Vatana dönüş konusu
Kemalist Türkiye’nin çabalarından ve büyük devletler tarafından Ermeni Sorunu’nun rafa kaldırılmasından sonra, Ermeni mültecilerin yerleştirilmesi fikrinin uygulamasına önem verilir. Türkiye, kendi ülkesinde (Ermeni bölgelerinde) bir “Ermeni milli ocağı” düzenlenmesi önerilerini kesinlikle reddeder. Haliyle Ermeni sorunu ile aynı şey olmamakla birlikte, Milli Ocak oluşturulması, olumlu bir etkisi yaratıp, Ermeni mültecilere, vatan topraklarında toplu halde bulunma imkânı ve daha sonraki mücadele perspektifi sağlayabilirdi.
Soykırıma uğramış Batı Ermenistan halkından sağ kalanlara yardım etmek ve onları şu veya bu ülkede toplamak gerekliliği üzerinde çok konuşulur. Lakin yardım düzenleme konusunda fiili olarak hiçbir şey yapılmaz. Büyük hümanist, Milletler Cemiyeti temsilcisi, Norveçli kutup araştırmacısı Friedyof Nansen, “Kandırılmış Halk” kitabında, devletlerin ilgisiz yaklaşımlarını tenkit eder.
Türkiye’nin reddinden sonra, Soykırım’dan hayatta kalanların yerleştirileceği farklı ülkeler belirtilir. Rusya dışişleri bakanı G. Çiçerin, Lozan Konferansı esnasında, 250 bin Ermeni mülteciyi kendi ülkesinde kabul edebileceğini açıklar, fakat bu düşünce gerçekleşmez.
Ermeni mültecileri sorununun, acilen çözüme ulaşması konusundaki tek gerçekçi yol olan Sovyet Ermenistan, gerekli maddi imkânlardan yoksundur. Buna rağmen, ülke yönetimi Ermeni mültecilerin durumuna ilgisiz kalmaz.
Transkafkasya Ülkeleri Komiserliği sekreteri A. Myasnikyan, Kasım 1922’de Rusya liderleri V. Lenin, İ, Stalin ve G. Çiçerin’e, 50 bin Ermeni’nin vatana dönüşlerinin tertiplenerek, Rusya ve Transkafkasya şehirlerine yerleştirilmesi için mektupla başvurur.
Transkafkasya Merkezi Yürütme Komitesi, 1924 yılında, 10 bin Ermeni’nin vatana dönüşünü tertipleme konusunda bir karar alır. Ermeni Komünist (Bolşevik) Partisi Merkez Komitesi, büyük bir kısmını Kuzey Kafkasya’ya yerleştirmeyi planlayarak, 1925 yılında bu öneriyi 25 bine çıkarır. Daha önce, bir kanal vasıtasıyla sulanması planlanan Sardarapat Ovası, Ermenistan’a gelecek olanların yerleşimi için öngörülür. Maddi imkânlar elde etme konusunda aramalara başlanır. Sardarapat Ovası’nın sulanabilmesi imkânlarını araştıracak olan, F. Nansen başkanlığındaki Milletler Cemiyeti’nin bir komitesi, bu amaçla 1925 yılında Ermenistan’a gelir. Komitenin gelişi, Ermenistan’a 50 bin mülteci yerleştirilmesi imkânının araştırılmasıyla ilgili, Milletler Cemiyeti’nin 1923 yılında almış olduğu kararla ilgilidir. Lakin bu planı gerçekleştirmek için imkânlar bulma konusundaki aramalar bir sonuç vermez. Sorunun Sovyet yönetimiyle ilgili olduğundan dolayı, Ermeni Sorunu’nda olduğu gibi, vatana dönüş konusunda da batılı devletler adım atmaya yanaşmaz. Öncelikli olan sorunun siyasi yönüdür. F. Nansen, yukarıda belirtilenleri tüm çıplaklığıyla ortaya koyan kitabını tüm bunlardan sonra yayınlar (1927).
Vatana dönüş süreci
Soykırımdan kurtulanların durumu, özellikle Mezopotamya, Türkiye, Yunanistan, Suriye, Bulgaristan ve diğer ülkelerde son derece ciddidir. 14 bin Vaspurakanlı (Van bölgesi-çev. notu) mülteci Mezopotamya’da, birkaç yıl boyunca İngilizlerin sağlamış olduğu iş ve geçim imkânlarından yoksun kalır. Bu insanlar, acil yardım düzenlenmesi ricasıyla Sovyet Ermenistan’ın kapılarını çalar. 1,5 milyon Yunanlının, Türkiye’den Yunanistan’a göç ettirilmesi, Ermeni mültecilerin zaten kötü olan durumunu aniden daha da ağırlaştırır. Türkiye’nin başkentinden ise, binlerce Ermeni 1922 sonlarında Suriye’ye ve farklı ülkelere göç eder.
1921-1922 yıllarında Sovyet Ermenistan’a ilk vatana dönüşü gerçekleştirenler Vaspurakanlılar olur (yaklaşık 9.000 kişi). 1923 yılında Türkiye, İran ve farklı ülkelerden, 1924 yılında ise, hem yukarıda belirtilen ülkelerden, hem de Suriye ve Fransa’dan vatana dönüş gerçekleştirilir.
Ermenistan hükümeti, göç edenlerin yerleştirilmesi konusundaki zorluklardan ve o yıllarda Şirak bölgesinde vuku bulan depremden ötürü 1926 yılında toplu göçü durdurma kararı alır.
1930’lu yılların başında vatana dönüş konusunda belli bir dönüşüm gerçekleşir ve 1931’de yeni bir toplu göçün düzenlenmesi kararı alınır. Hükümet başkanı Sahak Ter-Gabrielyan konuyla ilgili olarak yurt dışına giderek, Ermeni Genel Hayır Derneği başkanı Galust Gülbenkyan ile bir görüşme yaparak derneğin desteğini talep eder.
1931 yılında alınan karara istinaden Ermenistan, 1932-1933 yıllarında Yunanistan, Suriye ve daha başka ülkelerden yaklaşık 8.000 göçmen kabul eder. Diğer vatana dönüş etkinliği 1936 yılında (sonuncusu 1946’da) gerçekleştirilir. 1.800 Fransalı Ermeni vatana dönüş yaparken, besteci Komitas’ın (Soğomon Soğomonyan) cenazesi de getirilip, kendi ismini taşıyan panteonda defnedilir.
Yaklaşık 42 bin kişi, 1920-1930’lu yıllarda Sovyet Ermenistan’a dönüş yapar. Vatana dönmek isteyenlerin sayısı çok daha fazladır. Lakin Sovyet Ermenistan’ın imkânları son derece kısıtlıdır.
Vatana dönüş süreci, ülkede baş gösteren siyasi baskı şartlarında 1937 yılında durdurulur. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti hükümetine bağlı göç komitesi ve bu sorunlarla ilgilenen, Ermenistan’a Yardım Komitesi kurulur.
Çeviren: Diran Lokmagözyan
http://www.findarmenia.com/arm/history/28/618