This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
| Sayfa: 23-48
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim 1
David Harvey2
Çeviren: Evren Mehmet Dinçer
apitalizmin, kaç›n›lmaz çöküﬂü hakk›nda hem sa¤c›lar›n hem de solcular›n yapt›¤› korkunç tahminlere ra¤men pek çok kriz ve yeniden düzenleme karﬂ›s›nda bu kadar uzun süre hayatta kalmas› ayd›nlat›lmas› gereken gizemli bir konudur. Lefebvre, bir keresinde, ünlü bir yorumunda çözümü buldu¤unu düﬂünmüﬂ, kapitalizmin mekan üretimi yoluyla hayatta kald›¤›n› söylemiﬂti; ancak bunun tam olarak nas›l olaca¤›n› aç›klamam›ﬂt›.3 Hem Lenin hem de Luxemburg, farkl› sebeplerden hareketle ve farkl› ﬂekilde ak›l yürüterek emperyalizmi yani belirli bir tür mekan üretim biçimini bu açmaz›n cevab› olarak düﬂündüler, ancak her ikisi de bu çözümün kendi onmaz çeliﬂkileri dolay›s›yla sonlu oldu¤unu iddia ettiler. 1970’lerde bu soruna bak›ﬂ›m “mekansal-zamansal sabitler”in [spatio-temporal fixes] sermaye birikiminin içsel çeliﬂkileri üzerindeki rolünü de¤erlendirmekti.4 Bu önerme ancak, kuramsal olarak Marx’›n kar oranlar›n›n azalmas› ﬂeklinde anlaﬂ›lan, kapitalizmin yayg›n aﬂ›r› birikim krizleri yaratma e¤ilimi ile iliﬂkili oldu¤unda anlaml› oluyordu.5 Bu tür krizler sermaye ve emek gücü art›¤›n›n toplumsal olarak kullan›ﬂl› iﬂler için, herhangi bir araç taraf›ndan karl› bir biçimde bir araya getirilememesi ﬂeklinde anlaﬂ›lmal›d›r. E¤er sermayenin ve emek gücünün tüm sistem çap›ndaki devalüasyonlar› (hatta y›k›mlar›) sürmezse, bu fazlay› emmek için baﬂka yollar bulunmal›d›r. Co¤rafi yay›lma ve mekansal yeniden örgütlenme böyle bir seçenek sa¤lar. Ancak bu da zamansal sabitlemelerden ay›rt edilemez, çünkü co¤rafi yay›lma ço¤u zaman uzun dönemli fiziksel ve toplumsal altyap› yat›r›mlar›-
K
1 Bu makalenin çevirisi, Socialist Register dergisinin 2004 say›s›n›n çevirisi çal›ﬂmas› çerçevesinde yap›lm›ﬂt›r. Sosyalist Çal›ﬂma Grubu adl› grubumuzun ortak çal›ﬂmas› olan bu kitap çok yak›nda yay›mlanacakt›r. Sosyalist Çal›ﬂma Grubu’ndan arkadaﬂlara ve çevirinin son halini gözden geçiren Mustafa Bay›rba¤’a çok teﬂekkür ederim. [ç.n.] 2 Socialist Register 2004; 2003 Merlin Press: Londra, ss:63-87. 3 H. Lefebvre, The Survival of Capitalism: Reproduction of the Relations of Production, St Martin’s Press. New York: 1976. 4 1970’lerden 1980’lere kadarki bu makalelerin pek ço¤u ﬂu kitapta yeniden yay›mlanm›ﬂt›r. David Harvey, Spaces of Capital: Towards a Critical Geography, New York: Routledge 2001. Benzer muhakeme tarz› ﬂu eserde de bulunabilir. Harvey, The Limits to Capital, Oxford: Basil Blackwell, 1982 (yeni bask›s› London: Verso, 1999) 5 Benim kendi kuramsal görüﬂüm ayr›nt›l› bir ﬂekilde Harvey, Limits, 6. ve 7. bölümler.
24
David Harvey
6 R. Brenner, The Boom and the Bubble: The US in the World Economy, London: Verso, 2002. Brenner’in aﬂ›r› birikim kuram› benimkinden çok farkl› ama yine de ampirik kan›tlar›n› oldukça kullan›ﬂl› ve ço¤u konuda ikna edici buluyorum. 7 P. Gowan, The Global Gamble: Washington’s Bid for World Dominance, London: Verso, 1999. 8 Bu konu k›sa bir yaz›da tart›ﬂacak kadar k›sa bir konu olmad›¤› için, daha ayr›nt›l› ﬂeyleri ilerki bir çal›ﬂmada ele almak üzere ﬂematik ve basitleﬂtirilmiﬂ bir yolda devam edece¤im. D. Harvey, The New Imperialism, Oxford: Oxford University Press. 9 “yeni emperyalizm” konusu solcular taraf›ndan tart›ﬂ›lm›ﬂt›r: L. Panitch, ‘The New Imperial State’, New Left Review, 11(1), 2000; ayr›ca bkz: P. Gowan, L. Panitch ve M. Shaw, ‘The State, Globalization and the New Imperialism: A Round Table Discussion’, Historical Materialism, 9, 2001. Di¤er ilgi çekici yorumlar için: J. Petras ve J. Veltmeyer, Globalization Unmasked: Imperialism in the 21st Century, London: Zed Books, 2001; R. Went, ‘Globalization in the Perspective of Imperialism’, Science and Society, 66(4), 2002-3; S. Amin, ‘Imperialism and Globalization’, Monthly Review, 53(2), 2001;
n› (örne¤in ulaﬂ›m ve iletiﬂim a¤lar›, e¤itim ve araﬂt›rma gibi) gerekli k›lar ve bunlar›n destekledikleri üretken faaliyetler arac›l›¤›yla de¤erlerini amorti etmeleri y›llar al›r. Küresel kapitalizm 1970’lerden bu yana kronik ve uzun süreli bir aﬂ›r› birikim sorunu yaﬂamakta. Brenner’in bu konuda ortaya koydu¤u ampirik malzemeyi genel olarak ikna edici buluyorum.6 Ancak ben, uluslararas› kapitalizmin bu y›llardaki iniﬂli ç›k›ﬂl› grafi¤ini, orta vadede dahi aﬂ›r› birikim sorunuyla baﬂ edemeyerek baﬂar›s›z olmuﬂ geçici mekansal-zamansal sabitlemeler dizisi olarak yorumluyorum. Gowan’›n iddia etti¤i gibi, ABD’nin küresel kapitalizm içinde hegemonik konumunu korumas›, bu tür bir iniﬂli ç›k›ﬂl›l›¤›n düzenlenmesi ile mümkündü.7 ABD taraf›ndan askeri güçle desteklenen aç›k emperyalizme yak›n zamanlardaki bu belirgin geçiﬂ, daha önce baﬂka yerleri (1980’lerde ve 1990’lar›n baﬂ›nda Latin Amerika’y›, ve hatta daha ciddi bir biçimde 1997’de Do¤u ve Uzak Do¤u Asya’y› bitiren, ard›ndan Rusya ve Latin Amerika’n›n ço¤u bölgesine s›çrayan krizlerde oldu¤u gibi) vuran devalüasyon nöbetlerinin aksine, ülkedeki ciddi durgunluk ve geniﬂ çapl› devalüasyon tehdidinden önce, ABD hegemonyas›n›n zay›flamas› olarak görülebilir. Ancak ﬂunu da eklemek isterim ki sürdürülebilir bir temelde, geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim yoluyla birikime gidilemeyiﬂi mülksüzleﬂme yoluyla birikim yönündeki çabalardaki art›ﬂla paralellik göstermiﬂtir.8 Bu durum, sonda söyleyece¤im gibi, baz›lar›n›n “yeni emperyalizm” dedikleri ﬂeyin temel özelli¤idir.9
Mekansal-Zamansal Sabitleme ve Çeliﬂkileri Mekansal-zamansal sabitleme yoluyla aﬂ›r› birikim krizinin çözümü fikrinin temeli oldukça basittir. Verili bir bölgesel sistem içinde aﬂ›r› birikim, art›k emek (artan iﬂsizlik) ve art›k sermaye anlam›na gelir (bunlar, pazardaki meta y›¤›nlar›n›n herhangi bir kay›p olmadan kullan›lamayaca¤›, at›l üretim kapasitesi ve/veya üretken ve karl› yat›r›m olana¤› oluﬂturamayacak para sermayesi fazlas› olarak düﬂünülebilir). Bu tür art›klar ﬂu ﬂekillerde emilebilir: (a) mevcut aﬂ›r› sermayenin, dolaﬂ›ma daha makul bir gelecekte tekrar girmesi için uzun dönemli sermaye projeleri veya sosyal harcamalara (e¤itim ve araﬂt›rma gibi) yat›r›m yapma yoluyla zamansal bir yer de¤iﬂtirme. (b) herhangi baﬂka bir yerde yeni pazarlar, yeni üretim kapasiteleri, yeni kaynaklar, toplumsal olanaklar ve emek olanaklar› açmak yoluyla mekansal yer de¤iﬂtirmeler. (c) (a) ile (b)’nin bir bileﬂimi.
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
25
Yap›l› bir çevreyle iliﬂtirilmiﬂ, ba¤›ms›z bir tür sabit bir sermayeden bahsediyorsak (a) ile (b)’nin bileﬂimi özellikle önemli olmaktad›r. Bu [belli bir] zaman ve mekanda devam edecek üretim ve tüketim için gerekli fiziksel altyap›lar› (endüstriyel parklardan liman ve havaalanlar›na, taﬂ›ma ve iletiﬂim sistemlerinden su ve kanalizasyon yap›lar›na, iskana, hastanelere ve okullara kadar) sa¤lar. Aç›k ki, bu yat›r›mlar ekonominin küçük bir dilimi de¤ildir, özellikle h›zl› co¤rafi geniﬂleme ve yo¤unlaﬂma dönemlerinde çok büyük oranda sermaye ve eme¤i emebilme yetisine sahiptir. Sermaye ve emek art›¤›n›n bu tür yat›r›mlara yeniden da¤›t›m›, finansal ve/veya devlet kurumlar›n›n arac›l›¤›n› gerektirir. Bu kurumlar kredi sa¤lama gücüne sahiptir. Mevcut tüketimden al›n›p gelecek-merkezli projelere tahsis edilebilecek; mesela otoyol yap›m›nda veya e¤itimde kullan›lmak üzere; ve böylece ekonomi yeniden canland›r›larak (belki de ö¤retmenler ve otoyol iﬂçileri taraf›ndan tüketilecek olan gömlek ve ayakkab› gibi metalar›n talebindeki fazlay› azaltarak bu sa¤lan›r) bir miktar “hayali sermaye” yarat›l›r.10 E¤er yap›l› bir çevreye veya toplumsal geliﬂmeye yap›lan harcamalar›n üretken oldu¤u (yani sonraki daha verimli sermaye birikimi biçimlerinden daha kolaylaﬂt›r›c› oldu¤u) kan›tlan›rsa, o zaman hayali de¤erler, (ya do¤rudan borcun tasfiyesi yoluyla ya da dolayl› olarak, mesela daha yüksek vergi gelirleri ile devletin borcunu ödemesi biçiminde) amorti edilecektir. ﬁayet böyle olmazsa, de¤erlerin yap›l› çevrede veya e¤itim alan›nda aﬂ›r› birikimiyle birlikte, bu aktifler (iskan, dükkanlar, endüstriyel parklar, havaalanlar› vs.) devalüasyona aç›k hale gelir veya devletin fiziksel ve toplumsal altyap›ya olan borçlar›n›n ödenmesinde zorluklar ortaya ç›kar (devletin mali krizi). Bu tür yat›r›mlar›n kapitalizmi istikrara kavuﬂturmakta ve istikrars›zlaﬂt›rmakta oynad›¤› rol önemli olmuﬂtur. Örne¤in, 1973’teki krizin baﬂlang›ç noktas› mal piyasalar›n›n dünya çap›ndaki çöküﬂü olmuﬂtu (Almanya’daki Herstatt Bankas›’yla baﬂlayan ABD’deki Franklin National ile devam eden bir süreç), bunlar› 1975’te New York City’deki ciddi iflaslar izledi (sosyal harcamalar›n vergi gelirlerini aﬂmas›n›n klasik bir örne¤i); Japonya’da 10 y›l sürecek olan durgunlu¤un baﬂlang›c› topraktaki, mallardaki ve di¤er aktiflerin fiyatlar›ndaki spekülatif balonun patlamas›yd› ve bu tüm bankac›l›k sistemini tehlikeye soktu; Asya’daki 1997 krizi, Tayland ve Endonezya’daki taﬂ›nmaz [property] balonlar›n›n patlamas›yla [baﬂlad›]; ve ABD ve Britanya
muhafazakar ve liberal perspektiflerin serildi¤i çal›ﬂmalar için: M. Ignatieff, ‘The Burden’, New York Times Magazine, January 5th, 2003 ve R. Cooper, ‘The New Liberal Imperialism’, The Observer, April 7, 2002. 10 Marx’›n “ba¤›ms›z türden sabit sermaye” ve “hayali sermaye” kavramlar› s›ras›yla Harvey, Limits, 8 ve 10. bölümlerde tart›ﬂ›lm›ﬂt›r. Co¤rafi önemlerine ise Harvey, Spaces, 15. bölümde (Kapitalizmin Jeopoliti¤i) de¤inilmiﬂtir. P Fix teriminin ilk anlam› sabit, sabitlemektir. Ancak burada, Harvey terimi, kimi yerlerde sermayenin aﬂ›r› birikim krizlerinin çözümü anlam›nda kullan›lm›ﬂt›r. Bu yüzden metinde yazar›n bu anlamda kulland›¤› yerlerde fix kelimesi “çözüm” ile karﬂ›lanm›ﬂt›r. [ç.n.]
26
David Harvey
ekonomilerinin temel destekleri olan emlak piyasas›na, 2001 y›l›n›n ortalar›ndan itibaren tüm di¤er sektörlerdeki genel durgunlu¤un baﬂlamas›yla sürekli bir spekülatif bir güç hakim olmuﬂtu. 1998’den bu yana Çinlilerin ekonomileri büyüyor ve art›k emekleri zaten muazzam büyük olan Three Georges Dam gibi yap›lar› gölgede b›rakacak (8500 mil yeni demiryolu, süper otoyollar ve kentleﬂme projeleri; suyun yönünü Yangtze Irma¤›’ndan Sar› Irma¤a çevirecek dev mühendislik iﬂleri, yeni havaalanlar› vs.) borç-finansman› yat›r›mlar› olan dev mega projelerle emiyorlar. Bu, bence, Brenner’inki de dahil olmak üzere birçok sermaye birikimi modelinin ya göz ard› etti¤i ya da ikinci derecede önemliymiﬂ gibi davrand›¤› bir ﬂeydir. Ancak sabit (fixP) teriminin ikili bir anlam› var. Toplam sermayenin belli bir oran› göreli uzun bir dönem için (ekonomik ve fiziksel ömrüne ba¤l› olarak) baz› fiziksel biçimlerde kelimenin tam anlam›yla sabitlenir. Sosyal harcamalar›n, ayn› zamanda, yerelleﬂti¤i [territorialized] ve devlet taahhütleriyle co¤rafi olarak hareketsizleﬂti¤i yönünde bir anlay›ﬂ var. (Ancak ileride sosyal altyap›y›, de¤erlendirmenin d›ﬂ›na alaca¤›m çünkü o zaman mevzu daha karmaﬂ›k olacak ve aç›klayabilmek için daha geniﬂ yer gerekecek). Baz› sabit sermaye co¤rafi olarak hareketlidir (örne¤in kolayca sökülüp baﬂka yere götürülebilen makineler) ancak geri kalan topra¤a o kadar sabitlenmiﬂtir ki yok edilmeden oradan taﬂ›namaz. Uçaklar hareketlidir ancak havaalanlar› de¤ildir. Öte yandan mekansal-zamansal ‘sabitleme’, zamansal gecikme ya da co¤rafi geniﬂleme yoluyla oluﬂan kapitalist krizlerin çözümü için kullan›lan bir metafordur. Mekan›n üretimi, tamam›yla yeni bölgesel iﬂ bölümlerinin örgütlenmesinde, yeni ve daha ucuz kaynak komplekslerinin, yeni dinamik sermaye birikimi mekanlar›n›n aç›lmas›nda ve önceden varolan toplumsal oluﬂumlara kapitalist toplumsal iliﬂkiler ve kurumsal düzenlemeler (örne¤in sözleﬂme kurallar› ve özel mülkiyet düzenlemeleri) taraf›ndan nüfuz edilmesinde, mevcut sermaye ve emek fazlas›n›n emilmesinde çeﬂitli yollar sa¤lar. Ancak bu tür co¤rafi yay›lmalar, yeniden örgütlenmeler ve yeniden yap›lanmalar s›kl›kla mekanda sabitlenmiﬂ ancak gerçekleﬂmemiﬂ de¤erleri tehdit eder. Mekana sabitlenmiﬂ aﬂ›r› büyüklükteki sermaye baﬂka bir yerde mekansal sabit aray›ﬂ›na do¤ru hareketlenir. New York ﬂehrini oluﬂturan sabit aktiflerin de¤eri eskiden de bugün de önemsiz de¤ildir ve 1975’te bunlar›n tümden devalüasyona u¤ramalar› tehdidi (ve ﬂimdi 2003’te) pek çoklar› taraf›ndan gelece¤in kapitalizmine
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
27
karﬂ› temel tehdit olarak alg›lanm›ﬂt›r. E¤er sermaye d›ﬂar› giderse arkas›nda bir harabe b›rak›r (1970’ler ve 1980’lerde Pittsburgh ve Sheffield gibi kapitalizmin kalbi olan bölgelerde hatta Bombay gibi baﬂka bölgelerde de yaﬂanan sanayisizleﬂme bu durumu aç›klar). E¤er aﬂ›r› birikmiﬂ sermaye k›p›rdamaz ya da k›p›rdayamazsa do¤rudan de¤eri düﬂecektir. Genelde tercih etti¤im gibi bu süreci özetleyen cümle ﬂudur: sermaye zorunlu olarak belli bir noktada, daha ileri bir noktada yok etmek üzere kendisine benzer fiziksel bir alan yarat›r; bu zamanla co¤rafi yay›lma ve zamansal yer de¤iﬂtirmeyle düzenli olarak e¤ilimli oldu¤u aﬂ›r› birikim krizlerine çözüm olarak buldu¤u ﬂeydir. Bu kapitalizmin, toplumsal ve fiziksel alan›n›n evriminin üzerine yazd›¤› yarat›c› y›k›m›n›n tarihidir (tüm çevresel ve toplumsal kötü sonuçlar›yla birlikte). Daha genel olarak mekansal-zamansal dönüﬂümlerin dinamikleri içinden baﬂka bir dizi çeliﬂki daha do¤ar. E¤er verili bir alan içinde (mesela ulus devlet) emek gücü ve sermaye fazlas› varsa ve co¤rafi düzenlemeler ya da sosyal harcamalar yoluyla içeride emilemiyorsa o zaman kar realizasyonlar› için yeni yerler bulmal›d›rlar, yoksa de¤erleri düﬂer. Bu bir çok ﬂekilde olabilir. Meta art›¤› için baﬂka bir yerde pazar bulunabilir. Ancak art›¤›n gönderilece¤i yerlerin alt›n ya da para (örne¤in dolar) rezervlerinin ya da de¤iﬂime sokulabilir meta gibi ödeme araçlar›n›n olmas› gerekir. Meta fazlas› d›ﬂar› gönderilir ve para veya meta geri gelir. Aﬂ›r› birikim sorunu ancak k›sa dönemde sav›labilir; ve art›k nadiren metadan paraya ya da baﬂka meta biçimlerine dönüﬂtürülebilir. Gerçi ikinci durumda, art›k daha ucuz hammadde ya da baﬂka bir girdiye dönüﬂürse (ki genelde olan budur), ülkedeki kar oran› üzerindeki azalma bask›s›n› geçici bir süre için dindirebilir. E¤er söz konusu ülkelerin rezervleri ya da takas edebilecek mallar› yoksa, ya bulmal› (19. yüzy›lda Britanya’n›n Hindistan’› zorlayarak Çin ile afyon ticaretine girmesini ve Çin alt›n›n›n Hindistan ile ticaret yoluyla temellükünü sa¤lamas› gibi) ya da o ülkeye kredi verilmeli veya yard›m edilmelidir. ‹kinci durumda ülkeye içeride [art›¤›n oldu¤u ülkede] üretilmiﬂ meta fazlas›n› geri sat›n almas› için borç para verilir ya da hibe edilir. Britanyal›lar bunu 19. yüzy›lda Arjantin’le yapt›lar; ve 1990’lar boyunca Japon ticaret fazlalar› büyük oranda, Japon mallar›n›n sat›n al›nd›¤› bir tüketimcili¤i desteklemek için Amerikal›lara borç verilerek emildi. Aç›k ki, bu türden pazar ve kredi iﬂlemleri en az›ndan k›sa vadede, aﬂ›r› birikim sorunlar›n› giderebilir. Bir memlekette-
28
David Harvey
ki art›¤›n baﬂka memleketteki arz eksikli¤i ile eﬂleﬂtirilebilece¤i eﬂitsiz co¤rafi geliﬂme koﬂullar›nda bu yöntemler çok iyi iﬂler. Ancak kredi sistemine s›k s›k baﬂvurmak ayn› anda ülkeleri hem teﬂvik edecek hem de zay›flatabilecek olan spekülatif ve hayali sermaye ak›ﬂ›na karﬂ› savunmas›z k›lar; hatta son y›llarda oldu¤u gibi baz› k›r›lgan ülkelerde vahﬂi devalüasyonlar›n yap›lmas›n› zorunlu hale getirir. Sermayenin ihrac›, özellikle emek gücünün ihrac› ile beraber oldu¤unda biraz daha farkl› ve kendine özgü ﬂeyler olur; ve etkileri daha uzun dönemde ortaya ç›kar. Bu durumda, sermaye fazlas› (genellikle para) ve emek herhangi baﬂka bir yere, yeni bir yerde sermaye birikimini hareketlendirmek amac›yla gönderilir. 19. yüzy›lda Britanya’daki art›k ABD’ye ve Güney Afrika, Avustralya ve Kanada gibi di¤er göçmen kolonilerine gitmiﬂ, ve bu memleketlerde Britanya mallar›na talep yaratan, birikim amaçl› yeni ve dinamik merkezler yaratm›ﬂt›r. Kapitalizmin bu yeni memleketlerde olgunlaﬂmas›, yani bu ülkelerde aﬂ›r› sermaye birikiminin oluﬂmas›, uzun y›llar alaca¤› için merkez ülke kayda de¤er bir dönem bu süreçten kar etmeyi düﬂünebilir. Bu durum özellikle baﬂka yerdeki mal talebinin, gelecekteki sermaye birikimi için gerekli olan temel ö¤elere yani demiryollar› ve barajlar gibi sabit fiziksel altyap› ö¤elerine oldu¤unda ortaya ç›kar. Ancak bu uzun dönemli yat›r›mlarda geri dönüﬂ oran›, yap›l› bir çevrede, sonuç olarak al›c› ülkedeki güçlü bir birikim dinami¤inin evrimine ba¤l›d›r. Britanya, Arjantin’e 19. yüzy›l›n son bölümü boyunca bu ﬂekilde borç verdi. ABD, Marshall Plan› yoluyla Avrupa’ya (özellikle Almanya’ya) ve Japonya’ya [yard›m etti] çünkü ABD aç›kça gördü ki kendi ekonomik güvenli¤i (So¤uk Savaﬂtan dolay› oluﬂan iﬂin askeri yönünü bir yana b›rak›rsak) bu yerlerde yap›lacak kapitalist faaliyetin bir biçimde hareketli bir ﬂekilde yeniden canlan›ﬂ›na ba¤l›yd›. Çeliﬂkiler ortaya ç›kt› çünkü sermaye birikiminin yeni dinamik mekanlar›, en sonunda art›k üretir ve bu art›¤› co¤rafi yay›lmayla emmek zorundad›r. Japonya ve Almanya 1960’lardan itibaren ABD sermayesine rakip oldular; bu az çok ABD’nin Britanya sermayesini yenmesi (ve Britanya ‹mparatorlu¤u’nun çökmesine neden olmas›) ve yirminci yüzy›lda öne geçmesine benziyor Her zaman belirtmek gerekir ki içeride güçlü bir geliﬂme, mekansal-zamansal sabitler aray›ﬂ›na dönüﬂür. Japonya 1960’lar boyunca önce ticaretle sonra da önce Avrupa ve ABD’ye, daha yak›n zamanlarda da Do¤u ve Güney Do¤u Asya’ya (hem do¤ru-
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
29
dan hem de portföy ﬂeklinde) dev yat›r›mlarla ve son olarak da d›ﬂar› borç verme (özellikle ABD’ye) biçimindeki sermaye ihraçlar›yla bunu yapt›. Güney Kore, 1980’lerde aniden d›ﬂa döndü, onu 90’larda Tayvan izledi. Her iki örnekte de ihraç edilen sadece sermaye de¤ildi, ayn› zamanda tüm dünyada hizmetlerin çok uluslu sermayeye taﬂeronlaﬂt›r›lmas› gibi en vahﬂi emek yönetim pratikleri de ihraç ediliyordu (Orta Amerika’da, Afrika’da ve Güney ile Do¤u Asya’n›n geri kalan bölgelerinde). Hatta kapitalist geliﬂmenin yeni baﬂar›l› yüzleri de böylece, kendilerini aﬂ›r› birikmiﬂ sermayeleri için mekansal-zamansal sabitleme ihtiyac› içinde buldular. Güney Kore, Singapur, Tayvan ve hatta ﬂimdi Çin gibi baz› ülkelerin net al›c› konumlar›ndan net ihracatç› konumuna geçiﬂlerinin bu h›z›, önceki dönemlerin daha yavaﬂ ritimli özelli¤ine oranla oldukça ﬂaﬂ›rt›c›d›r. Ancak buna ilaveten bu baﬂar›l› ülkeler kendi mekansal-zamansal çözümlerinin geri tepmelerine çabucak ayak uydurmak zorundad›rlar. Çin; Japonya, Kore ve Tayvan’dan do¤rudan d›ﬂ yat›r›m biçiminde gelen art›¤› emerek, üretimin bir çok aya¤›nda ve ihracatta hemen onlar›n yerini al›yor (özellikle katma de¤eri düﬂük ve emek yo¤un türden iﬂlerde [bu görülüyor], ancak hemen katma de¤eri yüksek mallara da kay›yor). Brenner’in anlatt›¤› genelleﬂmiﬂ aﬂ›r› kapasite bu yolla kademeli ve ço¤alan bir dizi mekansal-zamansal sabite dönüﬂebilir. Bu iﬂ özellikle Güney ve Do¤u Asya üzerinden yap›l›r ancak Latin Amerika içinde baz› ülkeler–Brezilya, Meksika ve bir ölçüde ﬁilive ﬂimdilerde Do¤u Avrupa’n›n bir k›sm› buna eklenebilir. Gücü, senyoraj gücü sunan dolar›n güvenli küresel rezerv para olmas›n›n oynad›¤› büyük bir rol var ve bu ABD’nin son y›llarda aﬂ›r› artan borçlulu¤unun ilginç bir ani de¤iﬂiklikle, büyük oranda Do¤u ve Güney Do¤u Asya’dan (ve baﬂka yerlerden de elbette) gelen sermaye fazlas›n› nas›l emdi¤ini aç›klar.11 Yine de sonuçta güçlü aﬂ›r› birikim ak›mlar›na ra¤men, dünya ölçe¤inde çoklu dinamik birikim merkezleri aras›nda, uluslararas› rekabetin artarak ﬂiddetli bir biçimde ortaya ç›kt›¤›n› görüyoruz. Uzun dönemde hepsi birden baﬂar›l› olamayacaklar› için ya en zay›f olanlar yenilecek ve ciddi krizler ve devalüasyonlar yaﬂayacaklar; ya da jeopolitik karﬂ›laﬂmalar ticaret savaﬂlar›, nakit savaﬂlar› ve hatta askeri olarak karﬂ› karﬂ›ya gelmeler ﬂekline bürünecek (yirminci yüzy›lda kapitalist güçler aras›ndaki dünya savaﬂlar› türünden). Bu durumda ihraç edilecek olan, devalüasyon ve y›k›md›r (ABD finansal kurumlar›n›n 1997-98 y›llar›ndaki Do¤u ve Güney Do¤u Asya ziyaretinde oldu¤u gibi) ve
11 Senyoraj›n önemi ﬂurada tart›ﬂ›l›yor: G. Carchedi, ‘Imperialism, Dollarization and the Euro’, Socialist Register 2002, London: Merlin Press, 2002.
30
David Harvey
12 G. W. Hegel, The Philosophy of Right, New York: Oxford University Press, 1967. 13 V. I. Lenin, ‘Imperialism: The Highest Stage of Capitalism’, in Selected Works, Volume 1, Moscow: Progress Publishers.
mekansal-zamansal çözüm daha u¤ursuz (kötülük saçan) bir biçim alacakt›r. Yine de bu sürecin gerçekte nas›l olaca¤›n› daha iyi anlamak için birkaç ﬂey daha söylemek gerekiyor. Hegel, Hukuk Felsefesinin ‹lkeleri’nde burjuva toplumunun içsel diyalekti¤inin, nas›l bir kutupta zenginli¤in aﬂ›r› birikimine ve öbür kutupta yoksullar y›¤›n›na yol açt›¤›n›; d›ﬂ ticaretle ve kolonyal/emperyal faaliyetlerle bu sorunlara çözümler bulmaya çal›ﬂt›¤›n› anlat›r. Toplumsal eﬂitsizlik ve istikrars›zl›k sorunlar›na içsel geri da¤›t›m mekanizmalar› yoluyla çare bulunabilece¤i düﬂüncesini reddeder.12 Cecil Rhodes’tan yapt›¤› al›nt›da Lenin, d›ﬂar›daki kolonyalizm ve emperyalizmin içeride iç savaﬂ› önlemenin tek yolu oldu¤unu söyler.13 S›n›rlar› belirlenmiﬂ toplumsal oluﬂum içindeki s›n›f iliﬂkileri ve mücadeleleri, baﬂka yerlerde mekansal-zamansal çözüm arama güdüsünü harekete geçirmektedir. Bu noktada 19. yüzy›l›n sonundan bir kan›t dikkate de¤er. “Radikal Joe” olarak bilinen Joseph Chamberlain, Birmingham’›n liberal üreticileri ile çok yak›ndan iliﬂkiliydi ve baﬂlarda emperyalizme, örne¤in 1850’lerdeki Afgan Savaﬂ›’na karﬂ›yd›. Kendisini, kendi ﬂehri Birmingham’daki üretim ve tüketim için gerekli toplumsal ve fiziksel altyap›y› sa¤layacak e¤itim reformu ve geliﬂtirme konular›na adam›ﬂt›. Onun düﬂüncesine göre bu uzun dönemde geri dönecek olan art›k için üretken bir d›ﬂa aç›lan kap› sa¤layacakt›. Liberal muhafazakar hareket içindeki önemli bir figür olarak, Britanya’da s›n›f mücadelesinin art›ﬂ e¤iliminde oldu¤unu gördü ve 1885’te yapt›¤› ünlü bir konuﬂmas›nda zengin s›n›flar› mülk sahipleri olarak yaln›zca kendi bireysel haklar› peﬂinde koﬂmak yerine topluma karﬂ› sorumluluklar›n›n fark›na varmalar› ça¤r›s›n› yapt› (yani az say›daki zenginin yaﬂam koﬂullar›n› iyileﬂtirmek ve ulusal ç›karlar çerçevesinde toplumsal ve fiziksel altyap› yat›r›mlar› yapmak için). Zengin s›n›flar taraf›ndan ç›kar›lan velvelede sözünü geri almas› istendi ve o andan sonra emperyalizmin en ateﬂli savunucular›ndan biri oldu, son olarak Britanya’y› felakete sürükleyen Boer Savaﬂ›’nda Sömürge Bakan› olarak görev ald›. O zamanlar bu kariyeri paylaﬂan pek çok kiﬂi vard›. 1860’larda Fransa’da, e¤itim baﬂta olmak üzere içerideki reformun ateﬂli destekçilerinden biri olan Jules Ferry, 1871 Paris Komünü’nden sonra (Fransa’y› 1954 Dien Bien-Phu yenilgisiyle sonuçlanan Güneydo¤u Asya batakl›¤›na sokan) sömürgecili¤in avukatl›¤›na soyundu; Crispi, ‹talya’n›n güneyindeki toprak sorununu Afrika’y› sömürgeleﬂtirerek çözmeyi düﬂün-
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
31
dü; ve hatta ABD’de Theodore Roosevelt, içeride reformlar uygulamaktansa emperyal politikalar› destekledi.14 Bütün bu durumlarda, emperyalizmin liberal biçimine dönüﬂ (ve bu görüﬂ kendisini ilerleme ideolojisi ve uygarlaﬂt›rma misyonu ile tan›mlam›ﬂt›) mutlak ekonomik zorunluluklar›n sonucu de¤il burjuvan›n siyasal olarak herhangi bir s›n›f ayr›cal›¤›ndan vazgeçmek istemeyiﬂinin sonucuydu; böylece içerideki aﬂ›r› birikimin toplumsal reformlar yoluyla emilmesi olas›l›¤›n› engelliyorlard›. Sermaye sahiplerinin herhangi geri da¤›t›c› bir politikaya ya da içeride toplumsal iyileﬂmeye ﬂiddetle karﬂ› ç›kmalar›, ABD’de bugün oldu¤u gibi, ülkeyi ekonomik sorunlar›n›n çözümlerini sadece d›ﬂar›da aramas› yönündeki tek seçenekle baﬂ baﬂa b›rak›yor. ‹çerideki bu türden s›n›f politikalar› pek çok Avrupa gücünü 1884’ten 1945’e kadar sorunlar›n çözümünü d›ﬂar›da aramaya zorlad› ve bu Avrupa emperyalizmine daha sonra ald›¤› biçimlerinin özgül renklerini verdi. Pek çok liberal hatta radikal sima, o y›llarda gururlu emperyalistlere dönüﬂtüler; iﬂçi s›n›f› hareketinin ço¤u, emperyal projeleri kendi durumlar›n›n iyili¤i için çok önemli oldu¤u gerekçesiyle desteklemek konusunda ikna edildiler. Ancak bu burjuva ç›karlar›n›n do¤rudan devlet politikalar›n›, ideolojik ayg›tlar› ve askeri gücü yönetmesini gerektirdi. Bu yüzden Arendt bu Avrupa-merkezci emperyalizmi tam benim düﬂündü¤üm gibi “kapitalizmin son aﬂamas› yerine (Lenin’in ortaya koydu¤u gibi) burjuvazinin siyasal egemenli¤indeki ilk aﬂama” olarak yorumlar.15 Bu fikri sonuç bölümünde yeniden de¤erlendirece¤im. Son makalelerinden birinde Henderson, 1997-98 krizinde, paralar›n›n devalüasyonu hariç her ikisi de krizden görece yaras›z ç›kabilmiﬂ olan Tayvan ve Singapur ile, neredeyse tam bir iktisadi ve siyasi y›k›m yaﬂam›ﬂ olan Tayland ve Endonezya aras›ndaki farklar›n, devlet politikalar› ve finansal politikalardaki farklara dönüﬂtü¤ünü gösteriyor.16 Baﬂtaki ülkeler devletin güçlü kontrolü ile mal piyasalar›na gelen spekülatif ak›ﬂlardan yal›t›lm›ﬂt› ve finans piyasalar›n› kontrol etmiﬂlerdi ancak ikinci grup ülkeler bunu yapmam›ﬂlard›. Bu tür farklar aç›kça çok etkili oldu. Arac› kurumlar›n ald›¤› biçimler, sermaye birikiminin dinamiklerini üretmiﬂ ayn› zamanda da bu dinamiklerin ürünleri olmuﬂtur. Aç›k ki bir yanda devlet, devlet üstü güçler ve finansal güçler aras› iliﬂkilerdeki bütün kargaﬂa örüntüsü ve öte yanda sermaye birikiminin (üretim ve seçici devalüasyonlar yoluyla) daha genel
14 Pek çok kapitalist devletin s›n›f mücadelelerine cevaben, siyasi-iktisadi sorunlar›n›n çözümlerini içeride aramalar›ndan d›ﬂar›da aramalar›na do¤ru radikal dönüﬂümün tüm ortak tarihi, çok az bilinen ancak oldukça etkileyici bir seçkide anlat›lm›ﬂt›r: C.-A. Julien, J. Bruhat, C. Bourgin, M. Crouzet ve P. Renouvin, Les Politiques D’Expansion Imperialiste, Paris: Presses Universitaires de France, 1949. Ferry, Chamberlain, Roosevelt, Crispi ve di¤erlerinin öykülerinin tümü karﬂ›laﬂt›rmal› ve ayr›nt›l› bir biçimde aktar›lm›ﬂt›r. la ﬂu al›nt›ya bakal›m: ‘Emperyalist yay›lma ilginç bir tür ekonomik kriz taraf›ndan, sermayenin aﬂ›r› üretiminden ve “aﬂ›r› miktarda” paran›n ortaya ç›kmas›, bunun sonucunda aﬂ›r› birikim ve paran›n ulusal s›n›rlar içinde üretici yat›r›mlara dönüﬂememesi taraf›ndan ateﬂlenmiﬂtir. ‹lk kez yat›r›m gücü paran›n yat›r›m›na imkan vermedi, ancak gücün ihrac›n› uysal bir ﬂekilde paran›n ihrac› izledi, çünkü uzak ülkelerdeki denetlenmeyen yat›r›mlar toplumun geniﬂ k›s›mlar›n› kumarbazlara dönüﬂtürmekle, tüm kapitalist ekonomiyi üretim sisteminden finansal spekülasyon sistemine dönüﬂtürmekle ve son olarak üretim karlar›n›n yerine arac› karlar›n› [commission] getirmekle tehdit ediyordu. Emperyalist dönemin hemen ard›n-
32
David Harvey
dan gelen on y›lda, 1870’lerde, eﬂi görülmemiﬂ bir üçka¤›tç›l›¤a, finansal skandallara ve borsada oynanan kumarlara tan›k olundu.’ (s.15) 15 H. Arendt, Imperialism, New York: Harcourt Brace, 1968. Arendt’in on dokuzuncu yüzy›ldaki durumu çözümleyiﬂi ile bizim bugünkü durumumuz aras›nda tüyler ürpertici benzerlikler vard›r. Mese 16 J. Henderson, “Uneven Crisis: Institutional Foundations of East Asian Economic Turmoil”, Economy and Society, 28(3), 1999. 17 Brenner, The Boom’da bu kargaﬂan›n en genel ve sentetik muhasebesini yapmaya kalk›ﬂ›r. Do¤u Asya’daki erime için bkz: R Wade ve F. Veneroso, “The Asian Crisis: The High Debt Model versus the Wall Street-Treasury-IMF Complex”, New Left Review, 228, 1998; Henderson, “Uneven Crisis”; C. Johnson, Blowback: The Costs and Consequences of American Empire, New York: Henry Holt, 2000, bölüm 9; Historical Materialism dergisinin özel say›s›, 8, 2001, “Focus on East Asia after the Crisis” (özellikle P. Burkett ve M. HartLandsberg, “Crisis and Recovery in East Asia: The Limits of Capitalist Development”). 18 Gowan, Global Gamble. 19 Bunu için pek çok isim önerildi. Gowan, Dolar Wall
dinamikleri, eﬂitsiz co¤rafi geliﬂme ve 1973’ten bu yana emperyalist politika olarak adland›r›lan dönemin en belirgin ve en karmaﬂ›k ö¤eleri olmuﬂtur.17 Bence Gowan, 1973 sonras›nda uluslararas› kapitalizmin radikal bir biçimde yeniden yap›lan›ﬂ›n›, ABD taraf›ndan Avrupa, Japonya ve daha sonra da Do¤u ve Güney Do¤u Asya’ya karﬂ› dünya ekonomisindeki hegemonik konumunun devam›n› sa¤lamak için oynad›¤› bir dizi kumar olarak görmekte hakl›.18 Bu kumar 1973’teki krizde Nixon’›n, yüksek petrol fiyatlar› ve finansal deregülasyon çifte stratejisi izlemesi ile baﬂlad›. ABD bankalar›na, Körfez bölgesinde birikmiﬂ olan muazzam orandaki petro-dolarlar› de¤erlendirmek için ayr›cal›kl› yetkiler verildi. ABD’de yeniden üslenen bu finansal faaliyet ve ABD’nin içindeki finansal sektörün deregüle edilmesi New York’un kendi yerel [local] ekonomik krizinden kurtulmas›na yard›m etti. IMF gibi küresel finans kurumlar›n› kontrol eden ve pek çok zay›f yabanc› ekonomileri kredi manipülasyonlar› ve borç yönetimi gibi yollarla denetleyen güçlü bir Wall Street/ABD Hazinesi finansal rejimi19 yarat›ld›. Gowan’›n iddia etti¤i gibi bu finansal ve parasal rejim, müteakip ABD yönetimleri taraf›ndan “hem neo-liberal yerel [domestic] dönüﬂümlerle iliﬂkilendirilmiﬂ hem de küreselleﬂme sürecine do¤ru yönlendirilebilecek ekonomiye dönük devlet prati¤inin güçlü bir arac› olarak” kullan›ld›. Rejim krizlerle geniﬂledi. “IMF riskleri al›r; ABD bankalar›n›n kaybetmemesini ve sermayenin yerelleﬂmiﬂ [localized] krizlerden Wall Street’in gücünü artt›racak baﬂka yerlere akaca¤›n› garanti eder, ülkeler yap›sal uyum politikalar› vs. ile kontrol sürecinin d›ﬂ›na itilir...”.20 Bunun etkisi aç›k pazarlar› sermaye ve finans ak›ﬂ› için zorlamak amac›yla (bugün bunu yapmak için IMF’ye üye olmak gerekiyor) Amerikan ekonomik gücünü mümkün oldu¤u kadar müttefikle d›ﬂar›ya yans›tmak ve öteki neo-liberal koﬂullar› (DTÖ’ye kat›lmak gibi) dünyan›n geri kalan›na kabul ettirmekti. Bu sistem hakk›nda tart›ﬂ›lacak iki ana nokta var. ‹lk olarak ﬂunu söyleyebiliriz, metalar›n serbest ticareti s›kça dünyay› serbest ve aç›k rekabete açmak ﬂeklinde resmedildi. Ancak bu önerme Lenin’in çok önce gösterdi¤i gibi tekelci ya da oligopolik güçler (ister üretim ister tüketim alan›nda olsun) göz önüne al›nd›¤›nda yanl›ﬂt›r. ABD örne¤in, di¤er uluslar› kendi isteklerine raz› edebilmek için tekrar tekrar dev ABD pazar›na ulaﬂ›m›n engellenmesi silah›n› kullanm›ﬂt›r. Bu tür bir yaklaﬂ›ma en yeni (ve kaba) örnek ABD Ticaret Temsilcisi Robert Zoellick’in Lula’ya,
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
33
Brezilya’n›n yeni seçilmiﬂ ‹ﬂçi Partili Baﬂkan›’na, ABD’nin serbest piyasa kurallar›na uymazsan kendini ‘Antartika’ya ihracat yapar’ halde bulabilirsin, demesiydi.21 Tayvan ve Singapur ABD’nin Amerika pazar›n› kapama tehdidi yüzünden DTÖ’ye girmeye ve böylece finans piyasalar›n› spekülatif sermayeye açmaya mecbur b›rak›ld›lar. Güney Kore, ABD Hazinesinin ›srar› ile, 1998’de IMF yard›m›n› alabilmek için ayn› koﬂullar› kabule zorland›. ABD ﬂimdi, yoksul ülkelere ‘challenge grants’ (zorlukla mücadele ba¤›ﬂ›) olarak önerdi¤i d›ﬂ yard›ma bir de finansal kurumsal uygunluk koﬂullar›n› eklemeyi planl›yor. Üretim taraf›nda, genelde merkez kapitalist bölgelerde konumlanm›ﬂ olan oligopoller, etkin bir biçimde tohumlar›n, gübrenin, elektroni¤in, bilgisayar yaz›l›m›n›n, ecza ürünlerinin, petrol ürünlerinin ve daha fazlas›n›n üretimini kontrol etmekteler. Bu koﬂullar alt›nda, yeni pazar açmak yeni rekabet alan› açm›yor fakat sadece tekelci güçlerin yol açt›¤› toplumsal, ekolojik, iktisadi ve siyasi sonuçlar› ço¤altmas› yolunda f›rsatlar yarat›yor. D›ﬂ ticaretin üçte ikisinin büyük ulus-ötesi ﬂirketlerin kendi içinde ya da birbirleri aras›nda gerçekleﬂti¤i gerçe¤i bu durumu gösteriyor. Görünüﬂte yard›msever amaçlar› olan Yeﬂil Devrimde bile, ço¤u yorumcunun kat›ld›¤› gibi, artan tar›msal üretim tar›m sektöründe kayda de¤er zenginlik yo¤unlaﬂmas› ile paralellik gösterdi ve Güney ve Güneydo¤u Asya çap›nda tekelleﬂmiﬂ girdilere yönelik daha fazla ba¤›ml›l›k yaratt›. ABD tütün ﬂirketlerinin Çin pazar›na giriﬂi ﬂirketlerin ABD pazar›ndaki kay›plar›n› telafi etmek amac›yla tezgahland› ve bu önümüzdeki birkaç on y›lda Çin’de kesinlikle kamu sa¤l›¤› krizine yol açacak. Tüm bu aç›lardan bak›ld›¤›nda, neo-liberalizmin tekelleﬂmeden ya da oligopolik yap›lar içinde s›n›rl› rekabetten ziyade aç›k rekabeti ye¤ledi¤i iddialar›n›n sahtekarl›k oldu¤u ve piyasa serbestisi fetiﬂizmi taraf›ndan maskelendi¤i ortaya ç›k›yor. Serbest ticaret adil ticaret anlam›na gelmiyor. Ayr›ca, baz› serbest ticaret yanl›lar›n›n dahi kabul etti¤i gibi, metalar›n serbest ticareti ile finans sermayesinin hareketinin serbestli¤i aras›nda çok büyük bir fark vard›r.22 Bu hemen ard›ndan ne çeﬂit piyasa serbestisi hakk›nda tart›ﬂt›¤›m›z sorusunu gündeme getiriyor. Bhagwati gibileri ﬂiddetle metalarda serbest ticareti savunuyorlar ancak bunun finansal ak›ﬂlar için iyi oldu¤u düﬂüncesine direniyorlar. Buradaki zorluk ﬂudur. Bir yandan kredi ak›ﬂlar› üretken yat›r›m için, sermayenin bir üretim çizgisinden di¤erine aktar›lmas› için zaruridir. Ayn› zamanda konut yap›m› gibi tüketim ihtiyaçlar›n›n, mekansal olarak parçalanm›ﬂ, bir ta-
Street Rejimi demeyi tercih ediyor ancak ben Wade ve Veneroso taraf›ndan “The Asian Crisis”de önerilen WallStreet-Hazine-IMF kompleksi demeyi tercih ediyorum. 20 Gowan, Global Gamble, sayfa. 23, 35. 21 Editorial, The Buenos Aires Herald, 31 Aral›k, 2002, s:4. 22 J. Bhagwati, “The Capital Myth: The Difference Between Trade in Widgets ABD Dollars”, Foreign Affairs, 77(3), 1998, s:7-12.
34
David Harvey
* fazla ﬂiﬂirilmiﬂ internet ﬂirketleri [ç.n.] Küçük say›daki büyük yat›r›mc›lar için kurulmuﬂ esnek yat›r›m ﬂirketleri. Genelde büyük riskler alarak vurgunlar yapan ﬂirketler için kullan›l›yor. [ç.n.]
rafta art›¤›n öbür tarafta a盤›n oldu¤u dünyada potansiyel olarak üretim faaliyetleri ile dengeli bir iliﬂki kurmas› yolunda önemli bir rol oynarlar. Tüm bu aç›lardan finansal sistem, devlet kar›ﬂs›n kar›ﬂmas›n, eﬂitsiz co¤rafi geliﬂim yoluyla elde edilen sermaye birikimi dinamiklerini koordine etmek için çok önemlidir. Fakat finans kapital, paran›n de¤eri, mal piyasalar›, borç ve benzeri konularda spekülasyon yoluyla para kazanmak gibi pek çok üretken olmayan faaliyette de bulunmaktad›r. Büyük mebla¤lar bu tip amaçlar için kullan›ld›¤›nda, aç›k sermaye pazarlar› baz›lar›n›n spekülatif faaliyetleri için araçlar haline geliyor. Bu tür ﬂeyleri 1990’larda hem ‘dot.com’* hem de borsa ‘balonlar›’ ﬂeklinde gördük. Bunlar, yat›r›m fonlar› gibi trilyonlarca dolara sahip Endonezya’y› ve hatta Güney Kore’yi ekonomik altyap›lar›na ve güçlerine bakmaks›z›n zorlay›p iflasa sürükleyebilecek kadar etkilidirler. Wall Street’te olan pek çok ﬂeyin üretim faaliyetlerine yat›r›m olana¤› sa¤lamak ile hiçbir ilgisi yok. Bu faaliyetler tamamen spekülatif (bu yüzden bu kapitalizm ‘kumarhane’, ‘yok edici’ ve hatta ‘akbaba’ s›fatlar›yla niteleniyor ve Uzun Vadeli Sermaye Yönetimi felaketinin 2.3 milyon dolara ihtiyaç duymas› bize bu spekülasyonlar›n her an ters yönde iﬂleyebilece¤ini gösteriyor). Yine de bu faaliyetlerin, sermaye birikiminin genel dinamikleri üzerinde derin etkileri var. Hepsinin ötesinde bu, öteki merkez ülkelerin finans piyasalar› (Tokyo, Londra, Frankfurt) dahil olmak üzere siyasal-iktisadi gücün yeniden ABD’de odaklanmas›na yarad›. Bu durumun nas›l oldu¤u, merkez ülkelerdeki bask›n s›n›f uzlaﬂ›mlar›n›n nereye vard›¤›yla, uluslararas› düzenlemeleri (örne¤in 1990’lar›n ortas›ndaki Washington Konsensüsü yerine 1997-1998’den sonra getirilen yeni uluslararas› finansal yap›y›) tart›ﬂ›rkenki güç dengeleri ile ve sermaye fazlas› konusunda bask›n olan taraflar›n kulland›klar› politik-ekonomik stratejilerle ilgilidir. ABD içinde “Wall Street-Hazine-IMF” kompleksinin ortaya ç›k›ﬂ›, küresel kurumlar› kontrol edebilmesiyle, finansal ve devlet a¤lar› ile bu dev finansal gücü tüm dünyaya yans›tabilmesiyle son y›llarda küresel kapitalizmin dinamiklerinde belirleyici ve sorunlu bir rol oynad›. Ancak bu güç merkezi sadece ﬂu an iﬂledi¤i gibi iﬂleyebilir, çünkü dünyan›n geri kalan› bir a¤la birbirine ba¤lanm›ﬂ, baﬂar›l› bir ﬂekilde kenetlenmiﬂ finansal ve yönetimsel kurumlar›n (ulus üstü kurumlar dahil olmak üzere) yap›sallaﬂm›ﬂ çerçevesi ile birleﬂtirilmiﬂ durumda. Bu sebeple G7 ülkelerinin merkez bankalar› ile, baz› tikel sorunlarla u¤raﬂabilmek
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
35
için tasarlanm›ﬂ çeﬂitli uluslararas› birleﬂmeler (DTÖ dikkate al›nd›¤›nda daha kal›c›, para stratejileri dikkate al›nd›¤›nda daha geçici anlaﬂmalardan bahsediyorum) aras›ndaki iﬂbirliklerinin önemi ortaya ç›kar.23 Ve e¤er pazar›n gücü, belli amaçlara ulaﬂmakta ve aksi ö¤eleri veya ‘haydut devletleri’ hizaya getirmekte yetersiz kal›r ise, yenilmez ABD askeri gücü (gizli ya da sakl›) sorunu çözmeye her zaman haz›rd›r. Bu karmaﬂ›k kurumsal düzenlemeler olas› tüm kapitalist dünyalarda geniﬂletilmiﬂ yeniden üretimi (büyümeyi) destekleyecek ve sürdürecek bir donan›ma sahip olmal›d›r. Ancak diplomasi ve devlet gücü taraf›ndan desteklenen finans kapital müdahalesi s›kl›kla baﬂka araçlar taraf›ndan birikime dönüﬂebilir. Devlet güçleri ve finans kapitalin y›k›c› yönleri aras›ndaki kutsal olmayan bir ittifak, üretici yat›r›mlara yönelmek yerine aktiflerin devalüasyonu ve aktiflere el konulmas› gibi konulara kendini adam›ﬂ ‘akbaba kapitalizm’in keskin yönünü oluﬂturur. ﬁimdi soru ﬂu: birikim veya devalüasyon amaçl› ‘baﬂka araçlar’› nas›l yorumlamal›y›z?
Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim Sermaye Birikimi’nde Luxemburg, kapitalist sermaye birikiminin iki tarafl›l›¤›na odaklan›r: [bu taraflardan] Bir tanesi, mal piyasas› ve art›k de¤erin üretildi¤i yerler –fabrika, maden, tar›msal alan- ile ilgilidir. Bu gözle bak›ld›¤›nda birikim, en önemli safhas› olan kapitalist ile ücretli emekçi aras›ndaki de¤iﬂim ile birlikte, tamamen ekonomik bir süreçtir...Burada, her anlamda bar›ﬂ, mülk ve eﬂitlik biçimsel olarak hüküm sürmektedir ve mülkiyet hakk›n›n, birikim yoluyla öteki insanlar›n ellerinden mülklerinin nas›l al›nd›¤›n›; meta de¤iﬂiminin nas›l sömürüye ve eﬂitli¤in nas›l s›n›f iktidar›na dönüﬂtü¤ünü a盤a ç›karmak için keskin bilimsel çözümlemenin diyalekti¤i gerekli olmuﬂtur. Sermaye birikiminin öteki yönü ise kendisini uluslararas› ortamda göstermeye baﬂlayan, kapitalizm ile kapitalist olmayan üretim biçimleri aras›ndaki iliﬂkiyle ilgilidir. Bask›n yöntemleri sömürgeci politikalar, uluslararas› borç sistemi –ç›karlar politikas› alan›- ve savaﬂt›r. Kuvvet, hile, bask›, ya¤malama hiç gizlemeye çal›ﬂmadan aç›kça uygulanm›ﬂ yöntemlerdir, ve bu siyasal ﬂiddet dü¤ümü ve iktidar mücadeleleri içinde ekonomik sürecin kat› yasalar›n› keﬂfetmek çaba gerektirir. Birikimin bu iki yönü, birbirine ‘organik olarak ba¤l›d›r’ ve ‘kapitalizmin tarihsel seyri[nin] ancak bu ikisi bir araya getirilerek anlaﬂ›labilir’ oldu¤unu savlamaktad›r’24
23 Gowan, Global Gamble’da ve Brenner, The Boom’da birbirlerine gönderme yapmadan ilginç bir ﬂekilde paralel aç›klamalar getiriyorlar. 24 R. Luxemburg, The Accumulation of Capital, New York: Monthly Review Press, 1968, ss. 452-3. Luxemburg aç›klamas›n› aﬂ›r› birikim kuramlar›ndan (karl› faaliyet f›rsatlar›n›n eksikli¤i) farkl› içermelere sahip olan tüketim azl›¤› (efektif talebin düﬂüklü¤ü) kuram› üzerine oturtuyor; ben bunu kullanaca¤›m. Mülksüzleﬂme yoluyla birikim kavram›n›n tam aç›klamas› ve aﬂ›r› birikim ile iliﬂkisi Harvey, The New Imperialism adl› kitab›n üçüncü bölümünde verilmiﬂtir.
36
David Harvey
25 M. Perelman, The Invent›on of Capitalism: Cllasical Political Economy and the Secret History of Primitive Accumulation, Durham: Duke University Press, 2000. ayr›ca The Commoner’da yeni çitlemeler üzerine ve ilkel birikimin tamamen tarihsel mi oldu¤u yoksa devam eden bir süreç mi oldu¤u konular› üzerine çok geniﬂ bir tart›ﬂma vard›r (www.thecommoner.org). DeAngelis (http://homepages.uel.ac.uk/M.De Angelis/PRIMACCA.htm) adl› adreste iyi bir özet yap›yor.
Marx’›n genel sermaye birikimi kuram›, klasik siyasal-iktisatç›larla çak›ﬂan ve ilkel birikim süreçlerini d›ﬂlayan belirli temel kabuller üzerine kurulmuﬂtur. Bu kabuller ﬂunlard›r: özel mülkiyetin kurumsal düzenlemeleri ile serbestçe iﬂleyen rekabetçi piyasalar, hukuki bireycilik, sözleﬂme özgürlü¤ü ve hem paran›n dolaﬂ›m arac› ve de¤er stoku olarak sa¤laml›¤›n› güvenlik alt›na alan hem de uygun hukuk ve yürütme yap›lar›n› garanti eden ‘kolaylaﬂt›r›c›’ devlet. Meta üreticisi ve tüccar› olarak kapitalistin rolü çoktan belirlenmiﬂtir ve emek gücü genelde kendi de¤erinde de¤iﬂ-tokuﬂ edilen bir meta olmuﬂtur. ‘‹lkel’ veya ‘ilk’ birikim çoktan oluﬂmuﬂtur ve ﬂimdi kapal› bir ekonomi içinde, “bar›ﬂ, mülkiyet ve eﬂitlik” koﬂullar› alt›nda birikim, geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim yoluyla iﬂlemektedir (her ne kadar canl› eme¤in sömürüsü yoluyla gerçekleﬂse dahi). Bu kabuller bizim, klasik siyasal-iktisatç›lar›n liberal projesi veya günümüzde neo-klasik iktisatç›lar›n neo-liberal projelerinin gerçekleﬂmesi halinde neler olaca¤›n› görmemizi sa¤lar. Marx’›n diyalektik yönteminin parlakl›¤›, liberal ve neo-liberallerin amentüsü olan pazar özgürleﬂmesinin herkesin daha zengin oldu¤u, uyumlu devleti yaratmayaca¤›n› göstermesidir. Bunun yerine bu özgürleﬂme, neo-liberalizmin son otuz y›l›ndaki küresel e¤iliminde gördü¤ümüz gibi, daha büyük ölçekte toplumsal eﬂitsizlik yaratacakt›r; özellikle Britanya ve ABD gibi bu tür bir siyasal çizgiye daha fazla yaklaﬂan ülkeler içindedir. Yine Marx’›n tahmin etti¤i gibi, bu durum daha ciddi ve artan oranda istikrars›zl›k yaratacak ve bugün bizim tan›k oldu¤umuz türden kronik aﬂ›r› birikim krizleriyle [bu sorunlar] doru¤a ulaﬂacakt›r. Bu kabullerin dezavantaj›; y›rt›c›l›k, sahtekarl›k ve ﬂiddet üzerine kurulu olan birikimi art›k geçerli olmayan bir ‘ilk aﬂama’ ile iliﬂkilendirmesi veya Luxemburg’da oldu¤u gibi bir ﬂekilde ‘kapitalist sistemin d›ﬂ›nda’ oldu¤unu söylemesidir. Sermaye birikiminin uzun tarihsel co¤rafyas› içinde ‘ilkel’ ve ‘ilk’ birikimin y›k›c› pratiklerinin devaml›l›¤› ve sürekli rolünün genel bir yeniden de¤erlendirilmesi bir çok yorumcunun yak›n zamanda gözlemledi¤i gibi çok gereklidir.25 Devam eden süreci ‘ilkel’ ya da ‘ilk’ diye adland›rmak tuhaf göründü¤ü için, takip eden bölümde bu terimlerin yerine ‘mülksüzleﬂme yoluyla birikim’ kavram›n› kullanaca¤›m. Marx’›n ilkel birikim tan›m›na daha yak›ndan bakarsak, daha geniﬂ süreçlerin etkili oldu¤unu görürüz. Bunun içinde metalaﬂma, topra¤›n özelleﬂtirilmesi ve köylü nüfuslar›n güç kullanarak
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
37
d›ﬂar› at›lmas›; çeﬂitli mülkiyet haklar› biçimlerinin –genel, ortak, devlet vs.- d›ﬂlay›c› özel mülkiyet iliﬂkilerine dönüﬂmesi; genel haklar›n bast›r›lmas›; emek gücünün metalaﬂmas› ve alternatif, yerli üretim ve tüketim biçimlerinin bast›r›lmas›; kolonyal, neokolonyal ve emperyal süreçlerle do¤al kaynaklar, de¤iﬂim ve vergilendirmenin, özellikle topra¤›n parasallaﬂmas› dahil olmak üzere de¤erlere [assets] el konulmas› [appropriation]; köle ticareti; tefecilik, borç sistemi ve son olarak kredi sistemi gibi pek çok ﬂey vard›r. Devlet, ﬂiddeti tekelleﬂtirmesiyle ve yasal olarak tan›mlanmas›yla, hem bu süreçleri desteklemek ve ön ayak olmak konusunda çok önemli rol oynar hem de Marx’›n iddia etti¤i ve Braudel’in onaylad›¤› gibi kapitalist geliﬂmeye geçiﬂte büyük bir iﬂlevi vard›r; devlet Britanya’da büyük oranda bu dönüﬂümleri destekledi, Fransa’da zay›f da olsa destekledi ve yak›n zamana kadar Çin’de büyük ölçüde devletin konumu olumsuzdu.26 Çin örne¤inde oldu¤u gibi ilkel birikime do¤ru son geçiﬂ gösteriyor ki, devletin bu rolü devam eden bir konu ve bu yöndeki kan›tlar çok güçlü; özellikle devlet politikalar›n›n, sermaye birikiminin hem yo¤unlu¤unun hem de yeni biçimlerinin belirlemesinde kilit rol oynad›¤› (Singapur’u düﬂünün) Do¤u ve Güneydo¤u Asya’da [bu çok aç›k]. Sermaye birikiminin son aﬂamalar›nda “kalk›nmac› devletin” oynad›¤› rol bu sebeple yo¤un bir incelemenin nesnesi oldu.27 Bunun uzun bir suredir böyle oldu¤unun anlaﬂ›lmas› için yaln›zca Bismarck’›n Almanyas›’na ya da Meiji Japonyas›’na bakmak yeterlidir. Marx’›n belirtti¤i tüm özellikler kapitalizmin tarihsel co¤rafyas› içinde güçlü bir ﬂekilde varolmaya devam ettiler. Baz›lar› bugün geçmiﬂte oldu¤undan daha önemli roller oynuyorlar. Lenin, Hilferding ve Luxemburg’un belirttikleri gibi kredi sistemi ve finans kapital y›k›m, sahtekarl›k ve h›rs›zl›¤›n temel araçlar› oldular. Bunlar: hisse senedi art›r›mlar›; ponzi ﬂemalar›; enflasyon yoluyla (art›k yap›sal hale getirilmiﬂ) varl›klar›n yok edilmesi iﬂlemi, ﬂirket birleﬂmeleri ve edinme [acquisition] yollar›yla aktiflerin soyulmas›; ileri kapitalist ülkelerde dahi, geniﬂ halk kitlelerinin borçlar›n›n miktar›n› artt›rmak suretiyle borç kölelerine indirgenmesi; kurumsal sahtekarl›klardan bahsetmeye gerek dahi yok, kredi ve tahvil manipülasyonlar› ile mülksüzleﬂme (emeklilik fonlar›n›n sald›r›ya u¤ramas› ve, hisse senedi ve ﬂirket batmalar› ile de¤erlerinin yok edilmesi) gibi ﬂeylerdir. Tüm bunlar ça¤daﬂ kapitalizmin temel özellikleridir. Enron’un batmas›, bir sürü insan› geçimleri ve emeklilik haklar›n› ellerinden almak suretiyle
26 K. Marx, Capital, Volume 1, New York: International Publishers, 1967, Bölüm 8; F. Braudel, Afterthoughts on Material Civillization and Capitalism, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1977. 27 Wade ve Veneroso, ‘The Asian Crisis’, s. 7’de ﬂu tan›m› izliyorlar: “yüksek hane içi harcamalar, art› yüksek ﬂirkete ait borç/öz kaynakde¤erleri, art› banka-ﬂirket-devlet iﬂ birli¤i, art› ulusal endüstriyel strateji, art› uluslararas› rekabet ortam›na ba¤l› olarak yat›r›m teﬂvikleri eﬂittir kalk›nmac› devlet.’ Klasik çal›ﬂma için: C. Johnson, MITI and the Japanese Miracle: The Growth of Industr›al Policy, 1925-1975, Stanford: Stanford University Press, 1982; Devlet politikalar›n›n relative rateleri üzerine ampirik etkileri ﬂu eserde iyi belgelenmiﬂtir: M. Webber ve D. Rigby, The Golden Age Illusion: Rethinking Post-war Capitalism, New York: Guilford Press, 1996.
38
David Harvey
28 Wade ve Veneroso, ‘The Asian Crisis’. 29 Direniﬂin boyutlar› ﬂu eserlerde tart›ﬂ›lm›ﬂt›r. B. Gills, ed., Globalization and the Politics of Resistance, New York: Palgrave, 2000; J. Brecher ve T. Costello, Global Village or Global Pillage? Economic Reconstruction from the Bottom Up, Boston: South End Press, 1994. direniﬂ konusunda taze bir rehber için W. Bello, Deglobalization: Ideas for a New World Economy, London: Zed Books, 2002. Aﬂa¤›dan küreselleﬂme fikrinin en özlü bir biçimde ifade ediliﬂi için R. Falk, Predatory Globalization: A Critique, Cambridge: Polity Press, 2000
mülksüzleﬂtirdi. Ancak tüm bunlar›n ötesinde, son zamanlarda yat›r›m fonlar› ve di¤er büyük finans kapital kurumlar› taraf›ndan sürdürülen mülksüzleﬂme yoluyla birikimin b›çak a¤z› biçimini alan spekülatif sald›r›ya bakmam›z gerekir. Yat›r›m fonlar›, Güneydo¤u Asya’da likidite krizi yaratarak karl› iﬂ kollar›n› iflasa zorlad›. Bu iﬂ kollar› yok pahas›na merkez ülkelerdeki sermaye art›klar› taraf›ndan sat›n al›nd›, böylece Wade ve Veneroso’nun dedi¤i gibi ‘aktifler son elli y›ld›r dünyan›n her hangi baﬂka bir yerinde olmad›¤› kadar bar›ﬂç› yollar kullan›larak içteki [domestic] sahiplerden (yani Güneydo¤u Asya’dan) d›ﬂar›ya, yabanc› sahiplere (yani ABD, Japonya ve Avrupa’ya) aktar›ld›.’28 Tamamen yeni mülksüzleﬂme yoluyla birikim mekanizmalar› da aç›ld›. DTÖ müzakerelerinde (TRIPS anlaﬂmas› diye adland›r›lan) fikri mülkiyet haklar›na yap›lan vurgu, genetik malzemelerin, tohum plazmalar›n›n, ve her türden di¤er ürünlerin patent ve lisanslar›n›n al›nma yollar›n› gösteriyor, ve bunlar ﬂimdi, çevresel yönetim pratikleri bu ürünlerin geliﬂtirilmesinde temel rol oynam›ﬂ bütün kitlelere karﬂ› kullan›labilir. Biyo-eﬂk›yal›k coﬂmuﬂ durumda ve dünyan›n genetik kaynaklar›ndaki hammadde stokunu az say›daki çokuluslu ﬂirketin kar› için talan ediyor. Küresel çevresel müﬂtereklerin (hava, su, toprak gibi) h›zla artan tüketimi ve sermaye-yo¤un tar›msal üretim biçimlerinin bir ﬂekilde do¤an›n tamam›n› metalaﬂt›rmas› artan do¤al ortam bozulmalar›na neden oluyor. Kültürel formlar›n, tarihlerin ve entelektüel yarat›c›l›¤›n metalaﬂmas› toptan mülksüzleﬂmeyi ﬂart koﬂuyor, örne¤in müzik endüstrisi kültür ve yarat›c›l›¤›n köklerini sömürme ve içermesi ile ünlüdür. Bugüne kadar kamu mülkü olmuﬂ ﬂeylerin özelleﬂtirilmesi ve ﬂirketleﬂtirilmesi (örne¤in üniversiteler) –suyun ve dünyay› temizlemiﬂ di¤er kamusal yararlar› olan ﬂeylerin özelleﬂtirme dalgas›na kapt›r›lmas›ndan bahsetmiyorum bileyeni dalga bir ‘toplumsal müﬂtereklerin çitlenmesi’ olarak karﬂ›m›za ç›k›yor. Geçmiﬂte de, devletin gücü s›kça halk›n iradesini bile yok sayarak bu süreçleri zorlamak yönünde kullan›lm›ﬂt›. Yine geçmiﬂte oldu¤u gibi, bu mülksüzleﬂme süreçleri geniﬂ çapta direniﬂleri k›ﬂk›rt›yor ve bu ﬂimdi küreselleﬂme karﬂ›t› adl› hareketin çekirde¤ini oluﬂturuyor.29 Geçmiﬂte s›n›f mücadeleleri ile kazan›lan ortak mülkiyet haklar›n›n (emeklilik ya da refah harcamalar› haklar›, veya ulusal sa¤l›k hizmeti gibi) özel alana dönmesi neo-liberal ortodoksluk ad›na yürütülen tüm mülksüzleﬂme politikalar›n›n en dikkat çekici yan›d›r. Bush yönetimin sosyal güvenlik sistemini özelleﬂtirmesi (ve emeklili¤i borsan›n aﬂ›r›l›k-
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
39
lar›na tabi k›lmas›) bu duruma aç›k bir örnektir. Hiç ﬂüphe yok ki küreselleﬂme karﬂ›t› hareketin içinde vurgu, son zamanlarda kaybedilen müﬂtereklerin yeniden elde edilmesi temas›na odaklanmakta ve devletin sermaye ile ortakm›ﬂ gibi davranmas›na sald›r›lmaktad›r. Kapitalizm yamyams›, y›k›c› ve sahtekar pratikleri içselleﬂtiriyor. Ancak, Luxemburg’un ikna edici bir biçimde söyledi¤i gibi ‘ﬂiddet dü¤ümü, iktidar mücadeleleri içinde ekonomik sürecin kat› yasalar›n› belirlemek zordur.’ Mülksüzleﬂme yoluyla birikim pek çok farkl› yolla gerçekleﬂebilir ve de¤iﬂmez bir kural› yoktur, süreç hem ar›zi hem de geliﬂigüzel ﬂekillenmektedir. Yine de hangi tarihsel süreç olursa olsun karﬂ›m›za ç›kar; geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim içinde aﬂ›r› birikim krizleri oldu¤unda veya devalüasyonun tek ç›k›ﬂ yolu oldu¤u dönemlerde. Mesela Arendt’in iddia etti¤i gibi 19. yüzy›l›n Britanya’s›, 60’lar ve 70’lerin bunal›m› yeni bir emperyalizm biçimine sebep oldular; bunun içinde burjuvalar ‘s›radan h›rs›zl›¤›n ilk günah›n›n, yüzy›llar önce “ilkel sermaye birikimi”ni (Marx) olanakl› k›ld›¤›n› ve tüm ileriki birikimi baﬂlatt›¤›n› ve sonunda birikimin motoru olmas›n diye aniden durdu¤unu ilk kez’ fark ettiler.30 Bu bizi yeniden mekansal-zamansal sabitlemelere do¤ru yöneliﬂ, devlet güçleri, mülksüzleﬂme yoluyla birikim ve günümüz emperyalizminin biçimleri aras›ndaki iliﬂkiye getiriyor. S›kl›kla belli yerel [territorial] ya da bölgesel [regional] biçimlerde düzenlenen ve genelde hegemonik merkezler taraf›ndan hakim olunan kapitalist toplumsal oluﬂumlar, kendi aﬂ›r› birikim sorunu için mekansal-zamansal sabit aray›ﬂ› içinde olan yar›-emperyalist pratiklerle uzun y›llard›r iliﬂki içinde olmuﬂlard›r. Yine de Arendt’in, 1884-1945 aras›ndaki Avrupa-merkezci emperyalizm döneminin burjuvazinin küresel siyasi iktidar›na ilk darbe oluﬂturdu¤una dair iddias›n› ciddiye al›rsak bu süreçlerin tarihsel co¤rafyas›n› dönemleﬂtirmeye gidebiliriz. Tek tek ulus devletler, aﬂ›r› birikim ve kendi içlerindeki s›n›f mücadeleleri sorunlar› ile baﬂa ç›kabilmek için kendi emperyalist projelerine giriﬂtiler. Baﬂlang›çta Britanya hegemonyas› ile istikrara kavuﬂan ve dünya pazar›nda metalar›n ve sermayenin serbest dolaﬂ›m› etraf›nda kurulan ilk sistem, yüzy›l›n baﬂ›nda çöktü ve büyük güçler aras›nda, artarak d›ﬂa kapanan sistemler içinde otarﬂi aray›ﬂ› biçimindeki jeopolitik çat›ﬂmalara dönüﬂtü. Sonuç büyük oranda Lenin’in öngördü¤ü gibi iki dünya savaﬂ› oldu. Dünyan›n geri kalan pek çok bölgesi kaynak amac›yla ya¤maland› (sadece Ja-
30 Arendt, Imperialism, s.28.
40
David Harvey
31 En aç›k ﬂu eserde ifade edilmiﬂtir. P. Armstrong, A. Glyn ve J. Harrison, Capitalism Since World War II: The Making and Break up of the Great Boom, Oxford: Basil Blackwell, 1991.
ponya’n›n Tayvan’da yapt›klar› ve Britanya’n›n Güney Afrika’daki Witwaterstrand bölgesinde yapt›klar›na bakmak yeterli); umut edilen mülksüzleﬂme yoluyla birikimin amac›, 1930’larda s›n›r›na gelen, geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim yoluyla sürdürülemeyen kapitalizmin kronik sorununa çare bulmakt›. Bu sistem 1945’te ABD taraf›ndan de¤iﬂtirildi. Yeni sistemle ABD, tüm büyük kapitalist güçler aras›nda, her bir taraf için de ölümcül olacak savaﬂlardan kaç›nmay› ve 1930’larda bela olmuﬂ aﬂ›r› birikim sorununa ortak, ak›lc› çözümler bulmay› sa¤layacak küresel bir anlaﬂma kurmay› hedefliyordu. Bunun olabilmesi için merkez bölgelerdeki entegre kapitalizmin (bu yüzden ABD Avrupa Birli¤i’ne do¤ru hamleleri destekledi) ve yo¤unlaﬂman›n faydalar› paylaﬂ›lmal›yd›, ve sistemin planl› bir ﬂekilde co¤rafi yay›l›m›yla ilgilenilmeliydi (ABD bu yüzden de-kolonizasyon ve ‘kalk›nmac›l›k’›n dünyan›n geri kalan›n›n genel bir hedef olmas› konusunda ›srar ediyordu). Küresel burjuva iktidar›n›n bu ikinci aﬂamas› büyük oranda So¤uk Savaﬂ›n olumsall›¤›yla birlikte gidiyordu. Bu tek kapitalist süper güç olarak ABD’nin askeri ve ekonomik liderli¤ini zorunlu k›ld›. Etkisi, ekonomik olmaktan çok siyasi ve askeri zorunluluklar›n görünmesiyle birlikte hegemonik ABD “süper emperyalizmi”nin kurulmas› ﬂeklinde oldu. ABD’nin kendisi d›ﬂ pazarlara, hatta girdilere çok ba¤›ml› de¤ildi. Kendi pazar›n› d›ﬂar›ya açmaya bile gücü yetebildi ve böylece devletler aras› otoyollar, büyüyen banliyöler, ve Güneyi ile Bat›s›n›n geliﬂmesi gibi içerdeki mekansal-zamansal sabitlemelerle 1960’lar boyunca Almanya ve Japonya’da oluﬂmaya baﬂlayan art›k kapasitesinin bir k›sm›n› emebildi. Tüm kapitalist dünyada geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim ile güçlü bir büyüme yaﬂand›. Mülksüzleﬂme yoluyla birikim göreceli olarak azald›, hatta sermaye fazlas› olan Japonya ve Bat› Almanya gibi ülkeler geliﬂmekte olan post-kolonyal pazarlar›n kontrolü için rekabet de dahil olmak üzere artarak d›ﬂ pazar aray›ﬂ›na ihtiyaç duydular.31 Sermaye ihrac›ndaki s›k› denetim (metadakinin aksine) büyük oranda Avrupa içinde uyguland› ve Do¤u Asya’ya sermaye ithali s›n›rl› tutuldu. Tek tek ulus devletler içinde geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim üzerindeki s›n›f mücadelelerinin nas›l olaca¤› ve bundan kimlerin faydalanaca¤› denetim alt›na al›nd›. Temel jeopolitik mücadeleler ya So¤uk Savaﬂ sebebiyle (Sovyetler taraf›ndan kurulan öteki imparatorlukla) ya da Avrupa güçlerinin sömürgelerinden (Suez’in Britanya ve Fransa taraf›ndan iﬂgalini ABD’nin desteklemeyiﬂinin sembolik bir önemi vard›) çekilmekteki gönülsüzlük-
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
41
lerinden kaynaklanan eski mücadelelerdi (say›ca bunlar ABD’yi tepkisel post-kolonyal rejimleri desteklemeye iten So¤uk Savaﬂ politikalar›ndan daha fazla idiler). Merkeze sürekli itaat etmenin mekansal-zamansal durumuna kilitli kalman›n yaratt›¤› artan h›nç sonuçta ba¤›ml›l›k karﬂ›t› ve ulusal özgürleﬂme hareketlerini ateﬂledi. Üçüncü dünya sosyalizmi modernleﬂmeyi istedi ancak tamamen farkl› bir s›n›f ve siyaset düzleminde. Bu sistem 1970 civar›nda çöktü. Fazla ABD dolarlar› dünya pazarlar›n› istila ettikçe sermayeyi kontrol etmek zorlaﬂ›yordu. ABD’nin Vietnam Savaﬂ›’n›n ortas›nda hem askeri hem de ekonomik gücü elinde bulundurmaya kalk›ﬂmas›n›n sonucunda ortaya ç›kan enflasyonist bask›lar, merkez ülkelerdeki s›n›f mücadelelerinin düzeyi karl›l›¤› sarsmaya baﬂlay›nca iyice a¤›rlaﬂt›. O zaman ABD, Almanya ve Japonya’dan gelen ekonomik tehditleri gö¤üsleyebilmek için yeni uluslararas› finansal kurumsal düzenlemeler ile ekonomik gücün, Wall Street’in merkez oldu¤u finans kapital sistemin bir kar›ﬂ›m› üzerine kurulu baﬂka bir sistem kurmak istedi. Nixon yönetimi ile Suudiler aras›nda yap›lan gizli anlaﬂma ile petrol fiyatlar› 1973’te tavana vurdu ve bu Avrupa ve Japonya ekonomilerine, o zaman Orta Do¤u petrollerine daha az ba¤›ml› olan ABD’ye verdi¤i zarardan daha fazla zarar verdi.32 ABD bankalar› petro-dolarlar› dünya ekonomisine yeniden dolaﬂ›ma sokma ayr›cal›¤›n› elde ettiler. Üretim alan›nda tehdit edilen ABD, karﬂ›l›¤› finans alan›nda hegemonya kurarak verdi. Ancak bu sistemin verimli bir ﬂekilde çal›ﬂabilmesi için genelde piyasalar›n tikelde sermaye piyasalar›n›n uluslararas› ticarete aç›lmas›n›n zorlanmas› gerekiyordu –IMF gibi uluslararas› araçlar›n kullan›m›yla desteklenen, sert ABD bask›s› gerektiren yavaﬂ bir süreç ve yeni ekonomik ortodoksi ﬂeklindeki neo-liberalizme eﬂit derecede sert bir ba¤l›l›k. Bu ayn› zamanda güç ve ç›kar dengelerinin, burjuvazi içinde üretim faaliyetlerinden finans kapital kurumlar›na kaymas›n› zorunlu k›ld›. Bu geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim içinde iﬂçi s›n›f› hareketlerinin gücüyle sald›r› için, do¤rudan üretime disiplinli bir gözetim uygulayarak ya da dolayl› olarak her tür sermaye biçimi için daha büyük co¤rafi hareketlilik olana¤› tan›narak, kullan›labilirdi. Dolay›s›yla finans kapital küresel burjuva iktidar›n›n üçüncü aﬂamas›nda merkezi öneme sahipti. Bu sistem daha geçici ve y›k›c›yd›, ve geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim alan›ndaki zorluklara panzehir olmas› için, genelde IMF taraf›ndan yönetilen yap›sal uyum politikalar› ﬂeklinde bir sürü mülksüzleﬂme yoluyla birikim nöbeti (krizi anlam›nda) yaﬂand›.
32 Gowan, Global Gamble, ss.2122’de Nixon ile Suudiler aras›ndaki ba¤daﬂman›n kan›tlar›n› al›nt›lar.
42
David Harvey
33 Soldaki insanlar IMF karﬂ›t› ayaklanmalar›n ve mülksüzleﬂmeye karﬂ› di¤er hareketlerin önemini kavramakta geç kald›, bunun sebebi geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim siyaseti ile iliﬂkili olmas›d›r (bir çok aç›dan hala bu siyaset yürütülmektedir). Walton’›n, IMF karﬂ›t› ayaklanmalar›n örüntüsü hakk›nda yapt›¤› öncü çal›ﬂma geriye bak›ld›¤›nda göze çarpmaktad›r. Bkz. J. Walton, Reluctant Rebels: Compertaive Studies on Revolution and Underdevelopment, New York: Columbia University Press, 1984. Ancak say›s›z mülksüzleﬂme karﬂ›t› hareketin hangilerinin gerici ve herhangi bir sosyalist anlamda modernleﬂme karﬂ›t› oldu¤u; hangilerinin ilerici ya da en az›ndan herhangi bir birliktelikle ilerici bir tarafa yönlendirilebilir oldu¤unun belirlenmesi konusunda çok fazla karmaﬂ›k çözümleme yap›ld›¤› da do¤rudur. Gramsci’nin güney sorununu çözümledi¤i öncü çal›ﬂmas› bu türden bir çal›ﬂmad›r. Petras, Hardt ve Negri’yi eleﬂtirdi¤i metinde bu noktay› vurgulam›ﬂt›r. Bkz. J. Petras, ‘A Rose by Any Other Name? The Fragrance of Imperialism’, The Journal of Peasant Studies, 29(2), 2002. toprak reformuna karﬂ› savaﬂan müreffeh köylülerle geçinmek için savaﬂan topraks›z köylüler ayn› de¤ildir.
1980’lerdeki Latin Amerika gibi baz› örneklerde oldu¤u gibi, ekonomilerin tamam› sald›r›ya u¤rad› ve tüm aktifler ABD finans sermayesi taraf›ndan topland›. Yat›r›m fonlar›n›n 1997’de Tayland ve Endonezya nakitlerine, IMF taraf›ndan istenen vahﬂi deflasyonist politikalarla desteklenen sald›r›s›, yaﬂayabilecek ﬂirketlerin dahi iflas etmesine, Do¤u ve Güney Do¤u Asya’da elde edilmiﬂ kayda de¤er toplumsal ve iktisadi geliﬂmenin tersine dönmesine neden oldu. Sonuçta milyonlarca insan iﬂsiz kald› ve fakirleﬂti. Kriz ayn› zamanda Wall Street’in gücünü onaylayarak ve ABD’deki müreffeh gruplar›n servetlerine inan›lmaz bir patlama yaratarak dolara do¤ru uçuﬂu ateﬂledi. S›n›f mücadeleleri IMF kaynakl› yap›sal uyum, finans sermayesinin y›k›c› faaliyetleri ve özelleﬂtirme yoluyla haklar›n kayb› gibi konular etraf›nda bir araya geldi. Borç krizleri her ülkenin kendi içindeki toplumsal üretim iliﬂkilerinin yeniden örgütlemesinde kullan›labilir, mesela d›ﬂ sermayenin gelmesini sa¤lamak için. Ulusal düzeydeki [domestic] finansal rejimler, ulusal ürün piyasalar› ve geliﬂen ulusal firmalar bu yolla Amerikal›, Japon veya Avrupa ﬂirketleri taraf›ndan ele geçiriliyorlar. Merkez bölgelerdeki düﬂük karlar böylece, d›ﬂar›da kazan›lm›ﬂ olan daha yüksek karlardan pay alarak destekleniyor. Mülksüzleﬂme yoluyla birikim küresel sistem içinde giderek daha fazla merkezi özellik haline geliyor (özelleﬂtirme en kilit araçlardan biri). Bu duruma direniﬂ de ayn› ﬂekilde, kapitalizm ve emperyalizm karﬂ›t› hareketlerin içinde daha merkezi bir yer tutuyor.33 Ancak Wall Street-Hazine kompleksi üzerinde kurulmuﬂ bu sistem Tokyo, Londra, Frankfurt ve pek çok di¤er finans merkezleriyle birlikte çok tarafl› bir yöne sahip. Bu, her birinin temeli bir ulus devlete dayanan ama emperyalizmin daha erken aﬂamalar›nda akla dahi gelmeyecek ﬂekilde tüm dünyaya yay›lan (Lenin’in anlatt›¤› türden ulus devletlerle yak›n ba¤lar› olan tröstler ve karteller) ulus ötesi özellik taﬂ›yan kapitalist ﬂirketlerin ortaya ç›k›ﬂ›yla ilgilidir. Bu dünya, muazzam güçlü Hazine Sekreterli¤i ve Robert Rubin ile, Clinton’un Beyaz Saray›’n›n merkezileﬂmiﬂ çok tarafl›l›k (1990’lar›n ortas›nda Washington Konsensüs diye adland›r›lan) ile yönetmeyi amaçlayarak, Wall Street’in spekülatör taraf›ndan çekip ç›kard›¤› dünyad›r. K›sa bir süre için Lenin yan›lm›ﬂ Kautsky –tüm büyük kapitalist güçlerin kendi aralar›nda iﬂ birli¤i sa¤lad›klar› bar›ﬂ temelli bir ultra-emperyalizm düﬂüncesi- do¤ru söylüyor gibi; bugün G7 diye bilinen kümeleﬂme taraf›ndan sembolize edilen ve “yeni uluslararas›
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
43
finansal mimari” diye adland›r›lan, ABD liderli¤inde bir hegemonya mümkün gibi görünebilir.34 Ancak bu sistem, ﬂimdi çok büyük zorluklar yaﬂ›yor. Sert iniﬂ ç›k›ﬂlar ve iktidar çat›ﬂmalar›n›n parçalanmas›, Luxemburg’un daha önceden belirtti¤i gibi, tüm sis ve aynan›n (özellikle finans sektöründekiler) arkas›nda iﬂleyen ekonominin ac›mas›z yasalar›n›n fark›na var›lmas›n› zorlaﬂt›r›yor. Ama 1997-98 krizinin gösterdi¤i gibi art›k üretme kapasitesinin temel merkezi Do¤u ve Güneydo¤u Asya’d›r (böylece ABD bu bölgeyi devalüasyonun temel hedefi olarak seçmiﬂtir), ve Do¤u ve Güneydo¤u Asya’n›n baz› bölgelerinde kapitalizmin h›zl› toparlanmas› genel aﬂ›r› birikim sorununu tekrar dünya meselelerinin ön s›ralar›na taﬂ›d›.35 Bu yeni mekansal-zamansal sabit biçimlerinin nas›l örgütlenece¤i (Çin’de örne¤in), veya yeni bir devalüasyon darbesine kimin maruz kalaca¤› sorular›n› gündeme getiriyor. ABD içinde on y›l kadar hayret verici (hatta irrasyonel) bollu¤un ard›ndan biriken durgunluk gösteriyor ki ABD bu duruma ba¤›ﬂ›kl› olmayabilir. ‹stikrars›zl›¤›n temel yanl›ﬂ çizgisi, ABD’nin ödemeler dengesindeki ani bozulmalarda yat›yor. Brenner’in yazd›¤› gibi, 1990’larda ‘dünya ekonomisini yönlendiren ithalat patlamas› ABD’ye, denizaﬂ›r› mal sahiplerine tarihte eﬂi görülmemiﬂ yükümlülüklere yol açan rekor derecede ticaret ve hesap aç›klar› getirdi’ ve ‘ABD ekonomisini sermaye kaç›ﬂ› ve dolar›n çöküﬂüne karﬂ› tarihte eﬂi görülmemiﬂ biçimde k›r›lgan yapt›.’36 Ancak bu k›r›lganl›k her iki tarafta da yaﬂand›. E¤er ABD pazar› çökerse, bu pazar› kendi aﬂ›r› üretim kapasitelerini aktaracak pazar olarak gören ekonomiler de çökecektir. Japonya ve Tayvan gibi ülkelerin büyük bankac›lar›n›n ABD aç›klar›n› kapatmak için borç vermekte bu kadar gönüllü olmalar›n›n as›l nedeni kendi öz-ç›karlar›d›r. Böylece kendi mallar›n›n pazar› olan ABD’de tüketimcili¤e kaynak oluﬂturuyorlard›. ﬁimdi kendilerini ABD’nin savaﬂ giriﬂimlerini desteklerken dahi bulabilirler. Fakat ABD’nin hegemonya ve hakimiyeti bir kez daha tehdit alt›nda ve bu sefer tehlike daha ciddi görünüyor. E¤er Arrighi’nin izinden gitti¤i Braudel hakl›ysa, ve güçlü bir finanslaﬂma dalgas› egemenli¤in bir hegemonik güçten di¤erine geçiﬂini bildiriyorsa, o zaman ABD’nin finanslaﬂmaya do¤ru 1970’lerdeki dönüﬂü, kendi kendini y›kan tarihsel bir örnek oluﬂturacak.37 Hem dahili hem de harici aç›klar süresiz olarak denetim d›ﬂ›nda dalgalanmaya devam edemez ve baﬂta Asya’dakiler olmak üzere di¤er ülkelerin günlük 2.3 milyar dolarl›k cari bedele kaynak sa¤-
34 P. Anderson, ‘Internationalism: A Breviary’, New Left Review, 14, 2002, s.20’de ‘Kautsky’nin görüﬂü gibi bir ﬂeyin’ nas›l geçmekte oldu¤unu ve Robert Keohane gibi liberal kuramc›lar›n dahi bu ba¤lant›y› gösterdi¤ini iﬂaret ediyor. Yeni uluslararas› finansal mimari için bkz. S. Soedberg, ‘The New International Financial Architecture: Imposed Leadership and “Emerging Markets”’, Socialist Register 2002, London: Merlin, 2002. 35 Bkz: Burkett ve Hart-Landsberg, ‘Crisis and Recovery’. 36 Brenner, The Boom, s.3 37 G. Arrighi ve B. Silver, eds., Chaos and Governance in the Modern World System, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1999, ss.31-33.
44
David Harvey
38 Gowan, Global Gamble, s.123
lamak konusundaki istekleri bitmez tükenmez de¤ildir. ABD ekonomisinin makro-ekonomik koﬂullar›n› sergileyecek her hangi bir ülke çoktan ﬂiddetli bir tasarrufa ve IMF taraf›ndan uygulanacak olan yap›sal uyum süreçlerine yönelirdi. Fakat Gowan’›n belirtti¤i gibi: ‘Washington’un dolar›n fiyat›n› manipüle etme kapasitesi ve Wall Street’in uluslararas› finansal egemenli¤inden faydalanabilmesi, ABD otoritelerinin, di¤er ülkelerin yapmak zorunda olduklar›n› yapmaktan kaç›nmalar›n›, ödemeler dengesini izleyebilmesini, yüksek seviyedeki iç tasarruf ve yat›r›m› garantiye almas›n›, kamu ve özel borçlanmalar›n seviyesini takip edebilmesini, içerideki üretim sektörünün kuvvetli bir ﬂekilde geliﬂimini sa¤lama almak için içeride etkin bir finansal arac›l›k sistemi kurabilmesini sa¤l›yor.’ ABD ekonomisinin ‘tüm bu yükümlülüklerden kaç›ﬂ yolu vard›’ ve ‘sonuçta ciddi bir ﬂekilde bozulmuﬂ ve istikrars›zlaﬂm›ﬂt›r’.38 Ayr›ca, yeni ABD-merkezli emperyalizmin ay›r›c› özelli¤i olan peﬂ peﬂe gelen mülksüzleﬂme yoluyla birikim dalgalar›, herhangi bir yerde patlayacak direniﬂi ve h›nc› ateﬂliyor, bunlar sadece dünya çap›nda aktif bir küreselleﬂme karﬂ›t› bir hareket (geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim sürecindeki s›n›f mücadelelerinden epey farkl› bir biçimde) de¤il ayn› zamanda özellikle Asya’daki (Güney Kore, örne¤in) ve hatta Avrupa’daki, baﬂlarda esnek olan ikinci derece güçlerin, ABD hegemonyas›na karﬂ› belirgin bir direniﬂini de üretiyor. ABD’nin seçenekleri s›n›rl›; kendi s›n›rlar› içinde büyük miktarlarda zenginli¤in geri da¤›t›m› yolunu seçerek mevcut emperyalizm ﬂeklinden cayabilir, ve art›¤› içerideki zamansal çözümler yoluyla (kamusal e¤itim ve yaﬂl›l›k sigortalar› iyi baﬂlang›ç noktalar› olabilir) emme yollar› arayabilir. Üretimi yeniden canland›racak bir sanayi projesi de iﬂe yarayabilir. Ancak bu daha fazla mali aç›k ya da daha yüksek vergilendirme ve kuvvetli devlet yönlendirmesi gerektirir ve bu burjuvazinin, Chamberlain’in günü olay›nda oldu¤u gibi kesinlikle reddedece¤i bir ﬂeydir; böyle bir paket önerisi olan her hangi bir politikac› kapitalist bas›n ve onun ideologlar› taraf›ndan alaﬂa¤› edilecek ve paran›n gücü karﬂ›s›nda seçimleri kaybedecektir. Yine de ironik bir biçimde ABD’de ve kapitalizmin di¤er merkez ülkelerinde (özellikle Avrupa’dakilerde) neo-liberalizme karﬂ› politikalar ve devlet harcamalar› ile sosyal harcamalar›n›n önünü açmak Bat› kapitalizmini kendi içsel y›k›c› e¤ilimlerinden koruman›n tek yolu olabilir. IMF’nin di¤er ülkelerde uygulad›¤› türden öz-disiplinle desteklenen sert politikalar› ABD için denemek siyasal olarak daha
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
45
ölümcül olabilir. Bu yöndeki her hangi harici bir kalk›ﬂma (sermaye kaç›ﬂ› ve dolar›n çöküﬂü gibi örne¤in) kesinlikle ABD’nin siyasal, ekonomik ve hatta askeri aç›dan vahﬂi tepkisiyle karﬂ›laﬂacakt›r. ABD’nin, Do¤u Asya’n›n ola¤anüstü büyümesini bar›ﬂç› bir biçimde kabul etmesi ve buna uyum göstermesini ve Arrighi’nin dedi¤i gibi, bunu Asya’n›n küresel gücün yeni hegemonik merkezi olmas›na do¤ru büyük bir de¤iﬂim olarak onaylamas›n› hayal etmek çok zor.39 ABD’nin sessizce ve uysal bir biçimde buna raz› olmas› ihtimal dahilinde de¤il. Ne olursa olsun bu, Do¤u Asya kapitalizminin ABD pazar›na ba¤›ml›l›ktan kendi içinde bir pazar yaratarak kurtulmas› –çoktan baz› iﬂaretler ortaya ç›km›ﬂt›rﬂeklindeki, bir yeniden örgütlenmeyi gerektirecektir. Bu, Çin içindeki dev modernleﬂme projelerinin –ABD’nin içeride 1950 ve 1960’larda yapt›¤› mekansal-zamansal çözümlerin dahili bir çeﬂidi- Japonya, Tayvan ve Güney Kore’den sermaye fazlalar›n›n çekilmesinde, dolay›s›yla ABD’ye giden ak›ﬂ› azaltmas›nda kritik bir rol oynayabilece¤i bir noktad›r. Örne¤in Tayvan bugün, Çin’e Kuzey Amerika’ya yapt›¤›ndan daha fazla ihracat yap›yor. Neticede ABD’ye akan fonlar›n azalmas› felaketle sonuçlanabilir. Ve bu ba¤lamda, ABD içindeki siyasal düzenin baz› unsurlar›n›n, aç›k bir mutlak güç olarak esnek askeri kuvveti ellerinde kalm›ﬂ tek ﬂey olarak gördüklerini, ‹mparatorluktan aç›kça bir siyasi seçenekmiﬂ gibi bahsettiklerini (muhtemelen dünyan›n geri kalan›ndan vergi temellük edebilmek için) ve küresel ekonomi içindeki iktidar de¤iﬂimi tehdidine cevap verebilmek için petrol arz›n› kontrol etmeye çal›ﬂt›klar›n› görüyoruz. ABD’nin Irak ve Venezüella petrolleri üzerinde daha çok denetim kurma çabalar› –Irak’ta demokrasi kurma iddias› ile, Venezüella’da hükümeti düﬂürerek- çok anlaml›. 1973’teki pisliklerin yeniden temsili söz konusu çünkü Avrupa ve Japonya, Do¤u ve Güneydo¤u Asya, ve son zamanlarda Çin de dahil olmak üzere pek çok ülke ABD’ye oranla o zaman oldu¤undan daha fazla Körfez petrolüne ba¤›ml›lar. E¤er Amerikan mühendisleri Chavez’i ve Saddam’› alaﬂa¤› edebilirse, e¤er Amerika bu otoriter yönetimin de¤iﬂen çölleri üzerine kurulu, diﬂine kadar silahlanm›ﬂ Suudi rejimini yeniden biçimlendirebilir ya da istikrara kavuﬂturabilirlerse (ve Usame bin Ladin’in temel projesi olan radikal ‹slam’›n eline düﬂmek tehlikesinden koruyabilirse), Irak’tan ‹ran’a kontrolünü sürdürebilirse ve Hazar havzas›ndaki petrol rezervi ile iliﬂkili olarak Türkiye ve Özbekistan’da stratejik varl›¤›n› sa¤lamlaﬂt›rabilirse; o zaman ABD küresel petrol muslu¤unu s›k› kontrolü sayesinde kü-
39 Arrighi herhangi ciddi d›ﬂsal bir mücadeleyi göz önüne alm›yor, ancak o ve arkadaﬂlar› ABD ‘nin, ‘yüzy›l önce Britanya’n›n, gerileyen hegemonyas›n› sömürgeci tahakküme dönüﬂtürme gücünden çok daha fazla güce sahip oldu¤unu’ belirtiyorlar. E¤er sistem nihai olarak çökerse, bu büyük ölçüde ABD’nin uyum ve düzenlemelere gösterdi¤i direnç yüzünden olacak. Ve bunun tersine, ABD’nin Do¤u Asya bölgesinin yükselen ekonomik gücüne uyumu ve buna uygun olarak kendinin düzenlemesi, yeni dünya düzenine y›k›c› olmayan bir geçiﬂ için hayati derecede önemli bir koﬂuludur. Bkz. Arrighi ve Silver, Chaos and Governance, ss.288-289.
46
David Harvey
40 M. Klare, Resource Wars: The New Landscape of Global Conflict, New York: Henry Holt, 2002.41 Cooper, ‘New Liberal Imperialism’. 41 Cooper, ‘New Liberal Imperialism’. 42 U. Mehta, Liberalism and Empire, Chicago: Chicago University Press, 1999. Buradaki eleﬂtiri Cooper’›n ifadeleriyle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda tamamen üstündür...
resel ekonomi üzerindeki etkin denetimin sürmesini ve kendi hegemonik konumunun önümüzdeki elli y›l boyunca korunmas›n› ümit edebilir.40 Bu tür bir stratejinin tehlikeleri ortada. Sadece Avrupa ve Asya’dan de¤il Rusya’dan dahi yak›n zamanda diﬂli direniﬂler ç›kabilir. ABD’nin Irak iﬂgaline, özellikle Irak petrolünün sömürüsü ile yak›ndan iliﬂkili olan Fransa ve Rusya’n›n Birleﬂmiﬂ Milletler’deki gönülsüz onay› önemli bir nokta. Ve Avrupal›lar daha çok tüm büyük kapitalist güçlerin sözde eﬂit bir tabanda iﬂ birli¤i yapt›¤› Kautsky’ci ultra-emperyalizm fikrine yak›nlar. Sürekli militarizasyon ve küresel bar›ﬂ› tehdit edecek türden bir macerac›l›k üzerine kurulu istikrars›z ABD hegemonyas› dünyan›n geri kalan› için pek de çekici bir manzara de¤il. Bu Avrupa modelinin daha ilerici oldu¤unu söylemek de¤ildir. E¤er Blair’in dan›ﬂman› Robert Cooper’a inanacak olursak 19. yüzy›l›n uygar, barbar ve vahﬂi devletleri aras›ndaki ayr›m›n›n post-modern, modern ve pre-modern devletler k›l›¤›nda yeniden ortaya ç›kt›¤›n› görüyoruz; post-modernler ademi merkezci, uygarlaﬂm›ﬂ davran›ﬂ›n koruyucular›; tüm dünyada insanlar› do¤rudan ya da dolayl› araçlarla evrensel (Bat›l› ya da burjuva ﬂeklinde okunabilir) norm ve insani (kapitalist diye okunabilir) pratiklere boyun e¤dirme görevini üstlenmiﬂlerdir.41 Bu ayn› John Stuart Mill gibi 19. yüzy›l liberallerinin Hindistan’›n vesayet alt›nda tutuluﬂunu ve bir yandan içeride temsili yönetimin ilkelerini överken di¤er yandan d›ﬂar›dan vergi temellükünü savunmak için kulland›klar› yoldur. Geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim yoluyla sa¤lanabilecek sürdürülebilir bir birikimin yeniden canlanma imkan› olmad›¤› durumlarda, birikim h›z›n›n düﬂmesini engellemek için tüm dünyada mülksüzleﬂme yoluyla birikim politikalar›n›n derinleﬂtirilmesi gerekir. Bu alternatif emperyalizm biçimi, mülksüzleﬂme yoluyla birikim sürecini yaﬂam›ﬂ ve son birkaç on y›ld›r kapitalizmin y›k›c› yönleriyle yüzleﬂmek zorunda kalm›ﬂ dünya nüfusunun büyük ço¤unlu¤u için pek kabul edilebilir bir ﬂey olmayacak. Cooper gibilerinin önerdi¤i liberal aldatmaca bundan çok çekmiﬂ olan postkolonyal yazarlara çok tan›d›kt›r.42 Ve ABD’nin, küresel terörizme karﬂ› olas› tek cevap oldu¤unu giderek daha fazla öne sürdü¤ü yaygarac› militarizmi sadece tehlikelerle dolu de¤ildir (‘önleyici vuruﬂ’ gibi tehlikeli örnekler de dahil olmak üzere); insanlar ayn› zamanda bunun giderek tehdit edilmiﬂ bir hegemonyan›n küresel sistem içinde tutmay› sa¤lamak için kullanmaya çal›ﬂt›¤› bir maske oldu¤unun fark›na var›yorlar.
“Yeni” Emperyalizm: Mülksüzleﬂme Yoluyla Birikim
47
Ancak belki de en ilginç soru ABD’nin kendi içindeki tepkinin ne olaca¤›d›r. Bu noktada Hannah Arendt bir kez daha aç›klay›c› bir önermede bulunuyor: d›ﬂar›daki emperyalizm içeride etkin bir bask› hatta tiranl›k olmadan uzun süre sürdürülemez.43 ‹çerideki demokratik kurumlara verilen zarar çok önemli (Frans›zlar›n Cezayir ba¤›ms›zl›k mücadelesinde ö¤rendikleri gibi). ABD içindeki popüler gelenek sömürgecilik ve emperyalizm karﬂ›t›d›r; ancak son birkaç on y›lda, toptan yan›lsama de¤ilse de ABD’nin dünya meselelerindeki emperyal rolünü maskeleyen veya en az›ndan politikalar›n›n büyük insani niyetler u¤runa yap›ld›¤› izlenimini veren çok ciddi bir hokkabazl›k haline gelmiﬂtir. ABD halk›n›n ise uzun dönemli askerileﬂmiﬂ bir imparatorlu¤a dönüﬂmeyi destekleyip desteklemeyece¤i pek aç›k de¤ildir (Vietnam savaﬂ›na verdi¤i destek bittikten sonra). Ne de uzun süre ülkedeki sivil özgürlüklerin, haklar›n ve genel anlamda özgürlüklerin kayb› ﬂeklindeki bir faturay› ödemeyi kabul edeceklerdir. E¤er bu imparatorluk ‹nsan Haklar› Beyannamesi’nin y›rt›p at›lmas›n› gerektirirse, o zaman bu mübadelenin kolayca kabul edilece¤i çok aç›k de¤ildir. Ancak sorunun öteki taraf› geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim ile sürdürülebilir bir birikimin yeniden canlan›ﬂ› diye bir ﬂeyin olmay›ﬂ› ve s›n›rl› mülksüzleﬂme yoluyla birikim olanaklar›yla ABD’nin, Japonya’y› son on y›lda görece de¤ersiz bir noktaya sürükleyen deflasyonal depresyona düﬂecek olmas›d›r. Ve e¤er gerçekten dolardan ciddi bir kaç›ﬂ olursa, o zaman at›l sermaye ve eme¤in tamamen spekülatif olan amaçlar›n aksine toplumsal olarak faydal› amaçlara aktar›lmas› ve ulusun toplumsal ve fiziksel altyap›s›n›n tamamen yeniden düzenlenece¤i bir yere odaklanan, zenginli¤in ve varl›¤›n geri da¤›t›m›nda tamamen farkl› politikalar uygulanmad›kça (burjuvazinin mutlak korkuyla izleyece¤i bir manzara) tasarruf [politikalar›] daha yo¤un olmak zorunda olacakt›r. Bu yüzden yeni emperyalizmin alaca¤› ﬂekil ve biçim zorla el koymalara aç›k olacak. Kesin olan tek ﬂey küresel sistemin iﬂleme ﬂeklindeki büyük bir dönüﬂümün tam ortas›nda oldu¤umuz ve sistemi etkileyip, dengesini kolayca bozabilecek çok çeﬂitli kuvvetlerin var oldu¤udur. Mülksüzleﬂme yoluyla birikim ve geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim aras›ndaki denge çoktan birincisi yönünde bozuldu ve bu e¤ilim giderek daha da derinleﬂti¤inden ve bunu yeni emperyalizm denen ﬂeyin belirleyici noktas› olarak görmekten baﬂka bir ﬂey pek mümkün de¤il (bu yeni emperyalizm ve imparatorlu¤a duyulan gereksinimin ve büyük ideolojik önem
48
David Harvey
hakk›ndaki aç›k iddialar›n temel noktas›d›r). Asya taraf›ndan tutulan ekonomik yörüngenin anahtar oldu¤unu biliyoruz, ancak askeri üstünlük hala ABD’nin elinde. Arrighi’nin belirtti¤i gibi bu benzersiz bir konumdur ve Irak’ta, genel durgunluk koﬂullar› alt›nda bu gücün, dünya düzeyinde jeopolitik olarak nas›l davranaca¤›n›n ilk aﬂamas›n› görüyor olabiliriz. Hegemonyas›n› savaﬂ-sonras› dönemde üretim, finans ve askeri güç üzerine oturtan Amerika Birleﬂik Devletleri üretimdeki üstünlü¤ünü 1970’ten sonra kaybetti ve bugün finans üstünlü¤ünü de kaybediyor olabilir ve bu durumda elinde yaln›z askeri üstünlü¤ü kal›yor. Bu yüzden yeni emperyalizmin nas›l ﬂekillenece¤inin hayati derecede önemli belirleyeni ABD içindeki olaylar olacakt›r. Ve buna ilaveten, derinleﬂen mülksüzleﬂme yoluyla birikime karﬂ› kuvvetli bir muhalefet toplan›yor. Ancak bu durumun tetikledi¤i s›n›f mücadelelerinin biçimi, geniﬂletilmiﬂ yeniden üretim içinde (daha sessiz de olsa devam eden), geleneksel olarak sosyalizmin gelece¤inin üzerine inﬂa edilece¤i varsay›lan klasik proletarya mücadelelerinden radikal biçimde farkl›d›r. De¤iﬂik mücadele hatlar› etraf›nda oluﬂmaya baﬂlayan birliktelikleri beslemek çok önemli; çünkü bunlar›n içinde paran›n gücünü, borsa de¤erlerini ve küresel ekonominin farkl›laﬂm›ﬂ mekanlar›nda, hangi yolla olursa olsun, her zaman az say›da aﬂ›r› yo¤unlaﬂm›ﬂ s›ra d›ﬂ› zenginlik odaklar› [mekanlar›] üreten kesintisiz sermaye birikimini yüceltmeyen, eﬂitsiz co¤rafi geliﬂmenin yarat›c› biçimleriyle toplumsal mutluluk ve insani amaçlar› birleﬂtirecek olan tamamen farkl›, emperyalist olmayan küreselleﬂme biçiminin yüz hatlar›n›n ayr›m›na varabiliriz. Bu an [moment] iniﬂ ç›k›ﬂ ve belirsizliklerle dolu olabilir; ancak bu ayn› zamanda beklenmedik ve olas›l›klara aç›k bir an oldu¤u anlam›na gelir.n
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.