Eski Ruslar ve Büyük Bozkır Halkları 1'inci Cilt,
Bu bölüm, Rus tarihçi, Gumilev tarafından kaleme alınan kitabın ilk bölümünü oluşturmaktadır. Kitap, karışık bir anlatıma sahiptir. Kitabı anlamak için öncelikle, kitapta geçen kavramları anlamak ve kitabı bu anlam üzerine okumak gerekiyor. Kitabı anlamak için kitabın neden yazıldığını da göz önünde bulundurmalıyız.
Kitap, Rusya'nın Asya bozkırlarında yaşayan çoğunluğu Türk olan toplulukları kendi emperyal hedefleri doğrultusunda kullanmak için tarihi bir neden bulmak üzere oluşturulmuştur. Bu amaç doğrultusunda tarihe bilim gözüyle değil de siyasi bir amaçla yaklaşılmıştır. Kitap, bozkırdaki Türk olan topluluklara Avrupa sizi barbar görüyor, biz Ruslar ise sizinle aynı kaderin kıskacından geçtik, gelin Rusya'nın şemsiyesinde var olun demektedir.
Kitap, Avrupa merkezli tarih yazıcılığına karşı Rusya merkezli tarih yazıcılığının bir ürünüdür. Avrupa tarih yazıcılığı, yerleşik kültürleri medeni, göçebe kültürleri barbar saymaktadır. Bu anlayışı Roma İmparatorluğu'na belki de daha da eskiye gidersek Antik Yunan'a kadar götürebiliriz. Gumilev, Avrupa merkezli tarih yazıcılığını ret ederek bozkırda yaşayan toplulukların güçlü medeniyetler inşa ettiğini belirtir.
Kitap, Rusya'yı Avrupalı bir toplum veya medeniyet olarak görmüyor. Rusya'nın Asyalı bir medeniyet olduğunu ifade etmektedir.
Bu sebeple Rusya'nın da Asya bozkırlarında var olan diğer toplumlarla aynı tarihi kıskaçtan geçtiği savunur.
Kitapta ana kavram "etnos" denilen halk veya etnik kimlik olarak kullanılan kavramdır. Kitap, bozkırda yaşayan toplulukların etkileşim içinde olduğunu her etnosun diğerini etkilediğini söylemektedir. Bunu yaparken bozkırda İskitlerden günümüze kadar var olan her topluluğu farklı bir şekilde anlamdırarak ve ifade ederek onları bölmektedir. Kitaptaki anlatımlara göre, bozkırda, Hunlar, Hazarlar, Uygurlar, Bulgarlar, Peçenekler, Türkler kitaptaki ifadeye göre, Türkütler yaşamıştır.
Bugün tarihi bilim olarak ele alan herkes Hunlardan başlayarak Uygur, Hazar, Peçenek, Bulgar bu daha da sayılabilir hepsini Türk kökenli saymaktadır. Kitap ise Uygurların farklı bir kimlik Türkleri farklı bir kimlik saymaktadır. Bununla yetinmeyip Museviliği din olarak benimseyen Hazarların, Türkler, Hazarlar ve Museviler tarafından oluşturulduğunu söylemektedir. Tüm bunları sayarken asla millet kavramını kullanmamaktadır. Bozkırda yaşayan toplulukların aynı milletten olduklarını, kendilerince saklayabilmek içinse kültürel etkileşim diye bir ifade kullanmışlardır. Yani tüm topluluklardaki ortaklıklar ve benzerlikleri bu etkileşim üzerinden açıklamaya çalışmaktadırlar. Bu nedenle kitapta asla millet ifadesi geçmemektedir. Türklerden bile bahsederken millet ifadesi kullanılmamıştır.
Yazarın yaşadığı 1912-1992 yıllar ve kitabın yazıldığı dönem göz önünde bulundurulursa kitap, Sovyet Rusya'nın yayılma politikasına tarihi bir maske olarak kullanarak zemin hazırlamaktadır. Yine kitap, Rusya merkezli Avrasyacılık tartışlarının ilk örneği gibi durmaktadır. Batı merkezli emperyal yaklaşımları ret eden kitaptaki anlayış, tarihsel yaklaşımlarla süsleyerek Rusya merkezli yeni bir emperyal yaklaşımı Asya bozkırlarında yaşayan temeli Türk olan ancak farklı adlarla isimlendirilen Türk topluluklara sunmaktadır.
Bugün, Azerbaycan Türkü demek yerine Azeri, Azerbaycanlı veya Azerbaycan Türkçesi yerine Azerice diyorsak bu, Rusya'nın bölgeyi şekillendirmesinin bir ürünüdür. Geçtiğimiz günlerde BBC Türkçe'nin sitesinde Hollanda'da II. Dünya Savaşı yıllarında öldürülen 142 Özbek Türkünden bahsedilirken 142 Asyalı veya 142 Özbek diye ifade kullanılmıştır. Asla Türk, ifadesi geçmemektedir. Rusya'nın başını çektiği bu anlayış, zamanla her yere sirayet etmiş durumdadır.
Millet ve halk kavramları, insanların siyasi düşüncelerine göre zaman zaman birbirinin yerine kullanılmaktadır. Ancak siyasi düşünceyi bir kenara bırakacak ve kavram temelli bakacak olursak millet denildiğinde daha geniş bir kapsam ve milleti oluşturan topluluklar arasında kültürel ve tarihi daha samimi bir ilişkiden bahsedilebilir. Halk kavramı ise millet kavramına göre daha düşük düzeyde kalmaktadır. Yazar, madem bozkırdaki toplulukların oluşturduğu medeniyete hayran o zaman o toplulukları hak ettiği şekliyle millet olarak ifade ederek itibarlarını teslim etmelidir.
Unutmamak gerekir ki insanlık için Seyit Ahmet Arvasi'nin de dediği gibi, "Amerika kara emperyalizm, Rusya ise kızıl emperyalizmdir" bizler bu iki tür insanlık düşmanı emperyalizmi de ret ediyoruz.