TEFSİRLERDE KISA SÛRELER
106- KUREYŞ SURESİ
Nüzul sebebi
Atâ, İbn Abbas'ın, şöyle dediğini nakleder: Bu hadise şöyle başlamıştı: Kureyş'den birine bir kıtlık ve açlık isabet ettiğinde, o ve ailesi bir yere çıkıyor, ölünceye değin, bir çadırın içinde bekliyordu. Bu Hâşim ibni Abdimenâf ortaya çıkıncaya kadar böyle sürüp gitmiştir. Haşim, kavminin seyyidi idi. Ve onun, Esed adında bir oğlu vardı. Kendisinin Mahzûm kabilesinden, çok sevdiği ve beraber oynadığı bir yaşıtı bulunuyordu. Böylece bu çocuk, Esed'e, mağduriyetlerini, aç olduklarını söyledi. Bunun üzerine Esed, ağlayarak, annesinin yanına girdi. Derken, annesi de, onlara, un ve yağ gönderdi. Böylece onlar, birkaç gün, geçinip gittiler. Derken, Esed'in yaşıtı, yine kendisine geldi; açlıktan şikâyet etti. Bunun üzerine Haşim, Kureyş'e şöyle hitap ederek: Sizler, ot bitmeyen bir yere varıp yerleştiniz; böylece burada, zillet içinde yaşıyorsunuz. Hâlbuki biz, Allah'ın Haremi'nin ehli, Âdemoğullarının en şereflileriyiz. Diğer insanlar da size tabidir... dedi. Bunun üzerine oradakiler: Biz de sana tabiyiz. Bizden, sana karşı herhangi bir muhalefet olmayacaktır, dediler. Böylece, Haşim, herkesi, kışın Yemen'e, yazın da Şam'a, ticaret yapmağa davet etti. Onlar da kabul ettiler. Ticarete başladılar. Zengin tüccarların karlarını herkese dağıttılar. Böylece fakirler de, zengin gibi oldu. İşte onlar bu hal üzere iken, İslâm geldi.
Rasulüllah'ın dedesi olan Haşim, Uzakdoğu, Şam ve Mısır arasında uluslararası ticarete atılmayı düşündü. Kardeşleri ile birlikte komşu devletlerle ticaret yapmaya karar verdi. Buna göre: Haşim; ticarete Şam Gassanî Kralı, Abdüşşems; Habeşistan Kralı, Muttalib; Yemenli emirler, Nevfel de Fars ve Irak hükümetleri ile ticarî anlaşmalar yaptılar. Ticaretleri çok hızlı gelişti. Bu dört kardeş mutaccirîn yani tüccarlar ismi ile meşhur oldu.
İbn Abbas: Bu beldenin emin ve rızkının geniş olmasının nedeni İbrahim as.ın şu duasıdır:
Mekke, Arabistanın merkezi durumundaydı. Bunun en önemli sebeplerinden biri, bütün Araplarca kutsal konuma sahip olan Kâbein burada olmasıydı. Beytullah diye nitelenen Kâbenin saygınlığı, Mekkeyi ve halkını da saygınlaştırıyordu. Bundan dolayı Araplar, Mekkelilere ehlullâh diyorlardı. Sanki Kureşlilerin Arabistanda bir dokunulmazlığı vardı. Kureyşliler diğer Araplara göre emniyet ve güvenlik içindeydiler. Eğer Ebrehe Kâbeyi ortadan kaldırsaydı, Kureşlilerin itibarları da yok olacak ve diğer Araplardan farkları kalmayacaktı.
İbn Abbas: Sıcak olduğu için kışı Mekke'de geçirirlerdi. Havası dolayısıyla yazı da Taif'de geçirirlerdi.
Mekke arazisi ziraat ve hayvancılığa pek elverişli olmadığından ticaretle uğraşıyorlardı.
· Yazın Şam,
· Kışın da Yemen taraflarına iki sefer düzenliyorlardı.
· Mekkenin havası civar yerleşim yerlerine göre sıcak bir iklime sahipti. Tâif, Mekkeye göre daha serindi. Bundan dolayı;
· Yazın Tâife,
· Kışın da Mekkeye göç ederlerdi.
Mekkede üç önemli göç vardı:
1. Ticari göç; kışın Yemene yazın Şama yapılan göç,
2. İklim göçü; kışın Mekkeye yazın Tâife yapılan göçtür.
3. Hacc ve umre göçü; genel olarak insanlar senede iki defa kafileler şeklinde Kâbeye gelirlerdi. Bu seferlerin biri yaza diğeri kışa rastlardı. Bu seferler Mekkeye dinî, ticarî ve sosyal hareketlilikler getirirdi.
Cumhura göre Mekke'de inmiştir.
ed-Dahhak ve el-Kelbi: Medine'de inmiştir. Dört âyettir.
Genel kanaate göre; Fîl ve Kureyş her biri ayrı ayrı müstakil birer sûredir.
· Muhammed İbn İshâk ve Abdurrahmân İbn Zeyd İbn Eslem: Fîl ile Kureyş ikisi bir sûredir. á harfi cerinin önceki Fîl sûresine taalluk ettiğini kabul ederler. Mânâ da onlara göre bir önceki sûrenin devamı olduğunu göstermektedir.
· el-Ferra: Bu sûre bundan önceki sûre ile bitişiktir. Çünkü yüce Allah, Mekkelilere, Habeşlilere yaptıkları ile üzerlerindeki büyük nimetini hatırlattıktan sonra; Kureyş'in güvenlik ve esenliği için buyurmaktadır. Delilleri ise: Ubey b. Kâ'b bu iki sûreyi, mushafında tek bir sûre olarak yazmıştır.
· Süfyan b. Uyeyne: İki sûreyi birbirinden ayırmayan ve her ikisini birlikte okuyan bir imamımız vardı.
· Ömer ra. da akşam namazının ilk rekâtında Tîn sûresini, ikinci rekâtında ise, bu iki sûreyi aralarını besmele ile ayırmaksızın okumuştur.
Fîl ve Kureyş her biri ayrı ayrı müstakil birer sûredir.
Meşhur ve yaygın olan görüşe göre, bu sûre, Fîl Sûreslnden ayrı ve bağımsız bir sûredir. Çünkü Kur'ân'ın zaten hepsi, birbirini açıklayan ve doğrulayan, tek bir sûre ve ayet gibidir.
ÈÓã Çááå ÇáÑÍãä ÇáÑÍíã
áÅöíáÇİö ŞõÑóíúÔò 1 ÅöíáÇİöåöãú ÑöÍúáóÉó ÇáÔøöÊóÇÁö æóÇáÕøóíúİö 2 İóáúíóÚúÈõÏõæÇ ÑóÈøó åóĞóÇ ÇáúÈóíúÊö 3 ÇáøóĞöí ÃóØúÚóãóåõãú ãöäú ÌõæÚò æóÂãóäóåõãú ãöäú Îóæúİò 4
1. Kureyşi ısındırıp alıştırdığı;
2. Onları kışın ve yazın yaptıkları yolculuğa ısındırıp alıştırdığı için,
3. Bu evin Rabbine kulluk etsinler.
4. Ki O, kendilerini besleyip açlıklarını gideren ve onları korkudan emin kılandır.
áÅöíáÇİö ŞõÑóíúÔò 1
Kureyşi ısındırıp alıştırdığı için,
á hakkında, şu üç izah yapılabilir:
· Bu lâm, kendinden önceki sûreye taalluk eder. Arap dili bilginlerinden Muhammed b. Surrî ez Zeccâc 241/311 ve Mecâzu'l-Kur'ân tefsiri sahibi Ebû Ubeyde Ma'raer b. el-Müsennâya 210/825 göre, ayetin takdiri, Allah onları, Kureyş'in emniyet ve selâmeti için Fîl Ashâbını yenilmiş bir ekin gibi yaptı. Kureyş ve alışık oldukları yaz-kış ticarî seferleri devam etsin diye, onları helak etti şeklindedir. Veya Kureyş'in ülfeti yani emniyet ve selameti için, baksana Rabbin fil ashabına nasıl yaptı şeklinde de olabilir.
· á harficeri kendinden sonra gelen İóáúíóÚúÈõÏõæÇ fiiline taalluk eder. Arap dili bilginlerinden Halil ve Sîbeveyh'in görüşüdür. Buna göre; Emniyet ve selametleri için, Kureyşliler bu Beytin Rabbine ibadet etsinler şeklinde olur.
· İbnü Cerir et Taberîye göre teaccüb áıdır. Sûrenin başındaki á, kendinden önceki ve sonraki bir fiile taalluk etmemesidir. Zeccâc şöyle der: Bazı kimseler, bu áın áÇã ÇáÊÚÌÈ olduğunu ve mananın, Kureyş'in emniyet ve selametine şaşın şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Çünkü Kureyşin, azgınlığı, cehaleti ve putperestliği her gün biraz daha ileri gidiyordu. Şu hadis yine de içlerinde seçkin insanların varlığını işaret etmektedir:
ÅöíáÇİö hususunda üç izah yapılmıştır:
· ÅöíáÇİö elefeden türemiştir. Anlamı: sevmek, alışmak, dağıldıktan sonra bir araya gelmek, bir şeyi âdet haline getirmektir. Türkçede kullanılan ülfet kelimesi de elefeden türetilmiştir. Ayetin buna göre anlamı: Kureyş'in bu iki sefere alışıp kesintisiz devam etmesi için, demek olur.
· ÅöíáÇİö şu yere alıştım, ayrılmadım, Allah da beni oradan ayırmadı manasındadır. Bu tıpkı fil ordusunun, hezimete uğramasının, Kureyş'in ünsiyetine ve ittifakına sebep olması gibi...
· ÅöíáÇİö hazırlanmak demektir. Buna göre, Kureyş'in bu iki sefere hazırlanması ve böylece seferlerin kesintisiz, ardarda yapılması için... şeklinde olur.
ŞõÑóíúÔò isminin izahları:
1. ŞõÑóíúÔò, kirş kelimesinin, ism-i tasğiridir. Kirş ise, denizde gemilerle oynayan, hareketli büyük bir canlıdır. Köpek balığı'dır. Muaviye İbn Abbasa: Niçin, Kureyş ismi verilmiştir, diye sorduğunda İbn Abbas: Denizde yiyen fakat yenilmeyen; hükümran olan, fakat hükümran olunamayan bir hayvanın adı olduğu için... cevabını vermişti.
2. ŞõÑóíúÔò, kazanmak manasınadır. Çünkü Kureyş komşu ülkelere ticari seferler düzenleyerek kazanç sağlıyordu.
3. Tekarruş bir araya gelip-toplanma demektir. Leys: Kureyş, Harem'in dışındaki bölgelerde dağınık yaşıyorlardı. Derken Kusayy b. Kilâb, onları Mekkede toplayıp bir araya getirdi. Böylece onlar Haremi yurt edinerek Kureyş adını aldılar.
ÅöíáÇİöåöãú ÑöÍúáóÉó ÇáÔøöÊóÇÁö æóÇáÕøóíúİö 2
Onları kışın ve yazın yaptıkları yolculuğa ısındırıp alıştırdığı için,
ÑöÍúáóÉó ÇáÔøöÊóÇÁö æóÇáÕøóíúİö, Kış ve yaz seferleri için üç izah mevcuttur.
1. Ticari göç; kışın Yemene yazın Şama yapılan göç,
2. İklim göçü; kışın Mekkeye yazın Tâife yapılan göçtür.
3. Hacc ve umre göçü; genel olarak insanlar senede iki defa kafileler şeklinde Kâbeye gelirlerdi. Bu seferlerin biri yaza diğeri kışa rastlardı.
Müfessirlerce meşhur olan görüş ise: Ticarî göçtür. Kışın Yemene, yazın da Şama yapılan ticarî seferlerdir.
Bu göçlerin nerden nereye yapıldığı açıklanmayıp insanların idrakine sunulmuştur. O zamanki göçler malumdur. Ayetin manasını sadece bir göçe tahsis etme ayetin anlam alanını daraltmaktadır. Onun için ticarî, iklim, Hacc ve Umre seferlerinin hepsini kapsama ihtimali vardır.
İóáúíóÚúÈõÏõæÇ ÑóÈøó åóĞóÇ ÇáúÈóíúÊö 3
Şu Beyt'in Rabbine ibadet etsinler onlar...
Allah Kureyş'e güvenlik ve esenlik vermiştir. O halde onlar da bu Beytin Rabbine ibadet etsinler, buyruğundaki İó harfi atıf edatı olmayıp, zaid İósıdır. Kâbeye åóĞóÇ ÇáúÈóíúÊö şeklinde işaret edilmesi, Beytin saygınlığını ifade eder.
Allahın Kureyşe nimeti iki esas üzeredir:
· Zarardan ve tehlikelerde koruma: Allah Kâbeyi ve Mekkelileri Habeşli Ebrehe gibi zalimlerin zulmünden korudu. Allah Mekkelileri tehlikelerden koruyor, onlarsa putlara tapıyorlardı. Putlar ise; müşriklere fayda vermiyor aksine küfürlerini artırıyordu.
· Menfaat sağlama: Beytin Rabbi olan Allah, Mekkelileri yaz ve kış seferleriyle açlıktan kurtarıyordu.
Yüce Allah; Mekkelilerin sapıklıklarına rağmen, onların açlıklarını gideriyor. Korkularından da emin hale getiriyordu.
ÇáøóĞöí ÃóØúÚóãóåõãú ãöäú ÌõæÚò æóÂãóäóåõãú ãöäú Îóæúİò 4
Ki O, kendilerini besleyip açlıklarını gideren ve onları korkudan emin kılandır.
Allah onların geçimliklerini kolaylaştırdı. Allah, onları Harem hürmetine, emin kıldı. Kış ve yaz yolculuklarında, kendilerini sataşılmaz bir toplum haline getirdi.
İbn Zeyd: Araplar birbirlerine baskın ve talan yaparlardı. Biri diğerini esir alırdı. Haremin konumu itibariyle Kureyşliler dokunulmaz durumdaydı. Kendilerine korkudan eminlik veren ibaresi bu ortamı hatırlatmaktadır.
Şadi KUL
Emekli Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmeni
Not: Bu yazımız, aşağıdaki tefsir tercümelerinden derlenerek hazırlanmıştır.
01. Fahruddîn Râzi, Mefâtihu'I Gayb,
02. Muhammed Kurtubî, el-Câmi'u li Ahkâmi'l-Kur'ân,
04. Mevdudî, Tefhîm'ul Kur'ân,
05. Süleyman Ateş, Kurân-ı Kerîm Tefsiri,
06. Elmalı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'ân Dili,
07, Vehbe Zuhayli, Tefsîrü'l-Münîr,
08. Muhammed Ali es-Sâbunî, Safvetü't-Tefâsîr,
09. Komisyon, Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir,
10. Ebu'l Leys Semerkandî, Tefsîru'l Kur'ân,
11. Seyid Kutub, Fî zilâlil Kurân,
12. Hüseyin b. Mes'ûd el-Bagavî, Meâlimu't Tenzîl,