Tüketim Dilimleri
Tüketim Sektörleri, Tüketim Dilimleri [consumption sectors, consumption cleavages) Gelişkin »kapitalist toplumlarda maddi mallar ile hizmetlerin (özellikle konut, sağlık ve eğitim gibi büyük kalemlerin) tüketim biçiminin yarattığı toplumsal ayrımlar.Max Weber *statü gruplarının “kendi mal tüketimi ilkelerine göre katmanlara ayrıldığinı gözlemiş, Thorstein Veblen de *aylak sınıf diye adlandırılan kesimin gösterişçi tüketimini analiz etmiş olmasına rağmen sosyologlar, toplumsal »tabakalaşmanın belirlenmesinde tüketim kalıplarının taşıyor olabileceği önemi çoğunlukla göz ardı etmişlerdir. Bununla birlikte, 1960’lı ve 1970’li yıllarda *konuta göre sınıflandırma ve »kolektif tüketim konusunda yapılan tartışmalar, bazı sosyologları^ tüketime dayalı farklı kalıpların üretime dayalı kalıplara göre giderek daha büyük önem taşıdığını iddia etmeye götürmüştür. Britanya’daki, 1980′ li yıllarda kamu/özel konut kullanma ayrımının (sapma diye adlandırılan tez doğrultusunda) *oy kullanma davranışlarını belirlemekte toplumsal sınıf ölçütünden daha fazla önem taşımaya başladığını gösterdiğini iddia eden seçim araştırmaları da bu iddiayı pekiştiren çalışmalar olmuştur.Tüketim dilimlerini savunan tanınmış bir kuramcıya göre, “Farklı tüketim kalıplarının -ayni devlet yardımı, parasal devlet yardımı, kendini geçindirme ve piyasadan ya da özel olanaklarla geçinme- sosyolojik analizi… çağdaş toplumun örgütlenmesinin bazı anahtar özelliklerini anlamakta merkezi bir öneme sahiptir” (P. Saunders, Social Theory and the Urban Question, 1986). Bu tartışma pratikte özel (piyasa) ve toplumsallaşmış (devlet) yardımında yoğunlaşmıştır, çünkü (Saunders’a göre), çağdaş kapitalist toplumlarda tüketime dayalı olarak yapılabilecek asıl ayrım, ihtiyaçlarını onlara sahip olarak karşılayanlar ile devletin sağladığı olanaklarla karşılayanlar arasındaki ayrımdır. Dahası o şansın tanınması durumunda, ihtiyaçlarını satın alarak karşılayanlar, özelleşmiş ve piyasaya dayalı tüketimi (örneğin, konut, sağlık bakımı ve eğitim gibi alanlarda) tercih edeceklerdir. Kuşkusuz bu tablo »refah rejimlerine (ve refah ilkesini savunan partilere) verilen siyasal desteği yok etmekte ve refah kurumlarının, kamusal araçlara bağımlı konumdaki kesimlere sundukları olanakların niteliğini olumsuz yönde etkilemektedir.Bu da “refah devletinden kalanları, batmak üzere olan bir salın üzerindeki akıntıya bırakan marjinalleşmiş ve damgalanmış bir azınlık” ile daha iyi kalitedeki piyasaya dayalı tüketim olanakları arasında seçim yapma özgürlüğü her gün biraz daha artan özelleşmiş çoğunluk arasında ciddi bir toplumsal ayrım yaratacaktır.Kesimsel dilimler bulunduğunu iddia eden bu kurama pek çok eleştiri yöneltilmiştir. Sosyologlar, farklı tüketim tarzları ile bunun yarattığı muhtemel toplumsal bölünmeler arasındaki ilişkinin daha ayrıntılı biçimde analiz edilmesi gerektiğini giderek daha çok kabul ederken, birçoğu da Saunders’ın özelleşmiş ve toplumsallaşmış yardımların olumlu ve olumsuz yanları hakkındaki -muhtemelen normatif biçimde ulaştığı- sonuçlarını reddetmektedir.Sosyologların çoğunluk bir kesimi ise, herhalde yaşam olanaklarını, toplumsal kimliği ve siyasal konumlanışları, (diyelim) toplumsal sınıf ayrımından ziyade tüketim dilimlerinin belirleyip belirlemediğini sorgulayacaklardır. Tüketim dilimlerinin toplumsal süreçlerin bağımsız belirleyicileri olmaktan ziyade, sınıfa bağımlı göstergeler olduğu yönünde bazı kanıtlar bulunduğu bir gerçektir. Bazı yorumcular bu kuramın etnosantrik olduğu (esas olarak Britanya’nın koşullarına göre geliştirildiği) yönünde eleştiriler getirirlerken, bazıları da toplumsallaşmış tüketim ile piyasaya dayalı tüketim arasındaki ayrımın gerçekçi bir saptama olmadığı, çünkü görünüşte özelleşmiş olan tüketimin sık sık kamu sektörü tarafından desteklendiği kanısındadırlar. Bu konuda yapılan ampirik incelemeler, refahın yayılmasına yönelik tutumların tartışma konusu yapılan toplumsal hizmetin niteliğine göre değişiklik gösterdiğini, oy kullanma davranışını belirleyen başlıca etkenin (en azından Britanya’da) hâlâ toplumsal sınıf olduğunu da ortaya koymuştur. Yine, bu bulgularla ilgili tartışmalar sonucunda, özgün kuramda, sosyolojinin diğer alanlarındaki gelişmelerle birlikte »tüketim sosyolojisiyle ilgili literatürün bir hayli büyümesine katkıda bulunan başka uyarlamalar yapıldığını söyleyebiliriz.