1.G?R??
Kentsel geli?im aç?s?ndan Ankara’n?n Cumhuriyet tarihinde
özel bir yeri bulunmaktad?r. Cumhuriyetin ilan?ndan sonra ba?kent ilan edilen
Ankara’da gerek merkezi yönetim organlar?n?n, gerekse ilerleyen zamanlarda
yabanc? devletlerin büyükelçiliklerine ev sahipli?i yapmaya ba?lam??t?r. Bu
geli?meler Ankara’ya özel bir önem verilmesine sebep olmu?, ya?anan kentsel
de?i?imlerle Ankara’n?n ça?da? bir ?ehir haline gelmesinde etkili olmu?tur.
Ankara’n?n ba?kent seçilmesinde etkili olan faktörler
ülkede ya?anan Kuva-y? Milliye hareketlerinin ate?leyen ve ?ekillendiren ?ehir
Milli Mücadele ruhunun sembolü haline gelmesi ve bulundu?u jeopolitik konumdur.
Ankara’n?n Anadolu’nun ortas?nda yer almas?, etraf?n?n da?larla çevrili olmas?
ve dü?man i?gali alt?nda bulunmamas? ?ehrin güvenli olmas?n? sa?lam??t?r. Ayn?
zamanda Bat? Cephesine olan yak?nl???ndan dolay? da stratejik öneme sahip
olmas?yla birlikte Bat? Anadolu ve ?stanbuldan gelen demiryollar? ile telgraf
hatlar?n?n da ?ehirde bulunmas?dan dolay? Ankara’n?n stratejik önemini
artt?rm??t?r. Bu nedenlerden dolay? Ankara zaman?nda ba?kent olmakla beraber
bir askeri üs görevi görmü?, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti devlet organlar?
(ba?ta Türkiye Büyük Millet Meclisi olmak üzere) bu ?ehirde toplanmaya
ba?lam??t?r.
Ba?kent olms?n?n ard?ndan giderek
geli?en ve bugün bit metropol haline gelen Ankara’n?n kentsel geli?imine önem
verilse de h?zl? ve ani büyümeden dolay? kaçak ?ehirle?meye engel
olunamam??t?r. Bu olu?umlar?n nedeni yap?lan planlara tam anlam?yla uyulmamas?,
daha da önelisi yap?lan planlar?n fiili durumlardan sonra gelerek yap?la?man?n
arkas?ndan yürürlü?e geçmesidir.
mekânsal kar??l?klar?
kentte ba? döndürücü bir de?i?im yaratm??t?r. Ankara’da ba?kentlik karar?n?n
ard?ndan ba?layan bu de?i?imi en h?zla benimseyen grup kente d??ar?dan gelen
ço?u ?stanbul kökenli büyük memur kitlesidir. Öyle ki Ankara’da 1927 y?l?nda çal??an
nüfusun neredeyse yar?s?n? asker ve sivil bürokratlar olu?turmaktad?r. Yeni bir
ya?am biçiminin öncüsü olan ve Yeni Ankaral? olarak adland?r?lan bu grup ile
kentte ya?ayan ve Eski Ankaral? olarak adland?r?lan grup Ankara’da kimi zaman
birbirleri ile çat??an ikili bir nüfus yap?s?n?n ortaya ç?kmas?na yol açm??t?r
1.1.Tarihçe
1923’te kurulan genç Türkiye Cumhuriyeti’nin ba?kenti
Ankara’n?n kurulu?u üç bin y?la uzanan eski bir yerle?im yeri olarak biliniyor.
Frigya, Galatya, Bizans, Selçuklu ve Osmanl? dönemlerinde ?ehir statüsüne sahip
olan yerle?kenin tarihinde ön dört defa yönetim merkezi oldu?u bilinmektedir. Sekiz
yolun kesi?iminde bulunan Ankara’n?n Roma ?mparatorlu?u döneminde nüfusun
100,000′ e ula?t??? iddia edilmektedir. Bu dönemde kent kozmopolit bir yap?ya
sahip olmakla beraber ticaret yollar? üzerinde bulundu?undan dolay? ekonomik
aç?dan da oldukça geli?mi?tir. Roma mimarisinin ba? gösterdi?i zamanda
imparatorluk taraf?ndan birçok eser birak?lmakla beraber Augustos Mabedi ve
Roma Hamam? en önemli eserleri olarak gösterilebilir.
2.ANKARA’NIN M?MAR? GEL???M?
Osman’l? da valilik taraf?ndan yönetilen küçük bir sancak
kasabas? olarak an?labilecek ?ehrin genel görünümü sadece kalenin etraf?na
çevirlen kerpiç evlerden ve çamurlu sokaklardan olu?maktayd?. Susuzluk ve
fakirli?in fazla oldu?u kentte ticaret 20.yüzy?lda iyice azalm??t?r.
1920’de Meclis’in aç?lmas?yla birlikte ?ehre ülkenin
çe?itli k?s?mlar?ndan gelen ayd?nlar, bürokratlar ve halktan insanlar ?ehirde
kalacak yer s?k?nt?s? ve sosyal hayat?n farkl?l???ndan dolay? adapte olmakta
zorlan?rken bozk?rdaki yoklu?u hissetmeye ba?lamas?yla beraber Ankara h?zl? bir
kentsel dönü?üme tabi tutulmu?tur. ?ehrin yap?lanmas? ad?na birçok plan
bulunmu? ve uygulamaya geçirilmi?tir. Bu planlar?n ilki 1924’te Alman mimar
Carl Christoph Lörcher taraf?ndan “Lörcher Plan?” ad? alt?nda çizildi ve
uygulamaya konuldu. Lörcher Plan?’n?n yetersiz kalmas? üzerine 1927’de Ankara
Belediyesi taraf?dan ba?lat?lan yar??mada Alman kökenli Hermann Jansen’in
“Jansen Plan?” olarak an?lan kent düzenlemsi seçildi ve 1932 y?l?nda
uygulanmaya ba?land?.
?ekil 1 Löcher Plan?’na göre Ankara
2.1. Lörcher Plan?
Lörcher’in Ankara için iki planlamas?
mevcuttur. Bunlardan ilki, 1924 y?l?nda tasarlanm?? olan eski ?ehre ait olan
projelerdir. Lörcher’in plan?na göre ?ehir gelecekte 200,000′ e yak?n ki?iyi
bar?nd?rabilecekti. Proje genel hatlar?yla Ankara Kalesi ile tren istasyonu
aras?ndaki alan? yeniden düzenlenmesini öngörmekteydi. Lörcher’in özellikle
üstünde durdu?u k?s?m yönetim binalar?n? içeren bir “yönetim kompleksi”
kurmakt?. mimarl?k ve ?ehircili?i politikan?n ayr?lmaz birer parças? olarak
gören Löcher’in projeyesine göre daha güçlü otoriteye sahip olmak amac?yla devlet
binalar? kentsel mekana hakim olmal? ve
?ehir bu binalar etraf?nda yerle?meye ba?lamal?yd?.
Löcher Plan? 1924 ve 1925
y?llar?nda uygulanm?? olsa da anti-modernist ve otoriter olmas? nedeniyle
Ankara’n?n geli?en yap?s?na uyum sa?layamam?? ve uygulanmas? b?rak?lm??t?r.
1925 y?l?nda ç?kar?lan 583 numaral? yasa ile ?ehrin planlanmas? yeni bir yöne
yönelmi?tir. Yasaya göre Eski Ankara’y? yeniden ?ekillendirmek yerine yeni bir
kent kurulmas?n?n ekonomik ve zaman aç?s?ndan daha karl? olaca?? savunulmu?tur.
?ekil 2Hermann Jansen taraf?ndan 1928”de haz?rlanan, Jansen plan?
olarak da bilinen Ankara’n?n naz?m plan?
2.2. Jansen Plan?
1924-1925 y?llar?nda uygulanan Lörceher Plan?’n? yüksek
arsa bedellerinden dolay? yap?la?ma ve yenile?mede te?vikte yetersiz kalmas?
üzerine 1928’de haz?rlanan ve kabul edilen Jansen Plan? 1932’de uygulanmaya
ba?lanm??t?r. Jansen Plan’? Löcher Plan?’n?n aksine merkeze devlet binalar?n?
de?il Ankara Kalseini yerle?tirmi?tir ve genel bir bölgeleme yapmaktad?r. Araç
ve yaya dola??m?n? kent omurgas? alan planda ana geli?me yönü güneye do?ru
verilmi?tir.
Cumhuriyet’in ilan? ve Ankara’n?n resmi olarak ba?kent
unvan?n? kazanmas?n?n ard?ndan ?ehirde in?aa edilen develt binalar? ve büyük
elçilikler ?ehrin omurgas?n? olu?turmaya ba?lam??t?r. Fakat 1925 y?l?na
gelindi?inde Ankara’da sadece Rus ve Afgan büyükelçiliklerinin bulunmaskatad?r.
Bunun en büyük sebebinin Cumhuriyet’in devaml?l???na olan inanc?n?n
olunmamas?n?n yan? s?ra Osmanl? döneminde ?stanbul’un en gözde yerlerinde kurulmu?
olan büyükelçiliklerinin Ankara gibi az geli?mi? bir yere ta??n?lmak
istenmemesiydi.
2.3. Sa?l?k Kompleksleri
H?zla artan nüfusa yeteri kadar sa?l?k deste?i verebilmek
ad?na Ankara’da sa?l?k kurum ve kurulu?lar?nda Cumhuriyet’in ilan? ile birlikte
artan bir önem göstermi?tir. ?ehirdeki sa?l?k hizmetlerini kar??laman?n yan?
s?ra ülke genelindeki sa?l?k alan?nda yap?lacak geli?meleri planlamak ve
kontrol edebilmek için Sa?l?k Bakanl??? Binas? da gerekliydi.
Gününümüzde S?hhiye
olarak an?lan Ankara’n?n semti Cumhuriyetin ilk dönemlerinde yeni kurulmakta
olan ?ehrin sa?l?k merkezi olarak görev yapmaya ba?lam??t?r. Dönemin en büyük hastanesi olan Numune Hastanesi’ni,
H?fz?ss?hha Merkezi ve K?z?lay Genel Müdürlü?ü’nün yan? s?ra Sa?l?k Bakanl???
da bu semtte kurulmu?tur.
2.3.1. Numune Hastanesi
1924 y?l?nda aç?lan Numune Hastnesi, ilerleyen zamanlarda
y?k?lm??t?r ve yerine üç ayr? yap?da çal??ma ba?lam??t?r. 1927 y?l?na
gelindi?inde sa?l?ktaki gereksinimlerin artmas? ile birlikte 50 yatakl? yeni
bir Numune Hastanesi kurulmu?, 6 y?l sonra ise yatak kapasitesi yüz yatak
artt?r?lm??t?r. Hastanenin planlar? Almanya’n?n Mannheim ?ehrindeki “Taeresien
Krankenhaus” tan direkt al?nm??t?r.
Zaman?nda Türkiye’nin en büyük hastanesi olan Numune
Hastanesi uzunca bir süre Ankara nüfusunun sa?l?k hizmetlerini kar??lam?? ve
sa?l?k e?itimleri vermeye, halk? bilgilendirmeye, en önemlisi ülke genelinde
say?s? oldukça az olan doktar ve hem?irelerin yeti?tirilmesinde önemli görev
üstlenmi?tir.
?ekil 3 Numune Hastanesi’nin çekilen foto?raf? (1930)
2.3.2. Refik Saydam
H?fz?ss?hha Enstitüsü ve H?fz?ss?ha Mektebi
?ekil 4 Refik Saydam H?fz?ss?hha Enstitüsü ve H?fz?ss?ha Mektebi (1928)
Rockfeller Vakf?’n?n yard?m?yla
kurulmaya ba?lanan Enstitü 1928 y?l?nda çal??maya ba?lam??t?r. ?lk y?llar?nda
kimya, bakteriyoloji, immünobiyoloji ve farmakodinami olmak üzere sadece dört
böl?mden olu?uyordu, ancak çal??anlar?n say?s? oldukça s?n?rl?yd?. Ülkedeki ve
enstitüki çal??an ki?i say?s?n? artt?rmak ad?na binan?n bulundu?u kampüs içine
H?fz?ss?ha Mektebi ile lojman ve yurtlar in?aa edilmi?tir. 1929 y?l?nda ise
bina geni?letilerek a?? üretim merkezi kurulmu?tur. Bina Avusturyal? bir mimar olan Theodor Jost
taraf?ndan tasarlanm??t?r.
2.3.3. K?z?lay Genel Müdürlü?ü
?ekil 5 K?z?lay Genel Müdürlü?ü binas? (1929-1930)
1929 y?l?nda kullan?ma
aç?lan bina Mimar Robert Oerley taraf?ndan tasarlanm??t?r. Kuruldu?u dönemin en
önemli sa?l?k kurulu?lar?ndan biri olan K?z?lay önemini günümüzde de ta??makla
beraber özellikle Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde halka a?? ve ilaç da??tmada,
halk? sa?l?k alan?nda bilinçlendirmede önemli ve aktif bir rol üstlenmi?tir.
2.4.?dari Yap?lar
Bu imarlar yeni ba?kent
Ankara’n?n temelinin at?lmas?na katk?da bulunmu?lar, Türkiye’nin kentle?me ve
modernle?me sürecinde sadece Ankara’yla s?n?rl? kalmayan önemli bir rol
oynam??lard?r. Söz konusu binalar?n neredeyse tamam? bugün de hâlâ ilk ba?taki
i?levleri do?rultusunda kullan?lmaktad?r ama hemen hepsi resmi bina oldu?undan
genellikle halka aç?k de?ildir.
2.4.1 Bakanl?klar
Yeni kurulmu? olan Türkiye Cumhuriyeti’nin idari i?lerini kar??lmak için
kurulan bu binalar Ankara’n?n yem mimari hem de sosyolojik yap?s?n?
?ekillendirmekteydi. Kurulan binalarda çal??an insanlar genellikle okumu? ve
yeniliklere aç?k ki?iler olmakla beraber ?stanbul ve ?zmir gibi ?ehirlerin
“kaymak tabakas?”ndan gelen insanlar? da bar?nd?r?yordu. Bu etmenlerden dolay?
Ankara’da ya?ayanlar insanlar aras?nda sosyolojik s?n?f farkl?l?klar?na (eski
ve yeni Ankaral?lar) sebeiyet vermi?tir.
2.4.2 Büyükelçilik Binalar?
Cumhuriyet’in ilk kuruldu?u y?llarda Ankarada sadece Rus ve Afgan büyük
elçil?i bulunuyordu. Bunun sebebi ise yeni kurulan devletin k?sa süreli
olaca??na inanmalar?yd?. Bu anlay??? k?ran ilke devletlerden biri olan almanya
1924’te büyükelçili?ini Ankara’ya ta??yan ilk Avrupa’l? ülkedir. Alman
büyükelçili?inin ilk binas? 1924 y?l?nda prefabrik bir bina olarak in?a edilmi?
ancak ilerleyen dönemlerde yetersiz kald??? için 1927 y?l?nda yeni bir Alman
büyük elçili?i yap?ld?. Avrupai tarzada mimariye sahip olan bina “Prusya Kö?kü”
tarz?nda in?a edilmi? olup kendinden sonra yap?lacak olan di?er ülkelerin
elçiliklerine ilham kayna?? olmu?tur.
Mimari de?i?imin yan?nda
sosyal yap?y? da de?i?tiren büyükelçilikler Ankara’daki yabanc? nüfusunun
artams?na dolay?s?yla yabanc? as?ll? okul ve hastanelerin kurulmas?na sebebp
olmu?tur. 1916 y?l?nda ya?anan Ankara yang?n?ndan dolay? ?ehri terk eden ve
azalan az?nl?k populasyonu büyükeliçiliklerin kurulmas? ile hem sivil hem de
idari populasyon olarak artm??t?r.
2.5.E?itim
Türkiye Cumhuriyeti kurulmadan önce ve kurulduktan sonra e?itimi her zaman
ön planda tutmu?, ülke genelinde okuma yazma oran?n? artt?rmak amac?n?
benimsemi?tir. Bundan dolay? ülke genelinde cumhuriyetin ilk dönemlerinde
birçok köy ve halk evleri yap?lm??t?r. Ankara’da ise bu geli?meler daha derin
hissedilmi?tir. Tüm Türkiye’ye örnek te?kil etmesi ad?na bat?l? tarzda lise ve
fakültelerin ilkleri ba?kennte kurulmaya ba?lanm??t?r. Anka’n?n artan nüfusunu bilgilendirmek amac?yla
aç?lan e?itim kurumlar? ?ehrin sosyal yap?s?n? entellektüel bir yap?ya
dönü?türmeye ba?laman?n yan? s?ra di?er ?ehirlerden e?itim için göç edenlerin
say?s?n? artt?rm?? ve ?ehirdeki ö?renci nüfusunda art?? görülmü?tür. Ankara’da
kurulan önemli e?itim merkezleri ?öyle s?ralanabilir:
1. Ankara Hukuk
Fakültesi
2. Etimesgut Yat?
Mektebi
3. Gazi Lisesi
4. Ankara Ticaret
Lisesi
5. Devlet
Konservatuvar?
6. H?fz?ss?ha
Mektebi