Tâcü'l-'arûs, "'ark" md.; EbÛ Yûsuf, el-Harâc, s. 28 vd.; Hârİzmî, Şûretü'l-ari (nşr. Hans von Mzik),Leipzigl926,s. 21-22, 129-133; Belâzü-ri, Fütûh (Fayda), s. 418-422; Ya'kübî, Kitâbü'l-Bü/dâ/ı(Âyetî),s.4-48, 101, 141, ayrıca bk. İndeks; İbn Hurdâzbih. el-Mesâtik ue't-memâiik, s. 5 vd., 132, 234; Sührâb, Kitâbû cAcâ'ibİ'i-ekâ-tîmi's-seb'a ilâ nihâyeti't-'imâre (nşr. Hans von Mîik), Vien 1347/1929, s. 117-137; İbn Rüşte, el-AıUkku'n-nefise, s. 89 vd.; Kudâme b. Ca'fer, el-Harâc (Zebîdî], bk. İndeks; Mes'ûdî, et-Ten-bîh, s. 48 vd.; a.mlf., Mürûcü'z-zefıeb (Abdül-hamîd). I, 103-106; II, 63; İbn Havkal, Şûretü'l-arz, s. 16 vd.; hududu'I-1 âlem (Minorsky). s. 56, 76, 137-140; Makdisî, Atısenü't-tetçâslm, s. 32, 34, 53, 113-135; Yâküt. Mii'cemü'l-bül-dân (Cündî}, IV, 105-107; A. Houtum-Schindler. Eastem Persian Irak, London 1897; İbrahim Ka-fesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi, Ankara 1956, s. 9-10, 64, 120, 124, 199-205; Dorothy Mackay, Müdünû't-cIrâkt'l-kadtme(trc. Yûsuf Miskûnî), Bağdad 1961; Şevki Dayf. et-Te(avuûr ve't-tecdîd fi'ş-şiıri'l-Ûmevî, Kahire, ts. (Dârü'l-Maârif). s. 35-42; Hüseyin Munis. İbn Battûta uerihletüh, Kahire 1980, s. 78-83; Abdülazîz ed-Dûri. Târîhu7-7râA:j'1-İktişâdİ fı'l-karni'r-râ-bi'i'l-hicrî, Beyrut 1974; Kerîm Câbir eİ-Âni. tii-zâmu mitkiyyeti'l-art fı'l-'Irâk mine'l-fethi't-ls-lâmt hattâ nih.âyetî'l-'aşri'l-ümevî, Tunus 1984; G. L. Strange. Büldânü'l-hilâfeti'ş-Şarkıyye (tre. C. Avvâd- B. Fransis), Beyrut 1985, s. 40-113; a.mlf.. "Description of Mesopotamia and Bağhdad Written About the Year 900 A.D. by IbnSerapion". JRAS{I895). s. 176,255-315; Na'il Hannoon, Studİes in the Historical Geog-raphy of Northern !raq During the Mİddle and tieo-Assyrian Periods, Toronto 1986; M. Streck. Hıtatü Bağdâd ve enhârü 'l-clrâkı 't-kadîme (trc. Hâlid İsmail Ali), Bağdad 1986; M. Fehd Bedri. el-Hayâtü'l-ictimâ'İyye ve'l-kademât fı'l-müdünü't-'Irâkıyye, Bağdad 1988; Herzfeld. "el-'Arab ve abbârühâ fi't-târîh", MMİADm., V (1925). s. 428-432; M. G. Morony. "Continuity and Change in the Administrative Geograptıy of Late Sasanian and Early Islamic al-Iraq", Iran, XX, London 1982, s. 1 -49; M. Hartmann, "Irak", İA, V/2. s. 667, 670-673; A. Miquel. "'Irak", EP (İng). III, 1250-1253; HakkJ Dursun Yıldız, "Ba-tîha", DM, V, 195-196.
III. Tarih
1. Başlangıçtan Osmanlı Dönemine Kadar.
Tarihte Mezopotamya adıyla bilinen stratejik öneme sahip sulak ve bereketli Irak toprakları en eski çağlardan itibaren pek çok göç ve istilâya mâruz kalmış, çok çeşitli medeniyetlere beşiklik etmiştir. Bunların başında Sümer medeniyeti gelir. Daha sonra burası başlıcalannı Akkad, Bâbil. Asur, Med-Pers, Grek, Roma-Bi-zans ve Sâsânîler'in temsil ettiği diğer büyük medeniyetlere sahne olmuş, İslâm öncesi dönemde de Güney Arabistan'dan gelerek Hîre'de devlet kuran Lahmîler ve diğer bazı kabileler vasıtasıyla Câhiliye Arapları ile tanışmıştır.
Irak, gerek üzerindeki Arap unsurları gerekse ziraata elverişli arazisinin geniş-liğiyle Arabistan'da yaşayan Araplar tarafından biliniyordu. Hz. Peygamberin vefatının ardından yarımadada siyasî birliğin sağlanmasından sonra öncelikli hedefin İrak olması tabii idi. Çünkü daha Önce ülke dışına çıkmaya başlayan İslâm ordularına Hz. Muhammed tarafından Sâ-sânî İmparatorluğu da hedef gösterilmişti.554 Sâsânîler'Ieyapılacak mücadelenin ilk safhasını teşkil edecek olan İrak'ın fethi, yalnız bölgeyi Fars hâkimiyetinden kurtarmayı veya Bizans -Sâsânî mücadele alanı olmaktan çıkarmayı değil asıl burada İslâmiyet'in yayılmasını hedefliyordu. Bu suretle Irak kaybolan siyasî birliğini yeniden elde edecek ve önce İran, daha sonra da Hindistan, Horasan ve Mâverâünnehir'de gerçekleştirilecek fetihlerin merkez üssü olacaktı.
İrak Fırat nehrinin güneyindeki topraklarla Arabistan arasında, özellikle Hîre ve çevresinde yoğunlaşmış çoğu hıristiyan olan Araplar'ın yerleştiği tampon bir bölge konumundaydı. Sâsânîler, Lahmî idaresini ortadan kaldırarak onun yerine doğrudan merkeze bağlı bir valilik ikame etmek İstediler. Bunun üzerine Irak'ta yaşayan Benî Hanîfe hariç diğer Arap kabilelerinin tamamı Lahmîler'in yanında yer aldı ve meydana gelen Zûkâr Savaşı'n-da İranlılar'a karşı büyük bir üstünlük sağladılar. Böylece Araplar'a Irak kapılan açıldı.
Zûkâr Savaşı'ndan sonra başta Şeybâ-nîler ve onların reisi Müsennâ b. Harise olmak üzere Bekir b. Vâil kabilesinin birkaç kolu, Übülle şehriyle Hîre arasındaki geniş alanda Sâsânîler'Ie mücadeleyi sürdürdüler. Hz. Ebû Bekir hilâfete geçince Medine'ye gelen Müsennâ ondan, kabilesine yakın bölgelerde bulunan Sâsânî birlikleriyle savaşmak üzere görevlendirilmesini istedi; isteğinin kabulü üzerine de kendisi Hîre dolaylarında, amcasının oğlu Süveyd b. Kutbe de Basra körfezi, Obülle ve çevresindeki topraklarda akınlara başladılar. İrak fetihleri ve bölgenin İslâmlaşması için ön hazırlık mahiyetinde olan bu seferlerde Sâsânî birlikleri yıpratılmış ve bölge hakkında ayrıntılı bilgi edinilmiştir. Daha sonra Müsennâ kardeşi Mes'ûd'u takviye istemesi için Medine'ye yolladı. Hz. Ebû Bekir de ridde savaşlarının sona ermesinin ardından Hâlid b. Velîd'i başkumandan sıfatıyla yardıma gönderdi (12/ 633). Böylece Sâsânî İmparatorluğuma karşı Irak cephesi başkumandanlığı kurulmuş ve yalnız İslâm tarihinin değil bütün insanlık tarihinin en büyük, en hızlı ve en kalıcı fetih harekâtından biri başlatılmış oluyordu. Müsennâ ile birleşen Hâlid b. Velîd. Basra körfezinden Aynüt-temr'e uzanan toprakları fethederekTik-rît'e kadar Güneybatı İrak'ın kontrolünü sağladı; Aynüttemr ve çevresi Sâsânî Dev-leti'nin Arap yarımadası tarafında kalan en son toprakları idi. Bu başarı üzerine Hâlid b. Velîd halifenin emriyle Irak cephesinden Suriye'ye kaydırıldı (13/634).
Hz. Ömer halife olunca Hâlid'in yerine geçen Müsennâ b. Hârise'ye takviye olarak Ebû Ubeyd es-Sekafyi gönderdi. Ebû Ubeyd Sâsânîler'le girdiği bir çarpışmada öldürülünce İslâm ordusu dağılma tehlikesiyle karşılaştı; ancak Müsennâ yetişerek bu tehlikeyi bertaraf etti ve az zayiatla kurtulmalarını sağladı. Köprü Savaşı adıyla bilinen bu çarpışma müslümanla-nn Sâsânî orduları karşısında uğradığı en ağır mağlûbiyettir (13/634). Bunun üzerine Hz. Ömer Cerîr b. Abdullah el-Beceiryi kabilesiyle birlikte Sevâd'a gönderdi (14/635). Cerîr b. Abdullah Nuhayle Savaşı ile Sâsânî kuvvetlerinin yıpratılmasın-da önemli bir rol oynadı ve 16 (637) yılında Celûlâ Savaşı'na da katıldıktan sonra buraya yerleşerek Sâsânîler'Ie müslü-manlar arasında tampon vazifesi gördü. Elde edilen başarılar üzerine İslâm ordularının son bir hamle ile bu bölgenin tamamını fethedeceklerine kanaat getiren Hz. Ömer, valilere ve kabilelere haber göndererek eli silâh tutan herkesi cihada davet etti ve kumandanlığa da Sa'd b. Ebû Vakkâs'ı getirdi. İrak topraklarında bulunan Müsennâ'ya ve Cerîr'e de haber göndererek İranlılar'ı yıpratmak İçin vur-kaç taktiği uygulamalarını istedi. Ayrıca Irak'ta yaşayan başka dinlere mensup Arap kabilelerinin müsiüman olmalarının sağlanmasına yönelik çalışmaları hızlandırdı. Medine'den yaklaşık 10.000 kişilik bir kuvvetle hareket eden Sa'd b. Ebû Vakkâs, yolda kendisine katılanlarla ve Müsennâ İle birleşerek Hîre'den 15 km. uzaklıkta bulunan Kâdisiye'de Sâsânî birlikleriyle karşılaştı; Sa'd'ın asker sayısının burada 40-50.000'e ulaştığı veya daha fazla olduğu kaydedilir. 6 Muharrem 15'-te (19 Şubat 636) başlayan savaşta İranlılar ağır bir yenilgiye uğradılar ve başşehir Medâin'e doğru geri çekilmek zorunda kaldılar. Sa'd'ın ordusu onları takip ederek hiçbir mukavemetle karşılaşmadan Medâin'e girdi ve başşehri teslim aldı. Buraya 180 km. uzaklıkta bulunan Celûlâ'-da i Zilkade 16 (24 Kasım 637) tarihinde yapılan savaşta da müslümanlar Sâsânîler'e büyük bir darbe daha vurdular ve bölgenin bütün topraklarını sistemli bir biçimde fethettiler. Hz. Ebû Bekir tarafından başlatılan ve Hz. Ömer zamanında tamamlanan İrak'ın fethi sırasında ele geçirilen coğrafyayı tam olarak belirlemek mümkün değildir; Fırat'ın yatağının değişmesi bu belirsizliğin en büyük sebebidir.
Hz. Ömer, Irak işlerini düzene sokmak ve fetihlerin kalıcılığını sağlamak için çeşitli tedbirler aldı. İlk olarak daha sonraları İkisine birden "Irakeyn" denilen Basra ve Küfe şehirlerini kurdurup (14-16/635-637) bölgeyi idarî bakımdan bu iki merkeze bağladı. İrak'ın güneyinden sorumlu olan Basra valisi aynı zamanda Ahvâz, Fars. Kirman, Mekrân, Sicistan ve Horasan'ı, orta ve kuzeyinden sorumlu olan Küfe valisi ise Hemedan, Rey, Kazvin, İsfahan ve Azerbaycan'ı idare ediyordu. Başlangıçta askeri garnizon işleviyle kurulan ve Irak'ta yerleşmeye, İslâmiyet'in yayılmasını hızlandırmaya, sınırları korumaya. İran. Horasan, Mâverâünnehir ve Hindistan'da yeni fetihlerin gerçekleştirilmesine yardımcı olan Basra ile Küfe kısa süre içinde bütün İslâm dünyasının birer dinî, kültürel ve siyasî merkezi haline geldi. Irak'ta gerçekleştirilen bu teşkilâtlandırmalara rağmen müslümanların buraya kesin biçimde yerleşmeleri Nihâvend Savaşı'ndan sonra mümkün oldu (21/642). Nu'mân b. Mukarrin'in kumandasında kazanılan ve "fetihlerin fethi" adıyla tarihe geçen bu savaş İran kapılarını İslâmiyet'e açarken Irak topraklarında da kesin hâkimiyetin kurulmasını sağlamıştır.
Irak. tarihin en erken dönemlerinden itibaren Arap yarımadasından göç alan bir ülke konumundadır. İslâmiyet'in ilk yıllarında Necid bölgesinden pek çok kabile buraya göçmüştü; fetihlerden sonra da bu göçler artarak devam etti. İlk yıllarda yeni kurulan şehirlere yönelen göçlerin zaman içerisinde bölgenin tamamına yayıldığı görülür. Hz. Osman devrinde Ezd, Tay, Kinde, Abdülkays ve Emevîler döneminde Şeybân, Selûl, Hazrec gibi kabileler Irak'a hicret ettiler. Göçün hızlanmasında bölgede yaşayan halkın çoğunluğunun İslâmiyet'i benimsemesi önemli rol oynadı.
Irak'ın devlet merkezi Medine'ye olan uzaklığı, bölgede yaşayan büyük sayıdaki dinî azınlıklara tanınan hoşgörünün suis-timal edilmesi ve müsiüman halk arasında beliren fikir ayrılıkları, ilk yıllardan itibaren burada merkezî otoriteye karşı bir direnme duygusunun doğmasına yol açmıştır. Bu muhalefet sebebiyle Hz. Ömer ve Hz. Osman sık sık vali değiştirmek zorunda kalmışlar, bu da bölgenin idarî yapısında istikrarsızlık doğurmuştur. Iraklılar ilk tepkilerini 655 yılında Hz. Osman'a baş kaldırarak gösterdiler. Hz. Ali hilâfete gelince Kûfe'yi başşehir yaparak onları bir süre yanına çekmeyi başardıysa da daha sonra ona da karşı çıktılar. İslâm dünyasında Cemel, Sıffîn ve Tahkîm gibi birçok ihtilâf ve çekişmenin Irak topraklarında meydana gelmiş olması bu istikrarsızlığa açıkça delâlet etmektedir. Zamanla meselelerin hallinde Irak mı. Suriye mi son söz sahibidir şekline giren ihtilâf iki bölgenin arasında rekabete dönüştü. Hz. Ali'nin şehâdetinden sonra hilâfet merkezinin Dımaşk'a nakledilmesi üzerine bu mücadele Suriye'nin üstünlüğü ile sona erdi (40/661).
Hz. Osman zamanında çoğaltılan mus-haflardan ikisi İrak'a gönderildi. Bunlardan biri Ebû Abdurrahman es-Sülemî tarafından Kûfe'de. diğeri Âmir b. Abdullah tarafından Basra'da halka okutuldu. Hz. Ömer'in Küfe'ye gönderdiği Abdullah b. Mes'ûd, Irak'ta verdiği kıraat ve tefsir dersleriyle ehl-i re'y ekolünün doğmasına zemin hazırladı. Bu tarihten itibaren Irak toprakları üzerinde Hz. Ali taraftarları. Haricîler, Mevâlî ve Zübeyrîler adı verilen Emevîler'e muhalif gruplar oluşmaya başladı. Emevî iktidarı süresince bu gruplar bazan açıktan, bazan da gizli olarak merkezî otoriteye karşı devam eden bir mücadelenin içine girdiler.
Emevî Devleti'nin doğudaki toprakları Irak'tan yönetiliyordu ve burada görevlendirilecek kişilerin büyük önemi vardı. Emevîler. Irak'a hâkim olabilmek ve muhalefet hareketlerini bastırabilmek için eyalet valiliği sistemini getirdiler. Merkezi Küfe olan bu eyalet Basra, Uman, Bahreyn. Kirman. Sicistan, Horasan ve Mâverâünnehir'i içine alıyordu. İbn Kuteybe, altmış dört yıllık bir süreçte on iki eyalet valisinin görev yaptığını kaydetmektedir 555 İlk defa Basra Valisi Zi-yâd b. Ebîh, merkezî otoriteden bağımsız olarak geliştirdiği bir yönetim şekliyle Irak'ın tamamına hükmetti ve zaman içerisinde bölgedeki istikrarsızlığı sona erdirerek asayiş ve emniyeti sağladı. Onun oğlu Ubeydullah da aynı statüde görev yapmakla birlikte aynı başarıyı gösteremedi. Iraklılar'ın davetiyle Küfe'ye gelmek üzere yola çıkan Hz. Hüseyin Kerbelâ'da Ubeydullah'ın valiliği sırasında şehid edildi (61/680) ve taraftarları da valinin sert muamelesine mâruz kaldılar. Yezîd b. Mu-âviye'nin ölümünden sonra Basra'nın kuzeyinde oturan Temîm kabilesine mensup Araplar'ın Abdullah b. Zübeyr'in yanında yer almasıyla Irak Emevî hâkimiyetinden çıktı. Abdullah b. Zübeyr kardeşi Mus'ab'ı Irak valiliğine tayin etti. Mus'ab'ın ölümünden sonra kumandanlarından Mü-helleb b. Ebû Sufre'nin Halife Abdülme-likb. Mervân tarafına geçerek 72 (691) yılında Irak valisi sıfatıyla bölgeye gelmesi üzerine Abdullah b. Zübeyr'in buradaki hâkimiyeti sona erdi. Stratejik öneminin yanında bir isyan bölgesi halini alan Irak'ta Emevî hükümranlığının yeniden tesisini 694 yılında vali olan Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî gerçekleştirdi. Ziyâd b. Ebîh'ten daha katı bir tutum sergileyen Haccâc, aldığı tedbirlerle başta Hâriciler ve Hz. Ali taraftarları olmak üzere bütün muhalefet hareketlerini kanlı bir şekilde bastırarak bunların sempatizanlarını politikadan uzaklaşmaya veya İrak'ı terket-meye mecbur bıraktı. Basra ve Kûfe'nin muhalefetini önleyebilmek için her ikisine eşit uzaklıkta Vâsıt şehrini kurdu. Çok sayıda Iraklı'yı Türkler'le savaşmaları için Horasan'a yolladı.
Emevîler döneminde ekonomik hayatın esası tarıma dayanıyordu ve bunda üretim bakımından en büyük pay Irak'a aitti. Bu dönemlerde Irak'ta görev yapan Ziyâd, Haccâc ve Hâlid b. Abdullah el-Kasrî gibi valiler. Hz. Ömer zamanında alınan tedbirlerin bir devamı olarak bataklıkları kurutup yeni tarım alanları açtılar; su yollan yapımı ve bunların ıslahı konusunda büyük gayret sarfettiler. Haccâc. Aşağı Fırat ve Dicle bölgelerindeki araziyi sulamak ve sel baskınlarını önlemek amacıyla kanallar açtırdı, bataklıkları kurutarak tarım arazisi haline getirdi. Uman'dan çağırdığı çiftçiliği iyi bilen bazı Ezd kabilesi mensuplarından en çok verim alınacak bitkileri öğrenerek bunları ektirdi ve tarımda üretimi arttırmak için köylerden şehirlere göçü önledi. Sâsânî İmparatorluğunun ortadan kalkması ve Bizans'ın zayıflaması Emevîler'e geniş ticarî imkânlar sağladı. Ancak Irak, çok çeşitli ve bol miktarda mal ürettiği halde bu dönemde karışıklıklar içerisinde bulunduğu ve bir türlü sükûna kavuşamadığı için ticaretten Suriye kadar pay alamadı ve ekonomisini geliştiremedi. Abdülmelik'in idare ve para sistemindeki reformları sırasında Haccâc halifenin muvafakatiyle Arapça'nın resmî muamelelerde kullanımını yaygınlaştırdı ve Farsça tutulan divan defterlerinin Arapça'ya tercüme edilmesini sağladı. Arap para sistemine geçilmesi ve hububat alım satımında tek tip ölçü kullanılması bu alanda yapılan yeniliklerdendir.
Ömer b. Abdüiazîz hilâfete gelince Vali Yûsuf b. Mühelleb'i azlederek İrak eyaletini ikiye ayırdı ve tayin ettiği valilerden halktan haksız olarak toplanan vergileri iade etmelerini istedi. Irak bütçesinin açık vermesi üzerine de bunu kapatmak için Dımaşktan malî yardım gönderdi. Ömer b. Abdülazîz'den sonra uygulanan yanlış politikalar ve onun ıslahat hareketine aykırı yapılan düzenlemeler, özellikle Yezîd b. Abdülmelik zamanından itibaren ıslahat programının dondurulması, Irak'ın yeniden gerilemesine ve Emevîler lehine olan gelişmenin durmasına yol açtı. 745-747 yılları arasında Irak'ta hâkimiyetin Hâricîler'in eline geçtiği görülür hâricileri. Diğer taraftan Hişâm b. Abdül-melikten sonra Güney Arapları ile Kuzey Arapları arasındaki mücadele yeniden başladı. Başta Haricî isyanları olmak üzere bölgede meydana gelen karışıklık ve ayaklanmaların temelinde, bazı Emevî halifeleri tarafından da desteklenen bu mücadelenin önemli rolü bulunmaktadır. II. Mervân Irak topraklarındaki bu karışıklığı bir süre giderdi ve Haricî isyanlarını bastırdı. Bu dönem, 718 yılında başladığı tahmin edilen Abbasî propagandasının Irak üzerinde yoğunlaştığı bir devredir. Emevîler'in yıkılması ve Abbasî Dev-leti'nin kurulmasında Irak bir merkez üssü görevi yapmış ve burada yaşayan halkın önemli bir kısmı Abbasî hareketinin yanında yer almıştır. II. Mervân bölgedeki iç karışıklıkları gidermeye muvaffak olduysa da Abbasî hareketinin yaygınlaşmasını engelleyemedi ve Zap Suyu Sa-vaşı'nda yenilerek öldürülmesiyle bölgedeki Emevî hâkimiyeti sona erdi (132/ 750).
Muâviye b. Ebû Süfyân Irak'ta Emevî hâkimiyetini tesis ederken halkın duygu ve temayüllerini dikkate alan mutedil bir siyaset takip etmiştir. Emevîler İrak valilerini kendileri tayin etmekle beraber valiler hakkındaki şikâyetleri dinler ve gereğini yerine getirirlerdi. Emevîler zamanındaki idarî ve siyasî teşkilâtta Irak beş büyük eyaletten birini teşkil ediyor ve merkezi Küfe olan bu eyalet Basra, Uman, Bahreyn, Kirman, Sicistan, Horasan ve Mâverâünnehir'i kapsıyordu.
Bu dönemde Iraklılar'ın zaman zaman vergi ödemekte zorlandıkları görülür. Özellikle muhalif gruplar, bölge sakinlerinin haklarının yenildiği ve buradan toplanan vergilerin Suriye halkına harcandığını iddia etmişlerdir ki Haricî ve Şiîler'in çıkardıkları karışıklıklarda bu iddia önemli rol oynamıştır. Nahiv ilminin temelleri Ebü'l-Esved ed-Düelî ve arkadaşları tarafından Irak'ın Basra şehrinde atılmış ve Emevîler'in son zamanlarına kadar Basra bu ilmin yegâne merkezi olarak kalmıştır; daha sonra da Küfe nahiv mektebi teşekkül etmiştir. Tabiîn neslinin müctehidleri çeşitli bölgelerde ayrı birer muhit ve ilmî gelenek oluşturmuşlardır. Bunların en meşhurları Irak (ehli re'y) ve Hicaz (ehli hadîs) ekolleridir. Re'y taraftarı fıkıhçıların özellikle Irak bölgesinde yetişmiş olmasının önemli sebepleri vardır ve bunların başında bu bölgedeki fıkhı çalışmaların Hz. Ömer'in Kûfe'ye gönderdiği Abdullah b. Mes'ûd tarafından başlatılmış olması, hadis uyduran fırkaların ortaya çıkması yüzünden hadisleri kabul hususunda İhtiyatlı davranılması ve hadis külliyatının Irak'ta yeterince yayılmamış olması gelmektedir.
Ebü'l-Abbas es-Seffâh ve yeni hanedan adına Kûfe'de umumi biat alınmasıyla Irak'a hâkim olan Abbasîler İle Iraklılar arasında devletin başlangıcından itibaren ortak bir çıkar ilişkisi mevcuttu. Abbasîler Emevî hâkimiyetine son verirken aynı zamanda Iraklılar'ı da memnun olmadıkları bir yönetimden kurtarıyorlardı. Yaklaşık 100 yıl kadar devam eden Irak- Suriye mücadelesi ilk defa Irak'ın zaferiyle sonuçlandı ve İktidarın merkezi Hz. Ali zamanında olduğu gibi Kûfe'ye taşındı. Abbasîler yönetimi ele geçirip yüzlerini doğuya doğru çevirdiklerinde devletlerini sembolize edecek yeni başşehirler aramaya başladılar ve Küfe bir süre sonra yerini Enbâr ve Hâşimiyye'ye bıraktı. Abbasî Devleti'nin gerçek kurucusu sayılan Ebû Ca'fer ei-Mansûr, bir süre Hâşimiyye'de oturduktan sonra Kûfe'ye yakınlığından dolayı burayı beğenmeyerek uzun araştırmalardan sonra kurduğu Bağdat'ı başşehir yaptı. Bu değişikliklerle idarenin ağırlık merkezi Akdeniz havzasında yer alan Suriye'den ticaret yollarının kavşağında bulunan tarıma elverişli geniş arazilere sahip İrak'a geçti. Ayrıca idari ve sosyokültürel alanlarda hissedilen Bizans tesiri de yerini İran tesirine bıraktı. İlk fetihlerle birlikte Irak'ta kurulan şehirler, bir taraftan göçebelerin yerleşik hayata geçişini hızlandırırken diğer taraftan bölgenin hızla İslâmlaşmasını sağladı. Irak'a önceden yerleşmiş Arap kabileleriyle sonradan göç edenler ve bölgenin diğer unsurları kısa sürede kaynaşarak iktisadî, içtimaî, siyasî ve askerî bir birlik oluşturdular. İlk dönemlerde devletin toprak bütünlüğünü koruyan Abbasîler Bağdat'tan sonra da Sâmerrâ'yı başşehir seçmekle İrak'ı yalnız siyasî alanda değil dinî, içtimaî, askerî ve iktisadî alanlarda da geliştirerek ön plana çıkardılar. Böylece devlet Hint Okyanusu ile Akdeniz arasında büyük bir ekonomik refaha ulaştı. Bu gelişmede özellikle merkez olarak kurulan Bağdat'ın büyük rolü vardı. Bölgede ticaret canlandı ve buraya doğru mal akışı hızlandı. Çin'den başlayan İpek yolunun içinden geçtiği Irak aynı zamanda İran, Ermenistan. Bizans, Suriye ve Mısır arasındaki ticaret yollarının kavşağında yer alıyordu.
Abbasî Devleti'nin kuruluşuyla bir süre istikrara kavuşan Irak Hârûnürreşîd'den sonra yeniden siyasî mücadelelere sahne oldu. Emîn ile Me'mûn arasındaki savaşlar sırasında Me'mûn'un orduları Irak topraklarında, özellikle de Bağdat'ta büyük hasara sebep oldu. Aynı zamanda Arap ve İranlı unsurların iktidar mücadelesi olan bu savaş, Tâhir b. Hüseyin'in 197'de (813) Bağdat'ı ele geçirmesiyle Me'mûn lehine sonuçlandı. Me'mûn'dan sonra hilâfete gelen Mu'tasım-Billâh 221'de (836) Sâ-merrâ şehrini kurarak hilâfet merkezini muhalefetin arttığı Bağdat'tan buraya nakletti. Abbasî Devleti'ne karşı başlayan ayaklanmalar artarak devam ediyordu. Haccâc döneminde Irak'a yerleştirilen Zutlar zaman içerisinde çoğalarak ve bazı grupların kendilerine katılmasıyla kuvvetlenerek Irak'tan Bağdat'a giden malları yağmalamaya başladılar. Mu'tasım, bunların gittikçe tehlikeli bir hal alacaklarını hissederek üzerlerine 5000 kişilik bir kuvvet gönderdi ve daha fazla güçlenmelerine engel oldu. Mu'tasım dönemi Abbasî Devleti'nde ve özellikle Irak'ta Türk hâkimiyetinin öne çıktığı yıllardır. Onun oğlu Vâsik-Billâh iktidara geldiğinde Türk kumandanları devlet işlerini tamamıyla ele aldılar. Irak için daha büyük bir tehlike 255 (869) yılında "zenc" adıyla bilinen siyahî kölelerin isyanıyla ortaya çıktı ve ancak 270 (883) yılında liderleri Ali b. Muhammed'in esir edilmesiyle sona erdi.
279'da (892) Halife Mu'temid-Alellah devlet merkezini yeniden Bağdat'a taşıdı. Bu sırada küçülen Abbasî Devleti'nin elinde yalnızca Irak toprakları kalmış, İslâm dünyasında irili ufaklı pek çok devlet ortaya çıkmıştı. Bu yeni devletlerin bir kısmı hilâfet merkeziyle iyi münasebetler kurarak halifeler adına sikke bastırıp hutbe okuttular. Diğer bir kısmı İse onlara karşı çıkarak Bağdat'ı ele geçirmeye Çalıştılar. Bu çabalar olumlu sonuçlar vermemişse de Abbâsîler'i yıpratarak maddî imkânlarını ve asker kaynaklarını kurutmuş ve devletin gittikçe zayıflamasına yol açmıştır. IV. (X.) yüzyıldan İtibaren Irak'taki bazı Arap kabileleri de devlet kurma temayülü gösterdiler. Hamdânîler Musul ve çevresinde, Mezyedîler Hille ve Orta Irakta birer emirlik kurdular.
293'te (906) Batı Irak'ı işgalle başlayan Karmatî hareketi kısa bir süre içerisinde bölgede yayılarak Bağdat'ı tehdit eder hale geldi. Abbasî Halifesi Müstekfî-Bit-lâh'ın daveti üzerine Bağdat'a giren Bü-veyhîler'den Ahmed, Muizzüddevle unvanı ile emîrü'l-ümerâlığa tayin edildi. Muizzüddevle. bir süre sonra Müstekfî'nin gözlerine mil çektirerek Mutf-Lillâh'ı halife ilân etti. Böylece Irak Büveyhîler'in hâkimiyeti altına girdi. Şiî Büveyhîler, siyasî sebeplerle esasen sembolik olan Abbasî halifeliğinin devam etmesine ses çıkarmadılar. Irak'ta azalan Büveyhî nüfuzunu yeniden canlandırmaya çalışan Bahâüd-devle'nin 1012'de ölümüyle oğullan arasında uzun süre devam eden bir iktidar mücadelesi başladı ve sonuçta babalarının sağladığı birlik parçalandı. Bahâüd-devle'nin Türkler tarafından desteklenen oğlu Müşerrifüddevle 412'de (1021) Irak'ın tamamına hâkim olduysa da kargaşa sona ermedi. Abbasî Halifesi Kâim -Biemrillâh. Büveyhîler'in ve Türk asıllı askerlerin kumandanı Arslan e!-Besâsîrî'nin baskısı altındaydı. Halife tarafından Bağdat'a çağrılan Büyük Selçuklu Hükümdarı Tuğrul Bey'İn gelmesiyle 556 hâkimiyet Büveyhîler'den Selçuklular'a geçti. Arslan el-Besâsîrî. 451 (1059) yılında bir süre Irak'ta Fatımî Halifesi Müstansır-Billâh adına iktidarı elinde tuttu; fakat Tuğrul Bey'in müdahalesi sebebiyle bu durum uzun sürmedi. Esasen Mısır'ın Irak'a uzaklığı yüzünden Fâ-tımîler'in bu bölgede fiilî hâkimiyetleri söz konusu olmamıştır.
Selçuklu sultanları Irak'ı tayin ettikleri şahneler ve amîdlerle yönettiler. Sultan Muhammed Tapar'ın ölümünden sonra kardeşi Sencer Büyük Selçuklu tahtına çıkarken (511/1118) yeğeni Mahmûdb. Muhammed Tapar da Irak Selçuklu sultanı oldu. Aynı yıllarda Hille şehrindeki Mezyedî Emirliği'nin başına geçen Dü-beys b. Sadaka, Selçuklu şehzadeleri arasındaki taht kavgalarından istifade ederek Irak'ı hâkimiyeti altına almak için çalıştı. Bu arada Halife Müsterşid-Billâh ile de mücadeleye girdi, ancak Abbasî kuvvetleri karşısında yenildi (517/1123). Daha sonra Melik Tuğrul b. Muhammed Tapar'ı Bağdat'ı ele geçirmeye kışkırtan bu maceraperest Arap emîri, Halife Müsterşid Billâh'a teslim edilmekten korkup Sultan Mesud'a sığındı ve onunla gittiği Merâga'da öldürüldü (529/1135); böylece Irak halkı büyük bir fitneden kurtulmuş oldu. Abbasî halifeleri de Irak Selçuklu sultanları arasındaki kardeş kavgalarında zaman zaman taraf olarak anlaşmazlıkları körüklüyorlardı. Halife Müster-şid-Bİllâh, Irâk-ı Arab'ı doğrudan Abbasî halifeliğinin hâkimiyeti altına almak amacıyla I. Tuğrul'a karşı Sultan Mesud'u destekledi ve onunla bir anlaşma yaptı(526/ 1132). Ancak daha sonra Mesud'un ayaklanan Kızıl, Çavlı ve Sungur gibi kumandanlarla uğraşmasından yararlanarak Musul'u ele geçirmeye kalkıştı. Bunun üzerine sultan onu Bağdat'ı terketmek zorunda bıraktı 557 ve yapılan savaşta da esir aldı 558 halife aynı yıl içinde Bâtı-nîler tarafından öldürüldü. Nasır-Lidînillah ise II. Tuğrul ile Atabeg Cihan Pehli-van'ın kardeşi Kızıl Arslan arasındaki mücadeleyi körükledi ve Bağdat'taki sultanlık sarayını yıktırdı. Hârizmşah Alâeddin Tekiş'in II. Tuğrul'u mağlûp edip Irak Selçuklu Devleti'ni ortadan kaldırarak İran ve Irâk-i Acem'de hâkimiyeti ele geçirmesinden (590/1194) sonra bir kısım toprakları kendi idaresine almak için onunla savaştı; ancak bunda başarılı olamadı. Ardından Irak, başta Bağdat olmak üzere Moğollar'ın şiddetli saldırılarına mâruz kaldı. Doğudan batıya doğru ilerleyen Moğollar Bağdat'ı ele geçirip büyük tahribat yaptılar ve Halife Müsta'sım-Billâh'ı katlederek İrak'taki Abbasî hâkimiyetine son verdiler (656/1258).
Moğol istilâsından sonra İrak'taki genel durum, burada çeşitli devletlerle siyasî güçlerin iktidar mücadelesi yapmaları yüzünden kargaşalıkla nisbî huzur arasında değişen bir hal aldı. İlhanlılar'-dan Gâzân Han'ın 694'te (1295) tahta çıkması ve Sünnîliği benimsemesiyle bölge yeniden canlanır gibi oldu; fakat onun yerine geçen Olcaytu'nun Şiîliği kabul etmesi üzerine kanlı mücadeleler tekrar başladı.
Moğol kabilelerinden Celâyirliler 740 (1340) yılında Bağdat'ı merkez edinerek yeni bir devlet kurdular. Bu devletin 784'-te (1382) bölünmesiyle birlikte Azerbaycan ile Irak Sultan Ahmed Celâyir'e, Irâk-ı Acem ise kardeşi Bayezid'e düştü. Kardeşini ortadan kaldıran Sultan Ahmed, Timur 795'te (1393) Bağdat'ı ele geçirince Mısır'a kaçtı; Timur'un Semerkant'a dönmesi üzerine de Memlûk Hükümdarı Berkuk'un yardımıyla şehri geri aldı. Timur 803'te (1401) Bağdat'ı ikinci defa işgal etti ve bu işgalde pek çok kişi öldürüldü; mahalle ve binaların çoğu tahrip edildi. Bu defa da Osmanlılar'a sığınan Sultan Ahmed Celâyir, bu hareketiyle vukuuna yardımcı olduğu Ankara Savaşı1 nın (1402) arkasından Bağdat'ı tekrar ele geçirdiyse de daha sonra Karakoyunlu Kara Yûsuf'a bırakmak zorunda kaldı; fakat Timur'un ölümünden (807/1405) sonra yine geri aldı. Sultan Ahmed'in 813'te (1410) Karakoyunlular'la yaptığı mücadeleyi kaybedip öldürülmesi üzerine Bağdat'taki Celâyirli hâkimiyeti sona erdi ve 1410-1467 yılları arasında Karako-yunlular'ın hâkimiyetinde kaldı. 871'de (1467) IrakAkkoyunlular'm hâkimiyeti altına girdi ve Şiî-Sünnî rekabetinden kaynaklanan şiddetli çatışmalara sahne oldu. 895'ten (1490) itibaren gücünü kaybetmeye başlayan Akkoyunlu Devleti'nin yerini Safevîler aldı (914/1508); sadece yirmi altı yıl hüküm süren bu hanedanın Irak hâkimiyeti de 1534'te Kanunî Sultan Süleyman'ın Irakeyn Seferi ile son buldu.