Anayasa mahkemesinin görevleri
kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek. (şekil)
milletvekili dokunulmazlığının kaldırılması, kaldırılma kararının iptali (bu davayı ilgili milletvekili ya da herhangi bir milletvekili sunabilir. Tek kişi yeterlidir. Anayasa madde 85. )
siyasal partilerin kapatılmasına ilişkin davaya bakar, bu davayı yargıtaydaki cumhuriyet başsavcısı açar.
Başta başbakan, bakanlar, yüksek yargı organı üyeleri ve sadece vatana ihanet suçundan cumhurbaşkanı anayasa mahkemesince yüce divan sıfatıyla yargılanır.
SORU: İste bu esnada yani anayasa mahkemesinin bakmakta olduğu dava sırasında anayasaya aykırılık söz konusu olduğunda bu bekletici sorun olup bunu gene aynı üyelerden oluşan anayasa mahkemesine mi göndermeli yoksa ön sorun olup üyeler sorunu hemen orada mı çözmeli?
Anayasa mahkemesi kendisini siyasi parti kapatma davasına veya yüce divan sıfatıyla yargılama yaptığında herhangi bir davaya bakan herhangi bir mahkemeymiş gibi görüyor ve uygulamak zorunda olduğu kanun anayasaya aykırılık teşkil ediyorsa bu kanunu sıradan bir mahkemeymiş gibi anayasa mahkemesine götürüyor. Burada bekletici sorun olarak görüyor. Eğer kuralı bu durumda ihmal ederse sonuçta o kural başka davalarda başka kişilere uygulanacak sonuçta anayasaya aykırılık ortadan kalkmayacaktır. Ancak anayasaya aykırılık veya milletvekili dokunulmazlıkları ile ilgili davalara bakarken kendisini davaya bakan bir mahkeme olarak görmüyor. Bu teknik anlamda bir dava olmayıp böyle bir durumda anayasaya aykırılık görürse onu ihmal eder. Kendisine tekrar göndermez. Konuyu ön sorun olarak görür.Bu görevlerinde son iki grubu niçin böyle bir ayrı işleve tabi tuttuğu belli değil.Eğer bir ülkede çekişmeler birbirlerinden çok farklı sistemler içinde düzenlenmişse (adli-askeri-idari) bunlar arasında hüküm veya görev uyuşmazlığı söz konusu olabilir.
SORU: Uyuşmazlık mahkemesi bir kanunu bir davada uygularken o kanuna aykırı görüş anayasa mahkemesine götürebilir mi?
Uyuşmazlık mahkemesi görev uyuşmazlığı söz konusuysa ortada bir dava olmadığından bu durumda anayasa mahkemesine başvuramaz. Uyuşmazlık hüküm uyuşmazlığıysa bu durumda anayasa mahkemesine başvurabilir. Çünkü hüküm uyuşmazlığında doğrudan doğruya davaya baktığı için anayasa mahkemesine başvurabilir.Dava mahkemesinin kararlarına temyiz yoluyla Yargıtay gidilir. Yargıtay dava mahkemesinin kararını ya onar ya da bozar. Bir davada uygulanan kuralın anayasaya aykırılığını öne süren kişi hakim tarafından ciddi bulunmadı. Ara kararda temyiz yoluna gidilmez. Esas hakkındaki karar beklenmelidir. Ne zaman esas hakkında karar verilir, adli - Yargıtay idari Danıştay, askeri askeri yargıtaya gider. Acaba bu durumda Yargıtay Danıştay ya da askeri Yargıtay davada aykırı bulduğu kanunu anayasa mahkemesine gönderebilir mi?Anayasa mahkemesine göre: Yargıtay anayasaya aykırılık iddiasıyla temyiz için baktığı davada uygulanan bir kuralı bekletici sorun yaratarak kendisine direkt gönderebileceğini söyler.Dava mahkemesince bir anayasaya aykırılık iddiası yapılması dahi nasıl dava mahkemesi kendisi resen dikkate alabiliyorsa Yargıtay da resen dikkate alabilir. İlk kez temyiz aşamasında ileri sürülebilir. Sürülmese de temyiz incelemesi sırasında dikkate alınabilir. (Yargıtay bunu bir bozma sebebi olarak görmemekte doğrudan anayasa mahkemesine göndermektedir. Anayasa mahkemesinden gelecek yanıta göre o kararı ya onar ya da hükmü bozma sebebi olarak gönderecektir.)Kişi başka bir nedenden temyiz istemişse temyiz mercii bu durumu incelerken bir kuralın anayasaya aykırılığını bulursa bekletici sorun ile anayasa mahkemesine başvurur. (yatay aktarma yapılır.)Anayasa madde 152. Dava mahkemesi bu aykırılığı ciddi gördü bu durumda mahkeme anayasa mahkemesinin vereceği karara kadar davayı geri bırakır. Anaysa mahkemesi 5 ay içinde kararını verir ve açıklar. Açıklamazsa mahkeme davayı yürürlükteki kanunla sonuçlandırır. 61 anayasası zamanında bu durumda davaya bakan mahkeme o zaman anayasaya uygunluğu kendisi vermekteydi. (anayasa mahkemesi süresi içersinde karara bağlamamışsa.) davaya bakan mahkeme davaya devam ederdi; ama daha önce anayasaya uygunluk denetimi yapardı. Davaya bakan mahkeme o kuralı sadece o davada uygulamaz, ilan edemez.Anayasa mahkemesi bir karar verdi ve bunun yürürlüğe girişini erteledi. Böyle bir durumda anayasa mahkemesi kararının o davada uygulanması gerektiği savunulmakta doktrinde. Ama davayı kanunun yürürlüğe girme süresine kadar erteleyebilir. Anayasaya aykırı görülen kanunun bu davaya uygulanması hakkaniyete uygun olmaz. (Erdal onarın görüşü)Anayasanın 152. maddesinin son fıkrası:
anayasa mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararının resmi gazetede yayımlanmasından sonra 10 yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz.
bu hüküm 61 anayasasında mevcut değildir. Anayasa mahkemesi ilk inceleme evresinde ret kararı verdiği aykırılık istemi durumda aynı kanun hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvurabilir. Esasa girip iptal istemini kabul etmezse 10 yıllık süre söz konusu olur. Anayasa mahkemesinin taleple bağlı olma durumu: davaya bakan mahkemenin aykırı gördüğü kanun hükmünün anayasaya aykırılığına bakar, önerilmeyen bir kanun hükmünün anayasaya aykırılığına bakmaz.Anayasa mahkemesi kendisinden iptali istenen kanun hükmünü iptal etmişse ve bu kanun hükmünün iptaliyle tümüyle anlamsız kalan bir diğer kanun hükmünü de iptal edebilir. Çünkü bir kanundaki bazı hükümlerin varlığı o kanundaki diğer bazı hükümlerin varlığına bağlı olabilmektedir. Bazen yapılan yeni bir kanunda eski bir kanuna yollama yapılır. Anaysa mahkemesi bunu anayasaya aykırı görmemektedir. Kanun koyucu açıkça eski kanuna yeni kanunla yollama yapabilir. Eğer eski kanun iptal edilmişse bu durumda bu eski kanuna yollama yapan yeni kanunun da iptal edilmesi gerekir ve anayasa mahkemesi aykırılık isteminde bulunulmasa da bu yeni kanunu da bu dururumda iptal edebilir. Yollama yapılan iptal edilmişse haliyle yollama yapan da iptal edilmelidir.Anayasa mahkemesi bir kanun hükmünün iptal istemini reddetti. 10 yıl geçmedikçe bu kanun hükmünün iptal istemi söz konusu olamaz. Bu kanun hükmü örneğin anayasanın 60. maddesi ile anayasanın 75. maddesine aykırı görülerek iptal isteminde bulunulmuştu. Ama bu 10 yıl içinde bu iki madde değiştirilmiş. Böyle bir durumda aykırılık gerekçesi olarak öne sürülen maddelerin değişmesi durumunda kanun hükmü eski maddelere karşı aykırılık iddiasıyla iptal isteminde bulunulduğundan 10 yıllık süre işlemez. Çünkü yeni maddeler oluşmuştur. Maddelerin değişmesiyle aykırılık dayanağı da değişmiş olur.
SORU: Yeni bir anayasa kuralının çatıştığı eski bir kanunu zımnen değiştirir mi?
Eğer yeni anayasa kuralı sayı ile ifade edilebilecek somut bir hüküm getirmişse eski kanunu zımnen değiştirir. Buna karşılık daha soyut bir hüküm getirmişse bu işin anayasa mahkemesine bırakılıp onun tarafından zımnen değiştirilip değiştirilmeyeceğine karar verilir.