

Parthiya, sonradan horasan diye bilinen Türk Diyarı'dır. Güney Türkmenistan - kuzeydoğu İran-kuzeybatı Afganistan'ı kapsar. Partlar, Türkistan'dan büyük bir süvari çoğunluğu halinde İskenderin Doğuya akınına müteakip Hazer denizi kıyılarına Arsak namında bir reisin kumandasında olarak inmişler ve EsterAbat (Zardakartaf) şehrini merkez yapmışlardı.
Mani dininin kurucusu olan kişi, m.s.216-276 yılları arasında yaşamış olan bir Part prensi idi. Türkler bu dine de bir süre bağlanmışlardır.
İskender'le birlikte 8l yıl Makedon idaresinde kalan İran, Partlar'ın ortaya çıkışı ile yeni bir döneme girdi. Partlar m.ö.249-m.s.228 yılları arasında hüküm sürdüler.
İlk Part hükümdarı Arşak (Yunancası Arsakes), bir Türk beyi olan (Yunancası) Friapites'in oğludur.
8. Hükümdar 2.Fırat ise (Farsçası Ferhat, Yunancası phreates) Irak'ı aldı.
3. Fırat ise iki kızını Ermenistan kralı Tigran ile oğluna verdi.
5. Fırat'ın veliahdı vorones'in tahta çıkamamış olan kardeşinin oğlu Tirinates, m.s.51-63 yılları arasında Ermenistan kralı oldu.
Yine Part kralı 2. Vonones'in oğlu tradotes m.s. 66 yılında Ermenistan tahtına oturdu.
Böylece Türklerin ta o dönemden doğu Anadolu'nun sahibi olmasının yanı sıra, bir beylikten büyük olmayan ermeni krallığında da söz hakkı doğdu.
Bunlardan Mihirdat ismindeki hükümdardan önce (M.Ö. 164) Partlar memleketi Fırat'tan Sünt vAdisine kadar tevsi, Elcezire, Malatya, Harput ve havalisini Selefküslerden zaptetmişler ve bölgeyi sınır beyleriyle idareye başladıktan sonra Harput illerine hakim olan Ermenileri de kendüerine tabi tutmuşlardı. Fakat bu hal çok devam etmedi. tranda taht kavgaları yüzünden isyanlar başlayınca çok zayıf düştüler. Bunu fırsat bilen Ermeniler, tekrar başkaldırdılar (M.ö. 100) de harekete geçerek Harput ve havalisini işgalleri altına aldılar. O zaman Ermeniler bir az kuvvetlenmişlerdi, bu kuvvetlerini Batıda Romalılara karşı kullanmaya yeltendiler. (M.ö. 70) Romalılar, bu saldırışı büyük kuvvetlerle karşıladılar. Çetin savaşlardan sonra Ermeniler maglüp oldu ve beyleri Tikran (Dikran) kuzeye doğru kaçtı.
Bunlardan III üncü Kral Abrakat (M.ö. 37) pek hunhar olduğundan milleti kendisini sevmiyordu, Ermeniler bundan istifade ederek Part topraklarına yine hücuma başladılar, bu hücumlarda Harput ve havalisi elden ele geçerken (M.Ö. 28) Part ülkesinde büyük isyanlar çıktı, Kral Abrakat kaçarak İskitlere sığındı. Fakat Romalılar, böyle cesur ve kuvvetli olan bir milletin kralını Doğuda elde tutmak için kendisine yardım ettiler ve aynı zamanda Kral Ogüst Abrakata güzel bir kız gönderdi ve bu kızla evlendi ise de ömrü vefa etmedi, (M.ö. 2) de öldü.
MilAdın XI inci yılında Part krallığına Erdoğan gelince, bu asker ruhlu kral, yine bir ordu kurdu ve eski topraklarınA sahip olmaya başladı. Ermeniler, tekrar bu kralın tabiiyetini kabule mecbur kalmışlardı
51 inci yılda hükümdar olan Olgaş 1 (M.S. 54 - 61) yıllarmda ecdadının intikamlarını almak için Ermenilerin üzerine büyük baskınlar yaparak bunlrı tedip etti.
Bu sıralarda Roma İmparatoru Trayan Doğuda vukua gelen ve yerlerinde bir türlü durarnıyan Part Ermeni kavgalarma son vermek maksadiyle büyük bir ordu ile Antakya'ya kadar geldi. İki tarafh rol oynamakta olan ve daima zayıf tarafa durmayıp saldİran Ermeni kralını nezdine celp ile öldürttü.
Bundan sonra Part ülkesine yürüdü. O zaman Kral bulunan Husrev (M.S. 111-121) altın tahtını bırakarak kaçtı (1). Bunun üzerine Doğu illeri tamamen Romalıların eline geçmiştir (116).
Trayana Romaya döndükten sonra Part Kralı Husrev, tekrar kuvvetlerini topladı, ülkesine döndü. Bunun üzerine Trayana nın yerine geçen İmparator Hadriyan Husrevle sulha razı oldu (138 - 150).
Part larla Romalılar bu suretle anlaştıktan sonra, bu iki önemli kuvvet karşısında Doğuda kimse artık kımıldanamadı, bu sebeple bölge de uzun zaman sükün içerisinde yaşadı.
Kral Erdoğan IV (208 - 226) zamanında bölgenin önemli yerlerini ellerinde tutan Romalıları bölgeden çıkartmak için çok uğraştı ise de muvaffak olamadı. Romalıların yanlarında yer alan Ermenilerin tahrik ve teşvikiyle Part ülkesinde isyanlar ve ayaklanmalar çoğalmaya başladı.
Bu sırada Pers asıllı Ardişir namındaki bir kumandan hükümdarlığını ilan ederek (Nisan 226) tarihinde Erdo|an IV ü maglüp ederek Part topraklarm da (Sasani) Krallığını kurdu (2).
Böylece İran'da 2. Kez Ari bir İmparatorluk kurulmuş ve erdeşir'in atalarından ilk Fars kralı Bebek'in babası sasan'ın adını almıştır.
Sasaniler'den sonra bölgeye İslamiyet ve yine Türkler hakim olacaktır
(1) Bu altın tahtın, Urartu krallarından intikal ettiği ve Kral Trayana tara-fından mal-i ganaim olarak Romaya gönderildigi söylenir.
(2) Kadri Perk, Cenup Do&u Anadolu'nun eski zamanları, s. 137 ve dv.
Subarlar 'ın yazılı tarihi hakkında ilk bilgileri Hitit tabletlerinden almaktayız. Buna göre yörenin ilk sakinleri Mitanni adında bir devler kuran Huriler olmuştur. M.Ö.III ve IV bin yıllarında bölgede Subarlar 'ın yaşadıkları ve Fırat isminin bunlar tarafından verildiği ileri sürülmüştür. Subarlar 'ın Huriler'le aynı kökten geldikleri ve yeryüzünde madeni ilk işleyen kavim oldukları bilinmektedir. Hatta işlenen madenlerin Mezopotamya'ya da ihraç edildiği anlaşılmaktadır. Mezopotamya'da gelişen kültürlerin kökenini burada aramanın daha doğru olacağı kanaatindedirler.
M.Ö. III ve IV. bin yıllarında Yukarı Fırat boylarında Subarlar'ın yaşadıklar Fırat adının bu kavim tarafından verildiği de ileri sürülmüştür. Subarlar Huriler'le aynı kökten geldikleri ve yeryüzünde madeni ilk işleyen kavim olduk bilinmektedir. Hatta işlenen madenlerin Mezopotamya'ya, da ihraç edik anlaşılmaktadır. Bundan dolayı bilginler, Mezopotamya'da, gelişen kültürlerin kökenini burada aramanın daha doğru olacağı kanaatindedirler .
Tarihin bilinen ilk İmparatorluğunu kurdular.
Sümer kültürünü benimsediler.
İlk düzenli ordu sistemini oluşturdular.
AKADLAR :Akad kralı sergun(sargon)komutasındaki bir ordu, Sümer ordusunu yenerek Kral Logazekis'i esir ettikten sonra Nipora'ya sürgüne yollamıştır.İ.Ö. 2500 yıllarında Akadlar Sümerlerle anlaşarak Akad-Sümer devletini kurdu.Bu devlet 600 yıl yaşadıktan sonra Babil'e yenildi.
AKKADLAR :
Aşağı Mezopotamya'da Sümerlerin Kuzeyinde egemenlik kurmuş Sami ( Arap ) kökenli bir İlkçağ halkıdır. MÖ: IV. Bin yıllarında Mezopotamya'ya gelip, uzun süre Sümerlerin ege-menliğinde yaşadılar. MÖ : 2750 yılında, Sargon'un önderliğinde ayaklandılar ve Sümerleri yenilgiye uğratarak bağımsızlıklarını elde ettiler. Elam ve Assur ülkelerini de içine alan, Su-riye ve Filistin kıyılarından Doğu Anadolu'ya kadar geniş bir alanı kaplayan toprakları ele geçirdiler. Başkentleri Agade Kentidir. Köle ayaklanmalarıyla ve Persler'in saldırılarıyla yıpranan Akkad Krallığı MÖ: 2150 yılında Sümerler tarafından yıkılmıştır.
Sümerler gibi Asya kökenli bir kavimdir.
Başlangıçta siteler şeklindeyken sonradan, krallık haline geldiler.
İ.Ö.XI ve X. y.y.lar Arami yüzyılı olmuştur.Ege göçlerinin Anadolu'da bıraktığı kargaşa ortamından yararlanan Arap kökenli Aramiler güneyden gelerek kuzeydeki büyük kentlere akınlar düzenlemeye başladılar.Bu yüzyıllarda Aramilerin akınları uzun süre devam etti.Aynı dönemlerde Asur kralı Tiglatpilasar(İ.Ö.1114-1076)Hitit devletinin ortadan kalkmasıyla kuzeybatı yönünde ilerlemeye başladı.Ancak Kuzey Mezopotamyada Aramilerle karşılaştı.Aramiler Urfa yöresinde Bit-Adini,Diyarbakır yöresindede Bit-zamanı krallıkları kurmuşlardı.Asur kralı II.Asur-Dan(İ.Ö.934-912)Aramilerle savaşmış,oğlu II.Adad-nirari(i.ö.911-891)dönemindede bu savaşlar sürdürülmüştür.II.asur,nasirpal bölgeyi vergiye bağlamış,III.Salmannasar ise (i.ö.858-824)Bit-Adini devleti üzerine yürüyerek topraklarına el koymuş ve bölgeyi bir Asur eyaleti haline getirmiştir.Aramiler bir ara başkaldılarsa da(i.ö.827-806)III.Adad-nirari bağımsızlıklarını ilan etmiş olan bu küçük Fırat devletlerini tekrar eğemenliği altına aldı.Asur eğemenliği i.ö.612 yılına kadar sürdü.
ARAMİLER :
Sami ( Arap ) halkıdır. MÖ: XI. Yüzyıl'dan itibaren Suriye'nin Kuzeyi'nde yaşamaya başladılar. Tevrat'da ( Eski Ahit ) İbranilerle aynı soydan geldikleri yazılıdır. Harran (Urfa ) dolaylarında da yaşayan bu topluluğun kendilerine özgü bir kültürleri ve dilleri vardır. Bu dil (Aramca) Pers Devleti'nin de resmi dili olmuştur
Galatlar
VIII? Yüzyıl'dan sonra' Galata'adı ortaya çıkar.'Galata'adının nereden geldiği çok tartışmalıdır.
Galatlar'ınyerleştikleri,Sakarya ve Kızılırmak nehirleri arasında kalan bölgeye de,tarihin o dönemlerinde 'Galatia' denilmekteydi.Galatlar'ın,İstanbul Boğazı'ndan M.Ö.278/277 yılları arsında geçtikleri bilinmektedir.
Abbasiler :
Arap-İslam Devleti ( 750-1258 ) hanedanıdır.750 yılında Emevi Hanedanı'na karşı bir
ayaklanma düzenleyerek devlet yönetimini ele geçirdiler. Bağdat Kenti'ni kurarak başkenti buraya taşıdılar. Devletin askeri yönetim kadrolarında Türklere ve İranlıla-ra yer verdiler. Karluklarla birlikte Çinlileri 751 yılında Talas Irmağı Savaşı'nda ye-nilgiye uğratarak, Türklerin Müslümanlaşma sürecini başlattılar. Arapların kültürel üstünlüklerini ve bu bağlamda kültürel yayılmayı devlet politikası haline getirdiler. Bizanslılarla savaşarak Doğu ve Güneydoğu Anadolu'yu ele geçirdiler. X.Yüzyıl'dan sonra güçlerini yitirdiler. Devlet dağılmaya başladı. Halifenin gücünü ve önderliğini tanıyan Tavaif-ül Mülk denilen uydu devletler kurulmaya başladı. Bunlar; Eyyubiler (1174 -1250 ) Safariler, Tolunoğulları ( 868 - 905), İhşitler (935 - 969 ), Samanoğulları ( 874 - 999 ), Tahiriler, Handaniler, ve Memluklar'dır. ( 1250 - 1517 ) Bu uydu devletlerin yanı sıra, Abbasi Halifesi'nin önderliğini tanımayan Şi-i özellikte İslam devletleri de kurulmuştur. Bu devletler; Fatımiler ( 909-1171 ) ve Büveyhoğulları (945-1055 ) devlet-leridir. 1258 yılında, Moğollar'ın Bağdat'ı ele geçirip Abbasi ailesi üyelerini katletme-sinden sonra, Arap-İslam Devleti'nin varlığı tümüyle sona erdi. Abbasi Halifeliği ise; salt dinsel bir otorite olarak, 1517 yılına dek Memluk Devleti'nin korumasında görev-lerini sürdürebildi.