Bir işi, hareketi anlatan, oluş ya da durum bildiren sözcüklere eylem denir.
Onu hafta sonu yurt dışına gönderecekler.
cümlesini oluşturan sözcüklerin türlerine bakalım. “Onu” sözcüğü bir ismin yerini tuttuğundan zamir, “hafta sonu” sözcüğü eylemi zaman yönüyle tamamladığından zarf, “yurt dışı” sözcüğü bir varlığı karşıladığından isimdir. “Gönderecekler” sözcüğü ise bir iş, hareket bildirdiğinden eylemdir.
Uyarı: Türkçede sözcükler isim soylu sözcükler ve eylemler olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Bir sözcüğün eylem olup olmadığını anlamak için o sözcüğün sonuna “-mak, -mek” mastar ekini getiririz; anlam bozuluyorsa sözcük eylem değildir, anlam bozulmuyorsa eylemdir.
Eylemler, anlattıkları hareketin niteliğine yani taşıdıkları anlamlara göre değişik özellikler gösterir. Eylemleri anlamlarına göre üç grupta inceleyebiliriz: Bunlar, kılış eylemleri (nesne alabilen eylemler), durum eylemleri (nesne alamayan eylemler) ve oluş eylemleri (öznedeki değişimi bildiren eylemler)dir.
Elindeki taşı ormana doğru fırlattı.
Camdaki lekeleri ıslak bir bezle sildi.
cümlelerinde geçen “attı” ve “sildi” sözcükleri nesneye yönelik olduğu ve “neyi, kimi” sorusuna cevap verdiği için kılış eylemidir.
Hava güneşli olunca domatesler çabuk kızardı.
Adam, hastalığın etkisiyle gün geçtikçe zayıflıyor.
cümlelerinde geçen “kızardı” ve “zayıflıyor” sözcükleri öznedeki değişimi bildirdiği için oluş eylemidir.
Babam yorgun olduğu için erkenden uyudu.
Oyuncağı kırılan çocuk hüngür hüngür ağladı.
cümlelerinde “uyudu” ve “ağladı” sözcükleri ise nesne alamadığı ve bir durumu anlattığı için durum eylemidir, yani durum bildirmektedir.
FİİL ÇEKİMİ
Eylemlerin cümlede kip ve kişi ekleri alarak kullanılan şekline “çekimli eylem” denir. O hâlde eylemlerde şahıs (kişi) ve kip eklerini incelememiz gerekir.
FİİLLERDE ŞAHIS EKİ
Eylemlere gelerek eylemin kim tarafından yapıldığını bildiren eklere şahıs ekleri denir. Şahıs ekleri kip eklerinden sonra gelir.
Anılarımı bir deftere yazdım.
cümlesindeki altı çizili eylemi inceleyelim. “Yazmak” eylemine eklenen ”-dı” eki, eylemin geçmiş zamanda yapıldığını bildirdiğinden kip ekidir, eki ise “yazmak” eylemini I.tekil kişinin yaptığını bildirdiğinden şahıs ekidir.
FİİLLERDE KİP EKİ
Eylem kök ya da gövdelerine gelerek onlara haber veya dilek bildirme işlevi kazandıran eklere kip eki denir. Kipler ikiye ayrılır. Zaman anlamı olan kiplere haber kipleri, zaman anlamı olmayan kiplere ise dilek kipleri denir.
Uyarı: Eylem çekimi, eylemlerin aldığı kip eklerine göre basit çekim ve birleşik çekim olmak üzere ikiye ayrılır: Bir eylemin tek bir kip eki alarak çekimlenmiş hâline basit çekim, iki kip eki alarak çekimlenmiş hâline birleşik çekim denir.
HABER [BİLDİRME] KİPLERİ
Zaman anlamı taşıyan kiplere haber kipi denir. Bu kiplerle çekimlenen eylemlerde eylemin gerçekleşme zamanı bellidir.
Fıkrayı duyunca ben de güldüm.
cümlesinde “güldüm” eylemindeki “-dü” kip eki, şahıs ekidir. “Güldüm” eyleminin aldığı kip eki (-dü), eylemin geçmiş zamanda yapıldığını belirtiyor. O hâlde “gülmek” eylemi zaman anlamı taşıdığından haber kipiyle çekimlenmiştir.
Haber kipleri kendi arasında şu bölümlere ayrılır:
GÖRÜLEN [BİLİNEN] GEÇMİŞ ZAMAN
ÖĞRENİLEN [DUYULAN] GEÇMİŞ ZAMAN
ŞİMDİKİ ZAMAN
Eylemlere getirilen “-yor” kip ekiyle çekimlenir. Şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş eylemlerde eylemin söylenme zamanı ile gerçekleşme zamanı aynıdır.
Şimdi mutfakta yemek hazırlıyor.
Kardeşim odasında kitap okuyor.
cümlelerinde eylemler, şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir. Eylemin yapıldığı ve söylendiği zaman aynıdır.
- Bazen “-yor” dışında “-makta, -mekte” ve “-mada, -mede” ekleri de şimdiki zaman anlamı verir.
Kütüphanede ders çalışmaktayım.
Öğrenciler öğretmenin anlattıklarını sessizce dinlemedi.
cümlelerinde “çalışmak” ve “dinlemek” eylemlerine gelen “-makta” ve “-mede” ekleri, eylemlere “çalışıyorum” ve “dinliyorum” anlamını katarak şimdiki zaman ekinin yerini tutmuştur.
GELECEK ZAMAN
Eylemlere getirilen “-acak, -ecek” ekleriyle çekimlenir. Eylemin gelecekteki bir zaman diliminde gerçekleşeceğini haber veren bir kiptir.
Hafta sonunda piknik yapmaya gideceğiz.
Benim haklı olduğumu sen de anlayacaksın.
Bu kitap eminim size çok şey kazandıracak.
cümlelerinde altı çizili eylemler gelecek zaman kipiyle çekimlenmiştir, bildirilen eylemler henüz gerçekleşmemiştir ve ileriki bir zamanda gerçekleşecektir.
GENİŞ ZAMAN
DİLEK [TASARLAMA] KİPLERİ
Zaman anlamı taşımayan, zihinde bir düşünce veya tasarı olarak kalan kiplerdir. Dilek kipleriyle çekimlenen eylemlerde eylemin ne zaman yapılacağı belli değildir. Bir eylemin olması isteğini, gerekliliğini, tasarıları bildirir. Bundan dolayı dilek kiplerine tasarlama kipleri de denir.
Bu güzel adayı mutlaka gezmeliyim.
cümlesinde “gezmek” eylemine gelen ekleri inceleyelim. “-meli” kip eki, “y” kaynaştırma harfi, “-im” ise şahıs ekidir. “-meli” kip eki, eyleme gereklilik anlamını katmıştır. Eylemde “gezmem gerekir” anlamı vardır. Zaman anlamı olmadığından “gezmeliyim” eylemi, dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiştir.
Dilek kipleri şunlardır:
GEREKLİLİK KİPİ
ŞART [KOŞUL] KİPİ
İSTEK KİPİ
EMİR KİPİ
FİİLLERDE OLUMSUZLUK
FİİLLERDE SORU
FİİLLERDE ANLAM [ZAMAN] KAYMASl
Eylem çekimlerinde kullanılan kip ve zaman ekleri bazen anlamca birbirlerinin yerlerine de geçebilir. Eylemdeki kip ya da zaman eklerinin kendi anlamının dışında, başka bir kipin anlamını karşılayacak şekilde kullanılmasına anlam (zaman) kayması denir.
Uyarı: Eylemlerde anlam kaymasının olup olmadığını anlamak için eylemin kip ve zamanına bakarız. Eylemin çekimlendiği kiple gerçekleştiği kip arsında farklılık varsa anlam kayması var demektir.
Arkadaşım yarın Ankara’ya geliyor.
cümlesinde “gelmek” eylemi şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir. Şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş eylemlerde “şu anda yapılma” anlamı vardır. Cümleye baktığımızda “gelmek” eyleminin şu anda yapılmadığını görüyoruz. Cümlede “yarın” sözcüğü geçtiğinden eylem gelecek zamanda yapılacaktır. Buna göre “gelmek” eylemi şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir ancak eylemde gelecek zaman kipi anlamı vardır. Yani “geliyor” eyleminde anlam kayması olmuştur.
Her hafta tiyatroya gidiyoruz.
cümlesinde yüklem olan “gidiyoruz” eylemi şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir ama geniş zaman kipi anlamını karşılamaktadır. Dolayısıyla burada anlam kayması vardır.