Aztekler nedir – Aztekler hakkında bilgiler
• İspanyol serüvencisi Hernán Cortés, 1519’da Amerika, kıtasına ayak bastığında, Meksika ile bütün Orta Amerika’yı egemenliği altına almış bir imparatorluktan sözedildiğini duydu. «Dağların ardındaki bu imparatorluk», uzun bir geleneğin mirasçısıydı ve merkezi, günümüzdeki Mexico kentini oluşturacak Tenochtitlan’dı. Cortés, üç yıl içinde imparatorluğu yakıp yıktı; ancak Teotihuacan’daki kalıntılar, günümüzde bile Azteklerin büyüklüğünü kanıtlayıcı niteliktedir.
• Azteklerin tarihi XII. yy ’a kadar uzanır; o dönemde Orta Amerika’da egemen -olan eski Toltek uygarlığı çökmüş ve başkent Tula, rahip-kral Quet- zalcoatl tarafından boşaltılmıştı (1168). Tam o sıralarda küçük bir topluluk güneye yürümeye başladı; bu insanlar, tanrıları Huitzilopochtli’nin («soldaki sinekkuşu») resmini de yanlarında taşıyorlardı. Gittikleri her yerde, yerli halk tarafından kovuldular; tanrının kehanetine göre, ancak ağzında bir yılanla kaktüse konmuş bir kartal gördükleri yere yerleşeceklerdi. İki yüzyıllık sıkıntı ve günlerce süren yolculuktan sonra, Texcoco denizkulağında, bataklık ve sazlık bir bölgeye yerleştiler. Komşu boylardan birinin zorbalığı, onları savaşmaya sürükledi; Azteklerin XV. yy. başlarında kazandıkları zaferler, hükümdar İtzcoatl’ın bir Aztek birliği kurmasını sağladı. Danışman Tlacaelel, büyük bir toplumsal düzen gerçekleştirdi; bu toplum örgütünde ekonomi ile din yer yer birleşiyor, böylece «soldaki sinekkuşu»nun sevgili kulları daha da yüceliyordu.
• Yüzyıl sonra, İspanyol serüvencileri bu bölgeye geldiğinde Aztekler öylesine ilerlemişlerdi ki, Avrupalı serüvenciler, yapıların güzelliği, bahçelerin bakımlılığı karşısında şaşırıp kaldılar: Başkentteki geniş yollar kanallarla çevriliydi ve bu kanallarda tekneler dolaşmaktaydı; büyük su kemerleri vardı; pazarlar çok hareketliydi. Bütün bunlar Avrupalıları şaşkına çevirmişti. Eşmerkezli surlarla çevrili, piramit biçiminde, duvarları alçak kabartmalarla süslü dev tapınaklar, Meksika halkının Amerika’daki en uygar halklar arasında yeraldığını kanıtlamaktaydı.
• XVI. yy. başlarında, Aztek toplumunda sınıfsal bir sıralanma egemendi ve her sınıfın gücü ve görevi birbirinden ayrıydı. En üstte yönetici sınıf vardı, hükümdarlar bu sınıftan çıkardı. Altında son derece saygı gören savaşçılar sınıfı bulunuyordu; bu sınıfın bütün erkekleri, doğuştan asker gibi yetiştirilirdi.
•Öte yandan, din adamlarının önemi de küçümsenecek gibi değildi; çünkü onlar ölümlüler için tanrılardan yardım diler, kahinlik yapar ve gökbilimle uğraşırlardı. Din adamlarından sonra tüccarlar, zanaatçılar, aşağı tabaka ve köleler gelirdi. Bütün bunların üstünde, Tlatoani («söz sahibi olan») yani imparator, egemenliğini kurmuştu; imparator, ayrıcalıklı sınıfın temsilcisi, yoksulların koruyucusuydu, yetkisi tartışılmazdı.
• Erkekler, giyecek yerine bir tür peştemal kullanırlar, bunu bele sardıktan sonra bacak arasından geçirip, önde düğümlerlerdi; peştemalm işlemeli ve püsküllü uçlarını da önde ve arkada yere doğru sarkık bırakırlardı; peştemalm üstüne bir manto giyerlerdi. Kadınların giysileri ise, oldukça alacalı bulacalı ve son derece süslüydü. Bileklere kadar inen uzun bir etek, üstüne de bi» yelek-gömlek giyerlerdi.
• Beslenme, zenginlik derecesine göre değişirdi. Yoksul halk, mısır, fasulye ve üstüne biber dökülmüş kabakla beslenirdi. Yönetici sınıf ve imparator, domates (domatesin adı, aztekçe tomatt sözcüğünden gelir), kakao, hindi gibi üçü de Meksika’ya özgü seçkin besinleri yeğ tutar, ayrıca köpek eti yerlerdi. Sürü hayvanları olmadığında, av hayvanlarıyla beslenilirdi. Avcılık, halkın çok ilgi gösterdiği bir uğraştı, aynı zamanda yakaladığı hayvan heykelcilikte daha , cüylü yılan, kartal ya da jaguar gibi dinsel simgelerin yapımına önem verilmiştir. Tanrı heykellerinin üstü, değerli taşlarla süslüdür. Azteklerden günümüze kuyumculuk alanında gerçek sanat yapıtları kalmıştır; bunlar arasında firuze,
yeşimtaşı, ametist, akik, opal ve oniks’ten yapılma mozaikler sayılabilir. Zaten Aztekler, evrenin kuruluş yıllarında, rahip-tanrı Quetzalcoatl’in sanatı ve tekniği yarattığına inanırlardı.
• Ancak, imparatorluğun en önemli gücünü ve etkinlik kaynağını din kurumu oluşturuyordu. Azteklerin çok sayıda tanrısı vardı; bunlar arasında başlıca üçü büyük saygı görürdü. En çok çekindikleri savaş ve fırtına tanrısı Huitzilopochtli, «değerli su» ile, yani kanla beslenirdi. Bu tanrıya çok sayıda insan kurban edilmekteydi; sözgelimi XIV. yy ’ da büyük Tenochtitlan tapınağının yenilenmesi sırasında, sungu yerinde 20 000 genç savaşçının göğsü deşilsrek kalbi çıkarılmıştı. Huitzilopochtli’nin karşıtı olan tanrı Tezcatlipoca ise, mevsimlerin almaşmasını simgeliyordu ve davalar ya da tanrıların yargılaması sırasında, adalet tanrısı olarak yardıma çağırılırdı. Yağmur ve çiftçilerin tanrısı Tlaloc için büyük törenler yapılırdı; onun da Huitzilopochtli’ninkine eş bir tapınağı vardı. Genellikle kuştüylü bir yılan biçiminde canlandırılan Quetzalcoatl, Aztekler tarafından benimsenmeden önce, Tolteklerin, sonra da Mayaların en yüce tanrısıydi; simgeleri firuzeden bir maske ile quetzal kuşundan esinlenilerek yapılmış tüylü bir mantoydu.
• Azteklerin ayrıca, öteki dinlerden alınma tanrıları da vardı. Bunlar arasında, satıcıların tanrısı Yacatecutli, kuş tüyü eşya satanların tanrısı Coyotlinaual, tuz satıcılarının tanrıçası Uixtocihuatl, avcıların tanrısı Atlaua, Kuzey halklarının tanrısı Mixcoatl, tüylü yılan-tanrı Xipe Totec sayılabilir. Bunlardan bazıları, başlangıçta efsane kahramanlarıydı ya da yiğitlikleriyle ün yapmışlardı; ama zamanla tanrılaştırıldılar.
Büyük Aztek imparatorluğunda yaşayan eski Meksika halkları arasındaki birlik, yönetimden çok din yoluyla sağlanıyordu. Cortés, birkaç yıl içinde ve bir avuç askerle bu imparatorluğu ele geçirdi. Tenochtitlan’ın (Mexico) alınmasıyla (1521) da imparatorluk tümüyle yıkıldı. Belki de böylece Aztekler alınyazılarına boyun eğiyorlardı. Çünkü
eski tanrı Quetzalcoatl, bir gün mutlaka geri döneceğini söylemişti ve «sazlık yılında» yapılan tatsız kehanetlere bakılırsa, tanrı dönmüş, krallığını geri istemekteydi.
AMERİKA, TARİH / MAYALAR