabı içinde Bölüm,Yordam Kitap, sy. 79-120.
'Sovyet restorasyonu': Ortadoğu fabrika ayarlarına geri dönüyor
Putin’in pragmatist politikalarıyla Ortadoğu’da yeniden etkin bir ülke olan Rusya, Alaska kıyılarında yaptığı uçuşlar, Latin Amerika’da kurduğu yeni ittifaklar ve Kırım’ı ilhakıyla ABD’ye mesajını net bir şekilde veriyor.
22-06-2017 09:58
1991 yılının son günlerinde Sovyetler Birliği’nin çözülüşü ile Ortadoğu’da dengeler bir anda bozuldu. Değişen düzenle tek başına kalan Sovyetler’in dost ülkeleri bu durum karşısında ne yapacaklarını bilemediler. Çözülüşün hemen ardından Rusya’da ortaya çıkan yönetim zafiyeti hızlı bir şekilde Asya Pasifik’ten Doğu Avrupa’ya Latin Amerika’dan Ortadoğu’ya kadar Sovyetler’in etkin olduğu tüm bölgelerde karmaşaya ve Atlantik cephesinin ilerlemesine neden oldu.
Emperyalizm uzun zamandır hazırlandığı bu yeni duruma hızla ayak uydurdu. Atlantik cephesi, Rusya’daki yönetim zafiyetinden yararlanarak 1991-2000 yılı arasında geçen süreyi kendi lehine çok iyi değerlendirdi. Sovyetler’in çözülüşünün hemen ardından bölgede Rusya’nın yarattığı boşlukta Sovyetler Birliği etkeni yüzünden Soğuk Savaş süresince alan bulamadığı ülkelerde etkisini yaymak için baskı uygulamaya başladı. Irak savaşı, Yemen’in birleşmesi, sol örgütlerin Suriye’den ve diğer bazı Ortadoğu ülkelerinden tasfiyesi bölgede 10 yıllık süre zarfında birer birer gerçekleşti.
Pink Floyd’un Berlin’deki “The Wall” konserini TRT’de canlı izlediğimiz saatlerde Yemen’de Suriye’de Irak’ta emperyalizm çoktan planlarını hayata geçirmişti ve o esnada Sofya, Budapeşte, Bükreş, Prag, Varşova radyoları Scorpions’un ‘Wind of change’ şarkısını çalıyordu.
Sovyetler’in bütün müttefikleri dört bir yandan kuşatıldı. Ortadoğu’da BAAS sosyalizmi olarak tanımlanan Suriye ve Irak ile Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti (Güney Yemen), Batı’nın çıkarları doğrultusunda hareket etmeye zorlandılar. Atlantik cephesinin oluşturmaya çalıştığı yeni düzene direnen ülkeler birer birer kaosa sürüklendiler.
Güçlü Sovyet devlet geleneğinden gelen Rusya’nın iç dinamiklerinin sistemi yeniden restore etmesi Putin’in iktidara gelmesi ile başladı. KGB ekolünden gelen Putin, Rusya, eski Sovyet ülkeleri, Doğu Avrupa ülkeleri, Sovyetlerin Ortadoğu müttefiklerinin iç dinamiklerini ve işleyişini çok iyi bilen birisi olarak geçen yıllar içerisinde kendi ekibini oluşturdu. Rusya yeniden Sovyet döneminde etkin olduğu coğrafyalara dönerek Atlantik kanadının karşısında yeni bir eksen kurdu.
Eski ilişkiler restore edilirken kendine has pragmatizmiyle Putin ve ekibi dış politikada yeni ilişkiler geliştirdi. Bölgede Türkiye ile ekonomik ilişkilerini güçlendirirken Arap yarımadasında Katar ile yakınlaştı. Irak savaşında etkisini gösteremeyen Rusya, Suriye krizine askeri ve siyasi alanda müdahale ederek bölgede ABD’nin daha fazla ilerlemesine müsaade etmeyeceğini gösterdi.
Daha önce Suriye’nin liman kenti Tartus’ta deniz üssü bulunan Rusya, Hmeymim’de bir de hava üssü kurdu. Özel kuvvetlerini bölgeye gönderen Rusya, Doğu Akdeniz’deki en eski müttefiğini yalnız bırakmayacağını ve bölgede etkin bir güç olacağını gösterdi. Suriye krizinde geride bıraktığımız 5 yılda Rusya’nın Ortadoğu’da artık sessiz kalmayacağını ve Sovyetler döneminin de ötesine geçen bir etki alanı oluşturacağını gördük.
ABD’nin Ortadoğu’da gerilediğini ya da zayıfladığını söylemek yerine Rusya tarafından Soğuk Savaş dönemi sınırlarına itildiğini söylemek daha doğru olur. İşte bölgede son yıllarda artan karmaşa ve kaosun asıl nedeni Putin’in Sovyetlerin Ortadoğu’daki etki alanı sınırlarına hatta daha da ötesine geçmek için gerçekleştirmeye çalıştığı nüfuz restorasyonu ve buna Atlantik cephesinin verdiği yanıt.
21. Yüzyıl şartlarında 20. Yüzyıl stratejilerini uygulamaya çalışan ABD, Soğuk Savaş dönemi sınırlarına dönmemek için bölgeyi kana boğmaktan ve kaosu büyütmekten geri durmuyor. Elbette ABD emperyalizminin bölgede eski etki sınırlarına sessiz bir şekilde dönmesini beklemiyoruz ancak önümüzdeki 20 yıl içerisinde Rusya’nın yeniden 1991 öncesi etki alanına kavuşması kaçınılmaz görünüyor. Bölgede pek çok taş yer değiştirecek ve karmaşa devam edecek, ancak Rusya 1991-2000 arası döneme dönmemek için tüm kartlarını oynayacaktır.
Putin’in pragmatist politikalarıyla Ortadoğu’da yeniden etkin bir ülke olan Rusya, Alaska kıyılarında yaptığı uçuşlar, Latin Amerika’da kurduğu yeni ittifaklar ve Kırım’ı ilhakıyla ABD’ye mesajını net bir şekilde veriyor. Yalnızca Ortadoğu’da değil tüm dünyada etki alanını genişleteceğini gösteriyor.
Baltıklar, Doğu Avrupa ve Balkanlar Rusya’nın yeniden dönmek istediği eski Sovyet etki alanları, bu bölgelerde bugün her ne kadar Ortadoğu’daki gibi sıcak savaşlar yaşanmasa da Atlantik cephesi ile Rusya’nın mücadelesi şimdilik siyasal ve ekonomik bir düzlemde devam ediyor. Tabii NATO’nun bu bölgelerde rahat durmadığını da ekleyelim.
Balkanlar’da ve Doğu Avrupa’daki Katolik Slav ülkelerde olmasa da Ortodoks Slav ülkelerinde Rusya, eski etki alanlarını hızla yeniden kurmaya devam ediyor. Bu konu daha detaylı işlememiz gereken bir konu, o yüzden bunu bir sonraki yazıya bırakacağız.
Bugün Ortadoğu’da gelinen noktada henüz net bir kazanan yok, kaybeden ise elbette bölge halkları...
'Tuhaf' cinsel pratiklerden anti-iktidara: Teorinizi nasıl arzu edersiniz?
22-06-2017 09:19
Geçen haftaki yazımızı, LGBTİ+ bireylerin, 'cinsel azınlıkların' queer politika içinde nasıl anlam kazandıklarını değerlendirme vaadiyle noktalamıştık.
Evet, çoğu zaman neredeyse ilah mertebesinde görülen, eleştirinin bile binbir çekince ve şerhle yapıldığı queer teori/politika 'cinsel azınlıklar' için ne ifade etmektedir? Biraz kabalaştırmayı göze alarak, çeşitli yorum farklarını geçici süre kenara koyup ana izlekleri tespit etmek mümkündür. Queer teori/politika için iki temel izlek şu şeklidedir.
TEMEL İZLEK (1): POSTMODERNİZM VE POSTYAPISALCILIK
Tüm dünyada radikal feminizmin, gençlik hareketlerinin, ırkçılığa, savaşa karşı toplumsal dinamiklerin ve eşcinsel hareketin yükselişi, ‘68’in sokak eylemleri ve fabrika işgalleri özel bir konjonktür olarak ele alınır bildiğiniz gibi. Bu dönemin özelliği; belirgin biçimde Batı’da olmak üzere reel sosyalizm eleştirisi, işçi sınıfının toplumsal kurtuluş projelerinde merkezi rolünün sorgulanması, aydınlanmanın akılcı toplumsal tasarımları olarak görülen modern devlet yapılarının sosyalist bile olsa reddedilmesi ve hatta kadınlar, eşcinseller, siyahiler gibi kimliklerin yok sayıldığının iddia edilmesi olarak belirlemek mümkün.
Tüm bunların hızlıca akademide kuramlaştırılması, kökleri aydınlanmanın reddine varacak ‘büyük bir tarihsel hesaplaşmayı’ önüne koyması, postmodern ve postyapısalcı tezlerin çıkış koşullarını oluşturmaktadır. Üstelik başlangıçta akademik fanteziler olarak görülebilecek ‘post-modern’ ideolojinin çeşitli varyantları, akademinin sınırlarını aşarak ‘hayatla’ buluşmuş ve etkileri günümüze değin süren bir düşünsel hegemonyaya dönüşmüştür. Neydi postmodern iddiaları hayatla buluşturan?
Aslında pek çok şey. Batı’da kurumsallaşarak düzenin uslu bir aparatına dönüştürülmüş sınıf sendika ve kurumsal yapıları, 'itaatkar-köhne' Avrupa Komünist Partileri, neoliberal paradigma ile kalkınmacı, ulus-ölçekli, refah devleti modellerinin terkedilmesi, sermayenin topyekun sınıfa saldırı politikaları, yeni sermaye birikim biçimi modellerinde emek sürecinin parçalı, esnek, informel hale gelişi, tüm bu geriye çekilişin ‘90’ların başında Sovyetler Birliğinin çözülüşü ile ‘işçi sınıfına elveda’ diyen bir kapitalist zafer ile taçlandırılması.
İşte postmodernizmin iddiaları da tam bunlarla örtüşüyordu. Sosyalizm gibi evrensellik iddiasındaki üst anlatılar bir kenara bırakılmalıydı, işçi sınıfı olsa olsa radikal demokrasi stratejisinin, kadınlar, cinsel azınlıklar, çevreciler, etnik unsurlar gibi eşitlerinden biri olabilirdi.
İçsel tutarlılıktan yoksun bu yaklaşım; bütünsellik yerine parçalılığı, global bütün yerine çoğulculuğu, nedensellik yerine olumsallığı (olabilir de olmayabilir de), amaç yerine oyunu, iktidar yerine anti-iktidarı, yaratma/bütünselleştirme/sentez yerine yaratmayı imha/yapıbozum/antitezi, form yerine antiformu, tarihsellik yerine ‘ayrı biricik tarihleri’, yabancılaşma yerine öznelliğin parçalanışını kodlar olarak ortaya koydu.(1)
Peki bu kodlar Queer teoriye nasıl tercüme oldu?
Nedensellik içeren ezme-ezilme ilişkisi (örneğin toplumsal cinsiyet) yerine 'ezilen' ortak kimliğin sayısız biricik farklarla bölünmesi, ezilen kimlikler arasındaki çıkar farklılıklarına vurgu ve bu arada gönüllü biçimde olmasa da 'sınıf'tan bahsetme...
Her türlü toplumsal kurtuluş teorisini 'iktidar' konumuna yerleştirme, her şeye içsel iktidara karşı anti-iktidarlar kurma, normu baskıcı addedip anti-normu yapıbozum olarak benimseme...
Cinsel kimlik/yönelimin ve cinselliklerin toplumsal/tarihsel dinamiklerle ilişkilendirilmesi yerine toplumsal inşanın/yapının 'ürünü' olarak birer yapıntıya dönüşmesi ve bu nedenle cinsel kimlik/yönelimin ve cinselliklerin 'yapıbozumu' için biricik imkanlar haline gelmesi vb
TEMEL İZLEK (2): ANTİ-İKTİDAR VE ANTİ-NORMATİFLİK
Tüm bu kodları queer teori ve onun köklerini oluşturan Foucault gibi düşünürlerin tezleri üzerinden örneklememiz mümkün.
Foucault’un Queer teori için temel olarak görülebilecek iddialarından biri ‘iktidar’ kavramıyla ilgilidir. Foucault; iktidarı, belli bir maddi/sınıfsal güçle, ezen ve ezilen arasında nedensel bir ilişki kuracak şekilde kavramayı reddederek, her tikel ilişki içine yerleştirir.
“İktidar bir töz değil, ilişkidir …. insanlar ona sahip olanlar ve olmayanlar olarak ikiye ayrılamaz … güç ezenden ezilene tek yönlü bir vektör modeline göre anlaşılmamalıdır. Daha ziyade, akışkan, her şeyi kapsayan bir araçtır, her türlü toplumsal ilişkiye içkindir...” (2)
Bu anlamda Foucault için, iktidar her yerde hazır ve nazırdır.
Bunun Queer teoriye tercümesi ‘ezilenler’ arasında bir ortak kimliğin olamayacağıdır; zira ezilenler de her yerde hazır ve nazır olan ‘iktidar ilişkileri’ içinde yer alır; onu yalnızca pasif biçimde yeniden üretmezler, bizatihi iktidar konumlarına yerleşirler. Daha açık bir örnekle, kadınların ezildiğine ilişkin söylem bile iktidarını eşcinseller, trans kimlikler ya da diğer cinsel azınlıklar üzerine kurmaktadır. Lezbiyen geyi, gey transı, trans interseksi, tüm bunlar diğer cinsel azınlıkları dışlayarak, onlar üzerinde hakimiyet kurarak kimlik olurlar.
Bu iddiaların politik olarak neye denk düştüğünü görmek zor değil. İktidar her yerdeyse ‘biz’ olmaktan özenle kaçınmalıyız ve iktidarı değil anti-iktidarı, amacı değil aracı, elde etmeyi değil direnişte kalmayı savunmalıyız.
Amaç bu durumda:
“Tahakküme son’ ya da ‘insan özgürleşmesinden’ ziyade zevkleri, hazları, sesleri, ilgi alanlarını, bireyselleşme ve demokratikleşme hallerini teşvik eden toplumsal mekanlar yaratmaktı.” (3)
Bu nedenle Queer teori kendini, çok daha modernist bir iddia içinde kimlik politikası olarak görmekten özenle kaçınır.
“Queer terimi, sadece gay ve lezbiyen kimliklere dair değil, genel olarak tüm kimlik kuruluşu dinamiklerine ve kimlik politikası eğilimlerine dair radikal bir sorgulamanın adı olarak beliriyor.” (4)
İşin ilginç yanı kılı kırk yaran farklılaştırıcı kimlikler çoğullaşmasına; anlamı, bağlamı, dili yapıbozumuna uğratmaya ahdetmiş tüm bu tumturaklı iddiaların bir taraftan her konumun içinde ‘iktidar avcılığına’ çıkmış bir büyük ‘Queer kimlik’ yaratıyor olmasıdır. Ne ki üst anlatıları çağrıştıracak nedensel bağlantılardan kaçınmak ‘Queer kuramcısı’ Butler için de çok temel bir konudur. (5)
Queer kuramcılarının yine Foucaultcu iktidar kavramıyla bağlantılı olarak, sıkça öne sürdükleri bir kavram da ‘normatif’dir. Her konum bir diğeri için normatiftir, norm kuran diğeriyle iktidar ilişkisi kurar. Queer kuram anti-normatifliği, yalnızca cinsel azınlıklar (heteronormatif olmayan) için değil, onların da görmediği 'diğerleri' adına savunur. Diğer bir deyişle, normatiflik eleştirisi, öznesini ‘tuhaf pratikler’ içinde çağırmak ister.
Nedir bu tuhaf pratikler?
“(...) ‘tuhaf’ pratikler Queer açısından ele alınmayı talep ederler; örneğin çok değişik biçimler alabilen çok aşklılık-çokeşlilik pratikleri, grup seks, sado-mazoşizm, çeşitli fetişizmler, nemfomani, para karşılığı seks, porno bağımlılığı ya da ‘cinsel sapkınlık’ olarak anılan başka pratikler gibi.” (6)
Tüm bunlar sıkıcı normatifliğinden bunalan ve antinormatiflikten seçkinci erdem devşirmeyi sevenler için cazip olabilir.
Sonuç yerine bir soru:
Queer teori eleştirel bir çerçeve içinde bile olsa nasıl değerlendirilebilir?
Haftaya devam edelim...
Notlar:
1-David Harvey, Postmodernliğin Durumu, Metis Yayınları(1999),s.59
2-Michel Foucault, Cinselliğin Tarihi, Ayrıntı Yayınları(2007),s.72
3-John Holloway'den aktaran Sherry Wolf, Cinsellik ve Sosyalizm, Sel yayınları, (2012), s.162
4-Alev Özkazanç, Feminizm ve Queer Kuram, Dipnot Yayınları, (2015),s.94
5-Bkz., Judith Butler, Cinsiyet Belası, Metis Yayınları,(2016),s.62
6-Alev Özkazanç, Feminizm ve Queer Kuram, Dipnot Yayınları, (2015),s.102
Doç. Dr. Sibel Özbudun: Kadınların uğradığı şiddet ülkenin İhvan’laşmasına karşı olan herkesin derdidir
AKP’nin hızla artan dinselleşme ve gericileştirme politikaları kadınların yolda, otobüste minibüste çeşitli bahanelerle saldırılara uğramalarına yol açıyor. Kadına yönelik cinsel ve fiziksel şiddet vakalarında hukuki süreç ise “sosyal medya tepkisi” üzerinden şekillenmeye başladı.
22-06-2017 08:50
Son dönemde kadınlara dönük şiddetin giderek kamusal alana taşınmasını akademisyen Doç. Dr. Sibel Özbudun ve avukat Yelda Koçak’a sorduk.
Ayşegül Terzi otobüste, Ebru Tireli parkta ve son olarak Melisa Sağlam isimli bir kadın bindiği minibüste şiddete maruz kaldı. Başka bir kadın ise Ankara’da bir otobüste tecavüze uğradı.
Kadınlara şiddet uygulayan erkeklerin genel olarak bahaneleri ise ortak: şort giyme, akşam saatlerinde sokakta olma…
“AKP ORTALAMANIN EN OLUMSUZ VASIFLARINI SU YÜZÜNE ÇIKARDI”
AKP iktidarının Türk ortalamasının en olumsuz vasıflarını su yüzüne çıkardığını ifade eden Doç. Dr. Sibel Özbudun korkunç olan boyutun; saldırılara iktidar tarafından destek verilmesi olduğunu ve meşruiyetin din üzerinden sağlandığını söylüyor:
“Olan ve ne yazık ki 'bitmeyen'i, salt ve bağlamından kopartılmış bir 'eril şiddet' klişesiyle açıklama ve/veya bir erkek(ler)- siyasal iktidar ortak komplosu olarak görme kolaycılığından sıyrılırsak; AKP iktidarının Türk ortalamasının en olumsuz vasıflarını su yüzüne çıkardığını söyleyebiliriz: aydın nefreti, kendinden güçsüz karşısında dayılanma, güçlüye yaltaklanma, farklı olana güvensizlik, aşağılık kompleksine belenmiş bir kostaklanma hâli… İşin korkuncu, iktidar en yetkili ağzıyla, fethetmeye kararlı olduğunu ilan ettiği kültürel alanda tüm bu gösterilere destek sağlıyor, bu tutumların meşruiyetini dinden aldığı izlenimini yayıyor.”
“TOPLUMUN ORTALAMA KESİTİ KADINLAR KONUSUNDA İKİLİ BİR KIRILMA YAŞIYOR”
Kadınlar söz konusu olduğunda, toplumun ortalama kesitinin ikili bir kırılma yaşadığını belirten Özbudun, birinci kırılmayı şöyle açıklıyor:
“İktidar partisi eliyle 'modern, uygar, kentli, rafine' vb. görünme zorunluluğunun ilga edilmesi, tersine, Recep İvedik’liğin, Polat Alemdar’lığın, ana akıma dönüşmesi… Toplumun kadın-erkek ilişkileri konusundaki yeni yönergeleri Nihat Hatipoğlu’ndan öğrenir olması, tüm bunların “kadın-erkek eşitliği fıtrata ters” diyen bir Reis’in onayından geçmesi ve daha da kötüsü, hepsinin kadın dövmeye cevaz veren bir kitapla tescil edilmesi…”
İkinci kırılmayı ise, “işsizleştirilmiş, geçimini sağlamada her gün daha zorlanır hâle gelen, yani ekonomik konumunu, dolayısıyla da “evin ekmek sağlayıcısı” (geleneksel) işlevini yerine getiremez hâle gelmiş erkeğin, gücünü kanıtlayabileceği neredeyse tek alanın kadına yönelik şiddet olması” olarak ifade eden Özbudun şöyle devam ediyor:
“İSLAMCI MAGANDALAR ‘NEFSİM KABARDI’ DİYEREK İKİ İŞİ BİRDEN YAPIYOR”
“İslâmcı magandalar minibüste, otobüste, sokakta giyimini-kuşamını ya da davranışlarını beğenmedikleri kadınlara saldırarak ve -es kaza yargı önüne çıkartılırlarsa- bunu ‘nefsimiz kabardı’ diye savunarak iki işi birden yapıyorlar: İslâm’ın gündelik hayata nüfuzunu kadınların bedenleri üzerinden sağlamak -bu radikal İslâm’ın her yerdeki ortak stratejisi değil mi: Taliban, IŞİD, İran…- Ve ortalama erkek topluluğuna iktisadi hayatta uğradığı güç yitimini kadınlar -ve tüm diğer “azınlıklar”: devrimci gençler, Alevîler, Kürtler, gayrı müslimler, eşcinseller…- üzerinde uygulamakta alabildiğine özgür oldukları şiddetle telafi edebileceklerini göstermek.
Bu yaklaşım doğruysa, kadınların ve “azınlıkların” uğradığı özel ya da kamusal şiddet yalnızca mağdurların değil, ülkenin totaliterleştirilmesine, İhvan’laşmasına karşı olan herkesin derdidir.”
“ETKİLİ YARGILAMA YAPILMAMASI SALDIRILARIN ARTMASINDA EN BÜYÜK ETKEN”
Avukat Yelda Koçak ise kadınlara yönelik saldırıların kamusal alanda son dönemlerde artmasında birçok etken bulunduğunu ancak en etkili olanın daha önceki saldırıların etkili şekilde yargılanmaması olduğunu belirtiyor.
Sorunun kaynağında, iktidarın politikalarının ve suçu işleyenlerin cesaretlendirilmesi olduğunu da ekleyen Koçak “Yargılamadan kastım sadece faile en ağır cezanın verilmesi değil. Öyle olsaydı Ankara'da belediye otobüsünde gerçekleşen tecavüz olayı ile ilgili geçtiğimiz ay verilen 35 yıllık cezanın bir caydırıcılığı olurdu. Sorunun kaynağında hükümet politikaları ile bu suçu işleyenlerin cesaretlendirilmesi var. Ayşegül Terzi'ye atılan tekmeden sonra başbakanın "mırıldanabilirsiniz" sözü Ebru Tireli'ye saldıran kişiyi cesaretlendirmediğini kim söyleyebilir? Ya da onun salıverilmesinin Pendik'te mini etek giyen kadına saldıranı cesaretlendirmediğini” diyor.
“SAVUNDUKLARI ŞEY KADININ ÖZGÜRLÜĞÜNÜN KISITLANMASIDIR”
“Bu suçları salt bireylere yönelik işlenmiş basit nitelikteki yaralama suçları olarak ele almak saldırganlar üzerinde caydırıcılıktan ziyade cesaretlendirme etkisi yapmaktadır” diyen Koçak, şöyle devam ediyor:
“Bu suçlar topluma yönelik işlenmiş suçlar olup o şekilde ele alınmalıdır, aksi taktirde ceza kanunundaki kişilere yönelik basit yaralamalı suçların cezası bellidir ve tutuksuz yargılamayı gerektirmektedir.
Yaptıkları eylemleri açık açık savunmaktadırlar ve aslında savundukları şey bir çok kadının özgürlüğünün kısıtlanmasıdır.”
Koçak, salıverilen saldırganların gelen tepkiler sonrasında tutuklanmasının da beraberinde başka tehlikeleri getirdiğine vurgu yaparak, “Saldırganın cezasının alabilmesi için kamuoyu oluşturma zorunluluğu, mağdurlar açısından başka hak kayıplarına neden olabilir. Ya saldırıya uğradığınızın tüm kamuoyu tarafından öğrenilmesini göze alacaksınız, kamuoyu oluşturacaksınız ya da saldırganın sessiz sedasız bırakılmasına razı olacaksınız. Bu durum Ülkede yargıya olan güvensizliği de çıplak bir şekilde ortaya koymaktadır” ifadelerini kullanıyor.
Cinsel azınlıklar: Bar tuvaletlerinden sokaklara ve akademik fantezilere
Bir zamanların sokaklardan, getto barlarından, teftiş edilen tuvaletlerden yükselen eşcinsel çığlığı, ‘80/90’larda akademik mecrada düşünsel sözcülerine kavuştu. Bugün bildiğimiz adıyla queer teori.
15-06-2017 10:48
LGBTİ+ bireyler, dünyanın pek çok ülkesinde, Stonewall ayaklanmasına (28 Haziran 1969) göndermeyle haziran ayı boyunca çeşitli etkinlikler, yürüyüşler düzenliyor malumunuz. Biz de ucundan tutup, katkı olması niyetiyle önümüzdeki birkaç yazıda bu konudaki kimi tartışmalara bakacağız.
Öncelikle LGBTİ+ gündemleriyle pek de bağı olmayanlar için 'zorlu bir alan' olduğunu belirtmek gerekir. Sözgelimi şöyle göz ucuyla LGBTİ+ yayınlara, sitelere, yazarlara, çizerlere baktığınızda karşınıza, sizi neredeyse Fransız yurttaşı olduğunuza ikna edecek bir dil çıkmaktadır.
Burada neler yoktur ki...
Heteronormativite, normatif, performatif, queer, natrans, cis kadın, cis erkek, cisgender, cross-dressing trans erkek/kadın, transgender, monolojik maşist ekonomi, fallogosantrizm, heteronormatif çeviri vs.
Bu kavramların çok da yaygın olduğu söylenemez. En azından hiç kimse dolmuşta, ‘müthiş biri yaa… monolojik maşist imlemenin dışından konuşmasına bayılıyorum’ türünden bir diyaloğa şahit olmamıştır; market reyon görevlisinin cisgender bir birey olduğunuz için alış-verişinize yardımcı olduğu ya da mahalle muhtarının heteronormatif tavırlarının esnafın diline düştüğü duyulur şeyler değildir. Hoş olabilirdi…
Ne var ki yalnızca ‘bu kavramlar hayat içinde değil, anlaşılmaz, karmaşık’ demek bir eleştiri sayılamaz. İşçi sınıfı siyaseti ve Marksizm içinde de kimi zaman son derece içrek, jargon olmuş kullanımlar mevcuttur. Kuşkusuz burada aslında bir kimlik ören, ‘şifreli bir dili’ kırmadan girmenin mümkün olmadığı alt evrenler, özel dünyalar yaratma kaygısı vardır ve eleştirilebilir...
Peki nasıl tanımlayalım?
LGBTİ+ (Lezbiyen, gey, biseksüel, trans ve interseks) meselelerinin henüz daha giriş aşamasında bile bazı zorlukları var. Alfabeden sürekli harf çalmaya ahdetmiş bir halleri olduğu bile düşünülebilir. Geçen yüzyıl başında tıbbileştirici/katalogcu bir adlandırmayla hemen tamamı için ‘homoseksüel’ kavramı kullanılırken, bugün lezbiyen, gey, biseksüel, travesti ve interseks bireylerden bahsediyoruz. Hatta özenle yanına artı koyarak dışlanmış bir kimlik olmamasına gayret ediyoruz. Nitekim özellikle kuzey ülkelerinde örgütlenmeye başlayan ‘aseksüel bireyler’ bu artıya dahil olmuş görünüyor.
LGBTİ+ bireyler için literatürde kullanılan kavramlardan biri: ‘cinsel azınlıklar’. Azınlık konumu, bu kadar çok ve çeşitli cinsel kimlik düşünülünce tartışmalı hale gelse bile olsa, ezilme ve baskıya işaret etmesi bakımından anlamlıdır. Oysaki bugün LGBTİ+ bireyler konusunda elinizi attığınız her yerde karşınıza aynı kavram çıkmaktadır: Queer teori
AKADEMİK FANTEZİLER Mİ?
Cinsel azınlıkların, politik görünürlüğü için bir milat vermek gerekirse bu kuşkusuz Stonewall Ayaklanmaları olacaktır. 28 Haziran 1969’da Stonewall’da eşcinsel/trans barlarında başlayan ve altı gece süren isyan dalgası cinsel azınlıkların mücadelesinde çok önemli bir uğrağı temsil etmektedir. Gey ve lezbiyenlerin küçük gruplar halinde örgütlendikleri ve genelde görünmez olan denemelerini bir kenara bırakırsak, Stonewall’da getto barlarından yükselen, ezilmeye, polis tacizine karşı günlerce süren direniş tüm cinsel azınlıklar için cesaret vericiydi.
Tüm bunların gerisinde, ilerleyen yazılarda tekrar değineceğimiz gibi, kapitalizmle birlikte özel bir kriminal vakıaya/kimliğe dönüşmüş olan ‘eşcinsellik’ bulunmaktadır. Daha yakın dönemleri hatırlatacak olursak; ABD’de 1950’li yıllarda eşcinsel olmak işten atılma nedeniydi, homofobi mitleri öylesine güçlüydü ki bar tuvaletinde fazla zaman geçirmek, eşcinsel olarak ‘damgalanmanıza’ yol açabilirdi. Amerikan Psikiyatri Birliği, eşcinselliği ruhsal ve zihinsel bir hastalık kategorisinden 1973 gibi geç bir tarihte çıkarmıştı.
Eşcinsel ayaklanma, tüm dünyada öğrenci hareketinin, savaş karşıtlarının, radikal feminizmin yükseldiği bir dönemde kitlesel isyan dalgasını yükselten bir etki yarattı.
Cinsel azınlıklar, ideolojik planda, radikal feminizmin kimlik ve tanınma talepleriyle duygudaşlık kursa da kadın odaklı kurtuluş reçetelerini, kadın-erkek ikiliğini sorunlu/yetersiz bulmaktaydı. Sorun ve tanımlama için beklenen çıkış, tam da ‘68 kökenli kimlik temelli hareketlerin ve bu arada kadın hareketinin de geriye çekildiği bir dönemde yakalanacaktı. Bir zamanların sokaklardan, getto barlarından, teftiş edilen tuvaletlerden yükselen eşcinsel çığlığı, ‘80/90’larda akademik mecrada düşünsel sözcülerine kavuştu. Bugün bildiğimiz adıyla queer teori.
1990’lı yıllarla birlikte kullanılagelen, queer kavramı, esasta argo bir ifadedir. Queer, gay erkekler için kullanılan acaip, tuhaf, ‘ibne’ anlamlarına gelen bir sözcüktür. Bu anlamı bir tersine çevirme stratejisi içinde kullanan ‘queer teori’nin kuramsal kaynakları ise bir o kadar kompleks görünmektedir:
Burada eklektik biçimde pek çok şey bulabilirsiniz; Fransız post-yapısalclığı, post-lacancılık(Kristeva,Butler, Irigaray), psikanalizin Foucault’cu metodolojisi, ‘normatif’ kavramı, performans, yapıbozumu, G. Deleuze, politik olarak Laclau ve Mouffe’un ‘yeni toplumsal hareketlerle’ anılan radikal demokrasiciliği vb.
Biraz sadeleştirmek anlamında şunu söyleyebiliriz: queer teorisinin çıkış noktası, düşünsel ana yatağı büyük harflerle POSTMODERNİZMDİR. Hatta denilebilir ki çürümeye yüz tutmuş postmodernizmin en direngen tilmizi queer teoridir. Bu elbette giderek daha fazla beş benzemeze dönüşen queer teoriyi çöpe atmak anlamında değildir ama iyi bir eleştiri ya da katkı için anlamlı bir zemin tanımlaması gerekmektedir.
Queer teori/politika etrafında oluşan, tüm o tumturaklı laflar, cinsel azınlıklar için ne ifade etmektedir? Cinsel kimliğinden dolayı çalışamayan, yoksullaşan, şiddet gören, sürekli ve sürekli gizli bir hayatı, şizofrenik bir yarılmayı yaşamının merkezine kuran eşcinseller, lezbiyenler, translar için ne ifade etmektedir? Cinsel azınlıklar, ‘kimlik siyasetine’ daraltılmalı mı? Nefret söylemi eleştirisi, yaşam ve çalışma hakkı, cinsel kimliğini özgürce ifade edebilme hakkı, özgürlükler, zorunlu biçimde liberter bir alanın kodları mıdır? Cinsel azınlıklar, sınıf politikasıyla ilişkilendirilebilir mi ya da tersine sınıf politikası cinsel azınlıklar için ne ifade eder?
Bu sorularla bir dahaki yazıya devam edelim...