Trump Politikalarının Düşünsel Arka Planı ve ABD'nin Olası Dış Siyaseti
Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) 8 Kasım'da yapılan başkanlık seçimleri ile başkan seçilen, 20 Ocak'tan bu yana da görev başında bulunan Donald Trump, muhalifleri ve ABD'nin daha fazla hedef hâline gelmesini istemeyen Amerikan yapıları tarafından bir yol kazası gibi sunulmaktadır. Ne var ki ABD siyasetinin Pentagon cephesinin son çeyrek asrı aşan düşünsel üretimleri ve bu üretimlerin yansımaları Trump'ın bir yol kazası değil, ABD'de sistem içinde geniş yer edinen bir cephenin siyasetteki yüzü olduğunu ortaya koymaktadır.
Pentagon'un düşünsel üretimleri ve onun yansımaları, detaylı bir analize tabi tutulduğunda Trump'ın mevcut tutumu daha kolay anlaşıldığı gibi gelecekteki olası eylemleri de daha iyi tahmin edilebilir.
Analizimiz, Trump'ı başkanlığa taşıyan düşünsel zemini ve bu düşünsel zeminin ABD siyasetinde yol açacağı değişimi değerlendirmek üzere kaleme alınmıştır. Analizimizde ABD'nin olası dış siyaseti ana hatları ile ele alınmış, özellikle İslâm dünyası ve Avrupa Birliği ile olası ilişkileri irdelenmiştir.
Trump Politikalarının Düşünsel Arka Planı
Trump'ın seçilmesinden önce ve sonra, ABD'nin dış siyaseti ile ilgili söyledikleri, Samuel P. Hungtington'ın “Medeniyetler Çatışması” makalesinde özlüce dile getirdiği düşüncelerin “revize edilerek” siyasi bir söyleme dönüştürülmesinden oluşmuş görünmektedir.
İngilizlerin Hindistan işgalinden sonra ilgi gören Hint-Avrupa ırk/ırkçı teorilerinden izler taşıyan ve liberal değersizleşmenin ardından ABD'yi yeniden değer eksenli tarif etmeyi merkeze alan “Medeniyetler Çatışması” makalesi, akademik bir analizden öte kamuya ilan edilmiş bir dış siyaset belgesidir.
1993'te kaleme alınan “Medeniyetler Çatışması” makalesi, bir düşünürün bireysel ürünü olmaktan öte, akademik görünümlü bir yapının kolektif çalışmasını andırmaktadır. Yahudi Bernard Lewis'in öncülüğünde ABD ile çalışan Müslüman veya Hindu kökenli Hintli düşünürlerin birikimi üzerine bina edilen makale, dünyayı ABD'nin temsil ettiği “Batılı efendi” ve onun hizmetinde yer alan Hintliler etrafında tasarlamaktadır. Batı'nın son aşaması olarak ABD'yi merkeze alan bu yaklaşımda, ABD dışında bir eksene yer yoktur; dünya ABD, ABD'nin hizmetinde bulunanlar ve ABD'nin düşmanlarından müteşekkildir. ABD, Batılı değerlerin son temsilcisi ve koruyucusudur. Hintliler, ABD'nin müttefikidir. Bu ittifakın mevcut güç konusundaki düşmanı Çin, değerler hususundaki düşmanı ise geçmişte olduğu gibi İslâm'dır.
Makaleye göre Batı, krallar, uluslar ve ideolojiler savaşını geride bırakarak kendi iç savaşını tamamlamış, sıra onunla dış güçler arasındaki savaşa gelmiştir. Batı (ABD) ve “geriye kalanlar”dan oluşan dünyada, “geriye kalanları” oluşturan bu dış odaklardan güç bağlamında öne çıkan Çin ise de asıl düşman İslâm'dır. Batı'nın güçlenen Çin'le karşı karşıya gelmesi kaçınılmaz olsa da bu karşı karşıya gelişin ardından gelecek olan esas mücadelesi İslâm'la olacaktır.
Yeni dünyanın “komutan Amerika” ve “asker Hintliler” unsurları etrafında düşünüldüğü “Medeniyetler Çatışması”nda, Batı'nın alt personel unsuru Hintlilerden karşılanmış; Çin karşıtlığı gibi İslâm karşıtlığında da bu unsurun milliyetçi eğiliminden yararlanılmaya çalışılmıştır. Hintliler, Çinliler ve Müslümanlar dışında kalan Asya'daki büyük insan unsuru Ruslar ise, Ortodoks kimlikleri ile Katolik geçmişli Protestan Batı'ya ait olmasalar da -Rus kimliğinin İslâm karşıtlığı üzerine bina edilmiş olmasından dolayı- İslâm karşıtlığında Batı'nın müttefikidirler. Makaledeki düşüncelerin sahipleri, Rusya'yı Batı'ya karşı konumlanmaması konusunda ikna etmekten ve İslâm'a karşı onu kendi saflarında bulundurmaktan yana görünmektedirler.
“Medeniyetler Çatışması” Teorisinin Müslümanlara Yönelik Yaklaşımı
“Medeniyetler Çatışması” makalesinin altında imzası bulunan Hungtington'ın Müslümanlarla ilgili dile getirdiği düşüncelerin alt yapısını, makalede adını andığı ve aynı zamanda makalenin başlığının üreticisi Yahudi Bernard Lewis'in yanı sıra Müslüman kökenli Hintli M. J. Akbar ve makalede adını anmadığı, Hint kökenli Hindu Susmit Kumar ve Kumar'ın düşüncelerine kaynaklık eden Halep Ermenisi R. Hrair Dökmeciyan oluşturmuştur. Bu isimlerin düşünceleri tahlil edilmeden söz konusu makalenin Müslümanlara yönelik yaklaşımı anlaşılmayacağı gibi Trump'ın siyasi yüzü olduğu cephenin Müslüman yaklaşımı da yeterince anlaşılamaz.
Körfez Savaşı'nın düşünsel cephesini oluşturan, tarih araştırmacısı Bernard Lewis, II. Dünya Savaşı boyunca İngiliz istihbaratında altı yıl görev yapmıştır. Doktora tezini “Suriye İsmailîleri” üzerine yazmış, Türkiye'deki Osmanlı Arşivi'nde yıllarca çalışma izni almış, bu tez ve çalışmalarında İslâm dünyasını sosyal zeminde ayrıntılı bir tahlile tabi tutmuştur.
“Medeniyetler Çatışması” tezinin asıl sahibi ve anlaşılabildiği kadarıyla ABD eksenli bir dünyanın “büyük mimarı” konumunda bulunan Lewis, sadece Trump cephesinin değil; Trump cephesinin ABD siyasetinde hedefine koyduğu, Clinton(lar)-Obama ile siyasi yüzü öne çıkan, düşünsel arka planında Graham Fuller gibi isimlerin bulunduğu cephenin de “üstad”ı gibi görünmektedir.
Hungtington'ın aktardığı gibi Lewis Eylül 1990'da “The Atlantic Monthly” dergisinde yayımlanan “Müslüman Öfkenin Kökleri (The Roots of Muslim Rage)” makalesinde, Müslümanların Batı'ya karşı duyduğu tepkiyi ifade ederken, “Hükümetlerin takip ettikleri politikalar ve dava konusu meseleler seviyesini çok aşan bir halet-i ruhiye ve hareketle yüz yüze geliyoruz. Bir medeniyetler çatışmasından daha az bir şey değildir bu. Belki irrasyonel ama bizim Judeo-Hristiyan mirasımıza, seküler varlığımıza ve her ikisinin dünya çapındaki genişlemesine karşı, kesinlikle eski bir rakibin tarihî tepkisidir.” tespitinde bulunmuştur. Lewis'in Batı'nın kadim düşmanı olarak gördüğü İslâm'ın zayıflatılması için ilk aşamada bulduğu çözüm, İslâm içindeki etnik ve mezhebi azınlıkların güçlendirilmesidir.
Makalenin Müslümanlarla ilgili düşünsel alt yapısında yer bulan diğer şahsiyetlerden Müslüman kökenli Hintli M. J. Akbar, Hint milliyetçisi yazar ve Hindistan'ın Dışişlerinden sorumlu Devlet Bakanı'dır. Ona göre, “Batı'nın bundan sonra karşılayacağı meydan okuma kesinlikle Müslüman âleminden gelecektir. Yeni bir dünya düzeni için mücadele, Mağrip'ten Pakistan'a kadar Müslüman milletlerin faaliyet ve tesir sahasındaki bu âlemde başlayacaktır.”
Müslümanlarla ilgili düşüncelerini Hungtington gibi 11 Eylül 2001'den çok önce dile getiren ancak konuyla ilgili en önemli makalesini Hungtington'ın makalesinden sonra kaleme alan ve aradaki uyumu özellikle ifade eden Susmit Kumar ile Kumar'ın düşüncelerine kaynaklık eden R. Hrair Dökmeciyan, İslâm dünyasında İslâmî hareket ve karşıtları hususunda zemine inmiş; ayrıntılı tahliller yapmışlardır. Hugtington gibi Amerikan savunma ve istihbarat kurumlarına danışmanlık yapan iki yazarın öne çıkan çalışmaları, Kumar'ın “İslâm'ın Modernizasyonu”, Dökmeciyan'ın ise “Arap Dünyasında Köktencilik” kitaplarıdır.
Her iki yazar da , “Amerika (dünya) için İslâm bir problemdir ve denetim altına alınması gereken bir güçtür.” teorisinde buluşmuş; “Amerika, İslâm'la nasıl baş edebilir?” sorusuna cevap aramış; daha çok Yahudi akademisyen ve CIA uzmanı Graham Fuller gibi isimlerin “ılımlı Müslümanların ‘radikal' Müslümanlara karşı kullanılması, Müslümanların yine Müslümanların eliyle durdurulması”nı öneren, İsrail'in güvenliğine odaklanan ve İsrail'in varlığını kabul edecek Müslümanların kollanarak İsrail'in varlığına yönelik tehdit oluşturan Müslümanların durdurulmasını ön gören tezine karşı konuyu İsrail'in güvenliğinden daha büyük görmüş, sorunu “Medeniyetler Çatışması” bağlamında ele almıştır.
Bu yazarlar, İslâm âlemini iki başlık altında incelemişlerdir:
1. İslâmî hareketler
2. İslâm toplumları
Onların bu iki başlık altında vardığı sonuç şudur: İslâm, medeniyet oluşturan bir güç olarak özü itibariyle Batı için bir sorundur. Kendisini İslâm içinde tarif eden herkes, eninde sonunda Batı için problem olacaktır. Batı medeniyeti bütün olarak İslâm karşısında tehdit altındadır. Batı, İsrail'in güvenliğini sağlamakla uğraşırken kendisini bütün olarak tehdit kapsamına sokmuştur. Batı, İslâm âleminde İsrail karşıtı tezlere takılmak yerine konuya daha geniş bir perspektiften bakmalı, İslâm âleminde işini kolaylaştıracak seküler kesimlerle yeni işbirlikleri geliştirmelidir.
Kumar, söz konusu çalışmasında Müslümanlarla ilgili özetle şu düşünceleri dile getirmiştir: İslâm'ın radikalleri ve din sınıfı, Soğuk Savaş'ın kaybedeni görünse de İslâm, bir din olarak daha ilk yüzyılı kadar dipdiri ve zaferlere hazırdır. İslâm, bu çağda güçlenen tek dindir. İslâm dünyası, tükenmemekte, sadece bir kriz yaşamaktadır. Bu kriz, Batı'nın büyük doğuşunu anımsatan kriz sürecini andırmaktadır.
Bu tespitten sonra bu krizin nasıl İslâm'ın aleyhine çevrilebileceği ile ilgili düşüncelerine geçen Kumar, İslâm ülkelerini tek tek inceleyip gruplandırmakta, Batı'nın İslâm âlemini demokratikleştirerek Batılılaştırma projesinin tutmadığı tespitinde bulunmaktadır. Ona göre hangi İslâm ülkesinde serbest seçim yapılırsa kazanacak olan Batı karşıtı İslâmî partilerdir. Bunun altında Müslümanların Batı'ya kızgın olmaları yatmaktadır. Müslümanların Batı'ya kızgın olmalarının dört sebebi vardır: İsrail ve Filistin konusunda çifte standartlı tutum, İsrail'in Amerikan silahlarını kullanması, Batı kültürünün İslâm dünyasına ihracı, Amerikan askerlerinin İslâm dünyasının mukaddes mekânlarının bulunduğu Suudi Arabistan'daki varlığı.
Kumar'a göre, İsrail'in güvenlik ihtiyacı bulunmaktadır. Ancak 1967'den sonra işgal ettiği topraklara ihtiyacı yoktur. ABD'nin “terörist İslâmcı gruplar”la mücadelesi, bundan daha önceliklidir. ABD, İsrail'e odaklanırken büyük problemi gözden kaçırmaktadır. Kumar, görüşlerini Saddam Hüseyin şahsında İslâm dünyasındaki diktatörler üzerinden somutlaştırmaktadır. Ona göre Saddam Hüseyin, İsrail tarafından problem olarak görülebilirdi. Ancak Saddam, “İslâmcı teröristlere” karşı etkili bir araçtı. ABD onu “diktatör” diye tasfiye ederek “İslâmcı teröristlere” karşı olan birini kaybetmekle kalmadı, Irak'ı “İslâmcı teröristler” için Afganistan gibi bir mekâna dönüştürdü. Onun bir diktatör olması, Amerika'nın ona karşı durmasını gerektirmemektedir.
Kumar, bu noktada eski ABD başkanı ve Hungtington'un makalesinde Franklin D. Roosevelt'in komünizme karşı mücadele eden Nikaragua diktatörü için söylediklerini hatırlatmaktadır. Kumar, İslâmî hareketlere karşı mücadele eden Saddam gibi diktatörlere, Roosevelt'in Nikaragua diktatörü ile ilgili “O bir o. çocuğu olabilir ama bizim o.muzun çocuğudur.” sözü doğrultusunda yaklaşmayı, onları devirmek yerine onları İslâm'a karşı mücadelede kullanmayı önermektedir.
Kumar, ABD'nin herhangi bir İslâmî yapıyla değil, doğrudan Kur'ân ve İslâm'la mücadele etmesi gerektiğine inanmaktadır. Bu doğrultuda İslâm dünyasında toplumları İslâm'dan koparan her tür yapılanmayı (sosyalist veya başka tür) Batı'nın müttefiki; Kur'ân ve İslâm'a hizmet eden her tür grubu ise düşman kategorisine almaktadır.
Kumar'ın görüşlerinden, onun Amerikan siyasetine şu önerilerde bulunduğu söylenebilir:
1. ABD, İslâmî gruplarla değil, İslâm'la mücadele etmelidir.
2. ABD, İslâm'a hizmet eden her grubu düşman görmelidir.
3. ABD, İslâm'la mücadelede Müslümanların içindeki mezhep, etnik yapı (kavim) ve ideoloji azınlık gruplarını müttefik görmeli, onları güçlendirmek için çalışmalıdır.
4. ABD, İslâm dünyasında demokrasi taleplerinden vazgeçmeli, İslâm'ın durdurulmasında etkili olacak diktatörleri desteklemelidir.
R. Hrair Dökmeciyan'ın görüşlerine bakılacak olursa; Dökmeciyan, tabanın büyüklüğü ile tehlikenin büyüklüğü arasında bağlantı kurmaktadır. Bu yaklaşım doğrudan azınlık grupları, ABD'nin müttefiki yaparken halka seslenme kabiliyetine sahip İslâmî hareketleri “büyük düşman” kategorisine almakta; ABD'nin “Düşman kim?” sorusuna yanıt vermektedir. Ona göre de ABD konuya bütüncül yaklaşmalıdır. El Kaide, İslâmî Cihad'dan, İslâmî Cihad, Cemaat-i İslâmî'den, Cemaat-i İslâmî, İhvan-ı Müslimin'den oluşmuştur. İhvan-ı Müslimin'i Hasan El Benna kurmuş; Hasan El-Benna'yı ise tasavvuf dergâhları yetiştirmiştir.
Söz konusu yaklaşımlardan hareketle Kumar ve Dökmeciyan'ın, “dindarlığın en pasif türü bile diğer türlere beşiklik ediyor” tezinde buluştukları görülmektedir.
Bernard Lewis, Hunghington, Dökmeciyan ve Kumar'ın görüşlerinin mukayesesinde ilk bakışta göze çarpan karşıtlıklar, yanıltıcı olmamalıdır. Saddam'a karşı savaşın mimari Lewis ile Saddam'ın devrilmesini eleştiren Kumar'ın aynı potada olması bir çelişki değildir. Aksine Lewis tarafından koordine edilen aşamalı bir projenin karşıt tezlerinin sahadaki yansımalarıdır. Körfez Savaşı, İslâm âleminde etnik ve mezhebi azınlıkların tetiklenmesinin yanı sıra, Müslümanları Batı'daki sıradan insanların gözünde düşman olarak gösterecek eylemlerin de başlangıcını oluşturmuştur. Savaştan sonra seçilen Demokrat Başkan Bill Clinton, azınlıkların korunması ile ilgili “insan hakları” iddialarına kolay zemin bulmuş, Cumhuriyetçi II. Bush arasından sonra seçilen Demokrat Başkan Obama ve Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, bu politikaları bugünkü düzeye taşımış; Trump tipi bir başkan için ise İslâm âleminde taraftar bulma zemini oluşturmuşlardır. Süreç, bu şekilde bütüncül bir bakışla ele alındığında karşıtlıklar içeren programın bütünlük arz ettiğine dair işaretler kolaylıkla görülmektedir.
“Medeniyetler Çatışması” Teorisi Bağlamında ABD'nin Avrupa Birliği (AB) Yaklaşımı
Makalesinde eski İngiltere Başbakanı John Major'un Körfez Savaşı'nın Batılı tarafı için “dünya” ifadesini kullanmasına değinen Hungtington'ın dış siyaset yaklaşımında dünya Batı'dır, Batı ise ABD'dir. Batı, bölünmez bir bütündür; bölünmeyi kabul etmediği gibi iktidar ortağı da kabul etmez. Bu yaklaşımda, “Amerikan birliği” dışında bir birliğe yer yoktur. Birleşmiş Milletler gibi Avrupa Birliği de anlamsız bir yapılanmadır. Dolayısıyla Hungtington, geçmişin Birleşmiş Milletler ve etrafındaki birlikler biçimindeki dünya tasarımı yerine, her yapının doğrudan ABD'ye bağlı olduğu yeni bir dünya düzeni tasarlamaktadır. Bu bağlamda, konunun daha iyi anlaşılması için Avrupa Birliği serüvenini ana hatlarıyla değerlendirmek yerinde olacaktır.
AB'nin Kuruluşunda ABD'nin Rolü ve İngiltere'nin Tutumu
İkinci Dünya Savaşı sona erdiğinde Avrupa ülkelerinin ekonomik ve sosyo-kültürel altyapısı büyük oranda yıkıma uğramış, geride her anlamda harabeye dönmüş bir Avrupa kalmıştı. Almanya; ABD, Sovyetler Birliği, İngiltere ve Fransa arasında dört işgal bölgesine ayrılmıştı. Kıta Avrupa'sında Sovyetler, -Yunanistan dışında- Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine yerleşmiş, Almanya'nın doğusunu işgal etmişti. Savaşın sonlarına yaklaşıldıkça, savaş sırasında Nazi Almanya'sına karşı oluşturulan blokta görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştı. Sovyetler Almanya'ya karşı Avrupa'nın doğusuna yerleştirdiği birliklerle, savaşın galiplerinden olmuş ve diğer Avrupa ülkelerine nazaran askeri ve ekonomik olarak savaştan daha güçlü olarak çıkmıştı.
Avrupa güçler dengesinde ise, galip olmalarına rağmen İngiltere ve Fransa'nın savaştan darbe alarak çıkmasıyla, büyük bir boşluk meydana gelmişti. Bu boşluğu doldurmak için Sovyetler alabildiğine yayılmacı bir politika izlemiş ve Avrupa'da rakipsiz konuma gelmişti. Onu dengelemek için geriye bir tek, kıta dışı, Atlantik ötesi bir güç olarak ABD kalmıştı. Ancak ABD Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra olduğu gibi kendi kabuğuna çekilmek ve izolasyonist politikalarına dönmek istemekteydi.
Avrupa'da Sovyet yayılmacılığını en erken fark eden devlet İngiltere olmuştu. Dönemin başbakanı Winston Churcill, Sovyetlere güç yetirecek durumda olunmadığı için ekonomik gerekçelerle Doğu Avrupa'daki askerlerini geri çekmişti. Batı savunması için Yunanistan ve Türkiye'nin önemini belirterek bölgedeki sorumluluğu ABD'ye bırakmıştı. Zira iki devlet de Sovyetlerin büyük baskısı ve tehdidi altındaydı. ABD ise savaşın mutlak galibi olarak savaştan bir süper güç olarak çıkmıştı ve çıkarlarının dünya pazarlarına sorunsuz ulaşmakta olduğunu düşünmekteydi.
ABD'nin savaş sonrası Avrupa meselelerine dâhil olması 1947 yılında ilan edilen “Truman doktrini” ile olmuştur. En önemli sorun olan Avrupa devletlerinin ekonomik durumunu düzeltmek maksadıyla “Marshall planı” hazırlanmıştır. ABD Dışişleri Bakanı George Marshall'ın hazırladığı plana göre, ABD yardımından önce Avrupa ülkelerinin bir araya gelip kendi aralarında ekonomik işbirliği yapmaları gerekmekteydi. Bu girişim neticesinde, 1948 yılında, Türkiye'nin de kurucu üyesi olduğu, daha sonra OECD'ye (Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü) dönüşecek olan OEEC (Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü) kurulmuştur. Böylelikle Avrupa ülkeleri kendi aralarında ekonomik, ABD ile de ekonomik alana ek olarak 1949'da NATO'nun kurulması ile askeri işbirliği içine girmişlerdir.
Düşünce bağlamında tarihi yüzyılları bulan Avrupa bütünleşmesi, iki büyük savaş arasında birçok hükümet-dışı örgüt (non-governmental organizations) tarafından, konferanslar yoluyla Avrupa çapında tanıtılmış, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ise bu çalışmalara hız verilmiştir. Birlik için çalışanların başında gelen isimlerden biri İngiltere Başbakanı Churchill'dir. Churcill, Eylül 1946'da yaptığı ünlü Zürich konuşmasında Fransa ve Almanya öncülüğünde bir tür “Avrupa Birleşik Devletleri” kurulmasını önermiştir. Ancak İngiltere'nin, genel siyasetine uygun olarak “dengenin dengeleyicisi” pozisyonunu sürdürmesi için, oluşturulacak birliğin dışında kalması öngörülmüştür.
Marshall Planı'nın etkin uygulanmasının sağlanması amacıyla oluşturulan OEEC, Avrupa ülkelerine, Avrupa bütünleşmesi için örnek oluşturmuştur. ABD'nin Marshall yardımları yoluyla ekonomilerini düzeltmeye başlayan Avrupa ülkeleri, sınırları kaldırıp pazarları bütünleştirmek konusunda daha cesur adımlar atmaya başlamışlardır. Öte yandan NATO'nun kurulması ile Batı Avrupa'nın savunmasını ABD'nin üstlenmesi, Avrupalı devletleri birleşme noktasında daha ciddi adımlar atmaya teşvik etmiştir. ABD'nin Marshall yardımları ve NATO'nun kurulması gibi müdahaleleri İngiltere'yi Avrupa meselelerinde denklemin dışına itmiştir. Bu durum da Fransa'nın elini güçlendirmiş ve Avrupa bütünleşmesine öncülük etmesini sağlamıştır.
İkinci Dünya Savaşı'nın galipleri arasında yer alsa da savaştan en fazla zarar gören devletlerden biri Fransa olmuştur. Almanya, Fransa için en öncelikli tehdit olduğundan, dönemin Fransız siyasetçileri Fransa'nın “Alman Sorunu”nu kökünden halletmenin çaresini aramaya başlamışlardır. Fransa ve diğer galip devletler, Birinci Dünya Savaşı sonrasında olduğu gibi, Almanya'nın her anlamda elini kolunu bağlayıp aynı yanılgıyı tekrar etmekten endişe duymuşlardır. Almanya'yı ilelebet işgal altında tutamayacaklarının da farkında olan bu devletler, Almanya'yı bir Avrupa sistemine entegre ederek, özellikle stratejik kaynaklar olan kömür ve çeliği, uluslarüstü ortak bir idare altında kullanıma açmanın, bu sayede barışı sağlamanın yollarını aramışlardır.
Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schumann, tarihi bir sorumluluk alarak Almanya-Fransa sorununu tamamen ortadan kaldırmak için 9 Mayıs 1950'de, “Schumann Planı” diye bilinen planını açıklamıştır. Özetle plan, kömür ve çelik üretimini uluslarüstü bir kuruma devrederek, ilerde savaşa yol açabilecek bir rekabeti önlemeyi amaçlamıştır. Bu plan diğer Avrupa devletlerinin katılımına da açık olacak şekilde, Fransa, İtalya, Federal Almanya, Lüksemburg, Belçika ve Hollanda'nın imzaladığı Paris antlaşmasına dayanarak, 1952 yılında Avrupa Kömür ve Çelik Teşkilatı'nın (AKÇT) doğmasını sağlamıştır.
ABD, Avrupa Birliği'nin (AB) oluşumunda “katalizör” görevi görmüştür. Ekonomik yardımlarla ve bu yardımlara koşut olarak Avrupa ülkelerinin birlikte hareket etmesini teşvik etmek suretiyle AB'nin kuruluşunda başat aktörlerden olmuştur. Ayrıca ABD, İngiltere'nin AB'ye katılımını teşvik etmiş, bütünlük içerisindeki bir Avrupa'nın ABD'nin de çıkarlarına uygun olacağını düşünmüştür. AB'nin kuruluşunun ilk yıllarında Fransa ile Federal Almanya arasında yaşanan güven bunalımlarında da ABD arabulucu rolü üstlenmiştir. Özellikle Federal Almanya'nın silahlanması ve NATO üyeliği konusunda, Fransa'nın şiddetle karşı çıkmasına rağmen, ABD'nin girişimleriyle Federal Almanya'nın NATO'ya üyeliği mümkün olabilmiştir.
İngiltere, Avrupa'da bütünleşmeye yönelik hareketlere, içerisinde uluslarüstü unsurlar barındırdığı gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Bir tür hükümetler arası konferans şeklindeki örgütlenmeleri savunmuş, egemenlik devrinden kaçınmıştır. Bu yüzden 1952'de kurulan AKÇT'ye katılmak bir yana karşı hamlelere girişmiş; Kıta Avrupası'nda ilerleyen yıllarda oluşturulan Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu (AET) baltalamaya çalışmıştır. AET müzakerelerini sekteye uğratmak için eşzamanlı olarak Avrupa Serbest Ticaret Birliği'ni (EFTA) kurma girişimini başlatmış, Türkiye'yi de bu oluşuma dâhil etmeye çalışmıştır.
İngiltere AET'ye karşı çıkmasına rağmen 1961'de ekonomik sıkıntılardan dolayı topluluğa katılım başvurusunda bulunmuş, ancak bu başvuru dönemin Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle tarafından, “İngiltere'nin ekonomik sıkıntılar içinde bulunduğu, ABD'ye askeri ve diplomatik açıdan bağımlı olduğu” gerekçeleriyle reddedilmiştir. Fransa'nın vetosunda özellikle sömürge alanlarında İngiltere ile tarihten gelen bir rekabet içinde olması da etkili olmuştur. Nitekim Fransa “Yedi Yıl Savaşı” ile Kuzey Amerika'daki sömürgelerini İngiltere'ye kaptırmış, sonrasında ABD'yi oluşturan bu kolonilerin İngiltere'ye açtığı bağımsızlık savaşında onlara destek olmuştur. Bu hadiseler etkisini günümüze kadar hissettiren birtakım değişimlerin fitilini ateşlemiştir. 1967'de İngiltere üyelik için tekrar başvurmuş ancak de Gaulle başvuruyu yine reddetmiştir. İngiltere birliğe ancak de Gaulle'ün istifa etmesinden sonra 1973'te üye olabilmiştir.
İngiltere birlik içerisinde fiili olarak geçirdiği 43 yıl içerisinde birçok sorunun aktörlerinden olmuştur. Özellikle ulusal egemenlik, siyasi ve ekonomik bütünleşme, göç konularında gösterdiği hassasiyet ve İngiliz Milletler Topluluğu ile ilişkiler İngiltere'yi, “sorunlu, aynı zamanda ayrıcalıklı üye” haline getirmiştir. İngiltere, AB üyesi ülkelerin çoğunun Euro'yu ortak para birimi olarak kabul etmesine karşılık ulusal parasını terk etmemiş, AB vatandaşlarının antlaşmaya katılan ülkelerde serbest dolaşımını öngören “Schengen Antlaşması”na dâhil olmamıştır. Ayrıca, AB bütçesine yaptığı katkıyla orantısız destek aldığı gerekçesiyle daima şikâyetçi olmuştur. Zorlu ve sıkıntılı bir şekilde ilerleyen süreç nihayet Haziran 2016'da İngiltere'nin referandumla AB'den ayrılmaya karar vermesiyle sonuçlanmıştır.
İngiltere'nin birliğin başlangıcından itibaren uyum sorunu yaşamasına rağmen son dönemde aldığı ayrılma kararı, Hungtington'ın Batı'yı ABD ile özdeşleştiren tezi ve Trump'ın bu teze uygun olarak Avrupa Birliği hakkında söylediklerinden bağımsız düşünülmemelidir.
Trump Başkanlığındaki ABD'nin Olası Dış Siyaseti
Trump başkanlığındaki ABD'nin önümüzdeki dönemde olası dış siyasetine dair şu hususlar ileri sürülebilir:
1. Hugtington'un makalesinin sonuç bölümünde ifade ettiği “Merkezî bir mücadele mihrakı Batı ve muhtelif İslâmî-Konfüçyen devletler arasında vücut bulacak.” yargısından sonra yer alan, “Açıkça ortadadır ki, kısa vâdede Batının menfaatine olan şey, kendi medeniyeti içinde, bilhassa Avrupaî ve Kuzey Amerikan unsurları arasında daha büyük bir birlik ve dayanışmayı ilerletmek; kültürleri Batı'nınkine yakın Doğu Avrupa ve Latin Amerika'yı Batı toplumlarına katmak; Rusya ve Japonya ile işbirliğine dayalı yakın ilişkileri geliştirmek ve sürdürmek; medeniyet arasındaki mahallî mücadeleleri büyük savaşlara dönüştürecek kışkırtmaları önlemek; Konfüçyen ve İslâmî devletlerin askerî kapasite tenkisatını hafifletmek ve Doğu ile Güney Batı Asya'daki askerî süperliğini devam ettirmek; Konfüçyen ve İslâmî devletler arasındaki farklılık ve ihtilâfları kullanmak; Batılı değer ve menfaatlere yakınlık duyan diğer medeniyetlerdeki grupları desteklemek; Batılı menfaat ve değerleri yansıtan ve meşrulaştıran uluslararası müesseseleri güçlendirmek ve Batılı olmayan devletleri bu müesseselere daha fazla karıştırmaktır.” öneri cümlelerinden son cümle, -Trump'ın söylemlerine bakıldığında- makalenin “dünya ile özdeşleşen ABD” hedefine uygun olarak revize edilmiştir. O günün gerçekliği içinde ifade edilen, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler için mesnet olabilecek, muhtemelen o günkü tepkileri yatıştırmak ve erken bir öfkeye konu olmamak için serdedilen bu bütünlüğe aykırı görüş, önümüzdeki ABD siyasetinde aşamalı olarak yok hükmünde olacaktır.
ABD, önceki dönemde Avrupa Birliği'ni destekleyen politikalarına karşın yeni dönemde kendisini Batı olarak gören bir Avrupa Birliği'nden değil, kendisini destekleyen, birbirinden bağımsız ABD'ye ise bağımlı Batılı devletlerin varlığından yana bir tutum içinde olacaktır. ABD bu siyasetinin geçmişten bu yana Batı'yla uyum konusunda problemleri bulunan Ortodoks Doğu Avrupa'da bir boşluk oluşturmasından endişe duymakta, bunun Rusya'nın etrafında yeni bir eksene dönüşmemesi için Rusya'yı Batı içinde varsayarak önlemler almaya çalışmaktadır.
2. Yeni dönemde ABD'nin AB'ye yönelik -son olarak Trump'ın AB elçisi olacağı belirtilen Ted Malloch'un Yunanistan'a Euro Bölgesi'nden çıkmasını tavsiye etmesinde de görüldüğü üzere- etkisizleştirme politikaları izleyeceği anlaşılmaktadır. Ancak Trump'ın AB ülkeleri üzerindeki baskılarının, Trmup yönetiminin beklentilerinin aksine AB ülkelerinde AB yanlısı, ABD karşıtı “sosyal-demokrat” merkezli bir tepki dalgasına yol açabileceği görülmektedir. Almanya'da Eylül ayında yapılacak seçimlerle ilgili kamuoyu yoklamaları da bu hususa işaret etmektedir. Buna Rusya'da gelişmesi muhtemel Rus milliyetçiliği merkezli ABD karşıtı bir dalga da eklendiğinde Trump poltikalarının başarı ihtimali daha da azalmaktadır.
3. ABD, önceki dönemde II. Dünya Savaşı sonrası sürece uygun olarak ve Sovyetler tehlikesine karşı Çin'le çatışmamaya özen göstermiştir. Trump cephesi, Çin'in ABD'nin bütçesini olumsuz etkileyen dünyadaki çatışmalardan uzak kalarak, ekonomik avantaj sağladığını, başka bir ifadeyle, Amerikan jandarmalığının güvencesi altındaki bir dünyanın güvenliğini suiistimal ederek ABD'ye rakip olacak kadar aşırı güçlendiğini düşünmekte, böyle bir gücün varlığını ABD eksenli tek kutuplu bir dünya için tehdit olarak görmektedir. Bu görüş, ABD ile Çin arasında, çatışma olasılığını doğurmaktadır. ABD, Çin'in güçlü insan unsurunu, hizmetine aldığını düşündüğü Hint insan unsuru ile dengeleyip bu savaştan zaferle çıkacağına inanmaktadır.
4. ABD, önceki dönemde İsrail'i bölgesel bir güç olarak düşünmüştür; önümüzdeki dönemde ise bölgesel güç olan bir İsrail'den değil, ABD'nin hizmetinde olan güçlü bir İsrail'den yana olacaktır. Önceki dönemin Yahudi Graham Fuller gibi önde gelen isimleri “İsrail için ABD” tezinde görünürken yeni dönemin Yahudi olmayan teorisyenleri, “ABD için israil” görüşündedirler. (Daha önce belirtildiği üzere Yahudi Bernad Lewis'in üst akıl olarak her iki tezin başında bulunduğu gerçeği de göz ardı edilmemelidir.)
5. ABD, önceki dönemde Türkiye'yi önce bir bölgesel güç olarak gördüğünü ima etmiş ama 2011'den sonra bu imalar Türkiye'ye yönelik ithamlara dönüşmüş, nihayetinde Türkiye 15 Temmuz 2016 darbe girişimine yalnızlık içerisinde sürüklenmiştir. ABD'nin gelecekle ilgili dünya tasarımı bütün olarak ele alındığında 15 Temmuz darbesi, Trump dönemine hazırlık olarak değerlendirilebilir. Darbenin olumlu sonuçlanması durumunda Türkiye, Mısır konumuna düşecek ve Trump ile uyum içinde bulunacaktı. Bu durum, realist politikalar gütmeyi esas alan ABD'yi Türkiye açısından bir kafa karışıklığı içerisinde tutmaktadır. Türkiye, Hungtington'ın yaklaşımında Rusya gibi “bölük ülke” konumundadır. Söz konusu teoriye göre bu tür ülkelerin, çelişkilerine rağmen, ABD ile çalışma potansiyeli mevcuttur. Trump, birlikte çalışan bir Rusya ve Türkiye yerine her biri ABD ile uyum içinde çalışan bir Rusya ve Türkiye'den yana görünmektedir. CIA'in yeni seçilen başkanı Mike Pompeo Amerika dışındaki ilk ziyaretini Türkiye'ye gerçekleştirirken yeni ABD yönetiminin Türkiye'ye bakışının yansımaları süreç içerisinde ortaya çıkacaktır.
6. ABD, önceki dönemde, liberal bir yaklaşım çerçevesinde, ulus devletlerin vatandaşları üzerindeki etkinliklerini zayıflatacak şekilde dış dünyada güçlü bireyler (yazar, akademisyen vb. kimseler) ve toplum kuruluşları ile çalışmış; kamu diplomasisi yoluyla dünya toplumları içinde kayda değer bir insan unsuruna ulaşmış, daha önce ulus devletler karşısında zayıf olan bu insan unsuru, ABD desteğiyle güçlenmiştir. Bu durum, ulus devletlerin tepkisini çekmiştir. ABD, yeni dönemde bu tepkiden yararlanacak; birey ve toplum kuruluşu unsurunu göz ardı etmeden devletlerle çalışma yoluna gidecektir. Dolayısıyla ABD siyasetinde geçmişin güçlü birey ve “sivil” toplum kuruluşu yerini güçlü devlet siyasetine bırakacaktır. Bu durum, ABD'nin güçlü birey ve sivil toplum kuruluşları ile bağını kopardığı yanılgısına yol açmamalıdır. ABD, “demokrat muhalefet” üzerinden bile olsa bu bağını güçlü şekilde korumanın yolunu arayacaktır.
7. ABD, 6. maddede ifade edilen durumla uyumlu olarak önceki dönemde İslâm dünyasında azınlıklarla çalışmayı tercih etmiştir. Söz konusu siyasette azınlık, bütün içinde kalan küçük ölçekli her tür etnik ve mezhebi yapıyı ifade etmekteydi. ABD, bu çerçevede İslâm dünyasında Berberi, Kürt ve Belucî etnik yapılar ile Şii-Alevi-Ahmedî gibi yapıları desteklemiş; ayrıca modern yaşam tarzına geçmiş Müslümanları da bu tarzlarını korumaları durumunda sahiplenmişti. ABD yeni dönemde bu “insan merkezli” siyasetten güç merkezli siyasete geçecektir. Önceki dönemki klasik siyasetinde olduğu gibi zayıfı değil, güçlü olanı yanına almanın imkânlarını arayacaktır. Bu durum, Şii oluşumlar gibi söz konusu etnik azınlıklarla ilişkiyi de zayıflatacaktır. Ancak ABD, “dünya gücü” olarak bu yapılarla temasını sürdürmeye çalışacak, her iki kesimi de seküler bir zemine çekerek Hintlilere verdiği role benzer bir rolü onlara vermenin yollarını arayacaktır. Şii örgütlenmenin İran devrimi öncesinde olduğu gibi sekülerleşmesi ve azınlık yapıların problemlerini Batı kaynaklı değil, İslâm kaynaklı düşünmeye devam etmeleri için ABD, önümüzdeki dönemde politika geliştirmeye devam edecektir.
8. ABD, önceki dönemde “ılımlı İslâm”ı müttefik edinen yaklaşımı yerine İslâm dünyasının bütün yapılarına karşı bir mücadele içinde olacaktır. Ancak, Kumar gibi İslâm karşıtı Hintliler ve Dökmeciyan gibi yine İslâm karşıtı bir Ermeni'nin formüle ettiği bu uç yaklaşım, ABD'nin önümüzdeki dönemi için en zorlu ve uygulanamaz unsurunu oluşturmaktadır. ABD'nin önceki dönem planlamalarında “ılımlı İslâm” olarak ifade edilen unsurlarla ilişki içinde olmadan İslâm dünyasına müdahale etme şansı bulunmamaktadır. Trump iktidara gelmeden önce masaya yatırıldığı düşünülen bu husus, ABD'nin yeni dönemde “güçlü devlet” projesiyle bütünleştirilmeye çalışılmış olmalıdır. Mısır Diktatörü Abdülfettah el-Sisi'nin “Suudi Selefiliği” mensubu olarak “ılımlı İslâm” içinde yer aldığı düşünülürse, ABD'nin Türkiye'de de buna benzer bir yapılanma tasarladığı ancak 15 Temmuz'da başarısızlığa uğradığı düşünülebilir. ABD, bu siyasetinde özellikle Türkiye hususunda çelişkiye düşmektedir. Bir yandan İslâm'ın her tür uygulamasına karşı olmak, öte yandan Batı'nın İslâmcı olarak gördüğü bir yönetimle çalışmak durumu ortaya çıkmaktadır. ABD, önümüzdeki dönemde bu çelişkiyi görüntüde Türkiye ile iyi geçinerek fakat arka planda Türkiye'yi Mısır tipi bir değişime zorlayarak aşmaya çalışacaktır. Dolayısıyla İslâm'ın bütün unsurları ile mücadele ABD'nin dış siyasetinde daha uzak gelecekteki bir hedeften ibaret görülmelidir.
SONUÇ
Trump'ın seçilmesi, ABD açısından bir yol kazası değil, ABD stratejistlerinin ABD eksenli bir dünya tasarımının uygulama aşaması olarak değerlendirilmelidir. Bu tasarım, ABD içinde ve dışında tepkiyle karşılansa da ABD tarafından uygulamaya koyulacaktır. ABD, önümüzdeki dönemde kendisini güçlendirecek ama kendi yurttaşları ve dünyanın tepkisini çekecek her tür projeyi Trump'ın bir çılgınlığı gibi sunacak olsa da, “iki ileri bir geri” olarak ifade edilen ve Erdoğan şahsında Türkiye'nin son dönemine de damgasını vuran bir taktikle uygulamaya geçirmenin yolunu arayacaktır. Ne var ki ABD'nin gerek iç yapısı gerek bütün parçalanmışlığına rağmen dünya zemini, ABD'nin kendi projesini bütün olarak uygulamasına elverişli görünmemektedir.
Program, tasarlandığı gibi yol alsa, ABD'yi daha katı ve mutlak bir dünya liderliğine taşıyacak, aksaması durumunda ise ABD'yi bugünkü tahtından da edecektir. ABD'deki bir kısım Yahudi dahil, bu riskin göze alınış nedenini anlamamakta, programı ütopik bulmakta ve programa muhalefet etmektedir. Ancak ABD'de programdan yana olmalarına rağmen ona muhalif görünen bir kesimin varlığı da göz ardı edilmemelidir. Bu kesim, programın risklerini, programa karşı oluşan öfkeyi kontrol altına alarak azaltma yoluna gitmektedir.