Kağıt Paranın Tarihçesi, Kağıt Para Hakkında Bilgiler.
Banknot ya da kâğıt para; basan kurum tarafından üzerinde yazan miktarın ödenmesinin garanti altına alan bir yasal ödeme aracıdır. Banknot kelimesi İngilizcedeki bank ve note yani banka ve not kavramlarının birleşiminden gelir.
Dünyada ilk kağıt 7. yüzyılda Çin’de kullanılmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kağıt para Tanzimat Döneminde tedavüle çıkarılmıştır. İlk Osmanlı banknotları Abdülmecit tarafından 1840 yılında “Kaime-ı Nakdiye-ı Mutebere ” adıyla çıkarılmıştır.
Para Yerine Geçen Kâğıt anlamına gelen Kaime-ı Nakdiye-ı Mutebere matbaada basılmamıştır. Elle yapılmış olup her birine resmi mühür basılmıştır.
Kağıt para Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk olarak 1927 yılında piyasaya sürüldü. İlk Türkiye Cumhuriyeti banknotları olan Birinci Emisyon Grubu banknotlar 5 Aralık 1927 tarihinde tedavüle çıkarılmıştır.
Kağıt para Avrupa kıtasında ise ilk olarak 1661 yılında İsveç’te basılmıştır.
İlk kağıt paralar 1690’lı yıllarda ABD’de Massechusetts Hükümeti, İngiltere’de ise ”Goldsmiths”ler tarafından basılmıştır.
Madeni parayla ilişkisi koparılmış kâğıt parayı basan ilk kamu bankası 1609 yılında kurulmuş olan ve Merkez Bankalarının ilk örneği olarak kabul edilen Amsterdam Bankası’dır. Merkez Bankalarının en eski örnekleri arasında kabul edilen İsveç Merkez Bankası (Riksbank, 1664) ve İngiltere Merkez Bankası’nın (Bank of England, 1694) kuruluş amacı hükümetin ihtiyacı olana borç parayı sağlamaktı.
Dr. Mahfi Eğilmez’in Tarihsel Süreç İçinde Dünya Ekonomisi kitabında Kağıt Paranın Tarih Sahnesine Çıkışı anlatılmaktadır.
Kağıt Paranın Tarih Sahnesine Çıkışı
Kağıt para ilk kez 7. yüzyılda Tang Hanedanı’nın hükümranlığı sırasında Çin’de kullanıldı. Madeni paralarını sürekli yanlarında taşımak zahmet ve riskinden kurtulmak isteyen tüccarlar, paralarını güvenilir kişilere emanet olarak bırakıyorlar ve karşılığında yazılı bir senet alıyorlardı. Zaman içinde bu senetler arkalarına devir kayıtları ve mühürleri konularak yani bir anlamda ciro edilerek, başkalarına devredildi. Böylece malı alan kişi bunun karşılığında satıcıya bu emanet senedini devrettiğinde para el değiştirmiş oluyordu. (Tarihsel Süreç İçinde Dünya Ekonomisi-Mahfi Eğilmez, sayfa 63)
Birinci Dünya Savaşı öncesinde hemen her yerde hükümetler kâğıt para basımını tekel haline getirdi ve çoğu bu yetkiyi Merkez Bankasına vermişlerdir.
Madeni para, üzerinde yazılı değer kadar olmasa bile bir değer taşır. Kâğıt paranın üzerinde taşıdığı değere karşılık gerçek değeri ise yalnızca kâğıt ve mürekkep değeridir. Buna fiat para deniyor. Fiat, Latince “öyle olması gereken” anlamını taşıyan bir sözcük. Yani kâğıt paranın üzerindeki değer, yalnızca hükümet veya yasalar öyle söylediği için var olan bir değerdir, başka bir karşılığı yoktur.
ABD, 1971 yılında doların altın karşılığını kaldırınca dünyadaki bütün kâğıt paralar karşılıksız kalmış oldu. Bugün kâğıt paraların karşılığı yalnızca devletin itibarıdır. Buna karşılık sokaktaki insan, eski uygulamadan kalma alışkanlıkla kâğıt paranın hala bir altın karşılığı olduğunu sanır.
Kağıt paraların yıpranma süreleri Türkiye’de 3, Amerika Birleşik Devletleri’nde 18, Almanya’da 55 ve İngiltere’de ise 10 yıldır.
Kaynaklar
Tarihsel Süreç İçinde Dünya Ekonomisi-Mahfi Eğilmez
www.mahfiegilmez.com