Uluslararası Kontinans Derneği (ICS) tarafından tanımlanan noktüri, idrara çıkma amacıyla uykunun bir veya daha fazla kez kesilmesiyle karakterize edilen bir durumdur. Bu tanım, çeşitli yaş ve kökenden insanları etkileyen yaygın bir ürolojik durum olan noktüriyi anlamak için klinik bir çerçeve sağlar.
Latince ve Yunanca kökenli bir terim olan ve ‘nox‘un gece, ‘uria‘nın ise idrar anlamına geldiği noktüri, gece idrara çıkma ihtiyacıyla uyanmayı içeren bir durumdur. İdrar yapmak için uykuyu bölme ihtiyacı, uyku düzenini bozduğu ve yorgunluğa, ruh hali bozukluklarına ve üretkenliğin azalmasına neden olabileceğinden yaşam kalitesi üzerinde önemli etkilere sahip olabilir.
İnkontinans ve mesane ile ilgili durumlar alanında bilgi ve uygulamayı geliştirmeye odaklanan bir kuruluş olan Uluslararası Kontinans Derneği, noktüriyi gece boyunca idrar yapmak için bir veya daha fazla kez uyanmak olarak tanımladı. Bu tanım, tıp uzmanlarının noktüriyi etkili bir şekilde teşhis etmesi ve tedavi edebilmesi için çok önemlidir.
Etiyoloji ve Risk Faktörleri
Noktüri, hem fizyolojik hem de yaşam tarzıyla ilgili çeşitli faktörlerden kaynaklanabilir. Fizyoloji açısından bakıldığında bu durum geceleri aşırı idrar üretimine (gece poliürisi), mesane kapasitesinin azalmasına veya her ikisinin birleşimine bağlı olabilir. Diyabet, kalp yetmezliği ve idrar yolu enfeksiyonları gibi bazı tıbbi durumlar noktüriyi şiddetlendirebilir veya katkıda bulunabilir. Yatmadan önce aşırı sıvı alımı, diüretik alımı ve bazı ilaçlar gibi yaşam tarzı faktörleri de rol oynayabilir.
Sağlık ve Yaşam Kalitesi Üzerindeki Etki
Uykunun sık sık kesintiye uğraması, sağlık açısından olumsuz etkilere yol açabilir. Bunlar arasında gündüz yorgunluğu, bozulmuş bilişsel işlevler, duygudurum bozuklukları ve yaşam kalitesinde genel bir düşüş yer alır. Ayrıca noktüri, özellikle yaşlılarda gece düşme ve yaralanma riskini artırır.
Yönetim ve Tedavi
Teşhis
- Genel tanı kriterleri tipik olarak idrara çıkma şeklini ve gece idrar üretimini değerlendirmek için bir sıklık-hacim çizelgesini içerir.
- İlk değerlendirmeler aynı zamanda hastanın tıbbi geçmişinin, sıvı alım düzeninin değerlendirilmesini ve noktüriye katkıda bulunan altta yatan koşulların belirlenmesini de içerir.
Frekans-Hacim Tablosu (FVC) veya İptal Günlüğü:
Bu noktürinin değerlendirilmesi için çok önemli bir araçtır. Hastalardan 24 ila 48 saatlik bir süre boyunca idrara çıkma zamanlarını ve hacimlerini kaydetmeleri istenir. Bu çizelge, nokturnal poliüri (geceleri aşırı idrar üretimi), azalmış mesane kapasitesi ve karışık nedenler arasında ayrım yapılmasına yardımcı olur.
Mesane Günlüğü:
FVC’ye benzer şekilde, bir mesane günlüğü sıvı alımı, aciliyet durumları ve idrar kaçırma gibi ek bilgileri içerebilir. Hastanın gündüz ve gece boyunca mesane aktivitesinin kapsamlı bir görünümünü sağlar.
İdrar Tahlili ve İdrar Kültürü:
Bu testler, idrar yolu enfeksiyonları (İYE) veya glikozüri (idrarda şeker, sıklıkla diyabette görülen) gibi noktüriye katkıda bulunabilecek idrardaki enfeksiyonların veya anormalliklerin belirlenmesine yardımcı olur.
Kan Testleri:
Kan testleri, diyabet (kan şekeri seviyeleri), böbrek fonksiyonu (serum kreatinin, kan üre nitrojeni) ve elektrolit dengesizlikleri gibi noktüriye neden olabilecek veya şiddetlendirebilecek koşulları kontrol edebilir.
Üroflowmetri:
Bu test mesaneden atılan idrarın hacmini, dışarı atılma hızını ve akışın ne kadar sürdüğünü ölçer. Alt idrar yolundaki anormalliklerin tespitinde faydalıdır.
Boşluk Sonrası Kalıntı (PVR) Ölçümü:
PVR, idrara çıkma sonrasında mesanede kalan idrar miktarını ölçer. Yüksek PVR, noktüriye katkıda bulunabilecek mesane boşaltma sorunlarına işaret edebilir.
Gece Poliüri İndeksi (NPI):
NPI, frekans-hacim tablosundaki veriler kullanılarak hesaplanır. Gece idrar üretiminin normal kabul edilenden (toplam günlük idrar çıkışının üçte birinden fazlası) fazla olup olmadığını belirler.
Uyku Kalitesi Değerlendirmeleri:
- Noktüri uykuyu bozduğundan, uyku anketleri veya uyku çalışmaları (polisomnografi) gibi uyku kalitesi değerlendirmeleri, özellikle uyku bozukluğunun katkıda bulunan bir faktör olduğundan şüpheleniliyorsa yararlı olabilir.
- Bu araçların her biri hastanın durumunun kapsamlı bir şekilde anlaşılmasına katkıda bulunarak sağlık hizmeti sağlayıcılarının tedaviyi uygun şekilde uyarlamasına olanak tanır. Tanı araçlarının seçimi genellikle hastanın semptomlarına, tıbbi geçmişine ve sağlık uzmanının klinik kararına bağlıdır.
Tedavi
- Tedavi algoritmaları genellikle sıvı alımının ve uyku hijyeninin ayarlanması gibi yaşam tarzı değişiklikleriyle başlar.
- Gece idrar üretimini azaltmak veya mesane kapasitesini artırmak gibi altta yatan nedenlere odaklanarak yaşam tarzı değişikliklerinin yetersiz olması durumunda farmakolojik tedaviler düşünülür.
- Noktüri tedavisi çok yönlü bir yaklaşımı içerir. Yatmadan önce sıvı alımının azaltılması, kafein ve alkolden kaçınılması ve altta yatan tıbbi durumların yönetilmesi gibi yaşam tarzı değişikliklerini içerir. Gece idrar üretimini azaltan veya mesane kapasitesini artıran ilaçlar da reçete edilebilir. Bazı durumlarda mesane kontrolünü iyileştirmek için davranışsal terapiler ve pelvik taban egzersizleri önerilmektedir.
Tarih
Geceleri aşırı idrara çıkma ihtiyacı anlamına gelen noktüri, tarih boyunca yaygın bir rahatsızlık olmuştur. Yaygınlığı ve nedenleri zaman içinde değişiklik gösterse de sürekli olarak bir rahatsızlık, rahatsızlık ve hatta mizah kaynağı olmuştur.
Nokturia’ya İlk Referanslar
Noktüri ile ilgili referanslar eski tıbbi metinlerde bulunabilir. MS 2. yüzyılda Yunan doktor Soranus, özellikle geceleri sık ve ağrılı idrara çıkma ile karakterize edilen ve “boğulma” adını verdiği bir durumu tanımladı. Aynı sıralarda Romalı doktor Celsus, böbrek taşlarından kaynaklandığına inandığı benzer bir durum olan “ischuria” hakkında yazmıştı.
Orta Çağ ve Rönesans’ta Nokturia
Orta Çağ ve Rönesans sırasında noktüri genellikle büyücülük veya diğer doğaüstü nedenlere atfedilirdi. Bunun nedeni kısmen insan fizyolojisinin anlaşılmaması ve batıl inançların yaygınlığıydı. Bununla birlikte, bazı ortaçağ doktorları noktürinin böbrek taşları veya mesane enfeksiyonları gibi fiziksel faktörlerden kaynaklanabileceğini fark etti.
Modern Çağda Noktüri
Modern tıbbın gelişmesiyle birlikte noktürinin nedenleri daha iyi anlaşıldı. 19. yüzyılda noktürinin diyabet, kalp hastalığı ve prostat sorunları gibi çeşitli tıbbi durumlardan kaynaklanabileceği keşfedildi. 20. yüzyılda daha fazla araştırma, uyku apnesi ve bazı ilaçlar gibi ek nedenleri belirledi.
Benjamin Franklin ve “Katarakt”
Ünlü Amerikalı bilge Benjamin Franklin, sonraki yıllarında noktüri hastasıydı. Durumundan “katarakt” olarak söz etti ve “en iyi gece uykusu için tek kuruş bile vermeyeceğini” belirtti.
Napolyon Bonapart ve “Gece Yarısı Hamamı”
Fransız imparatoru Napolyon Bonapart, detaylara olan titizliği ve zorlu çalışma programıyla tanınıyordu. Noktüri ve uykusunun bozulmasıyla mücadele etmek için gece yarısı soğuk suyla banyo yaptığı bildirildi.
Edebiyatta Noktüri
Nokturia yüzyıllardır edebiyatta mizah ve yorum kaynağı olmuştur. Shakespeare’in “Henry IV, Part 2” adlı oyununda Falstaff karakteri şu meşhur espriyi yapar:
“Kendimi ıslaklığı içmeye adadım ve yatağımı ıslatmamış olmam bir mucize.”
Modern Kültürde Noktüri
Noktüri, modern kültürde ortak bir tartışma konusu olmayı sürdürüyor. Çoğu zaman bir baş belası ya da utanç kaynağı olarak tasvir edilir. Bununla birlikte, noktürinin sağlık üzerindeki potansiyel etkilerine ilişkin farkındalık da giderek artıyor ve birçok kişi uykularını ve yaşam kalitelerini iyileştirmek için tedavi arıyor.
Kaynak
- “Nocturia: Current Levels of Evidence and Recommendations from the International Consultation on Male Lower Urinary Tract Symptoms” by Drake, M.J., et al.
- “Nocturia: Focus on Etiology and Consequences” by van Doorn, B., et al.
- “The standardization of terminology of lower urinary tract function: report from the Standardization Sub-committee of the International Continence Society” by Abrams, P., et al.
- “Nocturia Think Tank: focus on nocturnal polyuria: ICI-RS 2011” by Weiss, J.P., et al.
- “Evaluation and treatment of nocturia: a consensus statement” by Cornu, J.N., et al.
- “Management of Nocturia and Nocturnal Polyuria” by Stanley, N.