TASAVVUFUN EN temel kavramlarından biridir ihsân. Öyle ki, tasavvufun ilk temel dayanağı olarak, İslam, iman ve ihsânın tarif edildiği Cibril hadisi gösterilir. Buna göre tasavvuf, ihsân ilmidir: sen Onu görmesen dahi her an Onun seni gördüğünün bilincinde yaşamak, Onun huzurunda olma şuurunu derinleştirmek...
Cibril hadisine göre ihsân Allahı görür gibi ibadet etmendir; çünkü sen Onu görmesen de O seni görmektedir.
Buradan hareketle mutasavvıfların bir kısmı, fıkıh ilmini bu hadiste ifade edildiği şekliyle İslâmın, kelâm ilmini imanın, tasavvuf ilmini ise ihsânın bir açılımı olarak görmüşlerdir.
İhsân: huzur-u ilâhî şuuru
Cibril hadisinde geçen, tasavvuf ilminin ve o geniş tasavvuf literatürünün kendisine dayandırıldığı ihsân kavramına dair Risale-i Nurda neler var diye sorulacak olursa kısaca ihlas diye cevap verebiliriz.
Risale-i Nur'da ihsâna dair müstakil bir bölüm bulunmamakla birlikte, ihsân kavramı daha çok ihlas manası dâhilinde ele alınır. İhlasla ilgili ise, meseleyi bir genel olarak, bir de hususi olarak ele alan iki müstakil risale var külliyatta: Yirminci ve Yirmibirinci Lem'alar.
İhsan, tasavvufta ne ise ve ne kadar önemli ise, ihlas da Risale-i Nurda odur ve o kadar önemlidir diyebiliriz. Görebildiğimiz kadarıyla ihlas, ihsânı da içine alacak bir anlam genişliğinde kullanılırken, ihsân kelimesi ise genel bilinen anlamıyla nimet, lütuf vb. anlamlarda kullanılıyor Risale-i Nurda. Peki neden? İhsanla ihlas arasında nasıl bir bağ var?
Çünkü ihlas, ihsânın nasılını gösteriyor bizlere. Kul, Allah'ı görmeden, nasıl her an O'nun kendini gördüğü şuurunu, yani ihsânı, kazanır? sorusunun cevabıdır ihlas. Bunu ise Risale-i Nurda en iyi açıklayan yerlerden biri olarak Yirmialtıncı Mektubun Dördüncü Mebhasını gösterebiliriz. İhsana dolaylı olarak taalluk eden bu mebhasın ikinci meselesi, aslında çok uzun ve derin bir tevhid ontolojisinin izdüşümüdür.
İhsân ihlasla, o da tevhid-i hakiki ile mümkündür
Burada çok önemli ve basit bir örnekle meseleyi izah etmeye çalışır Bediüzzaman. Bir yere su getirmek için uzaklardan boru çekmek mi daha iyi bir yöntemdir, yoksa orada ve ihtiyaç olan her yerde yeni kuyular açmak mı? Elbette ikincisi daha kestirme, kolay ve garantili bir çözümdür; zira ilki hem meşakkatli hem de risklidir, döşenen borularda incecik bir sızıntı suyun ihtiyaç olan yere ulaşmasına engel olabilir.
İşte burada çok kısaca, İbn Arabi ve Fahreddin Razi özelinde ilm-i kelam ve ilm-i tasavvufun tevhide bakış açılarının mukayese edildiği bu bölümde, Bediüzzaman aslında ihsânın nasıl mümkün olacağının da ipuçlarını vermektedir.
Ona göre ihsân, her an, her yerde ve her şeyde Rabb-i Rahimin ayetlerini, işaretlerini görmekle, kısaca tevhid-i hakikiye ermekle mümkündür. Bu olduğunda yapılan her şey Onun rızası için yapılmış, yani ihlasa erişilmiş olacak ve her daim Onun huzurunda olunduğu, yani ihsân şuuru, kazanılmış olacaktır.