İlk olarak 1980’lerin sonunda bir öğrenci olarak Yunanistan’da yaşadım. Soğuk Cambridge’i güzel Peloponnesian kasabası Nafplio ile değiştiriyordum ve modern Yunan kimliği ve turizmi üzerine lisansüstü araştırma yapıyordum. Pek çok ilk kez sosyal antropolog gibi ben de işte öğreniyordum – dili çalışıyordum, “katılımcı gözlem” yapmaya çalışıyordum ve olabildiğince çok “bilgi kaynağı” ile tanışmaya çalışıyordum.
“Bir kahve için gel ve bizi inceleyebilirsin!” arkadaşlar alay ederdi. Birinin evini her ziyaret ettiğimde, bana sürekli olarak nezaket ve cömert davranılıyordu; neredeyse başarısız olmadan, bir bardak soğuk su ve bazı ev yapımı kaşık tatlıları vardı. Bunu genellikle kahve ve koulourakia (kurabiyeler) izledi ve genellikle pişmiş yiyecekler de takip etti. Yerinde beslenmeyi reddettiğimde, düzenli olarak ıspanaklı turta veya diğer lezzetlerle daha sonra gönderildim.
Bu cömertlik bir zevkti ve Yunanistan’da misafirperverliğin ne kadar önemli olduğunu anlamaya başladım – yabancıya bakmak Hristiyan erdemine benziyordu ama açıkça bir bireyin değeri ve şerefinin bir misafire nasıl davrandığına göre ölçüldüğü Homeros dönemlerinden kalma bir gelenekti. Nafpliotes, philoxenoi olmaktan, yabancı ya da yabancı olan xenos’u kelimenin tam anlamıyla “sevmekten” gurur duyuyordu.
Bir yabancı olarak, sadece ev sahibi için değil, misafir için de yerleşik bir görgü kuralları olduğunu fark etmeye başladım. Odysseus’un, misafirperverliğin kurallarını kötüye kullanmaktan onurlarını (ve nihayetinde hayatlarını) kaybeden Penelope’nin açgözlü, uygunsuz taliplerine ne yaptığını kimse unutmamalıdır. Bir yemek teklifini reddetsem saygısızlık mıydı, merak ettim. Bir günde üçüncü veya dördüncü ev ziyaretimden sonra, başka bir ceviz pastası veya şuruplu acı portakal kabuğundan kesilmiş cam tabakla karşılaştığımda ne yapmalıyım? Yunanlıların çoğu, bir ziyaretçiye su bile vermeyen birini onaylamaz, ancak ev sahibinin cömertliğine saygı göstermeyen bir misafir, saygısız, nankör bir sefildir.
Elbette misafirperverlik sadece evde mevcut değildi; ek olarak, bir kafe, taverna veya buzuki kulübü gayet iyi çalıştı. Bir restoranda bir kişinin tüm faturayı ödemeyi başardığı ve böylece kendisini “ev sahibi” yaptığı zaman, bir restoranda yemek yiyenler arasındaki tartışmalara ve hatta öfkeye sık sık şahit oldum. Başlangıçta insanların nereye gidersem gideyim benim yerime para ödemesi beni şaşırtmıştı. İtiraz edersem, yanıt sık sık şöyleydi: “Benim adımı İngiltere’de ödeyebilirsin.” Muhtemelen. Ama hiç gelirler mi? Ve İngiltere’de işler genellikle böyle yapılmazdı; faturalar düzenli olarak tüm yemek yiyenler arasında paylaştırılıyordu. Ancak İngiltere’de bile “Bedava öğle yemeği diye bir şey yok” diyorlar. Ve bu söz Yunan misafirperverliğindeki gizli anlam katmanlarına işaret ediyor.
Antropologlar, misafirperverlik olgusunun serbestçe dolaşan nezaketten daha fazlası olduğunu savunuyorlar – bu bir sistemin parçası. Sanayileşme öncesi toplumların çoğunda, başka birinin sizin veya sevdikleriniz için aynısını yapması gerektiğini bilerek, yabancıya gece için otomatik olarak yemek veya yatak verirsiniz. Bu alışkanlıklar derinlemesine kökleşmiş hale gelir. Bir dereceye kadar karşılıklılık, uygulanmasa bile her zaman ima edilir. Bu denkleme, tarihsel olarak, bilinmeyen bir ziyaretçinin her zaman potansiyel tehlikeyi temsil ettiği gerçeğini ekleyin ve onları minnettar ve mecbur kılmak daha da iyi bir fikir haline gelir.
Bu faktörlerin her ikisinden daha önemli olanı, misafirperver davranışın sosyal konuma katkıda bulunma şeklidir. Bronislaw Malinowski’nin Pasifik Trobriand adalıları arasında çığır açan araştırması, topluluklar arasında rekabetçi hediye alışverişinin (Kula olarak bilinir) ittifaklar kurma, sosyal dayanışma yaratma ve güç ve nüfuz elde etme yöntemi olduğunu gösterdi. Bir Trobriand “büyük adam” yeteneklerinin savurganlığıyla rakiplerini geride bırakmaya çalışacaktır.
Birinin, farklı olmayan bir sürecin gerçekleştiğini anlamak için, bir akşam dışarıda herkese para ödeyen ya da evlerinde ziyafet veren Yunan “büyük adamlarına” tanık olması yeterlidir. Nafplio’da ısrarcı hostesler tarafından yemeğin neredeyse üzerime zorlandığı zamanları hatırlıyorum; bazen gıda tarafından dünya hakimiyeti gibi geldi! Ve doğal olarak, bu sistemleri çalıştıran sadece Yunanlılar değil; ABD’li zengin hayırseverler, ışıltılı, iyi duyurulmuş hayır yemeklerine katılmak için binlerce dolar ödediklerinde benzer bir şey yapıyorlar. Sosyal güç, algılarla ilgilenir.
Harvard antropologu Profesör Michael Herzfeld, Girit’te misafirperverliğin güç ilişkilerinin sembolik olarak tersine çevrilmesine izin verdiğini savunuyor. Beslenme veya hediye sunulan veya birinin evine davet edilen misafir veya yabancı, sosyal konumu ne olursa olsun zorunlu hale gelir. Bir ev sahibi, fakir ve güçsüz ve ziyaretçi zengin ve güçlü olsa bile, bir konuğun üstünlüğünü ele geçirir. Herzfeld’in yazdığı gibi, “Kolektif temsiller düzeyinde … [hospitality] misafirin ev sahipliğine ahlaki ve kavramsal bağlılığını ifade eder. “
Doktora eğitimimi bitirdikten on yıldan fazla bir süre sonra ve Moskova, Londra ve Roma’da yaşadıktan sonra, Yunan kocam Vassilis ve iki küçük kızımızla Yunanistan’a döndüm. Atina’da, koşullar değişmiş olsa bile, geleneksel misafirperverliğin ve cömertliğin bazı yönlerinin hayatta kaldığını çok geçmeden gördüm. Her yıl gelen milyonlarca turistin gerçeği, daha önceki gezginlerin karşılaştığı rastgele iyilik eylemlerini bulmayı zorlaştırıyor. Ve birçok Yunanlı, (kitlesel gelişleri ülkenin kendi ekonomik kriziyle aynı zamana denk gelen) mültecilere ve göçmenlere karşı ilham verici bir şekilde misafirperver ve açık yürekli olsa da, filokseni’nin çirkin zıttı olan yabancı düşmanlığına da tanık olduk. Bununla birlikte, şehir içinde sosyal bağları ve misafirperverlik kurallarını sürdürme eğilimi, daha kırsal topluluklarda hala önceki zamanları anımsatmaktadır.
Bu eski sistemlerin hala gelişmesinin nedenlerinden birinin, Yunanlıların iktidardan şüphe duyma ve devlete güvenmeme konusundaki uzun geçmişi olduğuna inanıyorum. Yetkililerin sizi koruyacağına veya görevlerini yerine getireceğine inanmadığınızda, bir noktada size yardımcı olabilecek kişilerle bağlar oluşturmanız çok önemlidir. En kötü ihtimalle, bu eğilim, destek umuduyla politikacıların dağıttıkları rousfetia’da (iyilikler) ya da hastane doktorlarına aktarılan fakelakia’da (“küçük nakit zarflar”) görülmektedir. Potansiyel olarak yararlı, kişisel bağlantılar (kone, meson) için argo kelimelerin kullanılması, bunların önemine işaret eder.
Ancak en iyi ihtimalle bu bağlar, hediyeler ve ağırlama yoluyla gevşek yükümlülük bağları oluşturan insanlar arasında gayri resmi bir ilişkidir. Birine kahve ya da yemek ikram ettiğinizde ya da evinize davet ettiğinizde, onu asla geri ödenemeyecek, ancak gelecekte size bir şekilde yardımcı olabilecek akışkan, açık uçlu bir borçla size bağlarsınız. Bu şehir içindeki köydür.
Söylemeye gerek yok, kişisel çıkar potansiyeli, doğası gereği “erdemli bir döngü” yaratan konukseverliğin olumlu etkisinden uzaklaşmaz. Geleneksel misafirperverliğin daha küçük ritüelleri, Yunanistan’da yerleşik olarak kalmaktadır; nadiren birinin evine bir bardak su ikram edilmeden ve genellikle çok daha fazlasına girersiniz. Bir ev sahibinin bir ziyaretçiye bolluk vermesi beklenir ve antropologlar sembolik veya pratik anlamlar çıkarırken, bu potansiyel faydaların veren veya alan kişi için bilinçli bir motivasyon olması olası değildir.
Yunanistan son yıllarda önemli ölçüde değişti, ancak bir bireyin öz değeri ve onuru – filotimoları – hala bir misafire nasıl davrandıklarına yansıyor.
* Gazeteci, yazar ve antropolog Sofka Zinovieff Londra’da doğdu, Rus kökenli ve uzun yıllar Yunanistan’da yaşadı. Bu makale ilk olarak Greece Is: Philoxenia dergisinde yayınlandı. Kathimerini’nin İngilizce dergi serisinden daha fazla özellik ve hikaye için www.greece-is.com adresini ziyaret edin.