Weber'in Metodolojisi: Kültür Bilimleri ile Sosyal Bilimlerin Birleşimi
- 87,00 TL
-
60,90 TL
- Stok Durumu: Stokta var
- 24 Saatte Kargoda
Tarihsel ve kültürel çözümlemelerin, ideolojilerin ve disiplinlerin her türlü teşvik ve kışkırtısıyla karşı karşıya bırakıldığı bir zamanda, yirminci yüzyılın parlak sosyal kuramcısı ve en yaratıcı düşünsel güçlerinden birisi olan Max Weber'in çalışmaları özellikle uygun düşmektedir. Fritz Ringer, bu önemli araştırmada, Weber'in metodolojik yazılarını, onun zamanında gerçekleştirilmiş canlı Alman düşünsel tartışmalar bağlamında yorumlayarak, Weber'in çalışmalarına yeni bir yaklaşım getirmektedir. Ringer'a göre, Weber tarihsel ve kültürel araştırmalarda, birbirinden düşünsel bir kopuş gösteren hümanistik yorum ve nedensel açıklama arasında, hümanistlerin öznelciliğinin ve toplum bilimcilerin doğalcılığının gerçekleştirebileceği verimli işbirliğini engelleyen metodolojik farklılıkların süregittiği bizim zamanımıza doğrudan hitap edebilecek bir şekilde, köprü kurabilmeyi başarmıştır. Weber, esnek ve gerçekçi, nesnel olasılık ve yeterli nedensellik kavramlarını geliştirmiştir.
Teknik kuramları özgül örneklere dayandıran Ringer, insanî bilimler ve sosyal bilimlerdeki bütün Weber ve toplumsal kuram öğrencileri için temel bir kitap yazmıştır. Baştan sona yeniden yapılandırıldığında, Max Weber'in metodolojik konumu gerçekte, kültürel ve sosyal bilimlerde kendi çağdaş felsefelerimizin en verimli yönlerini öngörmüştür. Weber'in yorumsal anlayış ve nedensel açıklama için getirdiği uzlaşmayı Ringer'ın kavramsallaştırması, bu uzlaşmanın hem Weber'in zamanındaki hem de bizim zamanımızdaki düşünsel yaşam ve kültürle ne kadar ilgili olduğunu göstermektedir.
Weber'in Alman tarih geleneğinin eleştirellikten uzak bir vârisi olmadığı artık açıkça görülüyor olsa gerektir. Bir yandan, doğalcılığın belli biçimlerine itiraz etmiş ve tikel,kültürel açıdan değerli nesneler, kişiler ve olaylar hakkındaki tarihsel bilgiye duyduğumuz ilginin meşruluğunu inatla vurgulamıştı. Öbür yandan içinde organik holizmin, özcü taktiklerin ve zorunluluktan kaçınmanın bir yolu olarak “irrasyonellik”e yapılan başvuruların yer aldığı bireysellik ilkesiyle bağdaştırılan bütün bir muğlak eğretilemeler dizisini ve metodolojik sapmaları keskin bir şekilde sorguladı. Başka bir anlatımla, Weber'in gerçek projesi yalnızca Alman tarih geleneğini sürdürmek değil, bu geleneği canlandırmak ve genişletmekti. Bu geleneği yeni ve daha kapsamlı bir sosyo-kültürel sorular kümesine uygulanabilir kılmayı, modern topluma yönelik daha sistematik bir tarihsel incelemenin temellerini atmayı amaçlıyordu.
- Yazar: Fritz Ringer
- Kitabın Başlığı: Weber'in Metodolojisi: Kültür Bilimleri ile Sosyal Bilimlerin Birleşimi
- Orijinal Başlık: Max Weber's Methodology: The Unification of the Cultural and Social Sciences
- Çeviren: Mehmet Küçük [İngilizce]
- Yayına Hazırlayan: Taşkın Takış
- Kapak Tasarımı: Mr. Z & Z
- Tasarım Uygulama: Aziz Tuna
- Dizi Bilgisi: Doğu Batı Yayınları - 2; Sosyoloji Dizisi - 1
- Basım Bilgileri: 3. Basım / Ekim 2014 [1. Basım / 2003]
- Sayfa Sayısı: 240
- ISBN: 975-8717-03-0
- Boyutları: 14 x 21
Giriş Yorumlama ve Açıklama
I. Weber’in İçinde Bulunduğu Düşünsel Alanın Veçheleri
Alman Tarih Geleneği
“Pozitivizm” Tehdidi
Beşerî Disiplinlerin Canlanması
II. Weber’in Rickert Uyarlaması
Rickert’in Konumu ve Sorunları
Weber’in Uyarlaması
Doğalcılığa, Holizme ve İrrasyonalizme Karşı
III. Tekil Nedensel Analiz
Nesnel Olasılık Ve Yeterli Nedensellik
Nedensel Analizin Çerçeveleri ve Taktikleri
Çağdaş Formülleştirmeler
IV. Yorumlama ve Açıklama
Yorumlamadan Nedensel Analize
Yorumlayıcı Sosyoloji
İdeal Tip Ve İşlevleri
V. Nesnellik ve Değer Tarafsızlığı
Weber’in 1910 Yılındaki Konumunun İki Bileşeni
Değer Tarafsızlığı Düsturu ve Ethos’u
Çağdaş Formülleştirimler
VI. Teoriden Pratiğe
Ne Marksizm Ne İdealizm
Metodolojik Bireycilikten Yapısal Değişimin Karşılaştırmalı Analizine
Weber’in Pratiğinin Bir Örneği: Protestan Etiği
Sonuç
Kaynakça
Dizin
GİRİŞ
YORUMLAMA
VE AÇIKLAMA
Max Weber’in en büyük başarılarından biri, on dokuzuncu yüzyıldan beri tarih bilimleri, sosyal bilimler ve kültür bilimleriyle uğraşan teorisyenleri ve pratisyenleri bölünmeye iten iki ayrı perspektifi bütünleştirmesiydi. Bu iki yaklaşım arasındaki engel Weber’in kendi akademik kültür ortamında bilhassa yüksek olsa da, öbür dönemlerde ve akademik bağlamlarda da boy gösterdi. Aslına bakılırsa, bu engelin kalıntıları bizim kendi düşünsel ortamımızda düşüncenin önüne ciddi engeller çıkarmaya devam ediyor. Bu yüzden, Weber’in metodolojik projesini kültür bilimleri (cultural sciences) ile sosyal bilimlerin (social sciences) birleştirilmesi olarak tanımlamak, aynı zamanda bugün hâlihazırda tartışılan bazı sorunlar çerçevesinde belli bir konuma yerleşmek anlamına gelir.
Bu iki analiz çizgisini “yorumlayıcı” (interpretive) yaklaşım ve “açıklayıcı” (explanatory) yaklaşım olarak adlandırabiliriz. Weber’in yaşadığı dünyada yorumlayıcı yaklaşım başlattı. Yorumlayıcı geleneğe göre, tarihçinin ya da kültür araştırmacısının aslî görevi, insan “anlamları”nı “yorumbilgisel” (hermeneutic) ya da yorumlayıcı tarzda anlamaktır (Verstehen). Bu yüzden, tarihsel eylemleri (action) faillerin (agent) niyetleri ve inançlarıyla bağlantılı olarak anlamak gerekir –nedensel (causal) olarak açıklamak değil. Metinleri, kültürleri ve tarihsel dönemleri birbirleriyle bağıntılı birer anlam ya da kavram sistemi olarak, ancak ve yalnızca “içeriden” bir bakışla “kendi terimleri içinde” açıklığa kavuşturulabilen sistemler olarak kavramak gerekir. Öbür akademik gelenekler gibi yorumlayıcı analiz çizgisi de farklı kesinlik dereceleriyle yürütüldü. Bu çizginin taraftarlarından kimileri, anlamların anlaşılmasını sezgisel bir sıçrama ya da empatik bir özdeşleşme (identification) olarak tasvir etti. Ama bu öznelci vurgu daha sonraları, ilke olarak geçerlenebilir (validate) sonuçlar üreten daha karmaşık yorumlama modelleriyle tamamlandı ya da yer değiştirdi. Üstelik, öbür bilginlik gelenekleri gibi yorumlayıcı yaklaşım da, teori düzeyinde cılız ya da yanıltıcı tarzlarda savunulduğu zamanlarda bile, bilginlik pratiğinin etkileyici örneklerini üretti.
Açıklayıcı yaklaşım da pratikleri bakımından, metodolojik kodifikasyonlarında görülenden daha zengindi. Örneğin, tarihçiler uzun bir süre, gelişigüzel bir teoriye yaslanarak veya ellerinde bir teori olmaksızın, olayların nedenleriyle uğraştı. Kimileri uzun-dönemli (long-term) ya da “temel” nedenleri kısa-dönemli ya da “hızlandırıcı” nedenlerden ayırırken, kimileri tikel (particular) “eğilimler”i ya da sonuçları çeşitli “katkı etkenleri” çerçevesinde açıkladı. Bunun gibi aklıselime yaslanan analitik taktikler kültür bilimleri ve sosyal bilimler yelpazesinin bir ucundan öbürüne hüküm sürdü. Ne var ki, bu taktikleri ayrıntılı bir şekilde açıklama girişimleri sorunlarla karşılaştı; aslî bir zorluk da, açıklama teorilerini yorumlama teorileriyle uzlaştırma zorluğu da, bu sorunlara dâhildir.
Açıklayıcı çizginin sözcüleri genellikle doğa bilimleri ile tarih ya da kültür bilimleri arasındaki metodolojik farklılıkları en aza indirdi. Bu araştırmacıların kimileri, geçmişteki olguların, önemli ampirik genellemeler üretebilecek ya da kültür-aşırı (transcultural) düzenlilikleri, David Hume’un kastettiği anlamda “değişmez birleştirici bağlar”ı (constant conjunction) açığa çıkaracak şekilde biraraya getirilebileceğine inandı –ya da inandıkları düşünüldü. Açıklama okuluna mensup pek az teorisyen insan eylemleri hakkında önerilen açıklamaları psikoloji ya da fizyoloji “yasalar”ıyla temellendirmeye çalıştı; veya pek azı böylesi “doğalcı” (naturalist) stratejilerin gelecekte başarılı olacağını öngörmeye kalktı. Ama günümüzün kültür ve toplum bilimlerindeki en berrak yeni-pozitivist program, Carl G. Hempel’in tarihsel açıklamaya ilişkin “kapsayıcı yasa modeli”dir. Bu modelin en katı, “tümdengelimli nomolojik” değişkesine göre, bir olayı açıklamak, önermeyi olayın meydana geldiği (a) belirtilmiş başlangıç koşullarından ve (b) örnek olayı “kapsayan” bir ya da daha fazla yasadan türetmektir (deduce). Hempel, insan ilişkileri hakkındaki açıklamaların çeşitli açılardan kusurlu olabileceğini öngörüde bulunmak için gereken standartları çoğu durumda karşılayamayacağını, açık seçik itiraf ediyordu. Gelgelelim, Hempel ve öbür yeni-pozitivistler, doğa bilimlerindeki açıklamalar ile kültür bilimlerindeki açıklamalar arasında hiçbir mantıksal farklılık görmez. Bu yüzden bazıları, anlam ilişkilerini vurgulayan yorumlayıcılara güvensizlikle bakar. Her hâlükârda, açıklayıcı gelenek ile yorumlayıcı geleneklerin seçkin kodifikasyonları arasında oluşan berrak bir gerilim günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Weber’in içinde bulunduğu kültürde bu gerilimin daha derinden hissedildiği çok barizdir.
Weber her şeye rağmen bu gerilimi gidermeyi ve böylece kültür bilimlerini sosyal bilimlerle birleştirmeyi başardıysa eğer, bunu hayati önemi haiz iki yeniden formülleştirme yaparak gerçekleştirdi. Birincisi, girift ve esnek bir tekil (singular) nedensel analiz şeması çıkardı; bu, tikel (particular) olayların, tarihsel değişimlerin ya da sonuçların nedensellik açısından ilgili öncellerine (antecedent) uzanmayı gerektiren bir analiz tipidir. Burada tekil sözcüğünden tek-nedenli (monocausal) bir yaklaşım ya da yalnızca münferid bireylerin ya da “temel olgular”ın vurgulanması kastedilmemektedir. Yalnızca açıklanan şey tekildir; bu da yalnızca mantıksal anlamda genel olmamayı (örneğin, ideal gaz yasası ya da Gresham yasası), az veya çok özgül bir şekilde tanımlanabilir, mekân ve zamana yerleştirilebilir olmayı (bir yanardağ patlaması, Prag Fırlatması ya da kapitalizmin doğuşu gibi) anlatır. Weber’in tekil nedensel analiz hakkında söyledikleri, nedensel yasalardan yapılan türetimlere (deduction) değil, olasıcı (probabilistic) ve olgu-karşıtı (counterfactual) akıl yürütmeye yaslanıyordu. Weber’in “nesnel olasılık” ve “yeterli nedensellik” (adequate causation) kavramlarını birkaç tümcede doyurucu bir şekilde anlatmak mümkün değil; bu kavramlara geri döneceğiz. Ama bu konudaki genel anlayışı, az veya çok olası, uygun (relevant) nedenlerin güçsüz veya güçlü bir şekilde desteklediği almaşık (alternate) süreçler ve olası sonuçlar vizyonuyla iş gören bir anlayıştır. Tipik bir nedensel soru, tikel bir olayın bir ya da daha fazla öncel koşuldan zorunlu olarak meydana gelip gelmediği sorusu değil, belli bir tarihsel rotanın ya da sonucun niçin öyle olup da başka bir şey olmadığı sorusudur. Bir neden, ortaya çıkan sonucun yeterli koşulu değildir. Bir neden, artyöre (background) oluşturan öbür koşullarla bağlantılı olarak, olası başka alternatif sonuçlardan ziyade belli bir sonucu doğurması beklenebilecek ve dolayısıyla “yeterli” bir etkendir. Kültür bilimlerinin ve sosyal bilimlerin dünyası, tikeller arasındaki son derece karmaşık bir nedensel bağıntılar ağından oluşur. Gerçekte olup bitenler ile yeterli nedenler –ya da nedenler bağlantısı– olmadığı takdirde nelerin olmuş olacağı arasında, olasıcı ve olgu-karşıtı karşılaştırmalar yaparak açıklarız bu dünyanın veçhelerini.
Bu analiz çizgisine yerleşen Weber, yorumlama sürecini bir tekil nedensel analiz biçimi olarak yeniden tanımlarken, öznelci ve doğalcı varsayımlara başvurmaya ihtiyaç duymayan hipotetik bir rasyonellik niteliğine yaslanan bir yorumlama modeli geliştirdi. Weber’e göre, geçmişteki eylemleri yorumlamaya kalktığımızda, ilgili faillerin önlerine koydukları uygun amaçları rasyonel bir tarzda elde etmeye çalıştıklarını varsayarak işe başlarız. Böylelikle, –geçmişten kalan metinlere yakıştırdığımız tutarlılıkla birlikte– faillerin motivlerinin ve inançlarının tutarlı olduğunu da varsaysak bile, tarihsel aktörlere mütereddit bir şekilde isnat ettiğimiz rasyonellik, tipik olarak, araçsal, “teknik” bir rasyonellik biçimi ya da araç-amaç rasyonelliğidir. Bizim böylece bulgulamaya (heuristic) dönük olarak geçmişteki aktörlere isnat ettiğimiz rasyonellik elbette bizim rasyonelliğimizdir (Hiç değilse başlangıç itibariyle bundan başka bir şey de olamazdı zaten). Öngördüğümüz (anticipate) davranışları gerçekte icra edilen eylem çizgileriyle “karşılaştırmaya” geçtiğimizde, (a) kendi varsayımlarımız ya da akıl yürütme tarzlarımız ile anlamaya çalıştığımız faillerin akıl yürütme tarzları arasındaki ayrılıkları ve (b) irrasyonel motivasyonlar ve öbür müdâhil (intervening) etkenleri hesaba katmak için, başlangıçta kullandığımız rasyonel eylem modellerine ince ayar çekeriz ya da tamamlayıcı ilâveler yaparız. Nihai amacımız, heterojen motivleri ve inançları biraraya getirerek, gerçekte gözlemlenen davranışları açıklamaya yeterli olacak bir küme inşa etmektir. Weber’in önerdiği yorumlama yordamları (interpretive procedure), topluca alındığında, kendisinin tekil nedensel açıklamayla bir tuttuğu olasıcı ve olgu-karşıtı akıl yürütmeye yakından benzer. Bu anlamda, Weber’in yorumlama modeli, tekil nedensel analiz hakkında yaptığı açıklamaya bağımlıydı ve tümleşik (integrated) bir kültür bilimleri ve sosyal bilimler metodolojisinden söz etmek için ikisine de gerek vardı.
Weber düşüncesinde yorumlama ve açıklama arasındaki yakın bağlantı, birer bulgulama düzeneği olarak “ideal tipler”i tavsiye edişinde de açığa çıkar. İdeal tipler karmaşık fenomenler hakkındaki birer yalınlaştırmadır ya da “tek-yanlı” olarak abartılmış nitelemelerdir; bunlar hipotetik olarak ileri sürülüp, aydınlatmaları istenen gerçekliklerle “karşılaştırılabilir”. Weber’in fiilen önerdiği ideal tipler, çoğunlukla birer rasyonel eylem modeliydi; kimi durumlardaysa, yalınlaştırılmış neden kümelerine dek izlenebilir olan birer örüntü ya da süreçti. Nedensel dizilerden ya da davranış dizilerinden seçilip alınan unsurları, etraflıca tanımlanmış nedenlere, motivlere ya da inançlara isnat etmek için ideal tipler kullanılıyordu. Her hâlükârda, Weber’in ideal tipler öğretisini, nedensel analiz ve yorumlama konusundaki daha kapsamlı görüşünün dışında anlamak mümkün değil. Özetleyecek olursak, Weber’e ve elinizdeki kitabın yazarına göre, ideal tipler, ancak yeterli yorumların ya da açıklamaların inşa edilmesi esnasında yapılan ayırımlara ve olgu-karşıtı “karşılaştırmalar”a izin vermeleri ölçüsünde bir anlam taşır.
Bazı yorumcuların son yıllarda ileri sürdüğünün tersine, Weber’i Alman tarih geleneğinin pasif bir vârisi olarak değil, bu geleneği süzgeçten geçiren ve yeri geldiğinde eleştiren bir düşünür olarak görüyorum. Başka bir çalışmamda, “düşünsel alan”ı ancak birbirleriyle bağıntısı içinde anlam kazanan konumların oluşturduğu bir grup olarak, güç ya da otorite farklılıklarıyla, ortodoksi ile heterodoksi arasındaki karşıtlıkla, geçmişten miras kalan pratiklerin, kurumların ve toplumsal ilişkilerin aktardığı kültürel ön-bilincin, zımni “doxa”nın oynadığı rolle nitelenen bir konumlar grubu olarak tanımlamış ve bu tanımı yaparken Pierre Bourdieu’nün eserlerinden yararlanmıştım. Şu muğlâk “bağlam” nosyonunu bu şekilde özgül bir tanıma kavuşturunca, bireylerin kendi düşünsel ve toplumsal çevreleriyle çok çeşitli özgül ilişkiler kurabileceklerini görmek mümkün oluyor.
Nitekim, bir düşünsel alanda yer alan katılımcıların hepsinin, bu alanın yaslandığı zımni varsayımların hiç değilse bazılarını ya da bu alanın ebedileştirme eğiliminde olduğu teori-öncesi (pretheoretical) “habitus”un bir unsurunu paylaşmaları olağandır. Ne var ki, düşünsel alanda ya da genel olarak kültürde yaşanan istikrarsızlık dönemlerinde, daha önce suskun duran doxa’nın yerine, çeşitli derecelerdeki ortodoks ve heterodoks konumlar arasında cereyan eden aleni kavgalar gündeme gelebilir. Böyle nazik anlarda en titiz ve müstesna (unconventional) düşünürler, eleştirel bir süzgeçten geçirme sürecini başlatacaktır. Bu düşünürler geçmişten miras kalmış pratikleri sistemleştirmeye ve açıklığa kavuşturmaya, daha önceki suskun bilgiyi açık seçik kavramlara dönüştürmeye çalışacaktır –ve böylece, yeri geldiğinde, daha önce sorgulanmaksızın kabul edilen kavrayışları sorunlaştıracaktır. Özetle, Weber’in projesini anlamanın en iyi yolu, bu projeyi Alman tarihsel ve yorumlayıcı geleneğinin eleştirel bir süzgeçten geçirilmesi olarak görmekten geçer. Weber, yalnızca bu geleneği ebedileştiren ya da “pozitivizm” karşısında bu geleneği savunan bir düşünür değildi. Ayrıca, terimin tutarlı anlamıyla bir “pozitivist” olduğu da söylenemez. Tersine, aşağıda göstermeyi umduğum gibi, Weber aynı anda hem bir nedenselci (causalist) hem de usta bir yorumlamacıydı (interpretationist); devraldığı metodolojik mirası aynı anda hem yeniledi hem de dönüştürdü.
Elinizdeki çalışmada bir yandan Weber’i yukarıda tarif etmeye çalıştığım çizgiler çerçevesinde kendi düşünsel alanına “yerleştirme”ye çalışırken, öbür yandan görüşlerini, insan bilimlerinin metodolojisi konusunda yazılmış olan belli birtakım çağdaş metinler ışığında rasyonel bir tarzda yeniden inşa etmeye girişiyorum: Bugünlerde nedensellik ve rasyonel yorumlama konusunda ortaya atılan önemli açıklamalara yer veriyorum. Geçmişin metinleri ve inanç sistemleri yeniden inşa edilirken çağdaş rasyonel düşünce modellerinin birer “ideal tip” olarak kullanılmasını bizzat Weber açıkça tavsiye ediyordu. Bunun gibi, bugünün bakışına ve sorunlarına ağırlık veren “şimdici” (presentist) taktikler ile titiz yorumun “geçmiş-odaklı” (past-minded) ya da “bağlamsalcı” amacı arasında herhangi bir çatışma olduğu kanaatinde değildi –benim için de öyle. Burada sunduğum denemeyi, ortaya atılan metodla ilişkili sorular üstüne kendi düşünümlerini geliştirmeleri konusunda okurlarımın işe yarar bulacaklarını umuyorum.
Son olarak Weber’in metodolojik teorileri ile karşılaştırmacı bir tarihçi ve sosyal bilimci (social scientist) olarak kaleme aldığı tözsel eserleri arasındaki ilişkiye değinmek istiyorum. İlke olarak, Weber’in teorilerinin, analitik uygulamalarından ayrı alındığı takdirde bihakkın anlaşılamayacağını teslim etmeliyim. Kendi düşünsel alanıyla kurduğu eleştirel ilişki bile metodolojik sorunlarca olduğu kadar tözsel toplumsal ve kültürel mülâhazalarca biçimlendirilmişti. Buna rağmen, elinizdeki deneme, bile isteye metodolojisiyle sınırlı tutuldu. Weber üstüne ileride yapacağım çalışmalarda bu yapay sınırların ötesine geçebilmeyi umuyorum. O vakte kadar yalnızca, Weber’in tözsel çalışmalarında sağladığı başarıların tamamen metodolojik programına yaslandığını ileri sürmekle yetiniyorum.
Fritz Ringer (1934-2006)
1934’te Almanya’da doğdu. 1947’da ABD’ye göç etti. Harvard, Indiana, Boston, Pittsburgh gibi üniversitelerde dersler verdi. Alman ve Avrupa entelektüelleri üzerinde önemli çalışmalar yaptı. The Decline of the German Mandarins The German Academic Community, 1890-1933 başlıklı ilk kitabı 1969 yılında yayımlandı ve birçok dile çevrildi. Ringer, bilhassa 19. yüzyılda Alman tarihsel okulunun sosyal bilimlerdeki geniş etkisini derinlemesine inceledi. Ringer, 2006 yılında Amerika’da öldü. Fritz Ringer’in diğer yapıtlarından bazıları şunlardır: Education and Society in Modern Europe (1979); The Rise of the Modern Educational System, ed. with D. Müller ve B. Simon (1987); Fields of Knowledge: French Academic Culture in Comparative Perspective (1992).