5. TARIM İŞLETMELERİNİN FİNANSMANI VE TARIMSAL FİNANSMAN ARACI
5.2. Tarım İşletmelerinin Finansmanı
5.2.3. Türkiye’de Tarımsal Finansman Aracı Olarak Tarım Kredileri
126.96.36.199. Tarımsal Kredi Kavramı
188.8.131.52.2. Tarımsal Kredilerin Sınıflandırılması
Tarımsal krediler, vade özellikleri, kullanım amacı ve konuları dikkate alınarak üç gruba ayrılmaktadır.
Vadelerine Göre Tarımsal Krediler
a. Kısa Vadeli Krediler: Tarımsal faaliyette kısa vadeli krediler genellikle tohum, gübre, yem, tarım ilaçları, işçilik giderleri, tamir bakım masrafları gibi yıllık yinelenen giderlerin karşılanması amacıyla kullanılmaktadır (Pandey 2008). Kısa vadeli kredilerin en önemli özelliği bir yıldan daha kısa bir süre içinde kendi kendini tasfiye etmesidir.
51
Bu krediler daha çok mevsimsel ve geçici fon ihtiyacı olduğu dönemlerde kullanılmaktadır (Horne 1979).
Kısa vadeli kredilerin kullanımında dikkat edilmesi gereken iki önemli husus bulunmaktadır. Bunlardan ilki, çiftçinin cari işletme masraflarının finansmanında sadece kısa vadeli krediye güvenmemesi gerektiğidir. Çiftçi bu krediyi kendi öz sermayesinin yerine koymadan, öz sermayesini tamamlamak amacıyla kullanmalıdır. Diğer önemli nokta ise, bu kredilerin meyvecilik tesisi, arazi ıslahı ve çiftlik satın alma gibi 1 yıldan daha fazla beklemeyi gerektiren yani orta ve uzun vadeli krediye ihtiyaç duyulan durumlarda kullanılmaması gerektiğidir. Ayrıca, kredi ödeme zamanı ile gelir elde edilecek zaman birbirine uygun olmalıdır. Örneğin, bir tarım işletmesinin tohumluk için aldığı kısa vadeli kredinin geri ödeme tarihi ürünün hasadından önceki bir tarihte olmamalıdır.
Kısa vadeli kredilerin faiz oranı diğer kredi türlerine göre daha fazla olduğundan, çiftçi ödemede güçlük çeker ve daha fazla faiz ödemek zorunda kalır (Aksöz 1972).
b. Orta Vadeli Krediler: Tarım işletmelerinin canlı ve cansız donanımları ve işletmelerin geliştirilmesi amacıyla kullanılan, vadesi 1–5 yıl arasında olan kredilerdir.
Orta vadeli krediler tarım işletmelerinde sulama sistemlerinin kurulması, makine ve araç-gereç alımı, meyvelik ve sebzeliklerin düzenlenmesi, arazi üzerinde teraslama çalışmalarının yapılması, hayvancılık işletmelerinde ahır, kümes, ağıl yapımı, damızlık hayvan alımı için gerekli olan finansmanın sağlanması amacıyla kullanılmaktadır (Erdoğan 2002).
c. Uzun Vadeli Krediler: Uzun vadeli krediler çiftlik, bina, arazi vb. gibi büyük paralar gerektiren taşınmazların alımında kullanılmaktadır (Pandey 2008). Gelir artışının sağlanması için uzun süre geçmesi gereken yatırımlarda kullanılan bu kredilerin vadesi 5–20 yıldır. Uzun vadeli kredilerde teminat olarak gayrimenkul ipoteği yapılmaktadır (Baloğlu 2009).
52
Uzun vadeli krediler işletmenin eski borçlarının ödenmesi amacıyla da kullanılmaktadır.
Böylece işletme, içinde bulunduğu zor durumdan biraz olsun kurtulur ve borç ödeme süresi uzar. Uzun vadeli kredilerde faiz oranı daha düşük olduğundan işletme daha az faiz öder. Bu kredilerin kullanımında, sağlanacak gelir ve kredi masrafları da göz önünde bulundurulmalıdır. Kredinin kullanılacağı alandan sağlanan gelir kullanılan kredinin masrafından fazla olmalıdır. Aksi takdirde çiftçi kendi öz sermayesini kaybedebilir (Aksöz 1972).
Amaçlarına Göre Tarımsal Krediler
Tarımsal üreticiler, üretim veya tüketim amacı ile kredi talebinde bulunmaktadırlar.
Üretim amacı ile alınan krediler, tarım işletmelerinin gelirini arttırmaya yönelik olan kredilerdir. Tüketim kredileri ise, üretici ailesinin tüketim harcamalarını karşılamak amacıyla kullanılan kredilerdir (Karlı 1996). T.C. Ziraat Bankası’nca uygulanan esaslara göre kullanım amaçları dikkate alınarak tarımsal krediler üretim kredileri, pazarlama kredileri ve tarımsal sanayi kredileri olmak üzere 3 başlık altında incelenmektedir (Karacan 1991).
a.Üretim Kredileri: Üretim kredileri, işletmenin gelirini arttırmaya yönelik olarak kullanılan kredilerdir.
Bu krediler sayesinde çiftçi;
İşletme sahibi olabilir veya mevcut işletmesini genişletebilir,
Üretim kredilerini kullanarak daha geniş ölçekli çalışabilir, üretim dallarını geliştirebilir veya yeni üretim dallarına yer vererek gelirini arttırabilir,
Tarım işletmelerinde arazi ıslahı, bakım-onarım yapılarak, hayvancılık koşullarını düzeltilerek ve ırk ıslahına giderek verim artışı sağlayabilir,
53
Tarımsal üretimde kullanılmak üzere alet-makine, tohum, damızlık hayvan alarak ve entansiteyi arttıran etmenlere yer vererek gelir artışı sağlayabilir,
Kendi ailesinin tüketim harcamalarını ve işletme masraflarını karşılayabilir. Bu sayede çiftçi ürünlerini hemen satmak zorunda kalmaz ve ürünlerini daha uygun fiyatlarla satarak gelirini arttırma imkânı bulur (Özçelik ve ark. 2005).
Çiftçilerin gelirini arttırarak daha iyi bir yaşam koşulu sağlamasına yardımcı olan tarımsal üretim kredileri, gelir sağladığından çiftçilerin tasarruf yapmasına da olanak sağlar. Böylelikle çiftçiler mali durumunu düzeltip yeni yatırımlarda bulunabilir. Ancak, alınan krediler işletme açısından verimli bir şekilde kullanıldığında, elde edilen gelir kredi faiz bedelini karşıladığı ve ilave gelir sağladığı takdirde çiftçinin yaşam standardını değiştirirken, tersi durumda çiftçilere mali açıdan sıkıntı yaratır (Aksöz 1972).
Üretim kredileri, işletme ve yatırım kredileri olmak üzere 2’ye ayrılmaktadır.
b. İşletme Kredileri: İşletme kredileri, tarım işletmelerinin, işletme giderlerini finanse etmek için kullandıkları kısa vadeli kredilerdir (Anonim 2011b).
Bu krediler;
- Bitkisel üretim faaliyetinde bulunan tarım işletmelerinin; tohum, gübre, ilaç, fide, işçilik, vb. giderlerinin,
- Hayvansal üretim faaliyetlerinde bulunan tarım işletmelerinin; yem, ilaç, aşı, işçilik ve veterinerlik hizmetleri, büyükbaş ve küçükbaş besi hayvanı alımı vb.
giderlerinin,
- Su ürünleri yetiştiriciliği faaliyetlerinde; yavru balık, yem, ilaç, işçilik vb.
giderlerinin,
- Su ürünleri avcılığı faaliyetlerinde; tekne bakım-onarım, yakıt, işçilik vb.
giderlerinin,
- Bitkisel, hayvansal üretimde bulunan tarım işletmelerinin ihtiyaç duydukları her türlü tarım alet, makine ve ekipmanların bakım, onarım ve yakıt giderleri ile
54
üretilen ürünlerin toplanması, ambalajlanması, depolanması, nakliyesi ve pazarlanmasına ilişkin giderlerinin,
- Tarım işletmelerinin üretim sürecindeki risklere yönelik yapılan her türlü sigorta giderlerinin karşılanmasında kullanılmaktadır.
Ayrıca tarımsal faaliyette bulunan işletmelerin, yukarıda belirtilen giderler dışında tarımsal faaliyete yönelik diğer işletme giderlerinin finansmanı için kullanılan kredilerdir.
c. Yatırım Kredileri: Tarımsal faaliyette bulunan işletmelerin yatırım masraflarını karşılamak için kullanılan kredilerdir. Yatırım kredileri, sabit sermaye yatırımları için kullanıldığından orta ve uzun vadelidir (Anonim 2011b).
Bu krediler,
Yeni işletme kurulması,
Mevcut arazinin genişletilmesi veya yeni arazi alımı,
Tarım işletmelerinin modernizasyonu ve büyütülmesi,
Tarımsal faaliyet alanına bağlı olarak gerekli bina ve tesis edindirmek veya bakım-onarım masraflarının karşılanması,
Bağ, meyve bahçesi, fidan yetiştiriciliğinde ve çok yıllık yem bitkisi yetiştiriciliğinde tesis giderlerinin karşılanması,
Tarımsal faaliyette kullanılmak üzere alınan süt hayvanı, fidan gibi sabit sermaye yatırımı niteliğindeki canlı sermayelerin ve diğer demirbaş masraflarını karşılamak amacıyla kullanılmaktadır.
d. Pazarlama Kredileri: Tarımsal üretim sonucu elde edilen ürünlerin pazarlamasına yönelik kullanılan kredilerdir. Pazarlama kredileri ürünlerin üretimden satış yerine kadar gerekli olan masrafların karşılanması amacıyla kullanılmaktadır. Ürünlerin pazarlanmak üzere toplanması, hazırlanması, ambalajlanması, depolanması, toplama merkezlerinden iç ve dış pazarlara gönderilmesi için gerekli olan finansman bu kredilerle sağlanmaktadır.
55
e. Tarımsal Sanayi Kredileri: Tarımsal sanayi işletmelerinin kurulması, üretimde kullanılacak olan her türlü alet-ekipman, makine gibi araçların satın alınmasında, mevcutları tamamlama yatırımları için açılan kredilerdir (Karacan 1991).
Konularına Göre Tarımsal Krediler: Tarımsal krediler konuları dikkate alındığında şu şekilde sınıflandırılmaktadır.
a. Hayvancılık Kredileri: Hayvancılık kredileri, kültürel tarımı yapılan ve üretim sonucu pazarlama kabiliyetine sahip olan hayvancılık konularını içermektedir. Bu krediler üretim dalına göre,
-Büyükbaş besicilik - Süt sığırcılığı - Küçükbaş besicilik
- Küçükbaş hayvan yetiştiriciliği - Yumurta tavukçuluğu
- Et tavukçuluğu - Hindi yetiştiriciliği
-Arıcılık kredileri olarak sıralanabilir.
b. Bitkisel Üretim Kredileri: Bitkisel üretim tesislerinin kurulması ve işletilmesi, üretimde kullanılacak fide, tohum, gübre, zirai ilaç vb. girdilerin temini amacıyla kullanılan işletme ve yatırım kredileridir.
c. Gübre Kredileri: Bitkilerin besin ihtiyaçlarını sağlayarak daha verimli bir şeklide yetişmesini sağlamak için açılan kredilerdir.
d. Mekanizasyon Kredileri: Tarımsal üretimde kullanılan traktör, biçerdöver, makine, tarımsal alet ve ekipmanların edinilmesine yönelik olarak açılan kredilerdir.
e. Organik Tarım Kredileri: Organik tarım yapan işletmelerin ihtiyaçlarını karşılamak için açılan kredilerdir.
56
f. Su Ürünleri Kredileri: Ülke içinde ve dışında pazarlanabilen su ürünlerinin, ülke içinde ve dışında daha yüksek verimle avlanmasını sağlayacak gerekli donanımların teminini sağlamak için açılan kredilerdir (Erdoğan 2002).
57
6.TÜRKİYE’DE TARIMSAL FİNANSMAN UYGULAMALARI
Bu bölümde Türkiye’deki tarımsal kredi uygulamalarına geçmeden önce gelişmiş ülkelerdeki uygulamalar incelenmiştir. Tarımsal kredilerin yaygın olarak kullanıldığı Almanya, Hollanda ve ABD’deki tarımsal kredi kaynakları ve uygulamalarına yer verilmiştir.
Tarımsal kredi uygulamalarının oldukça geliştiği ve gelişmiş bir ülke olan Almanya’da en önemli tarımsal kredi kaynağı kooperatif bankalarıdır. Almanya’da 1830’larda kooperatifçilik prensiplerinin oluşması ve kooperatifçilik hareketlerinin başlamasıyla, 1870’lerde kooperatifçilik bankacılığının yapısı belirmeye başlamıştır (Harvey 1995).
Bu nedenle kooperatif bankacılığının doğduğu ilk yer olan Almanya’da kooperatif bankalarının önemi büyüktür (Anonim 2011c). Ülkedeki sistem yerel bankalar, bölgesel bankalar ve tarım merkez bankası olmak üzere içinde üç farklı finansal yapıdan oluşmaktadır.
Almanya’daki bu gelişmeler Hollanda’daki kooperatif bankacılığının oluşması için iyi bir zemin hazırlamıştır.
Hollanda’da tarımsal finansman ihtiyacını karşılamak için kooperatif bankası niteliğinde olan Rabobank kurulmuştur. Banka temel kooperatif ilkeleri esasına göre, uluslar arası finansal hizmet kuruluşu olarak faaliyet göstermektedir.
Bankanın toplam kredi portföyünün önemli bir kısmı tarımsal kredilerden oluşmaktadır.
Tarımsal bankacılık ve gıda alanında uzmanlaşan grup, Hollanda’nın tarımsal kredi pazarında % 84’lük payla güçlü bir tekel pozisyonundadır. 59.000 çalışanı ile 48 ülkede yaklaşık 10 milyon müşteriye hizmet veren Rabobank Grubu, tarımsal kredilendirmeye ek olarak varlık yönetimi, leasing, sigorta ve emlak hizmetleri de sunmaktadır. Sermaye açısından ise, dünyanın önemli büyük finans kurumu arasında yer almaktadır (Anonim 2011d).
58
ABD’de ise tarım sektörüne hizmet veren kurumsallaşmış yapıdaki kredi kuruluşları dört temel grupta toplanmaktadır.
-Ticari Bankalar
-Farm Credit System (FCS) -Farm Service Agency (FSA)
- Hayat Sigortası Şirketleri
Bu kuruluşların yanı sıra “The Federal Agricultural Mortgage Corporation” ve Federal Home Loan Bank System kurumları da kredi kuruluşlarınca verilecek tarımsal ve kırsal kredilere kaynak sağlamak suretiyle tarımsal kredi piyasasını desteklemektedir.
FSA, garanti kapsamındaki kredi programlarıyla genç üreticileri veya yeterli öz kaynağa sahip olmayan tarımsal girişimcileri desteklemektedir. FCS ise, Amerika’da çiftçi ve çiftlik için finansman sağlayan ulusal düzeyde hizmet organizasyonudur (Erdoğan 2002).