Kara Ölüm, MS 1347-1352 yılları arasında Avrupa'yı kasıp kavuran, ve pandemik oranına ulaştığı için dünya çapında yaklaşık 30 milyon insanı ve daha fazlasını öldüren veba salgını için MS 19. yüzyılda kullanılan bir terimdir. Adı, bir veba kurbanının vücudunda patlak veren siyah hıyarcıklardan (enfekte lenf bezleri) gelir. Vebanın nedeni, pireler tarafından genellikle sıçanlar üzerinde taşınan Yersinia pestis bakterisiydi. Ancak bu, yalnızca MS 1894'te tanımlandığı için ortaçağ dönemi insanları tarafından bilinmiyordu. O zamandan önce, veba ilk olarak doğaüstü nedenlere - Tanrı'nın gazabı, şeytanın işi, gezegenlerin hizalanması - ve bunlardan kaynaklanan "kötü hava" veya vücudun "ruh hali" dengesizliğine atfedilirdi.
Hastalığa neyin neden olduğunu kimse bilmediği için tedavisi de mümkün değildi. Ancak bu, insanları; dini inanç, folklor, bitkicilik ve batıl inançların yanı sıra, öncelikle Yunan doktor Hipokrat'ın (460 - 370 MÖ), filozof Stagira'lı Aristoteles'in (384-322 MÖ) ve Romalı doktor Galen'in (130-210 MS) olduğu zamanın tıbbi bilgisine dayanarak yapabileceklerini denemekten alıkoymadı. Çoğu etkisiz ve bazıları ölümcül olan bu tedaviler kabaca beş kategoriye ayrılır:
- Hayvan tedavileri
- İksirler, Tütsülemeler, Kan Alma, Macunlar
- Enfekte Bölgelerden kaçış ve Marjinal Topluluklara Zulüm
- Dini tedaviler
- Karantina ve sosyal mesafe
Bu beşinden sadece sonuncusu - karantina ve şu anda "sosyal mesafe" olarak bilinen şey - hastalığın yayılmasını önlemede herhangi bir etkisi vardı. Ne yazık ki, 14. yüzyıl Avrupası'nda insanlar, şu anki Covid-19 pandemisinde de olduğu gibi o zamanlarda da evde izole kalmaya istesizlerdi. Zenginler karantinadan çıkış yolunu satın alıp taşra malikanelerine kaçarak hastalığı daha da yayarlarken, diğerleri karantina önlemlerini görmezden gelerek, dini törenlere katılmaya devam ederek ve günlük işlerini yaparak yayılmaya sebep oldular. Salgın Avrupa'da sona erene kadar milyonlarca insan çoktan ölmüştü ve hayatta kalanların bildiği dünya kökünden değişmişti.
Vebanın varışı & yayılması
Veba, MS 1346 öncesine kadar Yakın Doğu'da insanları öldürüyordu, ancak o yıl daha da kötüleşmesiyle daha da yaygınlaştı. MS 1343'te, Han Djanibek (MS 1342-1357) komutasındaki Moğollar, İtalya'nın esirinde olan Hristiyan tüccar bir İtalyan'ın, Moğol bir müslümanı öldürdüğü Tana'nın Crimean kasabasında bir sokak arbedesine karşılık verdi. Tana, Djanibek tarafından kolayca alındı. Ancak bir dizi tüccar, peşinde Moğol ordusuyla liman şehri Caffa'ya (günümüz Kırım'daki Feodosia) kaçtı. Caffa daha sonra kuşatıldı, ancak aynı zamanda veba, MS 1344-1345 arasında Moğol ordusunda yayılmaya başladı.
İtalyan noter Gabriele de Mussi (1280 - 1356) kuşatmanın ya görgü tanığıydı ya da birinci ağızdan haberler aldı ve 1348/1349 'da yazdı. Moğol savaşçıları ölürken ve cesetleri kampı doldururken, Caffa halkının Tanrı'nın düşmanlarını vurduğuna nasıl sevindiğini anlatıyor. Ancak Djanibek, ölü askerlerinin cesetlerinin şehrin duvarlarından fırlatılmasını emretti ve kısa süre sonra şehirde veba patlak verdi.
Bazı modern bilim insanları, hastalık, cesetlere dokunarak bulaşamayacağı için ölülerin Caffa halkına bulaşmamış olabileceğini öne sürmüştür. Ancak bu doğru olsa bile, “çürüyen” olarak tanımlanan bu cesetlerin çoğu, büyük olasılıkla zaten ileri bir çürüme durumundaydı. Bu yüzden gazlar ve vücut sıvıları, de Mussi'nin “ölü dağları” olarak tanımladığı şeyden kurtulmaya çalışırken şehrin muhafızlarına bulaşabilirdi (Wheelis, 2).
Caffa halkının bir kısmı, önce Sicilya'ya, ardından Marsilya ve Valensiya'ya giden ve her durakta vebayı yayan dört yük gemisiyle şehirden kaçtı. Daha sonra bu limanlardan diğer enfekte insanlar, Avrupa, İngiltere ve hatta Avrupa'dan gelen gemilerin ticaret için rıhtıma çekildiği İrlanda'da, insanlar ölene kadar başka yerlere yaydılar.
Tıbbi Bilgi
O zamanın doktorları salgınla nasıl başa çıkılacağını bilmiyorlardı. Genellikle semptomların başlamasından sonraki üç gün içinde insanları öldüren pandemiye benzer bir şey daha önce hiç deneyimlememişlerdi. Bilgin Joseph A. Legan şunları belirtir:
Kara Ölüm 14. yüzyılın ortalarında Avrupa'yı vurduğunda, kimse hastalığı nasıl önleyeceğini veya tedavi edeceğini bilmiyordu. Birçoğu onu iyileştirebileceklerine inanıyordu. Ancak kan alma, karışımlar veya duaların hiçbiri başarılı olmadı. Hastalıkla uğraşmanın genel entelektüel sistemi kusurluydu. Ortaçağ tıbbının başarısızlığı, büyük ölçüde eski otoritelere sıkı sıkıya bağlı kalmaktan ve eskilerin sunduğu fizyoloji ve hastalık modelini değiştirme konusundaki isteksizliğinden kaynaklanmaktadır. (1)
Galen'in eserlerinin hiçbiri -ve diğer yazarların çok azı- Avrupalı doktor için Latince veya Yunanca olarak mevcut değildi. Doktor daha sonra, mükemmel eserleri kötü çeviriler tarafından baltalanan İbn-i Sina'nın Tıp Kanunu ile birlikte, Latince'ye çevrilen Arapça çevirilere bel bağlamak zorundaydı. Galenin çalışmalarına dayanarak, ortaçağ tıbbının temeli ağırlıklı olarak Humoral Patoloji Teorisidir. Humoral Patoloji Teorisi, dört element olan toprak, hava, su ve ateşin vücudun ürettiği sıvılar ile bağlantılı olduğunu savunur. Sarı safra (ateş), kan (hava), balgam (su) ve kara safra (toprak) şeklindedir ve her bir ‘’sıvı’’ bir renk, spesifik bir tat, bir huy ve yılın bir mevsimi ile ilişkilendirilirdi.
Kişinin sağlığı ayrıca astrolojik uyumdan ve tabii ki Tanrı, Şeytan, çeşitli iblisler gibi doğaüstü etkenlerden de etkilenebilirdi. Ayrıca çingeneler, Yahudiler ve diğerleri gibi marjinalleştirilmiş halkların "büyücülüğü", kara sanatlar hakkında bilgi sahibi olduğu düşünülen "yabancılar" olarak kabul edilirdi. Bilgin George Childs Kohn veba için verilen sebepler hakkında şunları söylüyor:
Veba, aşağıdakilerin bazılarına veya tümüne dayandırıldı: virüslü hava ve su, sıcak ve nemli güney rüzgarları, bataklıkların yakınlığı, arındırıcı güneş ışığının olmaması, dışkı ve diğer pislikler, cesetlerin kokuşmuş ayrışımı, yiyeceklere (özellikle meyveler) aşırı düşkünlük. Tanrı'nın gazabı, günahların cezası ve yıldızların ve gezegenlerin birleşimi. Dini fanatikler, insan günahlarının korkunç vebayı getirdiğini iddia ettiler; bir yerden bir yere dolaşıp kendilerini halka açık bir şekilde kırbaçladılar... Her yerde panik vardı, erkekler ve kadınlar kaçmak dışında ölümü durdurmanın hiçbir yolunu bilmiyorlardı. (27-28)
Bununla birlikte, uçağa binmeyen ancak bulundukları yerde hastalıkla savaşmanın bir yolunu bulmaya çalışan birçok insan vardı. İnsanlar zamanın tıbbi bilgisine, nesilden nesile aktarılan halk tedavilerine, Hıristiyan inancına, batıl inançlara ve önyargılara dayanarak ölümü yenmek için sunulan her türlü fikri denediler.
Hayvan Tedavileri
En popüler tedavilerden biri, adını ilk öneren İngiliz doktor Thomas Vicary'den alan “Vicary Yöntemi” idi. Sağlıklı bir tavuk alınıp sırtı ve arkası temizlenirdi; Canlı tavuğun bu çıplak kısmı daha sonra hasta kişinin şişmiş düğümlerine uygulanır ve tavuk sıkıca bağlanırdı. Tavuk hastalık belirtileri gösterdiğinde, hastalığı kişiden aldığı düşünülürdü. Bu işlem, tavuk veya hasta ölene kadar çıkarılır, yıkanır ve tekrar bağlanmaya devam edilirdi.
Bir başka tedavi girişimi, bir yılanı bulup öldürmek, onu parçalara ayırmak ve çeşitli kısımlarını şişmiş hıyarcıkların üzerine sürmekti. Avrupa'da Şeytan ile eşanlamlı olan yılanın, kötülüğü kötülüğe çekeceği için hastalığı vücuttan uzaklaştırdığı düşünülüyordu. Güvercinler de aynı şekilde kullanılıyordu ama neden seçildikleri belli değildi.
Tek boynuzlu at iyileştirici güçleri nedeniyle çok aranan bir hayvandı. Öğütülmüş boynuzundan suya karıştırılarak yapılan bir tozun içilmesinin, etkili bir çare olduğu ve aynı zamanda en pahalısı olduğu düşünülüyordu. Tek boynuzlu atın yakalanması kolay değildi ve genç bir bakire kız tarafından yatıştırılması gerekiyordu. Öğütülmüş "tek boynuzlu at boynuzu" tozunu elde etmeyi başaran doktorlar, yılan ısırıkları, ateş, kasılmalar ve ciddi yaraları tedavi etmede kullandılar. Bu nedenle vebada da aynı şekilde işe yarayacağı düşünülüyordu. Oysa ki tavuğu veya yılanı içeren tedavilerden daha fazlasını yaptığına dair bir kanıt yoktu.
İksirler, Tütsülemeler, Kan Alma ve Macunlar
Tek boynuzlu at iksiri, soylulara ya da zengin tüccar sınıfına sunulan tek - ya da en pahalı - tedavi değildi. Bir başka çare olarak, az miktarda ezilmiş zümrüt yemek veya içmek olabilirdi. Doktor, zümrütleri havanda harçla döver ve sonra da su veya yiyecekle karıştırılmış ince tozu hastaya uygulardı. Zümrüt tüketmeye gücü yetmeyenler, arsenik veya cıva içerdi, ki bu da onları vebadan daha hızlı öldürürdü.
En iyi bilinen iksirlerden biri olan Dört Hırsız Sirkesi; elma şarabı, sirke ya da adaçayı, karanfil, biberiye ve pelin otu gibi baharatlarla birleşimi olan bir şaraptı ve vebaya karşı etkili bir koruması olduğu düşünülüyordu. İddialara göre, içki onları vebaya karşı bağışıklık kazandırdığı için ölenlerin evlerini ve ölülerin mezarlarını soyan dört hırsız tarafından bulundu ve kullanıldı. Dört Hırsız Sirkesi; günümüzde hiç kimse vebayı tedavi edebileceğini iddia etmese de bugün hala antibakteriyel bir birim olarak homeopatik tıp pratiğinde yapılmakta ve kullanılmaktadır.
Zenginler arasında en popüler iksir, theriac olarak biliniyordu. Legan, “hazırlanması çok zordu; tarifler genellikle seksene kadar içerik ve sıklıkla önemli miktarda afyon içerirdi” diye belirtiyor (35). Malzemeler, şurupla karıştırılan ve gerektiğinde tüketilen bir macun haline getirilirdi. Ancak, bileşenlerin tam olarak ne olduğu ve neden işe yaradığı belirsizdir. Sıvı formundaki Theriac genellikle pekmez olarak bilinse de macun olarak da uygulanabilirdi.
İksirlerin yanı sıra, havayı temizlemek de başka bir etkili çare olarak görülüyordu. Vebanın “kötü hava” ile yayıldığı düşünüldüğünden dolayı evler, tütsü ile buharla dezenfekte edilirdi veya dam örtüsü ile dumanlandırılırdı. İnsanlar, sadece çürüyen bedenlerin kokusunu önlemek için değil, aynı zamanda ciğerlerini dezenfekte edeceği düşünüldüğü için yüzlerine tuttukları çiçek buketlerini taşırlardı. Çocukların ceplerini çiçeklerle veya tatlı kokulu maddelerle doldurma uygulamasına göndermede bulunan “pembe renkli çember/cebimizde cevher/tozlar küller, hepimiz düşer” tekerlemelerinin ortaya çıkmasına neden olan bu uygulamadır. Amaç, her zaman güvenli bir şekilde tütsülenmektir. Ancak kafiyenin de belirttiği gibi, bu diğer tedaviler kadar etkisizdi.
Ayrıca kişinin çok sıcak bir ateşe yakın oturarak da hastalığı yoğun terlemeyle dışarı atacağı düşünülürdü. Başka bir teknik de, kişinin hasta olmasına neden olan “kötü hava”, insan atıklarını boşaltmak için kullanılan dere, gölet veya çukurun atık suyunun “kötü havasına” çekeceğinden, açık bir kanalizasyonun yanına oturmaktı.
Kan alma, her türlü hastalık için popüler bir çözümdü ve ortaçağ döneminde oldukça iyi biliniyordu. Hastalığa neden olan “kötü kan” çekilerek, geriye kalan “iyi kan” ile sağlığın geri kazanılacağına inanılıyordu. Tercih edilen yöntem, “kötü kanı" emmek için hastanın vücuduna bir dizi sülüğün yerleştirildiği “sülükleme" idi. Ancak sülük toplayıcıları yüksek ücretli bir meslekti ve herkes bu tedaviyi karşılayamıyordu. Daha az varlıklı olanlar için, deride bir bıçakla küçük bir kesi yapılır ve “kötü kan” bir bardakta toplanıp atılırdı. Aynı doğrultudaki bir başka yöntem de, bir bardağın ısıtıldığı ve baş aşağı bir hastanın cildine, özellikle de hastalığı içine çekmek için hıyarcıklara uygulanan “hacamat” idi.
Theriac macununun yanı sıra, doktorlar ayrıca çeşitli köklerden, bitkilerden ve çiçeklerden yapılmış bir krem reçete yazar ve mızraklanmış hıyarcıklara uygulanırdı. İnsan atıkları da aynı amaç için bir macun haline getirildi ve bu da şüphesiz daha fazla enfeksiyona yol açtı. Temiz idrarın tıbbi özelliklere sahip olduğuna inanıldığından, insanlar onunla yıkanır veya içerdi ve doktorlar, temiz bir ürün için idrar toplayıcılara iyi para öderdi.
Enfekte Bölgelerden kaçış ve Zulüm
İdrarla banyo yapmak, dışkıya bulaşmak veya diğer tedavileri denemek istemeyenler, salgından etkilenen bölgeyi veya şehri terk etti, ancak bu seçenek genellikle sadece zenginler için geçerliydi. İtalyan şair ve yazar Giovanni Boccaccio (MS 1313-1375), karakterlerin, şehirde veba tüm şiddetiyle sürerken vakit geçirmek için birbirlerine hikayeler anlattığı başyapıtı Decameron'da (MS 1349-1353'te yazılmış) veba sırasında, on zengin gencin Floransa'dan kırsal bir villaya kaçışını anlatıyor.
Bu tür insanlar ve tüm sosyal sınıflardan diğerleri, kaynağı olarak düşündükleri şeye, yani yabancı olarak kabul edilen marjinal gruplara vurarak vebayı iyileştirmeye çalıştılar. Kohn şöyle yazıyor:
Bazı yerlerde veba, halkın kuyularını zehirlemekle suçlanan, sürgüne gönderilen ya ateş ya da işkence ile öldürülen sakatlar, soylular ve Yahudilerden sorumlu tutuldu. (28)
Kohn'un bahsettiği bu gruplara ek olarak, herhangi bir şekilde farklı kabul edilen ve çoğunluğun standartlarına uymayan birçok kişi de dahildi.
Dini Tedaviler
Bu standart çoğunlukla, o dönemde Avrupa nüfusunun çoğunluğunun dünya görüşünü şekillendiren ortaçağ Kilisesi tarafından belirlendi. Dini tedaviler en yaygın olanıydı, ve yukarıda bahsedilen kamusal kamçılamanın yanı sıra, dini tılsımlar ve muskalar satın alma, dua etme, oruç tutma, kilise ayinine katılma, sorumlu düşünenlere zulmetme ve dini tören alaylarına katılma şeklini aldı.
Papa, nihayetinde, halk için etkisiz ve halkı üzen kamçılamalara bir son verdi, ancak o zamana kadar, katılımcılar vebayı ziyaret ettikleri her kasabaya veya şehre yaymışlardı. Katılımcıların genellikle kasabanın merkezi bir noktasından kiliseye ya da tapınağa kadar yürüdükleri ve merhamet için dua ettikleri alaylar, aynı şeyi daha küçük ölçekte, kitleleri dinlemek için yapılan halka açık toplantılarda yaptı.
Karantina ve Sosyal Mesafe
Vebanın yayılmasını durdurmanın tek etkili yolu – tedavi etmese de - hastaları karantina yoluyla sağlıklı olanlardan ayırmaktı. O dönemde Venedik'in kontrolündeki liman kenti Ragusa (günümüzde Dubrovnik, Hırvatistan), gelen gemilere uygulanan 30 günlük tecrit süresiyle bu uygulamayı başlatan ilk şehir oldu. Ragusa'nın nüfusu, 1348'de vebadan dolayı yoğun bir şekilde azalmıştı ve insanlar, hastalığın bulaşıcı olduğunu ve insanlar tarafından bulaşabileceğini kabul ettiler. Ragusa'nın politikası etkili olarak diğer şehirler tarafından da benimsendi ve İngilizce'ye karantina kelimesini veren quarantino (40 gün) kanunu ile 40 güne uzatıldı.
Karantina ve toplumsal mesafenin olumlu bir etkisi olduğu görülse de, hükümetler politikaları uygulamakta yavaştı ve insanlar onları takip etmekte isteksizdi. Kohn şöyle diyor:
Birçok şehirde hastaların ayrılması emredildi, ancak bazılarında karantina uygulaması ve istasyonlar, insanların yarısının hastalığa yenik düştüğü Venedik ve Cenova gibi çok geç yürürlüğe girdi. (28)
Öte yandan Milan, daha katı önlemler ve yaptırımlar uyguladı ve hastalığın yayılmasını kontrol etmede daha fazla başarı elde etti. Milanlı yetkililer, üç evin enfekte olmuş sakinlerini, muhtemelen, öldükleri evlerinde tamamen mühürleyerek bir noktadan sonra, karantina yasalarına uyma konusunda vatandaşlar arasında herhangi bir anlaşmazlığa müsamaha göstermediler. 1350'de, şehir surlarının dışında veba kurbanlarının barındığı ve bakıcıların onlara bakabileceği bir karantina yeri inşa ettiler. Veba doktorları, herkesçe bilinen pelerin, şapka ve doktorun yüzünü – özellikle burun ve ağzı – enfekte hastadan uzaklaştırarak giyen kişiyi koruduğu düşünülen gagalı maskelerle tasvir edilmiştir.
Sonuç
Veba salgını devam ederken, parayı sirke ile yıkamak, mektupları ve belgeleri tütsü ile tütsülemek ve insanları olumlu düşünceler düşünmeye teşvik etmek gibi başka önlemler alınmaya çalışıldı. Çünkü bir hastanın genel tutumunun hayatta kalma şansını büyük ölçüde etkilediği açıkça görülüyordu. Fakat bunların hiçbiri, enfekte olanları sağlıklı olanlardan ayırmak kadar etkili olmadı, ancak insanlar yine de karantinayı görmezden geldi ve hastalığın yayılmasını sürdürdü.
Veba seyrini sürdürdüğü zaman, 30 milyondan fazla insan – Avrupa nüfusunun% 30-50'si – ölmüştü. Nüfus kaybı Avrupa toplumunu; feodal sisteme son vererek, eski ortaçağ köylüleri için ücretler belirlenerek ve pek çok anne, eş ve kız çocuğunun ailenin erkeklerinden sağ çıkıp rollerini üstlenmesinde kadının statüsünü yükselterek değiştirdi.
Kohn, “birçok tarihçiye göre Kara Ölüm, Orta Çağ'ın sonunu ve modern çağ'ın başlangıcını işaret ediyordu” (28). Yani sonuç şöyleki, insanların, geçmişin dini, politik ve tıbbi paradigmalarıyla ilgili gözünü sonradan açması alternatifler aramalarına ilham verdi ve sonunda bunlar, modern çağ dünyasının temelini oluşturan Rönesans'ta tam bir ifade buldu.