Panteizm
Panteizm.Tanrı’yı dünya ile özdeşleştiren felsefe sistemi.
Panteizm.Tanrı’yı dünya ile özdeşleştiren felsefe sistemi.Panteizm, önce hint doktrinlerinde dinî bir şekilde belirdi. Sonradan, bu görüş Yunanlılarda, Stoa’cılık ve Yeni eflatun’culukta bir felsefe doktrini halini aldı. Stoa’cılara göre, Tanrı, dünyanın ruhudur; hem düşünce hem maddedir; madde olarak, bir ateştir fakat yapıcı, «sanatçı» bir ateştir; düzenlediği ve canlandırdığı Evren’le birleşir; ondan ayrı değildir.
Plotinus’a göre, Evren’i meydana getiren varlıklar, Tanrı'dan çıkıp yayılmakla beraber Tanrı’da var olmaktan da geri kalmazlar. Spinoza, panteizm kavramına geometrik bir seçiklik kazandırdı: Tanrı, biricik cevher; bir, zorunlu, ebedî ve bitimsiz olan cevherdir. Tanrısal vasıfların sayısı sonsuzdur, fakat biz, bunlardan ancak ikisini biliriz: düşünce ve kaplam. Tanrı, biricik cevher olduğundan, her şey ancak onda ve ondan dolayı var olabilir. Tanrı, var olan her şeyin içkin nedenidir. Varlıklar, ancak kendi tabiatının gerekli kanunlarına göre gelişen tanrısal cevherdeki niteliklerin ancak özel şekilleridir. Bu panteizmin sonucu, aynı zamanda, bir gerçekçilik de olan evrensel determinizmdir. Fichte’nin öznel idealizmi ile Hegel’in nesnel idealizmi de, panteizmin çeşitlerindendir; her ikisinin de hareket noktası, Spinoza’dır. Aynı mutlak panteizm Schopenhauer’ın ve E. von Hartmann’ın kötümser sistemlerinde de görülür.