Kimlik, sadece milliyetçi bir iknada değil, tüm modernist düşünürler için merkezi bir konudur. Ulus-devletin ortaya çıkmasından önce, sıradan insanlar, filozoflar ve dini liderler genellikle kendilerini inançlarıyla tanımlarlardı. Her halükarda, çoğu kendilerini çoğunluğun tüm yaşamları boyunca kalacağı yerel bir topluluğun bir parçası olarak görürler. Böylece ırk ve ulus gibi rasyonel kimliklerin icat edilmesine gerek kalmadı.
Fransız Devrimi’ni takip eden büyük çalkantıdan sonra milliyetçilik, önce Avrupalılar ve nihayetinde tüm dünya arasında yaygın bir ideoloji haline geldi. Osmanlı İmparatorluğu’nda yükselmeye başlayan ilk milliyetçiler, Batı Avrupa düşüncesi ile yakın temas halinde olan ve İmparatorluktan modern Yunanistan’ı bulmak için ayrılmayı başaran Yunanlılar arasında ortaya çıktı. Ve kısaca tanımlanmış bir ulusal kimlik talep eden son kişi, imparatorluğun orijinal kurucuları olan Türklerdi.
İlk Türk milliyetçilerinin Rusya’nın başkanlık ettiği başka bir imparatorluktan ortaya çıktıklarını belirtmek ilginçtir. Bu mantıklıdır, çünkü biz insanlar farklılıkları benzerliklerden daha erken algılama eğilimindeyiz. Rusya’da yaşayan ya da Rus etkisi altındaki bölgelerde yaşayan Türk aydınları, ulusal kimliklerini gerçekleştirmede Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan Türklerden daha hızlıydı. Bu, Türk ulus-devletinin kurucusu Atatürk’ü çevreleyen ilk milliyetçi kadronun Rusya, Orta Asya, Kırım ve Transkafkasya’dan sürgünleri nasıl içerdiğini geniş bir şekilde açıklıyor.
Ahmet Ağaoğlu davası belki de en belirgin olanıdır. Aslında Ağaoğlu, düzgün bir milliyetçi bile değildi ve Atatürk’e benzeyene kadar fikirlerini sık sık değiştirdi. Siyasi pozisyonu, Atatürk’ün yönetimi süresince ve sonrasında da değişti. Ağaoğlu, erken yaşamında, Müslüman, Rus Müslüman, Kafkas Müslüman ve Türk Müslüman kimliğini açıklamadan önce kendini Farsça olarak düşündü. Sonunda kendini sadece bir Türk olarak adlandırmaya geldi.
Erken dönem
Ahmet Ağaoğlu veya “Ahmet Bey Ağayev”, 1869 yılında Şii kasabasında Azerbaycan’ın Karabağ bölgesindeki Şuşa şehrinde doğdu. Babası Mirza Hasan okumaya ve avlamaya düşkün varlıklı bir tüccardı. “Mutlu bir adam yaşadı ve öldü,” diye hatırladı Ağaoğlu, tamamlanmamış hatıralarında “Rus istilası bile onu rahatsız etmedi. Emlak sahiplerine asalet unvanları verdiler. Öyleyse, soyluların oğlu ve Kurteli’den ağa olan babam neden rahatsız edilmeli veya yansıtma nedenine sahip olsun ki? ” Mirza Hasan kendisini bir Müslüman, bir Şii ve Kurteli kabilesinin bir üyesi olarak düşündü, ancak Türk olarak değil, oğlu Ahmet’in hayatını adayacağı kimlik. Ağaoğlu’nun annesi Taze Hanım, bir diğer saygın Türk kabilesinden olan Sarıcı Ali kabilesindendi.
Ağaoğlu ilk olarak Türkçe ve Farsça öğretildiği yerel “mahalle mektebi” (geleneksel bir ilkokul) ‘da okudu. Türkçe’de okulda Fuzuli’nin “Leyla ve Mecnun” ve “Ferişte” ni (“Melek”) ezberledi. Farsça’da Hafız divanı Sadi’den Nadirşah’ın tarihi ve diğerlerinden “Bostan ve Gülistan” ı (Meyve Bahçesi ve Gül Bahçesi) okudu. Ayrıca evde özel bir öğretmenden Arapça öğrendi.
İlk çalışmalarından sonra Ağaoğlu Tiflis’teki liseye kaydoldu. Kendi hatırlamasına göre Rusça kitaplara Rusça teşekkürlerini okuyup yazmayı başardı. Liseden mezun olduktan sonra, Sorbonne’da tarih ve filoloji okumak için Paris’e taşındı.
Azerbaycan milliyetçisi
Ağaoğlu, lise yıllarında yazmaya başladı. Tiflis’teki yerel dergilerde Türkçe parçalar yayınladı. Paris’teyken Fransızca da yayınladı.
Ağaoğlu Paris’teyken, daha sonraki hayatı üzerinde büyük etkisi olacak olan Birlik ve İlerleme Komitesi’nin (CPU) bazı üyeleriyle bir araya geldi. Yine de Sorbonne’daki çalışmalarını tamamladıktan sonra lisede lisan ve edebiyat öğretmek için 1894’te Azerbaycan’a döndü.
1890’lar ve 1900’lerin başında Ağaoğlu, Rusların Kafkasya’yı işgaline karşı ulusal Azerbaycan mücadelesinin bir parçasıydı. 1908 Genç Türk Devrimi’nden sonra Ağaoğlu, Rusya’nın siyasi baskısı nedeniyle Türkiye’ye kaçtı ve kaderini sonsuza dek değiştirdi.
Türk milliyetçisi
Ağaoğlu, İstanbul’da olduğu gibi Paris’te olduğu kadar yabancılaşmış gibi hissetmedi ve Osmanlı İstanbulunun aydınları arasında kolayca tanıdık bir figür oldu. Filibeli Ahmed Hilmi’nin “Hikmet” ve Mehmet Akif ve Eşref Edip’in “Sebilürreşad” ı da dahil olmak üzere süreli yayınlara eğitim müfettişi olarak yazdı. Süleymaniye Kütüphanesi müdürü olarak da çalıştı.
Ağaoğlu, o dönemde şiddetlenen milliyetçilik-İslamcılık tartışmasında milliyetçilerin yanını aldı ve “Türk Ocağı” derneği ile “Türk Yurdu” dergisinin kurucularından biri oldu. Aynı zamanda CPU karargahının bir üyesiydi ve Afyon eyaleti için bir milletvekili seçildi.
Ağaoğlu, Rus Devrimi’nden sonra bir süre Azerbaycan’da kaldı ve Azerbaycan parlamentosu üyesi seçildi. Ancak İngiliz polisi, bağımsız bir Azerbaycan adına müzakere etmek için Paris’e giderken İstanbul’da onu tutukladı. Yunan işgaline karşı Anadolu’daki ulusal mücadele için Mustafa Kemal’e katılmak üzere 1921’de Ankara’ya taşındığı Limni ve Malta’ya sürüldü.
Ağaoğlu, özgür, milliyetçi bir Azerbaycan kazanmak için elinden gelenin en iyisini yapmış gibi görünüyor; ancak, tarihsel olayların akışı onu Türk milliyetçi hareketine doğru sürükledi. Sonunda, Türkiye’nin “ebedi lideri” olacak Kemal’in iç çemberinin sabit bir parçası oldu.
Liberal
Atatürk’ün Ağaoğlu gibi insanları işe alması, Rus topraklarından çeşitli köksüz entelektüelleri önceki yüzyıllarda yeniçeriler için Osmanlı gençlerinin Osmanlı askere alınmasından farklı bir şekilde nasıl topladığını gösteren ilginç bir tarih meselesidir. Yusuf Akçura ve Ahmet Ağaoğlu’nun büyük yazarları hiçbir şeyden şikayet etmediler ve baba liderleri tarafından istediklerini yapmadılar.
Ağaoğlu’nun 1930’da Atatürk’ün emriyle Serbest Cumhuriyet Fırkası’na (Liberal Cumhuriyetçi Parti) katılımı bir diğer ironik sadakat jestiydi. Halk, Serbest Fırka için büyük bir coşku gösterdi – kendi liderlerinin onu kapatmaya ve büyük yazar Kemal Tahir’in yazdığı romanında “madrabazlık” (dolandırıcılık) olarak adlandıracağı tek parti kuralına devam etmeye karar verdiği ölçüde Serbest Fırka’nın tarihi.
Ağaoğlu dolandırıcı değildi. Bolşevik emperyalizmine anavatanını kaybettikten sonra kendisine yer veren lider ve rejimine sadece sadakat gösterdi. Serbest Fırka olayından sonra siyasetten ayrıldı ve İstanbul Üniversitesi’nde profesör oldu.
Ancak Kemalist yönetimin baskısı eninde sonunda sadık takipçisi Ağaoğlu’nu da kapsayacaktı. Ağaoğlu, İnönü hükümetinin devletçiliğini eleştirdiği ve ekonomik liberalizm çağrısı yaptığı “Akın” adlı bir dergi çıkarmaya devam edecekti. Hükümet dergiyi yasakladı ve Ağaoğlu 1933 yılında üniversitedeki görevinden kovuldu. Resmi kapanmadan önce Atatürk, Ağaoğlu’nu Ağaoğlu’nun dergide savunduğu fikirlere karşı hoşnutsuzluğu konusunda uyardı. Yine de Ağaoğlu, Atatürk’ü öfkelendiren operasyonu kapatmak istemediğini söyledi. “Sonsuz lider” Ağaoğlu’na Türkiye’de bir Azerbaycanlı mülteci olduğunu hatırlattı ve böylece liderin hoşgörüsünde yaşadı.
Ağaoğlu, bireycilik ve liberalizmin şiddetli bir savunucusuydu. Milliyetçiliği açısından, ona Batı anlamında olduğu gibi kolayca liberal olarak değinemeyiz. Aksine, bütüncül ve devletçi bir ekonomik ve politik modele karşıydı. Liberter düşüncelerini savunmak için “Devlet ve Ferd” (Devlet ve Birey) ve “Serbest İnsanlar Ülkesinde” olmak üzere iki cilt yayınladı. Ağaoğlu’nun 10 yıl daha yaşadığı Adnan Menderes Demokrat Partisi’nin (DP) bir parçası olacağına inanıyorum – bu da oğlu Samed Ağaoğlu’nun DP’ye daha sonra katılmasıyla kanıtlanmış olabilir. Ağaoğlu, 19 Mayıs 1939’da İstanbul’da öldü.