Güneydoğu Asya’da ülke.
Çinhindi yarımadasında yer alan Laos, kuzeyde Birmanya ve Çin, doğuda Vietnam, güneyde Kamboçya (Kampuçya) ve batıda Tayland ile sınırlıdır.
Laos Coğrafyası
Çinhindi yarımadasının önemli bir bölümünü kaplayan Laos, oturmuş ama pek yeni bir oluşum sayümayan taban bölgesinde yer alır; Laos’taki en son kıvrılmalar gene de İkinci Zaman başlarında gerçekleşmiştir. Burada iki bütün göze çarpar: 1. Kuzeyde, Yukarı Laos’ta (19. enleme kadar) arazi engebeli, ama pek belirgin değüdir: En yüksek nokta olan Bia dağı 2 817 m’ye ulaşır; toprak aşınması Hersinyen kıvrımları ortadan kaldırarak basık biçimli tepelerin oluşmasına yol açmıştır. Vadilerin çok sıkışık ve dar olması bölgede ulaşımı güçleştirir. 2. İç bölgelerde ve güneydeyse Orta ve Aşağı Laos, yaylalardan oluşur: Taban bölgesi, kırmızı kumtaşlı kaim bir tabakayla, yer yer de kireçtaşlarıyla kaplıdır; yaylalar doğudan batıya hafif eğimlidir; güneyde, Boloven yaylası bir bazalt tabakasından oluşur. Vientiane ve Thakhek kentlerinden geçen Mekong ırmağı boyunca ovalar uzanır.
Ülkede kurak bir mevsimin de görüldüğü sıcak ve orta derecede nemli,tropikal bir iklim egemendir; 350 m yükseklikte yer alan Luang Prabang’ da sıcaklık, sürekli 20°C’ın üstündedir (ocakta 22,7°C; temmuzda 27,3°C); yağışların ancak 854 mm’yi bulmasma karşılık atmosferdeki bağıl nem oranı her zaman için oldukça yüksektir; Yukarı Laos’un yüksek kesimlerinde yağmurlar daha çok, sıcaklıklarsa daha belirgindir, kış her yerde kuru mevsim olarak belirir. Toplam yüzölçümün % 60’ım kaplayan ormanlar, özellikle tekağacının bol bulunduğu seyrek bir orman görünümünde yaylalarda ve dağlık yamaçlarda uzanırlar. Yukarı Laos tepelerindeyse ormanların yerini otsu bir savana alır.
Ülkenin tek önemli ırmağı, Laos ile Tayland arasında sınır oluşturan Mekong’dur. Pek yararlanılamayan bu ırmak, Yukarı Laos’ta sel halini alır; Luang Prabang’dan Savannakhet’e kadarki orta çığın ırmağmköpürerek aktığı yerlerle kesilmiştir ve yalnızca Vientiane-Savannakhet kesimi gemi ulaşımına elverişlidir. Bu ırmak, hiçbir zaman ülkenin değişik bölgelerini birleştirememiştir, birçok merkezin bulunması da bölgesel özelliklerin sürekliliğini açıklar. Ayrıca Laos’ta hiçbir demiryolu yoktur, karayollarıysa ilkeldir.
Laos Nüfusu
Laos da Vietnam gibi 1945’ten beri belli aralıklarla savaş halindedir; bu yüzden kesin istatistikler tutmak güçtür. Ülkenin nüfusu azdır ama sürekli artmaktadır. Laos halkı benzer yapıda değildir, Laoslular (ya da Laolar) nüfusun ancak % 50’sini oluştururlar; komşu ülke Tayland’da bulunan Taylar etnik grubuna bağlanırlar. Bunların çoğunluğu ülkenin özellikle orta ve güney bölgeleri ile Mekong ovalarında yaşar. Yukarı Laos’ta gerçek anlamda bir dağlı halklar karışımı oluşmuştur; bazdan Laoslulara benzerse de bu halk topluluğunda Çin etkisi görülür; en ünlüleri olan Meolar XIX. yy’da Çin’den gelerek dağlık Xieng Khouang’a (Ksieng Huang) yerleşmişlerdir.
Laos Tarihi
Laos’un büyük bir bölümü IX. yy’dan XIII. yy’a kadar Kamboçya’nın egemenliğinde kaldı. XIII. yy’da Laolar ülkenin yüksek vadilerinde krallıklar kurdular. Siyamlılar da Sukhota’yı, Khmer hükümetini ülkeden kovacak ve Luang Prabang’a kadar uzanacak nitelikte güçlü bir devletin merkezi haline getirdiler. Siyam egemenliği, güneye doğru yayıldı ama gücü azalınca Luang Prabang Krallığı bağımsızlığını kazandı.
XVI. yy’da Birman baskısı çok tehlikeli bir duruma geldi. 1574’te Bayin Naung (1551-1581) Vientiane’ı (Viyen- tiyan) ele geçirerek kısa süreli bir egemenlik kurduysa da bunu bir kargaşa dönemi izledi.
XVIII. yy. sonundaki bir veraset bunalımı yüzünden Laos’ta iki rakip krallık kuruldu: Vientiane Krallığı ve Luang Prabang Krallığı.
Vientiane Krallığı, Birmanlar ve Siyamlılar arasında 1760’tan başlayarak çatışmalara neden oldu ve 1828’de yıkıldı. Luang Prabang Krallığı’ysa, Siyam ve Vietnam rekabetinin koruduğu dengeli bir barış durumunu nispeten koruyabildi. Fransa’ nın müdahalesinden önce Luang Prabang kralı ülkenin ancak bir bölümünü elinde tutuyordu. Laos, her biri önder Chau Muong’un egemenliği altında çok sayıda bağımsız küçük prensliklerden oluşuyordu. Köylerdeyse yetki, çevresinde Yaşlılar Konseyi’nin yer aldığı Pho Ban ’ın (ülkenin babası) elindeydi. Yasalar, törelerdeki büyük yumuşaklığı yansıüyorlardı. Kamboçya’dan ülkeye yaydan Buddhacılık burada uzun süredir varlığını sürdürüyordu, ama eski halk inanışlarını (gök, toprak ve su cinleri) ortadan kaldıramamıştı.
Laos üzerinde Fransız Etkisi
Fransa, kendisine Çinhindi Birliği’ni oluşturmasını sağlayacak olan anlaşmaları imzaladıktan sonra, Siyam (günümüzde Tayland) ve Vietnam’ın üstünde hak iddia ettikleri Orta Mekong havzasına yerleşmeyi denedi. 1885’te Fransız hükümeti, Birliğin geleceğini herhangi bir Siyam saldırısına karşı güvence altına almak için Laos’a konsül yardımcısı sıfatı ve gözlemci göreviyle Pavie’ yi gönderdi. Pavie, Laos’ta Fransız etkisini benimsetti. Siyamldara karşı kişisel saygınlığını ve diplomatik yeteneğini kullandı. Ekim 1893’te Siyam, Mekong’un sol kıyısında hak iddia etmekten vazgeçti. 1896’da İngütere’yle yapılan bir anlaşma, Mekong’un Birmanya ve Yukarı Laos arasında sınır oluşturmasını sağladı. Laos daha sonra, 1887’de kurulmuş olan Genel Çinhindi Birliği’ne girdi ve 1945’e kadar hiçbir ciddi sorunla karşdaşmadı (1946’da Fransa’nın bastırdığı ayrılık savaşı).Laos ve Çinhindi savaşı.
Çinhindi savaşı boyunca Laos, birkaç kez (1953-1954) işgal edddi. Cenevre Konferansından (Temmuz 1954) sonra, öbür Çinhindi devletleriyle (Vietnam ve Kamboçya) birlikte Laos’un da tam olarak bağımsızlığı tanındı (Aralık Batı basınının komünist olarak kabul ettiği Pathet Lao (özgür Laos, ya da Neo Lao Halt Xat) de Vientiane krallık hükümeti arasında başlangıçtan beri hem çatışmalar, hem de yakınlaşmalar oldu. Sözgelimi 1957’de Pathet Lao, ülkenin siyasal yaşamma girdi ve 1958 seçimlerinde başarı sağladı ama bu pek işe yaramadı; 1959 Ağustosunda Pathet Lao’nun ara seçimlerdeki başarısı ve Washington yanlısı bir hükümetin oluşturulması sonucunda. Kuzey Vietnam’ın (Vietnam Demokratik Cumhuriyeti) körüklemesiyle çeşitli karışıklıklar başgösterdi. Bunalım geniş boyutlara ulaştı ve üç karşıt görüş ortaya çıktı: Yansızlıktan yana olan görüş (1955-1958 arasında başbakanlık yapan Prens Souvanna Phouma [Suvanna Fuma] önderliğinde); komünizmden yana olanlar (Souvanna Phouma’nm üvey kardeşi Souphanouvong ile Pathet Lao önderliğinde); komünizm karşıtı olanlar (Phoumi ve Boun Oum önderliğinde). 1960’ta yeniden iktidara gelen Souvanna Phouma, 9 Ağustosta bir hükümet darbesiyle devrildi (buna Phoumi de karşı çıktı). Üç partili geçici bir hükümet oluşturuldu ve hükümetin yansızlığı giderek azaldı. Gerçekte, Vietnam’da durumun şiddetlenmesi, Laos’u daha da fazla karşıt görüşler ve askerî güç darbeleri arasında çatışmalara sürekledi. Pathet Lao’nun elindeki bazı bölgeler, A.B.D. tarafından şiddetle bombalandı. Pathet Lao gelişmesini sürdürürken A.B.D’nin tırmanma hareketi A.B.D’nde bile şiddetli eleştirilere yol açtı. 1971 Şubatında 20 000 Güney Vietnamlı Laos’a girdi ve burada yenilgiye uğratıldı.
Bu nedenle, A.B.D. yardımına başvuran Souvanna Phouma’nın, Pathet Lao hareketiyle ilişkiye girmesi gerekti. Eylül 1973’te Pathet Lao ile krallık yönetimi arasında anlaşmaya varıldı. Krallık Kamboçya ve Vietnam’da komünizm yanlılarının ön plana çıkmalarından sonra (Nisan 1975) ve halkın baskısıyla, Pathet Lao’yu ve giderek genişleyen özerklik gruplarım tanımak zorunda kaldı; özerklik grupları, daha sonra iktidarın emrine girdiler. Sağ kanat yöneticileri ülkeyi terk etti.
20 Mayıs 1975’te ülke tümüyle, herhangi bir çatışma olmaksızın, Pat he! Lao’nun eline geçti. Bir devrim komitesi oluşturuldu; ardından krallık ortadan kaldırıldı ve Souphanouvong cumhurbaşkanı, Kaysone Phomvihane başbakan olurken, kral Savang Vatthana cumhurbaşkanının yüksek danışmanı, Souvanna Phouma da hükümet danışmanı görevlerine getirildiler. Böylece eski krallık yıkılarak yerine Laos Demokratik Halk Cumhuriyeti kuruldu (Aralık 1975).Temmuz 1977’de Laos, Vietnam ile bir işbirliği anlaşması imzaladı: Vietnam ordusu Hmong başkaldırılarının etkinliğini azalttı; binlerce Vietnamlı görevli ve teknisyen düzenleme işlerini yürütmeye başladı; böylece Laos aşağı yukarı Vietnam’ın himayesine girdi. Eylül 1977’de Çin iktisadi yardımı kesti ve teknisyenlerini geri çekti. Toprakların bütünü üstünde kooperatifler oluşturulmasını öngören tarım alanında bir modernleştirme planı yürürlüğe kondu. Ama besin yetersizliği, değişik ürünlerin (manyoka, mısır, fasulye) ekilmesi desteklendiği halde giderilemedi. Batı ülkeleri pirinç gereksinimlerini karşıladı (100 000 t) ve Vientiane bir sulama programını gerçekleştirmek için 8,2 milyon dolarlık bir borçlanmayı kabul etti. Vietnam-Kamboçya, daha sonra da Çin-Vietnam savaşları, Çin ve Kamboçya ile ilişkelerini sürdürmeye çalışan Vientiane hükümetinin Hanoi saflarında yer almasına neden oldu. Bu yüzden Pekin hükümetinin tehditleri ve eleştirileri, Laos’ta etkisini gösterdi. Kuzey eyaletlerinde bazı bölümler Vientiane’ın denetiminden çıktı ve Çin, bu bölgelerde kesinlikle etkili oldu.
Ama 1979”da Tayland ile ilişkiler karşılıklı olarak düzene kondu. 1980’de Yurtseverler Cephesi’ne karşı çıkanlar bir Ulusal Özgürlük Cephesi oluşturdular; bu arada hükümet danışmanı Souvanna Phouma Ocak 1984’te öldü.
Souphanouvong’un cumhurbaşkanlığından istifa etmesinden (Ekim 1986) ve yerine geçici olarak Phoumi Vongvichit’in seçilmesinden sonra, Tayland’la çatışmaya son verilip (1988 Şubatı), Çin’le ilişkiler düzeltildi. 1991’de yeni bir anayasa hazırlanmasının, ama tek partiye dayalı rejimde bir değişiklik olmamasının ardırHar Kaymeme Phomvihane başbakanlığı bırakıp (yerine 1991 Ağustosunda Khamtai Siphandone getirildi), parti ve devlet başkanlığı görevlerini üstlendi.
Laos Ekonomisi
Laos, tarım ve ormancılıkla geçimini sağlayan yoksul bir ülkedir. Topraklarının %8’den azı tarıma ya da çayırlara ayrılmıştır. Pirinç, ekili alanların 9/10’unu kaplar: Alüvyonlu ovalara çeltik tarlaları yayılmıştır (1992’de 1,5 Mt pirinç); dağlarda tarım, ormanların yakılmasıyla açılan tarlalarda yapılır. Bunun yanı sıra, az miktarda mısır, Mekong kıyılarında şekerkamışı ve tütün, Boloven yaylasındaki büyük tarım işletmelerinde de kahve yetiştirilir.
Ülkede hayvancılık da küçümsenmeyecek bir yer tutar (domuz ve özellikle kümes hayvanları yetiştiriciliği); bu arada Laos’ta filin yük hayvanı olarak kullanıldığını da belirtmek gerekir. Hemen her yerde, özellikle balığın çok olduğu Mekong ve kollarında ırmak balıkçılığı yapılır. Sanayi, ancak küçük el sanatları biçiminde gelişmiştir: Dokuma ve seramikler (özellikle dağlarda yaşayan Yuen halkının üretimi ünlüdür). Çağdaş sland ile ticari ilişkiler kurması sonucunda, Batı ülkeleriyle ilişkilerin belirli ölçüde düzelmesi, ülke iktisadına yeni bir soluk kazandırmıştır. Ayrıca Laos,komşu ülkelere son yıllarda büyük Nam Ngum hidroelektrik kompleksinde üretilen elektriği satmaya başlamıştır.anayi, tütün imalathaneleri ve kereste fabrikalarıyla temsil edilir. Ormanlar çok önemli kaynaklar sağlar; tomruklar Mekong üstünde yüzdürülerek aşağı bölgelere taşınır. Ayrıca Phon Tiou maden yataklarında kalay üretilir.
Ticaret, büyük ölçüde açık verir: 1992’de dışalımın 240 milyon doları bulmasına karşılık, dışsatımdan ancak 72 milyon dolar sağlanabilmiştir.
Kalay, kereste ve kahve başlıca dışsatım ürünleridir. Dışalım ürünleriyse işlenmiş ürünler ve besin maddeleridir. Laos’un yeniden Tay