“Orman çalılarının kemiklerini gizlediği üzere, isminin ülkesinde epey saklanıyor olması Jorge Masetti için öngörülebilirdi. Gazeteci, namın nasıl inşa edildiğini ve kayıtsızlığın nasıl örüldüğünü bilirdi. Gerilla, yenildiği takdirde kendi öyküsünün anlık sahibinin de düşman olacağını bilirdi.”
Öldürülmeden evvel kaleme aldığı ‘Bir Müelliften Askeri Cunta’ya Açık Mektup’ isimli metni postalamayı başaran ve araştırmacı gazeteciliğin öncülerinden sayılan Arjantinli Rodolfo Walsh, bu sözlerle bize unutulan bir devrimciyi işaret ediyor. Meslektaşı Masetti, Sierra Maestra dağlarından Cezayir’e, gazetelerden Arjantin cangıllarında gerilla komutanlığına lakabına yaraşan bir hayat gerisinde bıraktı: ‘Comandante Segundo’ yani ‘İkinci Komutan’…
.
Ama Küba Devrimi’nde bizim bildiğimiz ‘tek’ Arjantinli, ‘Birinci Komutan’, Ernesto Che Guevara değil miydi? Demek ki yanılmışız… Sierra Maestra dağlarında isyancılara eşlik eden ‘Comandante Segundo’ Masetti, şimdi bu kod ada sahip olmadan evvel bir gazeteci olarak Küba’ya gönderilmiştir. Gerillalarla birlikte aylar boyunca yollar, dağlar aşar. Birçok Latin Amerikalı, Fidel Castro ve Guevara’nın sesini birinci sefer radyolarından Masetti sayesinde duyar. Castro ile birinci müsabakasını şöyle anlatıyor Arjantinli gazeteci:
“Sonunda Fidel Castro ile tanıştım. Uyuyordum, ya da uyumaya çalışıyordum ki direkt yüzüme bir fener ışığı saplandı. Ve boğuk lakin biraz da çocuksu bir ses şöyle söyledi: ‘Bırak uyumayı!’Daha sonra onunla konuştuk. Yerimden sıçradım ve koştum. Dağınık sakallarıyla iki metre uzunluğunda, yüz kilodan fazla tartıda, dalyan üzere bir adamdı.”
Fidel Castro ve öteki isyancılarla yaşadıklarını ‘Los que Luchan y Los que Lloran’ yani ‘Mücadele Edenler ve Gözyaşı Dökenler’ isimli kitabında toparlar. İsminden de anlaşılabileceği üzere bu eser, periyodun kimi yetenekli gazetecilerinde rastlanan ve bu nedenle geleceğin gazetecilerini imrendiren bir edebi üslupla süslüdür. Gerilla önderleriyle yaptığı röportajların akabinde, Havana’yı şimdi kaybetmemiş olan Batista idaresi, artık Masetti’nin peşine düşer, tehlikeli bir yolcuğun akabinde Arjantin’e varır. Tekrar Walsh’a nazaran Masetti’nin Küba’daki gazetecilik başarısı, Arjantin gazetecilik tarihi için bir milat olur.
Pekala ihtilalden sonra? Masetti artık bir gazeteciden çok daha fazlasıdır. Arjantin’de koyu Katolik bir ailede dünyaya gelmesine rağmen, gazetecilik ve hayatına giren toplumsal uğraşla birlikte dünyaya olan ilgisi pekişir. Gençliğinde Peronist hareketlere katılsa da Küba Devrimi’yle birlikte ‘Sakallıların’ ortasına karışır. Böylelikle gelenekçi geçmişinden bir tek ‘sakalsızlığını’ yanında götürmüştür..
Sierra Maestra dağlarını kıtasına tanıttıktan sonra hemşehrisi Guevara ona Küba’da kalıp Üçüncü Dünya’nın sesini taşıyacak bir haber ajansının başına geçmesini teklif eder. Masetti, böylelikle ihtilalin çabucak akabinde Havana’da kurulan ve bugün hâlâ yirmiyi aşkın ülkede faaliyet gösteren Prensa Latina’nın birinci lideri olur. Prensa Latina’da kıymetli işler yapılmasına rağmen bir Arjantinli olarak durumu çok da rahat değildir. Öte yandan kurucu takımlar gazetecilik konusunda fazla tecrübeli de değildir. Tüm bunlar Masetti’nin çalışma şartlarını zorlaştırır, vazifesini yerine getiremeyeceği için istifa eder. Ama onun birebir vakitte farklı planları vardır. Masetti, Arjantin’e dönüp bir gerilla hareketi başlatma fikrini uzun bir müddettir aklının bir köşesinde tutmaktadır. Böylelikle gizlice ülkesine dönmenin yollarını aramaya başlar.
İKİ KOD İSİM, İKİ ‘SIĞIR ÇOBANI’: CHE VE MASETTİ
O devir, ulusal kurtuluş hareketinin Afrika’daki kıymetli temsilcilerinden olan Cezayir’deki FNA, Küba ile sıkı bağlantılar geliştiriyordu. Masetti de Cezayir’de eğitim aldıktan sonra uydurma pasaportlarla, kılık değiştirerek ülkesine varır. 1963 yılında Bolivya’da Arjantin sonundaki bir çiftliğe taşınır. Kümesini ve hazırlıklarını tamamladıktan sonra sonu geçer. Arjantinli gazeteci bu sefer ülkesine, Halkın Gerilla Ordusu (EGP) önderi, ‘Comandante Segundo’ olarak adım atmıştır.
İsmiyle ilgili değişik bir ayrıntı mevcut. Birinci ‘Comandante’ kendisiyle birebir çizgideki Guevara olduğu için bu türlü bir isim tercih ettiği fikri yanlış olmamakla birlikte eksiktir. Arjantinli muharrir Ricardo Güiraldes’in ‘Don Segundo Sombra’ romanı Masetti’ye ilham vermiştir. Buradaki ana karakter Segundo, Arjantin’in ünlü bir gaucho, yani sığır çobanıdır. Hatta Guevara da kendine ‘nom de guerre’ seçerken bir öbür ünlü gaucho’yu, Martin Fierro’yu seçer. Olağan her iki sav da tıpkı anda hakikat olabilir.
Küba İhtilali, ABD’nin şahsen yarattığı Küba ordusu ve Batista diktatörlüğünü devirerek ‘yenilmezin’ mağlubiyetini tehlikeli bir halde göstermişti. 1959’un akabinde kıtada Küba örneğini birebir izleyen kimi gerilla gayretlerinin epey trajik bir formda sonuçlanması, bazılarına ABD’nin ‘yenilmezlik’ efsanesinin tahminen de efsane olmadığını düşündürttü. Örneğin EGP köylüleri gayrete çağırdığı sırada Arjantin’de epeyce yumuşak bir siyasi rüzgar esiyordu.
‘DEVRİM BİZİM TA KENDİMİZDİR’
EGP tecrübesi epeyce kısa müddette başarısızlıkla sonuçlandı. Gerillaların birden fazla hayatını kaybetti, bir kısmıysa -özellikle Bolivya’ya- kaçmayı başardı. Yalnızca ordu akınları değil, tıpkı vakitte cangılın ta kendisi gerillaların en önemli düşmanlarındandır. Açlık ve hastalık yakalarını bırakmaz. Masetti’yse içine daldığı cangıldan ne canlı ne de cansız olarak çıkar. Yaralıdır, lakin esir düşmemek için son gücünü toplar, çantasını doldurur ve yokuş üst çalıların ortasına dalar. ‘Masetti kaybolur’ diyor Walsh, ‘cangılda, yağmurda ve vakitte.’ Bugün kemikleri ve paslanmış tüfeği bugün ormanın derinliklerinde, onları gizleyen bitkilere emanettir.
Masetti çocuklarıyla…
Vefatından aylar evvel şöyle yazmış Masetti: “Devrim, artık incelenecek bir olay ya da eleştirilecek tarihi bir hadise değildir. Fakat ihtilal, bizim ta kendimizdir. Bizim içimizdedir, bizim bilincimizdir ve bizi yargılar ve bizi eleştirir ve bizi çağırır.” Davetin doğruluğunu yanlışlığını yıllar sonra ‘tarihi bir vaka’ olarak görmektense, Masetti’nin içindeki davetle birlikte okumalıyız. Üstelik bunu yapmak, kuru bir olumlama ya da yerginin önüne geçmek demektir. Bir tecrübe başarısızlıkla da sonuçlansa, siyah beyaz fotoğraflara da sıkışsa, yargılayan, eleştiren ve çağıran sesler yok olmuş mudur? Kuşkusuz Masetti’nin içinden gelen sesler, kendi periyoduna aitti, tıpkı notaları aramak bizi çözümsüzlüğe götürecektir. Lakin değişen ihtilalin sesi değildir. Masetti ‘ta kendimizdir ve içimizdedir’ derken, tam da bundan kelam ediyor olsa gerek.
Bu türlü insanların öykülerini anlatmak, içlerine girip ilhamlarını, hislerini keşfetmek kolay bir iş değil. Âlâ ki müzik bu noktada yardımımıza yetişiyor:
(…) Epey vakitten ve fırtınanın akabinde / sonsuza kadar izleyeceğiz bu uzun mu uzun yolu / senin peşinden gittiğin, senin peşinden gittiğin. / Yüzyılın sonu eski bir gerçeği duyuruyor / güzel ve berbat vakitler / gerçeğin, gerçeğin hissesi oluyor / Geri döneceğini çok âlâ biliyordum / rastgele bir yerden geri döneceğini / zira çekilen acı, ütopyayı öldürmedi, / zira sevgi sonsuzdur / ve seni seven beşerler seni unutmadı. (…) Düşlerdir hâlâ insanları çeken / tıpkı her gün bizi birleştiren bir mıknatıs üzere. / Yeldeğirmenleriyle ilgili değil / bir Don Kişot ile ilgili değil / insanların ruhunda bir şeyler coştu / bir fazilet yükseldi, isimlerin ve sıfatların üzerinden.”
Kaynaklar ve daha ayrıntılı bilgilerin yer aldığı adresler
Latin Amerika’da Gerilla Hareketleri II – R. Gott (İlk Eriş Yayınları)