Birleşmiş Milletler’in ilk Yeryüzü Zirvesi 1992 yılında Rio De Janeiro’da toplandı. Sürdürülebilirliğin ilk kıstasları da bu zirvede belirlendi. İlk toplantının 20. yılı dolduğunda Yeryüzü Zirvesi gene Rio’da, Rio+20 ismiyle toplanıyor. Sürdürülebilir kalkınmanın yeni k?staslar? belirlenirken Türkiye de zirveye 25 sürdürülebilir kalk?nma ve ye?il büyüme örne?iyle kat?l?yor.
Yaz?: Balkan TALU
Bu y?l küresel ölçekte ?klim De?i?ikli?i gündeminin en önemli toplant?lar?ndan biri Haziran ay?n?n sonunda Brezilya’n?n Rio De Janeiro kentinde toplan?yor. 1992 y?l?nda gene Rio De Janeiro’da toplanm?? olan ilk Yeryüzü Zirvesi’nden yirmi y?l sonra ekonomik büyümede yeni standartlar üzerinde konu?man?n zaman? geldi çatt?.
Dergimizin okurlar? biliyordur ama biz gene de hat?rlatal?m, 1992’de toplanan ilk Yeryüzü Zirvesi bizim bugün daha ciddi olarak konu?tu?umuz iklim de?i?ikli?i, sürdürülebilirlik gibi kavramlar?n küresel gündeme ta??nd??? ilk uluslararas? toplant?yd? denebilir. Bugün ya?at?lmas? için yo?un çaba harcanan Kyoto Protokolü için ilk ça?r?lar Yeryüzü Zirvesi’nde yap?ld?. Bugün uluslararas? standartlar? belirleyen belgelerden biri olan ?klim De?i?ikli?i Çerçeve Sözle?mesi (UNFCCC) bu toplant?da imzaya aç?ld?. Sürdürülebilir kalk?nma için en kapsaml? çerçeve metinlerinden biri olan Gündem 21 belgesi de bu zirvede karara ba?land?.
1992 y?l?nda BM öncülü?ünde düzenlenen zirveye 172 devlet kat?lm??t?. 172 devletten 108 tanesi devlet ba?kan? veya ba?bakan düzeyinde kat?l?mc? göndermi?ti. 2 bin 400 sivil toplum temsilcisinin haz?r bulundu?u Yeryüzü Zirvesi’ndeki paralel oturumlara da 17 bin ki?i kat?ld?.
1992 Yeryüzü Zirvesi’nin ana konular? fosil yak?tlar?n yerine alternatif kaynaklar?n kullan?m?, ekosistemin ve biyoçe?itlili?in korunmas?, yoksullukla mücadele gibi ba?l?klar? içeriyordu. Zirvenin ikincisi 10 y?l sonra, 2002 y?l?nda Güney Afrika’n?n Johannesburg kentinde topland?. 2002 Johannesburg Zirvesi’nin +10 olarak an?lmas?n?n sebebi de bu zaten. Johannesburg Zirvesi’nin en önemli özelliklerinden biri özellikle geli?memi? ve geli?mekte olan ülkelere yönelik sürdürülebilir kalk?nmay? hedefleyen bir eylem plan? ilan edilmesiydi. Bu eylem plan? sa?l?k, yoksullukla mücadele ve do?al kaynaklar?n korunmas? gibi kriterleri içeriyordu. Johannesburg Zirvesi’nin en spekülatif geli?melerinden biri de dönemin ABD Ba?kan? George W. Bush’un zirveyi boykot etmesiydi. ABD ad?na, sadece dönemin D??i?leri Bakan? Colin Powell, “ate? almaya gelmi?” gibi k?sa bir kapan?? konu?mas? yapm??t?. Onun d???nda ABD konferansa delegasyon göndermemi?ti. Zaten ABD’de Bush hükümeti seçimleri kazand??? ilk andan itibaren, ilk Yeryüzü Zirvesi’nin en önemli ç?kt?lar?ndan biri olan Kyoto Protokolü’nden çekildi?ini ilan etmi?ti.
E?itlik Temelli Ye?il Ekonomi
?lk dünya zirvesinden bu yana ikinci on y?l dolduktan sonra düzenlenecek Rio+20 Zirvesi’nde ele al?nacak temel konular iki ana ba?l?k alt?nda toplan?yor. ?lk ba?l?k yoksullukla mücadele ve sürdürülebilir kalk?nma çerçevesinde ye?il ekonomi olarak belirlenmi?. Sürdürülebilir kalk?nman?n bütüncül yakla??m?ndan dolay?, ye?il ekonominin ba?ar?s?n?n tek göstergesi performans de?il tabii ki. Bu performans?n yan? s?ra, hem nesiller aras?, hem ayn? nesilden olan bireyler aras?ndaki e?itlik, ula??lmas? gereken hedeflerden biri olarak ortaya konuyor. Bu durumda küçük bir hat?rlatma: Yeryüzü Zirvesi 10 y?ll?k süreçlerle topland???na göre gelecek 10 y?l?n projeksiyonu da e?itlik temelli bir ekonomik sistem üzerine kuruluyor. Okurlar?m?z hat?rlayacakt?r; Greenpeace örgütünün uluslararas? direktörü Kumi Naidoo da, özellikle üçüncü dünya ülkeleri ba?lam?nda ye?il ekonomiyi anlat?rken, do?rudan yoksullukla mücadeleyle ba? kuruyordu. Naidoo bu ba?lamda organik tar?m, yenilenebilir enerji yat?r?mlar? gibi ye?il uygulamalar?n yeni istihdam olanaklar? yaratt???n? hat?rlat?yordu. Bu arada verimlilik ve tasarrufa yönelik yat?r?mlar da yurtta?lar?n paras?n?n cebinde kalmas?n? sa?l?yor. Rio+20 de hem kamusal hem de özel karar alma mekanizmalar?nda toplumsal, ekonomik ve çevresel hedeflerin gözetilmesini öngörüyor.
Konferans?n ikinci ana ba?l??? ise sürdürülebilir kalk?nma için kurumsal çerçevelerin oturtulmas? olarak belirlenmi?. Geçmi?te UNFCCC, Birle?mi? Milletler Ormans?zla?t?rmayla Mücadele Sözle?mesi (UNCCD), Biyoçe?itlilik Sözle?mesi (CBD) gibi belgeleri ortaya ç?karm?? olan BM bu sene de yeni çerçeve belgeler olu?turmay? hedefliyor. ?lk 10 y?ll?k süreçte uluslararas? fark?ndal?k olu?turulmas? konusunda ba?ar?l? olundu. 2012 sonras? süreçte ise art?k yava? yava? icraata geçilmesi hedefleniyor. Bunun gerçekle?ebilmesi için ise ilk etapta uluslararas? finans kurulu?lar?, çok tarafl? kalk?nma bankalar? ve geri kalan BM sistemleri aras?ndaki mesafelerin kapanmas? gerekiyor.
Çerçevenin kurulabilmesi ve geli?tirilebilmesi için iki ana yap? zaten kurulmu? durumda. ?lk önemli ana yap? daha ilk zirvede kurulmu? olan Sürdürülebilir Kalk?nma Komisyonu (CSD). CSD’nin ba?l?ca görevi özellikle Gündem 21’de verilmi? olan taahhütlere uyulup uyulmad???n? denetlemek. ?kinci çerçeve yap? ise 2005 y?l?nda kurulmu? olan Toplum ve Ekonomi Konseyi (ECOSOC). 2005 y?l?nda toplanm?? olan Dünya Zirvesi’nde al?nan kararlardan biri de Milenyum Kalk?nma Hedefleri ve di?er BM zirvelerinde al?nan kararlar çerçevesinde politika de?erlendirmesi, siyasi diyalog ve sosyo ekonomik sorunlarla ili?kin tavsiye olu?turabilme yetisine sahip, daha etkin bir yönetim organ? kurulmas?yd?. Bu organ ayn? zamanda temsilcilikler, fonlar ve programlar aras?ndaki koordinasyonu sa?lamakla yükümlü. Di?er bir deyi?le ECOSOC, BM’nin yasama ve yürütme organlar? aras?nda bir köprü i?levi görüyor.
Kurumsal çerçeveyi olu?turabilmek için ikinci önemli hedef ise uluslararas? kalk?nman?n çevresel dayanaklar?n? güçlendirmek ve bu ba?lamda uluslararas? çevre yönetim birimlerini revize etmek. Bu yüzden bu gündemin alt ba?l?klar?ndan biri de BM Çevre Program?’n?n (UNEP) yap?s?n?n daha da geli?tirilmesi olarak belirlenmi?. Bunun d???nda ayr?ca uzman bir dünya çevre kurulu?unun olu?turulmas? da Rio+20’nin hedefleri aras?nda an?l?yor.
Rio+20 Zirvesi iki ana ba?l?k d???nda yedi tane de alt ba?l?k belirlemi?. Bu alt ba?l?klar aras?nda sürdürülebilir ?ehirler, i?levsel istihdam politikalar?, enerji, tar?m politikalar?, afet yönetimi, su ve okyanuslar gibi maddeler var.
Bütün bu ana ba?l?klar ve alt ba?l?klar?n esas ortak noktas? ise sürdürülebilir kalk?nmayla ilgili neler yap?l?p neler yap?lamad???n? ölçümlemek ve bundan sonra devam edecek olan sürdürülebilir kalk?nma rotas?n? ray?na oturtmak. Bu yüzden Rio+20’de küresel bazda en iyi uygulamalar da sergilenecek. Akademi, özel sektör, kamu ve STK dallar?ndaki en iyi uygulamalar Rio Konferans?’na konuk olacak. Türkiye’den ise Kalk?nma Bakanl??? öncülü?ünde belirlenen “En ?yi 25 Uygulama” Rio’da Türkiye’yi temsil edecek.
Sürdürülebilir kalk?nma, bütüncül bir yakla??m? gerektiriyor. Yoksullukla mücadele, do?al kaynaklar?n korunmas?, yeni ?ehirler, afet yönetimiyle ilgili sorunlar… Matru?ka bebekleri gibi hepsi birbirinin içinde. Bizler de art?k bu sürece yava? yava? dahil olduk. Rio’da bizi temsil edecek kurumlar listesinde Akçansa, Eczac?ba??, Coca Cola, ?ekerbank, Arçelik gibi bildik örnekler de var. Öte yandan çelik sektöründe önemli at?l?mlar yapm?? olan ?ÇDA?, bitkisel at?k a?lar? toplayan L?PESAA, bitki zararl?lar?yla pestisitlere gerek kalmadan mücadele edebilmek için u?ra?an Süleyman Demirel Üniversitesi gibi merak uyand?ran örnekler de var.
Rio sürecinin 20. y?l?nda hep beraber saflar? biraz daha s?kla?t?r?yoruz gibi. ??te bizleri heyecanland?ran da tam olarak bu!
Birleşmiş Milletler’in ilk Yeryüzü Zirvesi 1992 yılında Rio De Janeiro’da toplandı. Sürdürülebilirliğin ilk kıstasları da bu zirvede belirlendi. İlk toplantının 20. yılı dolduğunda Yeryüzü Zirvesi gene Rio’da, Rio+20 ismiyle toplanıyor. Sürdürülebilir kalkınmanın yeni k?staslar? belirlenirken Türkiye de zirveye 25 sürdürülebilir kalk?nma ve ye?il büyüme örne?iyle kat?l?yor.