II. Meşrutiyet Dönemi'nde Yayınlanan Bir İstatistik Mecmuasına Göre Osmanlı Maarifi/Doç. Dr. Hüseyin Dilâver
Yirminci asrın ilk onbeş yılı, bütün dünyada eğitim düşüncesinin hızla değiştiği, eski okulu ve eğitim sistemini yeren çağdaş eğitim akımlarının doğduğu bir dönem olmuştur.1
Bu çağdaş eğitim akımları, II. Meşrutiyet Dönemi'nde Türkiye'de hemen yankılanmış, Türkiye'nin eğitim sorunlarına çağdaş görüşler ışığında çözüm aranmaya başlanmıştır.2
Ergin, bu dönemde, maarifimizin, çok inişli ve çıkışlı bir yol takip ettiğini, fakat bütün bu iniş ve çıkışlara rağmen epeyce yükseldiğini söylemektedir.3
Akyüz, II. Meşrûtiyet Dönemi eğitiminin temel özelliklerini, yenilik ve gelişmeleri geniş olarak ele almakta, bu dönemde, eğitimin bilim olarak işlenmesinde ciddi gelişmeler sağlandığını, Batılı önemli eğitimcilerin fikir ve yöntemlerinin daha iyi tanınmaya başlandığını ifade etmektedir.4
Ergün'e göre pek çok yönleriyle Cumhuriyet eğitiminin ana şekli bu dönemde belirmiştir. Toplum yapısını değiştirecek, üretici girişken fertler yetiştirecek bir eğitim sistemi kurulmak istenmiştir. Gerek okul yapılarında gerek ders programlarında bunu sağlayacak bazı önlemler alınmıştır.5
Diğer yönden, bu dönemde, Maarif Nazareti merkez teşkilatı ile bağlı kuruluşlarda yeni düzenlemeler yapılmış, 1894'te Mektubî kalemine bağlı olarak kurulan Sicill-i Ahval (personel) ve İstatistik Şubesi,6 sırasıyla istatistik kalemi, istatistik müdüriyeti ve ihsaiyat kalemi isimlerini almıştır.
Ergin, istatistik konusunda şöyle demektedir: "Mekteplerin miktarına gelince: Filvaki bu bapta pek de muntazam istatistiklerimiz yoktur. Mamafih Maarif Nezareti, 1327 (1911)'de 1323-1324 (19071908) senelerine ait ihsâiyat neşretti sonra diğerleri takip etti."7
Maarif Nezareti Telif ve Tercüme Dairesi üyesi Mehmet Ziya Bey'in 17 Ocak 1915 tarihli raporunda, "1324 senesi 19 Ağustosu'nda (1 Eylül 1908) ve Hakkı Paşa'nın Maarif Nezareti döneminde merkez teşkilâtında istatistik idaresi"nin yer aldığından söz ederek, "1327 (1911) tarihinde ilk defa Avrupa İstatistikleri tarzında 1323-1326 (1907-1910) yıllarını kapsayan bir İstatistik Mecmuasının" yayınlandığını söylemektedir.8
İstatistik mecmualarının içinde önemli ve farklı bir yere sahip olduğuna inandığımız, 46 büyük boy sayfa, önsöz dahil 13 ana başlık ve 38 istatistik cetvelinden oluşan bu İstatistik Mecmuası, Maarifi Umumiye Nezareti İstatistik Müdüriyeti tarafından "Dersaadet (İstanbul) ve Vilayetlerdeki Resmî ve Hususî Mektepler ve İstanbul'da bulunan İslâm Medreseleri ile Kütüphanelere Dair İstatistik Mecmuası" adıyla 1911 yılında yayımlanmıştır.9 Bu İstatistik Mecmuasını önemli ve farklı kılan hususlar şöyle sıralanabilir:
* II. Meşrutiyet'in ilânından sonra yayınlanan ilk istatistik Mecmuasıdır.
⦁ Avrupa İstatistikleri tarzında ve mukayeseli açıklamalar yapılarak düzenlenmeye çalışılmıştır. II. Meşrutiyet Dönemi'nin ilk yıllarını (1907-1910) kapsamakta ve bilgiler, birinci elden (Bakanlıkça) verilmektedir.
⦁ İstatistik dışında dönemin maarif görüşü, politika ve uygulamaları -özellikle okullar bazında-ayrıntılı olarak yansıtılmaktadır.
İşte, bu özelliklerinden dolayı mecmuanın günümüz Türkçesi ile -sadeleştirilerek- verilmesinin yararlı olacağı düşünülmektedir.
13 Ana Başlıktan Oluşan Mecmuanın Muhtevası:
⦁ Önsöz, İstanbul Darülmuallimîni, Darülfünûn ve Şubeleri, Mekteb-i Sultanî, Ticaret Mektebi, Sanayi-i Nefîse Mektebi, İstanbul Darülmuallimâtı, yatılı ve Gündüzlü Kız Sanayi Mektepleri, Mekâtib-i İdadiye, Darüşşafaka, Fransa darülfünûnlarında halen tahsilde bulunan Osmanlı öğrencileri, Medâris-i İslâmiye Hakkında Bazı Mütalâalar, Kütüphaneler Muhteviyatına Bir Bakış, Ek (Mecmuada yer alan 38 istatistik cetvelinin 10'u bu bölüme konmuştur.)
Konu başlıkları mecmuadaki sıralamaya göre aynen verilmiştir.
Yayına Hazırlarken İzlenen Yol ve Bazı Tasarruflarımız
⦁ Mecmua, günümüz Türkçesine aktarılırken sadeleştirme yoluna gidilmiştir.
⦁ Hicri ve Rumi tarihlerin yanlarına miladî karşılıkları verilmiştir.
⦁ Sayfa yapısına bağlı kalınmamış, mecmuanın aslındaki dipnotlar aynen verilmiş, ayrıca tarafımızdan da gerekli yerlerde Ek'e dipnotlar konmuştur.
⦁ Virgülsüz, noktasız bazı uzun cümleler, bölünerek kısa cümlelerle anlaşılır hale getirilmiştir.
* Yazımızın sınırlı hacmi dikkate alınarak mecmuanın ek kısmındaki 10 cetvele yer verilememiştir.
* Mecmuanın sadeleştirilmiş metni verildikten sonra Genel Bir Değerlendirme yapılmıştır. Önsöz Meşrutiyet'in ilânından beri birinci defa olarak tertip ve neşrolunan şu istatistik özeti umumi mektepler hakkında kısa bir fikir verebilir. İstatistikler, millet ve kavimlerin sosyal ve siyasi hayatlarının düzenleyicisi ve gerçek miyarı (ölçüsü) olduğu düşünülürse, buna ne derece ehemmiyet vermek lazım geleceği anlaşılır.
Bakanlıkça 1897 (H. 1315) senesinden 1903 (H. 1321) senesine kadar altı defa neşrolunan salnâmeler (yıllıklar) maarif ve umumi mekteplere dair bir hayli faydalı malumatı içinde toplamaktadır.
Ancak, bu yıllıklardaki malumat, diğer ülkelerin tertip ve neşrettikleri yıllıklarda takip olunan usul ve tertip ile bir dereceye kadar kabil-i kıyasdır. Onların tertip ettikleri yıllıklarda, memleketin ilmî ve sosyal ilerlemesini ilgilendiren bir çok esaslı malumat toplanıp birleştirildiği gibi, mesela, yaş itibariyle tahsilde bulunan çocukların tasnifi ve yahut miktarca azalıp-çoğalması hakkında esaslı mukayeseler yapılmıştır. Sayıları çoğalan mekteplerin yatılı veya gündüzlü oluşu faydalıdır. Bu faydaların anlaşılmasına ve gerçekleşmesine esas olacak tedbirler alınmıştır. Bu cümleden olarak belde ve kasabaların mekteplerine devam eden talebelerden ne miktarının şehirlerde oturmakta ve ne kadarının civar köyler ahalisinden bulunduklarına ve eğitim-öğretim vazifesi ile meşgul kadın ve erkek öğretmenlerin ehliyet derecelerine ve ellerinde bulunan diplomalarına göre tasnîfi yer almıştır.
Resmî mektepler ile husûsi (özel) mekteplerin öğretim kadrosunun yeterli olup olmadığı ile alakalı malumatın girmesi ve gelecekte aile reisliğini üstlenecek olanların evlilik anında izdivaç evrakına imza koyanlarla, kur'a çekerek yeni askere giden erlerin yüzde kaçının okur-yazar olduklarının belirlenmesi, ve hatta talebenin milliyeti, mezhebi ve tabiiyeti ve mekteplerde aldıkları cezalarla, velilerin sıfat ve meşguliyetleri gibi sosyal ve ahlâkî birçok faydaları toplamış bulunan tafsilat ve malumat, istatistiklerin tanzim ve tertibinde en ziyade göz önünde bulundurulan esaslardır. Söz konusu esaslardan bir kısmı bu mecmuada uygulanmıştır.
Bu kısa mecmuada görülecek malumat, 1907-1908 (1323-1324) ve kısmen 1909-1910 (13251326) ders yıllarına ait olup, bu sonraki malumatın kısmen girmesi ise yukarıdan beri sayılan esaslardan bazısının idarece henüz elde edilememesi gibi idari bir meşru mazeretten ileri gelmiştir. Hususiyetle ki bu idare, ilân-ı meşrutiyeti müteakip teşekkül etmiş yeni bir idare olduğu göz önüne alınırsa, bu tür istatistik tertibi hususunda, henüz tecrübe vadisinde bulunuyor demektir; Mamafih istatistik idaresi, bu gibi noktaları, nazarı dikkate ve ehemmiyete aldığı cihetle bundan sonra neşrine muvaffakiyet hasıl olacak yıllıkları, bu hususta diğer bazı ülkelerde esas kabul edilen tertip, usul ve malumata göre daha muntazam ve mükemmel bir tarzda tertip ve neşir için icabeden sebep ve vasıtaların elde edilmesine ve tamamlanmasına çaba sarf etmekten geri durmamaktadır. Bu hususta muvaffakiyetin temini ise, bilumum devlet memurları tarafından istatistiğin, sayılan faydaları ve içtimai menfaati nisbetinde daha fazla ciddiye alınarak çalışılmasına bağlıdır.
İstatistik Müdürlüğü
Dersaadet (İstanbul)
Darülmuallimîni
Tesis Tarihi: 1849 (1266).10
Yeniden teşkili: 1909 (1325)
Necip Osmanlı milletinin şu birkaç sene zarfındaki ilerleme ve tecelliyatına dair doğru ve sağlam bir fikir edinebilmek için, umumi maarifimizin daha önceki haliyle, bu günkü halini mukayese etmek gerekir. Bunun için en ikna edici, en muteber belgelerin, istatistik olduğuna şüphe yoktur. Osmanlı hükümetinin, -Umum maarife bakış açısından dahi- memleketin en çok ikbal ve istikbal ümidi olan vatan evladının asrımızın parlak kemalâtıyla eğitilmeleri hususundaki gayret ve çalışması, cidden şayanı dikkat ve takdirin üzerindedir.
Bu meselede ilk önce nazarı dikkate ve ehemmiyete alınan önemli taraf, memleket çocuklarının eğitim ve öğretimiyle, fikirlerinin aydınlatılması ve ahlakının güzelleştirilmesine en etkili sebep ve vasıta olan eğitim ve öğretim kadrosunun yeniden düzenlenmesi ve ıslahı olmuştur.
Bu sebeple aşağıdaki cetvellerde görüleceği üzere Bakanlık, ilk olarak darülmuallimîn konusuna eğilmiştir. İzahı güç olmadığı cihetle, mektepler, binaca ne kadar muntazam ve tedris (öğretim) araç-gereçleri ne derece mükemmel olursa olsun o mektebi, zamanın irfanı seviyesiyle orantılı bir dereceye ulaştıracak yine öğretmenlerdir. Bunun için, inkılâb-ı mes'ûdu Osmaniyemizden (1908 İnkılâbı) beri, merkezi saltanattaki (İstanbul) Darülmuallimîn'in ıslah ve düzenlenmesine cidden ehemmiyet verilmiştir. Oraya devam edip, geleceğin vatan evladının talim ve terbiyelerini üstlenecek kimselerin, memleketimizin ihtiyaçları, ruhi halleri ve genel içtimai durumlarına göre yetiştirilmeleri için başka ülkelerde olduğu gibi burada da bir tatbikat mektebi (uygulama okulu) açılmıştır.
Darülmuallimînin ihtiva ettiği ulûmu riyaziye, ulûmu tabiiye, ulûmu edebiye ve içtimaiye kısımlarında bilhassa takip olunan maksad, gözetilen gaye, müdavimlerinin (öğrencilerin) hem sağlam bir fikrî ve ahlakî eğitim ve hem de metîn bir mesleki eğitim temin etmekden ibarettir. Müdavimlerini tetkik ve muhakemeye, intizam ve faaliyete alıştırmak, kendilerinde sağlam bir eksiksiz mesuliyet ve fikrî teşebbüs uyandırmak usûl-i tedrise (öğretim yöntemi) etraflı bir vukuf ile beraber bunların tatbiki hususunda bir alışkanlık edinmek, velhasıl hem muktedir ve hem de azimli öğretmenler yetiştirmek, bu mektebin en şerefli gayesidir.
Bu önemli maksadı elde etmek için ise, vazife ve öğretim hayatına ait konferanslar tertibi, talebenin malümatının genişlemesine yardım etmek için ilim ve sanayi müesseselerini ziyaret etmeleri, kendilerinde vukufiyet ve yatkınlık hasıl olması için arkadaşları karşısında konferanslar vermeleri ve cereyan eden ilmî ve fennî konuşmalarda münakaşalar yapılması, mekteplerin disiplininde tecrübe hasıl etmeleri için çocuk terbiyesi ilminin uygun gördüğü tarzda, bir sınıfın yönetiminin bir efendiye verilmesi gibi esaslar tatbik ve icra edilmektedir.
Darülmuallimînin ihtiyaca kafi bir müzesiyle kimyahanesi ve (1200) kadar muhtelif kitapları havi bir de kütüphanesi vardır. Bundan başka öğretimin uygulama yönünü de takviye etmek üzere hikmet (fizik) ve ulûmu tabiiye için fenni araç ve gereçler ile beraber anatomi levhaları, muhtelif ırklara ait güzel numûneleri ve bütün bitkilerin resimleriyle maden numûneleri ve umum madeni eşyaların asıllarıyla mamullerini gösterir levhalar ve coğrafyayla ilgili küreler ve siyasî ve tabiî haritalar, mektep müzesinin donanımlarındandır.
Ortaya çıkan bütün bu iyileşmeler gösteriyor ki, Yüce Osmanlı Devleti, yükselme yolunda esaslı ve metin adımlarla ilerlemeye ve bu vasıta ile kendisine emanet olan vatan evladını hakkıyla eğitim-öğretim ve Osmanlı'nın ahlâki fazileti dairesinde yetiştirmeye azmetmiştir.
Bu bölümdeki çalışmanın takdir durumu, parlak cümlelere münhasır olmayıp, gelecek her konuda ayrıca gösterileceği gibi, bu çalışma, maddeten ve fiilen husule gelmiştir. Her zor meselenin halli, gerçek rakamlar ile olduğuna göre bizde sözümüzü bu rakamlara dayandırarak teyit ediyoruz.
Bir mukayese yapacak olursak; Tablol 1: Darülmuallimînin Mevcudu 1894 1895 Öğrencisi Öğretim Kadrosu 125 47
Tablo 1 ve 2'deki istatistiklerden anlaşılacağı gibi, Darülmuallimîn öğrencisi on sene zarfında bir misli artmıştır. Şayan-ı dikkat durumdur ki, darülmuâllimîne müdavim talebenin ekserisi şehirli olanlardır. Taşra ahalisinden olup saltanat merkezindeki (İstanbul) darülmuallimîne hal ve durumları müsait olamamasından dolayı devam edemeyenlerin hali dahi nazarı dikkatten uzak tutulmadığından, şu bir-iki sene zarfında Konya,11 Ankara, Diyarbakır, Kosova merkezlerinde ve öğretimi rüşdiye derecesinde birer yatılı darülmuallimînler tesis edilmiştir.
Yatılı mekteplerin tedrisatı, gündüzlü olanlara nazaran daha mazbut ve daha muntazam bir suretde cereyan edeceği, inkar edilemeyecek bir fikir olduğundan hükümet de, bu durumu nazarı dikkate alarak yukarıdaki merkezlerde tesis ettiği darülmuallimînleri yatılı olarak açmıştır.
Çocukların Velilerine Dair Mukayese: İstanbul Darülmuallimin'e devam eden talebe velilerinin ekseriyetini ziraatçı teşkil ettiği, idarece memnuniyet ve şükran olan bu hal, memleketin en mühim unsuru, en çalışkan sınıfı olan ziraatçının maarifin ne derece kıymetli ve lüzumlu olduğunu takdir ettiklerine işaret eder. Memleketimizin geleceğine olan hüsn-i tesir ise aşikardır.
Dârülfünûn ve Şubeleri
Yüce Osmanlı Hükümeti, bir tarafdan Usûl-i tâlim ve tedrisi (öğretim yöntemi) düzeltme ve ıslah etmekle beraber diğer yönden de diğer muhtelif mesleklerde bulunacak olanların seviye-i irfanını yükseltmek ve memuriyet mesleğinde istihdam olunacakların idare kısımlarında işi doğrulukla, bilerek ve anlayarak hizmet edebilmelerini temin için önceden mevcut ve müesses olan mekteb-i fünûn-u mülkiye yerine kaim olmak üzere 19 Ağustos 1326 (1910) senesinde bir Dârülfünûn açmıştır. (Ulûmu Âliye-i Dinîye ve Edebiye) ve (Hukuk), (Ulûmu Riyaziye ve Tabiiye) ve (Tıp) şubelerini ihtiva eden Dârülfünûn, müstakil bir müdürün idaresi altındadır.
Muhtelif unsurlardan müteşekkil olan Osmanlı kitlesini daha esaslı bir surette terakki yoluna sevk edebilmek için programda düzenlenmiş ulûm ve funûndan başka, diller şubesinde Türkçe, Arapça, Farsça uygulamalı bir surette, yeni başlayanlarla son sınıftakilere mahsus Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça dersleri de birer sınıf olmak üzere açılmıştır.
Bir kavmîn fikri ve siyasi terbiyesinin tekamülüne en ziyade yardım eden tarih ve edebiyat derslerine bilhassa itina edilmektedir. Darülfünûn binası payıtahtın (İstanbul) en güzel ve en muhteşem bir müessesesi (kurumu) olup, bir çok salonları, hayvanat müzesini ve kütüphaneyi muhtevi olduğu gibi, ilmî ve fennî müsamereler (piyes) tertibi için de, bin kişiyi içine alan süslü ve mükemmel büyük bir salon inşa edilmiştir.
Dârülfünûn müzesinde bir çok Fenni Levhalar mevcut olduğu gibi, kütüphanesinde de ulûm ve fünûndan bahis Türkçe, Arapça, Ermenice, Fransızca, İngilizce, Almanca, 3146 cilt kitap vardır.
Vucûda getirilen bu kadar etkili irfandan, şu şükredilecek netice hasıl oluyorki, Yüce Osmanlı Devleti, memleketin, Osmanlı muhitinin seviye-i irfanını yükseltmek için gayret göstermekten ve çalışmaktan bir an bile geri durmamaktadır.
Dârülfünûn hakkında idarenin düzenlediği istatistiklerden anlaşıldığına göre memleket gençliği en ziyade hukuk ilminin tahsiline meyil ve rağbet etmektedir. Medenî bir hükümetin, fertlerinin ve özellikle devlet memurlarının ve hükümet işleriyle temasta bulunacak olanların, devletin usûl, nizam, idarî ve siyasi kanunlarına vakıf olmalarındaki faydalar, sayısız iyilik ve güzellikler, gözönüne alınıp, iyice düşünülecek olursa, gençliğin önemli bir kısmının bu şubeye gösterdikleri rağbeti nazar-ı memnuniyetle görmemek kabil değildir. Bir devletin idari ve siyasi teşkilatının bilinmesi, o devletin kurumsal kuvvetini artırmasını doğurur.
Dârülfünûn-u Osmaniye'de icra edilen öğretimde en ziyade gözetilen cihet, bu muazzam devleti teşkil eden ve bir araya getiren bilumum fertlerin, tek bir Osmanlı kitlesi halinde irfanla eğitilmiş olmaları esasıdır ki, bu da memleketin istikbali için mühim ve şayan-ı şükran bir adımdır.
Öğrenci Velilerine Dair Mukayese
Mektep sınıflarına devam eden öğrencinin peder veya velilerinin kimlik bilgilerine dair bu seneden itibaren tutulan istatistiklerden anlaşıldığına göre, talebe velilerini, birinci derecede memurlar ve subaylar, ikinci derecede tüccar, üçüncü derecede ziraatçı sınıfı teşkil etmektedir. Memleketimizin hayatı içtimaiyisinde bu üç sınıfın pek büyük tesiri olduğu keyfiyeti düşünülürse, evlatlarının hüner ve marifet kazanmaları için onlar tarafından gösterilecek ciddi gayret ve fedakarlığı büyük bir inançla görmek tabîidir. Talebeden şehirli olanlar, köylü olanlara nisbeten daha çoğunluktadır ki, bu da büyücek merkezlerde ilim ve marifet tahsili hususundaki, aşırı arzu ve istek pek açık bir ölçüdür.
Mekteb-i Sultanî Tesis Tarihi:
1285 (1868)
Mekteb-i Sultanî'nin bulunduğu yere "Galata Sarayı" denilir.
Bu saray, II. Sultan Beyazıt Han tarafından asrın mütefekkir ulemasından Gül Baba'nın12 ihtar ve tavsiyesi üzerine tesis edilmiştir. Gül Baba'nın tahmin ve işaretine göre Saray otuzbin arşından ziyade bir sahayı işgal etmek üzere yapılmıştır. Bir irfan mektebi olmak üzere tesis edilen Galata Sarayı'nın ilk hocası da aziz Gül Baba'dır. Burada arabi, farisi, usul-ü kıraat ve hüsn-ü hat ve mûsıkî dersleri talimi (öğretimi) için dahi ayrı ayrı öğretmenler tayin kılınmış idi.
II. Sultan Selim Han zamanında [1570 (H.978) ] tarihinde Galata Sarayı'nda bulunan harem ağalarının bir kısmı, enderunu hümayuna ve bir kısmı eski saraya nakledilerek, saray tahliye edilmiş ve sonra da medrese olmuştur.
III. Sultan Murat Han zamanında, yine saray olmak üzere, içine haremağaları yerleştirilmişken, I. Sultan Ahmet Han zamanında tekrar tahliye olunarak yine medreseye dönüştürülmüş ve II. Sultan Osman Han devri saltanatında üçüncü defa olmak üzere yine saray olarak kullanılmıştır.
1665 tarihinde IV. Sultan Mehmet Han devrinde Köprülüzâde Fazıl Ahmet Paşa'nın sadaret döneminde ve Galata Sarayı'nda bulunan ağaların bir takımı yine Enderun-u Hümayuna bazıları sipahi bölüklerine ayrılarak Saray on adet medreseye taksim ve bunlardan birinci ve ikinci itibar olunan medreseler (Musıla-i Süleymaniye)13 ve sekizi hariç rütbesine tahsis edilip iki seneden ziyade medrese halinde kalmıştır.
1714 senesi muharreminde III. Sultan Ahmet Han'ın sadrazamı Mora Fatihi silahtar Sait Ali Paşanın himmetiyle yine saray olmak üzere tamir ve dördüncü defa olarak saray edinilmekle beraber Ulûm-u diniye ve edebiye ve yazı çeşitleri ve zamanında geçerli fünûn okutulmak şartıyla müteaddit öğretmen ve şeri ahkamı telkin ve talim için muktedir vaizler tayin kılınmış idi. Adı geçen Sultan hazretlerinin Sanayi-i Nefîseye (Güzel Sanatlara) pek ziyade rağbeti olduğundan Güzel mimari eserlerinden bir kasr (köşk) da inşa ettirilmiş idi.
1753 tarihinde I. Sultan Mahmut Han zamanında burası epeyce tadilât görmüş ve yeniden düzenlenmiş, meselâ bugün büyük kapı tarafındaki çeşmeler ilk olarak adı geçen Hakan tarafından tesis ve ihdas edilmiştir. Adı geçen Hakan, Maarifi ihya (canlandırma) hususundaki güzel gayretleri cümlesinden olarak Fatih ve Ayasofya camileri dahilinde ihyasına muvaffak oldukları Darülkütüplar (kütüphane, kitapevi) gibi Galata Sarayı dahilinde de büyük bir kütüphane tesis ederek Ulûmu şer'iye ve Edebiye ve Tabiîye ve Riyaziey'ye ve Fenni Celîli Mûsikî'ye dair14 pek çok güzel ve nadir kitaplar da hediye etmişlerdir.
1825 tarihinde, bu darülirfan (irfan yuvası) daha esaslı surette tadilât ve ıslahat görmüş, hatta bugün mekteplerimizde geçerli ve yürürlükte olan (Ders Vakit Cetveli) bile tertip ve tanzim edilerek Öğretim Yöntemi mazbut ve muntazam bir kural altına alınmış idi.
1835 tarihinde Galata Saray, Mektebi Tıbbiye'ye tahvil edilmişken meydana gelen yangında yanmış, daha sonraları kargir olarak yaptırılmıştır.
Mekteb-i Sultanî, Cennetmekan Sultan Abdulüziz Han'ın saltanatları zamanında meşhur siyasîlerden bir önceki sadrazam Keçecizâde Fuat Paşa merhumun himmet ve gayretiyle 1868 tarihinde burada tesis edilmiştir. Mekteb-i Sultanî'nin tesisi zamanına kadar burası, İdadiyi Umûmi adı altında İdadi-i Bahri, Tıbbî, mühendisî öğrencisine mektep olarak kullanılmıştı.
1872'de Kuleli Mektebi İdadisi, Mekteb-i Sultanî dairesine nakledildiğinden bu Dâruirfan, geçici olarak Topkapı Sarayı Hümayunu sahası içinde bulunan Mektebi Tıbbiye binası içine getirilmiş ve burada bir müddet öğretime devam edildikten sonra tekrar Galata Sarayı'na nakledilmiştir.
Yukarıdan beri verilen tafsilâttan anlaşıldığı üzere bu irfan kuruluşu, yalnız ilim ve marifet tahsili maksadıyla tesis ve ihya buyurularak bir azîzi kamil'in (Gül Baba) kabul edilen emeline ulaşmış hayr duası temennisi olmak üzere o tarihten bugüne kadar bu büyük devlet ve millet, bir hayli âlimler, fâzıllar, tabipler ve fen adamları yetiştirmiştir.
Mekteb-î Sultani'nin, 1322 Şubatı (1907) içinde yanması üzerine15 Yüce Osmanlı Hükümeti, 35.000 lira sarfıyla bu eski irfan kuruluşunu yeniden vücuda getirmiştir ki, gerek sağlık şartlarına uygunluğu ve gerekse dahili kısımlarından dolayı, idari işleri ve çocukları disiplin altında tutmayı ve kolay öğrenmeyi sağlayacak intizam ve kolaylık yönünden, Avrupa'da, mevcut kurumlara üstünlüğü bulunmaktadır.
Mektebin öğretim araçları ve fen araç-gereçleri en son tarzda olup, husûsiyle beden teşekkülü üzerine büyük etkisi olduğu bilinen sıralar dahi, hıfzısıhhanın tayin ettiği ve gösterdiği şekildedir. Bütün medeni ülkelerin mekteplerinde tutulan istatistiklere göre, vücudun şekil bozukluğu ve göz hastalığının sıkça vukuu, hep öğrencilerin mekteplerdeki kötü ortamlarından ileri gelmektedir. Maarif-i Umûmiye Nezâreti, bu ciheti bilhassa göz önünde bulundurarak bilumum mekteplere lazım olan sıraları, sağlık ilminin gerektirdiğine göre imal ettirmekte olduğu gibi, mekteplerde eskiden mevcut olanları da ya aslına zarar vermeden ya da tamamen değiştirmektedir.
Öğretimi yeniden düzenlenen ve zamanın ihtiyaçları nisbetinde ıslah edilen Mekteb-i Sultanî, günden güne rağbete mazhar olmaktadır. Tablo 6 bu konuda sağlam bir fikir verebilir.
Ticaret Mektebi Tesis Tarihi:
1310 (1894)
Ders müddeti, üç sene olan Ticaret Mektebi Âlisinde devr-i sabıkda öğleye kadar her sınıfta günde üçer ders yapılmakta ve öğrencisi, ekseriyetle öğleden sonra mektep dışında meşgûliyeti bulunan memurlar vesaireden oluşmakta idi. Mektebin onaylı bir talimatnamesi ve müfredat programı yoktu. Öğretim araç-gereçleri namına birkaç haritadan başka bir şey alınmamıştı. Emtiai Ticariye, Ticaretgah idaresi gibi ancak tatbikat tarzında öğretimi gereken mühim derslere haftada yalnız ikişer saat tahsis edilmiş olup, bunlar sırf nazarî olarak okutulmakta idi. Fransızca lisanı eksik bir tarzda okutulup diğer Avrupa lisanları, hele Makaddimatı Hukuk, İstenografi, Yazı Makinesi, usul-u maliye ve ihsaiyat gibi muhim dersler hiç gösterilmemekte idi. Meşrûtiyet'in ilânı üzerine bütün bu eksiklikler, özel bir önem ile nazarı dikkate alındı. Ve mektebin, ülkenin coğrafi konumunun icab ettirdiği beklenen seviyeye yükseltilmesi sebeplerine hemen sırasıyla teşebbüs edildi. En evvel ihsaiyat ve usulu maliye dersleri programa girdi ve program haricinde seçmeli olarak Almanca ve İngilizce dersleri kondu. Ertesi sene bu lisan dersleri dahi program içine alındı. Ve ikisinden birisinin öğrenci tarafından okunması mecburi tutuldu. Aynı zamanda özel bir komisyon marifetiyle mektebin idari işlerine müteallik (ilişkin) Talimatname tanzim ve Bakanlıkça tasdik olundu. Ve programın Ticaret Mektebine layık bir surette tadil ve ıslahı ve öğretim araç-gereçlerinin tedariki için 1910 senesi bütçesine kafi miktarda ödenek konuldu. Arkasından ihtisas erbabından oluşan bir program komisyonu teşkil edildi.
Bu komisyon, Talim Heyeti'nin, Avrupa Ticaret Mekteplerinin programlarına ve memleketimizin özelliğine göre evvelce hazırladığı program esası üzerine tetkikler yaparak Bakanlığın tasdikine sunulan programı hazırladı. Bunun müfredatını hazırlama ve ona göre mektep de bulundurulması icabeden levazımı Tedrisiye Defterlerini tanzim etti. Yeni program 1910 ve 1911 ders yılı başından itibaren uygulamaya konulmuştur. Bugün her sınıfta günde beş saat ders okunmakta olup öğrencinin akşama kadar devamı sağlanmıştır. Hesabatı ticariye, Usuli Muhasebe, Ticaretgâh idaresi, Coğrafyai Ticarî, Emtiai Ticariye, Fransızca, İngilizce ve Almanca lisanları ders saatleri, lüzumundan dolayı artırıldığı gibi yeni baştan Hukuku Medeniye, İstenoğrafi, Daktilografi dersleri ilâve olundu. Kimya Dersi Tahlili, Hikmet ve Emtia ve Ticaretgâh İdaresi dersleri tatbikat suretinde öğretilmeye başlandı ve öğrencinin Fransızcada daha ziyade alışkanlık hasıl etmeleri maksadıyla üçüncü sınıfın Usulü Defterî, Ticaretgah İdaresi, İhsaiyat ve ikinci sınıfın Emtia ve birinci sınıfın Coğrafyai Ticarî ve Emtia derslerinin Fransızca lisanı ile tedrisi kararlaştırıldı. Bütçedeki ödenekle Emtia numûneleri, teknoloji levhaları, yazı ve hesap makineleri, levazım-ı kimyeviye vesaire tedarik olunduğu gibi Kimyahane, Ticaretgah İdaresi dershanesi ve kütüphane dahi tesis edildi. Gelecek senenin ödenekleriyle dahi hikmet (fizik) odasının açılması tasarlanmıştır. Bugün öğrenci, ulûm-u ticariyenin hem nazariyatını etraflıca görmekte ve hem de tatbikatını icra etmektedir. Ders yılı sonunda öğrenciye muhtelif kuruluşları ziyaret ettirmek usulü uygun görülmüş, 1909-1910 ders yılından itibaren buna başlanmıştır. Bu meyanda mektebin bütün bölüm-eklentilerini içine alan muntazam ve özel surette yapılmış bir binaya nakli tasarlanmıştır.
Sanayî-i Nefise Mektebi
(Güzel Sanatlar Mektebi)
Tesis Tarihi: 1299 (1882)
Osmanlı memleketinde ressamlık, heykeltıraşlık, mimarlık, hakkaklık (oymacılık) gibi güzel sanatların öğrenimi ve yaygınlaştırılması maksadıyla, kurulmasına cidden lüzum bulunan Sanayî-i Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Mektebi) Sabık müdürü Hamdi Bey merhumun özel himmeti ile vücuda getirilmiş ve 13 Safer 1299 (4 Ocak 1882) tarihinde padişahtan çıkan emirle ilgili (buyurulan) Talimatnamede, mektebin idaresiyle alâkalı malumat ve kararlar yer almıştır.
Sanayî-i Nefise Mektebi, Kanûnuevvel 300 (1884/1885) tarihine kadar Orman Bakanlığı idaresinde bulunduğu halde, söz konusu tarihte Maarif Bakanlığı'na bağlanmıştır.
O zamandan beri mektep hakkında diğer bir nizamname tertip ve tanzim edilmemişse de vaki ticaret, hal ve zamanın ihtiyacına göre haylice ıslahat ve ilâveler yapılmış ve bazı alçı modelleriyle bir koleksiyon da vücuda getirilmiş ve mümkün mertebe mektebin ilerlemesinin sebepleri tamamlanmıştır.
Mektebin Mevcut Durumu
Ali Mekteplerden (yüksekokul) olan Sanayii Nefise Mektebi dört şubeye ayrılmış olup, söz konusu şubelere hazırlık olmak üzere bir iptidâi sınıfı bulunmaktadır. Mektebe yazılmak isteyen öğrencinin önce bu sınıfa girmesi şarttır. Tahsil süresi bir sene olan bu sınıfta karakalem resim; eşkali hendesiye (geometri şekilleri) üzerine talim ve bu meyanda gölgeye ait nazariyatı fenniye izah edilir. Ve basit ve girift muhtelif üsluplar ile yaprak, çiçek ve meyve gibi alçı modelleriyle resim takliti yaptırılır. Hendesei Hattıye ve Cebir okunur. İşte, önce bu sınıfta hazırlanan öğrenci imtihansız diğer istediği şubeye geçebilir.
Resim ve Yağlıboya Şubesi
Bu şubenin tahsil müddeti beş seneden ibaret olup evvelâ kabartma alçı modellerinden ve bilâhare mücessem heykellerden ve zîhayat vücûdu beşerden (insan vücudu) karakalem ve yağlı boya resimler yapılır. Bu sınıfta Sanayî-i Nefise Tarihi, cebir ve hendeseye devam olunduğu gibi modeller üzerinde gösterilmek şartıyla ressamlığı ilgilendirdiği kadarıyla Teşrih (anatomi) dahi okunur.
Heykeltıraş Şubesi
Tahsil müddeti dört sene olan bu şubede alçıdan mamul insan vücudu aksamı üzerinde çamurdan kopyalar, alçı kalıpları ve çamurdan cisimler ve kabartmalar yapılıp Teşrihi Menazır16 Hendese ve Sanayii Nefise Tarihi görülür.
Hakk (Oymacılık) Şubesi
Bu şubenin tahsil müddeti dört sene olup, yalnız şimşir üzerine hakkaklık öğretilir. Bununla beraber Teşrih ve Sanayii Nefise Tarihi, Menazır ve Hendese dersleri dahi görülür.
Fenni Mimârî Şubesi
Bu şube programında dört sene ise de, sonra beş seneye çıkarılmıştır. Cebir, Hendese, Müsellesat (trigonometri) ve Hendese-i Resmiye, Gölge ve Kat'ı Eşcar (ağaç kesme bilgisi), Ahşap ve Menazır ve Sanayii Nefise Tarihi ve Nazariyatı Mimâriye ve Malzeme-i İnşâiye ve Topoğrafya ve Usulü Keşf ve Ebniye (Bina) Kanunu dersleri bu şubenin Nazari dersleri olup, Resmi Taklîdi, resmi mücessem (cisim), resmi mimarî ve mimarî projeleri Ameli dersleridir. Mimarî şubesinde Eski Mimarî uslubundan başlanarak Osmanlı mimarî usûlü dahi gösterilmektedir.
Sınıf Geçme
Bütün öğrenci, her sene gerek nazarî ve gerek amelî derslerden sözlü ve yazılı imtihanla sınıf geçerek son sene imtihanlarında bir de müsabaka açılır. Yani şubenin talebesine tezgahlarda hocaların vereceği proje ve yahut model üzerine muayyen bir zaman içinde işler yaptırılır. Bunların sonunda bu işler, mektebin bir salonunda, şubede ve sınıflarda ayrılarak umuma teşhir edilir. Bu esnada öğretmenler ile diğer ihtisas erbabından bazı kişilerden oluşan bir Mümeyyiz Heyeti (seçme değerlendirme kurulu) vasıtasıyla resimler teker teker tetkik edilerek birinci, ikinci, üçüncü tabirleriyle numaraları konulur. Ve bir miktarına da Zikri Cemil17 derecesi verilip şehadetnamelerinde bu dereceler, işaret ve rakamla belirtilir. Yine bu Mümeyyiz Heyeti talebeden hangilerinin bir sene daha mektebe devam edeceklerini tayin eder. Serginin sonunda resimler sahiplerine iade olunur.
Ressamlık sınıfından birinci çıkanın eserinin idarece satın alınması adet olmuştur.
Öğrenci Kabulü
Mimarî sınıfına girecek olan öğrencinin İdadi Mektebi'nden mezun olması ve yahut İdadi Mektebi derecesinde bir mektepten çıkmış bulunduğunun Maarif Bakanlığınca onaylanmış bulunması veya mektepçe bir Mümeyyiz Heyeti huzurunda idadi derecesinde imtihan vermesi şarttır. Ressam, Heylektıraş ve Hakkak sınıflarına gireceklerin Rüşdiye Mektebi'nden mezun bulunması veya bu derecede bir mektepten çıkmış olduklarının Maarif Bakanlığınca tasdik olunması ve yahut zikredildiği veçhile rüşdi derecesinde imtihan vermesi şarttır.
Ders Araç-Gereçleri
Mektepte eski ve yeni devirlere ait nesnel eserlerin alçı modellerinden oluşan küçük bir koleksiyon bulunduğu gibi Riyazi, Topografya ve Teşrih dersleri için araç ve gereçler ve mimari sınıflarına mahsus da modeller mevcuttur. Güzel Sanatlara ait bir kütüphane kurulmaktadır. Bundan başka öğrencinin bir kat daha faydalanmalarını temin maksadıyla muhtelif memleketlerde bulunan resim müzelerinden resim üstatlarının en meşhur eserlerinden birer kopya yaptırılarak mektepte bir resim müzesi tesisi karar altına alınmış ve buna karşılık olmak üzere gerekli ödenek de verilmiş olduğundan birkaç sene içinde memleketimizin İlk Resim Müzesi vücuda gelmiş olacaktır. Bu resim müzesi, bilâhâre memleketimiz ressamlarının eserleri ve mektebin müsabakalarında her sene birinci çıkan öğrencinin eserleri ile de süslenecektir.
Öğretmenler: Mektebin öğretim kadrosu, memleketimizin en meşhur ressam ve mimarlarından oluşmuştur.
Güzel Sanatlar Mektebi binasının mevcut durumu, mevcut öğrenciyi alamayacağı gibi koleksiyonları koyacak uygun bir yer de olmadığı için genişletilmek üzeredir.
İstatistik Cetveli
Mektebin muhtelif kısımlarına devam eden öğrenciye dair istatistik: Bu mektebe devam eden talebe en ziyade mimarlık ve ressamlık kısmına girmişlerdir ki, beşeri fikirleri ileriye götüren ve bediî (estetik) zevki artıran bu iki mühim şube olduğuna göre gençlerimizin bu rağbetinin sosyal hayatımıza iyi bir tesir bırakacağı açıktır. Bu mektebin en ziyade ehemmiyetle kabul ettiği mimari kısımlardan Osmanlı Mimarî Tarzı olduğundan, mimarî sınıfına devam eden gençlerin çalışmalarının sonucu, memleketimizde bu millî ve gösterişli uslûbun ihyasına vesile olacaktır.
Tablo 10: Yedikuledeki Asâr-ı Atîka Hasılatı
Hasılat
Senesi Duhuliye (Giriş) Sayısı Kuruş Para
321 (1905) 1906 4526 30
322 (1906) 1700 4037 20
323 (1907) 1800 4275 -
324 (1908) 1600 3800 -
325 (1909) 1406 3329 20
326 (1910) 1800 4215 -
10212 24193 30
Mülâhaza: Yukarıdaki istatistikten anlaşıldığı üzere müzemizde mahfuz asâr-ı atîkanın ziyaret ve tetkiki hususundaki arzu ve istek seneden seneye artmaktadır. Bu hal, güzel sanatlara olan meyil ve rağbetin derecesi hakkında doğru bir ölçüdür. Bedii zevkin eğitiminin inkişafı demek olan şu istek, cidden şayanı memnuniyettir. Fikrî ve Ruhi terbiyeye olan tesiri ise aşikardır.
Güzel Sanatlar Mektebi'nde
Müzehhiplik
Güzel Sanatlar Mektebi'nde bir de yeniden İslam ve Osmanlı müzehhiblik şubesi açılmak üzeredir. Bu şubede Osmanlıların en eski ve en ince bir millî sanatı olan Tezhib Sanatı gösterilerek öğretilecektir. Bir vakitler söz konusu sanatın İslam ve Osmanlı memleketinde eriştiği en son mükemmel derece nazarı dikkate alınır ve vücuda getirdikleri süslenmiş ciltli kitapların ve güzide levhaların sanat değeri, Güzel Sanatları koruyup, eğitimiyle uğraşan kimseler içinde halen dahi büyük bir istekle takdir edilmekte olduğu düşünülürse, millî ve esaslı bir sanatımız olan Müzehhipliğin ihyası hususundaki teşebbüsler memnuniyet verici görülür.
Tablo 11: Müze kütüphanesiyle şubesi olan Cevat Paşa Kütüphanesinde bulunan Kitaplar (14 Mart 1911)
Cilt 10900 Müze-i hümayun kütüphanesinde mevcut matbu kitaplar 500 Müze-i hümayun kütüphanesinde mevcut yazma eserler 11400 3860
Cevat paşa kütüphanesinde mevcut matbu kitaplar15260
Bugün müze dahilindeki kütüphanede mevcut kitaplar ve risalelerin yekûnu İstanbul Darülmuallimât [Kız Öğretmen Okulu (1869)] Dârülmuallimât, bütün mekteplere muallime (kadın öğretmen) yetiştirmek maksadıyla 1286 sene-i hicriye ve 1285 sene-i rumiyesinde (1869-70) açılmıştır. Şimdiye kadar sekiz yüzü aşkın öğrenciye diploma vermiş ve bugün Osmanlı vilayetlerinin hepsinde, İstanbul Rüşdiye Mektebi'nde bulunan muallimleri hep Dârülmuallimât mezunları teşkil etmekte bulunmuş olduğundan, sair İnas Mekâtibi (Kız Mektepleri) arasında bu millete -bazı noksanıyla beraber- en çok hizmet etmiştir.
Söz konusu okul, ilk tesisinde bir sınıf üzerine tertip ve öğrencilerini teşvik için aylık yüz kuruş maaş tahsis edilmiştir. Sonradan görülen rağbet üzerine üçüncü sene nihayetinde mektebe alınacak öğrencileri yetiştirmek üzere üç sınıf yeniden açılmış ve mualimat sınıfı da ikiye çıkarılarak Ulûm-u dîniye, Arabî, Farisî, Lisan-i Osmanî, Hesap, Coğrafya, Tarih, Nakış, Piyano, Yazı derslerini havi program tanzim olunmuştur. 1308 (1892)'de Kur'an-ı Kerim, Hendese, Usûlu Talim, İlm-i Tedbiri Menzil, Hıfz-ı Sıhhat, Resim dersleri ilave edilmiştir.
1310 (1894)'de mektebin muharric sınıfları altı seneye çıkarılıp, rüşdiye haline sokulmuştur ve muallimat sınıfına bir sene eklenerek âliye namı verilmiştir.
1313 (1897)'de Malûmatı Fenniye ve Mebâdii Ulûmu Tabiiye dersi programa dahil edilmişken, 1316 (1900) da her ikisi de kaldırılarak yerine İlmi Eşya dersi konulmuştur. 1325 (1909) senesine kadar mezkur program tatbik edilmiştir. 1325 (1909) senesinde mekteplerin yeniden düzenlenmesinde bazı tadilat yapılarak Kur'an-ı Kerim. Uûumu Dîniye, Malumâtı Ahlâkiye, Arabî, Farisî, Usûlu Talim ve Terbiye, Kavaid ve Edebiyat-ı Osmaniye, Malumat-ı Medeniye, Kıraatı Fenniye, Tarih, Coğrafya, hıfz-ı Sıhhat, Hesap, Hendese, Hat, Resim, Nakış, Biçki, Dikiş ve Piyano derslerini havi program tanzim edilmiş ve bugün tatbik edilmektedir. Zikredilen sene tensîkinde mektep binası, rüşdiye talebeleri ile muallimat sınıflarını içine almaya kafi olmadığından ve İstanbul mekteplerinin hepsi, zaten mektebe öğrenci yetiştirdiklerinden rüşdiye sınıfları yeni açılan Numûne Rüşdiyesi'ne devir olunarak yalnız üç muallime (kadın öğretmen) sınıfı kalmıştır.
Öğretim Araç Gereçleri
Osmanlı vilâyetlerinde bulunan Dârül muallimînlerin ilerleme sebeplerini tamamlamak maksadıyla Maârifi Umûmiye Nezâreti Viyana ticarethanelerinden 32.557.40 franklık eşya ve levâzım-ı fenniye (Fenni araç-gereçler) satın alarak mektebe sevk etmiştir.
İlm-i Heyete, hayvanat ve nebatata dair muhtelif levhalar, Kartondan mamul İlm-i Eşya Modelleri, Mesaha aletleri (alan ölçüsü) tahtadan mamul menâzır-ı muhtelife numûneleri, müteharrik elifba harfleri, coğrafya haritaları, ekvam ve uruku muhtelifeyi gösterir levhalar, arz levhaları, alçıdan mamul eşyayı fenniye, hadisatı tabiiye levhaları ve sairedir.
İstanbul Leylî ve Neharî Kız Sanayi Mektepleri (Yatılı veGündüzlü Kız Sanat Mektepleri)
İstanbul yatılı ve gündüzlü Kız Sanat Mekteplerinin kurulmasından maksat, önce Osmanlı kızlarının fikrî ve ruhî terbiyesinin güzel ahlâk ve makbul edepler dairesinde artırılmasıdır. İkinci olarak, gelecekte aile yuvası kuracak olan kızların ev işlerinde vukûfiyet ve beceri sahibi olmaları hususlarının temin ve ikmal edilmesidir.
Gerçi, eskiden mevcut ve kurulmuş olan İnas (Kız) Rüşdiye Mekteplerinde kadınlarımız için öğrenilmesi gerekli görülen bazı Mukaddimatı Ulûm ve Fünûn (ilim ve fenlerin ilk bilgileri) okutulmakta ise de, bu öğretim, asrımızın gözle görülen terakki ve tekemmülatına göre, içtimaî saadetimizi temin edememekte idi. Bu cihet, iş başındakilerin ilgilerini çekmiş ve 1299 (1881-82) tarihinde Osmanlı Saltanatının büyük vezirlerinden Suphi Paşa merhumun Ticaret Nezareti zamanında yatılı ve gündüzlü Kız Sanat Mektebi kurulmuştu. Bu irfan kurumu, bir aralık gayret eksikliğinden dolayı kuruluş amacını kaybederek adeta nazarî bir ders mektebi halini almış idi.
1323 (1907) senesi sonlarına doğru, mektebin idaresi bir yedi muktedire (müktedirellere) tevdi edildiği gibi, vukuf ve tecrübe erbabından oluşan, biri program diğeri de sanat işlerine bakmak üzere iki komisyon kurularak yapılan çalışma ve himmet sayesinde gerek idare ve gerek öğretim ciheti ıslah edilmiş ve düzenlenmişti.
Bu zamana kadar ihmal edilen Biçki, Dikiş, Fiston, Anavata, Nakış, Hesap ve Resim gibi sanatın önemli kısımları, musîkiden piyano dersleriyle musîki-i Savti dersleri hem nazarî ve hem de amelî olarak öğretilmektedir. Osmanlı Kızları en ziyade aile hayatında karşılaşacakları zorlulukları yenmek ve bir ev nasıl idare olunur, bunu yaparak, öğretmek lüzumlu olduğundan (sofra) kurmak, yemek pişirmek, ütü yapmak, çamaşırların söküklerini dikmek gibi, ev işleri ve hizmeti, hanım kızlarımız tarafından bizzat ve bilfiil ve sırasıyla yapılmakta olduğundan bu gibi hususlarda dahi az zaman zarfında epeyce muhim güzel sonuçlar elde edilmiştir.
Söz konusu mektepte herkesce bilinen bu ilerlemeleri takdir eden bazı ecnebi kuruluşlarının müdür ve müdirelerinin bu konudaki teşekkür duygularının apaçık bir nişanesi olmak üzere mektepte mahfuz defterde birçok hatıraları yazılıdır.
Yatılı ve gündüzlü, dersaadet gündüzlü ve Üsküdar sanat mekteplerinin şu bir iki sene zarfındaki maddi ilerlemesine delil olmak üzere bir istatistik koyuyoruz. Bu istatistik dikkatle okunursa, iki ders yılı arasında geçen zamandaki ilerleme farkı anlaşılıyor.
Adı geçen mektebin eriştiği övülmeye layık ilerlemelere diğer bir delil de, gençlerde İstanbul vilayeti dairesinde bilumum İnas Mekatibi (Kız Mektepleri) el işlerine dair teşkil olunan sergide, yatılı ve gündüzlü Kız Sanat Mektebi el işlerinin birinci derecede mükafata mazhar oluşu ve bu sergiye tahsis edilen 46 mükafattan 41'ini kazanışıdır.
Tablo 14'teki mevcut üç istatistik cetvelinden anlaşıldığı kadarıyla Kız Sanat Mekteplerinde öğrenciler tarafından işlenen parçaların miktarı, düzenli bir oran içinde artarak özellikle 1909-1910 ders yılı zarfında imal edilen eşya ve sairenin miktarı pek artmış, anapara çıkarıldıktan sonra hasıl olan temettuda (kâr) azımsanmayacak miktarı bulmuştur.
Faraza 1908-1909 senesi zarfında her üç mektebin kârı 50.018 kuruştan ibaret iken 1909-1910 senesinde işlenen el işlerinden dolayı husule gelen kâr 120.631 kuruşa ulaşmıştır ki, bu büyük fark, mektebin idaresince sağlanan intizam ve gelişmenin apaçık delillerindendir.
Mekâtib-i İdadiye
Osmanlı memleketinde kabul edilen Talim Usûlü'ne göre tedrisat, iptidâi (ilk), tâli (orta) ve âli (yüksek) olmak üzere üç kısım sayılmıştır. Bunlardan orta öğretim için 1300 (1884) tarihinden beri dörder sınıftan müteşekkil Mekatibi İdadiye kurulmuş ve bu gibi mekteplerde Tedrisat-ı İptidaiye'nin rüşdiye kısmının, öngörülen Malümât-ı Esasiye -diğer Batı ülkelerinde olduğu gibi- Ulûm ve fünûn-u hazıra öğretimi ile ikmal edilmesi, esas amaç kabul edilmiştir.
Bütün mektepler, üç seneden ibaret olan rüşdiye kısmını içine alan, ekserisi yatılı olarak vilâyetlerin merkezinde yedi senelik; keza rüşdiye kısmını kapsamak üzere sancaklarda gündüzlü olarak beş sene tertip edilmiş olup bunların sayısı 111'e ulaşmaktadır. Bu mekteplerden İstanbul, Edirne, Adana, İzmir, Üsküp, Bursa, Beyrut, Halep, Selânik, Trabzon, Harput, Kastamonu mektepleri, tahsili Avrupa liselerine muadil olarak tertip edilerek ikişer devreden ve her devre üçer seneden ibaret olmak şartıyla mükemmel bir Tedrisât-ı Taliye (ortaöğretim) gösterilmek üzere 1326 (1910) senesinden itibaren 12'si Sultaniye'ye dönüştürülmüştür.
Sancak İdadisi'nden mezun olanlar, Vilayet İdadîlerinde ve Sultanî mekteplerinde ortaöğretim tahsilini ikmal ederek mezunların hukukundan tamamen faydalanırlar. Binaenaleyh yüksek okullara imtihansız girmeye hak kazanırlar.
İdadî mekteplerinin maksadı ve kuruluş gayesinde bir önemli nokta daha gözetilmiştir. Bir ülkenin halkı umumiyetle yüksek tahsili tamamlayamamaktadır. Vatan evlâdının, çalışma hayatında varlıklarını sürdürebilmeleri ve irfanlarını artırabilmeleri, daha doğrusu yükümlü olduğu insanî görevlerini iyi bir şekilde yerine getirme becerisini kazanabilmeleri için, hatta alelâde bir yazıcıya bile gerekli olan ortaöğretim malumatını elde etmeleri lâzımdır.
Bugün Osmanlı memleketinde oldukça tahsil ve terbiye görmüş, mevcudiyetini anlamış, seçtikleri çeşitli mesleklerde ehliyetini ispat etmiş ve vukûfiyetini göstermiş vatan evladının çoğu, idadi mekteplerinde ortaöğretimi tamamlayanlardır. Rüşdiye mekteplerimizin henüz düzene sokulamadığı bir dönemin irfan mahsulü olan bu idadi mekteplerinin, bu ülke ve millete hizmeti cidden öne çıkmıştır.
Özetle, idadi mekteplerinin en mühim hizmeti, talebenin, daha ciddi, esaslı ve daha kapsamlı bir tahsil dönemi idrakiyle eğitim-öğretim yolunda metin adımlarla ilerlemesi lüzumunu iyice anlamış ve bilmiş olmasıdır.
Mulâhaza: İstanbul idadi mekteplerine devam eden talebenin velilerini birinci derecede memur ve subay, ikinci derecede tüccar ile sanatkar, üçüncü derecede muhtelif sınıf erbabı teşkil ediyor. Memur ve subay ile tüccar ve sanatkarın memleketimizin içtimaî ve siyasi hayatındaki tesiri ve ehemmiyetleri nazar-ı dikkate alınırsa; evlatlarının ilim ve maarif tahsili hususunda söz konusu sınıf erbabının himmet ve fedakarlığı ve maarifin derece-i lüzumunu takdir etmedeki istekleri, devlet ve milletimizin ikbal ve istikbaline hayırlı ve iyi bir başlangıçtır.
Tablo 18: Dersaadet (İstanbul) İdadi Mektepleri Öğrencisine
Dair Bir Mukayese 1907-1908 1909-1910 İki dönem arasında öğrenci artışı İstanbul Sultani Mektebi 372 596 224
Mercan İdadisi 504 502
Vefa İdadisi 531 665 134
Kabataş İdadisi 462 514 52
Üsküdar İdadisi 131 151 20
Davutpaşa İdadisi 512 440
Yekün 2516 2868 430
Dersaadet İdadi Mekteplerinin binalarının muhammen (tahmini) kıymeti Osmanlı Lirası 68.500
Mukayese: İstanbul mekatib-i idadiyesine müdavim öğrenci velilerini birinci derecede memurlar ve subaylar, ikinci derecede muhtelif sınıf erbabı, üçüncü derecede sanatkarlar teşkil ediyor. Öğrencinin ekserisi şehirlidir. Derseadet (İstanbul) Rüşdiye mekteplerine devam eden öğrencilerdeki artışla ilgili mukayese: Şu birkaç sene zarfında tahsil yolunda şahit olunan gelişmelere maddi delil olmak üzere, İstanbul Rüşdiye mekteplerine devam eden talebe miktarınca husule gelen artışı bildiren Tablo 25'te gösterebiliriz. 1908-1909 ders yılına nazaran 1909-1910 senesindeki talebe farkı 2199'dur.
Darüşşafaka
İdare Şekli
Cemiyet-i Tedrisiye-i İslâmiye'nin idaresi altında bulunan Darüşşafaka, mezkur cemiyet nizamnamesinde yer alan şartlar yönüyle yetim ve Müslüman fukara çocuklarının talim ve terbiyelerine mahsustur.
Cemiyet-i Tedrisiye-i İslâmiye, sadrazamın riyaseti altındadır. Mezkur cemiyetin, umumi heyetinin ekseriyeti ile seçilip, riyasetin onayladığı bir de reis vekili vardır. Bu cemiyet, vatan sevgisi ve milli gayret esasına dayanan bir yardım heyeti olmasına nazaran, üyeleri, resmi seçimle tayin olmayıp, yalnız senelik yardımını vermekle hamiyet sahibi olduğunu gösterecek kişilere münhasır olup bu yönüyle sınırsızdır.
Mezkur cemiyetin idaresine bakmak üzere on üyeden oluşan bir idare meclisi, ilmî cihetine fikirlerini hasretmek için yine on üyeden müteşekkil diğer bir meclis vardır.
Gerek idare meclisi ve gerek tedris (öğretim) meclisleri üyeleri, heyeti umumiyenin ekseriyetiyle seçilerek tayin olunur. Fakat Tedris meclisine seçilecek üyenin, cemiyetin mekteplerinde ders vermesi kararlaştırılmış olan fenleri okutmaya muktedir zevatdan olması şarttır.
İdare meclisi ve tedris meclisi, haftada bir kere Darüşşafaka da toplanıp vazife ifa eder.
Tedris meclisinin münhasıran yükümlü olduğu vazife; yeniden program tanzim eylemek ve görülecek lüzum üzerine okunan dersleri tadil ve tevsî (genişletme) eylemek ve cemiyetin mekteplerinde tedrisine lüzum görünen ilim ve fenlerin kitaplarını meccanen tercüme ve telif eylemek ve sairleri tarafından tercüme veya telif olunarak tedris edilmek üzere cemiyete gönderilen kitapların bahislerini tetkik etmekten ibarettir.
Gerek ilk olarak ve gerekse değiştirme icabettiğinde tayin olunacak öğretmenlerin nasp ve tayini, tedris meslisinin vazifesi cümlesindendir.
Mektebin Geliri-Darüşşafaka, Cemiyeti Tedrisiye-i İslâmiye'nin hususi gelirleriyle idare olunur. Bu gelirler ise, padişahtan ihsan buyrulan muntazam gelirler ile üyeler tarafından verilecek senelik yardım ve sâir hamiyet erbabı tarafından verilecek yardımlar ile elde edilir.
Darüşşafaka'nın 1910-1911 Ders Yılı Bütçesi
Gelirleri Masrafları
987623 1.034.413
Tesis Tarihi: H. 1290 (1874) Mektebin Önceki ve Sonraki İlavelerine Dair Umumi Bakış
İslâm ve hatta Osmanlı medreselerinin birincilerinden olmak ehemmiyetine ermiş ve buradan yetişen talebenin, (mensubu oldukları ulûm ve fünûnca ilerlemeye sahip olduklarını) bilâhare girdikleri resmî ve gayri resmî mesleklerde tahsil edilen ilimlerin meyvesini göstermiş olan Darüşşafaka'nın; geçmiş dönemde bir aralık intizamı bozulmuş, meselâ (1884) senesine doğru mektebin mevcudu üç yüz talebeden ibaret iken, kötü idare yüzünden talebelerin sayısı bir aralık yedi yüze vardırılmış ve intizamsızlığın temelinden başlayan gerileme son dereceye kadar varmış idi.
İdarenin intizamsızlığı, talebenin tahsil hayatına tesir etmiş idi. Başlangıçta kendi gelirleriyle idaresini yürütmekte bulunan mektebin yıllık: Dokuz bin liraya kadar ulaşan açığı maarif bütçesinden karşılanmaya mecburiyet hasıl olmuş idi.
Darüşşafaka'nın bu gerileme durumu, oradan yetişmiş olan ilim ve hamiyet erbabının nazarı teessüflerini celbetmekte (kaygılı bakışlarını çekmekte) iken İnkılâbı mes'ûd'un (1908 İnkılabı) yapılması üzerine miktarı dört yüze yaklaşan Darüşşafaka mezunları biraraya gelerek (Cemiyeti Tedrisiye-i İslâmiye)'yi yeniden teşkil etmişlerdir.
Bu cemiyet, mektebin Maarif Nezareti'nden (Eğitim Bakanlığı'ndan) irtibatını kesmiş, bütçesini tanzim etmiştir. Özetle, Cemiyeti Tedrisiye-i İslamiye, ders programlarını zamanın ihtiyacına göre tadil ve ıslah etmiş, talebenin durumunu rahatlatacak sebeplere başvurularak muallimlerce dahi lüzumlu değişiklik ve düzeltmeler yapılmıştır.
Mektebin Kütüphanesi
Birçok hayır sahibi tarafından hediye edilmiş kitaplardan teşekkül eden kütüphanesinde, çeşitli ulûm ve funûndan bilhassa Ulûmu Riyaziye'den bahseden 661 cilt kitap ve risale vardır. Bunlar arasında ilm-i mihaniki'ye (mekanik) heyete ve posta ve telgraf fennine dair, tarihle ilgili mühim eserler mevcuttur. Bu kitapların çoğu, Türkçe, Fransızca ve İngilizcedir.
Mektebin Müzesi
Darüşşafaka Müzesi, birçok fennî öğretim araç ve gereçlerine sahiptir. Maden ve taş numûneleri pek çoktur. Bu kıymetli eserler yanında İstanbul'un Hz. Fatih tarafından fethinden sonra ilk kâdı-ıl kuzat (baş kadı) olan (Hızır Çelebi) hazretlerinin hayatında giydikleri Kavuk, pek kıymetli Osmanlı eşyalarındandır.
Fennî Araç ve Gereçler
⦁ 471 parça Mevalid-i Selâse Numûneleri (Hayvanat, Nebatat, arz ve maden)
⦁ 714 parça maden taşları numuneleri * * 2247 parça hayvanat, balıklar, nebatat, ağaçlar, arz tabakası numuneleri, hendese şekilleri numuneleri
Mukayese: Darüşşafakaya devam eden öğrenci velilerini birinci derecede ziraatçı, ikinci derecede subay ve memurlar, üçüncü derecede değişik sınıf erbabı teşkil etmektedir. Ziraatçı ile subay ve memurların içtimai ve siyasi hayatımızdaki tesirleri nazarı dikkate alınırsa adı geçenlerin evlatlarının tahsil ve terbiyesi hususundaki büyük istekleri memnuniyete ve takdire değerdir.
Medâris-i İslâmiye (İslâm Medreseleri) Hakkında Bazı Düşünceler
İslâm alemine değerli ulema yetiştirmiş olan Medâris-i İlmiye'nin intizama kavuşturulup ihyay-ı füyûzatı (verimliliğin canlandırılması) maksadıyla Meşrûtiyetin ilânından (1908) sonra söz konusu medreselerin ders programlarında bazı tadilât yapılmıştır. Ulûmu şer'iyyeden başka, medreselerde Hesap, Coğrafya, kitabet, Hikmet, heyet, kimya, mevâlid-i cebir, kozmografya, tarih, adab-ı münâzara ve sair gibi ulûm ve fünûn, Darülmuallimîn, İdadî ve Sultanî mekteplerinin muallimleri tarafından okutulmaya başlanmıştır.
Medâris-i İlmiye'de bu güzel usûlün tatbiki, büyük faydalar sağlayacağı için, sözü edilen mekteplerin muallimlerince ulûm ve funûnun fahrî (ücretsiz) olarak öğretilmesi hususunda teşvikte bulunması Bakanlıkça bütün Maarif müdürlerine tebliğ kılınmıştır. Bundan başka medreselerde ilim yapan talebelere muntazam verilmekte olan çorba, plâv, zerde kaldırılarak buna mukabil her ilim ve irfan talebesine aylık yetmişer kuruş maaş bağlanmıştır. Bu durum talebelerin daha fazla yararına olmuştur. Bundan dolayı, Osmanlı memleketindeki medreselere devam eden talebenin sayısı pek çok olup gerek idare ve gerek ders programlarının asrın ihtiyaçlarına ve içtimai kuralların icaplarına göre değişiklik ve kadro düzenlenmesi halinde, bu ülke ve millet için büyük faydalar doğuracağına şüphe yoktur.
Genel Değerlendirme ve Sonuç
1. Diğer alanlarda olduğu gibi, Osmanlı maarif tarihinin değerlendirilmesinde de istatistik bilgilerin önemli bir yeri bulunmaktadır.
2. Mecmuanın önsözünde "İstatistik Müdüriyeti"; "II. Meşrûtiyet'in ilânından sonra henüz yeni bir idari kadro (personel) düzenlemesi yapıldığından, bu mecmuanın tertibi konusunda yeterli tecrübeye sahip olmadıklarını, ama mecmuanın hazırlanmasında büyük çaba harcadıklarını" ifade etmektedir.
3. İstatistik Mecmuası'nın ilk konusunun "Darülmuallimîn" olarak seçilmesi, Maarif Nezareti'nin, yeni gelen idare olarak önce Darülmualliminlere eğileceklerini söylemesi ve arkasından şu ifadeleri çok önemli görülmektedir. "...Mektepler, binaca ne kadar muntazam ve tedris araç-gereçleri ne kadar mükemmel olursa olsun o mektebi o zamanın irfan seviyesiyle orantılı bir dereceye ulaştıracak yine öğretmenlerdir. Geleceğin, vatan evladının, talim ve terbiyelerini üstlenecek kimselerin, memleketimizin ihtiyaçları, ruhi halleri ve genel içtimai durumlarına göre yetiştirilmeleri için başka ülkelerde olduğu gibi burada da bir tatbikat mektebi (uygulama okulu) açılmıştır."
4. Bu dönemde, pek çok program değişikliğinin yapıldığı, yeni dersler konulduğu, eski derslerin yeni bir zihniyet içinde okutulmaya başlandığı, okulların özelliğine göre Avrupa'dan öğretim malzemeleri, laboratuvar araç-gereçleri getirildiği görülmektedir.
5. Mesleki ve teknik okullarda nazarî derslerin yanında amelî derslere de ağırlık verilmesi, öğrencilerin kendi ürettiği eser ve parçaları sergilemeleri ve son sınıf imtihanlarında müsabakalar açılması, üretilen eser ve parçaların satılarak okula gelir getirmesi, okulu birinci bitirenin eserinin idarece satın alınması önemli yenilik ve gelişmeler olarak sayılabilir.
6. İstanbul'daki mevcut müze ziyaretlerinin artması, güzel sanatlara olan meyil ve rağbetin derecesi olarak vurgulanmaktadır.
7. Güzel Sanatlar Mektebi'nde ilk Resim Müzesi'nin açılması kararı ile bu müze için ödenek ayrılması Bakanlığın sanat eserlerine değer verdiğini göstermektedir. Özellikle kız çocuklarının eğitimine önem verildiği görülmekte, okulun (Kız Sanat Okulu) eğitim seviyesinin ve alınan sonuçların yabancı okul müdürlerince ilgi görmesi ve teşekkür etmeleri önemli bulunmuştur.
8. Bu dönemde eğitimin bilimsel olarak ele alındığı, Batı'daki eğitimle ilgili gelişmelerin takip edildiği anlaşılmaktadır. Nitekim, Mektebi Sultanî'nin 1907'deki yanmasının ardından yeniden yapılan binasının taşıdığı özelliklerden dolayı Avrupa'daki mevcut kurumlara üstünlüğü vurgulanmaktadır. Diğer yönden, Araç-gereçlerin en son tarzda olması, sıralarının öğrencilerin beden teşekkülü dikkate alınarak sağlık ilminin gerektirdiği ölçülerde imal edilmesi, örnek olarak verilebilir.
9. Ders vakit cetvelinin tanzim edilmesi, öğretim yönteminin mazbut ve muntazam bir kural altına alınması, öğrencilerin kurum ve kuruluşları ziyarete, gözlem, inceleme-araştırmaya sevk edilmesi öğretmen okulu öğrencilerinin arkadaşları karşısında konferans verdirilmesi, sınıf yönetiminin bir öğrenciye verilmesi, dönemin eğitimci ve yetkililerinin eğitim-öğretime bakış açılarını ve yaklaşımlarını ortaya koymaktadır.
10. Medreselerle ilgili ilk istatistiğin bu mecmuada tanzim edildiği belirtilmiştir.
11. İstatistik cetvellerinde yer alan başlıklar, mektepler hakkında önemli bilgiler toplandığını göstermektedir: Mekteplerin türü, sayısı, erkek-kız-karma oluşu, yatılı-gündüzlü oluşu, binanın devlete ait olup olmadığı, bina bedeli, okulların bulunduğu vilayet ve yerler, müze ve kütüphanelerin sayısı, içinde bulunan kitap ve eşyaların sayısı, müzelerin gelir hasılatı, öğrencilerin (kız-erkek) sayısı, devam-devamsızlıkları, kaydı silinenler, okulu terk sebepleri, öğrenci yaş durumları, öğretmen ve idari kadro, velilerin sosyal ve mesleki durumları, önemli bilgi başlıkları olarak sayılabilir.
10. Son bilgi başlığı ile ilgili bir örnek verilmesi yerinde olacaktır. Darülfünundaki öğrenci velilerini, birinci sırada memur ve subayların, Darülmuallimînde de ziraatla uğraşanların oluşturduğu istatistiklerin ortaya koyduğu bir sonuçtur.
Yine, istatistik sonuçlarına göre, Osmanlı gençliğinin yüksek öğretimde en çok hukuk tahsiline meylettiği ortaya çıkmıştır.
Sonuç olarak; Osmanlı Devleti'nin bu dönemde maarif sorunlarıyla imkanlar ölçüsünde başetmek ve çözümler üretmek için çaba sarfetmeye çalıştığı görülmektedir.
1 Kemal Aytaç, Çağdaş Eğitim Akımları, Ankara, 1976.
2 Mustafa Ergün, II. Meşrutiyet Devri'nde Eğitim Hareketleri (1908-1914), Ocak Yayınları, (Ankara: 1996), s. 406.
3 Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. 3-4 (İstanbul: 1977), s. 1339.
4 Yahya Akyüz, Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1997'ye), (İstanbul; 1997), s. 229-261.
5 Ergün, 1996, Ön. Ver., s. 405.
6 H. Ali Koçer, Türkiye'de Modern Eğitim Doğuşu ve Gelişimi, MEB. (İstanbul, 1974), s. 126.
7 Ergin, 1977, Ön. Ver., s. 1332.
8 İsmet Binark, "Maarif Tarilimize Ait Bir Rapor", Yeni Türkiye, (Eğitim Özel Sayısı), Sayı 7, 1996, s. 486.
9 Maarif-i Umumiye Nezareti İstatistik Müdüriyeti, Derseadet ve Vilayetlerdeki Resmî ve Husûsî Mektepler ve Derseadet'te bulunan İslâm Medreseleri ile Kütüphanelere Dair İstatistik Mecmuasıdır. (1323-1326), Matbaa-i Âmire, 1327.
10 İstanbul Darulmuallimîn'in açılış tarihi kaynaklarda Hicri 10 Rebiyülahir 1264-16 Mart 1848 Perşembe günü olarak yer almaktadır (Yahya Akyüz, Türkiye'de Öğretmenlerin Toplumsal Değişmedeki Etkileri (1848-1940), Ankara, 1978, s. 37; Türk Eğitim Tarihi, Ankara, 1989, s. 53; "Darülmuallimînin İlk Nizamnamesi (1851) Önemi ve Ahmet Cevdet Paşa", Milli Eğitim, Sayı 95 (Mart 1990); H. Ali Koçer, Türkiye'de Öğretmen Yetiştirme Problemi (1848-1967), Ankara 1967, s. 10; Cemil Öztürk, Atatürk Dönemi Öğretmen Yetiştirme Politikası, Ankara, 1996, s. 4; II. Duman-H. Hüseyin Dilaver, "İstanbul'da Açılan İlk Darülmuallimin, Erdem, c. 9, s. 26 (Aydın Sayılı Özel Sayısı II), s. 651657.
11 Konya Darülmuallimîn rüşdiye sınıfları 1327'de, (1911) kaldırılarak iptidâi halinde kalmıştır.
12 Gülbaba: Tophanede, Bostancıbaşından Mektebe çıkan yokuşun solundaki sokak içerisinde medfundur (gömülmüş).
13 Musila-i Süleymaniye; Medrese derecelerinden, sınıflarından birinin adıdır (Koçer, 1974, s. 21, 48; Osman Ergin, Türkiye Maarif Tarihi, C. 1-2, sh. 99; Süleymaniye Müderrisliği'nde bir ilmi rütbe. (M. Z. Pakalın, Osmanlı Tarihi ve Deyimleri Sözlüğü MEB. 1993, C. II, s. 585.
14 Burada şarkı, bestekâr, nakkaş ve semâi gibi daha önce meşhur olan parçalar okunup çalınır ve fasıllar icra ediliyordu. Bunun en parlağı ileri gelenler huzurunda icra edilen Küme fasıllarıidi.
Küme: Kalabalık bir musiki heyeti tarafından birlikte çalınıp okunan saz eserleri hakkında kullanılan bir tabirdir. Kendisi musikişinas ve bestekar olan III. Selim zamanının en tanınmış musikişinas ve bestekarları sarayına toplayıp, elli altmış kişilik bir musiki heyeti tarafından fasıllar yaptırırdı. Çalan ve okuyanların çokluğu dolayısıyla küme faslı tabiri o zamandan beri bu türlü çalış ve okunuşlar için kullanılmaya başlanmıştır (Pakalın, 1993, C. II., s. 340)
15 Mekteb-i Sultanî, yandıktan sonra, heyetçe Beylerbeyindeki özel daireye nakledilerek bir müddet orada öğretim yapılmıştır.
16 Menazır: (Perspektif) Cisimlerin gözden uzaklıklarına göre görünen şekiller ve renklerini resmetmek bilgisine denir. Fransızcada "perspective" olan bu kelimeye Osmanlıcada menazır denilmiştir. Menazır usulü ile yapılan resimler eşyanın gözden uzaklıklarına göre görünüş oranlarını tesbit eden ve o resme bakılınca hangi şeyin göze uzak veya daha yakın olduğunu gösterebilen resimlerdir (Sanat Ansiklopedisi, C. III, ME Basımevi, İstanbul, 1903, s. 1271-1278; Akyüz, 1997, s. 418).
17 Zikri Cemil: Mektep öğrencisine mükafat dağıtımı sırasında mükafata müstehak olmayıp da büsbütün mahzun bırakılmaları da uygun görülmeyenlere mükafata yaklaştığını göstermek üzere verilen yazılı bir kağıt. (Kamus-ı Türkî, Ş. Sami, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1999, s. 649) okulda üstün başarı sağlayamayan, fakat bu başarıya yaklaşan öğrencilere verilen yazılı kağıt (Örnekleriyle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, 2000, s. 3324).