Bizi sınıyor mu, bizi neden buraya gönderdi, bizi neden yarattı, yarattıktan sonra ne yapacak ve yapacağı şeyi niye yapacak? Bilmemiz zor hatta imkansız gibi görünüyor. Bu durumda bazı kişiler bunu dinlerdeki anlatılarla açıklıyor, burasının "sınav dünyası" olduğunu söylüyor. Aslında bu açıklamayı biraz ilerletince yine çok güzel bir tartışma konusu çıkıyor. Deizmin Tanrı'sından bahsediyorsak kısaca "Tanrı yarattı ve bıraktı, belki bizden haberi bile yok. Neden yaptığını bilemiyoruz. Beki de canı sıkıldı, tanınmak istiyordu, kendince oyun oynuyor. Belki de kendinden düşük varlıkları bilmiyor o da. Deney yapıyor. Bilemeyiz."
Teizme girince "her şeyi bilen ve olaya müdahale edebilen Tanrı" kavramında oldukça sıkıntı çıkıyor. Daha önceden söylediğim gibi bu tür soruların en basit ve en mantıklı cevabı, "Tanrı'yı anlayamayız/kavrayamayız. Neden bunu yaptığını bilemeyiz." olacaktır. Biliyorum bu çoğu kimseyi tatmin etmiyor ama bunu kabullenmemiz gerek bence. Eğer bir Tanrı olduğuna inanıyorsanız ve bu Tanrı madde üstü bir Tanrı ise insan gibi doğada hayatta kalmak için evrimleşmiş bir tür olarak "Tanrı" dediğimiz varlığın nasıl davrandığını, neden bunu yaptığını veya bu soruların onun için mantıklı olup olmadığını bile bilemeyiz.
Teizmin bu konudaki bir argümanı olan "Burası sınav dünyası" argümanına gelelim. Tanrı bizim ne yapacağımızı biliyor teizme göre. "Madem biliyor neden cezalandırıyor?" sorusu akla geliyor. Bu soruya başta dediğim gibi "Bilmiyoruz, anlayamayız." diyebiliriz ama tatmin etmediği için "Öğretmen-öğrenci-sınav" benzetmesi yapılarak çözülmeye çalışılıyor. Bu benzetmeye göre "Öğretmen bizim ne yapacağımızı az çok bilir, kaç puan alacağımızı tahmin eder. Ama direkt puan verirse öğrenciler o puanın kendisine layık olmadığını söyleyip itiraz edebilir. Madem iyi not almamızı istiyorsun 100 ver gidelim der ama öğretmen adaletli olmalı. Bu durumun sorun olmaması için sınav yapılır ki öğrenciler de onu hak ettiğini anlasın." ilk bakışta gayet güzel bir argüman gibi görünüyor ama bazı sorunlar var:
- Bu benzetme "Öğretmen-öğrenci-sınav" ile "Tanrı-insan-sınav" üçlemesini aynı konuma indiriyor ve bu da Tanrı'yı oldukça insan biçimci bir konuma indiriyor.
- Öğretmen; sizin davranışlarınıza, ders çalışıp çalışmamanıza, huyunuza, ne yapıp yapamayacağınıza etki eden bütün etkenleri kontrol edemez, Tanrı ise bütün bu etkenler de dahil olmak üzere sizi ve bütün evreni yaratan ve yöneten kişi. Yani birbirine benzetilen öğretmen-Tanrı (eğer ki insan biçimci bir Tanrı'ya inanmıyorsanız) aynı düzlemde değil ve benzetme yönü açısından benzemiyor. Yani hatalı bir benzetme bu. İki kavramı hatalı bir şekilde eşitliyor.
- Bu durumda bir karşı çıkış da şu: "Önünde seçenekler var, seçeneklerden birini sen seçiyorsun ama Tanrı yazdığı için seçmiyorsun, sen o seçeneği seçtiğin için Tanrı onu yazdı kaderine." Bu da güzel bir savunma olurdu. Tabii "deizm" için. Çünkü bu durumda Tanrı bilgisiz, yarattığı şeyin ne seçeceğini bile bilmeyecek kadar aciz. Yarattığı insandan "kopya çekmiş" ve onu yazmış kaderine. Ama teizme göre Tanrı her şeyi biliyor, her şeye hakim. Yani bunu teizm için kullanamazsınız.
Eğer ki öğretmen; sizin ders çalışıp çalışmamanıza, davranışlara ve düşüncelerinize etki eden faktörleri yaratmışsa veya ayarlamışsa evet, o öğretmenin hem bütün bunları ayarlayıp hem sınav yapıp hem de ona göre düşük not veya yüksek not vermesi hem de düşük not almışsa için cezalandırması veya yüksek not almışsa ödüllendirmesi çok saçma olurdu. Bu durumda hem her şeyi kendi ayarlamış oluyor hem de o ayarladığı davranışı değiştirmeyip bazılarını cezalandırıyor bazılarını ödüllendiriyor. Yani bu argümanın vardığı yer, Tanrı bütün şartları kendi ayarladığı oyunda bizimle oynuyor. "Hem gözüne perde indiriyor hem de görmediği için cezalandırıyor."
Bazen Tanrı zamandan münezzeh olduğu için bu sorunun hatalı olduğunu söyleniyor ama bu bir şeyi değiştirmiyor. Sadece "Tanrı geleceği biliyorsa neden bunu yapıyor?" gibi bu sorunun hatalı versiyonunu düzeltmeye yarar bu itiraz. Tanrı geleceği bilmiyor. Onun için geçmiş veya gelecek yok. Ama bu yine de bütün şartları ayarladığı oyunda oynaması konusuna açıklık getirebilen bir itiraz değil.
"İmtihan için, yaratan sıfatını sağlaması için, kendisini tanımak için, ilmini tanıtmak için, ibadet etmemiz için bizi yaratması gerektiği" gibi inandığınız Tanrı'nın özellikleri, sıfatları ya da tanımı ile yapılan açıklamalara gelelim. Soruyu bunlar ile cevaplamaya çalışmak Tanrı'yı kendi tanımı ve özellikleri ile sınırlandırmaktır ve Teizme uymaz. Hatta bir açıklama gücü de yoktur, inancınızdaki Tanrı özelliklerini ve tanımını tekrar ederek döngüsel mantık hatasına girmiş oluyorsunuz. "Canlı nedir?" sorusuna "Cansız olmayandır." deyince aslında bir cevap vermiş olmamanız gibi.
Görebileceğiniz gibi hatalı veya eksik savunmalar yaparsanız savunmak istediğinizin tam tersi sonuca gidebilirsiniz. O yüzden "mantıklı olan" tatmin etsin veya etmesin hatalı eşitlemelere bağlı olan hatalı benzetmelerden (bu gibi durumlarda direkt olarak benzetmelerden) uzak durmaya ve argümanların nereye varacağını iyi analiz etmeye çalışın.