Güneydoğu Çin’in Fujian Eyaleti’ndeki tulou adı verilen “toprak yapılar”, 14. ve 15. yüzyıllar civarında Orta Çin’den güneydeki bu bölgeye göç eden Hakka halkı tarafından inşa edilmiş geleneksel evler.
Fujian'ın muhteşem kabile evleri "Yeni Çin"de sakinlerini –ve işlevini– yitirdi...
Tulou sayıyorum. Her şey bir oyun gibi başlıyor. Hareket halinde bir aracın camından bakarak kale benzeri bu tuhaf yapılardan kaç tane sayabilirim acaba? Öyle büyükler ki. Güneydoğu Çin’de, Fujian Eyaleti’nin kırsalında uzay gemisi gibi öylece dikiliyorlar. Her köyde en az bir–iki tane var; hatta daha da fazlası... Tuloular kısa sürede bende bir takıntıya dönüşüyor. Tepeler arasına kurulmuş köylerin girişinde beni bırakmalarını istiyorum insanlardan, sonra da yürümeye başlıyor ve sayıyorum.
Birkaç yüz nüfuslu Hekeng’de 13 tulou sayıyorum örneğin. (Tu lou Mandarin dilinde toprak yapı anlamına geliyor. Bu, neredeyse Colosseum’u taştan yapılmış bir daire olarak tarif etmekle eş anlamlı sayılabilecek kadar mütevazı bir tanım.) Kahverengi topraktan yüksek duvarları, üst katlardaki küçük pencereleri ve içeriye girişi sağlayan demir levhalarla kaplı tek ahşap kapısıyla bu yapılar ortaçağa ait gibi duruyor. Bir süre sonra, şekilleri farklılık gösterse de genelde kare ve yuvarlak planlı olan tulouların dışında durup bakmak bana yetmemeye başlıyor. Saydığım her tulounun içine girmem gerektiğini hissediyorum. Kapıları genelde açık. Böylece birinden içeri giriyorum ve devamı geliyor. Gördüklerime gelince...
Her şeyden önce, tulouların dış görünüşü sizi içeride göreceklerinize hazırlamıyor. Kasvetli dış cephe hapishaneyi andırırken, iç mekân bir konser salonu gibi önünüzde açılıveriyor. Beş katlı ahşap galeriler ışıklı bir avlunun etrafında görkemli bir şekilde yükseliyor. Ahşaptan inşa edilmiş katlarda, birbirinin aynı boyutlarda küçük odalar adeta mimari bir nakarat gibi sıralanıyor. Koridorlar kat boyunca dönüyor ya da kıvrılıyor.
Düzensiz parke taşı döşeli, üstü açık avluda genelde bir–iki kuyu ve atalara dua etmek için kullanılan, etrafı çevrilmiş, küçük, süslü bir alan oluyor. Mekân, sizi baş döndürücü sayıdaki odalara, yukarıdaki gökyüzü ve dağ manzarasına ve ele geçirilmesi olanaksız dev bir binada tüm halkı bir araya toplayan tasarımın cüretine hayran kalarak tekrar tekrar dönmeye teşvik ediyor.
Çok daha eski tuloular olduğu iddialarına rağmen, bu yapılara ilişkin en eski kaydın 1558 yılına uzandığını söylüyor tuloular hakkında birçok yazıyı kaleme alan mimar Huang Hanmin. Bu ilk tulounun inşası, Kuzey Çin ovalarından göç eden, kapalı bir topluluk olan Hakka halkı ve bölgenin daha uzun süredir yerleşik grupları arasında yaşanan toprak savaşları dönemine rastlıyor.
“Daha en baştan temel fonksiyonları insanların güvenliğini sağlamaktı,” diyor Huang. “Tarihi kayıtlar yaban hayvanlarının, eşkıyaların, savaş ağalarının insanlar için sürekli tehlike oluşturduğunu gösteriyor.” İnşaat ustaları, tehlikeleri püskürtmek için, sıkıştırılmış topraktan duvarlar inşa etmişler. Bu terim, kuruduğunda beton kadar sert bir kabuk haline gelen çeltik kili, kireçtaşı ve kumdan oluşan bir karışım için kullanılıyor. Duvarların çoğu en az 1,5 metre kalınlığında; top atışlarına, ateşli oklara, koçbaşlarına ve arada sırada yaşanan depremlere dayanacak özellikte.
Nüfus artışı ve Çin’de yaşanan 1949 Komünist Devrimi’nin karmaşası –Hakkalar devrimin en ateşli destekçileriydi– tulou inşaatlarının 20. yüzyılın ortalarına kadar sürmesini sağlamış. Hekeng’deki 13 tulounun yapım tarihleri, 1550’lerde başlayıp 1970’lerin başlarına dek uzanıyor.
Michael Yamashita
Tulounun içinde, ailelerin evleri, ortak kullanılan merkezi bir avlunun etrafında “dilimler” halinde yükseliyor. Her evin giriş katında mutfak ve yemek alanı, bir üst katta depo ve daha üst katlarda da yatak odaları yer alıyor.
Michael Yamashita
Tulouda yaşam komünal olabilir ama genelde hepsi zengin kişiler tarafından inşa edilmiş. Fotoğrafta görülen Zhencheng Lou 1912 yılında sigara kesim fabrikasıyla zenginleşen kardeşler tarafından inşa edilmiş.
Michael Yamashita
Hekeng Köyü’nde anaokulu öğrencileri minibüsle eve gidiyor. Küçük köylerdeki okulların sayısı nüfusla birlikte azalıyor. Bu nedenle çocuklar okul için daha uzağa gitmek zorunda kalıyor.
Michael Yamashita
Çin’in en büyük emlak şirketlerinden biri 2008 yılında, düşük gelirlilere ev sağlamak amacıyla Guangzhou megakenti yakınlarında modern bir tulou inşa etmiş.
Michael Yamashita
Tuloular genelde sadece tek bir aile tarafından kullanıldığı için ölümler herkesi etkiliyor. Hekeng Köyü’ndeki Yangzhao Lou’da mavi–beyaz giysiler içindeki profesyonel yasçılar, tulounun kadın kabile reislerinden 90 yaşındaki Su Shi Yaying için ağıt yakan –bir saygı işareti– aile fertlerine eşlik ediyor.
Michael Yamashita
Çin İçsavaşı’nın yaşandığı 1931 yılında yıkılan Liben Lou gibi bazı tuloular doğanın insafına bırakılmış.
Michael Yamashita
Li Chen yıllarca fabrikalarda çalıştıktan sonra domuz yetiştirmek ve kızına hanımeli toplamak gibi gelenekleri öğretmek için karısının atalarının yaşadığı Shunyu adını taşıyan tulouya geri dönmüş.
1961 yılında tamamlanan üç katlı Dongsheng (“Doğunun Yükselişi”) Lou’nun daha eski tarihli bir tuloudan –görebildiğim– tek farkı, odalarının biraz daha büyük olması. Ama boyutları yine de ancak çift kişilik bir yatak sığacak büyüklükte.
Hekeng’de tanıştığım Zhang adlı çay üreticisi, mühendis olan babasının Dongsheng Lou’nun inşaatını yönettiğini söylüyor. Kalın destek kirişleri ve 22 odasıyla her bir katın inşası bir yıl almış. Kentte yeni bir tulou inşa edildiğini hayal edip edemediğini soruyorum Zhang’a. Toprak duvarlarının dokusu buruşuk bir cildi andıran görkemli binaya bakıyor. “Yenisini inşa etmek olanaksız,” diyor başını sallayarak. “Maliyeti beton ve çelik binaların beş katı olur. Ayrıca ne kadar işgücünün gerekeceğini bir düşünün. Bir de böyle büyük ağaçları şimdi nerede bulacaksınız?”
Hekeng'de tanıştığım hemen herkesin adı Zhang. Fujian düzlüklerindeki köyler, tek bir soyadının hakim olduğu kabile yerleşimleri. Hekeng bir Zhang köyü. Bunun dışında Su köyleri, Li köyleri ve Jian köyleri gibi başka köyler de var. Tuloular, birbirine sıkı sıkıya bağlı bu kapalı toplulukların gereksinimleri doğrultusunda, bir kabilenin yüzlerce kişiden oluşan tüm kollarının birlikte yaşayabildiği yapılara evrilmiş. Tasarımı açısından dünyada eşi benzeri olmayan bir durum bu. Örneğin, Batı Avrupa’daki kaleler köylülere ancak saldırı ve kuşatma zamanlarında kapılarını açardı. Tulou ise insanları her zaman koruyor ve aynı zamanda da onlara bir barınak sağlıyordu.
Tuloularda yaşam alanı dikey olarak düzenlenmiş. Ki bu da, düzlüklerin çok az olduğu dağlık bir bölgede yaşamanın getirdiği bir zorunluluk. Her aile, fert sayısına bağlı olarak, bir ya da daha fazla sayıda bölmeye sahip olmuş. Avluya açılan birinci kat mutfak ve yemek alanıyken, ikinci katta depo, üçüncü kat ve üstündeki katlarda da yatak odaları yer almış. Huang bu tasarımı, iç kısımları ortaya bakan kesik portakal dilimlerine benzetiyor.
En yüksek tuloulardan biri olan beş katlı Yuchang Lou, 1 Mayıs sırasında canlı bir turist kalabalığı çekiyor. Burada sadece birkaç aile yaşıyor; giriş parası alarak, çay servisi yaparak ve hediyelik eşya satarak geçimlerini sağlıyorlar.
Herkes aynı koridor ve merdivenleri kullanıyormuş. Davranış kuralları (çöpleri temizleyin, yaşlılara saygı gösterin, festivallere katılın gibi uyarılar) girişte asılı olurmuş. Gerçek bir komün anlayışı içinde, odaların boyutları ve dekorasyonları ister bir Hakka kabile liderine, ister sıradan bir domuz çiftçisine ait olsun birbirinin aynıymış. (Yine Fujian halklarından olan Minnanlar daha kişisel bir düzen benimsemiş; dikey ev bölmelerinin özel merdivenleri ve kapalı koridorları var.)
Avrupa’nın feodal kaleleri gibi dağların tepelerine kurulmuş pek fazla tulou bulamazsınız. Neredeyse tamamı vadilerde, arkalarını dağa vererek suya yakın yerlere kurulmuşlar. Yer seçimi, çevreyle uyumu amaçlayan geleneksel Çin sanatı feng shui (rüzgâr ve su) ilkelerine uygun olarak yapılmış. Yarı sağduyu yarı mistisizm özelliği taşıyan feng shui öğretisinin, insanlarla çevrelerindeki pozitif enerji arasında bir uyum kurduğuna inanılıyor. Savunucuları, doğru bir yerleşimin zenginlik, nüfuz ve bol çocuk getireceğini söylüyor. Ve rüzgâra açık bir dağın tepesi sağlık ve dinginlik açısından pek de iyiye işaret değil.
Bir gün, feng shui ustası Zhang Shou Ru’ya Hekeng Köyü hakkındaki fikirlerini soruyorum. Seksen beşindeki yaşlı adam seyir noktasına benden önce varıyor; ben yanına ulaştığımda sigarasını yakmış bile. Zhang, köyün arkasındaki dağların bir ejderhanın kamburuna benzediğinin altını çiziyor, ki bu, iyi enerjinin belirtisi. İki derenin köyde birleşmesini de beğeniyor ama akarsuyun köyden çıkarken sakinleşmesini Hekeng’den çıkan paranın giren paradan daha çok olacağına işaret sayarak kaygı duyuyor. Tek tek tulouların kaderine gelince, birkaç tanesinin ön kapısına çömeliyor, 24 yönü gösteren özel pusulasını çıkararak –her defasında vakur bir memnuniyetle– “İyi yerler buralar,” diyor.