Gerilim tipi ve küme tipi olmak üzere iki temel baş ağrısı çeşidi vardır. Gerilim tipi baş ağrılarına genellikle stres neden olur. Pek çok insanda ayda bir veya iki defa bu tip baş ağrıları görülür. Bu ağrılar genellikle birkaç saat sürer. Bazen daha inatçı ağrılar birkaç gün de sürebilir. Gerilim tipi baş ağrılarının tipik belirtileri kafanın her iki tarafında da sürekli ağrı, boyun kaslarında gerginlik ve gözlerin arkasında basınç hissidir. Kadınları erkeklere göre daha çok etkiler. Küme baş ağrıları ise başınızın tek tarafını etkiler ve çok ağrılı olabilir. Genelde gece birkaç kez uyanmanıza neden olarak uykunuzu bölerler. Etkilenen taraftakı gözde yangı olabilir ve burnunuzun bu tarafında tıkanıklık olabilir. Küme baş ağrıları nadiren görülür ve kadınlara kıyasla erkekleri daha çok etkiler.
Gerilim baş ağrıları kafanızın etrafında sürekli ve basınç yapan bir ağrıya (gerginlik) neden olur. Gözlerinizin arkasında basınç ve boyun kaslarınızda gerginlik hissedebilirsiniz. Baş ağrısı bulantı, kusma veya ışık ya da sese karşı aşırı duyarlılıkla ilişkilendirilmez. Gerilim tipi baş ağrıları gün içinde ortaya çıkar ve birkaç saat ya da daha uzun sürebilir. Küme baş ağrılarında, ağrı son derece şiddetlidir.
Ancak ataklar en fazla bir veya iki saat sürecek şekilde kısa sürelidir. Ağrı hızla başlar ve başınızın tek tarafını, özellikle göz çevresini etkiler. Etkilenen taraftaki gözde yangı ve burunda tıkanma olabilir. Günde bir kaç kez, genellikle aynı saatlerde başlayan ve birkaç hafta ya da aylar süren baş ağrılarınız olabilir.
Gerilim tipi baş ağrılarının nedeni kesin olarak bilinmemektedir. Bu baş ağrılarının birkaç etmen tarafından tetiklendiği düşünülmektedir. Serotonin isimli vücut kimyasalı miktarı azaldığında ortaya çıkabilir. Stres, duruş bozukluğu (kambur durma), okumak için gözleri kısma ve parlak ışık da baş ağrısı ihtimalini artırır. Bazı kadınlar baş ağrılarının regl dönemleriyle ilintili olduğunu saptamıştır. Ayrıca her gün kullandığınız ağrı kesicileri bıraktığınızda da yoksunluk nedeniyle baş ağrısı çekebilirsiniz.
Doktorlar küme tipi baş ağrılarına neyin neden olduğunu bilmemektedir. Bunlar beynin hipotalamus isimli bölgesiyle ilintili olabilir. Hipotalamus vücut saatimizi kontrol eder ve baş ağrılarının her gün aynı saatte görülmesinin nedeni de bu olabilir. Küme baş ağrılarını tetikleyen faktörlere örnek olarak alkol; petrol, parfüm ve çözücüler gibi güçlü maddelerin koklanması ve sıcaklıktaki aşırı artışlar verilebilir.
Eğer ara sıra baş ağrılarınız oluyorsa, doktora gitmeniz gerekmez. Genelde bu ağrıların nedenini anlayabilir ve nasıl geçireceğinizi de bilirsiniz. Ancak, çok daha sık ve şidetli baş ağrılarınız oluyorsa, bir hekime görünmeniz gerekir. Bulanık görme, bulantı, kusma, konfüzyon veya uykusuzluk gibi belirtiler yaşıyorsanız veya aniden saplanan şiddetli baş ağrılarınız oluyorsa hekiminize durumu bildirin. Bunun altında yatan bir sorun olup olmadığını görmek için bazı tahliller yaptırmanız gerekebilir. Bir baş ağrısı günlüğü tutmak da olası nedenlerin belirlenmesinde size yardımcı olabilir. Her başınız ağrıdığında ağrının ne kadar şiddetli olduğunu, ağrının nerede olduğunu, yaşadığınız diğer belirtileri ve o sırada ne yapmakta olduğunuzu not etmeniz faydalı olacaktır.
Baş ağrılarınızı neyin tetiklediğini bulmak için günlük tutmayı deneyin. Bu tetikleyici faktörlerden kaçınmak baş ağrılarınızı azaltabilir. Ayrıca, derin nefes alıp verme ve düzenli egzersiz yapma da stres düzeyinizi düşürerek baş ağrısı riskinizi azaltır. Baş ağrıları depresyon belirtisi olabilir. Depresyondaysanız, size depresyon ilacı yazması için GP’nize görünmeniz gerekir. Bu baş ağrılarınızın önüne geçebilir veya sıklığını azaltabilir.
Küme tipi baş ağrılarınız varsa, ağrı sırasında alkol almayın, alkol ağrıyı daha da kötüleştirebilir. Ancak, alkol atakları tetikleyici bir faktör gibi görülmemektedir. Ayrıca petrol ve çözücüler gibi güçlü kokulu maddelerden ve sıcak havada egzersiz yapmaktan da kaçınmanız gerekir.
Gerginlik tipi baş ağrılarını genellikle rahatlama teknikleri ve hafif ağrı kesicilerle geçirebilirsiniz. Parasetamol gibi bir ağrı kesici genellikle ağrının giderilmesini sağlayacaktır. Baş ağrısı başlar başlamaz bir tam doz almak ve birkaç saat sonra gerekirse bir doz daha almak en iyisidir. Daima ambalaj üzerindeki talimatlara uymanız gerekir. Küme tipi baş ağrıları sıradan ağrı kesicilere yanıt vermez. Küme tipi baş ağrılarının giderilmesinde genellikle Sumatriptan isimli bir ilaç kullanılır.
Bu ağrı kesici, beyindeki 5HT adı verilen kimyasala müdahele ederek etkisini gösterir. Bu kimyasalda meydana gelen değişkliklerin küme baş ağrıları ve migrene yol açtığı düşünülmektedir. Sumatriptan yalnızca doktor tavsiyesi üstüne kullanılmalıdır. Verapamil veya Lithium gibi diğer ilaçlar özellikle baş ağrısı tedavisi için üretilmiş olmamakla birlikte, küme tipi baş ağrılarınız için bir uzmana (nörolog) görünmeniz halinde size reçetelenebilir.
Hekimler başağrılı hastayı değerlendirilirken öncelikle, başağrısının birincil veya başka bir hastalığa bağlı olup olmadığına bakarlar.
Primer başağrıları merkez sinir sisteminin veya diğer sistemlerin hastalıkları ile ilişkili olmaksızın, ortaya çıkan başağrılarıdır. Başağrılı hastaların yaklaşık % 90’nını primer başağrıları oluşturmaktadırlar.
Sekonder başağrıları, sinir sistemini veya diğer sistemleri tutan hastalıklarla ilişkili olarak ortaya çıkan başağrılarıdır. Sekonder başağrılarının kendine özgü bir tipi yoktur, her türlü primer başağrısını taklit edebilirler.
Başağrısı ile birlikte göz yaşarması, gözde kızarma, yüzde terleme renk değişikliği, göz kapaklarında şişme, miyozis, pitozis, burun tıkanıklığı ve akıntısı gibi otonom belirtilerden biri veya bir kaçı varsa aşağıdaki tanılar düşünülmelidir.
İleri yaşlarda başlayan başağrıları, primer olabilirse de, sekonder olma ihtimalinin yüksek olması açısından dikkatle ele alınmalıdır.
1.1 Aurasız migren
1.2 Auralı migren
1.3 Sıklıkla migren öncülü olan çocukluk çağı periyodik sendromları
1.4 Retinal migren
1.5 Migren komplikasyonları
– Seyrek episodik,
– Sık episodik (ayda 15 günden az, 30 dak‐ 7 gün süren ataklar)
– Kronik (ayda 15 gün veya daha fazla süreklilik gösteren, saatler süren veya devamlı olan) gerilim‐tipi başağrısı olmak üzere 3 tipi vardır.
• Küme başağrısı (episodik ve kronik küme başağrısı), Paroksismal hemikraniya, Konjunktival kanlanma ve yaşarmalı kısa süreli tek yanlı nevraljiform başağrısı atakları (SUNCT) olmak 3 tiptir.
3.1 KÜME BAŞAĞRISI
• Toplumda görülme sıklığı yaklaşık % 0,4 tür. Erkeklerde daha sıktır.
• Haftalar veya aylar süren ağrılı dönemleri aylar veya yıllar süren ağrısız dönemler izler. Küme başağrısının (%85 kadarı) episodik ve ağrısız dönemlerin olmadığı (%15) kronik form olmak üzere iki tipi vardır.
• Günde 1‐8 kez tekrarlayan, sıklıkla gece uykudan uyandıran bir ağrıdır.
• Her zaman aynı göz çevresine orbital, supraorbital ve/veya temporal ağrı lokalize olur.
• Ağrı çok şiddetli, batar, oyulur özelliktedir. Ortalama 1 saat (15‐180 dak) sürer.
• İpsilateral otonomik bulgular (ipsilateral konjunktival kanlanma ve/veya göz yaşarması, nasal konjesyon ve/ veya burun akıntısı, göz kapağı ödemi, alın ve yüzde terleme, miyozis ve/veya pitozis eşlik eder.
3.2 PAROKSİSMAL HEMİKRANİYA
• Ağrı süreleri, küme başağrısına göre kısa süreli (2‐30 dk.) ve günde 5 veya daha fazla 30‐40/gün olabilir.
• Ağrının özellikleri, eşlik eden belirtiler ve bulgular küme başağrısı ile benzer özelliktedir.
• Kadınlarda daha sıktır
3.2 PAROKSİSMAL HEMİKRANİYA
• Ağrı süreleri, küme başağrısına göre kısa süreli (2‐30 dk.) ve günde 5 veya daha fazla 30‐40/gün olabilir.
• Ağrının özellikleri, eşlik eden belirtiler ve bulgular küme başağrısı ile benzer özelliktedir
• Kadınlarda daha sıktır
• İndometasin tedavisine çok iyi yanıt verirler.
• Ağrısız dönemlerin olmadığı kronik formu da vardır.
3.3 KONJUNKTIVAL KANLANMA VE YAŞARMALI KISA SÜRELI TEK YANLI NEVRALJIFORM BAŞAĞRISI ATAKLARI
• Trigemino‐otonomik başağrılarından çok daha kısa süreli ve daha sık, tek yanlı ağrı atakları ile belirlenir.
• Aynı taraftaki gözde çok sıklıkla belirgin göz yaşarması ve kırmızılık eşlik eder.
• Küme ve diğer otonom sefaljilerin ayırıcı tanısı tablo 1 de özetlenmiştir.
• Bu bölümde yer alan primer başağrılarının semptomatik nedeni de olabileceği için gerekli görüntüleme ve diğer uygun testler ile değerlendirilmelidir.
4.1 PRIMER SAPLANMA BAŞAĞRISI:
• Sıklıkla migren ve küme başağrısı olan kişilerde bildirilmektedir
• Anlık batma‐saplanma şeklinde gün içinde tek veya birden fazla ağrılar olur
• Sıklıkla trigeminal sinirin ilk dalı dağılımında (orbita, temporal ve pariyetal) bölgelerde görülür.
4.2 PRIMER ÖKSÜRÜK BAŞAĞRISI:
• Öksürme veya ıkınma ile ilişkili olarak ortaya çıkar.
• Aniden başlar ve saniyeler içinde geçebilir veya 30 dak.’ya kadar uzayabilir.
• Genellikle iki yanlıdır ve çoğunlukla 40 yaş üstü kişileri etkiler.
• Özellikle 40 yaşından önce ve uzun süreli ağrıların varlığında arka çukur veya kraniyo‐vertebral birleşme patolojisi araştırılmalıdır.
4.3 PRIMER EGZERSIZ BAŞAĞRISI:
• Yalnızca fiziksel aktivite sırasında veya sonrasında ortaya çıkar
• Zonklayıcı özellikte, genellikle dakikalarla sınırlıdır (5 dak‐48 saat)
• Sıcak ortam ve yüksek yerlerde daha belirgin özellik kazanır.
• İlk kez ortaya çıktığında subaraknoid kanama ve arteriyel disseksiyonun dışlanması gereklidir.
4.4 PRIMER CINSEL EYLEMLE ILIŞKILI BAŞAĞRISI (PRE‐ORGAZMIK VE ORGAZMIK) :
• Cinsel ilişki ile ortaya çıkan şiddeti giderek artan ve orgazm sırasında ani şiddetli patlayıcı başağrısıdır.
• Ağrı başta dolgunluk şeklindedir. Genellikle 1 dakika ile 3 saat arası sürer
• İlk kez olduğunda subaraknoid kanama ve arteriyel disseksiyon gibi durumları dışlamak gerekir.
4.5 HİPNİK BAŞAĞRISI: (UYKU BAŞAĞRISI)
• Yalnızca uykuda ortaya çıkar ve hastayı uyandırır. 50 yaşından sonra ortaya çıkar.
• Yaygın veya tek taraflı, hafif veya orta şiddetli, künt ve bir saatten kısa sürelidir (15‐ 180 dak.)
• Ayda 15 kez veya daha fazla sıklıktadır.
• Otonomik semptomlar eşlik etmez
• Serebral organik patolojiler dışlanmalıdır.
4.6 PRIMER GÖKGÜRÜLTÜSÜ VEYA PATLAYICI TIP BAŞAĞRISI:
• Akut, şiddetli ağrı bir dakikadan kısa sürede en şiddetli seviyeye ulaşır ve 1 saat‐10 gün sürebilir. Genellikle tekrarlayıcı değildir, ancak ilk hafta içinde tekrarlama olabilir.
• Primer gök gürültüsü başağrısı tanısı ancak diğer organik nedenler dışlandığında konulur
4.7 HEMIKRANIYA KONTÜNYA (SÜREGEN YARIM BAŞAĞRISI):
• Sıklıkla 50 yaş sonrasında başlayan, başın bir yarısına lokalize ve taraf değiştirmeyen, orta şiddetli ancak şiddetlenmeler gösterebilen, ağrısız dönem olmaksızın olan sürekli başağrısıdır.
• Ağrı ile aynı tarafta otonomik belirtiler olabilir. İndometasin tedavisine iyi yanıt verir.
• Başağrısı nedeniyle düzenli şekilde 3 ay ya da daha uzun süreden beri, ayda 10 günden fazla ergotamin, triptan, opioidler ve kombine ilaçların, ayda 15 günya da daha fazla basit analjeziklerin kullanılması kronik günlük başağrısına yol açabilir.
• Hastaların bu konuda mutlaka uyarılmaları ve başağrılarının profilaktik tedavi ile kontrol altına alınarak ağrı kesici kullanma sıklığının azaltılması gerekir.
• Ağrı, batıcı, vurucu ya da elektrik çarpması gibi ve çok şiddetlidir. Saniyeler ile 2 dakika arasında sürer.
• Genellikle tek taraflı ve 5. sinirin üç dalından özellikle 2. ve 3. dal dağılımındadır.
• Yüzde ve çenede uyarıların ağrıyı ortaya çıkardığı tetikleyici noktalar bulunmaktadır. Uyarıcılar, konuşma, çiğneme, yüz yıkama, diş fırçalama, traş olma, yüz hareketleri ve soğuk hava olabilir.
• Yaklaşık % 50’sinde en az 6 ay içerisinde spontan düzelme gözlenir.
Başağrısı olan hastada; ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar ve verilen bilgilere göre pratikte karşılaşabileceğimiz bazı “örnek” durumlar aşağıda verilmiştir.
• Akut, şiddetli, kısa sürede yerleşmiş, kişinin yaşamındaki en şiddetli ağrı olarak tanımlanan, ayrıca fiziksel aktivite ile ilişki tanımlanan başağrılarında:
-Subaraknoid kanama, AVM, kitle içine kanama
• Baş‐boyun travması ile ilişkili başağrılarında:
– kafa içi hematomlar ve boyun damarlarında disseksiyon
• Sıklık ve şiddeti giderek artan başağrısında:
– İntrakraniyal basınç artışı, intrakraniyal tümör, kronik subdural hematom veya ilaç aşırı kullanımı başağrısı
• Öksürme‐ıkınma gibi durumlarla ilişkili başağrısı:
– kafa içi basınç artışı ve kraniyo‐vertebral birleşme anomalileri
• Yatar pozisyonda artan başağrısı:
– kafa içi basınç artışı
• Ayağa kalkınca artan başağrısı:
– kafa içi basınç düşüklüğü
• 50 yaş sonrası temporal bölgede ağrı ile birlikte temporal arter hassasiyeti, sistemik belirtilerin varlığı ve sedimantasyon yüksekliği:
– Temporal arterit
• İmmün sistemi etkileyen hastalığı olan kişilerde ortaya çıkan yeni başağrıları:
– menenjit, intrakraniyal enfeksiyonlar, beyin absesi veya kafa içi yer kaplayıcı kitle
• Primer başağrılarında biyokimya, görüntüleme tetkiklerinin ve EEG incelemesinin tanısal değeri yoktur.
• Nörogörüntüleme ve diğer tetkikler, sekonder başağrılarını düşündüren durumların (başağrısı özellikleri, anormal fizik ve nörolojik muayene) varlığında istenmelidir.
Subaraknoid Kanama; LP, BT, serebral anjiyografi (DSA)
İskemik Beyin Damar Hastalıkları; BT, MRG, MR venografi
İntraparankimal Kanama; BT, MRG
Subdural/ Epidural Kanama; BT, MRG
Servikal Arter Disseksiyonu; Doppler, MRG, serebral anjiyografi
Temporal Arterit ;Sedimantasyon, CRP, temporal arter biyopsisi
MSS Enfeksiyonları; LP, EEG, kan ve BOS mikrobiyolojik tetkikleri
Sinüzit; Waters grafisi, derin sinüsler için BT
BOS: Beyin omurilik sıvısı, BT: Bilgisayarlı tomografi, CRP: C‐Reaktif protein, EEG: Elektro‐ensefalografi, LP: Lomber ponksiyon, MRG: Manyetik rezonans Görüntülemesi
YAZIYI PAYLAŞ