Bu hikaye, Macar araştırmacı gazetecilik kar amacı gütmeyen Atlatszo tarafından Macarca ve İngilizce olarak yayınlandı. Global Voices ile ortaklığın bir parçası olarak aşağıda düzenlenmiş bir sürüm yayınlanmıştır.
Bölgenin uzun vadeli bir nükleer atık deposu için uygun olup olmadığını belirlemek için Macaristan’ın Boda kasabası yakınlarında jeolojik araştırmaların yapıldığı defalarca bildirildi. Macaristan’ın, Paks Nükleer Santrali ve yeni Paks2 reaktörlerinden harcanan yakıtı yerleştirebileceği bir depoya ihtiyacı var çünkü kullanılmış nükleer yakıt artık Rusya’ya geri gönderilemez.
Boda ve uygunluğuyla ilgili araştırma henüz kesinleşmiş değil; ancak çok az kişi bir nükleer depo için “mükemmel” yerin zaten Macaristan’da iki kez bulunduğunu hatırlıyor. Ancak hiçbiri, yerel halkın örgütlenmesi ve devlete ve güçlü nükleer tesise karşı durması nedeniyle inşa edilmedi. İşte Macaristan’daki sosyalizmin son on yılında “küçük” ün büyük güçlerle nasıl savaşmayı başardığının öyküsü.
Demir Perde arkasında nükleer atık karşıtı aktivizm
1960’tan beri Macaristan, sağlık hizmetleri, eğitim tesisleri ve Paks’taki nükleer santralin ürettiği atıkların bir kısmını depolamak için iki nükleer atık deposuna sahipti. Solymár deposu 1960’tan 1974’e kadar çalıştı ve bir diğeri hala faaliyette olan Püspökszilágy’de inşa edildi.
Átlátszó araştırmacı gazeteciler, sosyalizmin çöküşünden önce biriken atıkların paketlenmesi ve depolanmasıyla ilgili düzensiz dokümantasyon, yüksek arka plan radyasyonu ve Macar köyündeki nükleer atık deposunun etrafındaki yeraltı suyuna sızan zararlı maddeler hakkındaki söylentileri araştırmak için Energiaklub Derneği uzmanlarıyla birlikte çalıştı. of Püspökszilágy.
Resmi belgeleri incelediler, köyü ve atık deposunu ziyaret ettiler, yerel halkın maruz kaldığı arka plan radyasyon seviyesinin bilinmediği ve trityum ve radyokarbon.
Bununla birlikte, daha fazla nükleer atık deposuna ihtiyaç vardı ve başka bir yer arayışı başlatıldı – süreç, 1989’da konuyla ilgili bir kitap yayınlayan gazeteci ve avukat János Havasi tarafından belgelendi.
1981’de yayınlanan bir çalışma, dört olası konum önerdi. Üçü ortadan kaldırıldı ve biri kaldı: Magyaregregy köyü. Bu, Paks’tan düşük ve orta düzey radyoaktif malzemenin yeri olabilirdi.
Yerel halk şok oldu ve şaşırdı – özellikle de resmi olarak bilgilendirilmedikleri için. Planı söylentilerden duymuşlar. Bazıları gizlice örgütlenmeye başladı. Bunlardan biri yerel bir doktor olan Lajos Bihari idi. O zamandan beri olaylardan ilk kez bahsediyor.
Atlatszo’ya, nükleer atık deposu olarak düşünülen alanın kömür ve diğer mineraller açısından zengin olduğunu ve bölgeye bir nükleer mezarlık inşa edilirse madencilik yapılamayacağını söyledi. Çocuklarının ve torunlarının geleceği için maden kaynaklarının korunması gerektiğini düşünüyordu.
Sektörden sorumlu yerel parti sekreterini davayı desteklemeye ikna etti. Bir bakan yardımcısı László Kapoly’yi bölgeye gidip incelemeye ikna ettiler; Ziyaret sırasında yerel halk Kapolyi’yi köyün nükleer atık deposu için uygun olmadığına ikna etti.
1982’de Sanayi Bakanlığı tarafından yaptırılan bir araştırma, bölgenin nükleer tesis için uygun olmadığı sonucuna vardı.
Bunun nedeni, toprağın kolayca hareket etmesi, suyun sızması ve bölgede birkaç su kaynağı olmasıydı; tüm bunlar tesisi için uygunsuz hale getirdi.
Şimdi, planları iptal etme kararının o zamanlar bilimsel olarak sağlam temellere dayandığı ve jeolojik araştırmalarla desteklendiği aşikar. Ancak, bazı yerel halk bunu farklı şekilde hatırlıyor. Yaşlıların bir kısmı, komünist parti seçkinlerinin bir kısmının bölgede avlanmaktan hoşlandığını ve eğer oraya nükleer atık atılsaydı, avlanmanın imkansız olacağını belirtti.
Başka bir köy geri savaşır
Magyaregregy’nin ardından dikkat başka bir köye, Ófalu’ya çevrildi. Önerilen yeni yerin yakınında yaşayan yerel halk da karar hakkında bilgilendirilmedi. Bölgelerinde jeolojik araştırma yapan birkaç ağır makineyi fark ettiler. Birkaç belediye binası toplantısından sonra planlar açıklandı.
Pek çok bilim adamının bölgenin uygunluğunu sorgulamasına rağmen çalışmalar devam etti ve 150 milyon Macar forinti araştırma ve inşaat hazırlıklarına harcandı. Bitmiş bir anlaşma gibi görünüyordu.
Ancak aralarında Ferenc Wekler ve karısının da yer aldığı birkaç yerli dilekçe başlattı. Beszélő dergisine verdiği bir röportajda, karısı ona adım atması için baskı yaptı. Önce bir STK kurmaya çalıştılar, ancak bu 1985’te imkansızdı. Ancak karısı pes etmedi; belediye binası toplantıları düzenledi, bilim adamlarından bağımsız görüşler yazmalarını istedi ve önerilen sitenin yakınındaki dört köyde yerlilerle bir “sosyal komite” kurdu.
“O zamanlar çok yeni olan birçok şey yaptık,” dedi.
Wekler, başarılarına birçok şeyin katkı sağladığını söylüyor. Bunlardan biri, siyasi ortamın 1987’de zaten değişmekte olduğuydu. Ayrıca, fikirlerini savunan ve göz ardı edilemeyecek kadar tanınmış tanınmış uzmanlar bulmayı başardılar.
Wekler, basının Ófalu’da yerel halkı destekleyen rolüne de değiniyor. “Basın nihayet iktidara direnen küçük adamın hikayesini anlatabilecekleri bir hikayeye sahip oldu” dedi. Yerel halk, o zamanlar Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın genel müdürü olan Hans Blix’ten bir fikir bile istedi.
Sonunda nükleer atık deposu inşa edilmedi. Son söz, bir grup bağımsız uzmanın bölgenin jeolojik olarak tesis için uygun olmadığı sonucuna vardıktan sonra söylendi.
Önerilen tesise izin verilmemesi konusundaki nihai karar Nisan 1988’de açıklandı ve sağlık ve sosyal işler bakanı 1990’da Ófalu’da nükleer bir mezarlık olmayacağını açıkladı.
Paks nükleer santralinin temsilcileri Şubat 1990’da bir basın toplantısı düzenlediler ve burada “Ófalu’daki yerliler siyasette daha iyiydiler ve Macaristan’ın mevcut siyasi gerçeklerini kendi lehlerine kullanmakta daha iyiler” dediler. Derslerini öğrendiklerini ve yerel halkın desteğini kazanmadan asla böyle bir atık deposu inşa etmeye çalışmayacaklarını da eklediler. Ancak tesisin inşasını iptal etme kararının bilimsel değil siyasi olduğunu düşündüklerini vurguladılar.
Nükleer atık boşaltma yeri olarak Boda Köyü
Aynı basın toplantısında, hükümetin uzun vadeli bir tesise uygun olup olmadığını belirlemek için Boda köyü yakınlarında araştırma yapmaya başladığı açıklandı.
Ayrıca, Ófalu’dan sadece birkaç kilometre uzaklıktaki Bátaapáti’de kısa vadeli bir atık deposu inşa edildi. Tesis resmi olarak 2012’de açıldı.
Ancak, Bátaapáti inşaatı da tartışmalıydı. Enerji konularında çalışan bir STK olan Energiaklub, Gelecek Nesiller için Ombudsman’dan 2008’de Bátaapáti inşaatını incelemesini istedi.
Energiaklub proje direktörü Eszter Mátyás’a göre Ombudsman, Bátaapáti’nin lisans prosedüründe usulsüzlükler buldu – yetkililere birkaç kez yasadışı izinler verildi. Ayrıca, tesise jeolojik uygunluğu kanıtlanmadan ve yer altı tutma tesislerinin inşaatı tamamlanmadan varil nükleer atık yerleştirilmiştir.
Mátyás, Energiaklub’ın Boda’da olanları da yakından izlediğini söyledi. Riskler yüksek, çünkü şimdiye kadar Macaristan düşük veya orta seviyeli nükleer atıklar için nükleer atık depoları inşa etti.
Boda’da planlanan yeni tesis, Paks nükleer santralinden ve daha sonra Paks2 reaktörlerinden kullanılmış nükleer yakıt da dahil olmak üzere oldukça radyoaktif malzemeler için uzun vadeli bir depo olacak.
Eszter Katus tarafından yazılan ve Anita Kőműves tarafından İngilizceye uyarlanan bu hikaye, Macaristan’daki enerji sorunları üzerine ortak bir araştırma serisinin parçası olarak, Energiaklub ile işbirliği içinde Atlatzo.hu tarafından üretildi. Şirket bilgileri Opten tarafından sağlanmıştır.