Duyulunca veya Görülünce Tanınan Kelimeler
- Altmış aylıkken, çocuk 4000-5000 kelime bilir. Beş yaşını doldurana kadar 3000 kelime daha öğrenir. Bazı çocuklar 4000 veya daha fazla yeni kelime öğrenir.
- Günlük deneyimlerinde yeni kelimelere erişimi göz önünde bulundurulduğunda, ortalama bir çocuk günde altı ila dokuz kelime öğrenecek kapasitededir.
- Yetişkinler nesnelerin isimlerini söylediğinde yeni kelimeler öğrenmeye devam eder ve bağlamdan anlam çıkarma yeteneğini geliştirir. Yeni deneyimlerden ve sesli okunan resimli kitaplardan da birçok yeni kelime öğrenilir. Bilgilendirici kitaplar giderek önem kazanır.
- Belli ilgi alanlarına özgü kelimeler öğrenir (örneğin; dinozolar, yılanlar, kuşlar, bitkiler, oyuncak bebekler, deniz canlıları, vs.). Ayrıca, kategori ismi ile ilgili kelime sayısını arttırır (örneğin; yemek pişirme aletleri, inşaat aletleri, spor ekipmanı, ışık veren şeyler, ilaçlar, çiçekler, mücevherler, zamanı takip etme araçları, bilgisayarla ilgili nesneler, gezegenler, böcekler, kemirgenler, kabuklu deniz hayvanları, sürüngenler, hava durumuyla ilgili kelimeler, vs.).
Dili Anlama
- Konuşmadaki mecazları daha iyi anlar ve bazı deyimleri anlamaya başlar
- Yönerge verilen durumlarda çoklu yönergelere uymayı öğrenir.
- Çocuk benzer deneyimler yaşadıysa, doğrudan deneyimlenmeyen olguların sözlü açıklamalarını anlama yeteneğini geliştirir.
Konuşma Sesi Algısı
- Ana dilde kullanılmayan konuşma seslerinin algılanması azalmaya devam eder. İkinci veya üçüncü bir dile maruz kalmak çocukların daha çok konuşma seslerini algılamaya devam etmelerine yardımcı olarak ikinci dil öğrenimini kolaylaştırır.
- Dinleyiciye, amaca ve duruma uygun farklı ses seviyesi, ifade ve konuşma hızı kullanma becerisine sahiptir.
Konuşurken veya Yazarken Kullanılan Kelimeler
- Üç yaşıından itibaren, üretilen gerçek kelimeleri ölçmek zordur, fakat çocukların anladığı kelime sayısı kullandıkları kelimelerin sayısından her zaman daha fazladır. Çocuklar daha çok kelime anladıkça, konuşmak veya yazmak için kullandıkları kelimelerin yapısında değişiklikler olacaktır.
- Kelime bilgisi açığını daha genel veya bağlamların tanımı niteliğindeki sözcüklerle gidermeye devam eder. Bazen, detaylı kelime bilgisine sahip olmamak çocukların başka kelimelere benzeyen kelimeler kullanmasıyla sonuçlanır.
Telaffuz
- Ortalama bir çocuk telaffuz hatası yapmaz.
Dilbilgisi Gelişimi
- Çoğunlukla karmaşık ve bileşik cümlelerle konuşur ve şarta bağlı durumları ifade etmek için “eğer” ile başlayan ifadeler kullanır (“Eğer benimle oynarsan, arkadaşın olurum.” veya “Eğer bunu yersen, hasta olursun.”).
Kişisel Deneyimleri Paylaşma
- Kişisel deneyimlerini paylaşma becerileri gelişmiştir. İlk anlattığında hikayelerde uygun detaylarla birlikte esas olaylara yer verir. (Kişisel deneyimleri paylaşma becerisi uygulamaya ve yetişkinlerin bu konuda önceki yıllarda ve çocuk beş yaşındayken ne kadar destek verdiğine çok bağlıdır.)
Konuşma Becerileri
- Sık sık sohbetler başlatır.
- Bu yaşta grup konuşmasında sıranın kendisine gelmesini beklemekte daha az zorlanır.
- Konuyu devam ettirme becerisi önemli ölçüde gelişmiştir ve gelişmeye devam etmektedir. Çocuklar bazen sıra kendilerine geldiğinde sorular sorar ve konuşmaların konuyla ilgili birşeyler biliyor olmaya bağlı olmak zorunda olmadığını anlar.
- “Burada ve şimdi” olan şeylere karşın, yakın geçmişte olan olaylardan bahsetme yeteneği arttığı için telefonda daha iyi konuşmaktadır.
Okuryazarlık Fonolojik Farkındalık (ses farkındalığı)
- Beş yaşını doldurana kadar, neredeyse bütün çocuklar hızla 4-5 kafiyeli kelime türetebilir, aynı sesle başlayan 4-5 kelime söyleyebilir.
- Ses farkındalığı kazanma çocuklardan kelimelerin başındaki ve sonundaki sesleri ayırmalarını, kelimeleri çocuklar için yüksek sesle heceleyerek, çocukların yazılı kelimeleri söylemelerine yardım ederek, onları kelimeleri sesli söyleyerek hecelemeye teşvik ederek ve konuşma seslerinin silinmesi veya değiştirilmesi gibi kelime oyunları oynayarak desteklenebilir.
Kitap Bilgisi ve Sevgisi
- Beş yaşında, çocuk kurgusal olmayan kitapların başındaki İçindekiler Tablosunu ve sözlükçe ve dizini öğrenir. Birçok çocuk daha uzun kurgu kitapların kapak isimlerine aşina olur.
- Uzun bir süre okunan hikayeleri dinleyen çocuklar hikayeleri giderek daha dikkatli dinlemeye devam eder. Birçok çocuk bir yetişkinin uzun bir hikayeyi veya bölümlere ayrılmış bir kitaptaki başka bir bölümü bitirmesi için ertesi güne kadar bekleyebilir. Birçok çocuk okumayı bir süre durduran tartışmaları ilgisini kaybetmeden tolere edebilir.
- Birçok çocuk aşina olduğu tahmin edilebilir metin kitaplarını parmağıyla takip ederek okumaya başlar (örneğin; metin okunurken kelimeleri tek tek gösterir).
- Beş yaşını doldurana kadar, birçok çocuk oldukça uzun hikayeleri oldukça tutarlı bir şekilde anlatabilir. Yeni geliştirdikleri karmaşık cümleleri kullanma becerisi birçok çocuğun bir yıl öncesine göre hikayeleri daha iyi ilişkilendirebilmelerini sağlar.
- Birçok çocuk karakterlerlerin eylemleri hakkında her tür soru sorar ve değerlendirmeci yorumlar yapar (örneğin; “Bu hoş değildi!”). Çocuklar metinde az bilgi verilen ve çocukların kişisel deneyimleriyle daha az ilgili olan sorulara daha iyi cevap verebilir hale gelirler.
- Bildiği birçok kitabın yazarını da bilir. Bir veya iki yazarı tercih edebilir.
- Hikaye yerine kurgusal olmayan kitapları veya tam tersini tercih edebilir. Belli yazarları tercih edebilir.
- Kitaba olan ilgi ve sevgi kitaplara erişebilirliğe ve yetişkinlerin kitapları çocuklarla olumlu bir biçimde paylaşmaya zaman ayırıp ayırmamalarına bağlı olarak çok değişmektedir.
- Çocuklar kendini eğlendirmek için mevcut olan şeyler arasından kitapları seçebilir. Kitapları bağımsız olarak kullanırken bildiği kitapları tercih eder ama sesli okunmamış kitaplarla da ilgilenebilir. Kütüphane kullanımı yetişkinler tarafından teşvik edilmişse, kitap almak için kütüphaneye gitmek isteyebilir.
Yazı Farkındalığı ve Kavramlar
- Beş yaşını doldurana kadar, yazılı kelimelerin birbirinden boşluklarla ayrıldığını bilir. Birçok çocuk çok kullanılan noktalama işaretlerini tanır (“?,” “!,” “.”) ve bunların harf olmadığını bilir. Beş yaşındayken, birçok çocuk büyük harfler ve küçük harfler arasındaki farkları anlamaya başlar.
- Konuşma ve yazı ilişkisi birçok çocuk tarafından aşina oldukları kitaplardan okunan kelimeleri göstermeye başlamalarını sağlayacak kadar iyi anlaşılmıtşır. Çocuklar bunu yaparken yazıları soldan sağa ve yukarıdan aşağıya olmak üzere doğru yönde izlerler, yazılı kelimelerin birbirinden boşluklarla ayrıldığını bilirler, ezberledikleri metinlerdeki kelimelerin ilk seslerini ayırabilirler ve bu sesleri kendilerini temsil eden harfe veya harflere bağlayabilirler. Bazı çocuklar bilmedikleri kelimeleri harflerini söyleyerek okumaya çalışırlar.
Yazma
- Harf oluşturmayı geliştirmeye devam eder. Çoğu çocuk yazdıkları kelimelerde geleneksel çizgileri kullanır ve birçok çocuk yazı yazarken doğru sıralama ve hareket yönünü kullanmaya başlamaktadır. Bazı çocuklar harfleri oluştururken zorlanmaya devam eder.
- Harf gibi tasarımlar veya uydurma harfler artık yoktur, ancak çocukların çabucak bir sürü yazı yazması gereken oyun durumlarında uydurma harfler kullanılbilir. Böyle oyunlarda çocuklar işaretlerin “uydurma” olduğunu, gerçek yazı olmadığını bilirler.
- İnce motor becerileri bazı çocuklar için yazının kalitesini ve büyüklüğünü etkilemeye devam etmektedir. Birçok çocuk artık kalemi üç parmağıyla, olması gerekene yakın tutmaktadır ve kalemi kontrol etmek için parmaklarını esnek bir biçimde kullanırlar.
- Çocuğun harfleri (görsel imgeleri) bilmemesi ve işaret yapma deneyiminin olmaması harf oluşturma becerisine sahip olan çocukları bu beceriye sahip olmayan çocuklardan ayıran en önemli faktörler olmaya devam etmektedir.
- Beş yaşındayken, çoğu çocuk yazı yazarken yeni bir satıra geçtiğinde soldan yazma alışkanlığı geliştirir. Birçok çocuk yazdıkları ifadeler ve cümlelerdeki kelimelerin arasında boşluk bırakmaya başlar.
- Yazının kullanımlarını daha iyi anlar. Hikayeler yazar, arkadaşlarına notlar yazar, yaptığı sanat çalışmalarına etiketler yazar, bilimsel olgularla ilgili gözlemlerini yazar ve oyunlarda lazım olan yazılı destek materyallerini yazar (örneğin; biletler, menüler, vs.). Farklı bağlamlarda ihtiyaç duyulan farklı formatlar hakkındaki bilgisini arttırır ve kendi yazdıklarına uygun detaylar ekler (örneğin; menüdeki yiyecekler için kategori başlıkları, bir fen projesi için alınan notların gözlem tarihleri, bir listedeki maddeler numaralandırılabilir).
- Beş yaşındayken, çoğu çocuk bir olay yeri ve zamanı olan, karakterleri, olayları ve çözülecek bir problemi olan basit kurgu hikayeler oluşturma becerisi geliştirir. Çoğu çocuk gözlemlerinden edindiği bilgileri oluşturma veya birşey hakkında topladığı bilgileri özetleme becerileri de geliştirir.
Alfabe Bilgisi
- Beş yaşını doldurana kadar, neredeyse tüm çocuklar büyük harflerin hepsini ve küçük harflerin çoğunu bilir. Birçok çocuk için beş yaşını doldurana kadar büyük harflerin ve birçok küçük harfin tanınması ve adlandırılması çok hızlı gerçekleşir.
- Çocukların çoğu, beş yaşını doldurana kadar benzer şekilleri olan harfleri ayırt edebilir ve harflerin söylenen sözcüklerdeki belli ses veya sesleri temsil ettiğini iyice anlar. (“Alfabetik ilke” diye bilinen içgörüyü kazanmışlardır.)