İki buçuk yıl önce burnum çalışmayı bıraktı.
İşte o zaman, günlük konuşmalarda kokunun ne sıklıkta ortaya çıktığını fark ettim: “Bu Uber tuhaf kokuyordu” veya “o kadın çok fazla parfüm sürüyordu” veya “yakında biri kesinlikle ot içiyor.”
Uzun süreli COVID belirtisi olan anosmi var. Virüsü pandeminin başlarında kaptım ve korkunç semptomlar yaşadım, ancak bir haftalık yatak istirahatinden sonra hayatıma devam etmeye hazırdım. Benim burnum değildi.
Pandemi artık üçüncü yılına girerken, bir zamanlar belirsiz bir sorun olan anosmi giderek yaygınlaştı.
Duke Üniversitesi Hastanesi’nde kulak, burun ve boğaz doktoru olan Dr. Bradley J. Goldstein’a göre, COVID-19 sırasında koku kaybı yaşayan kişilerin yaklaşık %5’inde uzun süreli anosmi gelişecektir.
Etki, çoğu insanın düşündüğünden daha şiddetlidir.
Goldstein, “Koku alma duyusu, çevremiz, çevremizdeki dünya hakkında sürekli olarak beyne bilgi sağlayan kilit duyu sistemlerimizden biridir.” Dedi. “Bunların çoğu bize pasif bir şekilde oluyor. Her zaman kasıtlı olarak koklamayı düşünmüyoruz, ancak sürekli olarak çok fazla girdi alıyoruz.”
Şimdi üniversitede son sınıf öğrencisiyim ve kampüsümün nasıl koktuğuna dair hiçbir fikrim yok. Sürekli kötü kokmaktan, yemek üzere olduğum yemeğin ekşi olmasından ya da yatakhanemin yanmasından korkuyorum. En son ne kokladığımı hatırlayamıyorum.
“Görmeye ve duymaya belki biraz daha doğrudan güvenme eğilimindeyiz, ancak koku hala gerçekten önemli bir duyusal sistemdir. Ve çalışmadığında, insanlar gerçekten büyük bir eksiklik olduğunu fark ediyorlar,” dedi Goldstein.
Sütun Bir
Los Angeles Times’tan etkileyici hikaye anlatımı için bir vitrin.
İnsanlar bana işlevsiz bir burnun bazen iyi olabileceğini söylemeyi seviyor. Ve elbette, stüdyo dairemde brokoli pişirebilir ve umumi banyoları tıkamadan kullanabilirim. Dört erkek çocukla (ve Moe’s Southwest Grill siparişleriyle) Kuzey Carolina’dan Louisiana’ya 14 saatlik bir araba yolculuğu sırasında hiç etkilenmedim.
Ama sonra başka zamanlar da var. Yurt binamdaki gaz sızıntısı gibi – RA’m kapıma vurduğunda, daha önce tahliye etmediğimi bulmak için şok olduğunda, kokudan habersizdim, TV izliyordum.
Koku duyusunu kaybeden hasta sayısındaki ani artış, koku araştırmacılarını da derinden etkiledi.
Philadelphia’daki Monell Chemical Senses Center müdür yardımcısı Dr. Danielle R. Reed, “Başka bir şey yapan ve şu anda COVID’nin etkilerini inceleyen birçok koku araştırmacısının hayatını gerçekten kökten değiştirdi” dedi.
“Birdenbire dünya çapında ilgi odağı olmak gerçekten şaşırtıcıydı.”
Reed ve meslektaşları, salgından önce viral enfeksiyonun koku kaybına neden olabileceğini biliyorlardı, ancak nasıl ve neden olduğuna pek dikkat edilmedi. Şimdi, bu soruları cevaplamak çok önemli ve araştırmacılar ilgi odağı haline geldi.
Başlangıçta, Reed’in laboratuvarı bunu denemek için bir test geliştirdi. koku kaybı tanılarını standartlaştırın doktor ofislerinde. Hastalardan bir sayfadaki kokuları bulmasını, yoğunluğunu derecelendirmesini ve tanımlamaya çalışmasını ister. Bu şekilde hastalar durumlarının ciddiyetini öğrenebilir ve doktorları iyileşmeyi kolayca ölçebilir.
Şimdi laboratuvar, burun boşluğundaki dokudan hücreleri alıp bir petri kabında büyütmeye çalışıyor. COVID-19’un neden koku üzerinde benzersiz bir etkisi olduğunu öğrenmek için bu hücreleri SARS-CoV-2 ve diğer virüslere maruz bırakmayı planlıyorlar.
“Anlamaya çalıştığımız biyolojik süreçler var. Ve eğer anlayabilirsek, düzeltmeyi umabiliriz ”dedi.
Goldstein’ın laboratuvarındaki araştırmacılar da benzer bir çalışma üstlendi. 2020’den başlayarak, burun dokularından biyopsi COVID sonrası anozmisi olan hastaların koku kaybından neyin sorumlu olduğunu ortaya çıkarıp çıkaramayacaklarını görmek için.
“Hala tam olarak neyin hasar gördüğü veya hasarın tam olarak nerede olduğu hakkında daha fazla şey öğreniyoruz” dedi.
Yine başka araştırmacılar, virüsün koku duyularını beyne ileten koku alma sinirine nasıl saldırdığını araştırıyor.
Araştırmacılar bir çare ararken, internet önerilerle dolu – bazen iyi niyetli, ancak çoğunlukla etkisiz.
İnsanlar bana TikTok’ta gördükleri en son tedaviyi anlatmayı çok seviyorlar. Hepsini denedim: yanık portakal numarası, başın arkasına fiske vurma numarası, uçucu yağlarla aromaterapi ve günlük nazal steroid. Goldstein’ın kliniğine koku testi yaptırmak ve burun endoskopisi yaptırmak için gittim.
Şu ana kadar tedavisi yok.
Ama başa çıkmanın yolları var.
Anosmiden haberi olmayan insanlar bana Bed Bath & Beyond’dan gelen mumlarının güzel koktuğunu doğrulamak gibi şeyler sorduğunda gülümser ve başımı sallardım. Onlara gerçekten bilmediğimi söylemekten utandım. Sanki bir şekilde beni daha küçük gösteriyordu.
“Ah, kahretsin, özür dilerim,” dedi babam, geçen bir koku hakkında içgüdüsel olarak her yorum yaptığında.
Ama aslında insanların çevredeki kokuları gündeme getirmesini seviyorum.
“Sorun değil, bana tarif et,” diye yanıtlayacağım.
Dairemin karşısındaki caddenin karşısındaki Subway sandviç dükkânının hâlâ ılık, tuhaf bir şekilde tatlı ekmek esintileri yaydığını bilmek istiyorum. Ya da ablamın akşam yemeği için sipariş ettiği makarnanın tüm masayı yer mantarı gibi kokmasını sağladığını.
Bazen bir restorana veya mağazaya ilk kez girerken yüksek sesle “Bu koku da ne?” diyeceğim. Sadece birinin bana anlatabileceği bir şey olması durumunda. Dışlanmak istemiyorum.
İngilizcenin koku tanımlayıcılarında eksik olduğunu öğrendim. Çoğu zaman insanlar varsayılan olarak “iyi” veya “kötü” olur.
Gerçekten çabalıyorlarsa, insanlar başka bir kelimenin sonuna bir ‘y’ ekler. Dünya-y. Nane-y. Meyveli. Bunlar “iyiden” daha iyi ama yine de kafamı toparlamak benim için zor. (Tropikal meyveli ve yabani meyveli meyveli iki çok farklı kokudur – öyle hatırlıyorum.)
Bir noktada, “tanımla” yerine “kokuyu bir şeye benzet” demeye başladım. Birisi onu ıslak bir köpeğe ya da çilekli Jöle’ye benzettiğinde bir kokuyu hayal etmek benim için çok daha kolay.
Yakın arkadaşlarım, geçtiğimiz fırınların karamelize şeker gibi koktuğunu, gittiğimiz üniversite partilerinin terli çocuklar ve eski bira gibi koktuğunu söylemenin gereğini anlıyor. Bunlar bildiğim kokular.
Neyse ki tat alma duyum önemli ölçüde etkilenmedi. Bunu doğrulamak için farklı patates cipsi tatları ile kör tat testleri yaptım.
Goldstein, bir kişinin işlevsiz bir burunla tat alabileceğini söyledi. Ağızdaki tat alma duyularından gelen duyumlar, lezzeti nasıl deneyimlediğimizin sadece bir parçasıdır. Goldstein, ağızdaki duyu sinirlerinden ve burundaki koku alma hücrelerine giden yolu bulan havadaki maddelerden “size gıdaların kimyasal nitelikleri hakkında çok fazla bilgi verir” dedi.
“Birisi koku alma duyusunu tamamen kaybederse, bu girdinin çoğunu kaçırıyor demektir” dedi. “Evet, tadı hâlâ tuzlu ya da ekşi ya da acı olabilir, ancak koku alma duyusunun aracılık ettiği diğer bazı nitelikler biraz eksik.”
Benim durumumda, zevkimin COVID-19’a yakalanmadan öncekinden daha az rafine olduğundan emin olsam da, yemek deneyimi asla bir angarya haline gelmedi. Bir şey hissetmek için hiçbir zaman lezzetten çok dokuya güvenmem ya da yemeğimi acı sosla karıştırmam gerekmedi.
Bu tür bir kayıp, koku alma duyusunu kaybetmiş bazı kişilerin uğraştığı ek sorunlardan sadece biridir. Reed, bazıları için etkinin depresyon ve kaygıyı içerebileceğini söyledi.
“Kimse gerçekten bunun zihinsel sağlık yönü hakkında konuşmak istemiyor” dedi. “Ama bu kesinlikle tekrar tekrar ortaya çıkan bir şey.”
Şu anda İngiltere’de koku bozukluklarının tedavisi için bir avukat olan Chrissi Kelly, 2012’de sinüs enfeksiyonunun ardından kokusunu kaybetti. Kısa bir süre sonra yoğun depresif etkiler yaşamaya başladı.
Kelly, “Buna hazırlıksızdım ve tavsiye için nereye gideceğimi gerçekten bilmiyordum” dedi. “Gerçekten hayatımı değiştirdi. Benim için çok, çok karanlık bir zamandı.”
Kelly kurdu yok teşhisinden kısa bir süre sonra, anosmi o kadar iyi bilinmediğinde. Koku bozukluklarından etkilenenlere destek ve bilgi sağlayan kuruluş, COVID-19’un başlamasıyla hızlı bir büyüme kaydetti. Pandemiden önce yaklaşık 1.500 üyesi vardı; şimdi dünya çapında 85.000’den fazla kişiye hizmet veriyor.
Kelly, durumu etkilenmemiş olanlara açıklamanın savunuculuğun en zorlu kısımlarından biri olduğunu buldu.
“Nereden başlayacağını bile bilmiyorsun,” dedi. “Bence koku tüm organizmalar için çok temel olduğu için. Ve bu nedenle, onsuz bir hayat hayal etmek sadece düşünülemez. Bu, ‘Tamam, yerçekimi olmayan bir hayat hayal etmenizi istiyorum’ demek gibidir. Ya da zamanın olmadığı bir hayat hayal etmeye ne dersin?”
“Ne kadar tuhaf, ne kadar boğucu olduğunu” anlatmak zor” dedi.
Kelly, AbScent üyelerine “Kurtarma kaotik” diyor. Anosmi günden güne değişebilir ve sabır gerektirir. Onun durumunda, iyileşme sekiz yıl sürdü.
Bana gelince, şurada burada esintiler yakalayacağım. Köpeğimin yemeğini kasesine döktüğümde bir ipucu ya da geçen bir sigaradan gelen bir duman fısıltısı.
Hayali kokular mı, söyleyemem. Ama beni umutlandırıyorlar.
Son zamanlarda, bir şey burnumu kırıştırdığında bilgisayarımla yatakta oturuyordum. İlk başta görmezden geldim. Sonra aklıma 15 dakika önce tost makinesine koyduğum iki dilim ekmek geldi.
Mutfağa koştuğumda, dumanı tüten, kömürleşmiş iki kare buldum. Birkaç küfür sonra dilimleri çöp kutusuna atarken sesli bir şekilde nefesim kesildi.
Yanan ekmeği gördüğüm için yataktan atlamamıştım. Makinenin bip sesini duymamıştım. Dumanı kokladım. Ya da gelişmekte olan başka bir altıncı his ile algıladı.
Her iki durumda da, yanmış tost konusunda en heyecanlı olduğum andı.
Kaynak : https://www.latimes.com/science/story/2022-09-29/covid-lose-sense-of-smell-coping