2 I. DEVLETİN OLMADIĞI DIŞA. KAPALI BİR EKONOMİDE. DENGE GELİR DÜZEYİNİN I. DEVLETİN OLMADIĞI DIŞA KAPALI BİR EKONOMİDE DENGE GELİR DÜZEYİNİN BELİRLENMESİ
3 Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide karşımıza iki tür harcama bileşeni çıkmaktadır. Bunlar, tüketim ve yatırım harcamalarıdır.Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide gelir özdeşliğini şu şekillerde yazabiliriz:Y=C+IY=C+S(Y) Milli geliri ifade etmektedir.(C) Tüketim harcamaları.(I) Yatırım harcamaları.(S) Tasaruflar
4 Tüketim Harcamaları ve Tüketim Fonksiyonu Tüketim harcamaları, hanehalklarının mal ve hizmetler üzerine yaptıkları harcamalardır.Örneğin, bir tüketici olan hanehalkının bir lokantaya gidip yemek yemesi karşılığında yaptığı harcama tüketim harcamasıdır.
5 Tüketim harcamaları, harcanabilir gelirin (YD) bir fonksiyonudur Tüketim harcamaları, harcanabilir gelirin (YD) bir fonksiyonudur. Yani, harcanabilir gelirdeki artışlar, tüketim harcamalarının da artmasına yol açar. Dolayısıyla harcanabilir gelir ile tüketim harcamaları arasında doğru yönlü bir ilişki vardır.Tüketim fonksiyonu, farklı harcanabilir gelir düzeylerinde hanehalklarının ne kadar harcama yapmak istediklerini gösterir. Tüketim fonksiyonunu aşağıdaki gibi yazabiliriz:C=Co+cYDBurada tüketim harcamaları (C), otonom tüketim harcamalarından (C0) ve uyarılmış tüketimharcamalarından (cYD) oluşur. Otonom tüketim harcamaları (C0), gelir düzeyi sıfırken yapılan tüketimharcamalarını ifade eder. Diğer bir ifadeyle otonom tüketim, gelir düzeyinden bağımsız yapılan tüketimharcamalarıdır. Bu şunu ifade eder: İnsanlar gelirleri olmasa bile yaşamlarını sürdürmek için belirli birmiktar tüketim harcaması yapmak zorundadırlar. Peki, bu harcamayı nasıl yapabileceklerdir? Örneğin,borçlanarak bu harcamayı yapabileceklerdir. Bunun yanında tüketim fonksiyonunun harcanabilir gelirebağlı kısmı ise, gelir arttıkça tüketimin, harcanabilir gelirin c katı kadar artacağını göstermektedir. Buradac, marjinal tüketim eğilimi olarak adlandırılır ve gelir arttıkça tüketimin nasıl değiştiğini gösteren pozitifbir katsayıdır.
6 Şekilde tüketim harcamaları harcanabilir gelir ile birlikte arttığı için, tüketim fonksiyonu pozitif eğimli olarak çizilmiştir.Dikkat edilecek olursa, harcanabilir gelir € 300 milyar olduğunda, tüketim de € 300 milyar olmaktadır. Bu bize, elde edilen harcanabilir gelirin hepsinin tüketim harcaması için kullanıldığını göstermektedir.Yani bu düzeyde, tüketim harcanabilir gelire eşittir.Tüketim fonksiyonu 45 derecelik doğrunun üzerinde ise tüketim, harcanabilir gelirden daha fazla; tüketim fonksiyonu 45 derecelik doğrunun altında ise tüketim, harcanabilir gelirden daha azdır.
7 Devletin olmadığı bir ekonomide harcanabilir gelir (YD), toplam gelire yani GSMH’ye (Y) eşittir. Dolayısıyla devletin olmadığı bir ekonomi için yukarıdaki tüketim fonksiyonunu şu şekilde de yazabiliriz:C = C0 + cYArtık bu aşamadan sonra devletin olmadığı bir ekonomide, harcanabilir gelir (YD) kavramı yerine toplam gelir (Y) kavramını da kullanabileceğiz.
8 Tüketim Harcamalarını Etkileyen Gelir Dışındaki Faktörler Tüketim harcamalarının harcanabilir gelire bağlı olmasının yanında, harcanabilir gelir dışındaki diğer faktörler de tüketim harcamalarını etkilemektedir.Tüketim harcamalarını etkileyen diğer temel faktörler olarak; hanehalklarının servetlerini, bekleyişleri ve faiz oranlarını gösterebiliriz.
9 Servet: Hanehalklarının serveti; nakit, vadeli mevduat hesapları, tahviller, hisse senetleri, ev ve otomobil gibi varlıklardan oluşur. Hanehalklarının servetlerinin artması, tüketim harcamalarının artmasına yol açar. Yani daha çok serveti olan hanehalkları, daha çok tüketim harcaması yapar.
10 Faiz oranı: Faiz oranı, insanların tasarruf yapması için bir ödüldür veya borç aldıklarında ödemeleri gereken şeydir. Reel faiz oranlarının önceki dönemlere göre daha yüksek olduğu zamanlarda muhtemelen insanlar daha yüksek reel faizlerden yararlanmak için tasarruf yapma yoluna gideceklerdir. Dolayısıyla bu dönemlerde harcanabilir gelirin çoğu tasarruf edildiğinden, tüketim harcamaları azalacaktır.
11 Bekleyişler: Gelecek ile ilgili beklentiler de tüketim harcamalarını etkileyen diğer bir faktördür. Örneğin eğer insanlar işleriyle ilgili olarak gelecekte iyimser beklentilere sahipse, ileride terfi edeceklerini ve ücretlerinin artacağını bekliyorlarsa, şimdiki gelirlerinin daha büyük bir kısmını tüketim harcamasına yönlendirebileceklerdir. Bu şekilde tüketim harcaması artacak ve tüketim fonksiyonu yukarıya doğru kayacaktır.
12 Şekil e tüketim harcamalarını etkileyen gelir dışındaki faktörlerdeki değişmelerin tüketim fonksiyonuna etkileri gösterilmiştir.Bu faktörlerdeki değişmeler tüketim fonksiyonunun bir bütün olarak kaymasına neden olacaktır. Örneğin, hanehalklarının servetlerinin artması, reel faiz oranlarındaki düşüşler, gelecekle ilgili iyimser beklentiler ve ileride fiyatların artacağına ilişkin beklentiler tüketim harcamalarını artırarak, başlangış tüketim fonksiyonu olan C1’in C2’ye kaymasına neden olacaktır.
13 Tasarruf ve Tasarruf Fonksiyonu Elde edilen gelir ya tüketilecek ya da tasarruf edilecektir. Buradan yola çıkarak tasarrufa, gelirin tüketilmeyen kısmı diyebiliriz.S=Y-CDolayısıyla tasarruf fonksiyonu bize, diğer koşullar sabitken, tasarruf ile harcanabilir gelir arasındaki ilişkiyi gösterir.
14 Örneğin, harcanabilir gelir € 500 milyar olduğunda, tüketim harcamaları € 460 milyardır ve tasarruf da € 40 milyardır(500 – 460 = 40).
15 Yatırım Harcamaları ve Yatırım Fonksiyonu Firmaların mal ve hizmet üretimine yönelik olarak sermaye mallarına yaptığı harcamalara yatırım harcaması denir.Örneğin bu harcamalar, yeni bina, fabrika, makine ve üretime katkı sağlayan diğer mallara yapılan harcamalardır. Yatırım harcamaları, toplam harcamalarının en çok dalgalanma gösteren bileşenidir.
16 Yatırımları, otonom ve uyarılmış yatırımlar şeklinde ikiye ayırabiliriz. Otonom yatırımlar, milli gelirden bağımsız olarak yapılan yatırımlardır. Yani otonom yatırımlar, milli gelirdeki değişmelerden etkilenmezler. Uyarılmış yatırımlar ise, milli gelirdeki değişmelere bağlı olan yatırımlardır. Biz burada kolaylık sağlamak için bütün yatırımların otonom yatırımlar olduğunu varsayacağız ve yatırım fonksiyonunu şu şekilde göstereceğiz:I=Io
17 Yukarıda ifade ettiğimiz gibi, yatırımların otonom olması demek, gelirdeki değişmelerden etkilenmemesi demektir. Buna bağlı olarak da yatırım fonksiyonunu, yatırım-gelir düzleminde grafiksel olarak gösterirken, yatay eksen olan gelir eksenine paralel bir fonksiyon biçiminde çizeceğiz.
18 Yatırım Harcamalarını Belirleyen Faktörler Kar beklentileri: Kar beklentileri yatırım harcamasını belirleyen faktörlerin başında gelir. Firmaların yatırım yapmalarının nedeni, yatırımlardan bir getiri sağlamaktır.Yatırımcı yatırımını yaparken yatırımdan elde edebileceği karı düşünerek projesini gerçekleştirecektir. Bu nedenle yatırım kararları, geleceği dikkate almayı ve gelecekle ilgili beklentiler oluşturmayı gerektirir.
19 Faiz oranı: yatırım projesinin maliyetlerinden biri faiz oranıdır Faiz oranı: yatırım projesinin maliyetlerinden biri faiz oranıdır. Çünkü gerçekleştirilen yatırım projelerinin finansmanı için paraya ihtiyaç vardır ve bunun için de genellikle borç alınır. Bu nedenle yatırım projelerinin gerçek maliyeti, borç almanın maliyetidir; yani faiz oranıdır. Dolayısıyla faiz oranı, yatırımın karlı olup olmayacağının ve buna bağlı olarak yapılan yatırım harcamalarının belirlenmesinde önemli bir faktördür. Eğer faiz oranı düşükse, bu yatırımın maliyetinin de düşük olacağını gösterir. Bu durumda eğer yatırım projesinden beklenen getiri, faiz oranının sebep olduğu maliyetten yüksekse, yatırımcılar yatırım yapmayı tercih edecek ve böylece yatırım harcamaları artacaktır.
20 Sermaye miktarı: Eğer ekonomideki mevcut sermaye stoku oldukça yüksek ise, bu durum bu sermaye stokuna yapılacak yenileme yatırımlarının da yüksek olmasına neden olacaktır.Bunun yanında, sermaye mallarının maliyeti azaldıkça veya makineler daha verimli hale geldiğinde, yatırımın getirisi artacaktır.
21 Toplam Harcamalar ve Denge Gelir Düzeyinin Belirlenmesi Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide toplam talep, tüketim ve yatırım harcamalarından oluşur.Toplam talebi, planlanan toplam harcamalar olarak ifade edeceğiz. Planlanan toplam harcamalar, tüketim ve planlanan yatırım harcamalarından oluşur.AE = C + I
22 AE = Co + cY + Io - Toplam harcama fonks. AE = C + IAE = Co + cY + Io - Toplam harcama fonks.Co+Io=Ao – Otonom tüketim ve otonom yatrımların toplamı, toplam otonom harcamaya eşittir.AE = Ao + cY - Toplam harcama fonks.Toplam harcama fonksiyonunun eğimini, toplamharcamalardaki artışı, gelirdeki artışa oranladığımızdabuluruz: ∆AE / ∆Y = cGörüldüğü gibi, toplam harcama fonksiyonunun eğimini, marjinal tüketim eğilimi (c) belirlemektedir.Toplam harcama fonksiyonu, her bir gelir düzeyinde planlanan harcamaların miktarını gösterir.
23 Toplam harcama fonksiyonu, toplam otonom harcama düzeyinden başlar Toplam harcama fonksiyonu, toplam otonom harcama düzeyinden başlar. Çünkü gelir sıfır olduğunda bile, gelirden bağımsız olarakotonom tüketim ve yatırım harcamaları yapılır.
24 Toplam hasılanın ya da gelirin (Y) toplam planlanan harcamalara (AE) eşit olduğu durumda, ekonominin dengede olduğunu ifade edebiliriz. Yani, ekonominin denge durumunuşu şekilde gösterebiliriz:Y = AE
25 Tabloya baktığımızda, toplam arzı toplam talebe eşitleyen ya da diğer bir ifadeyle toplam planlanan harcamaları gelire eşitleyen, toplam harcama ve gelir düzeylerinin € 500 milyar olduğu görülmektedir. Yani, € 500 milyar düzeyinde toplam harcamalar gelire eşittir ve firmaların ürettikleri herşey talep görmüştür. Bu bize ekonominin dengede olduğunu gösterir. € 500 milyarın üzerindeki,örneğin € 600 milyarlık bir gelir düzeyinde, planlanan toplam harcamalar € 580 milyardır ve bu bize toplam gelirin toplam planlanan harcamalardan büyük olduğunu (Y > AE) gösterir. Böylece firmalar ürettiklerinin tümünü satamazlar ve bu durum da, stoklarda planlanmayan (arzu edilmeyen) bir artışı getirir.Bu stok artışı, firmaların üretimlerini kısmalarına yol açacak ve ekonomi dengeye doğru hareket edecektir.Eğer harcamalar çıktı düzeyini aşmış olsaydı; yani planlanan yatırım harcamaları gelirden büyükolsaydı ne olurdu? Bu durumu da Tablo 6.2’yi kullanarak değerlendirelim. Örneğin çıktı (gelir) düzeyinin€ 300 milyar olması durumunda, ekonomideki planlanan harcama düzeyi Eğer harcamalar çıktı düzeyini aşmış olsaydı; yani planlanan yatırım harcamaları gelirden büyük olsaydı ne olurdu? Bu durumu da Tablo 6.2’yi kullanarak değerlendirelim. Örneğin çıktı (gelir) düzeyinin € 300 milyar olması durumunda, ekonomideki planlanan harcama düzeyi € 340 milyar olacaktır. Budurumda firmalar planladıklarından daha fazlasını satmış olacaklardır. Firmalar bu talep fazlalığınıstoklarından karşılamışlardır ve bu durum stoklarda bir azalmaya neden olmuştur. Stoklardaki azalmafirmaların çıktı miktarını artırmalarını sağlayacaktır ve böylece ekonomi dengeye doğru hareketedecektir. € 340 milyar olacaktır. Bu durumda firmalar planladıklarından daha fazlasını satmış olacaklardır. Firmalar bu talep fazlalığınıedecektir.
26 Şekilde toplam arz (gelir) fonksiyonu 45 derecelik doğru ile gösterilmiştir. Toplam harcama fonksiyonu gelirin sıfır olduğudurumda yapılan otonom toplam harcamalardan (Ao) başlamaktadır.Toplam harcama fonksiyonu (AE = Ao + cY ), 45 derecelik gelir doğrusunu E noktasında kesmektedir. Bu nokta bize üretimin € 500 milyar olduğunu ve bu üretime yönelik harcamaların da € 500 milyar olduğunu göstermektedir.Dolayısıyla E noktası, toplam gelirin toplam planlanan harcamalara eşit olduğu denge durumunu göstermektedir. Diğer bir ifadeyle, denge koşulu olan toplam harcama ve toplam gelir eşitliği şekilde E noktasında sağlanmaktadır.
27 AE = A0 + cY – Toplam harcama fonksiyonu AE = Y – Denge gelir düzeyi koşuluY = A0 + cYY(1−c) = A0 Y=1/(1-c)*Ao Denge gelir düzeyinin formülüBu eşitliğe göre, denge gelir (üretim) düzeyi, marjinal tüketim eğilimi (c) ve otonom harcamalara (Ao) bağlıdır. Otonom harcamalar ve marjinal tüketim eğilimi arttığında, denge gelir düzeyi de artacaktır.
28 ÇoğaltanOtonom tüketimdeki (Co) bir artış, tüketimi (C) artırmakta, tüketimdeki artış da toplam harcamaları (AE) artırmakta idi. Peki toplam harcamalar ve buna bağlı olarak çıktı ne kadar artacaktır?Ekonomideki herhangi bir nedenle otonom tüketim harcamalarının € 20 bin arttığını varsayalım. Buna bağlı olarak şimdi gelir düzeyinin (çıktının) nasıl etkilendiğine bakalım. Bu durumda denge gelir düzeyindeki değişme, otonom tüketim harcamalarındaki artıştan daha fazla olacaktır.
29 Sonuç olarak, başlangıçta yapılan € 20 binlik otonom tüketim harcaması, toplam gelirin € 100 bin artmasına neden olmuştur. İşte bu işleyen sürece çoğaltan süreci ya da çoğaltan etkisi denir.Diğer bir ifadeyle çoğaltan, otonom harcamalardaki bir birimlik değişmenin denge gelir düzeyi üzerinde ne kadarlık bir değişme yaratacağını gösterir. Çoğaltan (α ) katsayısını şu şekilde gösterebiliriz: α = 1/1-c
30 II. DEVLETİN OLDUĞU DIŞA. KAPALI BİR EKONOMİDE. DENGE GELİR DÜZEYİNİN II. DEVLETİN OLDUĞU DIŞA KAPALI BİR EKONOMİDE DENGE GELİR DÜZEYİNİN BELİRLENMESİ
31 Devletin ekonominin içinde olması denildiğinde aklımıza ilk gelen şeyler; devlet harcamaları ve vergilerdir.Devlet, mal ve hizmetler satın almak için kamu harcamaları (G) yaparak gelir düzeyini etkiler. İkinci olarak ise, vergiler (TA) ve transferler (TR) yoluyla denge gelir düzeyini etkiler.
32 Toplam Harcamalar ve Denge Gelir Düzeyinin Belirlenmesi Kamu harcamaları, gelir düzeyinden bağımsız olduğu için yatay eksene paralel olarak çizilmiştir. Bu bize gelir ne olursa olsun, kamu harcaması düzeyinin değişmediğini göstermektedir. Kamu harcamalarındaki bir artış, kamu harcamaları fonksiyonunun yukarıya doğru kaymasına (Şekilde Go’dan G1’e)
33 Kamu harcamalarını da ekleyerek toplam harcamaları genişletelim: AE = C + I +Gİşin içinde artık devlet olduğu için milli gelir harcanabilir gelire eşit değildir.Harcanabilir geliri; milli gelirden (Y) vergileri (TA) çıkarıp, transferleri (TR) eklediğimizde buluruz. Harcanabilir gelir, hanehalklarının ellerinde bulundurdukları geliri ifade eder.YD = Y −TA+TR
34 Hatırlayalım tüketim fonksiyonu: C = Co + cYDC = Co + c(Y −TA+TR)Transfer harcamalarını TR=TRo olarak,Vergileri TA=tY olarak gösterebiliriz.Tüketim fonksiyonuC = Co + cTRo + c(1−t)Y
35 Devletin olmadığı bir ekonomide artan bir birimlik gelirin c kadarı tüketime giderken, devletin olduğu bir ekonomide vergilerin olması artan bir birimlik gelirin c(1-t) kadarının tüketime gitmesine neden olmaktadır.Dolayısıyla c > c(1-t) olduğu için; gelirdeki bir birimlik artış, devletin olduğu bir ekonomide devletin olmadığı bir ekonomiye göre tüketimi daha az artırmaktadır.
36 Hatırlayalım: Top harcama fonks Hatırlayalım: Top harcama fonks. AE = C + I +G Tüketim fonksiyonu C=Co+cTRo+c(1−t)Y Top harcama fonksiyonunu yeniden yazarsak AE = Co + cTRo + c(1−t)Y + Io +Go Otonom harcamaların toplamına Ao dersek, Top harcama fonks. AE = A + c(1−t)Y
37 Toplam harcama fonksiyonunun eğimini, toplam harcamalardaki artışı, gelirdeki artışa oranladığımızda buluruz:∆AE / ∆Y = c(1-t)Toplam harcama fonksiyonunun eğimi bize; gelirdeki bir birimlik artışın c(1-t) kadarının toplam harcamalara gittiğini gösterir. Diğer bir ifadeyle eğim, gelirin bir birim artmasının toplam harcamaları c(1-t) kadar artıracağını gösterir.Hatırlayalım: Devletin olmadığı bir ekonomide eğim∆AE / ∆Y = c dir.
38 Şekilde, devlet olmadığında karşımıza çıkan toplam harcama fonksiyonu AE1’dir. Devletin ekonomiye dâhil edilmesi ilekarşımıza çıkan toplam harcama fonksiyonu ise AE2’dir.Devletin ekonomiye girmesi AE2 harcama fonksiyonunun dikey eksende daha yüksek bir toplam otonom harcama düzeyinden başlamasına yol açmıştır.Bunun nedeni, devlet dâhil edildiğinde toplam otonom harcamaların G0 + cTR0 kadar artmasıdır.Devletin olmadığı bir ekonomide harcamafonksiyonunun eğiminin “c”Devletin olduğu bir ekonomidekiharcama fonksiyonun eğiminin “c(1-t)”Bu iki eğimi karşılaştırdığımızda; c > c(1-t).Devletin olmadığı bir ekonomideki toplam harcama fonksiyonunun (AE1)eğiminin devletin olduğu bir ekonomideki toplam harcama fonksiyonunun (AE2) eğiminden büyük olması, AE1’in AE2’den daha dik çizilmesine neden olmuştur.
39 Devletin ekonomiye girmesinin, ekonominin gelir düzeyi üzerinde yarattığı etkiye bakalım. Devlet yokken toplam harcama fonksiyonu AE1, 45 derecelik toplam gelir (toplam arz) doğrusunu E1 noktasında kesmektedir ve gelir düzeyinin Y1 olduğunu göstermektedir.Devletin ekonomiye dâhil olması durumundaki toplam harcama fonksiyonu olan AE2 ise, 45 derecelik toplam gelir doğrusunu E2 noktasında kesmektedir. Denge gelir düzeyinin Y2 olduğunu göstermektedir.Sonuç olarak devletin ekonomiye dâhil edilmesinin, denge gelir düzeyini artırdığını (Y1’den Y2’ye) göstermektedir.
40 Gelir Vergisi ve Çoğaltan Devletin olmadığı bir ekonomide marjinal tüketim eğiliminin (c) değerinin daha önce 0,8 olduğunu varsaymıştık. Şimdi buna ilave olarak, vergi oranının da 0,25 olduğunu varsayalım. Bu durumda hem devletin olmadığı, hem de olduğu ekonomilerdeki çoğaltan değerlerini bulup, gerçekten ekonomiye devletin katılmasının çoğaltanın değerini düşürüp düşürmediğini görelim.
41 Devletin ekonomiye girmesi ve gelir vergisi uygulaması, çoğaltanın değerini düşürmüştür. Otonom harcamalarda meydana gelen bir artışın, denge gelir düzeyi üzerinde yarattığı etkinin, devletin olduğu bir ekonomide azaldığını göstermektedir.
42 Gelir Vergisi Oranındaki Değişmenin Etkisi Gelir vergisi oranlarındaki değişme, denge gelir düzeyinin değişmesine neden olur.0,25 olarak ele aldığımız gelir vergisi oranının (t), devlet tarafından azaltılarak 0,15’e düşürüldüğünü varsayalım.t1=0,25 yada % 25t2=0,15 yada % 15
43 Başlangıçta ekonomi E1 noktasında dengededir. Bu nokta bize denge gelir düzeyinin Y1 olduğunugöstermektedir. Devletin gelir vergisi oranını 0,25’den (%25) 0,15’e (%15) düşürmesi, harcamafonksiyonunun eğimini artırır.Devletin olduğu dışa kapalı bir ekonomide harcama fonksiyonunun eğimic(1-t)’dir ve dolayısıyla AE1 harcama fonksiyonun eğimi (vergi oranı 0,25ve c 0,8 iken), 0,6 iken; AE2 harcama fonksiyonunun eğimi (vergi oranı 0,15 ve c 0,8 iken), 0,68’dir. Eğimin vergi oranlarındaki azalmaya bağlı olarak artması, eğrinin dikleşmesine neden olur.Sonuç olarak gelir vergisi oranındaki azalma; harcanabilir geliri artırarak tüketimin artmasına, buna bağlı olarak toplam harcamaların artmasınave gelirin artmasına yol açmıştır.
44 Vergi oranı 0,25 iken olan çoğaltana α1 , vergi oranı 0,15 olduğundaki çoğaltana da α2 diyelim ve bu iki durumdaki çoğaltan değerlerini bulalım:Görüldüğü üzere gelir vergisi oranındaki azalma çoğaltanın değerinin artmasına neden olmaktadır. Buda, örneğin otonom harcamalarda bir artış olduğunda, vergi oranının daha düşük olmasına bağlı olarak çoğaltanın gelir düzeyini daha yüksek oranda artıracağını ifade etmektedir.
45 Kamu Harcamalarındaki Değişmenin Etkisi Kamu harcamalarındaki artış veya azalışlar; toplam otonom harcamaların, toplam harcama düzeyinin ve denge gelir düzeyinin değişmesine neden olur.Kamu harcamalarının hükümet tarafından 1000 birim arttırıldığını varsayalım. Bu durumda denge gelir düzeyi de 1000 birim mi artacaktır? Bu sorunun cevabı “hayır”dır. Çünkü kamu harcamalarındaki artış, çoğaltana bağlı olarak gelir düzeyini daha fazla arttıracaktır.
46 Başlangıç denge noktası AE1 E1 ve Y1 gelir düzeyi kamu harcamaların artması, harcama fonksiyonunu yukarıya doğru kaydıracak ve otonom harcamalar arttığı için, karşımıza Ao2toplam otonom harcama düzeyinden başlayanAE2 harcama fonksiyonu çıkacaktır.E2 noktasında denge gelir düzeyinin Y2 dir. Dolayısıyla kamu harcamalarındaki 1000 birimlik bir artış, denge gelir düzeyinin daha çok artmasına yol açmıştır.
47 Kamu harcamaları çoğaltanı HATIRLABu sonuca göre kamu harcamalarındaki 1000 birimlik artış, denge gelir düzeyini 2500 birim artırmıştır.
48 Transfer Harcamalarındaki Değişmenin Etkisi Transfer harcamaları da bir otonom bileşen olduğu için, transfe harcamalarının değişmesi toplam otonom harcamaların değişmesine ve buna bağlı olarak toplam harcamaların ve denge gelir düzeyinin değişmesine neden olur. Burada da kamu harcamalarında olduğu gibi, transfer harcamalarının 1000 birim arttığını varsayalım.Bu durumda transfer harcamalarındaki artış, geliri aynı düzeyde mi arttıracaktır?
49 Transfer harcamalarındaki artış, marjinal tüketim eğilimi (c) ile çarpımı kadar toplam otonom harcamaları artıracaktır.Peki, gelir düzeyi ne kadar artacaktır?Transfer harcamaları çoğaltanıSonuç olarak, transfer harcamalarındaki 1000 birimlik artış, kamu harcamalarına göre denge gelir düzeyini daha az arttırmış olmakla birlikte; gene de denge gelir düzeyi transfer harcamalarındaki artıştan daha fazla (2000) artmıştır.
50 III. DEVLETİN OLDUĞU DIŞA. AÇIK. BİR EKONOMİDE. DENGE GELİR. DÜZEYİNİN III. DEVLETİN OLDUĞU DIŞA AÇIK BİR EKONOMİDE DENGE GELİR DÜZEYİNİN BELİRLENMESİ
51 Ekonomiyi dışa açtığımızda ülkenin dünyanın geri kalan diğer ülkeleri ile mal ve hizmetler üzerine olan ihracat ve ithalat ilişkilerini dikkate alacağız. İhracat (X), bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin yabancı ülkelere satılmasına denir.Yurt dışından mal ve hizmetlerin satın alınmasına ise, ithalat (M) denir.Dışa açık bir ekonomide planlanan toplam harcamaları şu şekilde gösterebiliriz:AE = C + I +G + X −MToplam planlanan harcama fonksiyonundaki son iki terim; yani ihracat ile ithalat arasındaki fark (XM), ülkenin mal ve hizmetler üzerine olan net ihracatını (NX) ifade eder.
52 İhracat FonksiyonuBurada ihracatın veri olduğunu varsayacağız. İhracatı (X), otonom bir değişken olarak ele alacağız: X = Xoİhracatın yurtiçi gelir düzeyinden bağımsız olması, ihracat fonksiyonunun gelir eksenine paralel olarak çizilmesine neden olmuştur.
53 İthalat Fonksiyonuİthalat, ülke vatandaşlarının yurt dışındaki mal ve hizmetleri satın almalarını ifade etmektedir.İthalat fonksiyonu:M = Mo +mYŞekil’de ithalat fonksiyonugösterilmiştir. İthalat fonksiyonu M0 gibi bir otonom harcama düzeyinden başlayıp, gelirin artan bir fonksiyonu olması nedeniyle de gelir düzeyi arttıkça artmaktadır.Mo ile gösterilen otonom kısmıdır. İkincisi ise, mY ile gösterilen uyarılmış kısmıdır. Burada Y gelir düzeyini, m ise marjinal ithalat eğilimini gösterir. Marjinal ithalat eğilimi, marjinal tüketim eğilimine benzer bir şekilde, gelirdeki bir birimlik artışın ne kadarının ithalata gittiğini gösteren birden küçük pozitif bir katsayıdır.
54 Net İhracat Fonksiyonu Toplam ihracattan toplam ithalat çıkarıldığında net ihracat elde edilir.NX = X −MNX = Xo−Mo −mYNet ihracat (NX) gelir düzeyinin (Y) bir fonksiyonudur. Net ihracat ile gelir düzeyi arasındaki ilişkiyi, fonksiyonda gelirin önünde bulunan marjinal ithalat eğilimi (m) belirlemektedir.Net ihracat fonksiyonu, gelir düzeyi arttıkça ithalatın artmasına bağlı olarak, net ihracatın azalacağını göstermektedir.
55 Toplam Harcamalar ve Denge Gelir Düzeyinin Belirlenmesi Toplam harcama fonksiyonu:AE = C + I +G + NXAE = C + I +G + (X −M)Devletin olduğu dışa açık bir ekonomide toplam harcama fonksiyonunun eğimi:
56 Dışa açık bir ekonomide harcama fonksiyonunun eğimi azalmıştır Dışa açık bir ekonomide harcama fonksiyonunun eğimi azalmıştır. Çünkü ekonominin dışa açılması ile harcama fonksiyonunun eğimine marjinal ithalat eğilimi (m) eksi olarak girmiş ve eğimin değerinin azalmasına yol açmıştır.
57 Harcama fonksiyonunun eğimi; başlangıçta devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide, “c” idi. Ekonomiye devleti dâhil ettiğimizde dışa kapalı bir ekonomide eğim, bu sefer “c(1-t)” oldu. Daha sonra ekonomiyi dışa açtığımızda ise eğim, “c(1-t)–m” oldu. Dolayısıyla, ilerleyen her bir aşamada harcama fonksiyonunun eğiminin azalmaktadır.
58 Denge koşulu toplam planlanan harcamaların gelire eşitliğidir (AE = Y). Şekilde devletin olduğu dışa açık bir ekonomideki toplam harcama fonksiyonu olan AE2, 45 derecelik gelir doğrusunu E2 noktasında kesmektedir. E2 noktası bize, ekonominin denge gelir düzeyinin Y2 olduğunu göstermektedir.
59 Dışa açık bir ekonomideki çoğaltan katsayısı Ekonominin dışa açılması çoğaltanın değerinin azalmasına neden olmuştur (harcama fonksiyonunun eğiminde olduğu gibi). Bunun nedeni, marjinal ithalat eğilimidir (m).c’nin 0,8; t’nin 0,25 olduğunu ve bunun yanında m’nin 0,10 olduğunu varsaydığımızda, dışa açık bir ekonomideki çoğaltanın değeri
60 Görüldüğü üzere, başlangıçta devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide 5 olan çoğaltan değeri, devletin ekonomiye dâhil edilmesi ile 2,5’e düşmüştü ve bir de ekonomiyi dışa açtığımızda çoğaltanın değeri daha da azalarak 2’ye düşmüştür. Dolayısıyla otonom harcamalardaki bir birimlik artış, denge gelir düzeyini artık 2 birim artıracaktır.