Libido terimi, cinsel dürtü veya cinsel aktivite arzusunu tanımlamak için yaygın olarak kullanılmaktadır. Modern tıp, genel sağlık ve yaşam kalitesinin temel göstergelerinden biri olarak libidonun önemini kabul etmektedir. Makalede libido’nun nasıl çalıştığını, neden bir kişi için olduğunu ve libidonun neden bazen değiştiğini anlatıyoruz.
Evrim ve libido
Libido günümüzde psikolojiden kültürele birçok faktörden etkilense de doğası evrimsel bir kökene sahiptir.
Cinsel çekicilik, memelilerin ve kuşların üremesinde ortak bir özelliktir. Birçok türün cinsel aktivitesi, cinsel döngüye, yani dişilerin vücudundaki bir yumurtlamadan diğerine periyodik olarak tekrarlayan değişikliklere bağlı olarak değişmektedir.
Gerçek şu ki, gebe kalma olasılığı tek tip değildir. Ancak döngünün aşamasına bağlı olarak değişmektedir. Örneğin insan, çok östruslu hayvanlara, yani yıl boyunca cinsel döngülerin tekrarlandığı türlere aittir. Ayrıca bir kişi herhangi bir günde yavruları gebe bırakabilse de, döllenme olasılığı tam olarak yumurtlama günlerinde daha yüksektir. Bu günlerde libido da kural olarak artmıştır.
Libidodaki dalgalanmalar, gebe kalmak için en uygun günlerde cinsel ilişki sıklığını artırmanıza izin veren bir mekanizmadır. Libido, bizi maksimum verimle üremeye ve genetik materyalimizi gelecek nesillere aktarmaya teşvik etmektedir. Ayrıca evrim piyangosunu kazanmaya teşvik eden önemli bir doğal seçilim gücüdür.
Kadınlarda libidoyu hangi hormonlar düzenlemektedir?
Cinsel isteği düzenleyen ana hormonlar seks hormonlarıdır. Bu hormonlar; östrojen, progesteron ve testosteron olarak karşımıza çıkmaktadır. Her üç hormon da hem erkek, hem de kadın vücudunda bulunmaktadır. Bununla birlikte, kadınların erkeklerden önemli ölçüde daha az testosteronu vardır. Tersine, östrojen ve progesteron çoğunlukla kadın seks hormonlarıdır.
Adet döngüsünün ilk (foliküler) aşamasında, yumurtalıklarda aynı anda birkaç folikül büyümekte ve olgunlaşmaktadır. Ayrıca kandaki östrojen seviyesi de artmaktadır. Yumurtlamadan yaklaşık bir hafta önce tek bir baskın folikül belirlenmektedir. Böyece büyümeye devam etmektedir. Kalan foliküller gelişimlerinde durmakta ve tam tersi atrezi geçirmektedir. Aynı zamanda, baskın folikül tarafından hormon üretimi nedeniyle kandaki östrojen konsantrasyonu daha da artıracaktır. Döngünün ortasında folikül patlar ve yumurtlama meydana gelmektedir. Yumurtanın fallop tüplerinden uterusa salınması bu durumu özetlemektedir. Bununla birlikte yumurtlamadan sonra östrojen seviyeleri yavaş yavaş azalmaktadır.
Deneyler, hem erkeklerin hem de kadınların yumurtlamadan önce çekilen yüzlerinin fotoğraflarını ortaya koymuştur. Buna göre, aynı kadınların yumurtlamadan sonraki fotoğraflarından daha çekici bulduklarını göstermiştir.
Bir kadının libidosu, östrojenin zirvede olduğu yumurtlama döneminde de en güçlüdür. Ayrıca östrojen kadın sağlığında önemli rol oynamakta, enerji vermekte ve çekiciliği artırmaktadır.
Yumurtlamadan sonra adet döngüsünün ikinci (luteal) aşaması başlamaktadır. Patlayan folikülün yerine, progesteron salgılayan bir korpus luteum oluşur. Döllenme olmazsa, adet döngüsünün sonunda korpus luteum parçalanmakta ve progesteron seviyeleri düşmektedir.
Döngünün sonunda düşük östrojen seviyeleri ve yüksek progesteron seviyeleri libidoda azalmaya yol açmaktadır. Ancak adetin başlamasıyla birlikte cinsel istek tekrar artacaktır.
Bununla birlikte, döngünün bitiminden yaklaşık bir hafta önce hem progesteron, hem de östrojen seviyesinin aynı anda azalması nedeniyle, PMS semptomları ortaya çıkabilmektedir. Ayrıca bu nedenle şişme, şişkinlik, uyuşukluk, ruh hali değişimleri de ortaya çıkmaktadır.
Hormonal kontraseptif alan kadınlarda hormon dalgalanmaları daha az belirgindir. Bu nedenle libidodaki değişiklikler çok belirgin değildir.
Oral kontraseptif alan bazı kadınlar cinsel dürtülerinde hiçbir değişiklik fark etmeyebilirken, diğerleri istenmeyen bir yan etki olarak libidoda azalma olduğunu bildirmektedir.
Erkek libidosunu ne kontrol etmektedir?
Testosteron, ana erkek cinsiyet hormonu olarak kabul edilmektedir. Dalgalanmaları cinsel istek seviyesini de etkileyebilmektedir. Bu nedenle testosterondaki bir azalma, düşük libido ile ilişkilidir.
Ancak kadınlarda hormonal dalgalanmalar uzun bir süre (yaklaşık bir ay) gerilirse, erkeklerde değişiklikler daha sık meydana gelmektedir. Bu nedenle genel olarak testosteron seviyeleri sabahları yükselmekte ve akşamları azalmaktadır. Ayrıca cinsel istek genellikle sabahları daha yüksek ve akşam geç saatlerde daha düşüktür. Günlük dalgalanmalara ek olarak, testosteron seviyeleri de yaşam boyunca değişmektedir. Bu da 30 yıl sonra kademeli bir düşüşle sonuçlanmaktadır. Ergenlik döneminde ise, maksimuma ulaşmaktadır.
Bir erkeğin libidosunu ateşleyen tek yakıt testosteron değildir. Östrojenin baskın formu olan östradiol de cinsel dürtüyü etkilemektedir.
Testosterona ek olarak, östradiol seviyeleri de libidoyu etkilemektedir. Bu kısmen estradiolün beynin cinsel davranışı kontrol eden alanlarını etkilemesinden ve kısmen de hormonun testosteron seviyelerinin düzenlenmesindeki rolünden kaynaklanmaktadır.
Seks hormonları, reseptörleri ve aromataz enzimi, cinsel davranış, ereksiyon, libido, ruh hali ve zihinsel durumu düzenleyen karmaşık bir dengededir.
Nörotransmitterler: kafadaki libido
Nörotransmitterlerin – aktif beyin kimyasallarının, cinsel dürtüdeki rolünü tam olarak anlamamıştır. Ancak “kontrol eden” libidolardan birinin bir nörotransmitter ve oksitosin hormonu olduğu belirtilebilmektedir. Oksitosin, kişinin aşık olduğu dönemde ve cinsel isteğin zirvesinde yaşadığı olumlu duygulardan sorumlu olduğu için sevgi ve şefkat hormonu olarak adlandırılmaktadır. Ayrıca oksitosin uyarılma, orgazm ile yükselmektedir.
Oksitosin, sevgi ve şefkat hormonudur. Kadınlarda, meme başı uyarımı, oksitosin artışına ve ardından uyarılmaya neden olabilmektedir. Erkek sıçanlar üzerinde yapılan deneylerde oksitosinin ereksiyon ve boşalmaya neden olduğu saptanmıştır. Bu deney ise, sperm sayısını arttırdığı göstermiştir.
Bir çalışma, bir hastayı oksitosin burun spreyi ile tedavi etmenin libido, ereksiyon ve orgazm üzerinde olumlu bir etkisi olduğunu göstermiştir. Kısa bir süre sonra, başarılı deney 29 heteroseksüel çift üzerinde tekrarlanmıştır. Katılımcılar, “aşk hormonu”nun devreye girmesinin orgazm yoğunluğunu ve cinsel ilişkiden sonra eşlerin memnuniyetini artırdığını bildirmişlerdir. Ayrıca, katılımcılar cinsel arzularını daha iyi paylaşabildiler ve partnerleriyle empati kurdular.
Daha büyük ölçüde, etkiler erkeklerde ifade edilmiştir. Erkekler ayrıca daha yüksek cinsel doygunluk seviyeleri kaydedilmiştir. Bununla birlikte, tedavinin etkisi küçükten orta dereceye kadar değişmiştir.
Libidoyu etkileyebilecek başka bir nörotransmitter dopamindir. Dopamin, duygusal davranışta, dikkatte, hafızada, ödülde ve zevkte önemli bir rol oynamaktadır. Dopamin testosteron seviyelerini etkileyebilmekte ve testosteron dopaminini etkileyebilmektedir.
Nörotransmitter dopamin de libidoyu etkilemektedir. Seks hormonları dopamin sentezini artırmak için koşullar yaratır ve salınımı beynin doğru bölgelerini harekete geçirerek cinsel istekte artışa yol açar.
Erkeklerde, beynin cinsel davranıştan sorumlu kilit alanlarından biri medial preoptik alandır. Dopaminin etkilerini taklit eden maddelerin sıçanlarda böyle bir alana enjekte edilmesi cinsel aktivitede artışa neden olmaktadır.
Dopamin öncüsü L-DOPA’nın uygulanmasından sonra da libidoda bir artış meydana gelebilmektedir. Tersine, dopaminin çalışmasını engelleyen moleküllerin girmesi libidoda bir azalmaya yol açmaktadır.
Libido neden artmaktadır?
Çeşitli nedenlerle hiperseksüalite, nüfusun yaklaşık %2’sinde teşhis edilmektedir. Aşırı yüksek bir libidoya şunlar neden olabilmektedir;
- Dopamin ve serotonin gibi ruh hali düzenleyici nörotransmitterlerin yüksek seviyeleri.
- Bazı ilaçların yan etkisi (dopamin düzeylerini etkileyenler dahil).
- Beynin cinsel davranışla ilgili bölgelerinde hasar (özellikle epilepside).
Sizi rahatsız hissettiren sürekli cinsel uyarılma, hiperseksüel bozukluğun bir işaretidir.
Yüksek ve çok yüksek libido arasında gözle görülür bir fark vardır. Endişe nedeni, cinsel isteğin kontrol dışı ve günlük yaşamı engelleyen bir düzeye yükselmesidir.
Neden düşebilmektedir?
Cinsel arzunun zayıflaması, artmasından daha yaygındır. Düşük libido teşhisi için klinik kriterler oluşturulmamıştır. Çünkü “düşük” olarak kabul edilenlerin geniş bir yelpazesi vardır. Bir kişi için normal cinsel istek, bir başkası için yüksek veya düşük görünebilmektedir. Bununla birlikte, genellikle aşağıdaki belirtilerden bahsedilmektedir;
- Bir partner için arzu kaybı.
- Mastürbasyona ilgisizlik.
- Cinsel fanteziler çok azdır veya hiç yoktur.
- Sekse ilgi duymama endişesi.
Seks yapma konusundaki ısrarlı isteksizlik, anafrodizi adı verilen hipoaktif cinsel istek bozukluğunun bir işareti olabilir.
Anafrodizinin yaygın bir nedeni hormonal dengesizliktir. Libido, östrojen, progesteron ve testosteron seviyelerindeki değişikliklere yanıt olarak azalabilmektedir. Testosteron baş şüphelidir. Erkeklerde testosteron yokluğunda libido düşüktür. Testosteron eksikliğinin tedavisi libidonun normalleşmesine yol açmaktadır.
Kadınlar ayrıca düşük testosteron nedeniyle cinsel istekte azalma yaşayabilmektedir. Ancak östrojen azalmasının nedeni olması daha olasıdır. Menopoz sırasında olan budur. 2008 yılında yapılan bir çalışmada, menopoz öncesi kadınların %27’si ve menopozal kadınların %52’si düşük cinsel dürtü yaşamışlardır.
Hormonal dalgalanmalara ek olarak, anafrodizinin nedeni şunlar olabilmektedir;
- Stres,
- Diyabet,
- Yüksek kan basıncı,
- Bazı ilaçlar, özellikle antidepresanlar,
- Alkol kötüye kullanımı,
- Sigara içmek,
- İlaç kullanımı,
- Uyku eksikliği.
Çoğu durumda, libidoyu eski haline getirmek, daha sağlıklı yaşam tarzı değişiklikleri yaparak ve stres seviyelerini azaltarak başarılabilmektedir. Bazen hormonal dengeyi normalleştirmek için ilaç tedavisi gereklidir.
Sonuç olarak;
- Evrimsel bir kökene sahiptir. İnsanlar da dahil olmak üzere memelilerin yavru sahibi olma şansını en üst düzeye çıkarmasına yardımcı olur.
- Kadın libido esas olarak progesteron ve östrojene bağlıdır. Yumurtlamadan önceki döngünün ilk aşamasında, çok fazla östrojen vardır. Ayrıca az miktarda progesteron tarafından libido artmaktadır. İkinci aşamada östrojen azalmakta ve progesteron artmaktadır. Dolayısıyla libido ise, azalmaktadır.
- Oral kontraseptif almak bir kadının libidosunu etkileyebilmektedir.
- Erkek libido öncelikle testosteron tarafından kontrol edilmektedir. Hormonun en yüksek seviyesi ergenlik dönemindedir. Bununla birlikte 30 yaşından sonra giderek azalmaktadır. Testosteronun ardından da libido da düşebilmektedir.
- Hormonlara ek olarak, cinsel istek nörotransmitterlerden etkilenmektedir. Ayrıca dopamin ve oksitosin buna etki etmektedir.
- Artan veya azalan göreceli kavramlardır. Bir libidonun “normalliğini” belirlemek için tek bir gösterge yoktur. Bir kişi için “normal” cinsel istek olan, bir başkası için yüksek veya düşük görünebilmektedir.
- Azalan libido – anafrodizi – stres, hormonal dengesizlik, kötü alışkanlıklar ve bazı ilaçların alınması ile ilişkili olabilmektedir.
Artan libido, hiperseksüel bir bozukluğun belirtisi olabilmektedir. Ayrıca bazı ilaçlar, travma ve beyin hasarı veya nörotransmitterlerin dengesizliğinden sonra ortaya çıkabilmektedir. Libidodaki bir değişiklik rahatsızlığa neden olursa, bir doktora danışmalısınız.