Hz. Meryem
Meryem, Hz., MERYEM ANA, AZİZE MERYEM ya da BAKİRE MERYEM olarak da bilinir
Hz. İsanın annesi.
Hıristiyan öğretisinde ve ibadetinde çok önemli yer tutar. İslamda da Hz. Meryeme büyük saygı gösterilir. Meryem Ananın bakireliği, İslam ile Hıristiyanlığın ortak inançlarından biridir. Meryem Anayla ilgili bilgilerin büyük bölümü Yeni Ahitten kaynaklanır, ama bunlar tutarlı bir yaşamöyküsü oluşturmaya yeterli değildir. Kuranın Meryem Ana konusunda verdiği bilgiler bazı bakımlardan Yeni Ahitten ayrılır. Meryem Ananın yaşamı, Batıda güzel sanatlar ile müzik ve edebiyatın en yaygın konularından biri olmuştur.
Yeni Ahitte Meryemden ilk olarak Cebrailin ona Hz. İsaya gebe kalacağını bildirmesine ilişkin öyküde söz edilir (bak. Meryeme Müjde). Bu öyküde Meryemin Nasırada yaşadığı ve Yusuf ile nişanlandığı anlatılır (Luka 1:26 vd). Meryem daha sonra şu olaylarda anılır: Vaftizci Yahyaya gebe olan akrabası Elisabeti ziyareti (Luka 1:39 vd), Hz. İsanın doğumu ve tapmağa götürülüşü (Luka 2:1 vd), Müneccimlerin gelişi ve Mısıra gidiş (Matta 2:1 vd), İsa 12 yaşındayken Kudüse Pesah ziyareti (Luka 2:41 vd), Celiledeki Kana kentinde yapılan düğünde bulunması (Yuhanna 2:1 vd), İsa mn vaaz verdiği sırada onu. dışarıya çağırması (Markos 3:31 vd), Hz. İsanın çarmıha gerildiği sırada dul olduğu anlaşılan Meryemi Havari Yuhannaya emanet etmesi (Yuhanna 19:26 vd), İsanın Göğe Çıkışından sonra öteki inananlarla birlikte dua etmesi (Resullerin İşleri 1:14). Ama Meryemin, yalnızca İsanın doğumu ve çarmıhta can vermesi öykülerinde önemli bir konumu vardır. Meryeme Müjde öyküsünde kendisine sunulan ayrıcalığı kabul edişi İsanın doğumu öyküsüne bir giriş niteliğindedir. Öte yandan, İsanın sağlığı sırasında Meryem Ananın anıldığı bütün olaylar onu bütünüyle olağan beşeri bir kimlikle sunar. Hatta bunlardan, Meryem Ananın Hz. İsanın gerçek misyonunu bütünüyle kavramadığı sonucu bile çıkarılabilir.
Hıristiyan yazınında, tarihsel sıralamayla Meryem için kullanılan ilk sıfat büyük olasılıkla Paulusun Galatyalılara Mektubunda geçen kadından doğmuş ifadesidir. Çeşitli kullanımlar bu ifadenin sözü edilen kişinin temelde bir insan olduğunu vurgulamayı amaçladığını göstermektedir. Bu ifade Hz. İsa için kullanıldığında da Meryemi, Tannnın Oğlunun gerçek bir insan olarak doğduğunun işaretine ya da güvencesine dönüştürür. Hz. Meryemin annelik rolü, Hıristiyan ibadetinde ve dogmalarda ona yakıştırılan tüm öteki rollerden daha önemlidir. Meryemin bakireliği öğretisini yadsıyanlar genellikle, insan bir anneden doğan Hz. İsanın insan bir babası olmamasının onun gerçek bir insan sayılmasıyla çeliştiğini öne sürerler. Bu öğretiyi savunanlar ise genellikle, Meryemin Tannnın bedenleşmesinin güvencesi olmayı kabullenmesiyle, Hz. İsanın gerçek bir insan olarak dünyaya gelmesinin olanaklı kılındığını ileri sürerler. Katolik ilahiyatında Meryem için kullanılan Coredemptrix (insanlığın kurtuluşunu Hz. İsayla birlikte sağlayan) sıfatının özgün kaynağı da budur.
Yeni Ahitte Meryemle ilgili en geniş anlatılar Matta ve Luka İncirlerinde Hz. İsanın bebekliğini konu alan öykülerdir. Bugünkü biçimleriyle her iki anlatıda da Hz. İsanın Hz. Meryemin rahmine bir erkek aracılığı olmaksızın düştüğü kesin biçimde belirtilir (Matta 1:18 vd; Luka 1:34 vd). Ama Matta İncilinde Yusuf İsanın babası oldu (Matta 1:16) sözlerini de içeren değişik ifadelere rastlanması Meryemin bakireliği öğretisinin Matta İncilinin özgün anlatımında bulunup bulunmadığının sorgulanmasına yol açmıştır. Havari Paulus, Meryemin bakireliğinden hiç söz etmez. Markos İncili, İsanın yetişkin döneminden başlar. Yuhanna İncili ise Hz. İsanın var oluşunu Tarihöncesinden başlatır. Matta da Bakire Meryemin doğurması mucizesine öğreti düzeyinde bir anlam yüklemez. Ama Luka İncilinde meleğin sözleri (1:35), çocuğun kutsallığını annenin bakireliğine bağlamayı amaçlamış olabilir. Görüşlerini Yeni Ahite dayandıran tüm Kilise Babaları Meryemin Hz. İsaya, bakireliği bozulmaksızın hamile kaldığı düşüncesini savunmuşlardır. Bu öğreti ilk Hıristiyan amentülerinde benimsenmiş, 16. yüzyıl Reformculan kadar Reform sonrasının Protestan kiliseleri tarafından da sürdürülmüştür.
Yeni Ahitte Hz. İsa ile Hz. Adem arasında kurulan koşutluk (Paulusun Korinthoslulara 1. Mektubu 15:22), Âdemin yeryüzüne günahı getiren itaatsizliği ile Hz. İsanın günahtan kurtuluşu sağlayan itaatkârlığı arasındaki karşıtlığa dayanır (Paulusun Romalılara Mektubu 5:12-19). Luka İncilinin ilk bölümünde yer alan Meryeme Müjde öyküsü benzer bir koşutluğu Havva ile Meryem arasında kurmayı amaçlamış olabilir. 2. yüzyılda yaşamış Kilise Babalarından Irenaeus, bakire olan Havvanın Tannnın buyruğuna karşı gelmesi ile gene bakire olan Meryemin Tannnın buyruğuna uyması arasındaki karşıtlığı vurgulayarak bu koşutluğu daha da geliştirir. Irenaeusun Meryem ile Havva arasındaki koşutluğu veri sayması, bu inancın daha o dönemde gelenekleştiğini göstermektedir.
Meryem Anaya ilişkin ilk yaygın ilahiyat tartışması, Tanrı Ânası anlamına gelen Theotokos sıfatının uygunluğu konusunda ortaya çıkmıştır. Bu nitelemenin ilk kez 3. ya da 4. yüzyılda büyük olasılıkla İskenderiyede ibadet amacıyla kullanıldığı sanılmaktadır. 4. yüzyıl sonlarında birçok kilisede yerleşiklik kazanan bu nitelemenin İsanın tanrısal ve insani doğası arasındaki ayrımı bulanıklaştırdığını öne süren Konstantinopolis (İstanbul) patriği Nestorios onun yerine Mesih Anası anlamına gelen Khristotokos sıfatını önerdi. Nestoriosun önerisi, öğretisinin öteki yönleriyle birlikte 431deki Ephesos Konsilinde reddedildi.
Meryem Ananın Hz. İsaya gebe kalırken bakireliğini koruduğu öğretisinin uzantılarından biri, doğum sırasında da bakireliğinin sürdüğü (virginitas in partü) öğretisi, bir başkası ise doğumdan sonra da ölünceye değin bakire kaldığı (virginitas post partum) öğretisidir. Havariler Amentüsü en azından Bakire Meryemden doğmuş ifadesiyle virginitas in partu öğretisini savunur gibidir. Kilise içinde çilecilik ülküsünün gelişmesi ise Meryem Ânanm hep bakire kaldığı görüşünü güçlendirmiştir. Bu konu Yeni Ahit metinlerinde aydınlatılmış değildir. Hz. Meryemin sürekli bakireliği öğretisi bedenin ve ruhun bölünmez temizliğini veri aldığı için birçok ilahiyatçıya göre Hz. Meryem öbür günahlardan da korunmuştur. 4. ve 5. yüzyıllarda bazı Doğulu ilahiyatçılar Meryem Ananın da günah işleyebileceğini kabul ettiği halde hem Katolik, hem de Ortodoks ilahiyatçıların çoğu sonunda onun hiçbir günah işlemediği öğretisini benimsediler. Bu görüş 16. yüzyıl Reformcuları arasında bile kabul gördü. Böylece ortaya çıkan bir başka sorun, Hz. Meryemin ilk günahtan da arınmış olup olmadığıydı. Aquinolu Aziz Tommaso, tüm insanların olduğu gibi Meryem Ananın da ana rahmine düşmesinin bir lekelenme anlamına geldiğini, ama Tannnın, onun ilk günahını, kuşkusuz doğuşundan önce ortadan kaldırdığını savundu. Ama bu görüşe karşı 13. yüzyılda İngiliz skolastik ilahiyatçı Duns Scotusun sistemleştirdiği Günahsız Doğum öğretisi benimsendi ve 1854te Papa IX. Pius tarafından bir Katolik dogması olarak tanımlandı.
Günahsız Doğum öğretisinin resmen ilan edilmesi üzerine, Vatikana Meryemin Göğe Çıkışıyla ilgili bir tanımlama isteyen dilekçeler gelmeye başladı. Katolikler uzun süredir bu inancı sürdürüyor ve Meryemin Göğe Çıkışı Yortusunu kutluyorlardı. Sonraki yüzyıl boyunca 8 milyonu aşkın imza toplandıysa da Vatikan, Göğe Çıkış öğretisinin Kitabı Mukaddese ve Hıristiyan geleneğinin erken dönem tanıklarına dayanarak tanımlanmasının zorluğu nedeniyle kararsız kaldı. Gerçi Meryem Ananın nerede ve hangi koşullarda öldüğü konusunda herkesçe benimsenen hiçbir anlatı yoktu; Kudüste Meryem Ananın yattığı söylenen bir mezar bulunmakla birlikte bu da resmen kabul edilmiyordu; çok daha az tanınan azizlerin kalıntılarına birçok mucize yakıştınlmasına karşın Meryem Ananın bedeninden kalanların gerçekleştirdiği hiçbir mucizeden söz edilmiyordu. Ama yalnızca bu boşluklara dayanarak bir dogma tanımlamak güçtü. Ancak 1950de Papa XII. Pius bu inancı dogmalaştırdı.
Katolikliğin öngördüğü bu doğmaların ve özel sıfatların da ötesinde Meryem Ana Batıda büyük bir kültürel önem kazanmıştır. Katolik ve Ortodoks halkların yaşamında Meryem Ana yortular, toplu dualar gibi ibadetlerle ağırlığını sürdürür. Bu ağırlık bazen öteki öğretileri bile gölgede bırakmıştır. Çağdaş Katolik öğreti, Meryem öğretisinin kendi başına bir inanç olmadığını, Hıristiyanlığın öteki iki temeli olan Mesih ve Kilise öğretileri bağlamında ele alınması gerektiğini vurgular.
İslamda Hz. Meryem. Kurana göre İsrail oğullarından İmranın kızı olan Meryeme gebe olan annesi, daha karnındayken onu Tannya adar. Meryem, doğduktan sonra Hz. Zekeriyamn korumasına verilir. Daha sonra adak gereğince bir tapmağa bırakılır ve yaşamını burada ibadetle geçirir. Melekler gelerek Meryeme, Tanrının kendisini seçip arıttığını, dünya kadınlarından üstün tuttuğunu, buna karşılık Rabbin divanına durması, secdeye kapanması ve rüku edenlerle birlikte rüku etmesini bildirirler (Âl-i Imran 35-42). Tanrı, Meryemi melekler aracılığıyla önemli bir olaya hazırlar. Bir süre sonra melekler Meryeme Allahın kendinden bir kelimeyi, İsa Mesihi müjdelerler. İsa Mesih, beşikte iken insanlarla konuşacak, ona kitap, hikmet, Tevrat ve İncil öğretilecek, İsrailoğullanna Tanrının elçisi olarak gönderilecektir. Meryem bu habere şaşırır, kendisine bir insan dokunmamışken çocuğunun nasıl olacağını sorar. Melekler Tannnın dilediğini dilediği gibi yaratacağını, Onun ol demesinin yeteceğini söylerler (Âl-i İmran 45-49).
Zamanı geldiğinde Cebrail Meryeme insan biçiminde görünür. Meryem irkilir ve ondan Tanrıya sığınır. Cebrail, kendisinin Tannmn bir erkek çocuk vereceğini müjdelemekle görevlendirildiğini söyler. Meryem, önceki meleklere yönelttiği soruyu yöneltir ve aynı yanıtı alır. Ardından gebe kalır ve ıssız bir yere çekilir. Bir hurma ağacının altında doğum sancılan çekerken, üzülmemesi, hurmayı silkelemesi durumunda taze hurmalar döküleceği bildirilir, göz aydıülığı dilenir. Meryem Hz. Isayı doğurduktan sonra onu alıp kavmine geri döner. Meryemi çocuğu ile gören halk onun hakkında kötü düşünerek ayıplar. Bunun üzerine Meryem beşikteki çocukla konuşmalarını ister. Çocukla nasıl konuşabileceklerini sormaları üzerine beşikteki Hz. İsa kendisinin Tanrının kulu ve peygamberi olduğunu, kendisine kitap verileceğini ve annesine iyi davranılmasının emredildiğini söyler. Meryem böylece aklanır (Meryem 16-34).