I. BÖLÜM
1.5. Savunma Sanayindeki Gelişmeler
2.1.1. Havacılık ve Uzay Sanayi
Havacılık ve uzay sanayinin başlangıç tarihi; 1903’te Wright kardeşlerin 12 beygir gücüne sahip, saatte 60 km hız yapan bir tayyarenin üretilmesi olarak kabul edilmektedir.
Havacılığın ilk dönemlerinde uçak, insanların gözünde bir spor aracından başka bir şey değildi. Bazı kişiler uçakların ticari ve askeri amaçla kullanılması görüşlerine şiddetle direndiler. Birinci Dünya Savaşı sırasında havacılık büyük ölçüde gelişti. Uçaklar şekil değiştirdi ve performansları arttı. 1927 yılında Atlas Okyanusu aşıldı. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra havacılık, boyut değiştirerek büyük bir hızla gelişti. 1949 yılında bir Amerikan ‘Superfortress’ uçağı uçuş sırasında dört ikmalle 94 saatte dünya turunu tamamladı ve daha yakın zamanda 1957 Ocak ayında üç Amerikan bombardıman uçağı aynı işi 45 saatte tekrarladı. Bu gelişmelerin doğurduğu en önemli sonuç, ticari havacılığın geliştirilmiş olmasıdır.50
Havacılık alanındaki bu gelişmeler insanoğlunun uzaya olan ilgisini artırmıştır. Uzay çalışmalarını, askeri ve ekonomik amaçlı bilgiye dayalı olarak icra eden ülkeler için önemli bir ağırlık merkezi olarak ön plana çıkmaktadır. 1990’ların sonundaki ekonomik krize rağmen politik, askeri ve ticari uzay faaliyetleri küresel olarak artmaktadır. Ancak ekonomik krizler savunma sanayi sektörüne çok büyük etki yapmaktadır. Sadece çok güçlü ekonomilerin savunma sanayi sektörleri çok az derecede etkilenmektedir. Örneğin, ABD’nin uzay sanayisi için (askeri, sivil ve ticari) yıllık harcaması 80 milyar doları geçmiştir. Uzay endüstrisi sadece ABD’de 500 bin kişiye istihdam sağlamaktadır. 1959 yılından itibaren ABD’nin milli uzay yatırımı yaklaşık 1,3 trilyon dolardır. 1990’ların sonunda 8 trilyonu geçmiştir. Son olarak Irak Harekâtı esnasında ABD silahlı kuvvetlerinin kullandığı uydu haberleşmesinin % 80’i ticari uydular tarafından gerçekleştirilmiştir. Küresel açıdan bakıldığında, uzayın 2006 yılı dünya ekonomisine katkısının 209 milyar dolar civarında olacağı tahmin edilmektedir51
Havacılık ve Uzay Sanayi bir ülkedeki topyekün teknoloji ve gelişmişlik seviyesini simgeleyen en önemli göstergelerden birisidir. Örneğin en basit bir hava platformunun tasarlanması ve üretilmesi bile her türlü bilimsel, akademik ve mühendislik bilgisini gerektirdiği gibi, bu gayretlerin yüksek seviyede yan teknoloji sahaları, modern yönetim usulleri ve organizasyonlar ile de desteklenmesini gerektirmektedir. 52
50 Bora ÇAĞLAR, a.g.e. , s. 210–213 51 http://www.airpower.maxwell 52Bora ÇAĞLAR, a.g.e. , s. 233–234
Dünya havacılık sektöründe teknik ve ticari açıdan başkaları ile rekabet edebilecek seviyeye gelinmesi için yalnızca ileri üretim teknolojisine sahip olunması yeterli olmayıp aynı zamanda; bir uçağın tasarımını yapabilme ve bunu geliştirebilme; başta elektrik/elektronik sistemleri olmak üzere genelde başka sanayi dalları tarafından üretilen çok sayıdaki alt sistemlerin bir araya getirilebilmesini ifade eden sistem entegrasyonu yeteneğine sahip olunması gerekmektedir. Ayrıca uçakta kullanılacak hammaddenin işlenmesi için gerekli ileri malzeme/süreçlerin uygulanabilmesi; müşteriye teslim edilmiş uçakların faal durumda tutulabilmesine imkan sağlamak üzere bunların yedek parça, bakım, dokümantasyon ve hizmet ihtiyaçlarını karşılamak üzere entegre lojistik desteğini yapabilme; olası değişiklik taleplerini mevcut ürüne uygulayıp müşterinin ilave ihtiyaçlarını karşılayabilecek mühendislik ve endüstriyel yeteneklere de sahip olunması gerekmektedir. Uçak tasarımı yapacak şirketin tasarım organizasyonunun uluslar arası kuruluşlarca kabul edilmiş standartlara haiz olması gerekir. Diğer taraftan, havacılık sanayi sektöründeki üretim prosesleri ve personelin de, üretimi yapabilecek yeterlilik ve yetenek seviyesinde olduğunu kanıtlamak üzere, yine uluslar arası kuruluşlarca sertifiye edilmiş olmaları gerekir. 53
Bir uçak üretilirken, uçağın alıcı bulup bulmamasına bakılır ve ona göre üretim yapılır. Eğer fiyat çok yüksek ise talep çok düşük olur ve sürüm olmaz. Örneğin bu konuda F–16 en çok satılan uçaklardan biridir. Mesela, yeterli pazar bulamayan Saab Vig-gen muharip uçağının maliyeti F-16’nın üç katına, yine Dassault firmasının Rafale uçağının fiyatı ise F-16’nın iki katına erişmiştir. Savaş uçağı üretebilecek teknolojiye sahip İsrail’in Kfir uçağı denemesi maliyetinin çok yüksek olması nedeni ile üretimi sona erdirilmiştir. Bir Tornado uçağını Almanya, İtalya ve İngiltere’nin birlikte üretmesinin arkasındaki temel gerçek, pazar payını geniş tutabilmektir. Nitekim bu uçak kendi Hava Kuvvetleri’nin dışında satış imkânı bulamamıştır. 54
Gelecek 20 yılda hava taşımacılığı yılda % 6,2 lik büyüyeceği tahmin edilmektedir. 2003 yılında 156,5 milyar dolar olan hava taşımacılığı 2025’te 518,7 milyar dolardan fazla olacağı öngörülmektedir.55
53 Kaya ERGEÇ, ‘Bir Uçak Tasarlamak ve Üretmek’, No:6, Ankara, 2002, Savunma ve Havacılık
Dergisi, Mönch Türkiye Yayıncılık, s. 78
54 http://www.spacefuture.com/archive/getting_to_low_earth_orbit.shtml 55 www.boeing.gov.tr, world cargo. S/10
Dünyanın ticari uçak piyasalarını paylaşan Boeing ve Airbus uluslar arası dev kuruluşlardır. Airbus 1996 da 126, 1997 de 185 ve 1998 de 220 uçak dağıtarak artış trendi yakalamış ve günümüze kadar gelmiştir. Rohr ve BFGoodrich birleşik şirketler yaklaşık 19000 işçi ile yaklaşık 3,2 milyar dolar gelir elde etmektedir.56
Boeing ise Cargo uçaklarını geliştirerek cargo taşımacılığına önem vermektedir ve toplamda daha şimdiden 2008 yılı için 450 adetlik uçak siparişi almıştır. 57 Ayrıca, 6800 ticari havayolları için takılacak füze savunma sistemlerinin maliyeti 11 milyar dolardır. Ancak hükümetler daha ekonomik ve uygun olana kadar cihazların takım kararını ertelemektedir.58
Tablo 2 : Ülkelerin 1998 Yılına Ait Uzay Harcamaları
Ülke Nüfus (Milyon) GSMH (Milyar $) GSYİH ($) Ar-Ge* (% GNP) Uzay Harcamaları (Milyar $) ABD 270 7,921.0 29340 2.5 25.883 Avrupa (ESA) 365 8,469.0 25600 2.0 4.963 Japonya 126 4,090.0 32380 2.9 1.660 Rusya 147 0,3379 2300 0.7 0.600 Kanada 31 0,6122 20020 1.6 0.227 Çin 1,239 0,9289 750 0.5 1.350 Hindistan 980 0,4213 430 0.8 0.183 Brezilya 166 0,7580 4570 0.6 0.145 İsrail 6 0,952 15940 2.2 0.050 G. Kore 46 0,3699 7970 2.8 0.050 Arjantin 36 0,3241 8970 0.4 0.050 * 1985–95 yılları ortalamasıdır.59
Kaynak: Savunma ve Havacılık Dergisi, No:2/2002, s.34
Tablo:2’de bazı ülkelerin 1998 yılındaki uzay harcamaları örnek olarak verilmektedir.
56 Anthony L. VELOCCI, “Rohr to Become Next BFGoodrich Addition”,Aviation Week & space
technology, New York, September 29, 1997, p. 28 – 29
57 http://www.cnn.com/rssclick/money/2005/01/25/news/economy/anti_missile/index.htm?
section=cnn_tech
58 “Study: plane anti-missile cost step”,www.13amp.com/sparkplug/sites/TheDurian/html/
59Hasan KÖNİ “Türkiye’nin Yeni Ufku Uzay ”, Savunma ve Havacılık Dergisi, No:2, Ankara,
Ülkelerin uzayda kazanmış oldukları yetenekler; politik, askeri ve diğer faaliyet alanlarında birçok kolaylığı ve avantajı beraberinde getirmektedir. ABD’nin ulusal güvenliğe ilişkin askeri uzay harcaması yaklaşık 13 milyar doları civarındadır. Halen dünya yörüngesinde 6000’in üzerinde uydu bulunmaktadır. Gelecek 10 yılda yine ekonomi ve güvenlik gerekçeleri ile ülkelerin 1000’den fazla değişik amaçlı uydular göndereceği ve bu alandaki toplam harcamalarının 50 milyar dolarının üzerinde olacağı tahmin edilmektedir. 2025 yılına kadar olan sürede ise uzaya ilişkin yatırımlarda %200 ila %300 arasında artış olacağı öngörülmektedir.
Dünyada bugüne kadar yapılan uygulamalar ve geleceğe ilişkin planlamalar, uzay gücünün yapılanması ve kullanımı açısından önemli ipuçları vermektedir. Türkiye’nin coğrafi konumu, ekonomik, teknolojik, bilimsel gücü ve muhtemel tehditler değerlendirilerek, askeri açıdan uzayda kazanılacak yeteneklere ilişkin yaklaşımının nasıl olması gerektiği incelendiğinde şu saptamalar yapılabilmektedir:
- Uzay sistemleri karmaşık yapıda ve pahalı olan sistemlerdir. Bu nedenle ihtiyacın, baştan itibaren çok ayrıntılı planlanması gerekmektedir.
- Uzay sistemleri, dünyanın herhangi bir bölgesine sınırsız erişim olanağı vermekte, bu da kullanan tarafa önemli üstünlükler sağlamaktadır.
- Uzayda kazanılan kabiliyet, başlangıçta sadece -hava dahil- satıh kuvvetlerinin görev etkinliğine katkı sağlarken, belli bir düzeyden sonra uzay ortamının kendisi başlı başına mücadelenin yaşanacağı yer olacaktır. Yani uzay: kara, deniz ve havadan sonra ülke savunmasında göz önünde bulundurulacak dördüncü boyuttur. Diğer bir deyişle uzay, geleceğin cephesi’dir.
- Hava ve uzay ortamının birbirinden ayrılmaz bir bütün olarak değerlendirilmesi mecburiyeti, Hava Kuvvetlerinin sorumluluk alanını genişletmekte ve ona yeni görevler, sorumluluklar yüklemektedir.60
Dünyadaki askeri uzay çalışmaları incelendiğinde, çok uzun yıllar milyarlarca dolar harcandıktan sonra, pahalı bir tecrübe yaşanarak bu sonuca
60 “Hava Kuvvetlerinin Uzaya İlişkin Yaklaşımı ve Çalışmaları ”, Savunma ve Havacılık Dergisi,
ulaşılmıştır.61 Türkiye’nin daha fazla zaman kaybetmeksizin uzaydan her alanda yararlanması bir ihtiyaç haline gelmiştir. Hem sivil, hem de askeri kesimdeki uzaya yönelik faaliyetlerle kamu sektörü, özel sektör ve bilim çevrelerinin ortak çabaları uzaya olan ilgiyi artıracak, belli bir ulusal program çerçevesinde uzay faaliyetlerine ivme kazandırdığında, giderek güçlenen uzay bilim ve teknoloji altyapısı; hem ülkenin refah düzeyi ve kalkınmasına önemli katkılar sağlayacak, hem de mevcut olan gücü, uzaya taşıyarak yaratacağı hava-uzay gücü ile ülke savunmasına önemli bir yetenek daha kazandırılmış olacaktır. Ayrıca, uzay alanında savunma sanayi yoluyla istihdam yaratılmış olacaktır.
Dünyada büyük bir hızla gelişmekte olan uydu teknolojisine paralel olarak, Türkiye’de uydu haberleşmesi ile ilgili ilk çalışmalara, 1989 yılında şimdiki adıyla Türk Telekomünikasyon aracılığıyla başlanmış ve bu kapsamda yapılan ihale sonucunda, TürkSat-lB uydusu Ekim 1994, TürkSat-lC uydusu ise Eylül 1996’da jeosenk-ron [GEO] yörüngelerine yerleştirilmiştir. Geosynchronous Earth Orbit (GEO) yörüngeye yerleştirilen bir uydu dünya etrafındaki dönüşünü tam olarak 24 saat içinde tamamlamaktadır. Böylece dünyadan 40.000 km. yüksekte ve dünya ile senkronizeli olarak dönmekte ve sürekli olarak aynı noktada kalmaktadır. TSK Uydu Haberleşme Sistemi de, TürkSat-lC ve Ocak 2001’de yörüngeye yerleştirilen TürkSat-2A uyduları kullanılarak işletilmektedir.