Paris'te yaşayan Lübnan asıllı yazar Amin Maalouf'un, tadına doyum olmayan "Semerkant" adlı kitabının son bölümünde Ömer Hayyam'ın elyazması rubailerinin de, Titanic'te bir kasada olduğu yazılıdır. Maalouf bu trajik sonu "Doğu'nun çiçeği, Batı'nın çiçekliğinde!.." tanımıyla sunar okura. Titanic'le birlikte okyanusun soğuk suları şiiri de yutar. Böylelikle Ömer Hayyam'ın şu dörtlüğündeki kehanet de gerçekleşmiş olur:Önce Çocuklar ve Kadınlar, Sunay Akın (Sayfa 103 - Çınar Yayınları - 8. Basım)
Ömür soluğumuz nereden geliyor diye soruyorsun.
Uzun bir öyküyü özetlemek gerekirse
Derim ki Okyanus'un dibinden
Her şeyi yeniden yutan Okyanus'tan
Akılla Söyleşi :Ömer Hayyâm Rubâîleri, Ahmet Kırca (Ötüken)
Akılla bir söyleşim oldu dün gece:
Dedim: Ey akıl, ey her bilginin anası!
Soracaklarım var, cevap verir misin?
Zordayım, bir yol gösterir misin?
Dedim: Şu yaşamdan bıktım, ne yapsam?
Dedi: Biraz daha yan ve dayan!
Dedim: Anlat bana, nedir şu yaşamak?
Dedi: Bir düş, gör görüntü ve kaybolmak.
Dedim: Ağaya, beye hizmet etmek nedir?
Dedi: Az zevke karşılık çok dert çekmektir.
Dedim: Şu zalimler yok mu, kim bunlar?
Dedi: Kurt, köpek, çakal makal da var.
Dedim: Biraz daha anlat, bunlar neyin nesi?
Dedi: Üç beş sevgisiz, üç beş kötü niyetli.
Dedim: Bu deli gönül ne zaman akıllanacak?
Dedi: Daha var, biraz kulağı burkulacak.
Dedim: Beğendin mi Hayyâm'ın sözlerini?
Dedi: Güzel lâf etmiş, sayıp dökmüş derdini.
Eserde Ömer Hayyam'ın kendisine ait olmayan farklı anlayışlardan dile getirilen sözleri onun rubailerine aitmiş gibi gösterilmesinin veya öyle bilinmesine neden olan eserlerde aktarılan bazı sözlerin / rubai dörtlüklerin gerçekte Ömer Hayyam'a ait olmadığı ve onun inançsız olduğu, şaraba düşkünlüğü vb dar-sık görüşlerin gerçeği yansıtmadığı, ayrıca rubailerinde geçen şarab'ın ilahi bir sevgi, haykırış, sitem gibi anlamlarda kullanılması yada anlaşılması yerine yanlış anlamaların önüne geçilmesi açısından çok güzel bir eser.
Ömer Hayyam - 11 :Ömer Hayyâm Rubâîleri, Ahmet Kırca (Sayfa 24 - Ötüken)
Son yıllarda Ömer Hayyâm rubailerini çevirenlerden kaçının bu satırlardan haberi vardır, bilmiyorum ama ben 1957-1958 yıllarında önünde oturmak suretiyle kendisini
dinlemek mutluluğuna eriştiğim rahmetli öğretmenimin bu uyarılarına hep kulak verdim; Ömer Hayyâm rubailerini çevirirken özü (temayı) biçimle (söyleyişle) birlikte ele aldım
ve birini diğerinden hiç ayırmadım. Ömer Hayyâm’la oturup kalktım. Bu vesile ile, Ömer Hayyâm rubailerini çevirme çalışmalarım esnasında beni kabul etme inceliğini göstererek yardımlarını esirgemeyen Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Fars Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Başkanı Profesör Sayın Mürsel Öztürk’e, değerli yardımcısı Doçent Dr.Derya Örs’e, bu çeviriyi yapıp yayımlamam konusunda başlangıçtan sona kadar beni destekleyerek sonuca ulaşmamda büyük payı olan çok sevgili kardeşim ve sınıf arkadaşım Tahsin Benli’ye en içten teşekkürlerimi sunmayı bir borç biliyorum. 14 Şubat 2006 / Kadıköy, İstanbul - Ahmet KIRCA
Ömer Hayyam - 10 :Ömer Hayyâm Rubâîleri, Ahmet Kırca (Sayfa 23 - Ötüken (13 Suut Kemal Yetkin, Şiir Üzerine Düşünceler, Varlık yay., İst.1969, s.50-53.)
“Ömer Hayyâm’ın olanlar-olmayanlar” diye bir çalışma yapmaya hiç gerek görmeden daha çok sayıda rubaiyi çevirebilirdim. Ömer Hayyâm incelemecilerine göre Hayyâm rubailerinin sayısı yüz kadardır. En iyi Hayyâm incelemecilerinden biri olan Rus Zhukovski, Hayyâm’ın 83 gezgin (her yerde var olan) rubaisi olduğunu saptamıştır. Bu nedenle rubaileri çoğaltmayı hiçbir zaman düşünmedim ve istedim ki az ama öz olanla günümüzün bağnazlıktan, haksızlıktan, ezilmişlikten, umutsuzluktan bunalan insanına bir mesaj verebileyim. Bir şiir, Ömer Hayyâm rubailerinde olduğu gibi yazılıp söylendiği dilin kuralları içerisinde en güzel şekilde söylenmiş olabilir. Ama onu başka bir dilin kuralları içerisinde söylemek, o dile uyarlamak ayrı bir iştir. Ömer Hayyâm rubailerini
çevirirken buna büyük önem verdim ve hep “Hayyâm Türkçe söyleseydi bunları nasıl söylerdi?” diye düşündüm. Suut Kemal Yetkin, “Bir Şiir Başka Bir Dile Çevrilebilir
mi?” başlıklı deneme yazısında(*13) şöyle der: “Şiirde İç’in Dış’ tan ayrılmadığı, özün biçimle var olduğu bir gerçek iken, hâlâ yabancı dillerden yapılagelen şiir çevirilerinde, söylenilen şeyin söyleyişten ayrı olarak ele alındığını görmekteyiz. Şiiri sadece konuda, temada bulan bu yanlış anlayışın şiirle hiçbir ilgisi yoktur. Gerçek olan şudur ki söylenilen ne olursa olsun şiir söyleyişsiz olmuyor.” Suut Kemal Yetkin, aynı başlık altındaki incelemesinin bir başka yerinde ise şöyle diyor: “Yabancı dille yazılmış bir şiiri Türkçe’ye çevirmek isteyen kimsenin herşeyden önce o şiiri yazan şairle uzun zaman düşüp kalkmış olması, onun o şiiri yazarken içinde bulunduğu havayı yaşamış olması gerekir. Başka bir deyişle bir şiiri çevirmek, onu yeniden yaratmak demektir.”
Ömer Hayyam - 9 :Ömer Hayyâm Rubâîleri, Ahmet Kırca (Sayfa 22 - Ötüken)
Ömer Hayyâm rubailerini çevirirken en çok zorlandığım konu “sözcükler” oldu. Dilimizdeki yeni sözcükleri kullanmayı yeğlemekle birlikte zaman zaman eski sözcükleri de kullandım. Çünkü bugün kullandığımız dilde tam karşılıklarının olmaması nedeniyle tek bir Türkçe sözcükle karşılanması olanak dışı olan Farsça sözcükler vardı. Bunların
birden fazla Türkçe sözcük kullanılarak karşılanması ise dizelerin gereğinden fazla uzamasına yol açabileceği nedeniyle uygun değildi. Bazı sözcüklerin karşılıklarını günümüzdeki yakın anlamları ile verdim; örneğin “atlas” yerine “ipek”, “kerpiç” yerine “tuğla” dedim. Birkaç dizeyi, anlatılmak istenileni tam olarak vurgulayabilmek için, asıl
metinden az çok farklı şekilde çevirdim. Bunları yaparken hep bütünlükten yana oldum ve rubainin içeriğine aykırı bir iş yapmamaya özen gösterdim. Rubai metinlerinde çok geçmesi nedeniyle çevirilerde de çokça geçen “felek” sözcüğü ile ilgili kısa bir açıklama yapmak istiyorum. Nedir bu felek? Felek “gök” demektir. Çoğulu “eflâk” olmakla birlikte felek kelimesi de bu anlamda, “gökler” anlamında kullanılmıştır. Ama felek daha çok DÜNYA, ZAMAN, ŞANS, TALİH, KADER anlamlarında kullanıla gelmiştir. Bu nedenle felek sözcüğü hiçbir zaman Tanrı anlamında algılanmamalıdır. Öyle olmasaydı “zalim felek”, ”kahpe felek”, ”kambur felek” gibi sözler söyleyebilir miydik?
Ömer Hayyam - 8 :Ömer Hayyâm Rubâîleri, Ahmet Kırca (Sayfa 22 - Ötüken)
Ömer Hayyâm’ı tanımayan büyük bir çoğunluğun Hayyâm adını şarapla birlikte anması, üzüntü verici bir durumdur. Büyük şehirlerimizin hemen hepsinde en az bir Hayyâm meyhanesi vardır ve bu meyhanenin duvarlarını Hayyâm şiirleri süsler. Bu biraz da ipe sapa gelmez sözde Hayyâm şiirlerini çevirip yayanların sebep oldukları bir olaydır.
Az da olsa Ömer Hayyâm’ın hiç şarap (içki) içmediği, onun şiirlerindeki şarabın “Tanrısal şarap” olduğu düşüncesinde olanlar vardır. Yaşadığı dönemde su gibi içilen şarabı bunca insan içerken onun içmediğini düşünmek safdillik olur. Hayyâm elbette içki içmiş ve içki meclislerinde bulunmuştur. Bazı rubailere bakarak bir yargıya varmak gerekseydi onun bir içki düşkünü olduğu söylenebilirdi. Ama daha önce de açıklamaya çalıştığım gibi bu rubailerin büyük çoğunluğu onun değildir. Ayrıca bilimde bir otorite olan ve yaşadığı dönemde “Hüccetü’l Hak” (Gerçek Belge, tam gerçeğe ulaşmak için başvurulacak birinci belge) diye anılan Hayyâm’ın bir içki düşkünü olması mümkün müdür? Bu sebeple denilebilir ki Hayyâm’da şarap bir simge; bağnazlığa, haksızlığa, ezilmişliğe, yokluğa, umutsuzluğa, zamanın ve ölümün acımasızlığına bir karşı çıkış, bir panzehirdir. Onun şiirlerinde “Şarap iç!” sözünün bu durumları vurgulayan bir dizenin hemen ardından gelmiş olması, onun şarabı bir simge olarak kullandığı hakkındaki savımızı destekler niteliktedir.