Kariye Camii Tarihi Hakkında Bilgi
Kariye Camisi, eskiden khora manastir KİLİSESİ, 16. yüzyılda camiye çevrilen son Bizans dönemi yapısı. İstanbul’da, Edirnekapı semtinde, surların hemen içinde ve Tekfur Sarayı yakınındadır.
Yapım tarihi konusunda kesin bilgi yoktur. Bazıları Yunanca adında geçen khora (“açık arazi”, “kentin dışı”) sözcüğünden yola çıkarak, kentin dışında diye tanımlanabilmesi için bugünkü surların tamamlanmasında (422) önce yapılmış olması gerektiğini ileri sürerler. Çeşitli eski kayıtlarda adı geçen manastır ve kilisenin de bu yapı olup olmadığı kesinlik kazanmamıştır. Ama imparator I. Aleksios Komnenos’un (hd 1081-1118) kayınvalidesinin 11. yüzyılın sonlarına doğru burada bir manastır yaptırdığı ya da harap bir kiliseyi onarttığı bilinmektedir. İmparatorun kardeşi İsaak Komnenos da bir depremde yıkılan bu yapıyı 1120’de yeniden yaptırdı. 1204’te Konstantinopolis’i (İstanbul) işgal eden Latinler zamanında pek çok yapı gibi Khora Manastırı da yağma edildi. 1261’de kent yeniden Bizanslıların eline geçtikten sonra, Blakhernai Sarayı’na da yakınlığı dolayısıyla, imparatorların önem verdiği bir dinsel merkez haline geldi. İmparator II. Andronikos Palaiologos’un dostu, dönemin önde gelen devlet adamlarından, aynı zamanda önemli bir tarih yazarı ve hümanist olan Theodoros Metokhites 1315-21 arasında manastırla kiliseyi köklü bir onarımdan geçirtti. Kilisenin çökmüş olan kubbesi yeniden yapıldığı gibi, önüne bir dış (bazı kaynaklara göre bir de iç) narteks, kuzeyine bir yan nef, güneyine de bir parekklesion (yan kilise) eklendi. Bütün iç duvarlar mermer levhalarla, duvarların üst bölümleri, kemerlerin, tonozların, kubbelerin içleri, pandantiflerin üstleri mozaiklerle, parekk- lesion’un duvarlarıyla tavanı fresklerle bezendi. Yapı bugünkü görünümünü büyük ölçüde o zaman aldı.
Kentin Osmanlıların eline geçmesinden çok sonra II. Bayezid’in sadrazamı Atik Ali Paşa kiliseyi camiye çevirttiyse de (1511), manastırın öbür yapılarına dokunulmadı. Kullanılmayan bu yapılar zamanla harap oldu ve bugün hiçbir izleri kalmadı. 18. yüzyılın ilk yarısında Kızlarağası Beşir Ağa camiyi onarttı; bir imaretle bir de mektep ekletti. O dönemden de yalnızca bugün caminin hemen solundaki türbe kaldı. 1766’daki depremden büyük zarar gören yapı aynı yıl onarıldı. 1876’da mozaikler ilk kez temizlendi ve üstleri yeniden badanayla kapatıldı. 1903-06 arasında Rus Arkeoloji Enstitüsü, 1929’da da Vakıflar’ca onarımlar gerçekleştirildi. Ayasofya’nın ardından müzeye çevrilerek yönetsel olarak ona bağlanan yapıda 1948-59 arasında da Amerikan Bizans Enstitüsü onarım çalışmaları yürüttü.
Yapının ana ibadet mekânı, kenarları 7 m boyunda bir kare biçimindedir. Kuzey, batı ve güney duvarlarında yer alan, derinliklerinin yalnızca 1,5 m olmasına karşılık hemen hemen duvarın bütün genişliğini kaplayan birer niş bu mekânı yanlara doğru genişletir. Güneydeki dördüncü niş ise yarım daire planlı apsise açılır. Apsis dışarıdan, zemine oturan büyük bir payanda kemeri ile desteklenmiştir. Nişlerin üzeri birer beşik kemerle geçilmiştir ve 7 m çapındaki merkezî kubbeyi taşıyan yüksek kasnak bu dört kemere oturur. İçerisi büyük ölçüde kasnaktaki pencerelerden giren ışıkla aydınlanır; apsisin de ince uzun, üzeri kemerli üç penceresi vardır. Ana apsisin iki yanındaki kare planlı odacıklann (pastophori) üzerleri küçük birer kubbeyle örtülüdür; bunların yarım daire biçimli apsisleri de doğu duvarından dışarıya taşar. Ana ibadet mekânının kuzeyinde iki katlı, dar bir yan nef yer alır. Buranın üst katına, kuzey beden duvarının
kalınlığı içindeki tek kollu bir merdivenle çıkılır.
Ana ibadet mekânının güneyindeki parekklesion m doğu ucu da yarım daire planlı bir apsisle sona erer. Parekklesion’un ortasında, gene pencerelerle delinmiş yüksek bir kasnağın üstünde, yapının ikinci büyük kubbesi (çapı 4,5 m) yükselir. Ana ibadet mekânının batısında iç narteks uzanır. Kuzey ve güneydeki uçlarının üstünde yüksek kasnaklı küçük birer kubbenin yer aldığı bu ince uzun mekân, doğu duvarındaki iki kapıyla ana ibadet mekânına, batı duvarındaki bir kapıyla da dış nartekse açılır. Dış narteks batıda yapının bütün eni boyunca uzanır. Güneydoğuda, parekklesion’ la birleştiği köşede, tek şerefeli minare yapılmıştır. Yapının giriş cephesini oluşturan dış narteksin batı duvarındaki yedi kemerden altısının içi, camiye çevrilme sırasında doldurulmuş, yalnız birer küçük pencere boşluğu bırakılmıştır. Apsis ekseni üzerindeki yedinci kemerin içinde ise giriş kapısı yer alır.
Yapının beden duvarları taş ve tuğlayla almaşık olarak örülmüş, kemerleri tuğlayla oluşturulmuştur. Özellikle doğu cephesi, her biri başka yükseklikteki yan yana dört apsis çıkıntısıyla çok hareketli bir görünümdedir. Bu cephede parekklesion apsisinin duvarındaki ince uzun, içbükey nişler Palaiologoslar döneminin tipik bir mimari özelliğini yansıtır.
Kariye Camisi, Fethiye Camisi’yle birlikte son dönem Bizans mozaiklerinin de en güzel örneklerini barındırır. Bunlar şematiklikten kurtulmuş, doğal, canlı, hareketli, yüzleri ifadeli ince uzun figürleriyle, kırmızı ve özellikle maviye ağırlık veren renk kullanımıyla, arka planın da boş bırakılmayıp çeşitli ayrıntılarla doldurulduğu derinlikli kompozisyon anlayışlarıyla Bizans sanatındaki bir rönesansı yansıtan yapıtlardır. Dış narteksteki mozaikler Hz. isa’nın, iç nartekstekiler Meryem Ana’nın yaşamlarındaki olayları, parekklesion’daki freskler de Kitabı Mukaddes’ten alınmış çeşitli sahneleri canlandırır.