Daha önce Gershwin, Mussorgsky, Prokofiev ve Saint-Saens gibi bestecilerin eserlerini konu alan “Çocuklar İçin Klasik Müzik” yazılarımıza bu defa Franz Liszt’in “Macar Rapsodisi No. 2” (Hungarian Rhapsody No. 2) ile devam ediyoruz. Macar Rapsodisi’ni seçmemin nedeni hem kendi oğlumun esere olan olumlu tepkisi, hem de bu eserin pek çok kitapta çocuklara önerilebilecek eserler arasında yer bulması. Klasik müzik konusunda öneri almak isteyen anne babalara yardımcı olabileceğini düşünerek, Liszt ve eseriyle ilgili notlarımı burada paylaşmak istiyorum.
San Francisco Classical Voice, Franz Liszt’e (1811-1866) ayırdığı sayfasında bestecinin yaşadığı dönem gördüğü ilgiyi tarif edebilmek için şu benzetmeyi yapıyor: “Michael Jackson günümüz için bir süperstar olarak ne anlama geliyorsa Liszt de kendi dönemi için böylesi bir anlam taşıyordu”. Buna paralel bir benzetmeye, Dallas Senfoni’nin bestecileri anlatan, çocuklara yönelik sayfasında da rastlıyoruz. Burada, Liszt’in konserlerini izleyen seyircilerin Beatles ya da Elvis Presley konseri izleyen seyirciler gibi kendilerinden geçtikleri vurgulanıyor; özellikle 1841-1842 yıllarında Almanya konserlerinde kadın seyircilerin Liszt’in o meşhur beyaz eldivenlerini ya da mendillerini kapabilmek için nasıl birbirleriyle yarıştıklarını anlatılıyor – (1840’larda yazar Heinrich Heine tarafından kullanılan “Lisztomania” kelimesini hatırlatmakta yarar var). İngiliz Independent’ın yayınladığı bir yazıda ise Liszt “yarı-Tanrı” ve ilk “popstar” olarak tanıtılmış. İyi de Liszt, neden bu kadar büyük ilgi görmekteydi? Liszt’in klasik müzik tarihindeki önemi ne idi?
Franz Liszt, Romantik dönemin bestecilerinden biri ve özellikle eşsiz piyano virtüözitesi ile anılmakta. “Piyano resitalleri” ilk onunla başlamış; solo piyano müziğinin icrası konser salonlarına onun tarafından taşınmış. 1839-1847 yılları arasında Türkiye, Polonya, Rusya ve pek çok Avrupa ülkesinde 1000’den fazla konser veren Liszt, her bir konserinde seyircileri yeteneğiyle büyülemiş. Liszt konserlerinde sahneye iki piyano birden koydurtur; bir piyanodan diğerine geçerek müthiş piyanistliğinin bütün seyirciler tarafından her açıdan kolayca gözlemlenmesini sağlarmış. Liszt, konserlerinde sadece kendi eserlerini değil Bach ve Beethoven gibi bestecilerin eserlerini de sıklıkla çalarmış. Liszt’in dönemin en büyük keman virtüözü Paganini’yi bir konserde dinlemesi kendi piyano çalma tekniğini yenilemesi açısından dönüm noktası olmuştur. Paganini’nin sınırları zorlayan tekniğini Liszt kendi piyano müziğinde örnek almıştır. Liszt, ayrıca, Evin İlyasoğlu’nun sözleriyle “Tek bölüm içinde, değişken tempolarıyla bir öykünün izlenimlerini aktaran” senfonik şiirin de “babası” olarak kabul edilmektedir. Bestecinin yazdığı 13 senfonik şiir bulunmaktadır.
Liszt’in yeteneği daha 6 yaşındayken amatör bir müzisyen olan babası tarafından keşfedilmiş ve Liszt, 3 yıl içinde konserler vermeye başlamış. Yeteneği Viyana’daki Carl Czerney’yi (Beethoven’ın öğrencisi olmuş) etkilemiş; Czerney, Liszt’e her akşam ücretsiz ders vermiş. 1823-1827 yılları arasında Paris ve Londra’da turnelere çıkan Liszt, bundan sonra gelen dönemde babasının tifodan ölmesiyle bunalıma girmiş; aynı zamanda, aristokrat ailelere müzik dersi vererek annesini maddi olarak desteklemiş. O dönem sahnelerden çekilen Liszt, ölüm takıntısından çok uzun süre kurtulamamış. Daha sonra Paris’te felsefeye merak saran Liszt, demokratik bir aktiviste dönüşen katolik rahip Abbe Lammenais’den çok etkilenmiş. Fransız Romantizminin önde gelenleriyle ve Chopin ve Berlioz ile tanışmış; özellikle Berlioz ile dost olmuş. Paganini’den etkilenmesi bu döneme rastlamış.
1835-1839 yılları arasındaki dönem Liszt’in evli, çocuklu ve kendinden 6 yaş büyük Kontes Marie d’Agoult ile yaşadığı dönemdir. Kontes hamile kalınca, çift İsviçre’ye kaçmış, 3 çocukları olmuş (bunlardan Cosima, daha sonra besteci Richard Wagner ile evlenmiş). Liszt ve kontes, bu dönem İsviçre ve İtalya’da seyahetlere çıkmışlar; Liszt’in piyano için yazdığı büyük yapıtlar bu dönemin ürünleridir. Bu eserler daha sonra “Years of Pilgrimage” başlığını taşıyan 3 kitapta toplanmıştır. Liszt’in sık sık konserler nedeniyle evden uzakta olması, çapkınlıkları Kontes ile ilişkisinin 1844 yılında bitmesine yol açmış. Kontesin Liszt’e yazdığı mektupta, “Sevgilin olmaya hazırım ama sevgililerinden biri olmayı kabullenemem” dediği bilinmektedir.
Liszt, 1847’ye kadarki dönemde tam bir “süperstar” olarak kabul edilmiş. 1837’de virtüöz Sigismond Thalberg ile piyano “düellosu” yapmış; düello berabere sonuçlanmış. Macaristan’da yaşanan büyük sel felaketi sonrası 10 büyük yardım konseri düzenleyen Liszt, bu konserlerde çok başarılı olmuş. Macaristan’da çok yaşamamış olmasına rağmen ülkesine bağını hiç unutmayan Liszt’in bu konserleri onu ülkesinde “ulusal kahraman” haline getirmiş. 1848-1861 arasındaki dönem Liszt, Weimar Dükü tarafından yapılan bir teklifle “Kapelmeister-in-Extraordinary” konumuna gelmiş; şehrin müzik kurumlarını düzenleyip burayı Avrupa’nın sanat merkezi haline getirmiş; özellikle Berlioz ve Wagner gibi bestecilerin eserlerinin daha çok tanınmasını sağlamış. Altenburg’daki evinde öğrencilere, müzisyenlere piyano resitalleri vermiş; müzik konusundaki bilgilerini onlarla hiç çekinmeden paylaşmış. Weimar’da düzenli bir hayatı ve hazırda bir orkestrası olan Liszt, bu dönem bestecilik yanını çok geliştirmiş. Bir yandan beste, diğer yandan öğretmenlik ve orkestra şefliği yapan Liszt, 13 senfonik şiirinden 12’sini bestelemiş. Liszt, Weimar’a yeni sevgilisi Prenses Carolyn ile gelmiş. Carolyn de daha önce birlikte olduğu Kontes gibi evli bir kadınmış. 1858 yılına kadar Weimar’da kalan çift, daha sonra Roma’ya geçmişler. Roma’ya geçişin birden fazla nedeni bulunmakta: Bunlardan bir tanesi Liszt’in Weimar’daki prestijli konumuna rağmen çevresindeki kıskançlıklar ve ayak oyunları; diğeri de zaten evli olan Carolyn ile evlenmek için Papa’nın iznini alabilmekmiş. Ancak, Carolyn’in ailesinden dolayı bu mümkün olmamış. Roma’da yaşadığı dönem, Liszt iki çocuğunu kaybetmiş ve yaşadığı acıyı dindirmek için zamanın çoğunu kilisede geçirmiş; beste yapmaya da devam etmiş.
Liszt, hayatının son yıllarını seyahatlerle geçirmiş; adına düzenlenen festivallere katılmış. 1886 yılında İngiltere’ye gitmiş; sağlığı ve yaşı piyano çalmaya elverişli olmasa da Kraliçe Victoria ve hayranlarının isteğini geri çevirmemiş. Liszt, 31 Temmuz 1886 sabahı bu dünyaya veda etmiştir.
Mendelssohn, Chopin ve Schumann gibi isimlerle aynı dönem yaşamış olan Franz Liszt, 19 Macar Rapsodisini 1846-1885 gibi uzun bir zaman diliminde bestelemiş; bunların ilk 15’i 1850’nin ilk yarısına rastlar. Jeremy Nicholas’a göre müzik dünyasının kendini beğenmiş otoriteleri bu eserleri küçümsese de geriye kalan herkes (kendisini de bu gruba dahil eder) Liszt’in müziğindeki çingene ruhu ile kendilerinden geçer. Bu eserler, Liszt’in, bir Macar olarak, kendi geleneksel Macar ezgilerine olan düşkünlüğünü yansıtmaktadır. Ancak, geleneksel Macar ezgileri ile çingene ezgileri arasında ayırım yapmaması eleştirilmesine de neden olabilir. Liszt, Macar rapsodilerinde “csardas” dans biçimini korur, yavaş tempodaki “lassan” giriş, hayat dolu “friska”ya yol verir. Bu yazının çıkış noktası olan 2 numaralı Macar Rapsodisi, çocukların da dikkatlerini çekecek güzelliktedir. Liszt’in bu eseri Tom ve Jerry isimli çizgi filmde de kullanılmıştır. Bu çizgi filmi YouTube üzerinden çocuğunuzla birlikte izlemek için tıklayınız.
Bir başka “Çocuklar İçin Klasik Müzik” yazısında buluşmak dileğiyle…
Bunları da hatırlayalım:
*Franz Liszt’in önemli eserlerinden örnekler: Faust-Symphonie, Transcendental etudes, Piyano konçerto No. 1, Mephisto waltz No. 1, Robert Schumann’a adadığı Piyano Sonatı.
*Ken Russel 1975 yılında “Lisztomania” isimli bir film çekmiştir. Tıklayın.
Ali Nihat Eken, İstanbul, Mart 2011
Kaynaklar: San Francisco Classical Voice internet sayfası, Dallas Senfoni internet sayfası, Music Academy Online, Evin İlyasoğlu “Zaman İçinde Müzik”, Jeremy Nicholas “Classic FM Guide”, Nicola Christie “The Guardian”.