Mısır'ın meşhur İskenderiye Kütüphanesi, antik dünyanın en kıymetli bilgi depolarından biriydi. M.Ö. 4. yüzyılda inşa edilen bu kitaplık, altı yüzyıl boyunca gelişim gösterdi. Helenistik dünyanın kültürel ve entelektüel merkezi olan bu kitaplık, Platon, Aristoteles, Homeros, Herodot gibi ünlü yazarların eserleri de dahil olmak üzere antik dünyanın en büyük el yazmaları koleksiyonuna ev sahipliği yapmıştır. Kütüphane, dönemin önde gelen zekâlarından birçok ismi bünyesinde barındırarak onlara çalışma, okuma ve eğitim imkanı sunmuştur. Ancak MS 5. yüzyıla gelindiğinde, kitaplık esasen varlığını sürdürememiştir. Koleksiyonlarının birçoğu çalınmış, yok edilmiş ya da ihmal edilmiş, bu nedenle kitaplık bir zamanlar sahip olduğu etkiyi kaybetmiştir.
İskenderiye'nin Tarihi
İskenderiye Kütüphanesi, tarihçesi ve çöküşü hala bilim ve arkeoloji aracılığıyla gün yüzüne çıkarılıyor. Ancak bu hikaye karmaşık ve dramatik bir şekilde ilerlemektedir. M.Ö. 332'de Pers egemenliği Mısır'dan çekilerek Büyük İskender'in gelmesiyle sona erdi ve İskenderiye şehri kuruldu. İskender'in ölümünden sonra imparatorluğu generalleri arasında bölündü. Bu generallerden biri olan Ptolemaios Soter, Mısır'ın hükümdarı oldu ve başkenti İskenderiye'ye taşıdı. İskenderiye, Ptolemaios hükümdarlarının yönetimi altında bir ticaret merkezi ve Akdeniz liman kenti olarak gelişti. (M.Ö. 323'ten M.Ö. 30'a kadar). Mısır arkeolojisi profesörü Joan Silsbee Willeke Wendrich, "Kitaplık muhtemelen M.Ö. 331 civarında İskenderiye'nin kurulmasından kısa bir süre sonra inşa edildi. Ancak kütüphane İskender, I. Ptolemaios veya oğlu II. Ptolemaios tarafından mı kurulduğu belli değil. Ancak M.Ö. 284 ile 246 yılları arasında hüküm süren II. Ptolemaios'un yönetimi altında zirveye ulaştığı düşünülüyor." diyor.
Bilgi Hazinesinin Kayboluşu
Kütüphanenin mimarisi ve koleksiyonları, zaman içinde Ptolemaios hükümdarlarının kitaplığı desteklemesinin etkisiyle genişledi. Kraliyet fonları, etrafında Museion adı verilen bir kompleksin oluşturulmasına olanak tanıdı. Museion, konferans salonları, laboratuvarlar, toplantı odaları, bahçeler, yemekhaneler ve hatta bir hayvanat bahçesini içeriyordu. Ancak kütüphanenin çöküşü uzun vadede gerçekleşti. Roma ve Atina gibi diğer şehirler kendi kütüphanelerine odaklanarak İskenderiye'nin prestijini azalttı. Politik ve ekonomik sorunlar, toplumsal huzursuzluk ve sonraki Ptolemaios yöneticilerinin kitaplığı korumak için daha az kaynak ayırmasının etkisiyle, kitaplık kademeli olarak yok oldu. MS 7. yüzyıla gelindiğinde, Arap Halifeliği şehri fethetti ve kütüphane sadece bir anı olarak kaldı. Kütüphane, yavaş bir çöküşle kayboldu. Koleksiyonların bir kısmı satıldı, yok edildi ve binalar ya yıkıldı ya da başka amaçlar için kullanıldı. Hıristiyanlığın yükselişi ve pagan kültürlerin gerilemesiyle birlikte kitaplık ve entelektüel merkezi olma rolü azaldı. Bu durum, kütüphanenin kaybolmasına ve antik dünyada bir bilgi hazinesinin kaybına neden oldu.
İskenderiye Kütüphanesi'nin Hala Muhasebesi Yapılamıyor
Kütüphanenin kaybıyla ilgili hikayenin tam bir muhasebesi yapılamamıştır, çünkü kitaplığın arşivleri hakkında kesin bilgiler eksiktir. Kitaplığın çeşitli olaylarla çöküşü hızlandı. VIII. Ptolemaios'un (M.Ö. 182 - 116) döneminde, Samothrace baş kütüphanecisi Aristarchus dahil birçok bilginin sınır dışı edilmesi, şehirden bilim adamlarının atılması gibi politik olaylar yaşandı. VIII. Ptolemaios ayrıca İskenderiye dışından gelen bilim adamlarının şehirden sürülmesini emretti. Bu siyasi karışıklık, bilim adamlarının diğer yerlere dağılmasına yol açtı. MS 391'de Roma İmparatoru I. Theodosius'un pagan tapınakların yıkılmasına izin veren bir kararname çıkarması, İskenderiye Piskoposu Theophilus'un Serapeum'u yok etmesiyle birleşti. Bu olaylar, kitaplığın ve ilgili binaların daha da tahrip olmasına neden oldu. MS 297'de Diocletianus'un şehri kuşatması ve yağmalaması gibi diğer olaylar da kitaplığın ve çevresindeki yapıların zarar görmesine neden oldu.
Bazı yöneticiler kitaplığı desteklerken, diğerleri daha az destekliyordu
Kitaplığın yavaş yavaş kaybolması, İskenderiye'nin entelektüel bir merkez olarak prestij kaybetmesiyle de ilişkilidir. Roma ve Atina gibi diğer şehirler, kendi kütüphanelerine odaklanarak etki kazandı. Politik, ekonomik sorunlar ve toplumsal huzursuzluk, kitaplığın korunması için kaynak ayrılmasında azalmaya neden oldu. Joan Silsbee Willeke Wendrich, Bazı yöneticiler kitaplığı desteklerken, diğerleri daha az destekliyordu." diyor. Uzun vadeli bu çöküş, inşaat projelerinin durması, diğer akademik kurumların bilginleri çekmesi ve kentin servetinin azalması nedeniyle kitaplığın kademeli olarak dağılması anlamına geliyordu. Nihayetinde, MS 7. yüzyılda Arap Halifeliği şehri fethettiğinde, kitaplık yalnızca bir anı olarak kaldı. Tarihçiler ve bilim insanları, Büyük İskenderiye Kitaplığı'nın kaybından ve içerdiği büyük bilginin yok edilmesinden duydukları üzüntüyü uzun süredir dile getiriyorlar. Ancak kitaplığın tam olarak neler içerdiği ve hangi bilgilerin kaybolduğu konusunda kesin bir bilgiye ulaşmak mümkün değildir, çünkü kitaplığın arşivleri hakkında tam bir envanter yapılmamıştır.
Sonsuz arayışının bir simgesi
Büyük İskenderiye Kütüphanesi'nin karanlık tarihinde kaybolan bilgilerin izini sürmek, insanlık tarihindeki en büyük kültürel kayıplardan birini anlamaya çalışmak, büyüleyici bir zihinsel serüvene benziyor. Antik dünyanın bu büyük bilgi hazinesinin yavaşça yok oluşu, siyasi entrikalar, iç savaşlar, yangınlar ve zamanın yıpratıcı etkileri tarafından şekillenmiştir. Bu kayıp, sadece eski metinlerin kaybı değil, aynı zamanda bilgeliğin, düşüncenin ve sanatın bir araştırma merkezinin kaybıdır. Kitaplığın rafalarında yer alan eserler, antik dünyanın en büyük düşünürlerinin fikirlerini içeriyordu. Aristoteles, Homeros, Herodotus gibi büyük isimlerin yazıları, bir zamanlar bu muazzam koleksiyonun bir parçasıydı. İskenderiye Kütüphanesi'nin çöküşü, insanlığın potansiyelini kavramak, anlamak ve genişletmek için bir fırsatı kaybetmesi anlamına gelir. Bu büyük entelektüel merkezin yıkımı, tarihin sayfalarında bir boşluğa neden oldu. Ancak, bu trajedi aynı zamanda insanların bilgiye ve kültüre olan sonsuz arayışının bir simgesi olarak kalır. Belki de kaybolanları düşünerek, gelecekteki nesiller, bilginin ve bilgeliğin değerini daha çok takdir edecek ve ona daha iyi sahip çıkacaktır.