FED, diğer adıyla Amerikan Merkez Bankası, yılın belli dönemlerinde gerek televizyon gerekse gazete haberlerinde sık sık karşımıza çıkan bir kavramdır. Bu haberlerde; FED, faizleri arttırdı, FED, faizleri düşürdü, FED, faizleri sabit tuttu gibi cümlelerle sıkça karşılaşırız. Peki nedir bu FED, FED’in aldığı kararlar neden bizim ekonomimizi etkiliyor? sorularına cevap bulabilmek adına gelin hep birlikte hem FED’in kuruluşuna ve çalışma sistemine hem de Türk ekonomisini neden ve nasıl etkilediğine bir göz atalım.
FED’in Tarihi ve Kuruluşu
FED, ABD'nin merkez bankasıdır ve 1913 yılında yürürlüğe girmiştir. FED, ABD ekonomisinin büyümesi, işsizliğin önlenmesi, istihdamın sağlanması kısacası Amerika’nın ekonomik istikrarına katkıda bulunmak amacıyla kurulmuştur. 1907 yılında ABD’de meydana gelen büyük banka krizinin ardından, ABD hükümeti ve bankacılık sektörü, ekonomik istikrarı sağlamak ve banka krizlerini önlemek için bir merkez bankası kurulması gerektiğine karar vermişlerdir.
FED, ABD Kongresi tarafından Federal Rezerv yasası ile birlikte Amerikan Merkez Bankası (Federal Reserve) adıyla kurulmuştur. Bu yasadan sonra, FED'e para politikasını yürütmek, ABD dolarının değerini korumak, ekonomik istikrarı sağlamak ve banka krizlerini önlemek için birtakım görevler verilmiştir. FED, ABD hükümeti ve bankacılık sektörü arasında bağımsız bir şekilde çalışan bir kurumdur ve yapısı itibariyle özerktir.
FED, ABD ve dünya ekonomisinin önemli bir aktörüdür ve ekonomik istikrarı ve büyümeyi sağlamak için önemli görevler üstlenmiştir. FED'in tarihi ve kuruluşu, ABD ekonomisinin geçmişini ve bugünkü durumunu anlamak açısından önemli bir konumdadır.
FED'in Çalışma Şekli, Yapısı ve Görevleri
FED, ABD Merkez Bankasıdır ve ABD ekonomisi için para politikasını belirleyen ve uygulayan bir kuruluştur.
FED, 12 Federal Banka tarafından oluşan bir sistemdir. Her bir Federal Banka, bir bölgenin ekonomik ihtiyaçlarını karşılamak üzere tasarlandı. Bu 12 bankanın her birinin bir Federal Banka başkanı bulunur ve bu başkanlar FED'in politika yapma kurulu olan FOMC (Federal Açık Piyasa Komitesi / Federal Open Market Committee) tarafından seçilir.
Yukarıda bahsettiğimiz 12 Federal Banka isimlerini sıralamak gerekirse:
1. Boston Federal Bankası
2. New York Federal Bankası
3. Philadelphia Federal Bankası
4. Cleveland Federal Bankası
5. Richmond Federal Bankası
6. Atlanta Federal Bankası
7. Chicago Federal Bankası
8. St. Louis Federal Bankası
9. Minneapolis Federal Bankası
10. Kansas City Federal Bankası
11. Dallas Federal Federal Bankası
12. San Francisco Federal Bankası
Bu federal bankalar arasında New York Federal Bankası (NY Fed) diğer 11 Federal Banka içinde en etkili olanıdır. NY Fed, ABD dolarının merkezi rezerv bankası olarak çalışır ve diğer Federal Bankalarla birlikte para politikası kararlarının uygulanmasından sorumludur. Ayrıca, uluslararası ödemeler ve finansal piyasalar üzerinde de büyük bir etkisi vardır.
FOMC, FED'in politika yapma kurulu olarak hizmet verir ve FED'in para politikasını belirler. FOMC üyeleri, Federal Rezerv Bankası başkanları ve ABD Merkez Bankası başkanı tarafından seçilir. FOMC toplantılarında para politikası kararları alınır ve ABD ekonomisi için gerekli olan faiz oranı ve para arzı belirlenir.
FED, yılda yaklaşık 8 defa toplanır. FED'in toplantıları, ağırlıklı olarak FED tarafından belirlenen ve FOMC tarafından yürütülen para politikası ve faiz oranı kararlarının görüşülmesi ve alınması için yapılır. FED, toplantıları sırasında ekonomik veriler ve piyasa koşullarının analizini yapar ve bu verilere göre para politikası ve faiz oranı kararlarını alır.
FED, para arzını kontrol etme, faiz oranlarını belirleme ve bankacılık sistemi ile ilgili diğer görevleri yapma gibi birçok fonksiyona sahiptir. FED, bankalar arasındaki para transferlerini yapar ve bankaların likidite durumlarını denetler. Ayrıca, FED, ABD Hükümeti tarafından ihraç edilen tahvil ve bonoları satın alarak para arzını kontrol eder.
Bunların yanında FED, ABD'nin ekonomik istikrarını ve büyümesini sağlamak için birtakım görevlere de sahiptir. Bu görevleri sıralamak gerekirse:
1. ABD Dolarının Değerini Korumak: FED, ABD dolarının değerini korumak için çalışır ve doların stabil kalmasını ve değerinin korunmasını sağlamaya çalışır.
2. Bankacılık Sistemi'nin Güvenli ve Etkili Bir Şekilde İşletilmesi: FED, ABD bankacılık sistemini denetler ve işletir. FED, ABD bankalarının güvenli ve etkili bir şekilde çalışmasını sağlamak ve banka krizlerini engellemek için görevlendirilmiştir.
3. Enflasyon Kontrolü: FED'in en önemli amacı, ABD ekonomisindeki enflasyon düzeyini sürekli olarak izlemek ve kontrol altında tutmaktır. Enflasyon, fakat fiyat artışını ifade eder ve ekonomik istikrarı tehlikeye atabilir. FED, enflasyonu kontrol altında tutmak için para politikasını uygun bir şekilde yapılandırır.
4. Ekonomik Büyüme: FED, ABD ekonomisindeki büyümeyi desteklemek için para politikasını uygun bir şekilde yapılandırır. FED, ekonomik büyümenin devamını ve istikrarını sağlamak için para politikasının sürekli olarak izlenmesi ve yapılandırılması gerektiğine inanır.
5. İstihdam: FED, ABD ekonomisindeki istihdamı desteklemek için para politikasını uygun bir şekilde yapılandırır. İstihdamın yüksek düzeyde olması, ekonomik istikrarı ve büyümeyi sağlar.
6. Fiyat İstikrarı: FED, fiyat istikrarını sağlamak için para politikasını uygun bir şekilde yapılandırır. Fiyat istikrarı, ekonomik istikrarı ve büyümeyi destekler.
FED’in Aldığı Faiz Kararlarının Türk Ekonomisi Üzerindeki Etkileri
Türk ekonomisi, küresel ekonomiyle bağlantılı olduğu için FED'in faiz kararlarının Türk ekonomisi üzerinde direkt etkileri vardır. Yüksek faiz oranları, Türk ekonomisindeki yatırımların ve tasarrufların azalmasına neden olabilir, bu da ekonomik büyümenin yavaşlamasına yol açabilir. Çünkü yatırımcılar, paralarını kısa sürede katlamak adına ülke içerisindeki yatırımlarının çoğundan çekilerek yüksek faizle, bankalarda tutmayı tercih ederek kısa yoldan para kazanmanın peşine düşerler. Aynı şekilde, düşük faiz oranları, Türk ekonomisindeki yatırımların ve tasarrufların artmasına neden olabilir ve ekonomik büyümenin hızlanmasına katkı sağlar. Çünkü, yatırımcılar paralarını, düşük faizlerle bankalarda bekletmek yerine istihdam ve ticaret sektörüne yatırım yaparak paralarını değerlendirmeyi daha cazip görürler.
Türk Lirası’nın değeri dolar karşısında maalesef güçsüz olduğu için FED’in almış olduğu anlık kararlardan bile Türk ekonomisi olumlu veya olumsuz anlamda çabucak etkilenmeye meyillidir.
Bunun yanında, FED’in aldığı faiz kararlarının sadece Türkiye’yi etkilediğini söylemek pek doğru olmaz. Bunun nedeni ABD Doları’nın bütün dünya ülkelerinde geçerli bir para birimi olmasıdır. Hal böyle olunca da FED kararlarından hemen hemen bütün dünya ülkeleri etkilenmektedir. Dolar’ın bütün dünyada geçerli para birimi olmasının temel nedenlerinden birisi de ABD’nin “süper güç” namıyla dünya üzerinde kurmuş olduğu siyasi hegemonyadır. Fakat bu “süper” gücün yakın gelecekte Çin tarafından kırılacağı tahmin edilmektedir.
Dolar’ın bütün dünyada geçerli bir para birimi olmasına rağmen üretimi, sanayisi ve markalaşma gücü yüksek olan ve cari açığı düşük olan ülkeler FED’in kararlarından minimum düzeyde etkilenirken, üretimi düşük, cari açığı fazla ve neredeyse tamamen dışarı bağımlı olan ülkeler ise FED’in almış olduğu faiz kararlarından çabucak ve maximum düzeyde etkilenirler.
FED’in gelecekteki rolü ekonomik, politik ve teknolojik gelişmelerle birlikte değişebilir. Özellikle de teknoloji alanından örneğin, dijital para ve blockchain teknolojilerinin yaygınlaşması, FED'in para arzı ve denetim süreçlerini gözden geçirmesine ve değiştirmesine neden olabilir. Çünkü FED, ABD bankacılık ve ekonomi sistemini denetlemek ve ekonomik istikrarı korumak amacıyla kurulmuş bir merkez bankasıdır.
Merkezi yönetimi olmayan ve haliyle denetimi de olmayan blockhain ve kripto para teknolojisinin de ekonomi sahasına katılmasıyla birlikte gelecekte FED, denetim alanlarını biraz daha fazla esnetmek zorunda kalabilir.
Aksi bir durum oluşmadığı sürece FED, gelecekte hem ABD hem de dünya ekonomisine yön vermeye devam edecek gibi görünüyor.