This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M. Onun hareketini doğru bulmayanlar. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel. fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. Salona giriyorlar. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. Mareşal'in hakkı vardır. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. Onunla şakalaşmaları. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde.bu sözlere şu cevabı veriyor: . ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek.1. diyor. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır. 11. bize ders vermek için geliyor. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir. diyorlar. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Erkân-ı Harbiye Reisi. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. Kemal'in kanaatine göre. ''Bana yardım ediniz'' diyor. bu olur. Atatürk. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. Hareket Ordusunda. Ancak. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde. kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır. O günün gecesinde. Çünkü kendisi araziye yabancıdır. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. Selanik'e gelecektir. Arkadaşı Binbaşı M. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: . holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde. O. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir. büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak. M. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir. Ertesi gün. Paşalar. Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir. Kemal. Bir de.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. Doğuda Muş cephesinde. Benim eserim. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. Manastır idadisinde. onu âdeta tahtie ediyorlar: .Canım. bir hasbihal havasını vermektedir.Büyük âlim. Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar. Selanik'te hep beraber Sayfa 3 . Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır. Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Mustafa Kemal. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M.'' (*) Đşte bu hatıra M. Mustafa Kemal. Arnavutluk harekâtında. Đstanbul Harbiye mektebinde. bir davet alıyor. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil. Selanik'te mahalle arkadaşı. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. filozof. bizzat Mustafa Kemal'dir.Efendim. Mareşal'in bulunduğu salona giderken. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir. Mustafa Kemal. Almanyalı Mareşal'in tenkidi. sonra Askeri Rüştiye'de. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. bunun aksi ayıptır. Bir kere M.1. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim.kitap yazıdır.
Sizler de göstereceğiniz değer. Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . üst tarafını yaktıracağım. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4 . ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile . Bugüne kadar yapılan inkılap. onun için. bunu yapacağım. 2) Zâbitanın.kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir.Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında. ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu. Bu çok adamların yerine. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım.'' (S. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s. Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir. binbaşıyı kabul ediyorum..Evet inkılap yapacağız.Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. kendisine daima hatırlatırdı. 5) diyor. şaşırmayız. kroki ve resim yoktur.Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal. Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M. Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir. çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. 78-101. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. 1908'in kış aylarından bir gece. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır. kaybetmeyiz. s. kahkahasını bir türlü yenemeyen. Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz. Ordu kumanda sicilleri için. S. Harp.. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz.. Bu. benim için yoktur. derhal soruyorlar: . S. Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur. 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri. Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. 101 sahifedir. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. Mustafa Kemal. 67-78. Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü. 52.Seni düşünüyorum da. Kitap.'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. Harita. Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim.. kâfi sayılmaz. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz. tereddüt etmeden. 17 . 3) Fikr-i taarruz. En çok prova edilen oyunlar. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek. bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. O zaman için. Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: .67. ben son limit olarak.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: . bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar. Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal. şu cevabı vermiştir: . s. Kitabın gayesi. Ben. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. bu suale sarih cevap vermeden. mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur. 10) Kitap.'' Arkadaşlarından biri. Fazlasını yapacağız. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları.51. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır. vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: . Biz bunu yapabiliriz. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer.Bundan sonra ne olacağını.
'' Bu küçük kitaplar. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. ancak emelleri. ''6'' bölüme ayrılmıştır. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959 Sayfa 5 .Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. 11 Atatürk. Doğduğu. Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir. şu meydana çıkıyor ki. Fenne. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. Fakat merak etme. Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir. Broşür. Çünkü bu yazılar. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır). Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. okumuş. Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. senenin mayısında okuyabildim. Okuyucular. M. Kemal'' yazılıdır. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. XX. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. kuvve-i maneviye. Prof. Ben de Nuri. Atatürk. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. Đçinde altı tane resim vardır. kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır. O. Meselâ: ''Đnsanlar. yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. Atatürk Sofya'da. 32 sahifedir. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir. Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir.'' S. Nihayet onun. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. 17). insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. Sıra ile satır satır. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. A. Đlki M. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. (S. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. Dr. ilme. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir.
Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. M. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla. Ben. birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. Bir ordunun. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun. Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. bizi utandırmak.. 1330 tarihinde yazılmıştır. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini.kitap Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M.Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6 . Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. . KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. ''önümüzde. içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken. harbin.. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım.
. Halbuki. bu hiyanetle tevsim olunur. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir. Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri. 3. fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı.. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela.. edemezdi. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir. birini sabahleyin... hâlâ.. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için. istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor.. evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu.. Bizden daha büyük hakemler de vardı... Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu.'' Evet. pek acı bir hakikattir. Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. vazifesinin cahilidir... Şimdi.. Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları. nereye ve ne için?! Bunu.. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. Fakat.. çünkü. birini gece aldım. Devre-i Meşrutiyetin. alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı. müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir. Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak. Ceplerini karıştırdı.. Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından.rica edildi.. Niçin?! Çünkü. aldığı emrin manasını anlamamıştı. alayı gidiyordu.. dedi. ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir... Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla..Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret.... .. Evet..'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan.. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı.. Bu emirleri gözden geçirdim. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik.kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor. Sebep. alay kumandanının kendisi de bilmiyor. 2. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki. Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır... Sebep...Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği.hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 . Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.. o kumanda etmiyordu. (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim. Bir alay kumandanına. bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. alay kumandanı. 4. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü.'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu.. alayını takip Sayfa 7 . 5.. Sukut-ı hayale uğranıldı.. Đşte iki emirname. dedi. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu. adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor. Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir..... Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. zevahire rağmen o fırkaya.. Fakat. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı.. Biz hakem idik. yine cevap yok! Sebep?! Sebep. Sebep. 6.zevat oturuyordu. Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle ....
bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu.. felakete. Bir gün. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat. Yok. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini. evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. ''bugün için teşebbüs.. senin yaralandığın bir muharebede.. sulh ve asayişte.düşmana hibe edilmiştir. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı. işte. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının. halin. ''Harpte... ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda. Alayın topçu ateşi altında. Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya.'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. riyadan muarradır. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti. muktedir. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır.. kardeşim. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında. O feryat. Biz. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar. işte. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak. o gidişlerinin muhakkak felakete. kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum.. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu.. Đşte. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı.. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette. Yok. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi.'' Ve istirham etmiştik ki. cahil. dedik. vaziyetin.. kılıcını çekip. Mesela.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu. Nuri. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler. eser-i cinnet değildir. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında. faal. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. ancak. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir... müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. Ben de.. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. Ve en nihayet. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. kolordularında.kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu.'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur..'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı. Yalnız....'' Sonra ne olduğu sizce malumdur.. Fakat merak etme.. Ve demiştik ki. kezalik. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. hacalete doğru bir gidişti. bir gün. o zaman.. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi. O halde. burada. Ne garip halet-i ruhiyedir. Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. Bir gün. Sayfa 8 . Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Filhakika. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı.
Derne'de. genç mülazımın. ancak -o dediğin. Ve fakat. o kahraman arkadaşlar. Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır. ürkenlerdeh daha az ıslatır. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname. o. hakiki feyiz verebilecek. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir. makamının ehli tabur. bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir. Bence. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. talim-i sanat edecek. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. ben. bana. kıtaattır. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman.kitap . sanatı namına. pekâlâ okunabiliyordu. diyeceğim. ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde. Ve fakat. -2. başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. makamının ehli bölük kumandanları. hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. alay. -3Sayfa 9 . mektep sıralarında. ancak bu suretle. intisabettiği bölüğün efradı önünde..Talimnamelerin. son safhalarında olsun. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit. asıl. .Kitabının 24'üncü sayfasında. birkaç satır daha ilave ederek. Filhakika.bir mülâzım bindi. iddia ederim.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. senin kaziyyeni berakis yaparak. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim.Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. Çünki. mülâzım'ın gözlerinde. muharebede yağan mermi yağmuru. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim. Tobruk'ta. Balkan muharebesinin de. Bununla muarefe peyda ettik. orada. kumandan olacaktır.. bir takıma! Ve sonra. Çünki bence. Humus'ta.Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır. zâbit nedir? sual-i zımnisine. senin.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit. Genç mülâzım. . Halbuki. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit.Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu. Bu iddianda ne kadar haklısın.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir.. mefkûr netayiç vermez. kumandan olmaya hazırlanacaktır. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. ancak her vakit emin.'' ''Bir zâbit. Mesut tesadüfle. . mün fail olmuştur. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir. asıl ruh-ı sanatını. Hatta.. Ordu mekteb-i amelisi. Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup. bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. şanlı. bence. Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. ona. Evvela. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. milletin evlatları bir sürü gibi değil. asl'olan! Bunlar. Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir. burada hitam bulan mukaddemeni. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder. ''Muktazay-ı namus'' budur. Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi.. mekteb-i asli.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. Bingazi'de. o yağmurdan ürkmeyenleri.
''Bin keder. fikirleri. Đsa.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. Musa. kalb. Şimdi. emelleri. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Eğer. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. ancak. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. sizden de haber istemem!'' diye yazan. Bu kalkış. bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. hariçten. bizim seciyemize. Napolyon. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi. Sasebu limanından harbe çıkarken. ancak. gaye-i hayalinin. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. 1904 senesinde. Fakat binefsihi olmak şartiyle!. onlarda bir ruh. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri. ancak. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. Sayfa 10 . Derhal (Đnisiyatif)in. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. elbette yerinde durmak için değil. Bu ruh-ı taarruz. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. Zâbit.. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. Hülâsa. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. bir emel. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde.. (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi. hiçbir netice hasıl olamaz!. -5Đnisiyatif Nuri. Ve böyle olduktan sonradır ki. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. matlup şekle tahavvüle müstaittir. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. o zaman. Bu ise. Bu ruh-ı taarruz. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. Bu ruh-ı taarruz. -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. bin yeis. familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. Amiral Togo'larda.. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. Ruh'ı taarruzundan sonra.
Yoksa. Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. elbette gaflet olur. Filhakika. nasıl gitmek. kuvvetini anlar. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Harekâtı. top. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da.sair yerlerde olduğu gibi . hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. son safhasına kadar. muharebe ihtimali mevcuttur.Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet. tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . Tarih dahi diyor ki ordular. kurunuvustadan numune . bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar.. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11 . tüfek. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat. hayat-ı umumiyeleri. bu hassanın fıkdanından değil. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder. yapabileceğine kaani'olmak. bir huruçları haber alınır alınmaz. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar. insanı sanatkâr yaptığına. felakettir. alâmeratibihim..fikirlerini. onu uzaktan karşılamak ahsendir. bu bilgilerin. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar. bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur. adet. Đşte. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. bunun eczası. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. bunu yapmaktan geri durmayalım. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. güzel bir yürüyüş emri veriyor. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda. görülecek iş için adım başında emre. gürbüz. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. fikirleri. neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. Mesela. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur. bilakis ifratından endişenâk idiler. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. Đtalya muharebesinde. Denilebilir ki . bir kıtanın en büyük kumandanı değildir.Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki.numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. serbesti-i hareketleri ezilmemiş. Fakat ileri gitmek. kezalik. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. . Büyük. Hatta. meraktan çıkarız. bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. Fakat.. beklemekten iyidir. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi. O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel. cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. mafevkler. ilk temas eden. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun. iyi idare edilmiş görüyoruz. bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir. Düşmanla temas vukuunda da. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça.kitap Hakikaten talimnamelerimiz.her şeye rağmen . O halde. cüzütam kumandanı. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. Filhakika.'' Talimnamelerimizin.
ki bu hususta kolordulara. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. madun. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. zabitlerinde. Son asır ordularını teşkil eden efrat. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. canlı uzuvları. büyük. Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. Fakat. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. Vakıa. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. Bu makineyi işleten. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12 .. zabit.. Fakat. orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. Malumdur ki bir orduyu terkibeden. Amir. O vasıta-i tahrik. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir. Her hareketin. alelûmum. kalpte aranır. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir. Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. taş. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. yapılacak talimlerin gayesini. her parçasını harekete getiren vasıta. Harbde. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Bu sebeple bugünkü mafevkler. Görülüyor ki. dimağda. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. Ve tutulmalıdır. sinni. Fakat. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. kuvveimaneviye. henüz o makama geçmek için. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. zihayat bir makinenin. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir. Ve nokta-i tatbiki. Daha düne kadar. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. Kendiliğinden hareket hassasiyle. ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. hududu lazime dahilinde olanıdır. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. Halbuki kumandan. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. her uzviyeti. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. parçalarıdır. -6Bizim. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki.kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler. madun yoktur. buharla müteharrik motorlar değildir. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. o da. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek. her fert. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden.
Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim. Seyit Abdullah sırtlarına.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Ahmet Hamdi'ler. Bugün. üzerimize ateş açtı. Beraase kolu.'' ''Askerî. Ubeydat kolu. şark cihetine bir bölük çıkardı. Suse müfrezeleri.. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Đki kişimiz mecruh oldu. Kasım. Halim'ler. ikinci tabur. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. garp cihetine bir tabur. istihkâmlara çekildi. Ethem yaralandılar. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Mümtaz'lar. Dirse kolu. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı. Şevket'ler. Rusuhi. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. istihkar-ı hayat. bu saydığım imzalar üstünde. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. Şimdi de. benim de kuvvetimi idare eder.'' ''Düşman. Topçusu yol üzerindedir. her kabileden mürekkeptir. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim.. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. Saffet'ler. Düşmanı takibe devam ediyorlar. Nurettin'ler. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır. Ben. Tümsekit. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. O. Çıkamadı. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13 . Fehmi'ler.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık. Ölürsem. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. Ailet-i Mensur kolu. notlarıma bakıyor ve orada.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı. Ve bunların başlarında. Rusuhi'ler.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Fakat. Reşit'ler. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. bu yazılarımız. Hüseyin'ler.kitap semasında pervazile başlar. takrirler buluyorum. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. Berveçhiâti bir kaç satırı. Kıtamız karıştı. Onlar da ilerliyorlar. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık. Bunlardan bazılarının. yanımda Remzi Efendi vardır. Eşref'ler.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim. Nurettin. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Ali'ler. mitralyöz bölükleri. Hacı Emin. ''Hacı Emin'ler. Düşman ricate mecbur edilmiştir. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz. el ile imla olunuyor. Đsmail Hakkı'lar. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine. bazı cümlelerini. Rabat. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. birinci tabur. topçu taburu. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar. Hase kolu. Đstihkâmet. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Fuat'lar ve bunların arkadaşları.
Onun. Fakat taşıdığı mana bakımından. milletseverlik. Berlin'e ataşemiliter giden. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. ihtilaller. Uyandırdığı ilgi. hürriyet kahramanlarından. inanı. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. elejiyak. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. kavrayışı. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. 1908-1909 tarihi. mesleksever genç subayın. satirik. 1913-1914 tarihi de. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. eleştirilmeli. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. hiç değişmez. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. . Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan. olanca lirik. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır. Bulgaristan'da. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir.. esefle söyleyeyim ki okumadım. Baş hürriyet yiğidi tanılan. ''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14 . yorumlanmalıdır. köklü ders konuları vardır. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor. Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi. Paris ataşemiliteri. şüphesiz ki. mağlup orduyu. hürriyet kahramanlarından. Makedonya'da. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. çok büyük değerdedir. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. güveni. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. Libya'da. Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. ''Sehl-i mümteni''in. böylece. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik. Bu değer. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne.. yenileşmiş bulunsa dahi. kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. Fakat Mustafa Kemal'e. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi. kesin bir kararla.. . Mustafa Kemal'in sezişi.kitap M.. realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. Arnavutluk'ta. Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. On Đki Ada'da. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. benlikleri sürgünler. kültürü. Kitap. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını. belki de en ufağı. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey.
Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor. sonraları Çanakkale. Halbuki.. Namık Kemalvari olan. emirde. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek.. Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını. Fakat takdir edilerek değil. gene büyüklükler kaynağı olur. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor. Tenkitler de.. meziyetleri sayılmakla kalmıyor. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. doğrusu. . sanatı namına. durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun. daha Kolağalığından beri. Nuri Conker'in: ''Bir zabit. bence. öylesine isabetli kestirip atış. Sakarya. Cesareti. ancak.altı fasıl sığdırabilmek. Muş. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek. rütbesindeki küçüklüğe bakmadan.. Herhalde. kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. atı önde. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları.. dertlerini bilmek. Eli palalı.. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. şu bu kayıtlar konmaksızın. fedakârlık ve kahramanlık gibi. Bitlis. insanların maddece değil. . Mustafa Kemal. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. Mustafa Kemal gibi. hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek. fennin. mukavemeti. . bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır. subayın ere. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. kahramanlığı şuurlu bilgili. hatta bunun son satırlarında. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. fedakârlık duygularını. Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde. görüşteki doğruluk. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir. mertlik haslatlarını. kumandada. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek. öylesine halis uyarış. kendi tarzında. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak. itaatta. Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. -bir tek sahifede başlayıp biten. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir. Rapor. esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. şükran borcudur. onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15 . ordu mektebinde. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. Bu fasıl Mustafa Kemal'in. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir. olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. O'nun. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. öylesine yüreği kanayarak haykırış. en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. bir genç kolağası şöyle dursun. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter.. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor. ''Ordu mekteb-i amelisi. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık.. hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. Tasviri... kimseye baş eğmez bir adam.. gayeye dayanır istiyor.. meslek sanatının. halin. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. hiç vakit geçirilmeksizin. ancak bu suretle makamının ehli tabur. alay vs.
. Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi.. Bu kalkış. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması. hareket serbestliğinin ezilmemesine.. belkemiği saydığım üçüncü faslı. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. Eğer bizim seciyemize. yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması. Ve böyle olduktan sonradır ki. hareketini ağırlaştırırız. Onun manasını beynine hakketmelidir. Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür.'' ''. Milli Misak. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. o mütâreke. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. matluk şekle tahavvüle müstaittir. Fakat binefsihî olmak şartıyla.. Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür. Sakarya. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz. fikre.. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir. yerden göğe kadar hakkı vardır. bütün insanlık için.. isyan gözü ile bakması. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. Birinci Cihan Savaşı. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay.. . milli ayaklanma.. Hasbihal'in. ''Muharebede yağan mermi yağmuru.Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!. gerekirse biraz geriye çekiliriz.. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. Çerkez Ethem ihaneti. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. . şanlı şerefli insanlar olarak şana. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce. elbette. makbul derecesinin ölçüsünü. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar. yerinde durmak için değil. Sayfa 16 .. milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi. onu uzaktan karşılamak yeğdir. bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. .kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. iç vilayetler ayaklanmaları. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş.. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir.. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını. kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor. Erzurum. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor. Ve bilinmelidir ki. başka muhakemelerin hükmü olamaz. kazandığı zaferle. yabancı baskısına uyarak. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır. bence bütün okul kitaplarına alınacak. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin. Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu. o mütâreke içindeki şaşkınlık.. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi.. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış.. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor. en iftihar duyurucudur. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti. bir emel. ona. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü. Sıvas Kongreleri..
Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri. Hatta tehâlük gösterdiler. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında.kitap kuvvetini anlar. kalpte arıyor. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir. Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan. bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Đnebolu'ya geçerken. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. Nihayet. kavrayışlı. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. ya doğrudan doğruya. Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. kültürlü. Ümit vapuru. Bununla beraber. görülecek iş için adım başında bir emre. Başvurduklarım arasında yalnız. bu konuda keyfiyeti kemiyete. milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay. Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. gün gibi açık gösteriyor.. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''. Hâsılı. Daha sonra da. Geriye kalanı da. . ondan ilk bahseden ben oldum. işte. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor. Yanılmıyorsam.. dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!. yıllar yılı. Dediğim gibi. çuval aranıp taranmak. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. izzetinefsini hiç incitmeden. Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş. kimsenin dikkatini çekmedi. Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17 .. Đşte. her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. Mustafa Kemal'in. .
mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. Okurları. Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın. Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum. teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim. Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti.. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. Bizim yolumuzu çizen. . Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır. ''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil. Mesela. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. Çünkü bu çapı küçük. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde.. Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar... doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. M. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum. Bahtiyarım ki. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır. o üzerine aldı. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. içinde yaşadığımız yurt. şüphe yok ki. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz.1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim.. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık.. Onun üslubundaki ağır. . ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18 . bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I . asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. demiştik''.Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum. Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum.
serapta su aramak gibidir.. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir... harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir... muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra. Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun. Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı..... adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor.. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak. her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir.. 4.... istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor.. Binaenaleyh... neticesi emir ve kumandada.. Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik.. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. Meşrutiyet devresinin.'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da.. kıymetsiz kalmasına. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. ordunun ataletine. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun..Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs. Sukut-ı hayale uğranıldı. Bizden daha büyük hakemler de vardı. Orduda talim ve terbiye. 6. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım. müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri.Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret. ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise... zamanı gelince. tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak.Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın.Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir. Selanik'te. Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı... 3. harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli. 2. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek. . binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir.. sen on yıllık askerlik hayatının. şüphesiz.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak.. pek acı bir hakikattir. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. Sayfa 19 . Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı.. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken. münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir.'' Evet. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur. bizi utandırmak. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1. Biz hakemdik.. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım. Vazifesinin cahilidir.. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri. 5.kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki.
bir gün.. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. edemezdi. kudretli. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır.'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. faal. Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!..düşmana hibe edilmiştir. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. elbette felakete. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor.. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur.'' Yok.. o kumanda etmiyor. ''Birini gece aldım. nereye gidiliyordu? Bu gidiş. kardeşim.. Çünkü. ne olduğu sizce malumdur. mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi..kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir. aldığı emrin manasını anlamamıştı. beyan etmek isterim ki.'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili. O feryad cinnet eseri değildi. iki emirname!'' dedi.'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin. Sebep. Sebep. Ceplerini karıştırdı. O halde. Bir Alay Komutanı'na. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil. Đkincisi. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. -sormak yetkisini haiz zat tarafından.. ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.. alayı gidiyordu.rica edildi.. Sebep. işittim ki... Evet. alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu.. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. ''Şimdi'' dedi. Ve. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi.'' Sonra. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken. Niçin. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu. çünkü.'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs. yine cevap yok! Sebep?!. bütün akraba ve taallûkatım. nereye ve niçin? Bunu. Halbuki.... o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik. birini sabahleyin.. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum. Bir gün. Fakat. teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler.. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete...... beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim. Tümen komutanı. Sebep.'' Bu emirleri gözden geçirdim.. tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. hacalete doğru bir gidişti. Alay Komutanı. vatanım Selanik ve orada anam. Sayfa 20 . dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok. Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte. gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. Yok. Biz. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek.'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir.. Yalnız. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi.. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık... Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında. numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. birincisinin hükmünü iskat ediyordu. Filhakika. görünüşe rağmen o tümene. ''Đşte. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi... Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken.
Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil... Fakat merak etme. makamının ehli tabur.'' Yüzbaşının. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. Genç teğmen. Ben de.. sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır. san'atının asıl ruhunu. orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi. subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. halin. kıt'alardır. Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım. yâni karakter. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir. makamının ehli bölük komutanları.. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir.. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim. mektep sıralarında.. genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder. Bunlar. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu. alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır. Ve fakat.. maksada ve araziye uygun olarak açılması. şanlı.. iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. fakat. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu. ancak bu suretle. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o.Ne garip ruh haletidir. ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu. Ordu mekteb-i amelisi. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır. o zaman. asl olan. Girit'ten. . milletin evlatları bir sürü gibi değil. Mes'ut tesadüfle. idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. Bence. Önce.. alay.. intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. vaziyetin. Bu cesaretin hayranıyım. bir Takıma!. bir Bölüğe!. pala yerine dürbün bulundurulsaydı. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam. ve bunun için avcı hattının önünde değil. ve ancak.s.''Harpte. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta. . komutanları yetiştirmek sayesinde.. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı.. Bununla tanıştık. mermilerini istihkar ederek.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini.. Bence asıl. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda. Çünkü. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum.kitap . senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. Hatta. Bir gün sonra. alayın topçu ateşi altında. II Sayfa 21 . senin burada son bulan başlangıcını. perişan olmasını da önleyemedi. ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. kılıcını çekip. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler. Bu iddianda ne kadar haklısın. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. komutan olacaktır. v. komşu kıt'alarla irtibatı sevk. ve daha sonra yayılması. . lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. senin kaziyeni ber-aks ederek. orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım. bana gücenmişti. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka. Fakat. ben.Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun... maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez.
Ve filhakika böyle olmasaydı. elbette. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir. Hunus'ta. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse.. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine.metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Fakat binefsihî olmak şartıyla!. Ve bilinmelidir ki. yerinde durmak için değil. matlûp şekle tahavvüle müstaittir. ancak gaye-i hayalinin. ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini.'' ''Zabit. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22 .'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak. insanları istediği gibi kullanan kuvvet.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek. ve böyle olduktan sonradır ki. Hülasa.. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum. mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. o yağmurdan ürkmeyenleri. Zâbit. . maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit. ancak. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz.kitap . Napoleon. Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil. bir emel. başka muhakemelerin hükmü olamaz. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir.'' ''Bir zâbit. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir.. fikirleri.. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. Bu kalkış. sanatı nâmına. emelleri. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri. Musa. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. Şimdi. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi.. Eğer bizim seciyemize. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. ancak.. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. Bingazi'de. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. Halbuki. Đsa. Derne'de. ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. kalp. hiçbir netice hasıl olamaz!. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda. Bu ise. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. Şüphe yok ki. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi.Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek. -o dediğin.'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor.'' Mukteza-yi namus budur. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. .
Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. elbette gaflet olur. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük.. Bu taarruz ruhu. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz.. Büyük. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor. yapacağı iş tayin ediliyor.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar. bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir. bir yeis. Uç kumandanı. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. hareket serbestlikleri ezilmemiş. felakettir. o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki. 1904 yılında: ''Bin keder. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür. O halde. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. gürbüz. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. bir çıkışları haber alınır alınmaz. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen.'' Hakikaten. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz. Đşte bu sebepledir ki. muharebe ihtimali vardır.. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. Hatta. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek. Fakat. ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. hüküm verebilecek miyiz ki. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23 . emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir. bir askeri kıt'anın. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir.kitap getirecek milletin. bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada. Đşte bu. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki. O halde. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. fikirleri. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. onu uzaktan karşılamak yeğdir.. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya. Bu taarruz ruhu. Bu taarruz ruhu. yapacağına kani olmak. talimnamelerimiz. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir.fikirlerini. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Cenab-ı Hakkın emeli. fakat her şeye rağmen ileri. .'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden.
üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. bir orduyu terkip eden. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi. Son asır ordularını teşkil eden efrat. görülecek iş için adım başında bir emre. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. ordular. Bunların her biri. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. parçalarıdır. gereken haddi aşmamış olanıdır. subaylarında. matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir. kuvvetini anlar. Filhakika. isabetle gösterilmiş olsun.. Arzusu olan da. Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet. sayı.. ileri veya geri harekette nereden gitmek.. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez. tüfek. yaşar bir makinenin canlı uzuvları. Tarih dahi diyor ki. Görülüyor ki.'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. meraktan çıkarız. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. Bu makineyi işleten. Görülüyor ki. Bu sebepledir ki. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. Yoksa. Fakat ileri gitmek. nasıl gitmek. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki.. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu. top. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. buharla müteharrik motorlar değildir. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur. beklemekten iyidir. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor. her uzvunu. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. umumiyetle her fert.. kalpte aranır. demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı.. maiyet yok. bunun eczası. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da. bu hususta Kolordulara. Fakat büyük. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24 . erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü. O tahrik vasıtası. Malumdur ki. Âmir. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler. Denilebilir ki. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. üstler bu hassanın yokluğundan değil. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında.kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz. her parçasını harekete getiren vasıta.
VI Bizim. Suse Müfrezeleri. Hase kolu. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu. Fuatlar ve bunların arkadaşları. ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri. Nurettinler. istihkamlara çekildi. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Đki kişimiz yaralandı.'' Askeri. itiraf olunmalıdır ki. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş. Beraasa kolu. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25 . Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim. Rüsuhîler. bu yazılarımız. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. Reşitler. Rüsuhî. Mümtazlar. Ethem yaralandılar. Kasım. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. er yetiştirmekte takip olunacak esasların. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Ahmetler. Fehmiler. Hüseyinler. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. Saffetler. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar. Hacı Emin. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz. Topçusu yol üzerindedir. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. Ehemmiyete değer bir şey yoktur. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Ubeydat kolu. Đsmail Hakkılar. takrirler buluyorum. Fakat. Topçu Taburu.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Birinci Tabur. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. Mitralyöz Bölükleri.'' ''Düşman. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. Đkinci Tabur. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Aşağıdaki birkaç satırı. Halimler. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. Çıkamadı. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Bugün. Nurettin. Eşrefler. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı. Aliler. subay. Rabat. Dirse kolu. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum. Fakat. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. el ile imla olunuyor. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim. Şark cihetine bir bölük çakırdı. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar. Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. her kabileden mürekkeptir. Kıt'amız.'' ''Mitralyözün ilerisinde. taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. Onlar da ilerliyorlar. Ben. Temessükiyet. Bunun üzerine düşman taburu geriye. (Mecmuu zaten iki idi).. Hamdiler. Aile-i Mansur kolu. Halbuki komutan.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar. bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır. yapılacak talimlerin gayesini.
'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof. Ölürsem. Benim de kuvvetimi idare eder. Dr. Düşman ricata mecbur edilmiştir. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim. Dr. yanımda Remzi Efendi vardır.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim. Niyazi Berkes c Batıcılık. Dr. 500 metreye kadar yaklaştım. Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof. Dr.'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Saat 10. Dr. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S. Đ. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26 . Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof.
Dr. Dr. Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof.III M. 19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan Sayfa 27 . Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı .I c Đslamcılık Cereyanı .kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof.II c Đslamcılık Cereyanı .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.