Aydınlanma felsefesinin dayandığı temel ilkeler nelerdir?
a) Bilim ve tabiat (doğa):
Onyedinci yüzyılın büyük keĢiflerinden sonra, onsekizinci yüzyıl bir uygulama dönemi olmuĢtur. Filozoflar hatta krallar tabiat bilimlerine merak sarmıĢlardır. Voltaire matematiği incelemekte, Newtonu basitleĢtirerek anlatmaktadır. Diderot anatomi, fizyoloji ve kimya alanlarında araĢtırmalar yapmaktadır. J. J. Rousseau botanikle uğraĢmaktadır. Bu dönemde, bilgin, tüm bilim dalları ile uğraĢmalıdır; bilim dalları arasında sınır yoktur görüĢü hâkimdir. Bilime ve tabiata karĢı ilgi artmıĢtır. Tabiat bilimleri ve biyoloji ön plana geçmiĢtir.
Bu alanda döneminin en ilginç bilgini kuĢkusuz Buffondur (17071788). Buffonun bilimi pozitif ve laiktir. Ereksel (gai) nedenleri reddeder. Cinslerin evrimine inanır; evrimcidir. Birlikçidir, insan cinsinin birliğine inanır.
b) Mutluluk:
PeĢin yargılar mutluluğa, daha doğrusu bu dünyada mutluluğa karĢıdır. Onsekizinci yüzyıl, insanların bu dünyada da mutlu olmaları gerektiğinin, buna hakları olduğunun kabul edildiği yüzyıldır. Söz konusu mutluluk aynı zamanda birlikte mutluluk, ortak mutluluktur; sadece bireylerin mutluluğu değildir.
Amaç mümkün olduğu kadar fazla insanın mutluluğunu sağlamaktır. Daha sonra Saint Simon bu fikri geliĢtirerek sosyalizmin habercileri arasına girecektir.
c) Erdem:
Erdem ilkesi laikleĢmiĢtlr. Erdemli kiĢi, kendi yurttaĢlarına en fazla yararı dokunan kimsedir. Ahlâk, dinî duygulardan bağımsız bir hale gelmiĢtir. .
d) Akıl:
Akıl konusunda yapılan iki tarif, aydınlanma felsefesinin temel ilkelerini ortaya koymak bakımından ilginçtir.
SaintLamberte göre: «Akıl nedir? Mutluluğumuz için gerekli gerçekleri bilmektir.»
Onsekizinci yüzyıl Fransasının fikir hareketlerini toplayan, hazırlanmasında Diderotnun öncülük ettiği ünlü Ansiklopediye göre: «Kanun, genel olarak yeryüzünün bütün halklarını yöneten insan aklıdır. Milletlerin siyasî ve medenî kanunları, bu insan aklının uygulandığı değiĢik özel durumlardan baĢka bir Ģey değildir».
Görüldüğü gibi aydınlanma felsefesinin temelinde, bütün insanlığın ilerlemesi, mutluluğa kavuĢması yoluna ıĢık tutan evrensel akıl vardır.
e) Faydacılık:
Faydacılık akımının önde gelen düĢünürlerinden Ingiliz Benthama göre ancak bireyin rahatlığına katkıda bulunan, onun haz duyma imkânını artıran Ģeyler, bireyin faydasına ve çıkarlarına uygundurlar. Touchardın belirttiği gibi, bu faydacılık anlayıĢı ahlâk ile menfaati karıĢtırmakta, iktisadî sorunları politikadan üstün tutmaktadır.
Açıklamalarımıza son vermeden, Voltairee göre burjuvazinin ilerleme konusunda dayandığı dörtlü denkleme de iĢaret edelim: Ticaret zenginliği, zenginlik hürriyeti sağlar. Hürriyet ticaretin geliĢmesini, ticaretin geliĢmesi ise devletin büyüklüğünü sağlar.
Soru 16 : Fransız ihtilâlini etkileyen fikir akımına yön veren en önemli eserler hangileridir?
Onsekizinci yüzyılda, ihtilâlden önce yazılmıĢ bulunan iki önemli eserin Fransız ihtilâlini birinci derecede etkilediği hususunda aĢağı yukarı fikir birliği vardır. Bunlar, Mantesquieunün «Kanunların Ruhu» ve J. J. Rousseaunun «Toplum SözleĢmesi» adlı eserleridir.
Birincisi, devlet iktidarını meydana getiren yasama, yürütme ve yargı kuvvetlerini birbirinden ayırarak ve kuvvetin kuvveti durdurması gerektiğini öne sürerek, ihtilâl öncesi Fransasında yürürlükte olan mutlak monarĢi rejimini temelinden sarsmıĢtır.
Ikincisi ise insanların devleti kendi aralarında yaptıkları bir sözleĢmeyle ve kendi iradeleriyle kurduklarını ileri sürerek, egemenlik anlayıĢına yenilik getirmiĢtir. Böylece de kralın tanrısal egemenliğini yıkmıĢ, yerine halkın egemenliği görüĢünü getirerek eski rejime ikinci büyük darbeyi vurmuĢtur.
Ne var ki bu düĢünürlerin ikisi de, aslında, siyasî iktidara adaylığını koyan burjuvazinin temsilcisi değildi. Montesquieu bir asilzadedir. Ingiltere de olduğu gibi asilzadelerle burjuvaların iĢbirliğini öngören bir siyasî rejim teklif etmektedir, Ingilterede, ülkenin çeĢitli özelliklerinden ve feodal yapı farkından doğan konumuzu doğrudan doğruya ilgilendirmediğinden üzerinde durmayacağımız birtakım koĢullar sonucu, asillerle geliĢen burjuvazi iĢbirliği yapmayı uygun bulmuĢlar, bunun için de burjuvazi. Fransada olduğu gibi bir patlamayla değil, tedrici yoldan iktidara gelmiĢ; bir çeĢit sınıflararası uzlaĢma mümkün olabilmiĢtir. IĢte Montesquieu bu uzlaĢtırıcı yolu teklif, ederken aristokrasinin çıkarlarını düĢünmekte, fakat mutlak monarĢiye karĢı getirdiği güçlü kuvvetler ayrılığı silahıyla, ihtilâli hazırlayan fikri geliĢmeye önemli bir katkıda bulunmaktadır.
Rousseau ise bir halk çocuğudur; getirdiği demokrasi ve halk anlayıĢı burjuvaziyi ürkütmüĢtür. Ancak büyük emekçi kütlelerinin ihtilâle ağırlıklarını
koydukları 1793 yılında Rousseaunun fikirleri gerçekleĢtirilmek istenmiĢ, fakat burjuvazinin karĢı saldırısı bu uygulamaya imkân vermemiĢtir.
Bu kısa açıklamadan sonra, Fransız ihtilâlini yöneten diğer fikir akımlarına; Voltaire, Diderot ve Ansiklopedi, Fizyokratlar, masonluk ve Ingiliz faydacılığı ile liberalizmine değineceğiz. 1789 ihtilâlinin bir dönemini ve onun uzantısını aydınlığa kavuĢturmak bakımından da Rousseaunun fikirlerine, kısa da olsa ayrıca yer vermeyi uygun buluyoruz.
Soru 17 : Voltairein Fransız ihtilâlini etkileyen fikirleri nelerdir?
Voltaire (1699-1778) feodal sisteme, özellikle kiliseye karĢı çıkmıĢ olan bir yazardır. Bir kuramcı sayılamaz; kendi ileri sürdüğü fikirlerle çeliĢkiye düĢtüğü sık sık görülür.
Voltaire, feodal hukukun tabiî ve değiĢmez bir hukuk sistemi olduğuna, ancak asiller ayaklarında mahmuzlar, köylüler de sırtlarında semerle doğacak olurlarsa inanacağını söyler.
Keskin zekâsı ve iğneleyici üslubuyla Voltaire, ihtilâl öncesinin önemli bir düĢünür ve yazarıdır. En etkili yanı katolik dinine ve kiliseye karĢı açtığı savaĢ olmuĢtur. Voltairee göre katolik dini, peĢin yargılar, boĢ inançlar ve bağnazlıkla eĢanlama gelir. Bununla birlikte dinin sosyal faydasına inanmaktadır. Din olmazsa, bir köyü bite idare etmenin mümkün olamayacağını, Tanrı yoksa onu icat etmek gerektiğini ileri sürer. Bağnazlıktan arınmıĢ bir dinden yanadır. Dinle kilise ve papazları ayırır; «Dine inanmalı, fakat papazlara asla inanmamalı» der. Voltairein Tanrısı da Newtonun Tanrısı gibi kalbe değil akla seslenen bir Tanrıdır.
Siyasî alanda Voltairein dayandığı temel ilkeler Hürriyet ve Mülkiyettir. Ancak Voltairein söz konusu ettiği, medeni haklar ve hürriyetlerdir, yoksa siyasî hürriyetler değildir. Voltaire temsile ve parlamentonun üstünlüğüne inanmaz; aydın despotluğundan yanadır, yani milletinin isteklerini sezebilen, aydın bir kralın gerekli reformları yapmasından yanadır,
Öte yandan sosyal görüĢleri burjuvazinin görüĢleridir. Burjuva mülkiyet anlayıĢına sıkı sıkıya bağlıdır. Sosyal sınıflar arasında bir hiyerarĢi bulunmasının faydalı olduğuna inanır. Voltairee göre herkesi değil, sadece kentte oturan burjuvayı eğitmek gerekir. Herkes düĢünmeye baĢladığı zaman her Ģey kaybolmuĢ demektir.
Voltaire somut reform teklifleri getirmekle, çağının soyut ve büyük sentezlere varmaya çalıĢan düĢünürlerinden ayrılır. Keyfi tevkiflere son verilmesi, iĢkence ve ölüm cezasının kaldırılması, cezaların suçlarla orantılı olması, iç gümrüklerin kaldırılması, bazı feodal haklara son verilmesi, vicdan ve düĢünce hürriyeti gibi somut amaçların mücadelesini vermiĢ bir düĢünürdür.
Voltaire, çok daha sonra, çağımızda bağımlı (angaje) düĢünür adını vereceğimiz tipin ilk örneğidir.