TEORİ NEDİR? Teori (kuram), toplumsal gerçekliği anlaşılır hâle getiren bir kavramlar kümesidir. Bu kavramlar kümesi, olguları ve olgular arasında karmaşık gibi görünen toplumsal ilişkileri sistematik olarak anlamamızı sağlamaktadır. Teori, daha önce yapılmış olan bilimsel araştırmalar sonucu elde edilen bilgiler üzerine kuruludur. Dolayısıyla bilim insanları kendi araştırmasına başlamadan önce ilgili literatürdeki çalışmaları inceler, toplumsal gerçekliği açıklamaya çalışan ve genellikle rekabet hâlinde olan teorik yaklaşımlardan birini tercih eder. Toplumsal gerçekliği açıklamaya çalışan çok sayıda teorik yaklaşım bulunmaktadır. Bu teorik yaklaşımlar birbirleri ile rekabet hâlindedirler. Bilim insanları, teorik yaklaşımlardan birini tercih ederken toplumsal gerçekliği en güvenilir ve geçerli bir şekilde açıkladığını düşündüğü bir teorik yaklaşımı tercih eder. Teorik yaklaşımlardan birinin diğerine üstünlüğünü nereden anlarız? Bu sorunun yanıtını vermek çok zordur. Çünkü teorik yaklaşımlardan birinin tercih edilmesi sürecinde, seçimi yapan kişinin belli ideolojik ve öznel tercihlerinin önemli bir rolü olabilir. Ancak yine de belli ölçütler çerçevesinde teorileri karşılaştırabilmek mümkündür. Güçlü bir teorinin özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: •Kavramları açıktır ve nettir. •Kısadır. •Basit ve anlaşılırdır. •Eleştireldir. •Teorik önermeleri, daha geniş toplumsal gruplara genellenebilir. •Yeniliğe ve gelişmeye açıktır. •Toplumsal yaşamdaki benzerlikleri ve farklılıkları belirgin bir şekilde ortaya koyar. •Olguların arkasındaki görünmeyen dinamikleri açıklama gücüne sahiptir. Peki, teori nasıl oluşur? Teori, toplumsal olgular ve olgular arasındaki ilişkilerden soyutlanan kavramlardan oluşur. Daha sonra bu soyut kavramlar kümesi, sistematik bir bütünlük içerisinde toplumsal gerçekliği açıklayan bir bakış açısına dönüşür. Bu bakış açısı, artık teorinin bizzat kendisidir. Bu süreç, ünlü sosyolog Emile Durkheim’in bir teorik önermesinden yola çıkılarak şöyle irdelenebilir: Teorik Düzey: Toplumsal olgular bireyin dışında ve ona baskı yapmaktadır. ↕ Kavramsal Düzey: Hukuk kurallarının ihlali belli yaptırımlar içermektedir. ↕ Olgusal Düzey: Aşırı hızla radara yakalanan sürücüler trafik cezasına çarptırılır. Teorik düzey, kavramsal düzey ile ve kavramsal düzey ise olgusal düzey ile tek yönlü değil karşılıklı bir ilişki içerisindedir. Dolayısıyla, toplumsal olguların bireyin dışında (örneğin hukuk kuralları) ve ona baskı yapmakta olduğunu (kural ihlalinin cezalandırılması) öne süren bir bilim insanı yukarıdakine benzer bir şekilde yol izleyerek kendi teorik bakış açısını sınayabilir. Bilim insanları, kendi teorilerinin açıklama gücüne güvendikleri için araştırma sonucunda elde edeceği verilerin kendi teorik bakış açısını olumlu yönde doğrulayacağı düşüncesindedirler. Bilim insanları, kendi teorik bakış açılarını test etmek amacıyla çeşitli hipotezler öne sürerler. Öne sürülen hipotezler, araştırma sonucunda teorik yaklaşımı doğruluyor ise teori daha da güçlenmiş olur. Eğer eldeki veriler, hipotezi ve hipotezin dayandığı teorik yaklaşımı yanlışlıyor ise teoriye olan güven azalabilir. İnsanların içinde yaşadığı doğal ve toplumsal olgu ve olaylarla ilgili gerçeği arayışının tarihi insanlığın tarihi kadar eskidir. Ancak bilimsel araştırma yöntem ve teknikleri ile geçerli ve güvenilir bilgilere ulaşmanın tarihi nispeten yenidir. Özellikle 18. yüzyılda Batı Avrupa’da ortaya çıkan Aydınlanma düşüncesinin, modern bilimin ortaya çıkmasında çok önemli bir rolü olmuştur. 2 AYDINLANMA Aydınlanma, 17. ve 18. yüzyılda Batı Avrupa’da gelişen, birbirine bağlı felsefi, bilimsel ve toplumsal alanlarda oluşan düşünce hareketidir. Önemli bir tarihsel dönem olan Aydınlanma’nın coğrafi merkezi Fransa olmuştur. Bununla birlikte, başta Almanya ve İngiltere olmak üzere Avrupa devletlerinin birçoğunda Aydınlanma düşüncesi doğrultusunda gelişmeler görülmüştür. Aydınlanma, felsefi bir hareketi ve bu hareketin sonuçlarıyla belirginlik kazanan toplumsal ve siyasal bir süreci ifade etmektedir. Bu bağlamda Aydınlanma, hem bir düşünce hem de bir süreç olarak görülmektedir (Çiğdem, 1997, 13). Bir düşünce olarak Aydınlanma, genel anlamda Hıristiyanlığın hâkimiyetindeki geleneksel dünya görüşünde kökleşmiş olan anlayışa karşı gelerek insan, toplum ve doğa hakkında yeni bir düşünce çerçevesinin yaratılmasını ifade etmektedir (Hamilton, 1996, 23). Bu anlamda, dünyayı anlama yolu olarak batıl inanç ve doğaüstü inancını reddeden Aydınlanma düşüncesi, doğanın sadece nesnel ve tarafsız bir yol olan bilim aracılığıyla anlaşılabileceğini savunmuştur. Bilgi ise sadece akıl ve rasyonaliteden (akılsallıktan) gelmektedir (Haralambos ve Holborn, 1995, 643). Bu bağlamda Aydınlanma hareketinin amacı, ‘kötü’ ve ‘köleleştirici’ olduğuna inanılan mit, ön yargı ve hurafenin ve dolayısıyla bunları üreten dinin temsil ettiği toplumsal düzenden insanları kurtararak, ‘iyi’ ve ‘özgürleştirici’ olduğu kabul edilen ‘aklın düzeni’ne sokmaktır (Çiğdem, 1997, 14). Akıl kavramı, Aydınlanma yüzyılı olan 18. yüzyılı ayırt edici kılan en önemli unsurlarından biri olmuştur. Rasyonalist (akılcı) düşünce, Aydınlanma’nın geleneksel toplum düzenini oluşturan dini otoriteyi sorgulamasını sağlamıştır. Bu nedenle, Aydınlanma dönemi aynı zamanda Akıl Çağı olarak da bilinmektedir. Rasyonalist düşüncenin özellikleri, karşı olduğu görüşler ve savunduğu fikirler olarak iki grup hâlinde açıklanabilir. Öncelikle rasyonalist düşünce: •Toplumsal hayatı etkileyen geleneğin otoritesini sorgulamıştır. •Geleneksel dini sistemlerin oluşturduğu kurumlar aracılığıyla, toplum üzerinde etkili kılınan kaderciliğe karşı gelmiştir. •Geleneksel otoritenin oluşturduğu, özellikle despotizm, özel mülkiyet ve toplumsal hiyerarşinin gerçekleri temsil ettiği yönünde benimsenen inanca karşı çıkmıştır (Outhwaite, 2006, 199-200). Bu anlamda, rasyonalist düşünce, reddedilen geleneksel otorite ve oluşturduğu kurumlara karşı yeni bir düşünce biçimi geliştirmiştir: •Rasyonalist düşünce, toplumsal düzen fikrinin, metafizik sisteme göre değil, akla ve gözlem ile üretilen verilere dayanan bir süreç içinde açıklanabileceğini savunmuştur. •Doğa kavramı, bütün bu kavrama dayanan doğanın düzeni, doğa kanunları ve insan doğası ile birlikte rasyonalist düşüncenin temel kavramı olmuştur. •Doğa kavramını temel alan bu düşünce, bireyi, toplumsal hayata katılmakla birlikte doğanın düzenine ait olarak kabul etmiştir. •Rasyonalist düşünce ilerleme kavramını, yol gösteren düşüncelerden biri olarak ele almıştır (Outhwaite, 2006, 199-200). Aydınlanma düşüncesi, rasyonalist düşüncenin yukarıda belirtilen özelliklerine dayanan belirli unsurlar çerçevesinde gelişmiştir. Şimdi de Aydınlama düşüncesini oluşturan temel ilkeler açıklanmaya çalışılacaktır. Aydınlanma Düşüncesinin Temel İlkeleri Aydınlanma’nın içerdiği, doğa ve toplum hakkında bir düşünce biçimi sağlayan, birbirleriyle ilişkili değerler ve düşünceler, Aydınlanma’nın paradigmasını (bakış açısını) oluşturmaktadır. Bu bağlamda, Aydınlanma düşüncesini oluşturan ayırt edici unsurlar bulunmaktadır. Bütün aydınlanma düşünürlerinin uzlaştığı Aydınlanma düşüncesinin temel ilkeleri şunlardır: 3 1.Akıl: Aklın önceliği ve üstünlüğü ile bilgi elde etmenin yolu olarak rasyonalite (akılsallık) vurgulanmaktadır. Rasyonalist düşünürler, dini otoriteyi sorgulayarak, gerçek bilginin kaynağının vahiy değil, akıl olduğunu savunmuşlardır. 2.Empirizm (deneycilik): Doğa ve toplumsal dünya hakkındaki bütün bilgi ve düşüncenin deneysel gerçeklere, başka bir deyişle, bütün insanların duyu organları aracılığıyla kavrayabildiği şeylere dayalı olduğu fikridir. Empirist anlayış, bilgi elde etmenin tek yolunun deneysel yöntem, diğer bir deyişle, deney ve gözlem olduğunu iddia etmektedir. Bu anlayış, bütün bilgilerin bu yolla kazanıldığını ve doğuştan bilgi olmadığını savunmaktadır. 3.Bilim: Önermelerin, deney, gözlem ve akıl tarafından sistematik bir şekilde sınanmasıdır. Bilim, gözlem ve deneye dayanan güvenilir veriler yaratması nedeniyle, Aydınlanma düşünürleri için bilginin en üst biçimi olarak kabul edilmiştir. Deneysel yönteme dayalı olarak elde edilen bilimsel bilgi, bütün insanlığın bilgisini geliştirmek için temel olarak alınmıştır. 4.Evrensellik: Akıl ve bilimin her duruma uygulanabilmesi ve ilkelerinin her durumda geçerli olmasıdır. Özellikle bilim, istisnasız bütün evreni yöneten genel yasalar üretmektedir. 5.İlerleme: Bilgi birikimi ve insanın çevresindeki doğadan maddi zenginlikler elde etmesine yardımcı olacak araçların, diğer bir deyişle, teknolojinin gelişmesiyle mümkün olan bir süreci işaret etmektedir (Çiğdem, 1997, 45). Aydınlanmanın ilerleme düşüncesi, insanın doğal ve toplumsal yaşam koşullarının, akıl ve bilimin kullanılması ile gelişebileceği ve her ileri aşamanın iyi ve güzel olacağı fikrini içermektedir. 6.Bireycilik: Aydınlanma düşüncesinde bireyin bütün bilgi ve eylemin başlangıç noktası olarak kabul edilmesidir. Bu bağlamda toplum, çok sayıda bireylerin düşünce ve eyleminin ürünü olarak tanımlanmaktadır. Birey, politik ve toplumsal bir özne olarak var olmaktadır ve kendi özgürlünün bilincindedir. 7.Hoşgörü: Farklı dini veya ahlaki inançlara, ırka veya uygarlığa sahip olan insanların, fark gözetmeksizin aynı olarak görülmesidir. 8.Özgürlük: Toplumsal etkileşim, cinsellik ve mülkiyet sahipliği, inanç, iletişim ve ticaret alanlarında, feodal ve geleneksel sınırlara karşı gelerek düşünce ve ifade özgürlüğünün savunulmasıdır. 9.İnsan Doğasının Aynılığı: İnsan doğasının temel niteliklerinin daima ve her yerde aynı olduğu inancını içeren eşitlik ilkesidir. 10.Sekülarizm: Aydınlanma döneminde, dini düşünce, dinsel pratikler ve kurumlar, toplumsal önemini kaybetmiştir. Sekülarizm, Aydınlanma’nın geleneksel ve dini otorite karşısında, dini açıdan doğru kabul edilen ve onaylanmış bilgiye karşı, bağımsız ve laik bilgi ihtiyacını vurgulamasıdır (Hamilton, 1996, 21-22). Aydınlanmanın temel ilkelerini oluşturan bu yeni fikirler; yazı, basım, resim, müzik, heykel ve mimari gibi sanat alanlarında birçok kültürel yaratıcılığı etkilemiştir. Aydınlanma, aynı zamanda tıbbi, bilimsel ve teknolojik alanlarda da yenilikleri içermektedir. Bu bağlamda, Aydınlanma düşüncesi, insan hayatını geliştiren toplumsal bir sürecin bir parçası olarak kabul edilmiştir. Aydınlanma Düşünürleri Aydınlanma, toplumsal düşünce tarihinde önemli bir dönemi işaret etmektedir, Aydınlanma düşünürleri ifade ve düşünce özgürlüğü, dinin eleştirisi, akıl ve bilimin değeri, bireyin önemi ve toplumsal ilerleme fikirlerini geliştirmişlerdir. Aydınlanma döneminin en belirgin özelliği, yeni fikirlerin geliştirilmesinde, büyük ölçüde yazarların etkisinin olmasıdır. Aydınlanma döneminin düşünürleri bu alanda, romanlar, oyunlar, kitaplar, broşürler ve makalelerden oluşan büyük bir koleksiyon üretmişlerdir (Hamilton, 1996, 29). 18. yüzyılın ortalarında Aydınlanma düşünürleri arasında, Baron de Montesquieu (1689-1755), Voltaire (1694-1788), David Hume (1711-1776), Adam Ferguson (1723-1816) ve J.J. Rousseau (1712-1778), önemli isimler olmuşlardır. 4 Montesquieu, toplum yapısı ve politik sistemler arasındaki ilişkiyi incelmiş, yönetim biçimleri ile ilgilenmiştir. Ayrıca, toplumu, çeşitli unsurların yalnızca bütünde anlam bulduğu bir sistem olarak tanımlamıştır. Bu sistemi oluşturan temel unsurlar iklim ve coğrafyadır. Bu unsurların, toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini açıklayarak, “coğrafi determinizmin temsilcisi” (Swzacki, 1979, 60) olarak tanınmıştır. Bunun yanında, toplumsal yapıyı etkileyen din ve ahlak gibi diğer öğelerin de bulunduğunu belirtmiştir. Montesquieu’nun yöntemi, gözleme ve olguların karşılaştırılmasına dayanmaktadır. Toplumu, yapısal bir bütün olarak ele almış ve ayrıntılı bir tarihsel analiz ile kapsamlı ve sistematik bir yaklaşım geliştirmiştir (Swingewood, 1998, 28-32). Voltaire, bilim, düşünce özgürlüğü ve adalet konularında yazılar yazmıştır. Aynı zamanda, Aydınlanmayı niteleyen eleştirel rasyonalizm (eleştirel akılcılık) ve Sekülarizm hakkında çalışmalar yapmıştır. Voltaire’in, Aydınlanma düşüncesi ile birlikte gelişen bilim konusundaki çalışmaları, akıl ve bilginin uygulanması aracılığıyla, toplumların nasıl ilerleyeceği konusunda açıklamalar ve yeni fikirler içermektedir (Hamilton, 1996, 38-39). Aydınlanma düşüncesi ile birlikte, insan doğası yeniden tanımlanmıştır. Hume, psikoloji ve sosyoloji alanlarında, modern deneysel araştırmaların konusu olan insan doğasının teorisini oluşturmuştur. İnsan doğasının, toplum içinde oluşturduğu toplumsallık biçimleri ile ilgilenmiştir. İnsanın eylemini, sürekli başkalarının eylemine yönelik olması sebebiyle ‘toplumsal’ özellikli olarak tanımlamıştır. Ayrıca, güç ile rıza arasında işlevsel bir denge bulunduğunu belirtmiş, bu nedenle mülkiyet ve gücün yakın bir ilişki içinde olduğunu ileri sürmüştür (Hamilton, 1996, 18; Swingwood, 1998, 35-36). Hume, Ferguson’un çalışmalarında büyük ölçüde etkili olmuştur. Ferguson, toplumsal tabakalaşmanın işbölümü ile ilişkisi ve emeğin yabancılaşması konularında çalışmalar yapmıştır. Ekonomik bir kurum olarak kabul edilen işbölümünün, aynı zamanda toplumsal olduğunu belirtmiştir. Ferguson’a göre, işbölümü bütün bir süreçtir. Uzmanlaşma, bütünün ortadan kalkmasına yol açar. İşin daha küçük parçalara bölünmesiyle insanların daha çok çalışmaları sonucunda düşünmeye ve araştırmaya ayıracakları zaman azalmaktadır. Bu bağlamda, Ferguson, sanayiye dayalı gelişimin, insan için bir ilerleme kaynağı olduğunu kabul etmekle birlikte, yabancılaşmaya neden olduğunu da vurgulamıştır (Swingwood, 1998, 39-41). Rousseau, mülkiyetin işbölümü, eşitsizlik ve toplumsal çatışmayla ilişkisini çözümlemiştir. Toplumu, bireysel çıkarların ortak ve genel bir iradede özümsendiği, organik bir bütün olarak ele almıştır. Bireyin, doğanın değil toplumun bir ürünü olduğunu ve dolayısıyla insanın davranışlarının toplumsal kökenli olduğunu belirtmiştir. Rousseau’ya göre insan, kendini tanımlayacağı bir topluluk arayışı içindedir. Toplulukta insan, kendi çıkarlarından önce, ortak bir çıkar aracılığıyla bir arada bulunmaktadırlar. Bu bağlamda, toplum, bir sözleşmenin ürünüdür. Rousseau’nun “toplumsal sözleşme” kavramı, toplumun kendisini oluşturan bireylerin iradelerinden daha büyük olan bir ahlaki ve kolektif düzen yaratan bir birleşme eylemini ifade etmektedir (Szacki, 1979, 62-64; Swingewood, 1998, 33-34). Bu dönemde, sosyoloji henüz bir bilim dalı olarak oluşmamıştır. Fakat toplumsal ilişkiler, hangi toplumların örgütlenip gelişeceği hakkında oluşan toplumsal ilgi alanları, Aydınlanma düşünürlerinin niteliksel çalışmalarında açıkça görülmektedir. Bu çalışmalarla gelişen Aydınlanma düşüncesinin temel ilkelerinden her biri, 19. yüzyılda ortaya çıkan yeni sosyal bilimlerin bir parçasını oluşturmaktadır, Ansiklopedi, Aydınlanmanın temel ilkelerinin ortaya konulduğu metinleri içeren, büyük bir yayın girişimi olarak tanımlanmaktadır. Aydınlanma döneminin önemli bir göstergesi olan Ansiklopedi, Avrupa’da yaygınlık kazanmıştır. Ansiklopedi, Aydınlanma düşünürleri Diderot ve d’Alembert’in katkılarıyla oluşan bir proje olarak tanınmaktadır. Her ikisi de din ve Tanrı düşüncesini eleştiren yazılar yazmıştır, Ansiklopedi’nin oluşumu, entelektüel kaygıların yanısıra politik ve dini baskılar nedeniyle stratejik kaygıları da içermektedir. Ansiklopedi’de yayınlanan konular, genel anlamda halkı aydınlatma 5 amacının yanında, Aydınlanma düşünürlerinin kendi tutumlarını da yansıtan bir içeriğe sahip olmuştur (Çiğdem, 1997, 38-39). Ansiklopedi’nin, iki önemli niteliği bulunmaktadır: •Bunlardan birincisi, yayının planlanmasında, yazıların ortak bir temelde toplanmasını sağlamak için bir kavramın belirlenmesidir. Böylece, makale konuları arasında bir ilişki kurması amacıyla merkezde insan kavramının yer almasına karar verilmiştir, •İkinci nitelik ise Ansiklopedi’nin, bütün insan bilgisinin yeniden yapılanmasına dayanan evrensellik yaklaşımını taşımasıdır (Hamilton, 1996, 27-28). Ansiklopedi, akıl ve bilimin uygulanması konusundaki olumlu etkileri ifade ederek Aydınlanma düşüncesini desteklemiştir. DEVRİMLER İnsanlık tarihinde en büyük dönüşümler, 18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyılda Avrupa’da meydana gelen devrimler sonucunda gerçekleşmiştir. Bu büyük dönüşümlerin altyapısını, temelleri 17. yüzyıla dayanan Bilimsel Devrim oluşturmaktadır. Aydınlanma, Bilimsel Devrim’in bir ürünü olarak modern bilimin verilerinden yararlanmış ve kendisini bilgiye ve akla dayalı bir düşünce hareketi olarak temellendirmiştir. 19. yüzyıl ekonomisi Endüstri Devrimi’nin etkisi altında şekillenmiş, bu ekonominin politikası ve ideolojisi ise Fransızlar tarafından biçimlendirilmiştir. Endüstri Devrimi’nin başlangıç yeri olan İngiltere, dünyanın geleneksel ekonomik ve toplumsal yapılarında çok büyük bir ekonomik hareket sağlamıştır. Çağın dünyasının demiryolları ve fabrikaları için bir örnek sunmuştur. Bununla birlikte, Fransa da bu ekonomik hareketin devrimlerini gerçekleştirmiş, ona düşüncelerini vermiştir. Pek çok ülkeye hukuk kurallarını, bilimsel ve teknik örgütlenme modelini getirmiştir (Hobsbawm, 2003, 63). Bilimsel Devrim Bilimsel Devrim’in merkezinde, mekanik doğa kavramı bulunmaktadır. Bu kavram, doğanın belli yasalara göre işleyen bir mekanizma olduğu düşüncesine dayanmaktadır. Bu bağlamda, doğanın hareketi ve yasaları bilindikçe, doğayı bilmek ve doğanın gizlerini çözmek mümkün görülmektedir (Çiğdem, 1997, 60). Bilimsel Devrimi, Newton’un evrensel yerçekimi yasasını keşfederek başlattığı kabul edilmektedir. Newton, bu yasa ile iki dünya görüşü arasında bir kopuşu belirlemiştir. Bilimsel Devrim’den önce insan, Tanrı’nın yarattığı, düzenli ve hiyerarşik bir dünyada, doğal ve Tanrısal arasında bir aracı olmuştur. “İnsanın bilgisine sunulan bu dünya düzeni, her şeyden önce Tanrının insana seslendiği simgesel bir düzendir” (Jeanniere, 1994, 17). Bilimsel devrim ile bilginin elde edilme yolu olarak bilimsel yöntem geliştirilmiştir. Bu yöntem, araştırmalarda verilerin, gözlem ve deneye dayalı olarak elde edilmesini işaret etmektedir. Bu bakış açısı temelinde, Aydınlanma düşünürleri, dini otoriteye bağlı olarak geliştirilmiş ve yerleşmiş bilgi biçimlerini reddetmiş, onun yerine gözlem, deney ve akıl yoluyla edinilen bilginin yeni biçimlerini kabul etmiştir. Bununla birlikte, bilginin koruyucuları ve aktarıcıları olarak kabul edilen ruhban sınıfının (rahiplerin) sahip olduğu bu geleneksel rolüne karşı çıkan Aydınlanma düşünürleri, toplumsal olarak önemli olan bilgiyi yeniden tanımlamak, dinin alanı dışına çıkararak, yeni anlamlar ve ilişkiler kurmak istemişlerdir (Hamilton,1996, 29-30). Bu bağlamda, Newton’un çalışmalarının sonuçları, Aydınlanma düşüncesi için büyük önem taşımaktadır. Newton’un evrensel yerçekimi yasası ile sadece maddenin hareketi açıklanmakla kalmamış, aynı zamanda yeni bir evren tasarısı sunulmuştur. Evrenin hareket yasalarının, her yerde değişmeden aynı biçimde matematiksel olarak ifade edilebildiği açıklanmıştır (Çiğdem, 1997, 61). 6 Newton’un çalışmaları, Aydınlanma düşünürlerinin, bilimsel yöntemin yaşamın her alanına uygulanabileceğine inanmalarını sağlamıştır. Aynı zamanda, bilim, rasyonel amaçlarla ilişkili olan geleceğin toplumsal değerlerinin temeli olarak görülmüştür. Aydınlanma’nın önemli düşünürleri, bilimin felsefi olarak anlaşılmasına katkıda bulunmuşlardır. Voltaire, Newton’un felsefesini anlatan ve düşüncelerini yaygınlaştırmayı amaçlayan bir kitap yazmıştır. 1732 yılında yayınlanan Letters Philosophiques (Felsefi Mektuplar) adlı kitabındaki yazıları, yeni bilimsel yöntem hakkındaki bilginin hızla yayılmasını sağlamıştır (Hamilton, 1996, 38-43). Bu bağlamda, doğa bilimlerindeki ilerlemeler ve onların disiplinler olarak kurumsallaşması, sosyal bilimler için bir model sağlamıştır. Fransız Devrimi Fransız Devrimi, daha önceki ve sonraki devrimler içinde kitlesel nitelikteki tek toplumsal devrim olarak tanınmaktadır. Aynı zamanda çağdaş devrimler içinde dünyayı kapsama niteliği taşıyan tek devrim olarak kabul edilmektedir (Hobsbawm, 1996, 64). Aydınlanma Dönemi, Fransız Devrimi’ni hazırlayan unsurların oluşmasını sağlamış ve Fransız Devrimi, eşitlik, özgürlük, güçlerin ayrılığı, hoşgörü gibi Aydınlanma’nın ilkelerini uygulamaya koymuştur. Devrim’in mimarlarına bakıldığında, bakış açılarını Aydınlanma düşünürlerinden aldıkları görülmektedir. Montesquieu’nun politik düzenin toplumsal temelleri hakkındaki fikirleri, Voltaire’in düşünce özgürlüğü hakkındaki ilgisi ve Hume’un insan doğasının evrenselliği kavramı, Fransız Devrimi’nin temel dayanağını oluşturmuştur (Hamilton, 1996, 47-48). Siyasal bir devrim olarak nitelenen 1789 Fransız Devrimi’nin hedefi, Avrupa’da aristokrasi ve kilisenin otoritesi ile yönetilen toplum düzenini yıkmak olmuştur. Bu geleneksel toplum düzeninin yerine evrensel özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilkelerine dayanan yeni bir toplumsal düzen yaratmayı amaçlamışlardır. Fransız Devrimi, bütün Avrupa’yı sarsan bir devrim olmuş, bu nedenle, yöneticiler, siyasetçiler ve aydınlar, toplumun anlaşılması, bir düzen oluşturması ve bu düzen temelinde yönetilmesi gibi ihtiyaçlarla karşılaşmışlardır (Özlem, 2001, 58). Bu bağlamda, iktidarın temelini oluşturan unsurlar önemli olmuş ve otoritenin doğasında ve iktidarın kaynağında radikal bir değişim gerçekleşmiştir. Geleneksel toplumlarda, iktidarın kaynağı olan karizmatik otorite, yerini kaybetmiştir. Artık iktidarın kaynağı, örneğin Tanrı gibi başka bir yerden değil, halktan gelmektedir: “İktidar, vatana coşkulu bağlılıkta, gelenek veya bir soy sop ilişkisinde kök salmaz. Yalnızca ulus hâline gelen bir halkın onayıyla meşruiyet kazanabilir. Ancak kaynağını halktan alan iktidarın sadece meşru olması yetmez, akla uygun da olmalıdır” (Jeanniere, 1994, 19). Artık hükümdarın geleneksel kurallara uygun olarak iktidara gelmesi yeterli olmamış, devletin, egemen halkla ilişkisinin demokratik rasyonalite (akılsallık) içinde kurulması ve uygulanması gerekli hâle gelmiştir. Bu bağlamda, Fransız devrimi ile birlikte gelen en önemli yenilik, demokrasinin sadece bir yönetim biçimi olmayı bırakıp, devletin tek rasyonel biçimi hâline gelmesi olmuştur. Artık modern devletin, kaçınılmaz olarak demokratik olması gerekmektedir. Bu süreç, modern demokrasinin önce İngiltere ve Amerika’da, ardından da Fransa’da oluşumu ile belirgin hâle gelmiştir (Jeanniere, 1994, 19). Endüstri Devrimi İnsanlık tarihinde ilk kez, toplumların üretim güçlerinin değişimini gerçekleştiren Endüstri Devrimi, İngiltere’de başlamış ve diğer Batı ülkelerini de derinden etkilemiştir (Hobsbawm, 2003, 37). Buhar ve elektrik gibi güç kaynaklarının kullanılmasıyla birlikte kömür, demir-çelik ve tekstil endüstrilerinin hızlı gelişimi, ekonomik ve toplumsal yapıda önemli değişimlere yol açmıştır. Üretim teknolojisi makineleşmiş ve seri üretime dayalı fabrika sistemi üretime geçilmiştir. 7 Bu bağlamda, tarımın makineleşmesi ile toprağa dayalı üretimde işgücüne ihtiyaç azalmıştır. Bu durum, köylerden kentlere kitlesel bir göçün başlamasına neden olmuştur. Böylece, toprağa bağlı çalışan insanların büyük bölümü, kentlerde fabrika ve maden işçisine dönüşmüşlerdir. Bu süreç içerisinde, üretimin örgütlenmesi ve denetlenmesine ilişkin yeni yöntemler geliştirilmiştir. Yeni çalışma koşulları üretim seviyesini artırırken, yüksek miktarda üretimin gerektirdiği yoğun fiziksel ve zihinsel çaba, işçilerin yabancılaşmasına neden olmuştur. Bilimsel Devrim ile başlayarak siyasal ve endüstriyel devrimlerle devam eden dönüşüm süreci, insanların yaşama, çalışma ve düşünme biçiminde köklü değişimlere yol açmıştır. Bu değişimler, modern düşünce biçimi ile modern toplumların oluşumunda önemli rol oynamışlardır. MODERNİZM Modern düşünce biçimlerinin kökleri 18. yüzyıl Aydınlanmasında yatmaktadır. Avrupa toplumlarında görülmeye başlanan önemli değişimlerle birlikte, dünya hakkındaki geleneksel toplumsal düzen ve geleneksel inançlar dizisinden, modern dünya hakkında toplumsal yapının yeni biçimleri ve yeni düşünce biçimlerine geçilmiştir. Bilimde yer alan ilerleme, nesnellik ve evrensellik, modern düşüncenin nitelikleri olmuştur. Bu anlamda, Aydınlanma düşüncesi modernitenin temelini oluşturmuştur. Modernite, Aydınlanma düşünürlerinin nesnel bir bilim, evrensel bir ahlak, evrensel bir yasa geliştirme çalışmalarıyla biçimlenmiştir. Modernite, ilerici, ekonomik ve yönetsel akılcılaştırmayı ve toplumsal dünyanın ayrımlaştırmasını (olgunun değerden, alanın teorik alandan ayrı tutulması gibi) önemsemektedir (Sarup, 2004, 187). Modernite, toplumsal, ekonomik ve siyasal alanlarda oluşan modernizm hareketini ifade etmektedir. Bilimsel ve endüstriyel Batı toplumları modernitenin göstergesi olmuşlardır. Modern Toplumların Oluşumu Aydınlanma düşüncesinin geliştirdiği eleştirel ve seküler fikirler, modern toplumun oluşumunda önemli rol oynamıştır. Bu bağlamda, modern öncesi toplumlar ile modern düşünce biçimlerinin oluşturduğu modern toplumlar arasında bir ayrım kabul edilmektedir. Modernite, modern toplumların belirli niteliklerini ifade etmektedir. Bu nitelikler modern toplumların ekonomik, politik, toplumsal ve kültürel alanlarda farklılaşmalarına dayanmaktadır. Örneğin, modern toplumlar genellikle endüstriyel ve kapitalist ekonomilere, demokratik politik örgütlere sahiptir ve sınıf temelli toplumsal yapılar üzerine kurulmuşlardır. Bununla birlikte, kültürel özellikler hakkında daha az görüş birliği olmasına rağmen, hayatın bütün alanlarında metalaşma ve rasyonelleşme (akılcılaşma) ile gündelik hayatın akış hızının artması, modern toplumun kültürel özellikleri olarak kabul edilmektedir (Abercrombie vd.,1994, 270). Modern toplumların oluşumu genellikle politik, ekonomik, toplumsal ve kültürel olarak dört önemli süreç aracılığıyla örgütlenmektedir. Moderniteye geçiş, bu dört süreç arasındaki etkileşim aracılığıyla açıklanmaktadır. Modernite, tek bir sürecin sonucu olarak değil, farklı süreçlerin ve tarihlerin bir arada çözümlenmesini gerektirmektedir. Bu nedenle, modern toplumların oluşumun açıklanmasında, bu süreçlerden sadece birinin ele alınması yeterli olmamaktadır (Hall, 1996, 5). Modern Toplumun Özellikleri Bir toplumun ‘modern’ olarak tanımlanması, yukarıda bahsedilen politik, ekonomik, toplumsal ve kültürel alanlarda tanımlanan belirli özelliklere dayanmaktadır: 1.Modern toplumlar, yeni yönetim biçimi olarak, karasal sınırlar içinde tanımlanan ulus-devlet ile onun egemenlik ve meşruluk anlayışının görüldüğü toplumlar olmuşlardır. Modern toplumlarda, gelişmiş politik aygıtların kuruluşu görülmektedir. Özellikle bürokratik örgütlenme devletin, halkın yaşamında daha büyük bir rol oynamasını sağlamıştır. 8 2.Endüstrileşme ile birlikte üretim kapasitelerinin hızlı ve sürekli gelişimi, yeni çalışma biçimleri ile mümkün olmuştur. Tarıma dayalı üretimin yerine endüstriyel üretim ön plana çıkmış ve yaygınlaşmıştır. Bu bağlamda yeni üretim biçimi olarak kapitalizm, yeni tutumlar ve kurumlar getirmiştir. Başka bir deyişle, modern toplumlarda, metaların piyasa için geniş ölçekli üretim ve tüketimine, yaygın özel mülkiyet sahipliği ile sermaye birikimine ve ücretli emeğin kullanımına dayalı parasal değişim ekonomisi görülmektedir. 3.Kentleşme ve endüstrileşme süreci ile işbölümü, uzmanlaşma ve standartlaşma artmıştır. Toplumsal ve cinsiyete dayalı işbölümü, yeni sınıfların oluşumu, kadın ve erkek arasında ataerkil ilişkiler, modern kapitalist toplumları nitelemektedir. Ayrıca, ulaşım ve iletişim teknolojilerinin hızlı gelişimi görülmektedir. 4.Modern toplumlarda dini dünya görüşünün zayıflaması ile dinsel kurumlar ve öğretiler etkisini yitirmiştir. Sekülerleşme ve rasyonelleşme modern toplumların göstergeleri olmuş, bilim, gerçek ve ilerleme yeni inançlar hâline gelmiştir. (Hall, 1996, 6; Bilton vd., 2008, 24-25). POZİTİF BİLİMLER 17. yüzyılda Bilimsel Devrim ile birlikte oluşturulan bilimsel yöntem, doğa bilimlerinin ilerlemesini ve fizik, kimya gibi birer disiplin olarak kurumsallaşmalarını sağlamıştır. Bu bilimler, deneyci (ampirist) bilgi anlayışını benimsemişlerdir. Deneyci (Ampirist) Doğa Bilimi Anlayışı Deneyci doğa bilimi anlayışı yedi temelde ele alınabilir: 1.Doğuştan bilgi yoktur, bütün bilgiler, deney veya gözlem yoluyla kazanılır. Bilgiler, dünya hakkındaki duyusal deneyimler ve onunla etkileşimden elde edilir. 2.Gerçek bir bilgi iddiası, gözlem veya deneyle sınanabilir. 3.Sınanabilirlik ilkesi, gözlemlenemeyen varlıklar hakkındaki bilgi iddialarını dikkate almamayı gerektirir. 4.Bilimsel yasalar genel, tekrarlanan gözlem veya deney örüntüleri hakkında önermelerdir. 5.Bir olguyu bilimsel olarak açıklamak, onun bilimsel bir yasanın somut bir örneği olduğunu göstermektir. 6.Bir olguyu açıklamak, onun genel bir yasanın somut bir örneği olduğunu göstermekse, yasayı bilmek, bu tipten olguların gelecekte nasıl ortaya çıkacaklarını öngörmemizi sağlamalıdır. 7.Bilimsel nesnellik, açık bir şekilde sınanabilir olgusal önermeler ile öznel değer yargıları ayrımına dayanır (Benton ve Craib, 2008, 28). Bilimsel kavram ve yöntemin kullanılması, Aydınlanma düşüncesi ile birlikte insan ve toplum hakkında niteliksel olarak yeni bir düşünce biçimini geliştirmiştir. Bu düşünce biçimi, doğa bilimlerinin yanında, psikoloji, politik ekonomi gibi Hume’un ahlaki bilimler olarak adlandırdığı (Swingewood, 1998, 47) yeni bilimlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. 19. yüzyılın başlarında, insanın batıl inanç bağlarından, cehalet, ideoloji ve feodal toplumsal ilişkilerden kurtuluşuna başlangıç olarak, insanlık koşullarının daha derin anlaşılmasını içeren bu ahlâki bilimler, sosyoloji ve diğer sosyal bilimler için dönüm noktasını oluşturmuştur. (Hamilton, 1996, 36). Aydınlanma, modern bilimin ilkeleri, metafiziğin reddedilmesi olguların değerden ayrılması ve nesnellik olasılığına duyulan inanç üzerine kurulmuştu (Swingewood, 1998, 48). 19. yüzyılda sosyal bilim olarak kurumlaşan bilimlerin (sosyoloji, tarih, iktisat, siyaset bilimi ve antropoloji) hepsi, Aydınlanmacı etkilerle, toplumun rasyonel yönden düzenlenmesi, ilerleme ve akılcı, bilimsel bir toplum oluşturma amaçlarıyla hareket etmişlerdir (Özlem, 2001, 58). Pozitivizm, Aydınlanma geleneğinin ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır. Bu bağlamda, bilim ve olgular, metafiziğin karşısında yer alarak, dini inancın ve vahyin bilgi kaynakları olarak görülmesi reddedilmiştir (Swingewood, 1998, 49). 9 Pozitivizm, olgular arasındaki ilişkileri ifade eden genel yasalar veya teoriler oluşturmayı amaçlamaktadır. Gözlem ve deney, olguların, teorik bir açıklamaya uygun olup olmadığını göstermektedir. Olguların açıklamaları, genel yasalar veya düzenlilik örneklerinin gösterilmesini içermektedir (Abercrombie vd. 1994, 322). Pozitivizmin temel özellikleri şu şekilde açıklanabilir: 1.Pozitivizm, deneyci doğa bilimleri açıklamasını benimser. Deneyci bilim açıklaması, pozitivistler tarafından bilimsel bir toplum yaklaşımının modeli olarak yaygın kabul görmüştür. 2.Bilimi en üst ve hatta yegâne gerçek bilgi biçimi olarak görür. 3.Bilimsel yöntemin, insanın zihinsel ve toplumsal hayatını araştıracak, bu disiplinlerin ‘sosyal bilimler’ olarak kurulmasını sağlayacak biçimde genişletilebileceğini ve genişletilmesi gerektiğini savunur. 4.Güvenilir sosyal bilimsel bilgiler oluşturulduğunda, bu bilgilerin toplumdaki bireyler veya grupların davranışlarını kontrol etmek veya düzenlemek için kullanılabileceğini savunur (Benton ve Craib, 2008, 39). Sosyal bilimlerde pozitivizm, insanın toplumsal hayatını doğa bilimlerinde başarılı olan yöntemler ve açıklama biçimleri çerçevesinde, bilimsel bir temelde araştırma girişimini ifade etmektedir. Pozitivistler bunu yaparken genellikle belirli bir deneyci bilgi teorisine dayanmış ve uygulamaya çalışmışlardır (Benton ve Craib, 2008, 45). Sosyal bilimlerin çalışma alanlarını belirlemek ve sorgulama yöntemini geliştirmek için, doğa bilimlerini örnek almasından kaynaklanan iki temel koşulu yerine getirmesi gerekmektedir. Bunlar, natüralizm (doğacılık) ve önyargının kontrolüdür (Hamilton, 1996, 43). 1.Natüralizm (Doğacılık), Aydınlanma düşüncesi tarafından, bilimsel yönteme vurgu yaparak, neden ve sonuç ardışıklığının, doğayı ve toplumsal dünyayı tamamen açıklayabileceği fikridir. Doğal süreçlerin bilimsel olarak araştırılmasına benzer bir toplum araştırmasının mümkün olduğu veya olabileceği görüşünü ileri sürmektedir. Natüralizm, pozitivizmin 3. özelliği olan doğa bilimleri yöntemlerinin toplumsal araştırmayı da kapsayacak biçimde genişletilebilmesi ilkesine dayanmaktadır. 2.Ön yargının kontrolü, deneysel çalışmanın sonuçlarını aşırı derecede etkileyen değer yargılarından korunmanın aracı olarak sosyal bilimlerde gerekli görülmüştür. Araştırmalarda verilerin çözümlenmesi ve değerlendirilmesi sürecinde, sosyal bilimcinin önyargılarının sonuçları etkilenmesini engellemesi gerekmektedir. Doğa bilimlerinden aktarılan bu iki koşul, sosyal bilimlerin gelişiminde etkili olmuştur. Doğa Bilimleri ile Sosyal Bilimlerin Farklılıkları Sosyal bilimlerde, toplumsal hayatın, doğa bilimlerinin kullandığı bilimsel yöntemlerle araştırılması ve açıklanmasını içeren pozitivizm, bazı sosyal bilimciler tarafından eleştirilmiştir. Sosyal bilimciler arasında en yaygın ve kabul gören eleştiri, pozitivizmin natüralist özelliğine yönelik olmuştur. Pozitivizmin bu özelliği, bilimsel yöntemlerin kapsamının toplumsal hayatı içerecek biçimde genişletilmesi düşüncesine dayanmaktadır. Bu eleştiri çizgisini benimseyen pozitivizm karşıtları (anti-pozitivistler), sosyal bilimler ve doğa bilimlerinin araştırma nesneleri ile ilişkileri arasındaki temel farklılıklara dikkat çekmişlerdir. Bu farklılıklar insan davranışının nasıl bir gelişme izleyeceğini tahmin etmeyi zorlaştırmaktadır. Bunun nedenlerinden biri, insanların, diğer varlıklardan farklı olarak özgür iradeye sahip olmasıdır. İkinci olarak, toplumsal hayatın, yasalara değil, kurallara dayalı olmasıdır. Diğer bir nedeni ise insan toplumunda bilinç ve anlamın önemli bir rolü olmasıdır (Benton ve Craib, 2008, 45). Sosyal bilimler ve doğa bilimlerinin araştırma nesneleri ile ilişkileri arasındaki farklılıklar şu şekilde sıralanabilir: 1.Toplumsal dünya ile ilgilenen sosyal bilimlerin araştırma nesnesi insan ve insan grupları iken, doğa bilimleri, doğa olgularını ve süreçlerini araştırmaktadırlar. 10 2.Sosyal bilimlerin araştırma nesneleri bilinçlilik özelliğine sahiptirler. Bu nedenle, kendileri, durumları ve ilişkileri üzerinde düşünebilirler. Doğa bilimlerinde bu özelik görülmemektedir. 3.Sosyal bilimlerde, ahlaki ve siyasal değerler, araştırma konusunun seçimini etkilemektedir. Toplumsal açıklama değer ilişkisi içerir ve kişisel özelliklerle bağlantılıdır. Bu nedenle, belirli toplumsal olgular veya tarihsel süreçleri açıklamaya çalışan sosyal bilimcilere değer yönelimleri yol göstermektedir. Bu durumun aksine doğa bilimciler, değer yargılarını dışarıda bırakan yöntemlerle genel yasalara ulaşmaya çalışmaktadırlar. 4.Toplumsal hayatta bilinç ve anlam önemli bir rol oynamaktadır. Sosyal bilimciler toplumsal hayatı sistematik olarak araştırmaya başladıklarında, her zaman hakkında belirli bir anlayışa sahip oldukları bir araştırma nesnesi ile karşılaşırlar. Ayrıca, sosyal bilimciler çoğu kez toplumsal hayatın bir parçası olacaklardır ve her durumda araştırma nesnesi hakkında bir anlayışa sahip olmak için onunla kendi terimleri içinde iletişim kurmayı öğrenmek zorundadırlar. Fakat doğa bilimciler ile araştırma nesneleri arasında dışsal bir ilişki bulunmaktadır (Benton ve Craib, 2008, 46). Sosyoloji Disiplininin Oluşması 18. yüzyılda Aydınlanma düşünürleri, önceki düşünürlerden daha sistematik ve tutarlı bir şekilde çalışmaya başlamışlardır. Çözümlemenin bilimsel ilkelerini insan, insan doğası ve topluma uygulayarak, yöntemsel bir yola başvurmuşlardır (Szacki, 1979, 52). Bu düşünürler, aynı zamanda açık bir şekilde uzmanlaşmış bir toplum biliminin oluşmasını sağlamışlardır. Bu nedenle birçok araştırmacı, onları sosyolojinin öncüleri, kurucuları olarak kabul etmektedir. Aydınlanma düşüncesi, akla, özgürlüğe ve bireyciliğe verdiği önem yanında, nesnel ve kolektif güçler olarak toplum ve toplumsal gelişme kavramlarını da vurgulamıştır. Aydınlanma düşünürleri, toplumsal dünyanın bilimsel açıdan kavranmasını hedeflemişlerdir (Swingewood, 1998, 48). 19. yüzyılda bir bilim dalı olarak ortaya çıkan Sosyoloji, Aydınlanma’nın düşünce ve kavramlarını taşımaktadır. Akıl Çağı’nın bir sonucu olarak Sosyoloji, bir toplum bilimi kurmak için rasyonalist (akılcı) düşünce ile tanımlamıştır (Hamilton, 1996, 51). Bu dönemde, sosyologlar Fransız ve Endüstri Devrimleri sonrasında yaşanan büyük değişim ve dönüşümü anlamaya çalışmışlardır. Bunların sonucunda, yeni bir toplumsal düzenin nasıl kurulacağı üzerinde çalışmalar yapmışlardır. Toplumu “pozitif bir bilim” olarak kurmak veya diğer bir deyişle sosyolojiyi kurmak için Henri de Saint Simon (1760-1825) önemli çalışmalarda bulunmuş ve bu çalışmalar, onun takipçisi olan Auguste Comte (1798-1857) tarafından geliştirilmiştir. Aydınlanma’nın eleştirel akılcılığı, Saint Simon ve Comte’un pozitivizminin temelini oluşturmuştur. Bu düşünce biçimi, deney ve gözlem tarafından aklın uygulanması aracılığıyla, önyargıları, cehaleti, batıl inançları ve hoşgörüsüzlüğü temizleyecek evrensel bir bilim için savaş vermiştir (Hamilton, 1996, 20-21). Saint Simon ve Comte’un yazıları, toplumsal bir teori olarak Fransız ve Endüstri Devrimi sonrası Avrupa’da oluşan modern toplum hakkında incelemeleri içermektedir. Bu yeni sosyoloji bilimi içeriğini oluşturan ilgi alanları, sonraki yıllarda, Karl Marx, Emile Durkheim ve Max Weber tarafından tartışılmaya devam etmiştir. Saint Simon, Fransız Devrimi’nin geleceğin toplumu için bir zemin hazırladığını belirtmiş ve bütün teorik çalışmalarını gelecekteki toplumsal düzeni görebilmek amacıyla yapmıştır. Gelecekteki topluma “Sanayi devleti” adını vererek sanayi toplumu kavramını ilk kez Saint Simon kullanmıştır. Sanayi toplumunun temelini işbirliği ve uzlaşmanın oluşturacağını belirtmiştir. Saint Simon, toplumu bir bütün olarak ele almış ve sağlıklı bir toplumu, çeşitli parçaların bütünle işlevsel bir uyum hâlinde var olduğu bir toplum olarak tanımlamıştır. Toplumun birbiriyle uyum içinde işleyen ekonomik ve politik sistemlerle, bilimsel, pozitif ilkeler üzerinde örgütlenmesi gerektiğini ileri sürmüştür (Swingwood, 1998, 55-56). 11 Saint Simon, sosyolojinin temel görevinin, toplumu hareket ve dönüşüm halinde incelemek olduğunu ve toplumsal olguların, doğa bilimlerinde kullanılan bilimsel tekniklerle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Saint Simon, pozitivizmin ve sosyolojinin kurucularından kabul edilmektedir. Comte, modern toplumda bilimin egemen olacağına inanmış, dinin, batıl inancın ve etkisinin pozitivist bilim ile yer değiştireceğini belirtmiştir. Pozitivizm, araştırma nesnesinin bilimsel olması gerektiğini, başka bir deyişle, sadece doğrudan test edilebilen önermeler olarak ifade edilmesi gerektiğini benimseyen Comte tarafından sosyolojiye aktarılmıştır (Abercrombie vd. 1994, 322). Bu nedenle, Comte, genellikle hem pozitivizm hem de sosyoloji terimlerinin mucidi olarak görülmektedir (Benton ve Craib, 2008, 38). Comte, sosyolojinin kurucusu ve isim babası olarak kabul edilmektedir. İlk kez ‘sosyoloji’ terimin kullanarak, onu toplumu inceleyen pozitivist bir bilim dalı olarak tasarlamıştır. Saint Simon’un yaklaşımına benzer bir şekilde Comte, toplumun çözümlenmesinde doğa bilimlerini model alarak pozitivist yöntemi gözlem, karşılaştırma ve deney olarak belirlemiştir. Bu nedenle, sosyolojiyi öncelikle ‘sosyal fizik’ olarak adlandırmış, daha sonra ‘sosyoloji’ sözcüğünü icat etmiştir. Comte, doğa bilimlerinde olduğu gibi toplumsal yasaları bulmak istemiş ve bu yasaları, toplumsal gerçeği oluşturan ve açıklayan sosyolojik yasalar olarak tanımlamıştır (Swingwood, 1998, 62-64). Sonuç olarak, Aydınlanma tarafından kurulan modern toplum hakkındaki düşünce biçiminin bazı unsurları Saint Simon ve Comte’un yazılarında 19. yüzyıl klasik sosyolojisine taşınmış ve modern sosyolojinin ortaya çıkmasını desteklemiştir. 19. yüzyılın önemli klasik sosyologları olarak Durkheim, Weber ve Marx, modernitenin olumlu ve olumsuz yönleri ile ilgilenmişler, modern dünyayı şekillendiren değişimin geleceğinin hatlarını çizmeye çalışmışlardır. Onlara göre, sosyal bilimsel yaklaşım, modern toplumun sorunlarıyla meşgul olmak için zorunlu bir araç olarak görülmüştür (Bilton vd., 2008, 468). Durkheim, kolektif bilinç kavramını tanımlayarak, toplumu bir arada tutan ana unsurun dayanışma olduğunu ileri sürmüştür. Mekanik dayanışmadan organik dayanışmaya geçerken, toplumsal bilincin zayıflaması ile oluşan düzensizlik anlamına gelen anomi kavramı üzerinde durmuştur. Marx, kapitalist sistemin işleyiş biçimi üzerinde çalışmıştır. Toplumdaki üretim güçleri ile üretim araçlarının örgütlenme biçimi olan üretim biçiminin, bir toplumun devamlılığını sağlayan temel yapısı, altyapısı olduğunu savunmuştur. Kapitalist üretim sürecinin yarattığı yabancılaşma üzerinde durmuştur. Sınıfsız sosyalist bir topluma ulaşma mücadelesini, üretim araçlarına sahip olan burjuva sınıfı ve üretim araçlarına sahip olmayan proletarya arasındaki çatışma ile gerçekleşecek radikal bir değişim olarak öngörmüştür. Weber, modern çağın ağırlıklı olarak etkin bir biçimde rasyonelleşme ve bürokrasi tarafından şekilleneceğine ve geleneksel eylemlerin daha az önemli olacağına inanmıştır. Marx ve Durkheim bilimsel ve rasyonalist düşünceye daha az vurgu yapmışlardır. Fakat her ikisi de toplumun ilerlemeci olarak gelişiyor olması üzerine güçlü bir inanca sahip olmuştur (Haralombos ve Holborn, 1995, 881). ÖZET Felsefe ve bilim ilişkisini özetleme İnsanoğlunun aklını kullanarak çevresinde olup bitenler hakkında düşünmesi, doğa ve toplum hakkında bilgi sahibi olması ve bu bilgileri bir sonraki kuşaklara aktarması, bilim ve felsefe sayesinde olmuştur. Bu nedenle bilimin ve felsefenin tarihinin insanlığın tarihi kadar eski olduğunu söyleyebiliriz. Felsefe, en geniş anlamıyla özne ile nesne arasındaki ilişkileri açıklamaya çalışan bir faaliyet alanıdır. Bilim ise doğal ve toplumsal dünyayı açıklayan geçerli ve güvenilir bilgiler bütünü ya da doğal ve toplumsal olgu ve olaylar hakkında deney, gözlem ve test yoluyla elde edilen tutarlı ve düzenli bilgiler olarak tanımlanabilir. İnsanoğlu felsefe sayesinde içinde bulunduğu doğal ve toplumsal dünyayı anlamaya ve varlıklarla ilgili doğru bilgilere ulaşmaya çalışır. Çünkü insanoğlu bu doğru bilgiler sayesinde daha düzenli, bilgili ve erdemli yaşayabilir. Bu nedenle bilimin ne 12 olduğunu anlayabilmek için ilk önce felsefenin temel uğraş alanlarının neler olduğuna bakılması gerekmektedir. Teori ve yöntem kavramlarını tanımlama Yöntem en genel anlamıyla genellenebilir, geçerli ve tutarlı bilgiye ulaşmak için izlenmesi gereken yoldur. Teori (kuram) ise toplumsal gerçekliği anlaşılır hale getiren, olguları ve olgular arasında karmaşık gibi görünen toplumsal ilişkileri sistematik olarak anlamamızı sağlayan bir kavramlar kümesidir. Güçlü bir teorinin kavramları net, kısa, basit, eleştirel, yeniliğe ve gelişmeye açık olmalıdır. İyi ve güçlü bir teori, toplumsal yaşamdaki benzerlikleri ve farklılıkları net bir şekilde ortaya koyabilmeli ve elde ettiği verileri daha geniş toplumsal gruplara genelleyebilmelidir. Aydınlama düşüncesinin temel özelliklerini sıralama Aydınlanma düşüncesinin temel ilkeleri şu şekilde sıralanabilir: 1.Akıl: Aklın üstünlüğünü ve bilgi elde etmenin yolu olarak rasyonaliteyi (akılsallığı) ifade etmektedir. 2.Empirizm: Doğa ve toplum hakkındaki bilgi ve düşüncenin, deneysel yöntem olan deney ve gözlem yoluyla kavranmasına dayanan fikirdir. 3.Bilim: Önermelerin, deney, gözlem ve akıl tarafından sistematik bir şekilde sınanmasıdır. Bilimsel bilginin elde edilmesi deneysel yönteme dayanmaktadır. Bilim, bilginin en üst biçimi olarak kabul edilmiştir. 4.Evrensellik: Akıl ve bilimin her duruma uygulanabilmesi ve ilkelerinin her durumda geçerli olmasıdır. 5.İlerleme: İnsanın, doğanın ve toplumsal yaşam koşullarının, akıl ve bilimin kullanılması ile gelişebileceği ve her ileri aşamanın iyi ve güzel olacağı düşüncesidir. 6.Bireycilik: Bireyin, bütün bilgi ve eylemlerin başlangıç noktası olarak kabul edilmesidir. 7.Hoşgörü: Din, inanç, ırk, uygarlık farkı gözetmeksizin insanların aynı olarak görülmesidir. 8.Özgürlük: Düşünce ve ifade özgürlüğünün savunulmasıdır. 9.İnsan Doğasının Aynılığı: İnsan doğasının temel niteliklerinin aynı olduğunu içeren eşitlik ilkesidir. 10.Sekülarizm: Geleneksel ve dini otoriteye karşı durarak, dini açıdan doğru kabul edilen ve onaylanan bilginin yerini, bağımsız ve laik bilginin almasının savunulmasıdır. Aydınlanmanın düşünürlerinin görüşlerini açıklama Toplumsal düşünce tarihinde önemli bir dönem olan Aydınlanmanın önemli düşünürleri arasında Montesquieu, Voltaire, Hume, Ferguson ve Rousseau yer almaktadır. Bu düşünürler, ifade ve düşünce özgürlüğü, dinin eleştirisi, akıl ve bilimin değeri, bireyin önemi ve toplumsal ilerleme fikirlerini geliştirmişlerdir. Montesquieu, toplum ve yönetim biçimleri arasındaki ilişkiyi incelmiştir. Bununla birlikte, toplumu bir sistem olarak ele almış ve bu sistemi oluşturan temel unsurları belirlemiştir. Bu unsurlardan iklim ve coğrafyanın, ayrıca ahlâk ve dinin, toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini açıklamıştır. Montesquieu, gözlem, olguların karşılaştırılması ve tarihsel analiz yöntemlerini kullanmıştır. Voltaire, bilim, düşünce özgürlüğü, sekülarizm ve adalet konularında çalışmalar yapmıştır. Toplumların, akıl ve bilginin uygulanması yoluyla nasıl ilerleyeceği hakkında yeni düşünceler geliştirmiştir. Hume, insan doğasının teorisini geliştirmiştir. İnsan doğasının ve eyleminin, toplum içinde oluşturduğu toplumsallık biçimleri konusunda incelemeler yapmıştır. Ayrıca, mülkiyet ve güç arasındaki ilişkiyi araştırmıştır. Ferguson, işbölümü ve yabancılaşma konularında çalışmalar yapmıştır. İşbölümünün, ekonomik olduğu kadar toplumsal bir konu olduğunu belirtmiştir. Bütünsel bir süreç olarak ele aldığı işbölümünün, uzmanlaşma ile küçük parçalara bölündüğünü vurgulamış, bu bağlamda, insanların, düşünmeye ve araştırmaya ayıracakları zamanın azaldığına dikkat çekmiştir. İnsanlık için bir ilerleme kaynağı olan sanayiye dayalı gelişimin, aynı zamanda yabancılaşmaya yol açtığını ileri sürmüştür. Rousseau, mülkiyetin, işbölümü, eşitsizlik ve toplumsal çatışmayla ilişkisini araştırmıştır. Ayrıca, toplumu, organik bir 13 bütün olarak ele almış ve insan davranışlarının toplumsal kökenli olduğunu belirtmiştir. İnsanların kendi çıkarlarından önce, ortak bir çıkar aracılığıyla bir arada bulunduklarını belirterek, toplumun bir sözleşmenin ürünü olduğunu ileri sürmüştür. Rousseau, “toplumsal sözleşme” kavramı ile toplumu oluşturan bireylerin iradelerinden daha büyük olan ahlaki ve kolektif bir düzen yaratan birleşme eylemini açıklamıştır. Modern toplumu tanımlayan özellikleri sıralama Modern toplumları, politik, ekonomik, toplumsal ve kültürel alanlarda görülen belirli özellikler ile tanımlayabiliriz: 1.Yeni yönetim biçimi olarak, ulus-devlet ile onun egemenlik ve meşruluk anlayışı, modern politik bir araç olarak bürokratik örgütlenmenin gelişimi. 2.Tarıma dayalı üretimin yerine endüstriyel üretimin yaygınlaşması, kapitalizmin, meta üretimi ve tüketimi, piyasa, özel mülkiyet sahipliği, sermaye birikimine ve ücretli emeğin kullanımına dayalı değişim ekonomisinin görülmesi 3.Hızlı bir kentleşme sürecinin yaşanması, işbölümü, uzmanlaşma ve standartlaşmanın artması, yeni sınıfların oluşumu, ulaşım ve iletişim teknolojilerinin gelişmesi. 4.Dinsel kurumların ve öğretilerin etkisinin zayıflaması, sekülerleşme ve rasyonelleşme ile bilim, gerçek ve ilerlemenin yeni inançlar hâline gelmesi. Pozitif bilimlerin temel özelliklerini açıklama 1.Pozitivizm, empirist doğa bilimleri anlayışını kabul etmektedir. Empirist bilim açıklaması, pozitivistler tarafından bilimsel bir toplum yaklaşımının modeli olarak benimsenmiştir. 2.Pozitivizm, bilimi, en üst gerçek bilgi biçimi olarak görmektedir. 3.Pozitivistler, bilimsel yöntemin, toplumsal hayatı araştıracak ve onun sosyal bilim olabilecek biçimde genişletilebileceğini ileri sürmektedirler. 4.Pozitivizm, güvenilir bilimsel bilgilerin, toplumdaki birey ve grupların davranışlarını kontrol etmek veya düzenlemek amacıyla kullanılabileceğini savunmaktadır. Sosyoloji disiplinin oluşumundaki önemli isimlerin görüşlerini açıklama 19. yüzyılda bir bilim dalı olan Sosyoloji, toplumu bilimsel olarak açıklama çabası gösteren Aydınlanma düşünürlerinden etkilenmiştir. Sosyolojinin çalışma konusu, Fransız ve Endüstri Devrimleri sonucunda oluşan yeni düşünme ve çalışma biçimlerine dayalı yeni bir toplumsal düzenin nasıl kurulacağı olmuştur. Sosyolojinin pozitif bir bilim olarak kurulmasını sağlayan önemli isimler olan Saint Simon ve Auguste Comte’un çalışmaları, eleştirel rasyonalizmi (eleştirel akılcılığı) temel almıştır. Bu düşünce biçimi doğrultusunda, modern toplum hakkında incelemeler yaparak, toplumsal bir teori geliştirmeye çalışmışlardır. Saint Simon, teorik çalışmalarında, gelecekteki toplumsal düzeni ‘sanayi toplumu’ kavramı ile açıklamış, işbirliği ve uzlaşmayı bu toplumun temel unsurları olarak tanımlamıştır. Bununla birlikte, toplumu birbiriyle işlevsel bir uyum içinde işleyen parçalardan oluşan bir bütün olarak ele almıştır. Saint Simon bu toplumun, ekonomik ve politik sistemlerle, bilimsel ve pozitif ilkeler üzerinde örgütlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca, toplumsal olguların, doğa bilimlerinde kullanılan bilimsel tekniklerle incelenmesi gerektiğini savunmuştur. Comte, sosyolojinin araştırma nesnesinin bilimsel olması gerektiğini savunarak pozitivizmi benimsemiştir. Sosyolojinin kurucusu ve isim babası olarak kabul edilmektedir. Comte da Simon gibi, toplumun çözümlenmesinde doğa bilimlerinin kullandığı pozitivist yöntemi benimsemiştir. Gözlem, karşılaştırma ve deney yoluyla, doğa bilimlerinde olduğu gibi toplumsal yasaları bulmayı amaçlamıştır. Bu yasaları, toplumsal gerçeği oluşturan ve açıklayan sosyolojik yasalar olarak tanımlamıştır.