Category Archives: *Biyografiler
Balkon kapısı açıktı; rüzgârın kımıldattığı perde şişiyor, ağır ağır yükseliyor ve tekrar alçalıyordu. Radyonun üstüne bırakılmış buruşuk havlu, alacakaranlığın içinde beyaz bir leke gibiydi; uzun kulaklarını geriye atıp sıçramaya hazırlanan beyaz bir tavşana benziyordu.
Sochi?de iki yıl önceki o aydınlık Eylül sabahını hatırladım; Orekhovaya Caddesi?ndeki küçük evi; güneşli bahçesindeki olgun turuncu hurmaları, beyaz badanalı odayı ve yastık yığını üstündeki o sevimli yüzü.
Nikolay?ın gergin parmakları, battaniyenin kıvrımları arasına mutlulukla sokulan beyaz tavşanın uzun, ipeksi kulaklarını okşadı. Nikolay usulca gülüyordu, ışıldayan dişleri şeker kadar beyazdı. Başucundaki
Gözlerimi sımsıkı kapayıp o sıcak Eylül sabahına geri dönmek istedim ve sanki, o anda, bütün evi gün ışığıyla elma kokusu doldurdu. Düşüncelerim bu hüzne kapılıp gitmeyi reddetti. Olanları kabullenemiyordum ve geçmişin geri gelmeyeceğini aklım almıyordu.
Ama gerçek ortadaydı ve Nikolay?ın artık sonsuz sükûnete ulaştığını tüm acımasızlığıyla gösteriyordu. Yaşamak için verdiği son mücadele de onun kalan gücünü tüketmiş ve onu kavurucu rüzgârın kuruttuğu bir yaprağa çevirmişti. Bu mücadele, ona yalnızca geniş alnı ve koyu kestane renkli yumuşacık saçlarını bağışlamıştı. Küçülen solgun yüzünde kavisli kaşları yükseliyordu. Sanki hayata devrimci bir şevk, sınırsız bir sevgi ve ilgiyle tutunan bu yaratıcı güç hala durmaksızın varlığını sürdürüyordu. Elimi alnına koydum, hala sıcak ve hatta nemliydi. Sanki Nikolay bize heyecan veren çalışmalarını bitirmiş, istirahat ediyordu. İçine çökmüş göğsü sanki derin bir nefesle inip kalkıyor ve göğsünün üstündeki Lenin Nişanı bu kıpırtıyla esrarengiz bir biçimde ışıldıyordu.
Gece gündüz demeden üç gün boyunca her yaştan sayısız insan cenazeye akın etti, Ostrovski?nin tabutu çiçeklerle kaplandı.
Nikolay Ostrovski yalnızca kitaplarında yaşamıyor; destansı bir imge ve yaşadığı çağın en güçlü, en göz alıcı kişiliklerinden biri olarak da yaşamaya devam ediyor.
Kader ona acımasız davranmış; onu kollarıyla bacaklarını ve gözlerini kullanmaktan mahrum etmişti. O, sakatlığının, çaresi olmayan hastalığının, zayıflığının ve çektiği acıların üstesinden mücadeleyle gelerek ayakta kalmayı başardı. Bolşevik gençliğin bu ateşli savunucusu, sosyalizmin azim ve sevinç dolu zafer şarkısını söyledi; dirençle çınlayan sesi, Sovyet topraklarından tüm dünyaya yayıldı.
Hüzünlü hatıralar bir yana! Ölüm, fiziksel varlığımıza karşılık ödemek zorunda kaldığımız bir vergi olduğundan hüzünlü hatıraları bir kenara bırakalım ve tükenmek bilmeyen bu güçlü yaşam pınarına dönelim?
1932 yılının Moskova?ya özgü soğuk ve rüzgârlı bir bahar sabahında onu görmeye gittim. Mertyi Caddesi?nde yaşıyordu (bu caddenin adı daha sonra Nikolay Ostrovski Caddesi olarak değiştirilmiştir. y.n.)
Geniş apartman kiracılarla doluydu. Kalabalık ve gürültülüydü. İnsanlar koridorda itişip kakışıyor, bebekler ağlıyor ve uzaktaki bir dairede birisi daktilo tuşlarına beceriksizce vuruyor, inatçı bir ağaçkakanın gagalamalarını andıran tuş sesleri yükseliyordu.
Bir yazar için nasıl bir ortam! Bu gürültü içinde çalışmayı hayal edin! Kapıyı çalıp Nikolay Ostrovski?nin odasına girdim.
Battaniyesini ve şalını boğazına kadar çekmiş bir adam uzanıyordu yatakta. Yastık yığınının üstünde zayıf ve solgun bir yüz gördüm; çıkık ve geniş bir alna koyu kestane rengi saçlar dökülmüştü.
Zayıf gözkapakları hafifçe titriyordu. Çökmüş avurtlarına gür kirpiklerinden mavimtırak gölgeler yayılıyordu. Balmumu şeffaflığındaki elleri battaniyenin üzerinde uzanıyordu.
Nikolay Ostrovski?nin yatalak olduğunu biliyordum; ama onu pek de böyle hayal etmemiştim.
Öylesine korkunç biçimde halsiz ve güçsüz görünüyordu ki, onu rahatsız etmeyip başka bir zaman gelmeye karar verdim.
Tam o esnada yaşlı ve narin bir kadın hızlıca odaya girdi. Koyu kahverengi gözleri parlıyordu ve yüzüne bir gülümseme yayılmıştı.
Nikolay, derinden gelen ama genç ve pek de kuvvetsiz olmayan bir sesle aniden ?Anne, kim o?? diye sordu.
Annesi ona adımı söyledi.
?A! Ne hoş,? dedi. ?Yaklaşın, buraya gelin.?
Güzel ve bembeyaz bir gülümseme yüzünü aydınlattı. Yüzündeki her çizgiden gençlik hevesi ve yaşam sevinci okunuyordu. Önce iri kahverengi gözlerinin şevkle parıldadığını sandım. Ama hemen sonra o parıltının, derin ve yoğun renkli irislerden kaynaklandığını anladım. Buna rağmen, mutluluk saçan yüzünde öylesine bir yoğunlaşma, dikkat ve neşe vardı ki konuşmamız boyunca onun kör olduğunu hep unuttum.
O sıralar editörlüğünü yaptığım Molodaya Gvardia dergisi tarafından yayınlanması için henüz anlaşması imzalanmış olan Ve Çeliğe Su Verildi adlı romanının birinci bölümü üzerine konuşuyorduk. Nikolay, karakterlerinin bizi nasıl etkilediğini duymak için sabırsızlanıyordu.
Muzip bir tavırla ?Pavel, bence o kadar da kötü bir çocuk değil.? dedi ve gülümsedi. ?Gizem yaratmıyorum, Nikolay Ostrovski ve Pavel Korçagin yakın dostlar. Canını da kanını da benden aldı bu Pavel karakteri? Öğrenmek istediğim şu: romanım sadece bir otobiyografi gibi, bir kişinin yaşam öyküsü gibi mi okunuyor??
Gülümsemesi aniden soldu, dudakları sımsıkı kapanarak yüzünde soğuk ve katı bir ifade oluştu.
?Bu kadar açık bir soruyu kasten soruyorum; çünkü yaptığım şeyin insanlar için iyi, doğru ve faydalı olup olmadığını bilmek istiyorum. Yalnızca kendini ilgilendiren tekil olaylardan fazlasıyla var; okur bir anlığına -sanki bir mağaza vitrinine belki de hayranlıkla bakıyormuş gibi- duraklar, sonra yoluna devam eder ve orada gördüklerini bir daha asla hatırlamaz. İşte bu, bütün yazarların korkması gereken bir durum; özellikle de benim gibi acemi bir yazar daha fazla korkmalı bu duruma düşmekten.?
Ona, kaygılanmasını gerektiren hiçbir şey olmadığını söyledim.
Sözümü kibarca bölüp: ?Lütfen, sadece bir konuda anlaşalım: beni iltifatlarınızla teselli etmeyin. Bana tatlı sözler söylemek zorunda değilsiniz. Sonuçta ben bir askerim, küçücük bir çocukken de ata binebiliyordum ve şimdi o atın üstünden düşmem.?
Seğiren dudaklarına, ürkek ve nazik gülümsemesine rağmen kırılamaz azminin gücü, yüzünde olanca açıklığıyla aniden belirdi. Aynı zamanda, ona söylemem gerekenlerin aslında onu rahatlatacağını düşünmek beni son derece mutlu etti.
Kitabını okurken, Rus ve Batı klasiklerindeki kahramanları istemdışı anımsadığımı söyledim. Dahi yazarların yarattığı bu kahramanların birçoğu, kendi kuşaklarının amaç ve zihniyetini biçimlendirmişti. Arka planda toplumsal ilişkilerin, bireysel ve toplumsal trajedilerin tarihi ile insanoğlunun ulaştığı zaferlerin mutluluğu vardı.
Pavel Korçagin, gurur ve cesaretle büyük ve önemli kimselerin arasında yer alabilirdi. İç Savaşın ateşinden doğan bu acemi genç, böylesine meşhur bir birliğe girdi diye bilinçli biri olduğunu zannetmemeliydi. Ne de okumuş çevrelerine gidip mahçup bir edayla kendine bir konum dilenmeye en küçük bir ihtiyacı yoktu. Onda, başkalarında bulunmayan bir şey vardı: tükenmeyen bir güçle dolu genç kalbi, bastırılamaz bir mücadele arzusuyla çarpıyor ve aklı, insanların özgürlüğüyle mutluluğu için en ilerici, en asil düşüncelerle yanıp tutuşuyordu.
Balzac?ın Rastignac?ı gibi bir karakterle Pavel Korçagin?in uzlaşmaz iki taban tabana zıt kişilik olduklarını söylemeye gerek yok; ama Puşkin, Byron ya da Stendhal?in eserlerindeki özgürlük düşkünü karakterlerin hepsi de Pavel? ruhça yakındı. Ama elbette, onun ruhuna en yakın olanlar Gorki?nin kahramanlarıydı.
İki yakın arkadaş gibi konuşuyorduk; farklı konulara değiniyor ve yine romana dönüyorduk. Nikolay, Molodaya Gvardia?nın editörü olarak benim ve yardımcım Mark Kolosov?un, romanı yayına hazırlarken ne gibi değişiklikler yaptığımızı duymak istiyordu. Ona, bütün süslü klişeleri romandan attığımızı söylediğimde bir kahkaha patlattı ve sonra bazı talihsiz kelime hatalarından ve kullandığı bazı kelimerden alıntılar yaparken neşeyle kıkırdadı.
Birdenbire ciddi ve düşünceli bir ses tonuyla ?Tüm bu hataların sebebini biliyor musunuz?? diye sordu. ?Sanırım bilgisizliğim yüzünden olduğunu düşünüyorsunuz. O da var; ama benim yaratıcı yalnızlığımı da hesaba katmalısınız, anlıyor musunuz? Yalnız bir amatör olarak yazmaya başladım, kendi sorumluluğumda. Ama şimdi edebiyat çevrelerinden arkadaşlarım olacak, bu harika!?
Romanın bütünü hakkında ne düşündüğümü; farklı sahneleri, diyalogları, betimlemeleri nasıl bulduğumu; karakter çiziminde başarılı olup olmadığını; dil hataları yapıp yapmadığını, karşılaştırma, mecaz, tasvir gibi söz sanatlarını yerinde kullanıp kullanmadığını sordu.
Her sorusu, bu konu üzerine ne kadar çok düşünüp okuduğunu gösteriyordu; edebiyat meselelerine yaklaşımı onun olgunluğunun bir diğer göstergesiydi.
Zaman akıp gitti. Nikolay?ı yormaktan korkuyordum; ama ayrılmak için her ayağa kalkışımda, laf lafı açıyor ve ben ?son bir dakika daha? orada kalıyordum. Sohbetimiz, tıpkı ilk buluşmada birbiri hakkında her şeyi öğrenmek isteyen iki insanın diyalogu gibi daldan dala ilerliyordu. Konu yine romana geldi, Nikolay?ın üzerinde çalıştığı ikinci bölüm hakkında konuştuk. Bir hasta odasında bulunduğumu ve amansız bir hastalığın pençesindeki bir adamı ziyarete geldiğimi tümüyle unutmuştum.
Bana yazma planından, endişelerinden ve sonraki bölümleri tamamlamak için kendine koyduğu zaman sınırından bahsetti. Sözcüklerinden hayli yoğun bir enerji yayılıyordu; cesaretlendirilmeye ihtiyacı bile yoktu.
Molodaya Gvardia?nın bu yeni yazarı; hayat dolu ve üstün bir yeteneği olan bu Bolşeviği, İç Savaşın kıdemli askerini, kayda değer ölçüde belirgin ideolojik ve ahlaki değerlere sahip bu adamı kazanmasından tarif edilmeyecek derecede hoşnuttum.
Nikolay, mücadelenin ortasında büyümüş güçlü bir karakterdi; tam da bu nedenle, onu dizginlemek yerine planlarını gerçekleştirmesi için ona yardım etmek istiyordum.
Gurur ve mutlulukla olgunlaşmış tok sesi hala kulaklarımda:
?Yeniden saflardayım. Önemli olan bu. Yeniden saflardayım! Hayat harika, değil mi? Benim için çok güzel bir hayat başlıyor!?
Eve dönerken kulağımda bir şarkı gibi hep bu sözler çınladı: ?Benim için çok güzel bir hayat başlıyor!?
Sochi?ye götürülmeden önce onu birkaç kez daha ziyaret ettim. İnsanı şaşırtacak denli cesur olan bu adamın zekâsına ve karakterine daha da yakından şahit oluyordum.
Moskova?daki bu tıklım tıklım apartmanda yaşamak adeta bir sınavdı. Başarıyla gizlemeyi henüz öğrenemediği ızdırabının dışında ona farkettirilmemeye çalışılan başka dertler ve sorunlar da vardı. Ailesinin bütçesi düşüktü. Olga Osipovna elinden geldiğince tutumlu davranıyor, geçim sıkıntısını oğluna belli etmemek için uğraşıyor ve yüzünde daima bir gülümseme, dilinde hep hazır bir şakayla oğlunun etrafında pervane oluyordu; ama buna rağmen Nikolay keskin hisleriyle işin aslını tahmin edebiliyordu.
Annesine: ?Beni kandıramazsın canım annem, zor geçindiğimizin farkındayım? der, annesi ise, ?Sen kendi işine bak, geçinme işini de bana bırak? diye cevap verirdi. Olga sıkıntıları şakayla geçiştiriyor ve Nikolay da bu oyunu sürdürüyordu; ama gülüp geçilemeyen bazı şeyler de vardı.
Kaldıkları oda soğuk ve rutubetliydi; yatağa bağlı bir hastanın orada daha fazla kalması mümkün değildi.
Molodaya Gvardia editörleri, Nikolay Ostrovski?nin Sochi?ye taşınmasını Genç Komünistler Birliği?nin Merkez Komitesi?nden talep ettiler; 1932 yazında Ostrovski ve annesi güneye taşındı. Taşınmadan bir gün önce Nikolay bana şu notu gönderdi:
?Sevgili Yoldaş Anna,
Yarın sabah saat onda güneye gitmek için yola çıkacağız. Saldırımı ilerletmeye yarayacak güce kavuşayım diye her şey yapıldı. Sonbaharın sonuna kadar Sochi?de kalmak istiyorum. Gücüm yettiğince çalışmak istiyorum.?
?Saldırı? derken Ve Çeliğe Su Verildi romanının ikinci bölümü üzerindeki çalışmalarını kastediyordu. Nikolay?ın ?işim? dediği bu zor ve sancılı süreç gerçekten de tam bir saldırı süreciydi?
Battaniyesinin üstüne uzattığı zayıf ve solgun ellerini sık sık hatırlıyorum. Onlar, kör bir adamın sinirli ve aşırı duyarlı elleriydi. Ölümünün sebeplerinden biri olan eklem iltihabı, zavallı vücudunu tamamen ele geçirmişti; sadece ellerini hareket ettirebilecek kadar gücü kalmıştı.
Sochi?ye gitmeden kısa bir süre önce Nikolay bana sağlık durumundan alışılageldiği gibi alaycı bir tavırla söz etmişti:
?Omuzlarım ve dirseklerim artık vücudumun bir parçası değilmiş gibi. Bu çıldırtan bir his! Bana kalan, sahip olduğum tek şey bu!? muzip bir acıyla gülümsüyordu, ellerini kaldırıp parmaklarını oynattı: ?Bunlara kaldık!?
Önceki ziyaretlerimden birinde, hastalığı hakkında konuşmaktan hoşlanmadığı halde, karton bir kalıp yardımıyla yazı yazmaya çalıştığını anlatmıştı.
?O kadar da kullanışlı değildi; ama işe yarıyordu.? dedi.
1932 Ağustosunun başında Nikolay bana Sochi?den bir mektup gönderdi. Karton kalıpla yazmıştı. Eğri büğrü yazısı ve çarpık harfleri, bu kısacık mektubu yazmak için ne kadar güç sarf ettiğini anlamaya mecbur ediyordu.
18 Primorskaya,
Sochi,
5 Ağustos
?Sevgili Yoldaş Anna,
Annemle deniz kıyısına çok yakın oturuyoruz. Bütün günümü, bahçedeki bir meşe ağacının altında yazarak geçiriyorum. Mevsimin en güzel günlerini (sonraki sözcükler anlaşılmıyor)? kafam net. Yaşamak için acele ediyorum. Yoldaş Anna, boşa geçirdiğim günlere üzülmek istemiyorum. Saçma hastalığım yüzünden saldırı çıkmaza girmişti, şimdi yine ilerliyor, bana zafer dile.?
Bu saldırının gücü ve heyecanı sadece şu sözlerden hissedilebilirdi: ?Yaşamak için acele ediyorum.?
Sochi?ye vardıktan bir süre sonra durumu tekrar ağırlaştı. Bu hastalık ona göre saçma bir zaman kaybı ve tahammül edilemez bir ayak bağıydı. Genel sağlık durumu kötüleşse de o, umudunu yitirmeyen bir iradeyle yeni hastalığının da üstesinden gelebilirdi.
Biraz iyileşir iyileşmez dayanma gücünü ölçmek için bana ?kendi eliyle? bir mektup yazdı. Onu, meşe ağacının gölgesinde uzanmış, dinlenmeyi reddederek saatler boyunca gönüllü sekreterine yazı yazdırırken hayal edebiliyordum? Alnında boncuk boncuk biriken terler, sinirle seğiren kalın kaşları, titreyen gözkapakları ve battaniyenin köşelerini yolan ince parmakları. Yazı yazdırmak onu yorduğundan sık sık boğazını temizliyor olmalı; ama ?boş geçen hastalık günlerinde? kaybettiği zamanı telafi etmek istiyordur. Alnı ateş yanıyor ve kalbi tekliyordur: savaş alanını resmediyor, süvarilerin öfkeli sesleriyle sarsılan yeri hissediyor ve işçi düşmanlarını deviren korkusuz atlıların hızla gelişini görüyordur. Ve şimdi Moskova?daki barış zamanının ilk yıllarını betimliyor, Bolşov Tiyatrosunda yapılan Genç Komünistler Birliği kongresini anımsıyor, ordudaki yoldaşlarıyla görüşüyor olmalı.
?Acele? Acele? Yaşamak için acele etmeliyim ??
Molodaya Gvardia, Ve Çeliğe Su Verildi adlı romanın ikinci bölümünü 1933 yılının Ocak ayında yayınlamaya başladı.
O sıralar, Nikolay?ın ?saldırısı? için canıyla ve tüm gayretiyle ödediği bedelin ne kadar büyük olduğunu gönderdiği mektuplardan anladım.
Öyküme burada ara vererek Nikolay?ın birkaç ay kalacağı düşünülen Sochi?de üç buçuk yıl yaşadığını belirtmek istiyorum.
Mektuplarından birinde şöyle demişti:
?Ciddiyetle çalışmaya başladım. Yalnız iseniz bu oldukça zor. Edebiyat bilgim ve bana yardım edecek nitelikli bir öğretmenim yok; ama yine de kısa hayat tecrübemle ufkumun genişlediğini ve kültürel birikimimin arttığını hissedebiliyorum? Son üç ayda ne yaptığımı sormuşsunuz. Zamanımın büyük bir kısmını buralı gençlerle edebiyat çalışmaları yapmaya ayırdım. Eskiden yalnız kurttum, şimdi onları coşturan biriyim. Komisyon, toplantılarını artık benim evimde yapıyor. Partinin baş eylemcisiyim ve Kültürü Destekleme Bölge Kurul Başkanı?yım. Parti eylemlerine daha fazla katıldım ve şimdi çok daha faydalı bir yoldaşım. Çok güç harcadığım doğru; ama yaşam daha zevkli oldu. Konsomolun ortasındayım.
Bir edebiyat çevresi oluşturdum ve elimden gelenin en iyisini yaparak bunu geliştirmeye çalışıyorum. Parti ve Konsomol, çalışmalarıma candan bir ilgi gösteriyorlar. Parti eylemcileri sık sık benim evimde toplanıyorlar. Hayatın nabzını tuttuğumu hissediyorum. Tam üç ayımı kasten feda ederek bu yerel uygulama deneyimini kazanmak istedim; böylece en güncel ve en canlı olanı yakalayabilecektim. ?
Sonra şunları yazdı:
?Hala çok okuyorum. Balzac?ın Tılsımlı Deri?sini, Figner?in ?Hatıralar?ını, Udeghei?nin Sonu?nu, Anna Karenina?yı, Edebi Miras?ı, Literaturnaya Kritika?nın tüm eski sayılarını, Turgenyev?in Asilzade Yuvası?nı ve daha birçok kitabı okudum.?
Bu mektubu iş arkadaşlarımdan birine okuttum, o da gerçekten etkilendi.
?Ne kadar da güçlü bir karakter!? diye haykırdı. ?Bu mektubu yazanı bilmeseydim, onu, çalışmalarını rapor eden büyük, sağlıklı bir yazar olarak düşünürdüm.?
Nikolay?ın korkunç derecede hasta olduğunu ancak iyileştikten sonra öğrendik. 1934?ün başlarında bana yazdı:
?Neredeyse ölüyordum. Umutsuz mücadele tam bir ay sürdü. En kötüsünü de atlattım ve kendimi gün geçtikçe daha güçlü hissediyorum??
Roman kısa sürede ünlendi, Ostrovsky, kitabın yerel kütüphanelerde ve kitapçılarda bulunmadığına dair yakınma dolu mektuplar alıyordu.
Bana çeşitli insanlardan ve yaptıkları işten bahsediyordu; madenciler, metal işçileri, dökümcüler, elektrikçiler, makinistler, gemi ateşçileri, muhasebeciler, öğretmenler, aktörler, sanatçılar. Birkaç önemli kolhoz başkanı ve takım liderleriyle tanışmıştı. ?Ne karakterler!? diye coşkuyla haykırdı. ?Hayat deneyimleri ve bilgi birikimleri gerçekten harika!?
Ostrovski, köylülerin dürüstlüğüne hayranlık ve gururla bakıyor, onların her kusursuz özelliğini not ediyordu; öte yandan kendini beğenmişlik, sersemlik ve eski kafalılık yüzünden içten içe eziliyordu. Bu konudaki önsezileri görme yeteneğini yitirmemiş kimselere oranla çok daha güçlüydü.
1934?te bana şöyle yazmıştı:
?Gerçeği söylemek gerekirse şu anda bile ziyaretçilerimin birçoğundan daha mutlu bir hayat sürüyorum, çoğu beni sadece meraktan arıyor. Ben merak etmiyorum. Sağlıkları yerinde; ama donuk ve renksiz bir hayat sürüyorlar. Gözleri görüyor; ama hayata karşı bıkkın ve kayıtsız bir bakışları var. Bana acıyor ve muhtemelen şöyle düşünüyorlar: ?Tanrı beni onun gibi olmaktan korusun!? Bana göre onlar öyle zavallı yaratıklar ki, yemin ederim onların yerinde olmayı asla istemezdim.?
Böylesine açık bir ifadeye başka bir şey eklenebilir mi?
Ostrovski her zaman çok planlıydı, tükenmez bir enerjisi ve neşesi vardı, bu onun karakteriydi. Bir tek, günün erken bitmesinden yakınıyordu.
Ruhuna zarar veren şeyler dışında, hiçbir şey onu yıpratamazdı. Sorunları olduğunda dostları bunu ancak o sorunlar geçmişte kaldığında duyardı.
Dostlarının kınamalarına kulak asmazdı, onların uyarılarını duymayı reddediyordu. Günde on beş saat çalışıyor, kalabalık ziyaretçileri kabul ediyor, az uyuyor, sahip olduğu azıcık fiziksel gücünü de harcıyordu. Sochi?ye son gelişimde onu bu yüzden azarlamıştım. Yüzünde gülünç bir uysallık ve pişmanlık ifadesiyle beni dinledi; sonra da iç çekip birtakım sıra dışı mazeretler sunmaya başladı. Olabildiğince ciddi durdum; ama sonra gülmeye başladım. Boşuna nefes tüketmiştim!
?Ben ümitsiz bir vakayım göremiyor musunuz?? dedi ve güldü.
Hepimizin korktuğu şey oldu. 1935 Ağustosunda durumu aniden kötüleşti.
?İnatçılığım sayesinde hayat bana bu sınırsız, harika mutluluğu verdi ve doktorlarımın uyarılarını unuttum. Fiziksel gücümün ne kadar az olduğunu unuttum. Hızla hareket eden insan seli – Konsomol gençliği, saygıdeğer fabrika işçileri ve madenciler, mutluluğumuzun tüm bu cesur yaratıcıları romanım sayesinde benimle ilişki kurdular ve bana hayat verdiler. Bir kez daha tutkulu bir ajitatör ve propagandacı oldum. Saflarda dilimden ziyade kalemimle yer almam gerektiğini sık sık unutuyordum.
Hain sağlığım bana bir kez daha oyun oynadı. Aniden o berbat sınır çizgisine yuvarlandım.
Ama tüm tehlikeye rağmen, bu sefer de ölmeyeceğim elbette. Fırtınanın Çocukları adlı romanımı bitirmeliyim. Hatta içini tüm gayretimle doldurmalıyım. Ve Çeliğe Su Verildi?nin senaryosunu yazmalıyım. Çocuklar için, Pavel Korçagin?in çocukluğunu anlatan bir kitap yazmalıyım, bu kitap Pavel?in mutluluğunu anlatmalı. Bu benim beş yılımı alacak ağır bir iş. En az beş yılı daha hesaba katmalıyım. Gülümsüyor musunuz? Ama bu farklı olmamalı. Doktorlarım da sıkıntı ve umutsuzlukla gülümsüyorlar. Görev her şeyden önce gelir; bu yüzden en az beş yıllık bir plan yapmalıyım. Söyle bana Anna, böylesine mükemmel bir zamanda hangi çılgın ölmeyi kabul eder?
?Gülümsemek? aklımın ucundan bile geçmemişti. Canlılığı, dayanma gücü olağanüstüydü ve iyimserliği her daim öyle çabuk yayılıyordu ki onun ?en az? dediğine hiç kuşku duymadan inandım. En az beş yılı daha olmalıydı. Başka türlüsü düşünülemezdi.
Moskova?ya dönmek için can atıyordu; böylece yazar arkadaşlarına daha yakın olacak ve yeni romanı Fırtınanın Çocukları üzerinde çalışırken gerekli olan materyal ve tavsiyeler her an elinin altında olacaktı.
1935 yılının sonlarına doğru Ostrovski için 40. Gorki Caddesi?nde bir daire almayı başardık.
Kasım ayında ondan bir mektup aldım:
?Bir hükümet görevlisi bana madalya vermek için birkaç gün içinde buraya gelecek. O zamana kadar buradan ayrılamam. Hasta olduğum için doktorumdan da izin almalıyım. Her şey hallolduğunda sana geliş tarihimi yazacağım.?
40. Gorki Caddesi?ndeki daireyi hazırlamakla meşguldük. Her şeyin onun seveceği biçimde olmasına özen gösteriyorduk? Bu telaşlı hazırlığımızın ortasında bana telefon geldi. Sochi?den gelen şehirlerarası bir aramaydı. Dışarıda tipi vardı. Ahizeyi kaldırdım ve tipi uğultusuna müzik sesleri, ıslıklar, çatırtılar da karıştı.
Ve aniden, Nikolay?ın derinden gelen tok sesi kulağımı çınlattı, sanki Sochi?den değil de iki adım ötedeki Arbat Caddesi?nden arıyordu.
?Ayın on birinde Moskova?da olacağım! Tren hareket eder etmez kompartımanımda ?genelkurmay? toplantısı yapacağız! Bana orada olup biten her şeyi anlatacaksın, ben de sana buradakileri anlatacağım. Deli gibi çalışıyorum!?
Aralık ayının on birinde, dondurucu bir kış gününde, birkaçımız Nikolay Ostrovski?yi karşılamak için Serpukhov?a gittik. Yoğun bir kar yağışı vardı. Uzun ve çığırtkan lokomotif ürkütücü bir gürültüyle yerleri örten yumuşacık karın sessizliğini bozdu. Tren durduğunda yeşil servis aracına ilerledik. Yuvarlak yüzlü genç bir kadın kapıda belirdi.
?Nikolay Ostrovski bu arabada mı?? diye sorduk.
Gülümseyerek ?Evet, evet,? diye cevapladı.
Nikolay?ın kompartımanı karanlık ve sıcaktı. Koridordaki solgun ışığın mavi gölgeleri Nikolay?ın yüzüne yansıyordu. Kilo vermişti; ama neşesi her zamanki gibi insanlara da hemen sirayet ediyordu; bembeyaz gülüşüyle etrafa mutluluk saçıyordu; zayıf yüzü öylesine hayat doluydu ki onun ne kadar hasta olduğu aklıma bile gelmiyordu.
Bizimle ?Eski savaşçı saflara döndü,? diye şakalaştı; sesi gurur ve sevinç doluydu.
Genç okurlarının mola yerlerinde kendisi için düzenledikleri toplantılardan bahsetti. Kompartımanda kısa bir süre yalnız kalınca bana şöyle dedi:
?Biliyorsun? Nasıl istediğimi? Onların yüzünü görebilmeyi nasıl istediğimi. Bu harika oğlanları ve kızları öyle güçlü hissediyorum ki, onları gerçekten gördüğümü hayal ettiğim zamanlarda bana ne kadar da yakınlar? Elbette yeryüzündeki en mutlu insanım; ama onları görebilseydim, Genç Komünistler Birliği?nin değerli gençlerine onları ne kadar sevdiğimi daha da dokunaklı ifade edebilirdim. ?
Konuyu değiştirmeye çalıştım; ama Nikolay inatla kaşlarını çatıp dudaklarında dalgacı bir gülümsemenin gölgesiyle devam etti:
?Bazen doktorların düşüncelerini anlamak mümkün değil. Anlaşılan insanın görme yetisini cerrahi bir müdahale ile beş ya da altı günlüğüne geri kazandırabiliyorlar ve sonra yeniden körlük başlıyor. Sanırım buna gözbebeği nakli diyorlar. Neyse, konu bu değil. Bana böyle bir lütufta bulunulmasını reddediyorum. Bana beş günlüğüne gözlerimi vererek aslında bana iyilik yapmaktan çok beni daha da kötü bir duruma sokmuş olacaklarını anlamaz gibiler. Körlüğümle ilgili tüm umutsuz hislerime hükmetmeyi başarmışken, onlar saf bir şefkatle bana daha kötü bir eziyeti bağışlamış olacaklar. Tamam, sevgili arkadaşlarım, hepinizi göreceğim, peki ya sonra? Hayır, ben karanlığı yendim, bu fiziksel özrüme rağmen, onu küçümseyerek yaşamayı öğrendim ve ruhuma yeni bir ağırlığın yüklenmesini istemiyorum.?
Onu yormamak için yolculuk boyunca sık sık kompartımanı boşalttık. Biz koridorda sessizce konuşurken keskin kulaklarıyla her söylediğimizi duyuyor ve konuşmalarımıza neşeli esprilerle karışıyordu.
? Birkaç gün sonra Nikolay?ın evine uğradım. Yüksek tavanlı geniş odası oldukça sıcaktı. İki güçlü ısıtıcı sıcaklığı 25- 26 derecede tutuyordu.
Nikolay kendisine çok yakışan nakışlı bir Ukrayna gömleği giymişti. Onu daha önce hiç bu kadar iyi görmemiştim. İçe çökmüş yanaklarında biraz olsun renk vardı ve yüzünde de yeni, içten bir gülümseme. Yastık yığınına yaslanmıştı, koyu renk saçları uzundu ve beyaz alnını çevreliyordu. Yüzünden yansıyan canlılık bizi de çok mutlu etmişti.
Neşeli ve gürültülü bir konuşma oldu. Misafirlerden biri aniden bu durumun Nikolay?ı yoracağını fark ederek endişeyle sordu:
?Biraz fazla gürültü yapmıyor muyuz??
Nikolay şen bir kahkaha ile cevap verdi: ?Tanrı aşkına, hayır. Gerçek bir hoş geldin partisi yapalım!?
Bir defa, çalışma programını tamamladığı akşam vaktinde ona uğradım. Asker elbisesi kumaşından yapılma bir gömlek giymişti. Yorgun görünüyordu. Kaç saat yazı yazdırdığını sordum.
?Çok sayılmaz, gerçekten çok sayılmaz!? diye başladı; ama hemen itiraf etti: ?On saat kadar. Onaylamadığını biliyorum. Ama çalışmaya öyle açtım ki! Dürüst olayım, sevgililer bile birbirlerini benim çalışmayı özlediğim kadar özlüyor olamazlar. Sıkı bir çalışmadan sonra insan kendini ne kadar iyi hisseder, bilirsin. Sekreterim gittiğinde bir sonraki sahneyi düşünmeye başlamıştım bile ve sahne gözümün önünde öylesine canlı duruyordu ki o an yazdırabilirdim. Böyle anlarda, kendimi dünyanın en mutlu insanı sayıyorum. Yine de şanslı bir yoldaşım, değil mi? Şanslı, hem de nasıl!?
Sochi?deyken Amerikalı bir kadın gazeteciye verdiği röportajı anımsadı.
?Onun pençesine düşmüştüm: onu bunu merak ediyordu, çok rahatsız edici bir kadındı. Kalbimin nasıl çalıştığından tut da genel anlamda kendimi nasıl hissettiğime kadar her şeyi anlatmam gerekti. Dinledim, dinledim ve sonunda benimle ilgili bu kadar bilgiyi ne yapacağını sordum. Kem küm etti, merhametten, insaniyetten falan söz etti. Benden kutsal bir şehit, bir Stoacı ve bir aziz yaratmaya çalıştığını anladım? ona defolup gitmesini söylemeyi ne kadar istemiştim! Bunun yerine, yaşam öyküme yaklaşımını düzeltip kendimi neden toplumun faydalı bir üyesi olarak gördüğümü açıklamaya çalıştım.?
Nikolay acınmaya, küçümseyici ya da dalkavukça lütuflara katlanamıyordu. Onun için kederlenenleri gülünç buluyordu. Oldukça keskin hisleri vardı, etrafındaki insanların ruh halindeki en ufak bir değişmeyi bile hemen sezebiliyordu. Başkalarını neşelendirmekte üstüne yoktu. En basit sözcüklerle, ateşli bir sempatiden çok daha etkili ifadeler yaratırdı. Sorunun temeline inmeye çalışır; sonra sistematik bir biçimde tavsiyesini sunar ve hangi bağlamda neye dikkat etmek gerektiğini kibarca gösterirdi. Bu başka deyişle her şeyin kökenine nesnel ve ciddi bir tutumla inebilme yeteneği onun en güçlü olduğu yönüydü.
Nikolay Ostrovski ile tanışan herkes onun ne kadar yoğun çalıştığını bilir. Ömrünün son günlerinde Moskova?da olamayışıma derinden üzülürüm. Sekreterleri, Nikolay?ın son günlerinde nasıl da gayretle çalıştığını bana anlattılar. Sekreterler günde iki üç vardiya yapıyor ve Nikolay dur durak bilmeden yazdırıyordu. Fırtınanın Çocukları adlı romanının birinci bölümünü bitirmek için gerçek bir savaşçı azmiyle direniyordu. Genç Komünistler Birliği?nin Merkez Komitesi?ne kitabı Aralık ortalarında bitireceği sözünü vermişti ve sözünü tuttu.
Günün her dakikası planlanmıştı: sabahları sekreterine kitabı dikte ediyor ve sonra da yazdırdıklarını iki üç kez okutuyordu. Öğle yemeği için kısa bir ara verdikten sonra tekrar çalışmaya başlıyordu. Sırada gazeteleri, yeni kitapları ya da klasikleri
okuma saati vardı. Etkileyici okumaları sever, bir çocuk gibi dikkatle ve kendinden geçerek dinlerdi. Akşam, radyodan haber ya da müzik dinleyerek noktalanırdı.
Bir kez en sevdiği şarkıların yayınlandığı bir programı dinlemek için onun odasında toplanmıştık; yayın, Radyo Komite?nin hazırladığı Nikolay Ostrovski?ye saygı programıydı. Program bittiğine Nikolay dalgın bir ses tonuyla:
?Mutluluk? işte budur. Bir gün bana ithaf edilen bir konser dinleyeceğim hiç aklıma gelmezdi.?
Müzikten konuştuk. Küçük bir çocukken içeriden piyano sesinin yükseldiği her pencere altında durduğunu anımsadı.
?Piyano beni her zaman cezbederdi ve son derece şaşırtırdı da. Elbette piyano gibi pahalı bir enstrümana sahip olmayı hayal bile etmedim? Sonra akordeon çalmayı öğrendim ve parmaklarımın müzik yapabildiğini görmek beni gururlandırdı. Ön tarafta bir akordeonumuz da var? Savaşa şarkı söyleyerek gitmek harika bir şey!?
Daha sonra tren istasyonunda bulaşıkçı olarak çalıştığı zavallı yılları hatırladı.
?Zor bir işti, kibarca söylemek gerekirse: onu getir, bunu götür, acele et, gözünü dört aç çocuk! Hayatın en sefil yanlarını gördüm, demek istediğimi anlıyor musunuz, yoldan geçenlerin kirli ayaklarını bir bodrum penceresinden sürekli izliyordum. Pek çok sefalete şahit oldum. Birçok kişi kendini içkiye vermişti. Ama en çok kadınlara acıyordum, gözümün önünde kötü yola düşen gencecik kızlar için endişeleniyordum.?
Konu Fırtınanın Çocukları romanındaki kadın karakterlere geldi ve hararetle konuşan Nikolay romanda aşk ve dostluğu, bir kadın arkadaşa ahlaki ve insani yaklaşımı göstermek istediğini söyledi.
?İçinde aşk olmayan bir arkadaşlık olabilir; ama içinde arkadaşlık, yoldaşlık ve ortak ilgilerin olmadığı bir aşk yüzeyseldir. Gerçek bir aşk değildir, bencilce bir zevktir, güzeldir; ama değersizdir. Övünmüyorum, zaten hepsi geçmişte kaldı; eski günlerde kızlar bana sık sık göz koyardı; ama ben ürkek ve aksiydim? Bir Marusya ya da bir Olessya bana mavi ya da kahverengi gözlerini süzerek bakardı? Muhteşem bir histi, yalan yok.?
Hatıralarına gülümsedi.
?Biliyor musunuz,? dedi, ?geçenlerde Tonya Tumanova?dan bir mektup aldım; romandaki Tonya?dan değil elbette; ama o karakterin esin kaynağı olan Tonya?dan. Düşünebiliyor musunuz, beni unutmamış.?
Nikolay birden sessizleşti; kaşlarını çatıp birkaç dakika boyunca hareketsiz yattı. Kılı bile kıpırdamıyor; yalnızca kalın siyah kaşları inceden titriyordu. Sonra silkinip Bana Tonya Tumanova?yı anlatmaya başladı. Tonya?nın âşık olup evlendiği adam -bir mühendisti- güçsüz ve kötü biri olup çıkmıştı. Tonya ondan boşanmış; şimdi iki çocuğuyla yaşıyor, öğretmenlik yaparak geçiniyordu.
?İyi, hoş bir kızdı; ama savaşmak için yaratılmamıştı. Bu hep böyledir, ortak bir amaç için mücadele edemeyen insanlar kendi bireysel mutlulukları için de mücadele edemezler.
Ziyaretlerimden birinde Nikolay?ın solgun ve bitkin görüntüsü beni çok şaşırtmıştı. Sorununu bana anlatmayı önce reddetti, sonra ısrarlarıma dayanamayarak şöyle dedi:
?Göz kürelerim yaralı. Sanırım iltihap var. Özellikle sağ gözüm beni öldürüyor. Gözüne kömür tozu kaçtı mı hiç? İşte sağ gözüm de bazen o lanet kömür tozuyla doluymuş gibi hissediyorum. O toz içeride dağılıyor ve gözüm sanki yerinden çıkıyor. Geçen gün doktorla görüştüm??
Bir an sustu sonra boğazını temizleyip sıkıntılı bir sesle şöyle dedi:
?Daha fazla acı çekmemi engellemek için göz kürelerimi çıkarmayı önerdi. Gözkapaklarımı dikmeyi ya da göz çukurlarıma bir çift takma göz yerleştirmeyi de düşünür mü, diye sordum. İğrenç!?
Suratını acı dolu bir ifadeyle ekşitti. Dudağını ısırdı, gözlerini sıkıca kapayıp gerildi ve inatla dayanmaya, acıyı yenmeye karar verdi.
Sonunda acı veren sessizliği bozarak ?Sadece kendimi değil etrafımdaki insanları da düşünmek zorunda olduğumu ona söyledim.? dedi.
? Ona, ?Bunun arkadaşlarım için ne kadar hoş olacağını düşün.? Dedim. ?Takma gözlü bir büste bakmak. Bunu onlara yapamam. Hayır. Zaman zaman ne kadar kötü olduğu umurumda değil, kendi gözlerimle kalacağım; kör olabilirler; ama en azından kahverengiler.? Sence de öyle değil mi??
Kendi dillerini konuşuyormuş gibi görünen zayıf ve sinirli parmaklarıyla elimi tuttu. Böyle zamanlarda en korktuğum şey onun nefret ettiği ?cıvık cıvık bir duygusallığa? kapılmaktı. Donmuş parmaklarını ellerimin arasına aldım ve sevecen bir tavırla, Perrault?nun masalındaki havuç kafalı, kanca burunlu çocuğa benzese bile onu seveceğimize söz verdim.
Gülümsedi ve sonra gerçekçi bir tonla: ?Beş yıla daha ihtiyacım var; çünkü kitabın ikinci ve üçüncü bölümleri bu çalışma için olağanüstü bir değer taşıyor, biliyorsun.?
Sessizce iç çekerek hayal eder gibi: ?Evet, bir beş yıl daha çok güzel olurdu. Ve sonra safların dışına çıkmış olsam da en azından saldırının kazanıldığını bilirdim.?
?Saf?, ?saldırı?, ?zafer?, ?savaş? gibi sözcükleri sever, bunları coşkuyla telaffuz ederdi. Ona bundan bir kez bahsetmiştim. Gülümsedi ve uzun kaşlarını ağır ağır çattı; derin ve güzel düşüncelere daldığında hep bu hareketi yapardı.
Benim için hayatın temel ifadesini içeren bu sözcükleri nasıl sevmem??
Sivil Savunma Hizmetleri kartı eline geçtiğinde ne kadar sevindiğini hatırlıyorum.
?Görüyorsun, hala savaşçıların saflarındayım!? diye haykırmıştı.
Bir gün dostluk üzerine konuşurken Nikolay aniden Mark Kolosov ve benim onu neden daha sık ziyaret etmediğimizi sordu. Diğer arkadaşlar onu her gün görmeye geliyordu. Günlük ziyaretlere gerek duymadığımı söyledim. Her şeyden önce, konuklarının onu hem fiziksel hem de zihinsel olarak zorladığını bildiğimizden onu yormak istemiyorduk. Ayrıca, gençlerimize ayıracağı vakti çalmak istemiyorduk; çünkü Nikolay Ostrovski gibi bir insanla çalışmak onlar için çok iyiydi. Hem önemli olan onu ziyarete kaç kez gittiğimiz miydi? Sonuç olarak bir yazarın yalnız kalmaya ihtiyacı vardı; tek başına kalıp huzurla düşünmeli, kahramanlarıyla karşılıklı konuşabilmeliydi. Bu yaratma sürecinde sekreterlerinin de yanında hazır bulunduğunu gördüğümüz Ostrovski için yalnız geçen saatler oldukça önemliydi. Her şeyi düşündük ve ona yük olmayacak, yine onu eskisi gibi ziyaret edecektik. Her an gösteremesek de, elbette ki o kendisini sevdiğimize ve onun en içten dostları olduğumuza emin olmalıydı.
İçten bir hareketle ?Oh, evet, evet, biliyorum.? dedi.
Sohbetimiz başka konulara kayıyordu ve ben sırası gelmişken onun üretken yazışmalarından söz açtım. Nikolay yüreğini coşturacak denli ilginç mektupları anımsayarak hevesle karşılık verdi ve aniden hüzünlendi:
?Kâğıtlarımı düzenlemen gerekirse işinin çok kolay olacağını bilmeni isterim. Her kâğıt parçası olması gerektiği yerde. Ben bir askerim, düzeni severim??
Onu iyi tanıyan herkes, doldurulamaz boşluğunun acısını daima hissedecektir. Zaman acıyı hafifletir, elbette; ama kederi de derinleştirir.
Nikolay Ostrovski?yi unutmak mümkün değil. Okurları ve dostları onu asla unutmayacaklar. Karakteri, dayanıklılığı ve kendini sosyalizm davasına adamışlığı ile hatıralarımızdan asla silinmeyecek. O, eşsiz derecede büyüleyici, kusursuz ve ince bir insandı.
Anna Karavaeva [1893-1979]. Yazar, editör, gazeteci. İlk eserlerinde kolhozlardaki yeni yaşam mücadelesine değindi. Bestuzhev Kadın Kurslarından mezun oldu (1916). İlk çalışmaları 1922?de ortaya çıktı. 1928 tarihli Kereste Fabrikası adlı romanıyla Sovyet sanayileşmesinin köylüler üzerindeki olumlu etkilerini anlattı. 1930?larda yazdığı eserlerinde, gençlerin eğitim sorununu, devrim öncesi aydın sınıfı, iç savaş dönemini ve modern toplum dönemini ele aldı. İkinci Dünya Savaşı?ndan esinlenerek Devlet Ödülü kazandığı Anavatan üçlemesini yazdı. 1931-1938 yılları arasında Molodaya Gvardia dergisinin baş editörlüğünü yaptı ve Nikolay Ostrovski?nin Ve Çeliğe Su Verildi eserini yayına hazırladı. 1941-1943 yılları arasında Pravda? nın muhabirliğini yaptı. Karavaeva beş kez Lenin Ödülü?ne layık görüldü.
Nikolay Alekseyeviç Ostrovski. 29 Ekim (eski takvime göre 16 Ekim) 1904?te Batı Ukraydaki Viliya köyünde yoksul bir işçi ailesinin beşinci çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası mevsimlik işçi, annesi ise bir orman işçisinin kızıydı. Ostrovski dokuz yaşına kadar köydeki kilise okuluna gitti. 1913?te çobanlık yapmaya başladı. Ailesi 1914 yılında demiryolunun geçtiği Şepetovka adlı kasabaya taşındı. İlkokula girdi ama din hocası tarafından okuldan atıldı. Bundan sonra demiryolu istasyonunun mutfaklarında çalıştı ama 1917?de iş saatinde uyuduğu gerekçesiyle işten uzaklaştırıldı. Bir kereste deposunda iş buldu ve 1918?de elektrik santralinde ateşçi yardımcısı olarak çalışmaya başladı – o tarihlerde elektrikçilere ateşçi deniyordu. 1918?in ilkbaharında Almanlar kasabayı işgal edince Ostrovski Bolşeviklerin yer altı faaliyetlerine katıldı. Temmuz 1918?de Komsomola, Ağustos?ta Kızıl Orduya girdi. Kotovski atlı tugayında faaliyet gösterdi. 1920?de Odessa yakınlarında yaralandı ve tifüs kaptı. Tekrar savaşa döndü ama Lvov yakınlarında tekrar yaralandı ve Kiev?e, hastaneye gönderildi. Ekim ayında tıbbi nedenlerle ordudan alındı. 1921?de Kiev?deki demiryolu fabrikalarında elektrikçi olarak çalışmaya başladı ve yerel Komsomol sekreteri oldu.
Ağustos 1922?de romatizma ve tifüs nedeniyle Azak Denizinde bir dinlenme yeri olan Berdibsk?e tedavi için gönderildi. 1922 yılının Ekim ayında resmen engelli sayıldı. Buna rağmen çalışmaya devam etti. 1923 yılında Kızıl Ordu İkinci Eğitim Taburu Komiseri ve Batı Ukrayna?da bulunan Berezdov kentinin Komsomol sekreteri seçildi. Ocak 1924?te Komünist Partisine girdi. 1925 yılını Karkov?da tedavi olarak geçirdi. Mayıs 1926?da Kırım?da bir bakımevine kaldırıldı. Aralık 1926?da poliartrit nedeniyle neredeyse tüm hareket kabiliyetini yitirdi ve fiilen yatalak sayıldı. Bununla birlikte Aralık 1927?de Moskova?daki Sverdlov Komünist Üniversitesi?nde mektupla öğrenim almaya başladı ve bu öğrenimini Haziran 1929?da bitirdi. Ağustos?ta görme yeteneğini kaybetti.
1930?da, Sochi?de felçliğine ve körlüğüne aldırmadan ilk romanı Ve Çeliğe Su Verildi üzerinde çalışmaya başladı. Gazete ve dergilerde yazmaya, radyoda konuşmalar yapmaya başladı. Nisan 1932?de Proleter yazarlar Birliğinin Moskova koluna üye oldu ve 1934?te Sovyet Yazarlar Birliğine katıldı. 1 Ekim 1935?te Lenin Nişanı aldı. Bunun üzerine Stalin?e şunları yazdı:
Sevgili Stalin Yoldaş! Size – liderimize ve öğretmenimize, benim için hayattaki en değerli insana – kalbimde hissettiğim bu ateşli sözleri göndermek istiyorum. Düşmana farklı bir silahı kullanarak darbe indireceğim; kötü eğitimli bir işçiyi alıp onu bir Sovyet yazarı haline getiren Lenin ve Stalin?in partisinden aldığım bir silah bu.
22 Aralık 1936?da 32 yaşındayken öldü. Ocak 1924?te başladığı ve Ukrayna?daki İç Savaşı anlatan Fırtına Çocukları romanını bitiremedi.
Kaynak:
Luker, Nicholas. ?Furmanov?dan Sholokhov?a?, Ardis 1988.
Yaşamı boyunca pek tanınmayan, tüm yazdıklarının imha edilmesini vasiyet ettiği yakın arkadaşı Max Brod?un ?ihaneti? sayesinde hikaye ve romanlarıyla bir edebiyat efsanesine dönüşen Franz Kafka, 1883?te, Alman asıllı Yahudi bir tüccarın en büyük oğlu olarak Prag?da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Alman okullarında tamamladı. 1901?de Karl Ferdinand Üniversitesi?nin kimya fakültesine kayıt yaptırdıysa da, karar değiştirip önce edebiyat ve sanata yöneldi, en sonunda annesiyle babasının isteğine uyarak hukuk eğitiminde karar kıldı. Üniversite yılları verimliydi Kafka?nın. 1902 yılında tanıştığı Max Brod sayesinde Prag?ın edebiyat çevrelerine açıldı. Nietzsche?den,
Hastalıklar, aşklar
1906?da hukuk doktoru olduktan sonra bir yıl mahkeme stajı gördü. 1908 ortalarında Bohemya Krallığı İşçi Kaza Sigortaları Kurumu?na hukuk danışmanı olarak girdi. Yarı zamanlı bu iş sayesinde yazmaya zaman ayırabiliyordu. Sanılanın aksine ne içine kapanıktı ne de sosyal ilişkileri zayıftı. Yürüyüş yapmayı, yüzmeyi ve kürek çekmeyi, dakika dakika planladığı seyahatlere çıkmayı seviyordu. Kadınlarla ilişkisiyse ikircikliydi; bir yandan fahişelere düşkünlük gösterirken diğer yandan tutkulu romantik aşk arayışındaydı. Evliliğe her zaman soğuk bakan Kafka, 1912?de nişanlandığı Felice Bauer?le sıkıntılarla dolu beş yıllık nişanlılık süresinden sonra 1917?de ayrıldı. Bu dönem aynı zamanda Kafka?nın en verimli çağıydı: Bir gecede yazdığı ?Dos Urteil / Yargı?, en önemli yapıtlarından ?Die Venvandlung / Değişim? ve yarım bıraktığı ?Der Verschollene / Kayıp? romanı, çocuk ile aile arasındaki çatışmaları konu alan hikayeleriyle tematik bir bütünlük gösterirler. Kafka bu dönem içinde, ?Der Prozess / Dava? romanını ve ?In der Strafkolonie / Ceza Sömürgesi? adlı uzun hikayesini de tamamlar.
Felice Bauer ile 1917?deki ayrılığına eş zamanlı olarak yakalandığı verem hastalığının aslının psikolojik olduğuna, evlenmemek için vereme yakalandığına inanıyordu Kafka. Hastalığı sayesinde I. Paylaşım Savaşı?na katılmadı. 1918?e kadar zamanının büyük bir kısmını kırsal bölgelerde geçirdi, sağlığıyla ilgilendi, yaşayış ve kültürlerini bilmediği Doğu Avrupa Yahudilerini incelemeye ve İbranice öğrenmeye başladı. 1919 yılında geçirdiği ağır grip veremini iyice azdırdı. Bu sırada Julie Wohryzek ile kısa süreli bir nişanlılık dönemi geçirmişti. 1922?de emekli edildi; ki bu, onun maddi durumunu olumsuz biçimde etkiledi.
Sağlığı ile birlikte moralinin de iyiden iyiye bozulduğu bu dönemde tanıştığı Çek gazeteci Milena, Kafka?nın hayatında önemli bir yer kapladı. Evli bir kadın olan Milena ile Kafka arasındaki dostluk 1920-1923 yılları arasında mektuplarla sürdü ve Kafka güncelerini Milena?ya bıraktı. Üçüncü romanı ?Dos Schloss / Şato?yu 1922?de yazdı Kafka. ?Sevgili Milena?, çok sonraları -Kafka?nın üçkızkardeşi gibi – hayatını Alman toplama kampında kaybedecekti.
Kafka, aile bağlarından, maddi ve manevi yıkıntılarla yaşadığı Prag?dan 1923?te Berlin?e giderek kurtuldu. Berlin?de Polonyalı Ortodoks bir Yahudi ailesinin kızı Dora Dyment ile tanıştı; ve hep aradığı türden bir aşka kavuştu. Ancak ailesi bir kez daha engel olmaya çalıştı Kafka?ya. Bu kez boyun eğmedi; belki de hayatında ilk kez mutlu ve coşkulu bir ruh hali sergileyen Kafka, Dora ile Berlin?de yaşamaya başladı. Ne var ki hastalığı son safhasındaydı. ?Ein Hungerkünstler / Açlık Cambazı? adlı hikayesini tamamlarken hastalığı şiddetlenince 1924?te Prag?a döndü. Viyana yakınlarındaki bir sanatoryuma yatırıldı. 3 Haziran?da öldüğünde henüz kırk yaşındaydı. Kafka Prag?da gömüldü.
Açık yapıt
Hemen hemen bütün eserleri ölümünden sonra Max Brood tarafından yayına hazırlanan Kafka, 1920?lerin sonunda önce Alman edebiyat çevrelerinin ilgisini çekmişti. Ancak 1950?lere gelindiğinde ünü bütün Avrupa?yı kapladı. Kafka?ya gösterilen ilgide dönemin ruhsal ve zihinsel atmosferiyle yazarın temaları arasındaki şaşırtıcı örtüşmenin etkisi inkar edilemez. Yalnızlık, yolunu şaşırmışlık, arayış, saçma yaşamın doğallığı, kalabalıklar, yabancılaşma, kısaca modern bireyin bunalımları ya da kabusları…
İşte bütün bunlarla örülüdür Kafka?nın hikayeleri. Ama büyüklüğü o kabusları hikayeleştirmesinde değil, hikaye ediş tarzında, uslubuyla yarattığı Kafkaesk dünyasındadır. Anlattığı o akıl almaz hikayeleri, en olmadık zamanda yaptığı ayrıntı aktarımları yardımıyla gerçekliğe bağlayan Kafka?nın ironisi, bir şatoyu, bir davayı ve böcekleşmiş bir bedeni, anlamlı metaforlara dönüştürür. Her karakter, her eylem ve her ayrıntı göründüğünden farklı anlamlar yüklenirken Kafka okuyucuya kesin bir şey göstermez, ima eder. Bu imacı yaklaşım, yaşamın başka sunumlarını sorguluyan daha yukarıdan bir sunum olarak işlerlik kazanır ve çok katlı okumalara açılır.
Kafka?nın dünyası çok katlı okumalara öylesine açıktır ki, birbiriyle çatışan görüşlerin hemen hepsine malzeme sağlayabilir. Edebiyat tarihinde metinleri Kafka kadar didiklenen bir başka yazar bulmak zordur. 1950?lerde Lucas, Adorno, Benjamin, Brecht gibi Marksistlerin gerçekçilik üzerine yaptıkları canlı, zengin ve eşsiz tartışmalarda merkezi bir yer tutan Kafka, Varoluşçu yazarlar – özellikle Camus – tarafından da benimsenmiş, çevrildiği dillerin edebiyatlarına yayılan etkileriyle 20. yüzyılın ikinci yarısına damgasını vurmuştur. Ancak yaratıcılığının büyüklüğü üzerindeki fikir birliği eserleri üzerindeki yorum farklılıklarını gidermemiş, tersine her geçen gün ortaya atılan yeni yeni yorumlarla bu farklılıklar derinleşmiştir.
Düş gören insanın gerçeği
Bu durumun günümüz edebiyatının modern yorumlama anlayışıyla da ilişkisi var. Susan Sontag?ın ifade ettiği gibi, ?Modern yorumlama biçeminde metin deşiliyor, deşilirken de yok ediliyor; metnin ?arkasında? bir şeyler aranıyor; deşilerek, gerçek olduğuna inanılan alt-metin ortaya çıkarılmaya çalışılıyor. En çok tutulan, en etkili modern öğretiler, Marx?ın ve Freud?un öğretileri, sonunda çok ayrıntılı yorumbilim dizgeleri, saldırgan ve saygısız yorum kuramları olup çıkıyor. Gözle görülebilen tüm görüngüler, Freud?un deyişiyle açık içerik olarak tanımlanıp bir kefeye konuyor. Bu açık içeriğin de, altında yatan gerçek anlamı örtük içeriği bulup çıkarmak için didik didik edilip bir yana atılması gerekiyor. Marx?ta devrim ve savaş gibi toplumsal olaylar, Freud?da bireyin yaşamına ilişkin olaylar (nevroz belirtileri ya da dil sürçmeleri) ve metinler (düşler ya da sanat yapıtları) bunların hepsi yorumlanacak şeyler olarak ele alınıyor. Örneğin Kafka?nın yapıtları en azından üç yorumcu ordusu tarafından kitle talanına uğramıştır. Kafka?da toplumsal alegori bulanlar, yapıtlarında çağdaş bürokrasinin yarattığı sıkıntıların ve çılgınlıkların örneklerini, bunların sonucunda doğan buyurgan devleti görürler. Ruh-çözümleme alegorisi bulanlarsa Kafka?nın, babasına karşı duyduğu umarsız korkunun, hadım edilme endişelerinin, iktidarsızlık duygusunun, düşlere sığınmasının örneklerini görürler. Kafka?nın yapıtlarını dinsel alegori olarak görenler de ?Şato?daki K.?yı cennete girmeye çalışan biri, ?Dava?daki Joseph K.?yıysa Tanrı?nın amansız, gizemli adaletiyle yargılanan biri olarak kabul ederler… ?
Yorumlardan hangisinin Kafka?nın metinlerini daha iyi açıkladığını söylemek zor. Çünkü Kafka?nın kendisi de bir çözüme ulaşmamış, gördüğü karabasandan uyanmamıştır. ?Kafka?nın gerçeği, gerçeği görmeyen, düş gören bir insanın gerçeğidir.? Benjamin?in sözleriyle, Kafka?nın eseri sanki ayrı bir yerde, kendiliğinden oluşmuştur, Kafka?nın kendisi de eserinden ayrı bir yerdedir ki bu, eserlerini bütün ilişkilerden, yazarından bile koparır. Öyleyse Kafka sorununun üstesinden gelebilmek için tutulacak yol ne olabilir? ?En doğrusu, şu soruyu sormalı: ne yapmıştı Kafka? ?
Nedir Kafkaesk?
Bu sorunun yanıtına yaklaşabilmek için önce hikaye ve romanlarıyla başlamak, yani Kafkaesk dünyaya adım atmak gerekir.
Önce çok kısa özetleriyle başlayalım: ?Yargı? düğünü arifesinde ruhsal açıdan babasına bağımlı olduğunu kabullenmek zorunda kalan ve babasının kendisi için verdiği ölüm kararına isteyerek boyun eğen genç bir adamın; ?Değişim?, bir sabah uyandığında kendisini böcek olarak bulan Gregor Samsa?nın hikayesidir. ?Kayıp / Amerika?nın kahramanı 16 yaşındaki genç Karl Rossmann, hizmetçiyi iğfal ettiği gerekçesiyle ailesi tarafından yollandığı Amerika?da hayata tutunmaya çalışır. ?Dava?nın konusu hiçbir neden gösterilmeksizin dava edilmek üzere tutuklanan banka memuru Joseph K.?nın suçsuzluğunu umutsuzca kanıtlama çabasıdır. ?Ceza Sömürgesi?nde bir bilim adamı, kendisine ne gibi suçlar yüklediğini anlatan darbelerle yaralana yaralana korkunç bir biçimde öldürülür. ?Bir Akademiye Rapor? yavaş yavaş insana dönüşen bir maymunun ağzından aktarılır. ?Şato?da K. adlı adam arazi ölçüm işleri için çağrıldığı şatonun sahibine ulaşmak çabasıyla geçirir günlerini…
İşte Kafkaesk?i oluşturan hikaye ve romanlar bunlar… Peki nedir Kafkaesk?
Milan Kundera, ?Roman Sanatı? adlı kitabında dört belirleyici nitelik saptamış. Kundera?ya göre Kafkaesk?in ilk niteliği şu: ?[Kişiler] kurtulamadıkları ve anlayamadıkları tek ve dev bir labirentsi kurumdan başka bir şey olmayan bir dünyadadırlar?. İkincisi; ?[Kişiler] için olası başka hiçbir dünya olmadığına göre onların bütün varlığı bir hatadan ibarettir?. Üçüncüsü; ?Cezalandırılan cezanın nedenini bilmez. Cezanın saçmalığı öylesine katlanılmazdır ki, suçlanan kişi huzura kavuşabilmek için cezasına bir doğrulama bulmak ister: Ceza suçu arar?. Ve dördüncüsü; ?Kafkaesk dünyada komik trajiği güçlendirmek için değil, onu anlamsız kılmak için kullanılmıştır?.
Kafka?nın hikaye ve romanlarını incelemek için iyi bir izlek sunmuş Kundera. Gerçekten de ?Değişim?, ?Amerika?, ?Dava? ve ?Şato?da karşımıza çıkan kahramanlar hep aynı labirentlerle, aynı anlam yitimleri, anlamsız suçlamalar ve cezalarla karşılaşırlar. Kafka?nın Türkiye?de popülerlik kazanmış metinlerinde ?Değişim?, ?Dava? ve ?Şato?da kolaylıkla izlenen bu özellikleri, bugünlerde iki farklı yayınevi tarafından basılan ve daha az bilinen ?Amerika/Kayıp? romanı üzerinden incelemekte fayda var.
Kafka Amerika?da
?Kayıp?(Amerika) romanı şu cümlelerle açılır: ?Hizmetçi bir kız tarafından baştan çıkarılıp kendisinden bir çocuk peydahladığı için yoksul ailesi tarafından Amerika?ya gönderilen on altı yaşındaki Karl Rossmann, hızını kesmiş gemiyle New York limanına girdiği bir sırada, uzun süredir izlediği Özgürlük Anıtı?nı aniden güçlenen bir güneş ışığı altında gördü. Anıtın kılıcı tutan kolu daha bir yükselir gibi oldu şimdi; bedeninin çevresinde ise rüzgarlar özgürce esiyordu.?
İlk bakışta hiçbir alaycılık taşımayan bu ifadeler Kafka?nın ironik anlatımının karakteristiğidir. Çünkü, ilerleyen sayfalarda Karl?ın bedeninin çevresinde özgürce esen rüzgarlarla Karl?ın Amerika?da sürdürdüğü boyun eğmiş, bağımlı hayat tam bir zıtlık yaratacaktır. Elbette yazar da bu zıtlığı bilmektedir, ama yergisinin kılıcını keskinleştirmek için bilmezden gelmiştir. Yaşanan olaylar kendi içlerinde öylesine mantıklıdır ki; bu mantık içinde tüm dünyayı hem komik hem anlamsız hem de acımasız kılarlar. Hikayeyi üçüncü tekil şahsın ağzından anlatan Kafka, olayları, durumları, kişileri ve diyalogları sanki kendi sözü yokmuşçasına aradan çekilerek dillendirir. Öyle ki Karl Rossmann?ın karşılaştığı olaylar aslında onun algı ve yorumlarını sürekli dışlayacak, genç adamın saçma sapan, önemsiz durumlar karşısında takındığı ciddi tavır bir durum komedisine dönüşecektir.
Yeni ayak bastığı New York?ta tesadüfen karşısına çıkan senatör dayısı sayesinde bir anda talih kuşu konmuştur Karl?ın başına. Yüzlerce odalı saray yavrularında, parıltılı eşyalar arasında, zenginliğin alemet-i farikası sayılan aktivitelerle geçen günler çok çabuk tükenecek, dayısı tarafından nedensizce suçlanan Karl, bir anda kendisini Amerika?ya özgü dipsiz yoksulluk içerisinde bulacaktır.
Kafka?nın kâbusu
Kafka?nın absürd/saçma mizah anlayışı Karl Rossmann kimliğiyle bürünür ete kemiğe. Diğer romanlarında olduğu gibi, Karl da zayıflık, itilmişlik, güçsüzlük ve çaresizlikle malüldür. Ama o bu malüllükten etkilenmez. Tıpkı Dublin sokaklarında bir ileri bir geri dolanan ?Ulysses?in kahramanı Bloom gibi o da yeni bir sanat öğrenmektedir: Görmek ve görmemek.
Karl görür ve gözler, ama merceğine takılanlarla duygu ve düşünceleri arasına bir sınır çekmiştir. Her şeyi fark eder, ancak hiçbir şeye yoğunlaşmaz, hiçbir şeyden kırılmaz, hiçbir şeyi kötüye yormaz. Öyle ki zenginlikten yoksulluğa savruluşu bile büyük bir etki yaratmayacaktır üzerinde. Düştüğü en zor, en acımasız koşullarda kendi yolunu bulmasını, dış dünyayla iç dünyası arasına bir mesafe koymasını, durumdan ?yararlı? dersler almasını bilir; ?Kafka metinlerindeki tutunamayan tip, sırf tutunamadığı için güçlü kalmış gibidir.? Bu, büyük kentlerin ve kalabalıkların, dış dünyanın etkilerinden kaçmanın yegane yoludur; bir eksiklik veya yokluk olmaktan çok, kişinin kendisini korumasını sağlayan etkin bir araçtır .
Karl?ın Amerika?sı, Kafka?nın Amerika?sıdır. Kahramanının kendisini korumayı becerdiği metropol kalabalığı, Kafka?nın kabusudur. Karıncalar imparatorluğunu hatırlatan New York şehri ?dolaylı ilişkilerin uçsuz bucaksız labirentini, modern yaşama biçimlerinin getirdiği bölünmeleri, karmaşık, karşılıklı bağımlılıkları dile getirmesiyle? Kafka?yı yıldırmıştır. Romanın pek çok bölümünde görmediği ama tahayyül ettiği metropolden manzaraları aktarır. Bir alıntıyla örnekleyelim:
?Karl?ın memleketinde böyle bir yerden bütün manzara ayaklar altında olabilecekken, buradan görüne görüne adeta tepeleri budanmış iki sıra halindeki binaların arasından dümdüz, bu nedenle de kaçarcasına, yoğun sisler içinde bir katedralin müthiş siluetinin yükseldiği uzaklara doğru uzanan bir yol görülebiliyordu. Sabah olduğu kadar akşam ve de gece görünen düşlerde yoğun bir trafik akıyordu bu yoldan; yukarıdan bakıldığında, sanki sil baştan, çarpılmış insan yüzleriyle her türden araba çatısından bir karışım oluşuyor ve bundan da, gürültü, toz ve kokularından, kat kat çoğalan vahşi, yeni bir karışım yükseliyor, bunların tümüne de, nesne kalabalıklarından durmadan saçılan, alıp taşınan ve yeniden yeniden getirilen güçlü bir ışık egemen olup nüfuz ediyordu; bu, büyülenmiş gözlere öyle bedensel bir şeymiş gibi görünüyordu ki, sanki sokağın üstünde her şeyi kaplayan bir camın her seferinde yeniden, olanca gücüyle parçalanacağı izlenimi veriyordu.?
Kalabalıklar içinde yalnızlaşmanın ve yabancılaşmanın dehşeti kadar aile kurumunun toplumsal iktidarın yapıtaşı olduğunu da fark etmişti Kafka: 1912 yılında yazdığı ?Yargı? ve ?Değişim? hikayeleri gibi ?Amerika? romanında da birey- toplum çatışmasını aile kurumu etrafında işlemiştir. Bu noktada yazarın kendi tarihine, babasının baskıcı kişiliğine ve mutsuz ailesine birebir karşılık gelecek motifler bulunabilir. Ne var ki edebiyat aracılığıyla başka bir gerçeklik düzleminde yeniden inşa ettiği Kafkaesk dünya, yazarın biyografisine indirgenemez. Kafka?nın kahramanlarının ellerinde olmadan gelişen, onların sadece yüzleşmek zorunda kaldıkları olaylar aslında modern insanın yaşamak zorunda kaldıklarına dair güçlü eğretilemelerdir. Kendi özel dünyasının nevrotik olup olmadığının hiçbir önemi yok, önemli olan onun modern çağ nevrozlarının anlatıcısı olması, bireyin nevrozlarını hepimize ait olan bugünün dünyasının nevrozları haline getirmesidir.
?Bir insanın özgünlüğü ne kadar büyükse, o insan boğuntu karşısında o kadar çaresiz kalır,? demişti Kierkegaard. Kafka bu özgünlükten fazlasıyla nasibini almıştı; Lucas?ın ifadesiyle ?gözü dönmüş ve ürkütücü bir boğuntu karşısında ne yapacağını bilemeyen modern bireyin / yazarın klasik örneğiydi? o. Çaresiz kaldığı boğuntuyu ve onun hem tamamlayıcı bir parçası hem de nedeni olan bölünmüş karanlık dünyayı herkesten daha fazla içinde duyumsayarak yansıttı; ?Bu dünyanın, insanı irkilten yanı korkunçluğu değil, olağan görünüşüdür?. Kafka benzersizliğini, bu temel yaşantıyı iletecek dolaysız ve yalın bir anlatım yolu bulmuş olmasına borçludur.
A. Ömer Türkeş
2 Ekim 2006 Tarihli Milliyet Kitap
“Küçük bir çocukken annem bana şöyle demişti, eğer asker olursan general olacaksın, rahip olursan Papalığa yükseleceksin. Ama ben ressam oldum ve Picasso olarak kaldım.”
Picasso, 25 Ekim 1881 yılında İspanya’nın Malaga bölgesinde doğdu. Madrid’deki Royal Academisinde sadece bir sene akademik eğitim almış olmasına rağmen Kübizm’in öncüsü, 20. yüzyılın kayda değer en önemli sanatçılardan biri olarak damgasını vurdu. Tanınan en üretken sanatçı olarak bilinen Picasso, toplam 100,000 resim, 34,000 baskı, 300 kitap resmi ve heykel ve birçok seramik ve çizim üretti.
Hayatı boyunca savaşa karşı duran, mücadele eden Picasso, yaşamının önemli bir bölümü savaşlar içinde (İspanya Halk Savaşı, I. ve II. Dünya Savaşları) geçirmek zorunda kaldı.
Nazım Hikmet’in 1950 yılında haksız yere hapis yattığını protesto etmek için
Gerçek ismi Pablo Diego José Santiago Francisco de Paula Juan Nepomuceno Crispín Crispiniano de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruiz Blasco y Picasso olan sanatçı kimi kaynaklara göre çoban ve bir baytar öğretmeni babanın çocuğu olarak dünyaya gözlerini açtı. Resim yeteneği kısa sürede keşfedilince 1895′te Barcelona Güzel Sanatlar Okulu’na gönderildi. 1901 yılından itibaren anne soyadı olan Picasso’yu kullanmaya başladı. Desenleri İspanyol bir dergi olan Juventut’ta yayımlandı. Yoksul bir ailenin çocuğu olan Picasso, Çatanov tarafından hor görüldü.
1900′de ilk kez Paris’e gitti. Dönemin yenilikçi sanatçılarının yaşadığı Montmartre semtinde bir süre para içinde yaşadı. Picasso yaklaşık 1901-04 arasındaki ilk dönem yapıtlarında sıradan insanların, sirk palyaçolarının, akrobatlarının resimlerini yaptı. Büyük kentlerdeki yaşam kadar, sirk yaşamı da ilgisini çekiyor, ne var ki, tablolarında bu yaşamın hüzünlü yanını yansıttı. Sanatçının bu dönemi (1901-1903 yılları) Picasso’nun mavi dönemi olarak adlandırılır. Arkadaşı Carlos Casagemas intiharıyla başlayan bu dönemde, Picasso, tablolarında mavi rengi egemen olarak kullanmıştır. Tablolarında yaşlılık, fakirlik ve ölüm temaları işlenmiş, daha çok Fakirler, dilenciler ve körler tasvir edilmiştir: Dama en Eden Concert (1903), La Vida (1903), Las dos hermanas (1904).
Resimlerinde soğuk renklerin aksine neşeli portakal ve pembe renkleri kullandığı yıllara Pembe Dönem olarak adlandırılır. Bu dönemde de akrobatlar ve palyaçoları eserlerinde kullandı. Pembe dönemin en ünlü eserleri Garçon a la pipe, Woman in chemise (Madeleine), Lady with a Fan, Two Youths, Harlequin Family, Harlequin?s Family With An Ape, La famille de saltimbanques, Boy with a dog, nude boy ve The girl with a goat?tur.
Bir genelevdeki beş hayat kadınını gösteren ve Kübizm akımının en önemli örneklerinden biri olarak görülen ünlü eseri Avignonlu Kadınlar, Fransa’da 1907 yazında çizdi.
Picasso, Georges Braque ile kübizmin temellerini atmış sayılmaktadır. 1907′den 1914′e kadar kübist olarak adlandırılan tarzda tablolar yaptı. Yaptığı kübist tabloların genel özelliği, geometri ve geometrik şekillerin kullanılması, resmedilen nesneler geometrik formlar oluşturacak şekilde basitleştirilmiş yahut geometrik şekillere bölünmesidir.
Kübizmin bir diğer özelliği de uzaydaki üç boyutlu bir cismi iki boyutlu yüzeye aktarma çabasıdır. Bu amaçla Picasso, şekilleri yanal yüzeylerine bölüştürüp her birini iki boyutlu yüzeyde gösteriliyor. Yine bu nedenden portrelerindeki insanların hem profili hem de önden görünüşü resmetti.
I. Dünya Savaşı sırasında Picasso, Jean Cocteau ile beraber Roma’da kaldı. Burada sahne dekoratörü olarak çalışırken dansçı Olga Kokhlova’yla tanıştı. Picasso’nun ikinci eşi olan Olga Kokhlova ve oğlunun birçok portresini yaptı. (Paul en Pierrot, 1925, Picasso Müzesi, Paris)
Şu anda Madrid’de Reina Sofía Müzesinde bulunan en tanınmış eserini olan Guernica [bak] adlı resmi 1937′de yaptı. Bu resim Alman ordularının Guernica kasabasını bombalamasını anlattı.
Nâzım Hikmet’in 1958′de Picasso’ya yazdığı ve son yıllarda ortaya çıkan kısa mektubu:
“Üstat, Fransa’ya geldim. Sizi görmeden dönersem, Fransa’ya gelmemiş gibi olacağım. Biz Türkler, 56 yaşında da olsak, sizin gibi büyüklerimizin ellerini öper, alnımıza koyarız. Mübarek ellerinizi öper, alnıma koyarım.” Nâzım
Yazan: Barış Kişin
Nazım Hikmet, Paris günlerine ait ilk ve son renkli videosunda, Vera ve Bedri Rahmi ile birlikte…
Nazım Hikmet’in, 1962 yılında, vefatından önceki Paris günlerinde çekilen renkli video görüntüsü, Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun arşivinden çıktı.
Bedri Rahmi’nin gelini Hughette Eyüboğlu’nun Türkiye İş Yayınlarına teslim ettiği görüntülerde, Nazım Hikmet ve Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Paris’teki günlerinden özel görüntüler yer alıyor.
”Büyük İnsanlık” kitabının hazırlık aşamasında yapılan arşiv çalışmalarında ortaya çıkan video kaydı, Hikmet’in 1962 yılında vefatından önceki Paris günlerinde, Vera ve Bedri Rahmi ile geçirdiği son günlerine ait.
Kaynak Haber: 06 Haziran 2011 tarihli http://www.ntvmsnbc.com
27 Ocak 1891 yılında Kiev’de dünyaya gelen İlya Grigoreviç Ehrenburg’un (Rusça: ????? ???????????? ?????????) geleceğinin nasıl bir yöne doğru evrileceği, daha doğrusu nasıl bir kişiliğe sahip olacağı çok küçük yaşlarda belli oldu. Rusya’nın tarihinde bir dönemin kapanıp bambaşka bir dönemin başlamasının ilk kıvılcımı sayılan 1905 öğrenci eylemlerine katıldı. O dönemler yakın arkadaşlarından biri olan Buharin’le birlikte ileride Bolşevik’leri oluşturacak bir gruba üye oldu. Devrimci eylemlere katılmak ve okulu boykot etmek suçlarıyla daha 17 yaşındayken tutuklandı ve sürgüne gönderildi. 1908′de, Paris’te başlayan sürgün hayatı
1917 yılında vatanına dönen Ehrenburg, Ekim Devrimi sırasında aktif mücadelenin içinde yer aldı. 29 yaşındayken gazetecilik yaşamındaki gelişim dönemini tamamlayarak olgunluk yıllarını yaşamaya başlamıştı. Sovyet basını için uzun süre dış basın muhabirliği yapan İlya Grigoreviç, ilk şiirlerinin büyük bölümünü yurdun uzakta olduğu yıllarda kaleme aldı. Ünlü şair Balmont’un etkilerini taşıyan şiirlerinde, Birinci Dünya Savaşı sırasında savaş muhabiri olarak görev yaptığı cephelerde edindiği izlenimler ile Rusya’nın kaderini değiştiren Ekim devrimi sırasında yaşadıklarını anlattı. İlk eserlerinden itibaren toplumsal ve siyasal öğeleri önplanda tuttu.
1920′li yıllara gelindiğinde İlya Grigoreviç, kapitalist düzenin insanlık dışı uygulamalarını yansıtan bir dizi roman yazmıştır. Kapitalist uygarlığın ikiyüzlülüğünü çarpıcı bir şekilde betimleyen yazar, egemen kesimlerin her türlü vicdani kaygıdan uzak, kazanç hırsını gözler önüne sermiştir. Dinamik anlatım tarzı, grotesk ve abartılı araçlar kullanarak yarattığı kendine özgü ‘telgraf üslubu’yla siyasal tutumunu birleştirmiş bir yazar olarak karşımıza çıkan Ehrenburg, 1930′lu yıllarda Sovyet Birliği’ndeki yaşamla daha da yakından ilgilenmiştir. Kutsnetsk yöresine yani Batı Sibirya’ya yaptığı yolculuklar sonucunda toplumcu düzene ilişkin tek yanlı tutumundan ve tasarımlarından kurtulmuştur. Nefes Nefese ve İkinci Gün adlı romanları devrim sonrası ilk beş yıllık plan çerçevesindeki havayı yansıtır. Söz konusu romanlar genç insanların bilinçlerinin gelişmesinde ortaya çıkan sorun ve çatışmaları olduğu kadar toplumcu etkinliklerin oluşturulması ile insanlararası yeni ilişkilerin kurulmasını da betimleyen yapıtlardır.
Ehrenburg İspanyol Özgürlük Savaşı’na gazeteci olarak katılmış, Büyük Anayurt Savaşı’nda ise gazeteci ve muhabir olarak çeşitli etkinliklerde bulunmuş; faşizme ve emperyalizme karşı tutkulu bir mücadele vermiştir. Düşmanın iç yüzünü çarpıcı çizgilerle ortaya çıkaran, sarsıcı etki yaratan makaleleriyle halkının moralinin yükselmesinde büyük rol oynamıştır. Birinci Dünya Savaşında olduğu gibi İkinci Dünya Savaşı’nın hüküm sürdüğü yıllarda da gözlemlerinden yola çıkarak bir dizi roman yazmıştır.
Gerek zorunlu gerekse isteyerek yurtdışında yaşaması ona çeşitli kazanımları da sağlamıştır. 1935′te Paris’te kültürün korunması amacıyla ilk kez düzenlenen Uluslararası Yazarlar Kongresi’nin oluşturulmasında yer alan Ehrenburg, aynı kongre tarafından oluşturulan kurulun üyeleri arasına katılmıştır.
Olgulara ilişkin bilgisi sayesinde, yapıtlarında tarihsel olayların geniş bir görünümünü sunan yazar, savaştan sonra Barış Konseyi üyeliğine seçilmiş ve bu kez barış için mücadele etmeye başlamıştır. Özellikle savaşın arka planında yatan ve çoğu kez kitlelerden saklanan nedenlerle yakından ilgilenir. Ehrenburg, savaş sonrası yıllarda ise emperyalist güç politikalarına merak sarmıştır. Yalnız savaş değil kültür, sanat ve edebiyat politikalarına da meraklı olan yazar Fransa Defteri ve Çehov’u Okurken adlı denemelerinde bu sorunları gündeme getirmiştir. Anılar adlı kitabında ise yabancı ülkelere ve savaş sırasında Sovyetlere ilişkin zengin gözlemlerini aktarır.
31 Ağustos 1967 yılında Moskova’da yaşama gözlerini yumdu. Gazetecilik ve roman çalışmaları dışında makale, gezi yazısı, anı ve öykü de yazan Ehrenburg ardında Paris Düşerken, Fırtına ve Dipten Gelen Dalga?dan oluşan üçleme dışında, çok sayıda eser bıraktı.Yazarın en büyük eseri sayılan bu üçleme 1936-1952 yılları arasında dünyanın politik durumuna ışık tutmaktadır.3′leme yanlızca Sovyetler Birliğinde 8.5 milyon basılmış ve 2 kez Stalin ödülü almıştır.
Eserleri
Romanları: Julio Jurenito (Noebyknovennye Pochozendiya, 1922), Jann Ney’in Aşkı (Lyubov Zanny Ney 1923), Nikolay Kurbova’nın Yaşamı ve Çöküşü (Zizu i gibel Nikolaya Munbova, 1923), Trös D. E (Trest D.E, 1923), V. Protocnom Pereulke (1927), Lasik Rayşvanec’in Fırtınalı Yaşamı (Burnaya zizu Lasika Raycvaneca, 1928),10 Loşadinych Sil (1929), Ediny Front (1930), Zamanın Vizesi (Viza Vremeni, 1930), Düş Fabrikası (Fabrika anov, 1930), Moskova Gözyaşlarına İnanmıyor (Moskva alezam ne verit, 1932) İkinci Gün (Den Vtoroy, 1933), Nefes Nefese (Ne pehevodya Dihaniya, 1935), Yetişkinler İçin Bir Kitap (Kniga dlya vzrslch 1936), Paris Düşerken (Padenia Pariza, 1941), Fırtına (Burya, 1947), Dipten Gelen Dalga (1952), Rvac (1952), Eşlerin Andı (Zagovor Ravnodusnych), Buzların Çözülüşü (Otepel, 1954)
Hikayeleri: Onüç Pipo (Trinadcat trubok, 1922),
Şiirleri: Rusya İçin Dua (Molitva o Rossiy, 1918),
Röportaj/Denemeler/Notlar: Savaşın Çehresi (Lik oyny, 1920), İnsanın İhtiyacı (Cto Çeloveku nado, 1937), Pazaryerindeki Aslan (Lev na ploscadi, 1947), Amerika’da (V Amerika, 1947), Barışa (Za mir, 1950), Yazarın İşine Dair (O Rabote Pisatelya, 1953), Fransa Defteri (Francuzskie Tetradi, 1959), Çehov’u Okurken (Perecitoyvaya Çeçhova, 1959),
*”Toplumcu şiirimizde gerçek bir direniş türküsüdür Yaşar Nezihe Hanım. Gerçekçi şiirimizin ilk örneklerini vermiş bir kadın şairimizdir. Amele Cemiyeti?ne üye olmuş; militan şiirler yazmış; toplumsal konulara ilişkin düşüncelerini düzyazılarıyla açıklamıştır. Bu yüzden suçlanmış, kovuşturmalara, iftiralara uğramıştır. Bazı çevrelere göre artık ?modası geçmiş? bir konu olabilir Yaşar Nezihe Hanım?ı anlatmak ama ben öteden beri bunu yapmak istedim. Duygusal bir yazı değil bu. Yaşar Nezihe?nin, yoksulluğun, acıların şairi olarak tanıtılması, onun toplumcu ve direnişçi yanının adeta yok sayılması, önce edebiyat tarihimiz açısından yapılmaması gereken büyük bir yanlıştır. Şiirlerini bir duygu ve acılar kanavasında yorumlamak, onu basite indirgeyerek sıradanlaştırmak olur. Ülkemizde duygu ve acı şairi olarak bilinen onlarca şair gelip geçmiştir. Gerçekte kadın şairleri sıradan acılar ve duygularla birlikte düşünmek alışılmış bir ekinsel-geleneksel davranış ülkemizde. ?1 Mayıs? şiirinin yazarı Yaşar Nezihe?nin
Yaşar Nezihe o kadar dışlanmış bir şairdir ki, ölmeden otuz altı yıl önce öldüğü duyurulmuştur. Ölmüş olması mı istenmiştir acaba? Yok, saymanın sıfır noktası bu… Bazı antolojilerde ölüm tarihi 1935 olarak verilmiştir. Oysa 1971 yılında ölmüştür Yaşar Nezihe. Tam doksan bir yıl dirençle yaşamış; yaşamın tüm zorluklarına göğüs germiş; 1977 yılında ölen tek oğlu Vedat?ı bin bir güçlükle büyütmüştür. Peki, kimdir bu toplumcu şair Yaşar Nezihe Hanım?
Yaşar Nezihe, 17 Ocak 1880 günü Silivrikapı?da Hünkâr İmamı Sokağı?nda yoksul bir evde doğmuştur. Bahçesaray?lı Tatar bir ailenin kızı olan annesi Kaya( sonra Eda ) Hanım ve diğer dört kız kardeşi o doğduktan sonraki yıllarda veremden ölmüşlerdir. Babası, Kantar İdaresi?nde memur, geçim sorunları altında ezilen alkolik ve cahil bir kişidir. Gizlice mahalle mektebine yazılan Yaşar Nezihe?yi okumak istemesi nedeniyle evden kovmuştur. Şair?in kendi anlatımına göre, dere kenarlarından papatya, ısırgan otu, deve dikeni, ebegümeci tohumları toplayarak aktarlara satıp kazandığının kırk parasını mahalle mektebinin hocasına, kırk parasını da kalfaya vererek bir süre okuma isteğini doyurmak için çabalamıştır( Toros, Taha(1998 ), Mazi Cenneti I, s. 130-148, İletişim, İst.). Böylelikle ancak bir yıl mahalle mektebine devam edebilmiştir. Aldığı eğitim bu kadardır. Yaşamı süresince geçimini sağlamasına büyük ölçüde yardımcı olacak dikiş – nakış bilgisini de yine bu dönemde komşu kızlarından edinmiştir.
Yaşar Nezihe, edebiyatı, aruzla şiir yazmayı kendi kendine öğrenmiştir. Taş basması ne kadar aşk kitabı varsa hepsini satın alıp okumuştur. İlk şiiri on beş yaşındayken ?Malûmat? gazetesinde yayımlanmıştır. Şarkı formunda ve Leyla Feride imzasıyla yayımlanan bu şiiri Ahmet Rasim çok beğenmiştir. Şiirlerini gerçek adıyla değil, genellikle Mazlume ve Mahmure takma adlarıyla yayımlamıştır. Şöyle anlatıyor: ? Eski zaman dergilerinde en çok benim şiirlerim yayınlanırdı. Bunların tümü yaslı, dertli ve acılı şeylerdir. Bestelenen bir iki şarkım vardır ki, meyhanelere devam eden mutsuz kişileri ağlatırdı!? ( Toros, age, s. 130 ).
1901 yılında Terakki gazetesinde yazmaya başlamıştır. ?Hanımlara Mahsus Gazete? nin adeta daimi yazarı olmuştur. Yaşar Nezihe; ?Sabah?, ?Menekşe?, ?Kadın Yolu? ve ?Kadınlar Dünyası? gibi dergilerde yıllarca şiirlerini yayımlamıştır. Şiirlerini 1913 yılında ?Bir Deste Menekşe? adlı kitapta toplamış; kendisini edebiyatımızda acıların şairi olarak tanıtan ?Feryatlarım? adlı şiir kitabını 1924 yılında yayımlamıştır. ?Nevsal? adlı yayında kısa biyografisi, Akşam ve Tanin gazetelerinde yaşamını anlatan iki kupür yayımlanmıştır.
Asıl ilginç olanı: Bir Alman olan Prof.Dr. Martin Hartmann?ın 1919 yılında Berlin?de yayımlanan, ?Dichter Der Neuen Türkei? adlı antolojisinin 81-83. sayfaları Yaşar Nezihe?ye ayrılmıştı. Bizim edebiyat tarihçilerimizin ise o ana kadar bir kadın şair olarak Yaşar Nezihe hakkında bilgileri yoktu. Bu yıllarda Alman ?sol? akımları, Spartakist sempatizanlar Türkiye?ye gidip geliyorlardı. Hartmann?ın bu yollardan Yaşar Nezihe?nin adını duyması olasıdır.
Yaşar Nezihe yaşamı süresince üç kez evlenip boşanmış; iki kez intihar girişiminde bulunmuştur. Yaşar Nezihe Hanım, ilk aşkı Hilmi çavuş ile iki yıl, elli gün evli kaldığı eski kocası Yusuf Niyazi Bey ile de 1911 yılından itibaren kırk yıl mektuplaşmıştır. Kırk beş yıl memurluk yaptıktan sonra 1912 yılında koleradan ölen babasından kendisine 45 kuruş maaş bağlanması üzerine Yaşar Nezihe bu komik maaşı gazetelere mektup göndererek protesto etmiş, bir yıl sonra şiirleri ve bu yazılar nedeniyle hakkında soruşturma açılmıştır. Daha sonra bu soruşturma konusu, ülkemizde kadın haklarının ilk savunucularından olan, değerli bir kadın yazarımız Nezihe Muhittin Hanım?ın ilgisiyle kapatılmıştır. Taha Toros, Yaşar Nezihe?nin devlete/yetkeye karşıtlığını Mazi Cenneti I?de bu iki olayla sınırlamaktadır. Bir diğer konu da şöyledir: Yaşar Nezihe Hanım, doğduğu Hünkar İmam Sokağı?na adının verilmesini istemişti. Elli iki yıl önce basında dile getirdiği bu isteği, o sırada vali ve belediye başkanı olan Muhittin Üstündağ tarafından yerine getirilmek istenilmişti ama bu işlemin, sağlığında yapılması şehir meclisi geleneğine aykırı görülmüştü. Bugün Yaşar Nezihe adının Hünkar İmamı sokağına verilip verilmediği bilinemiyor( Toros, age, s.148 ).
Yaşar Nezihe, onurlu ve güçlü bir kadın kanımca. Yaşam ve geçim sorunları karşısında asla pes etmemiş; her türlü işe girip çıkmış bir kadın… Darphane?de işçi olarak çalışmış. Eşlerinin üstüne kuma getirme isteklerine direnmiş; böyle bir şeyi kabul etmeyerek kadınlık onurunu korumuş, çocuklarını yanına alarak onları terk etmesini bilmiştir. ? 1 Mayıs? ve grev şiirleri yazdığı için gözaltına alınmış, şiirlerine el konulmuştur. Ancak, Yaşar Nezihe?nin militan savaşımının bugüne kadar neden unutturulmaya çalışıldığı, doğru dürüst bir araştırmaya konu oluşturamadığı ilginçtir.Yaşar Nezihe?nin yaşadığı 1880-1971 dönemi gözönünde bulundurulacak olursa, bu dönem, dünyada ve ülkede toplumculuk adına çok sayıda önemli gelişmelerin ortaya çıktığı, kırmızı kalemle yazı yazanın bile kovuşturulduğu önemli bir dönemdir. Yaşar Nezihe ise bu dönemin olaylarına oldukça donanımlı ve bilinçli bir biçimde tanık olmuştur. Toplumcu düşünlere, kitaplara nasıl ulaşmıştır? Marksçı fikirleri okumuş mudur? Kimlerle konuşmuş, görüşmüştür? Bu sorular çerçevesinde öyle betimlendiği gibi yoksul, zavallı, filmlerdeki ?ekmekçi kadın? tipi ile karşı karşıya olmadığımız açıktır. Nazım Hikmet öne çıkarken neden Yaşar Nezihe geride kalmıştır? Bu durum salt şair kalitesi ve hatırlı dostlar, yoksullukla açıklanamaz. Bir kadın olduğu için ona acınmış olabilir mi?
Yaşar nezihe?nin şiirlerini iki bölüme ayırarak incelemek olanaklıdır. Birinci bölümde, Taha Toros?un ?Mazi Cenneti I? adlı kitabında sürekli olarak vurgu yaptığı, acı, hayal kırıklığı ve yoksulluğa ilişkin şiirler vardır. Yaşar Nezihe, bu şiirlerinde aruzu ustaca kullanmıştır. Bir gazelinden aldığım şu örnek ilginçtir: ?Kapanmış işte, Hudanın da babı merhameti,/ Geçer şu ziri zemine, dua nedir bilmem.?( Kapanmış işte, Tanrının da merhamet kapısı,/ Geçer şu yerin altına, dua nedir bilmem.)?Bilmem? redifli bu gazel gibi, diğer gazellerinin de dili dönemine göre oldukça sade, bugün bile anlaşılabilir düzeydedir. Buna diğer bir gazelinin giriş bölümünden örnek verecek olursak: ? Gönül elbette bir gün şad olursun böyle kalmazsın/ Bu gamdan giryeden azat olursun böyle kalmazsın? Yaşar Nezihe, yukarıdaki dizelerinden de anlaşılacağı üzere, materyalist/ ateist düşünmekte ve asla kendine olan inancını yitirmemektedir. Bu inanç onu yaşam savaşımında ayakta tutmuştur. Onda doğu kültürüne has tevekkülden/her şeyi Tanrıdan bekleme davranışından eser yoktur. Burada akla gelen Yaşar Nezihe?nin gerçekte diyalektik materyalist dünya görüşü hakkında genç yaşından beri oldukça bilgi edinmiş olduğudur. Başka bir deyişle, Yaşar Nezihe Hanım, Taha Toros?un kitabında ?acıların kadını? olarak yorumladığı Yaşar Nezihe Hanım?dan çok farklı, ?militan?, ?savaşımcı? ve ?bağımsız? kişiliğe sahip bir şairdir. Ruhçözümsel olarak bana ilginç gelen; mektuplarına yansıyan ?sevgi? isteği ve ?sevgisizlik? eksikliğini giderme gereksinimi; veri kültürde bir kadın olarak tek başına yaşam sürdürmenin, geçim endişesinin çekilmezliğidir. Mektupları yalnızlığını, sevgisizliğini gidermeye yardımcı olmuş; bu bakımdan Taha Toros?un dediği gibi ona yaşam boyu dayanma gücü ve avunma sağlamıştır.
Yaşar Nezihe?nin materyalist görüşleri nedeniyle ne gibi sorunlarla karşılaştığı araştırılıp aydınlatılması gereken bir konudur. Taha Toros, görüşme yaptığı için bu konularda bilgiye sahip olabilir. Ancak, ?Mazi Cenneti I? de bu konulardan hiç söz etmemiş; Yaşar Nezihe?yi daha çok ?melodramik? biçimde yansıtmayı ve tanıtmayı yeğlemiştir. Yaşar Nezihe?nin ? 1 Mayıs? şiiri bu bakımdan Taha Toros?un kitabında vurgulanan ?melodramik? mizansendekinden daha farklı bir kadın şair kişiliği ile karşı karşıya olduğumuzu düşündürmektedir. Bu şiirin tamamı şöyledir:
? 1 MAYIS Ey işçi…/ Bugün hür yaşamak hakkı seninken/ Patronlar o hakkı senin almışlar elinden./ Sa?yınla edersin de ?tufeyli?leri zengin/ Kalbinde niçin yok ona karşı yine bir kin?/ Rahat yaşıyor, işçi onun emrine münkâd;/ Lakin seni fakr etmede günden güne berbâd./ Zenginlere pay verme, yazıktır emeğinden./ Azm et de esaret bağı kopsun bileğinden,/ Sen boynunu kaldır ki onun boynu bükülsün./ Bir parça da evlatlarının çehresi gülsün.
Ey İşçi…/ Mayıs birde bu birleşme gününde/ Bişüphe bugün kalmadı bir mani önünde…/ Baştanbaşa işte koca dünya hareketsiz;/ Yıllarca bu birlikte devam eyleyiniz siz./ Patron da fakir işçilerin kadrini bilsiz/ Ta?zim ile, hürmetle sana başlar eğilsin,/ Dün sen çalışırken bu cihan böyle değildi./ Bak fabrikalar uykuya dalmış gibi şimdi./ Herkes yay kaldı, ne tren var, ne tramvay/ Sen bunları hep kendin için şan-ü şeref say…/ Birgün bırakınca işi halk şaşkına döndü./ Ses kalmadı, her velvele bir mum gibi söndü.
Sayende saadetlere mazhar beşeriyet; / Sen olmasan etmezdi teali medeniyet./ Boynundan esaret bağını parçala, kes, at!/ Kuvvetedir hak., Hakkını haksızlara anlat.?
Bu şiirde açık bir ?militan? söylem hakimdir. Şair; grevin, işçinin kapitalist ile savaşımında hakkını alması için önemli ve etkili bir siyasi araç olduğunun bilincindedir. Döneminin koşullarına göre düşünsel düzeyde öncü/avant-garde bir şiirdir bu. Şiirin ilk bendi on bir, ikinci bendi on üç, üçüncü bendi dört dizeden oluşmuştur. Biçimi özgündür. Kimi sapmalar, sert sesliler kullanılmıştır. Dizeler ikişerli olarak uyaklıdır. Uyaklar yukarıdan aşağıya coşkulu ve epik bir okuma, akış sağlamaktadır. Sesli okunduğunda, Tevfik Fikret?in, Mehmet Akif Ersoy?un şiirlerine benzer sesler duyulmakta, çağrışımlar akla gelmektedir. Yaşar Nezihe?nin 1 Mayıs şiiri bir ?düşünce ve eylem? şiiri olarak her türlü duygusallıktan da yoksundur. ?Proleter disiplinin sesi?yle yazılmıştır ve ?gerçekçi? dir. Dili oldukça sadedir. Bir işçi okusa anlayacak şekilde kaleme alınmıştır.
Yaşar Nezihe üzerine düşünürken Enver Gökçe aklıma gelip durdu. Ne ilgisi var denilebilir. Bence koşutluklar var yaşamlarında. Önce yoksulluk; kovuşturmalar… Şiirleri çok farklı doğal olarak. Yaşar Nezihe şiirini yenileyememiş olabilir. Baskılardan yılmış olabilir. Onu unutturanın ne olduğu da araştırılmalı kanımca. Neden; şimdi olduğu gibi ?Marksçılığın moda olmaktan çıkması, toplumcu gerçekçiliğin bireysel psikiyatrik sorun olarak kabul edilmesi? değildi kuşkusuz. Bunun tam tersi bir dünya vardı. O halde ne oldu da unutturuldu? Yaşar Nezihe ?başkaldırmış? bir militan/şairdi. Onu bu yönüyle yeniden değerlendirerek şiirini ve kendisini toplumcu edebiyatımızdaki gerçek yerine oturtmalıyız.” *Mevsimsiz Edebiyat Dergisi Mayıs-2004
**Yaşar Nezihe Bükülmez ‘in Hayatı
1880 yılında İstanbul?da doğan Yaşar Nezihe[5] yoksul bir ailenin çocuğudur. Annesinin ölümünden sonra baş başa kaldığı babası okuması yazması olmayan bir müstahdem olup, kızının okumasına ortam sağlayamamıştır. Yoksulluğu ve eğitimsizliği ile, sosyal statüsü ve yaşam standardı yüksek ailelere mensup diğer kadın şairlerden ayrılan Yaşar Nezihe kendi kendisini yetiştirmiştir. Yoksulluk ve sıkıntılar ömrü boyunca arkasını bırakmamış, yaptığı üç evlilikte de mutlu olamamış, geçimini sağlamak için evde ve dışarıda çeşitli işlerde çalışmak zorunda kalmıştır. Edebiyat, sıkıntılı hayatının yegâne saadetidir. Şiirlerini Bir Deste Menekşe (1915) ve Feryatlarım (1924) adlarıyla kitaplaştıran Yaşar Nezihe?nin yaşantısına âyinedarlık eden karamsar bir şiiri vardır. Batı etkisi taşıyan şiiri yer yer toplumsal ve siyasî değiniler de taşır. Güçlü ve dirayetli bir mizaca sahip olan Yaşar Nezihe (Bükülmez soyadını almıştır), 1971 yılında İstanbul?da ölmüştür.
Yaşar Nezihe Hanım, Osmanlı Dönemi Kadın Şairelerin en kem, en kara bahtlı şairesidir. Onun hayatı başlı başına bir romandır. Doğduğu gece başlayan fırtına, iki kere intihar girişimine rağmen 91 yıllık hayat mücadelesi boyunca onu terk etmemiştir.
Ne babadan, ne kocadan, ne kaderden, nede rejimden yana rahat yüzü görmemiş mazlumedir O. Babası çektirmiş, küçük yaşta annesiz kalmış, kocası aldatmış, hayat çok sevdiği (Vedad ve Suad) yavrularını elinden almış, gurbetin kahrını çekmiş, rejimin gazabına uğramış bir şaire.
Mazlume olduğu kadar, hayata ve haksızlığa direnmesini de bilen bir direnişçidir de. Zaman zaman yazdığı sivri şiirleri ve yazıları başına belalar açmıştır. Bu yüzden kovuşturma geçirmiştir.
Taha Toros, Yaşar Nezihe?nin devlete/yetkeye karşıtlığını Mazi Cenneti I?de şöyle anlatır:
Kırk beş yıl memurluk yaptıktan sonra 1912 yılında koleradan ölen babasından kendisine 45 kuruş maaş bağlanması üzerine Yaşar Nezihe bu komik maaşı gazetelere mektup göndererek protesto etmiş, bir yıl sonra şiirleri ve bu yazılar nedeniyle hakkında soruşturma açılmıştır. Daha sonra bu soruşturma konusu, ülkemizde kadın haklarının ilk savunucularından olan, değerli bir kadın yazarımız Nezihe Muhittin Hanım?ın ilgisiyle kapatılmıştır.
Abdullah ŞEVKİ onun için: Amele Cemiyeti?ne üye olmuş; militan şiirler yazmış; toplumsal konulara ilişkin düşüncelerini düzyazılarıyla açıklamıştır. Bu yüzden suçlanmış, koğuşturmalara, iftiralara uğramıştır. Demektedir.
Ezilen işçi kesimine vermiş olduğu destek ve yazmış olduğu 19 Mayıs şiiri onun sosyal içerikli olaylara duyarsız kalmadığını göstermektedir.
Aynı yazısında Abdullah ŞEVKET: Asıl ilginç olanı: Bir Alman olan Prof.Dr. Martin Hartmann?ın 1919 yılında Berlin?de yayımlanan, ?Dichter Der Neuen Türkei? adlı antolojisinin 81-83. sayfaları Yaşar Nezihe?ye ayrılmıştı. Bizim edebiyat tarihçilerimizin ise o ana kadar bir kadın şair olarak Yaşar Nezihe hakkında bilgileri yoktu. Diye yazmaktadır.
Hatta o kadar habersizlerdir ki Şaireden, hayattayken onun ölüm tarihini 1935 olarak göstermişlerdir. Oysa Şairemiz 1971 vefat etmiştir.” **Bekir Urfalı
***?Kendileri ile Taha Toros beyin bir kitabında tanıştık. Sonra, SOMBAHAR ve NAR’da da karşılaştık. O ne yaman trajedi ya rabbim. Bakmayın fotoğrafta öyle…
Taha Toros Bey, kadın şairler konusunda bir kitap hazırlamaktadır. Yaşar Nezihe’nin Feryatlar’ını okumuştur. Çeşitli gazete ve dergilerde rastlamıştır adına ve şiirlerine, Martin Hartmann’ın 1919 yılında yayımladığı Dichter Der Neuen Türkei adlı kitabında da.
Aylarca iz süren Taha bey, 4 temmuz 1934 günü Aksaray Oruçgazi sokaktaki 4 numaralı evin kapısını çalar. Kapıyı açan kadının Yaşar Nezihe hanım olamayacağını, belki hizmetçisi olabileceğini düşünür. Yanılmıştır. Kapıyı açan Yaşar Nezihe’dir. Bulmuştur ya artık, günlerce konuşurlar. Taha beye güvenmiştir Yaşar Nezihe hanım. İçini döker ona. Evrak-ı metrukesini sunar…
Silivrikapı’da bir adı da Hünkar İmamı sokak olan Hünkarbeğendi sokakta bir viranede doğar Yaşar Nezihe (17 ocak 1880) Babası belediye kantarcısı Sarhoş Kadri efendidir, annesi ise Kaya hanım. Tatar asıllı eşinin adını beğenmeyen Kadri efendi ona Eda ismini layık görmüştür. Zavallı Kaya/Eda; beş kız doğurduktan sonra 1886 yılında 25 yaşında rahmetli olacaktır. Beş kızdan yalnızca üç numara yani Yaşar Nezihe yaşayacaktır. Ama ne yaşayacaktır…
Viranede Yaşar Nezihe ve babasından başka iki kişi daha vardır. Kötürüm ve zalim bir amca ile titiz ve geçimsiz bir teyze. Gençlik çağında yaşadığı bir aşka ömür boyu sadık kalmış olan bu teyze, aşkını ve başka ünlü aşkları anlatmış geceler boyu küçük Yaşar Nezihe’ye. Hem de şiirleriyle şarkılarıyla…
Okul çağı gelir. Babası okumasına karşıdır. Kendi başına okula giden Yaşar Nezihe der ki Hoca hanıma:
-Ben öksüzüm Hoca efendi beni de okutun.
Sınıf arkadaşları ona “kendi gelen” adını layık görürler. Durumu öğrenen babası onu döver ve evden kovar. Bir komşuya sığınır Yaşar Nezihe. Müthiş bir okuma hırsı vardır amma beş parası yoktur. Dere kenarlarından papatya, ebegümeci tohumu… toplayıp aktarlara satar, kazancının 40 parasını hoca hanıma, 40 parasını da kalfaya verir. Bir yıl kadar sürer bu. Gördüğü bütün tahsil budur.
Komşu kızlardan dikiş nakış öğrenen Yaşar Nezihe, kazandığı parayı taş baskısı aşk kitaplarına yatırır. Aşk kitapları okuya okuya bir genç kız olur.
Yıl 1896. Babası sokaktan geçen birini, Hilmi Çavuş’u gösterir Yaşar Nezihe’ye. Ve:
-Seni ona vereceğim, der. Her gün karakolun önünden geçer Yaşar Nezihe. Birkaç kez göz göze gelir Hilmi ile. Bakışarak, gözleriyle sevişirler. Bir gün de bohçacı kadın bir mektup getirir Hilmi’den, “Gonca dehanım, muhabbetli sultanım” diye başlayan bir mektup. Daha sonraları alacağı yüzlerce mektubun yanında bu ilk mektubun yeri bir başka olacaktır. Ne var ki Hilmi’sine kavuşamayacaktır Yaşar Nezihe.
İlk şiiri 1895 yılında Malumat gazetesinde yayımlanır. Mazlume ya da Mahmure adıyla. Daha sonra Terakki, Hanımlara Mahsus Gazete, sabah, Menekşe, Kadın Yolu, Kadınlar Dünyası, Aydınlık gibi gazete ve dergilerde yıllarca yazacaktır. Aydınlık’ta oğlu Vedat da yazacaktır bir zaman.
Babasını arzusu ile evlendiği ilk kocası Atıf Zahir, tam 27 yaş büyüktü Yaşar Nezihe’den. Nikâhtan sonra gelip onların viraneye yerleşmişti. İçgüveysi olmuştu yani. Bir yıl sonra, çocuğu olmuyor diye boşadı onu, daha önce üç kez evlenmiş amma baba olamamış Evkaf kâtibi Atıf Zahir.
İkinci kocası bir mühendisti, Mehmet Fevzi bey. Altı yıllık evliliklerinde altı ay kadar ancak beraber oldular. Bu arada üç çocukları oldu. Ve Yaşar Nezihe’yi terketti gitti bir gün mühendis bey. Yıl 1910 idi. Suat ve Sedat gıdasızlıktan öldüler. Yaşar Nezihe, 1915 yılında bir haber aldı mühendis beyden.
“Ağır hasta imiş, beni evine çağırıyordu. Hiç titremeden gittim. Karyolasında son dakikalarını yaşıyordu. Benim elimden bir yudum su istedi. Arzusunu hemen yerine getirdim. Suyu içtikten sonra yaşlı gözlerle;
? Beni affet Nezihe, dedi. Beynimde, beş yıllık sürünmenin, onun yüzünden fidan gibi iki çocuğumu kaybetmenin tartışmasını yaptım. Çektiğim acılarla nasırlaşmış kalbimin son cevabını verdim:
?Affedemem… Üç saniye sonra gözlerini kapadı. Avucumun içindeki eli buz gibi soğudu, ölmüştü”
Üçüncü evliliği ancak elli gün sürmüştü. Hikayeci, gazeteci ve tahrirat katibi Yusuf Niyazi beydi üçüncü kocası. Sanki şeytan tüyü vardır çapkın Yusuf Niyazi’de, belki on kez evlenmiştir. Aslında tanışmaları eskidir. Hatta iki yıl da nişanlı kalmışlardır ondokuzuncu yüzyılın son yıllarında. Ama babasını gözü bu efendiyi tutmamış ve vermemiştir Yaşar Nezihe’yi ona. Nasipmiş ki iki yıl nişanlı kalıp ayrıldıktan yıllar sonra evlenirler (10 Temmuz 1912)
Alır Cide’ye götürür Yaşar Nezihe’yi. İki karısı vardır orada, onları da getiri eve. Dayanamaz Yaşar Nezihe bu ayıba. İstanbul?a döner ve boşanmak için mahkemeye başvurur. Ve boşanır. Çok direnir amma boşanmamak için Yusuf Niyazi. Boşansalar da mektuplaşırlar, nişanlılıklarında mektuplaştıkları gibi. Bir sepet dolusu mektup kalmıştır Yusuf Niyazi’den ona kala kala… Yeniden evlenebilmek için ne diller döker o mektuplarda Yusuf Niyazi bir bilseniz. Anlaşılan Yaşar Nezihe’nin inceliğini hiçbir kadında bulamamıştır.
Acılara, yoksulluğa, açlığa, iğnesiyle ve şiirleriyle dayanır. Komşularının cephedeki erkeklerine mektuplar yazarak da üç beş kuruş kazanır. İki kez intihara kalkışır. Oğlu Vedat’ı okutur.
1912 yılında koleradan ölen babasından 1924 yılında 50 kuruş aylık bağlanır Yaşar Nezihe’ye. Bu gecikmiş ve komik aylığı gazetelere yolladığı protesto mektuplarıyla kınar. Mürettipler Grevi’ni anlatan şiiri ve bu grev sırasında yaptığı bir konuşma yüzünden soruşturma da geçirir. Allahtan Nezihe Muhittin hanımın ilgisi sayesinde kurtarır kanundan paçayı. Soyadı kanunu çıkınca da BÜKÜLMEZ soyadını alır. Gerçekten de yenilmez yıkılmaz bükülmez ve tam doksanbir yıl yaşar. 5 Kasım 1971′de göçer bu kahpe dünyadan
Eserleri:
Bir Demet Menekşem (Marifet Matbaası 1913 veya 1915)
Feryatlarım (Vatan Matbaası 1924)
Çok sayıda şiir ve yazısı ise gazete ve dergi sayfalarında kalmıştır.
Aşağıdaki dizeler
“Ekmek ve Kömür İhtiyacı” adlı şiirinden alınmış
Satıldı evlerin eşyası hep bir ekmek için
Ne yaptı millet acep bu azabı çekmek için
Kiminde kalmadı yatmak için yatak yorgan
Şaşırdı yollarını genç kadınlar oldu zelil
Eden bu milleti alçaktır böyle sefil
Bir gazeli de şöyle biter
Nezihe halkı feryadıyla taciz eylese çok mu
Ki aşka füştüğü günden beri rüsay-ı alemdir
(rüsvay-alem olmak: herkes rezil olmak)
Bir başka şiirinin sonu da şöyledir
Ah ü feryadın Neziha kimse taayüp eylemez
Bi-vefa bir yare meftun olduğun alem bilir
(Nezihe, feryatlarını kimse ayıplamaz
Bilirler çünkü ne vefasız bir yare tutulduğunu)
İşte ünlü bir şiiri
UTANSIN
Bahçıvanın suçu ne ki
Gül solduysa hazan utansın
Duyup kalbimin feryatlarını
Bülbüller ağlamaya utansın
Ben ışıl ışıl bir yıldız idim
Düştüysem yere gökyüzü utansın
Gül soldu ise hazan utansın
Cürmü ne ki bağban utansın
Duysun da figan-ı kalb-i zarım
Zar etmeğe bülbülan utansın
Bir ahter-i şuledar idim ben
Düştüm yere asman utansın
Çiğnenmedeyim cuyuş-i gamla
Bu halime hakdan utansın
Oldumsa zelil teessüf etmem
Zillete koyan zaman utansın
Şimdi siperim bela-yı kahra
Bi-laneyim aşiyan utansın
Faş etmez idim bu raz-ı aşkı
Afaka çıkan figan utansın
Feryadım ederse halkı bizar
Bundan bana ne cihan utansın
Şu haline bak utan diyorlar
Ol afet-i bi-aman utansın
Çeşmimden akan sirişk-i ale
Baksın da sebep olan utansın
Bu şiir-i hazini Neziha
Duysun da şairan utansın
Evrensel Kültür’de Yaşar Nezihe’nin 1 Mayıs şiirleri ile ilgili bir yazı olduğunu duymuştum, arıyordum. Bir arkadaşın kitaplığındaki 5 Evrensel Kültür’den biri aradığım Mayıs 98 değil miymiş. Bir sevindim. Güngör Gençay’ın yazısına göre 1 Mayıs ile ilgili iki şiirinden birini 1923, diğerini 1924′de yazmış Y. Nezihe.
Nİsan 2002′de yayınlanmaya başlayan ÖZGÜR DÜŞÜN adlı derginin ilk sayısının 18. sayfasında da vardı bu şiir. İmzasız yazıda, bu şiirin Aydınlık dergisinin 1923 yılı Haziran sayısında yayınlandığına ve 1 mayıs ile ilgili ilk Türkçe şiir olduğuna dair bir not da vardı ayrıca.
Evrensel Kültür’deki yazıya göre 1 mayıs 1925 günü yayınladıkları beyaname nedeniyle Aydınlık Orak-Çekiç ve Yoldaş dergilerinden 38 kişi tutuklanmış ve Ankara’ya götürülüp orada yargılanmışlardır. Cumhuriyet’in konu ile ilgili haberinde Yaşar Nezihe’nin fotoğrafı da varmış. Yaşar Nezihe’nin Ankara’ya götürlüp götülmediğini öğrenememiş Güngör Gençay. ama Ankaradaki sorgularda sık sık geçmiş adı. Sorgu notlarına göre, Şefik Hüsnü’nün Yaşar Nezihe’yi öven bir yazısı yayınlanmış o günlerde..
KAYNAKÇA
Taha TOROS: Mazi Cenneti (İletişim 1992)
Burak BARUTÇU: Bedbaht Bir Şairin Feryatları. (Nar sayı 6, Kasım Aralık 1995)
…SOMBAHAR Kadın Şairler Altarı (ÖZel Sayı Ocak Nisan 1994)
Güngör GENÇAY: (Evrensel Kültür, Mayıs 1998)
***www.abdera.com/html3/yasarnezihe.html internet sitesinden alınmıştır.
Azaplı Geceler
‘Izdırap saatlarında zevcimin hayaline’
Beni pür neş?e görüp sanma şenim,
Yanıyor ateşi firkatle tenim.
Hasret oldum da senin gül yüzüne,
Diken oldum yine halkın gözüne…
Atarak kûşe?î nisyana beni,
Eyledin neş?eye bîgane beni,
Düşün ettiklerini bî vicdan!
Şimdi benden değil Allahtan utan!
Seni sevmek mi idi isyanım,
Ki geçirdin gam ile ezmanım.
Vatanımdan beni ettin mehcur,
Bir saat vermedin aram?ı huzur.
Pederimden de ayırdın zalim,
Çiğnedin bir hiç için âmâm!
Eyledin türlü cefa, işkence,
Göz yaşım oldu sana eğlence.
Silmedin göz yaşımı lûtfederek,
Azıcık yapma vefa göstererek.
Acıyıp da bana ey bî insaf!
Hangi âmâlımı ettin is?af
Günde bin türlü cefalar icat
Ederek ömrümü ettin berbat.
Sormadın halimi bir gün gülerek,
Bir kere «sevgili zevcem» diyerek!
Bir gün ettin izale elemim,
Söyle ? Allah için ? ey gonca fenim?
Ne zulumlar, ne cefalar ettin,
Kalb?i mecruhumu çok incittin.
Güldümü bir kere nezdinde lebim?
Geçtimi giryesiz ah! … ruz?u şebim?
Ne zaman lutfuna oldum şayan?
Hangi gün buldu cefalar payan?
Ne zaman dökmedi kanlar dehenim?
Hangi gün bitti meşakım, mihnem?
Ne zaman ağlamadı çeşmanım?
Hangi gün yanmadı cevrinle canım?
Ne zaman gusseden ettin azad?
Hangi gün hatırımı ettin şad?
Beni sen kendine ettin de esir
Hangi gün lûtfile ettin dilsir.
Sana her halimi ettim de beyan
Hangi bir derdime oldun derman?
Ne zaman sen beni ettin hurrem;
Hangi bir yarama oldun merhem?
Hangi derdim idi senden gizli?
Hangi gün sordun acep derdi dili?
Ağladım, inledim, ettim feryat,
Etmedin sen, bana bir gün imdat
Hangi bir zulumunu tâdât edeyim,
Yine senden sana feryat edeyim!
Dile bin zahmı ciğersûz açtrn,
Beni gurbette bıraktın kaçtın!
Bu mu icab-ı mürüvvet zalim?
Sormadın lütfederek ahvalim,
Eyledin zulm?u hakaret her gün,
Söyle! ettim mi şikâyet bir gün?
Tar?ı hüznün ile oldum mahzun
Olmadın sen, yine benden memnun.
Seni şen görsem olurdum şadan
Bir küçük handen ederdi handan
Sen idin nur?u ümidim emelim,
Seni ben böyle mi sevdim güzelim!
Bana hem can idiniz hem canan,
Bence hep sizden ibareti cihan
Yine attın beni mihnetlere ah!
Bu azaplar, bu meşakkatlere ah! …
Lânet olsun yine lânet, lânet! …
Oldum encamı: garibi gurbet.
Merhamet olsa idi sende eğer
Eylemezdin beni mahunu keder.
Hasretin hüznümü. etti müzdat
İntizarın: beni etti berbat
Hüznüme, giryeme oldu badi,
Aşkımın da sebebi berbadi.
Hakim odunda bugün gönlüme ah!
Beni etmektesin hicrinle tebah.
Sende mi zalim kadersin gaddar?
Bana cevretmedesin leylü nehar,
Şimdi etmekteyim arauyu memat,
Seni ben sevmemeliydim heyhat!
Sevmeseydim seni hain elbet
Böyle etmezdim hayata lânet,
Kalmadı zerrece aramı huzur,
Seni sevdimde ben oldum makhur
Bende ki sabru sehata lânet!
Lânet olsun bu hayata lânet!
Lânet olsun beni iğfal ettin,
Bütün âmâlımı pamal ettin! ,
Aşkıma, ruhuma olsun: Lânet! …
Dili mecruhuma olsun: Lânet! …
Lânet etsin bize hep halkı cihan,
Lâete, nefrete sen, ben şayan.
Sana gadretmeden oldum mağdur.
Yine ben mücrimeyim sen mazur!
Sevmeseydm seni hain, bî din!
Bu kadar etmez idim ah?ı enin.
Ey olan bais-ü derd?i elemim.
Yanmaz olun elimde kalemim,
Yazamam, söyleyemem hal?ü dili.
Bitti her şey, seni sevdim seveli.
Yazamam, söyleyemem şimdi ben ah! ..
Seni ben sevmemeliydim eyvah! ..
Ettin asârımı da mahvu heder,
Ne müessir kaldı şimdi ne eser. (1)
Şimdi tatsız oluyor her eserim,
Dertten azade değil çünkü serim.
Eserimden bana nefret geliyor
Okusam ruhuma kasvet geliyor.
Bitti evvelki sürür?u şadî,
Oldun herbir şeyimin celladı.
Kalemi yazmağa etsem icbar.
Her satır türlü mazahimle çıkar.
Şimdi âlâm?ı derunum yazamam,
Çükü: bitab?u zebunum yazamam
Şimdi parmaklarımın kuvveti yok,
Kalemi tutmak için kudreti yok,
Şimdi birşey yazamam söyleyemem,
Dilsiz, elsiz mi ne oldum bilemem?
Seni sevdim seveli şahit ilâh! ..
Geçiyor ruz?u şebim böyle siyah
Günlerim şimdi siyahruzu elem,
Her şebim oldu leyal?i matem.
Zevkimi gamlara ettin tebdil,
Ettin en sonra beni böyle sefil.
Ne ümit kaldı, benimçün ne emel,
Seni, ben sevmemeliydim evvel?
Çare ne bir kere sevdim seni ben.
Lâkin ah! .. ben dahi gittim benden,
Hiddet etme bana çatma kaşını…
Kalbimin üstüne gel, koy başını.
Dinle gel kalbimin efganını sen.
O da etmekte şikayet senden!
O da mahrum?u safa bî ârâm,
O da mahkûm?u cefa pür alâm,
O da mecruh, o?da inler heyhat:
O da etmekte temenni?i memat!
O da alude?i rene-ü mihnet,
O da etmekte cihandan nefret.
O da bin türlü elemle meşhun,
O da biçare zavallı, mahzun.
O da, mahrum?u saadet, me?yus
O da mahkûm?u felâket, efsus! .
O da oldu gam?ı hasretle tebah
O da bir lahzada etmekte bin ?ah! ..?
Gitme karşımdan hayali dildar
Kalalım böyle seninle beydar
Edelim böylece imrar bu şemi,
İşte sensin bu azabın sebebi.
Hâkipayın olayını gitme sakın!
Şöyle gel nezdime bir parça yakın.
Bak ta pür girye olan gözlerime,
Hiddet etme bu acı sözlerime
Ederim hali dil-ü zarı beyan,
Yine kalbim seni sevmekte inan!
Yine ruhum gibi hâlâ severim,
Sana hürmet, seni takdis ederim.
Beni bin cevrile etsen de tebah.
Nazarımda yine kıymetlisin ah! .
İnkisar etmem emin ol sana ben,
Eylesen türlü eziyyet bana sen.
Ederim canımı uğrunda feda,
Safveti aşkıma şahittir buda!
Nazarımda yalnız sen varsın
Lâkin eyvah ne kadar gaddarsın,
Aşıka zulmu cefa mutadın,
Acımaz hiç o dil?i poladın.
Acımazsın bilirim halime sen,
Düşman oldun bugün âmâlıma sen.
Acımazsın beni terk etse hayat.
Acımazsın bana heyhat! .. heyhat!
Acısan gönlümü incitmez idi,
Böyle gurbette sefil etmez idin.
İşte ömrüm bitiyor inliyerek,
Halımı seyrediyorsun gülerek
Acımazsın bana eyvah! ., eyvah!
Seni ahenmi yaratmış Allah?
Zulmuna, cevrine kurban olayım,
Sitem?ü kahrına kurban olayım.
Sev de evlâtlarını sevme beni,
Severim haşredek hürmetle seni.
Terki cevret bana çektirme azap,
Etmeyim gayri sana ben de itap
Gitme dur: derdi derunum daha çok,
Bilirim sende vefa zerresi yok.
Gitme karşımda dur, öyle mebhut,
Söyleyim derdimi sen eyle sükût.
Ser?ü balinime gel şöyle biraz.
Ol bu şebzahmü dile merhem saz.
Beni gurbette sen ettin bikes,
Düşman oldu bana şimdi herkes.
Yok, olan hali dilimden âgâh
Genc?i vahdette garibim eyvah! .
Melekülmevt mi neyim bilmem ben?
Kaçıyor havf ile herkes benden.
Yanyor ateş?i firkat ile dil,
Halime ağlamamak elde değil.
Bana hemdem şü zavallı kalemim,
Yazarım: derd?i derunum, elemim.
Ettiğim hürmet?i tazime bedel,
Eyledin sen beni mahrumu emel.
Soracak halimi yok bir kimsem,
Bir yudum su verenim yok ölsem,
Bin figâna verecek yok bir ses,
Ne derin uykuya dalmış her kes! ..
Uyuyor yavrularım da rahat,
Bu gece muzdaribim ben gayet.
Bu gece muztaribim, mağmumum,
Ağlanmaktan da hayıf mahrumum!
Bu şeb âlâmı derunum müzdat,
Nerdesin gözyaşı imdat! imdat!
Sana ruhum bu gece pek muhtaç,
Çünkü bimarı gama sensin ilâç.
O da imdadıma gelmez hayfa,
O da hayfa ki veda etti bana.
Hastaym büster?i mihnette garip,
Ne refik var, ne ilâç var, ne tabip…
Hastayını halime yok rahmedenim,
Yanıyor işte serapa bedenim.
Ne hararet! yine hak geldi nöbet,
Bilemezsin bu ne müthiş illet.
Öldürür, öldürür, eyler ihya,
Yine etmez bu vücudum imha.
Ah?u feryatla geçer her şeb?ü ruz,
Çekilir mi bu azab?u cansuz?
Hedef?i tirü cefanız oldum,
Gamı hasrete sarardım, sodum,
Bak firakınla ne hale girdim
Türlü mihnetle zevale erdim.
Beni ettin de esir?i büster,
Etmedi kalbine feryadım eser.
Genc?i hicranda bıraktın me?yus,
Merhamet etmedin efsus! .. Efsus! ..
Zevk?i eğlenceye ettin hasret,
Yok imiş sende meğer hiç şefkat!
Bana bir bari giran oldu hayat,
Yaşamaktan da usandım heyhat,
Gayri git, eyliyorum işte rica,
Kalayım derdim ile ben tenha.
Gayri git, katil?i aşk?u emelim
Ediyor işte tekarrüp ecelim,
Durma karşımda ki, beynim dönüyor,
Gayri git, şule?i ömrüm sönüyor,
Bitiyor işte hayatım, zalim,
Gayri git katili istikbalim.
Gayri git hürrem?i şadan olarak,
Kalayım ben yine giryan olarak.
Gayri git, halime güldün yetişir,
Gayri git, sende üzülün yetişir!
Beni ağaşu memeta terk et,
İstemem gayrı çekil git! .. git.
Durma karşımda çakil etme sebat
Edeyim rahat ile tarki hayat
Olayım hâki siyah içre nihan,
Seni öldürsün azabı vicdan!
(1) 0 zaman yazdığım şiirler zevcim tarafından yakılmıştır. ?Y.N?
Yaşar Nezihe Hanım
Jorge Semprun’un Hayatı ‘Önemli olan Tanrı’nın sessizliği değil, insanların sessizliği, mutlak kötülük karşısındaki sessizliği?’
İspanyol yazar Jorge Semprun, Nazizme karşıtlığı nedeniyle henüz 19 yaşında iken Nazi Polis Örgütü Gestapo tarafından tutuklanarak (Eylül 1943′ten Nisan 1945′e kadar) Buchenwald toplama kampına götürülür. Jorge Semprun’un genç yaşta yaşadığı bu cehennem azabı, romanlarının ana izleği, yazarlık dokusunun rengidir artık. Bu tutsaklık ona yeni bir duyuş, yeni bir bakış kazandırır. *“İkinci Dünya Savaşı’nın ve işkencelerin gölgesinde yaşamak zorundaydı artık. Yaşayan hiçbir canlının hak etmediği şartlara tabii tutuluyordu, diğer tutsaklar gibi. Çok az besin ve zalimce çalışma. Sabah dağıtılan tayınının hepsini bir kerede bitirmemek için zor tutuyordu kendini. Bu, on dört saat boyunca boş mideyle çalışmak demekti. Günlerin açlığı bedenini çoktan kuşatmış, zulmün eritmeye koyulduğu ruhu yara almıştı. Ama yine de gelecek fikriyle o anlık açlığını unutmaya, bastırmaya çalışıyordu.
Bu karanlık mağaranın ışığı, uçsuz bucaksız okyanusun hiç sönmeyen feneri edebiyat oluyordu. Sanattan, yazından çok öteydi edebiyat onun için, özellikle de şiir.
Edebiyat bir uğraş, meşgale değil, bir zorunluluktu.
Edebiyat onun için bir hayatta kalma yöntemiydi.
Buz gibi sularda, kumlu sabunla, tüm gece diğer mahkumlarla sıkış tepiş yatmanın pis kokularını bedeninden kazımak için tüm derisini kızarana dek ovarken Rimbaud’nun Yazın sabahın dördünde / aşk uykusu sürer hâlâ? dizeleriyle bilincini uyuşturuyordu. Uyuşturuyordu ki içinde bulunduğu durumun vahşetinde akıl sağlığını koruyabilsin, delirmiş gibi davranarak aklına mukayyet olabilsin. Sevdiği şiirleri söylüyordu tüm mahkumların bir arada yıkandığı ortak duşlarda.
Kamp günlerinde anadili İspanyolca, Semprun’un yasadışı yaşamının dili olacaktı. Aklında kalabilmesi, hatırlayabilmesi için rakamları, telefon numaralarını, yıldönümü tarihlerini birer tekerleme gibi zihninde döndürüp duruyordu. İnsanın anadilini unutmaktan korkması? Ne garip bir ruh halidir, ne olasılık dışı bir korkudur? Öylesine bir kampta tutsaktı ki önceki iki cümle gerçekliğini öylesine kaybediyordu. Semprun için bunlar basit, alışılagelmiş kaygılar oluyordu.
İspanyolcayla ilişkisini, zihninin perde arkasında, derin, karanlık ve sıcak yüzeyinde yaşayan canlı şiir ayakta tutmuştu.
Weimar-Buchenwald kampı 1937 yılında kurulduğunda Nazi şefleri bir ?yeniden eğitim kampı? modeli fikrindeydiler. Tutsak anti-faşist militan ve kadroların dönüştürülmesi amacıyla kamp kütüphanesine bir takım nazi kitapları konmuştu. Semprun da bu kütüphanenin müdavimlerindendi. Faulkner’i seviyordu, Adolf Hitler’in Kavgam kitabını her görüşünde buna dayanmak zorunda kalıyordu. Zaten kısa süre içinde eğitim kampı diye yutturdukları nane, zorunlu çalışma ve imha kampına dönüşecekti. SS’lerin keyfi sertliklerinin dehşeti içinde yaşamın adaletini sorguluyor, her şeye rağmen hayatta kalmayı düşünüp dayanma yolları arıyordu. Gerçek değişmiyor, omuzda taşındığında kemik çatısını bozacak ağırlıktaki taşların altında, koşar adım kölelik etmek zorunda kalıyor, aç köpekler ayak bileklerini ısırırken nazilerin kalleş yumruklarını midesine yiyerek hayatta kalmaya çalışıyordu.
Nazi şefler kanalizasyon çukurlarıyla ölüm barakaları arasına dizdikleri mahkumlar boyunca yürüyor, yarı çıplak bedenleri, kalçaları, kıçları, cinsel organları seyrediyorlardı. Bu aşağılık merasime katlanmak zorundaydı Semprun, insanlıktan çıkmadan, aklına mukayyet olarak?
Kampa katılan iri kıyım bir Rus, çalışma saatlerinde Semprun’la eşleştirilmişti. Ağır yükleri Semprun’un yerine yükleniyor, SS’lerin boşluklarından yararlanarak Semprun’un bedeninin kaldıramayacağı işleri bu yoldaş Rus yapıyordu. Karşılık beklemiyor sadece içinden geldiğince Semprun’u kollamaya çalışıyordu. İnsan doğasına içkin olan, iyilik yapma yönündeki temel özgürlüğe örnek teşkil ediyordu.
Semprun, SS subaylarından birinin karısı hakkında sarsıcı bir hikaye duyduğunda uzun zaman kendine gelememişti. Hikayeye göre kadın, yakışıklı mahkumları seçiyor, önce yatağında soyuyor, onlardan zevk alıyor ve varsa dövmelerini inceliyordu. Mahkum infaz edildiğinde ise derisini uygun biçimde işletip abajur yapmak için alıyordu.
Ve bunun gibi onlarca sapkınlığın savaşla çığırından çıktığı, insanlık kelimesinin dışkıdan daha az itibar gördüğü bir yerdeydi Semprun. Buradan sonra cehenneme gidilse rahat edilebilirdi belki de.
Herkes, her şey sessizdi?ve Semprun diyecekti ki ;
”Önemli olan Tanrı’nın sessizliği değil, insanların sessizliği, mutlak kötülük karşısındaki sessizliği?”
Yaşadığı tüm bu zulmün üstüne, Semprun, Gestapo tarafından soruşturulmaya başlandı. Kısa süre önce soruşturulan ve ardından infaz edilenler olmuştu. Bunlardan biri Semprun’un eski şeflerinden biriydi. Semprun için tehlike çanları çalmaya başlamıştı. Üyesi olduğu parti, Semprun’un durumuna endişeleniyor, onu kaybetmeyi göze alamıyordu.
SS’lere karşı bir oyun oynamaya karar verdiler. Ölmek üzere olan biri bulunacak, akabinde Semprun revire sevkini çıkartacak ve bulunanla yer değişecekti. Bu fikir Semprun’u içten içe rahatsız ediyordu ama ufukta başka bir seçme şansı gözükmemekteydi. Buldukları kişi genç Parisli bir öğrenciydi, üstelik ölmek üzereydi.
Gece olmuştu, bir yolunu bulup revire sevk aldı. Giysilerini vestiyerin üzerine bırakıp revire geçti. Kasıklarını neredeyse örten sert bir kumaştan dikilmiş, dar bir gömlek giydirilmişti. Yerini alacağı Fransız gencin yanına doğru ilerliyordu. Onun adıyla yaşayacak, onunla ölecekti. İsimleri değiş tokuş etmek, hayatları değiş tokuş etmek demekti. Yerini alacağı gencin yanına uzanırken onun yüzünü görmek istiyordu, bir ölünün yüzünü görmek, yerine geçeceği ölünün yüzünü görmek, ölümüyle yaşayabileceği ölünün yüzünü görmek?
Revirde yer kazanabilmek için tutsaklar yataklara birinin başı diğerinin ayağına denk gelecek ters bir şekilde yatırılıyordu. Semprun, genç Fransızla aynı yönde yatıyor, ölümün ve yaşamın işaretlerini onun yüzünde görebiliyordu. Yaşamın ötesine çoktan geçmiş gibi duran bu genç adamın çıplak yatan deri kaplı iskeleti, kurumuş bacakları, çürümüş adaleleri leş gibi kokuyordu. Gövdesini yavaşça kendine doğru çevirirken gerçek denen şeyin ne denli rezilce olduğuna inanamıyordu.
Ruhu bu genç adamı çoktan terk etmiş, geriye kalanlar onunla ilgili bir gerçeklik taşımıyordu. Bu terk edilmiş zavallı kısa süre içerisinde krematoryum fırınında yanacak, sabun olacaktı. Ölümün kayıp adımlarının dolandığı o revirde, inlemeler, hırıltılar ve solgun, umutsuzluk ve korku dolu çığlıklar kanserli duvarlara toslayıp birer birer eriyordu. Semprun’un etrafında leşlerden, cesetlerden, ölümün, onursuzca öldürmenin pis kokusundan, sabuna dönüşecek etten başka bir şey yoktu.
Filmi burada makaslıyoruz ve iki yıl ileri alıyoruz, gerçekleri konuşur ve yazarken yaşamın sadece ölümden, kandan ve vahşetten oluşmadığını unutmamak için?
Semprun, Buchenwald’tan ayrılıyordu, özgürlüğüne tekrar kavuşuyor ve Paris’in yolunu tutuyordu. Her şeyden öte bir de aşk vardı. 1945′te Paris’e geri döndüğünde eskiden kalan bir arzu zihnini ve kasıklarını titretti. Kampta geçirdiği tutsaklık günlerinde erkek gibi hissedebilmesini sağlayan, aç ve yorgun, buz gibi suların altında bedeninin hayaliyle seviştiği kadını yağmurlu bir pazar akşamüstü şehrin meydanında elinde sandaletleri, yalınayak ve sırılsıklam olmuş gömleğinin tenine yapışmış haliyle görüyordu.
Kadında onu görmüş ve bir anda kollarına sığınmıştı.
Hiçbir söz söylenmedi, hiçbir ses çıkmadı.
Islaklık, sıcak vücuduyla buluştuğunda gözlerini kapatmış, tüm yaşayamadığı arzularının acı muhasebesini yapmıştı. Ama yine de yazlık giysilerinin içinde hayal meyal seçilen diri ve körpe bedenini arzuladığını, onunla dakikalarca, saatlerce, günlerce, yemek yemeden, uyumadan, konuşmadan sevişmek istediğini söyleyememişti.
Yağmur dindi ve o kadın gitti.
Bir daha onu görmedi.
Ona benzeyen genç bir kadınla evlendi.
Daha sonra militanlık yılları tekrar başladı.
1957-1962 yılları arasında İspanyol Komünist Partisi’nde yer aldı. Federico Sanchez takma adıyla Franco karşıtı yeraltı faaliyetler düzenledi. 1964′te partiyle fikir ayrılığına düştü ve ayrıldı. Yedi yıl UNESCO’da çevirmenlik yaptı. 1988 yılında İspanyol hükümeti tarafından kültür bakanlığına seçildi ve üç yıl bu görevi yaptı. Fransa’da Goncourt Akademisi’ne seçildi.
İşkenceler bitmiş, mücadelesi devam ediyordu. Ediyordu ama o yağmurlu Paris akşamüstü söyleyemediği sözleri unutamayacaktı.
Yağmur dindi ve aşk gitti?”
*K DERGİSİ Jorge Semprun-Yağmur dindi ,aşk gitti-Yalın İnce
Jorge Semprun, (10 Aralık 1923, Madrid) İspanyol militan ve yazar.
Semprun kitaplarını hem Castila dilinde hem de Fransızca dilinde yazmaktadır. 1939′da Paris’te sürgün yaşamına başladıktan sonra Fransa komünist Partisi üyesi oldu, direniş hareketinde yer aldı. Ülkesine döndükten sonra İspanyol Komünist Partisi’nde militan oldu.
Semprun’un kitapları ağırlıklı olarak kendi ideolojik bağlanmışlık ve militanlık dönemlerini anlatır. Felsefi ve politik iç hesaplaşmalarının bilançoları onun romanlarında sergilenir. Bu bakımdan Semprun’ün romanları biyografik nitelikte olmalarının yanı sıra önemli politik/teorik tartışmaları da içerir. Çağdaş edebiyatın en önemli isimleri arasında sayılır. Kitaplarının belirgin özelliği hızlı tempolu, gerilimli olmalarının yanı sıra, devrimci kimliğin felsefi, özellikle etik sorgulanmasını da içeriyor olmasıdır. Beyaz perdeye de aktarılmış olan Neçayev Dönüyor adlı kitabında bu özelliklerin hepsini en yetkin şekilde sergiler. Bir kısmı tanınmış olan birçok filmin senaryosunu da yazmıştır.
Senaryoları
* Z, 1968, Costa Gavras.
* İtiraf, 1969, Costa Gavraz.
Kitapları
* Le Grand Voyage, 1963
* Montand:La vie continue,
* La Deuxiéme Mort de Ramón Mercader, 1969
* Autobiographie de Frederico Sánchez, 1978
* l´Algarabie, 1981
* Netchaiev est de retour,1985
Türkçedeki kitapları
* Büyük Yolculuk, çeviren:Nedim Gürsel, Can Yayınları, 1985
* Neçayev Dönüyor, çeviren:Mustafa Balel, Ayrıntı Yayınları, 1988
* Yves Montand ve Hayat devam Ediyor, çeviren:İlkay Kurdak, Afa yayınları, 1989
Şair, koşarken kuşanan kişidir. Hayatını kazanmak için koşarken sözcükleri birbirine koşarak imgeleri algılama alanımıza sürer. Dizelerle imgelem kurar ve maddenin ritmini seslere yedirir. O, koştuğu her yerden beslenir ama düş dünyasında ‘yurtsuz’dur. O, sözcük evrenine hayatın tahtını kurandır.
Amik Ovası’na ‘bir göçmen kuş’ olarak gelip Asi’den su içip ovaya püskürten, tarladan ekin derleyip bakkalda çocuğunda beli bükülmüşüne kadar ‘söz’ü taneleyip paylaşan Nevruz Uğur’un koşusuna, 1994’ten bu yana tanık olmaktayım. Onun biyolojik yorgunluğuna, fiziksel eksikliğine
Varlık, Edebiyat 81’le başlayan şiir okuruyla buluşma serüveninin, bence birebir en çok yoğunlaştığı dönem Amik dergisinin yayımlandığı yıllardır. Kasım 2000’de ilk sayısı yayımlanan ve yaklaşık 4 yıl okuyucuya ulaşan Amik Kültür Sanat Dergisi’nin çekirdek kadrosu arasında yer alan Nevruz Uğur, derginin sahipleri Nazlı-Abbas Güldiker, Yazı İşleri Müdürü Duran Yaşar ve çekirdek kadroyu oluşturan Kerim Dönmez ve benimle özellikle ilk yılda yoğun mesai harcamıştır. Bir ara derginin Genel Yayın Yönetmenliğini üstlenen şair, geçimine katkı sağlamak için satış işini de bir süre yürütmüştür. Ondan söz ederken, Amik’in bir niteliğine dikkat çekmek durumundayım. Amik’i kuran çekirdek kadronun özelliğini de yansıtan ve ‘Yola Çıkarken’ başlıklı 1. sayıdaki sunuş metnindeki şu cümle çok önemli: ‘Yaşadıkları topraklara duyarlı, ulusal ve evrensel kültürün insancıl damarlarını Hatay’dan hareketle genişletmeye kenetlenmiş bu insanlar, büyük iddialarla değil ama güzeli ortaya çıkarıp halkla paylaşarak, süreç içinde çoğaltma kaygısı güderek yola çıkmışlardır.’ Böyle yola çıkan, yaklaşık 3 yıl kadar içinde yer aldığım çekirdek kadro, Faruk Bal, Ferhat Zidani ve en verimli çağında kaybettiğimiz, saygıyla andığımız Mustafa Okan İsti’nin de yoğun katkılarıyla Hatay’ın birçok ilçesine, kasaba ve köyüne kadar derginin ulaşmasını sağlamıştır. Bu çerçevede, Samandağ, Kırıkhan, Reyhanlı, Hassa, İskenderun’da kültür-sanatla ilgili kişilere ulaşarak toplantılar yapılmış ve üretken insanların ürünleriyle dergiye katılımları sağlanmıştır. İşte bu eylemli bilinç taşıma, kültür-sanat ortamını genişletme çabamızda şairce koşan Nevruz Uğur’la paylaştıklarımız, bugüne kadar süren ve biyolojik faz değişimine uğrayana kadar da devam edeceğini öngördüğüm dostluğumuzun temelini oluşturmuştur.
Onunla ilk tanışmamız 1994’te Eğit-Sen Hatay Şube başkanlığını yürüttüğüm sırada, o zamanlar Antakya’da yaşayan karikatürist Kemal Gönen sayesinde gerçekleşmişti. Altı yılı aşkın Karadeniz’de öğretmenlik yaptığım ve o coğrafyanın insanıyla hemhal olduğum için kısa sürede arkadaş olduğumuz Nevruz’la edebiyat, sınıf mücadelesi ve siyaset üzerine yoğunlaşan sohbetlerimiz, tartışmalarımız, ürün değerlendirmelerimiz zenginleşti. Kısa sürede sadece kendi yazdıklarımıza dair değil, özellikle İnsancıl Dergisi Antakya Temsilciliği’ni Mayıs 1995’te faaliyete geçirdikten sonra şiir, öykü, deneme yazan gençlerin ürünlerini inceleyerek onlara ufuk açmak için çaba göstermeye başladık. Bu doğrultudaki ilişki ağımıza, zamanla fırın işçiliği yapan Mehmet Altınöz, kasap İbrahim Deniz Aslan, öğretmen Faruk Bal ve H.İbrahim Yıldız başta olmak üzere birçok kişi katıldı. Özellikle ilk iki genç öykü ve şiirde kendilerini geliştirirlerken, onların evlerimizde gece yarılarına sarkan okuma ve tartışmalara katılmaları, kahvede, parkta buluşup yazdıklarını değerlendirme çabası göstermeleri, bizim de kendimizi yenilememize, geliştirmemize vesile oluyordu. Amik’le birlikte bu ilişki ağı, bir ekip çalışmasına dönüştü ve başka kentlerden gelen şair-yazarlarla düzenlenen etkinlikler yanında birebir tartışmalarla yeni bir boyut kazanmaya başladı. Bizim 1995-1998 arasında İnsancıl Temsilciliği’nde yürüttüğümüz şiir dinletileri, tiyatro çalışmaları, panel ve söyleşilerin yarattığı ilgi, Yener Kitabevi’nin Antakya’da açılmasıyla büyük kentlerde yaşayan şair-yazarlarla buluşmaya evrildi. Bu noktada Nevruz’la ortaklaştığımızı düşündüğüm bir gerçeğin altını çizmek istiyorum; Antakya’ya son on yıldır büyük kentlerden gelen kimi şair-yazarlar, kimi dernek ve sendika yöneticileri birikimlerini, düşüncelerini, ürünlerini paylaşmanın ötesine geçerek, bu kentte edebi faaliyet içinde bulunanları kendi hedefleri doğrultusunda yönlendirmeye, kutuplaştırmaya çalıştılar. Ne yazık ki bu yanlışa ortak olanlar çıktığından, Hatay’daki edebiyat ortamındaki diyalog atmosferi darbe yedi; bu kişisel ilişkilere yansıdığı gibi, çıkartılan dergi ve yapılan etkinliklere kadar genişledi. Biz, bu yanlışlığa işaret ederek, yereldeki ilişkilerin güçlendirilmesine yönelik önerilerimizi, katkılarımızı sunmaya çalıştık.
Nevruz Uğur’a dair yazarken, kimilerince neden dergiler atmosferine bu kadar çok vurgu yaptığım sorulabilir. Bu alanla ilgililer bilirler ki, edebiyat-sanat dergileri, elektronik ortamda çıkanların farklı boyutları olmakla birlikte eskiden beri birer ‘okul’ olmuşlardır. Edebiyat dünyamızın kazandığı önemli şair ve yazarlar, bu dergilerdeki okuldan yetişmişlerdir. Varlık, Ağaç, Yeryüzü, Kaynak, Ürün, Edebiyat Dostları akla gelen ilk dergilerdir. Dolayısıyla Hatay’da çıkan edebiyat-sanat dergilerinden son 30 yılda ‘okul’ özelliği taşıyan en önemli dergi Amik olduğundan, Nevruz’la birlikte edebiyat teneffüs ettiğimiz bu okula vurgu yapma gereği duydum. Aslında, bizde giderek kaybolmaya yüz tutan önemli bir gelenektir bu. Son yıllarda büyük kentlerdeki dergilerin, ‘atölye’ çalışmalarıyla bunu sürdürmeye çalıştıklarına tanık oluyoruz. Ancak oradaki atmosfer ‘öğreticilik’ yöntemiyle oluştuğu için, dostluk ilişkileriyle güçlenen eski dergi okul atmosferinin yerini tutamaz. Bu noktada Nevruz’un bana kazandırdığı ya da beni ayıktırdığı en önemli konu, geleneksel halk edebiyatı, halk şairleri inceleme ve değerlendirme çabamı aşarak çağdaş şiirin, öykü ve romanın eleştirisine yönelmem olmuştur. Bunu, Amik’in Mayıs 2001’de çıkan 7. sayısında benimle yaptığı söyleşideki soru ve önerileriyle gündemime taşıdığını unutamam. Onun şiirleri, sanat anlayışıyla ilgili olarak yaptığımız uzun değerlendirmelerden de onun feyz aldığını biliyorum. Bu noktada ortak okumalar yaptığımız gibi, edebiyat-sanat dergilerindeki sormacaları inceleyip değerlendirmemizin önemini de belirtmeliyim.
Onun önemli ve güzel özelliklerinden biri de çevresindeki üretken kişilere, yaratıcılığı zenginleşenlere, özellikle hızla olgunlaşan genç şair-yazarlara değer vermesidir. Birikimlerini onlarla paylaştığı gibi yazılarında ve ilişkilerinde o insanları öne çıkarmasıdır. ‘Folklor Emekçilerine’ ithafıyla benim de içinde bulunduğum araştırmacıları onurlandıran ‘İnsanlar Vardır’ başlıklı şiiri, aklıma gelen ilk örnek’ ‘insanlar vardır/ çalışkan dingin özverir/ sıkar kurşunları özbenine/ geleceğe söz verir/ ihanetleri sıçratmadan siler de alnından/ küller altında töz verir// insanlar vardır/insanlık kadardır’
Sağlık sorunları nedeniyle geçim sıkıntısıyla üretkenliği ve ilişkileri zorlanan Nevruz’un, son yıllarda daha çok yaşadığı Akçaova köyüne kapandığı, böylece kendine ulaşan dostları dışında Türkiye’deki edebiyat ortamını pek takip edemediği görülüyor. Büyük kentlerde çıkan dergilerde şiirlerine pek rastlayamıyoruz son yıllarda. Bunda, onun bilinçli bir tavrının payı olduğunu düşünüyorum. O da dergilerde görülen sanatsal nitelikten öte farklı öbekleşmelerin varlığı, ürünlerin gerçeklikten uzaklığı ve ilişkilerin yozlaşmasından kaynaklanan uzak duruş’
Coşkun ve toplumcu şair Adnan Yücel’in deyişiyle ‘Antakya’nın sarışın zencisi’ olan Nevruz Uğur’u, kimi Antakyalılar, ne yazık ki dışlamaya cesaret edemeseler de ‘etkisizleştirme’ye çalışmışlardır. Onun işsizlik sorununa çözüm bulamamaktan tutun da etkinliklere çağırmamaya kadar yansıyan bu yaklaşımın nedenlerini tam belirleyememekle birlikte daha çok ‘dışarıdan gelme’nin bahane edildiğini söyleyebilirim. Nevruz’un dik başlılığı, köyde yaşamasının getirdiği sıkıntılar da sayılabilir nedenler arasında. Bu gerçek, edebiyat-sanat alanında sıkça karşılaştığımız vefasızlığın, duyarsızlığın da bir ürünü aynı zamanda. Aşılması gereken bir ‘gerçeklik’ ne yazık ki’ Nevruz bu ‘gerçeklik’i ‘Mızrak’ başlıklı şiirinin bir kesitinde şöyle estetize eder: ‘öyle oldu/ sarışın bir zenci gibi dolaştım aranızda/ bir kemençe yırtıp durdu yüreğimi/ soluğumu boyadım güneşle/ gülüşümü çoğalttım arasında insanların/ üzünçlü mutsuz kayguları olmasın diye’’ Bu dizeler, onun şiirinde öne çıkan temalardan birinin ‘göçmenlik’ üzerinden hissedilen yabancılaşma olduğunu gösteriyor. Antakya’ya, ‘bir kente çakıldım mızrak gibi’ diyerek, bu yabancılaşmaya isyanını da dile getirir Nevruz. ‘Sitem’ şiirindeyse, doğasına, kentine duyarlı davranmayanlara oklarını gönderir: ‘kentin örenleri içinde Defne’yi bekliyor Apollon/ Asi’ye çıkmış çürütülen ırmak/ yıkılmış taş köprü hayalinden uğultuyla akıyor/ ben seni arıyorum suç ortaklarınla/ kalbinin havuşunda sevişmek için’ Antakyalı şair Sabahattin Yalkın’a ithaf ettiği bu şiirin, bence Hatay’daki tüm otobüs duraklarına ‘hüküm metni’ olarak asılması gerekiyor.
Denir ki sanatçılar ölüme meydan okumak üzere üretirler, bir bakıma geleceğe kalmak isterler. Kimi şairler de, ‘Kendim için yazıyorum.’ diyerek bu görüşü teyit ederler. Anıştırma yoluyla Prometheus’u, tanrıların dağından ateşi çalarak hakla ulaştıran bu isyan damarına kan basan mitolojik kahramanı Karl Marks’a ‘Ateşi Çalmak’la dönüştüren bir yazar, zaten binlerce yıl yaşında demektir. ‘Ölümsüzleşmek’ için ne yaşanır ne de yazılır, yaratılan yapıtların kalıcılığıdır önemli olan. Nevruz’la evde bir gün bu konuya dair konuşuyorduk, konu öyle bir noktaya geldi ki yazdığım ‘Güncellenmek Üzere Vasiyet’i eline tutuşturdum. Okuduktan sonra, ‘Hoca, kesinlikle senden sonra ölmek istemem.’ dedi. ‘Niçin’’ dediğimde, ‘Cesedini yakıp külünü Keldağ’dan Akdeniz’e savurmamızı istemişsin. Seni kül görmeye dayanamam.’ yanıtını verdi. Doğrusu, ‘Keldağ’da kül olmak, benim için bir yaşam imgesine dönüştü o sohbetten sonra.
Onun şiirlerine dair de bazı saptamalarımı dile getirmek isterim. Yanılmıyorsam 1988’de yayımlanan ‘Gecenin Göklerinde Yanarken Sesim’ adlı şiir kitabını estetik ve baskı açısından ‘acemice’ bulduğu için sahiplenmediğinden, uzun yıllar ‘kitapsız şair’ olarak değerlendirilen Nevruz Uğur, Karalama Dergisi’nce 2004’te yayımlanan ‘Hiçbir Şey ve Bir Şey’ adlı kitabına kadar böyle bilindi. Bunun nedeni olarak, kendi sesini, dilini arama sürecini tamamlamadığını gerekçe olarak söyler şair. Antakya Adliyesi’nde kamu emekçisi olarak çalıştığı için, Amik’te yayımlanan yazı ve desenlerinden rahatsız olanlarca tehdit edilen Okan İsti dostumuz, ‘Yalçıner’ müstearıyla kaleme aldığı ‘Kitapsız Şair: Nevruz Uğur’ başlıklı yazısında, bunu etraflıca anlatmıştı. (Kasım 2001, Sayı: 13, s.26-30)
O, folklordan yararlanır ama ‘basitleştirici yanı’ndan olabildiğince uzak durur. ‘Fablimgerli Teraneler’de olduğu üzere şiirde ironik çağrışımları ustaca kullanırken, bu gelenekten nasıl yararlanılacağına dair ‘sezgi dili’ni ortaya koyar. Onun şiirinde sadece hayvan, bitki ve nesneler değil, soyut kavramlar da kişileştirmenin odağında boy gösterir. ‘Kırık Dökük Beste’ şiirinde bunu şöyle örnekler: ‘çağrıldığım bostan/ ölümler kuşhanesi dilde artık/ sabrı sütü emziren ağulandı/ ipeğe kışkırttığım imge/ taşta kol gibi uyandı’ ‘Sabır’ ve ‘imge’nin ‘emzirme’ ve ‘uyanma’ eylemleriyle metafora dönüştürülmesi bakımından önemlidir bu örnek.
Nevruz Uğur’un edebiyat dünyasına girdiği dönem, 12 Eylül zulmünün başlangıcına denk gelir. O dönemde ülkenin üzerindeki karabasana karşı soyutlamanın yoğunlaştığı bir şiir diliyle duruş geliştirenler boy gösterir dergilerde. O, yoksul köylülüğün cenderesinden sıyrılarak İstanbul’da kendi dilini kurmaya çalışırken, karanlığa ışıltılı çizikler atmaya çalışır. Ancak yıllarca süren karanlığın yol açtığı renk körlüğünün kuşatılmışlığında zaman zaman umutsuzluğa düşer ve bu duruma isyan eden şiirler kaleme alır. ‘Efendim Türkiye’ şiirinde içinden geçtiği hayatı ustaca resmeden Nevruz, ‘an/geniş zaman’ diyalektiğini anıştırma yoluyla güçlendirir. Şöyle: ‘Bazen Yunus’a bazen Pir Sultan’ benzetildik/ yarı üzüm yarı melekti yüreğimiz/ urgan ve ateşle denendi/ sökemedik içimizin valsına çöken pençeleri/ uçamadık çocuklara/ kanatlarımız kıyıldı gül kokuları inerken sabahlara/ fil izlerinden geçtik’ Sitem ve isyanın dile geldiği şiirlerinden biri de ‘Aykırı Bir Sitem’dir. ‘Teneke çalmak’ deyiminin tersinlemeyle kullanıldığı şiirin ilk bölümü şöyle: ‘onları alkışlıyorsanız bana teneke alçın/ ilgileriniz coşkularınız size kalsın/ götürün’ bir işe yarar mahlenizde, evinizde’ Burada, ‘alkışlama’ kültürüne derin bir tavır alış söz konusu olduğu kadar, popülerliği öne çıkaran ve post-modernliğe gömülenlere ciddi bir eleştiri de var.
Onun şirinde ‘süt’ ve ‘ekmek kokusu’ görülür. Çünkü o, ‘Ki!…’ başlıklı yazısına şöyle giriş yapar: ‘Süt ve ekmek kokusu içinde gözlerime uyanan Amik ovasına bakıyorum.’ Böyle bir bakışla hayata koşan şairin, ‘Öykücü’ şiirinde ‘seni hecemin çiçeklerinden/ imgemin yarıldığı yerden/ suskumun sonsuz denizinden/ sabahın süt ve papatya vaktinde/ kopardılar gerçeğin tırnaklarıyla/ ağlasam çözülür bulutlar/ sussam kör olurum’ demesi, kaçınılmaz değil mi’ Şair duyarlığının, solan renklere can katmak olduğunu, bunu yaparken de ‘can verme’nin, büyük acıyla bezenmiş heyecanını yaşadığını görüyoruz.
Yüreği Sarınehir’de atan şair soyundan gelen Nevruz Uğur, Edebiyat 81 dergisinde yayımlanan ‘Filistin’de Kan Konuşuyor’ şiirinde, ‘şimdi Filistinli bir gülüm/ Takıldım yakasına cümle halkların/ Ekildiğim topraklarda öldürüldüm/ Görmüşüm son mucizesini kutsal asanın/ Kollarında can veren kardeşlerimdi Musa’nın’ diyerek, tarih bilinci kazanamamış halkların, değiştirilmesi gereken kaderine odaklanır. Savaşa karşı dizeleriyle mücadele eden şair, ‘Gecenin Göklerinde Yanarken Sesim’ adlı ilk kitabında şöyle haykırır: ‘mataramda acı su/ yüreğimde memleket/ vur emri çıktı çıkalı/ dost değil elimdeki/ katil meret’
‘Aşk, sevgi, ayrılık, ölüm’ temalarını işlemeyen şair yoktur; ancak yakalanan duyarlıklar farklıdır ya da bunların dile dökülmesi’ ‘Yakar mısın’’ şiirinde aşk ve ayrılığı şöyle şiir diline dönüştürür Nevruz : ‘kalbimi toplayıp kalbinin nakışlarından/ gitmiştim menekşe renkli yangınlara/ sormasan da söylerler/ tam da sönecekken’ ikram edilir ayrılık/ yakar mısın’’
En son okuduğum şiiri ise, cep telefonundan mesaj olarak gelendi. Anladığım kadarıyla ameliyat için gittiği İstanbul’dan gönderdiği bu şiirle ‘ok’u, ‘yılkı atı’nın acılarından çıkarmayı imliyor Nevruz Uğur. Şöyle:
‘Galiba/ biraz uzak sisler, biraz uzak yerler/ hani derler’.(di) // ah eğri Çocuk, kart kelebek/ şiirin yılkı atı/ sana mı kaldı kutsal kıraati’ // Birkaç kelime, birkaç imge, bir de birkaç’ (nen) // bırak şikayeti / galiba yaşadın sen / ağlatma hikayeyi’ Ona, sağlıklı bir yaşam dileğiyle ‘ağrısız hikaye’ gönderiyorum buradan.
Onun şiirine dair, kesinleşmiş şeyler söylemek için henüz erken.
Doğrusu, biyolojik yaşlılığa doğru evrilen bir kuşağın temsilcileri olarak, kendimizi üretim ve yaratımda hep genç kılmaya çalışıyoruz. Nevruz Uğur, nesnel gerçekliğe teslim olmadan sanat gerçeğinin okuyla koşmaya devam ediyor. Bu ok, nerede düşer bilemeyiz ama söyleyecek bir sözümüz var : Yayımızı kırmaya yeltenenler utansın. Sevgili Nevruz’un, ‘mızrak gibi saplandığı’ Amik’ten, nakış nakış şiir örmeye devam ettiğini bilmek, tüm yenilmiş haklarımıza karşın, bizi gönendirmektedir. Şiir yolculuğun açık olsun Nevruz Uğur’
Müslüm Kabadayı
Bizi çok büyük bir acı içinde bırakan iki ağır kaybı aynı anda yaşadık. Adları proleter devrimin büyük kitabında sonsuza kadar yer alacak olan iki lider aramızdan ayrıldı: Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg. Korkunç bir biçimde can verdiler. Katledildiler. Artık aramızda değiller!
Zaten tanınıyorduysa da, Karl Liebknecht?in adı, Avrupa?daki korkunç boğazlaşmanın ilk aylarından itibaren dünya çapında bir önem kazandı. Onun ismi, devrimci onurun adı ve gelecekteki zaferin andı olarak yankılandı. Alman militarizminin ilk cümbüşlerini yapıp, ilk şeytani zaferlerini kutladığı; Alman güçlerinin Belçika kalelerini karton evler gibi silip süpürerek Belçika içinde fırtına gibi estiği; 420 milimetrelik Alman toplarının tüm Avrupa?yı Wilhelm?in önünde diz çöktürüp köleleştirmiş göründüğü;
Geniş kitlelerin ruh halini Alman saldırısı altında olmanın biçimlendirdiği, iktidardaki sosyal-yurtsever partinin, işçi sınıfına gerekli olanın yaşamak için savaşmak değil ölünceye kadar savaşmak olduğunu ilan ettiği Fransa?da bile (Almanya?da ?bütün halkın? Paris?i ele geçirmek için can attığı bir zamanda, başka nasıl olabilirdi ki), Karl Liebknecht?in gürleyen sesi, yalanların, iftiraların ve korkunun yarattığı barikatları yıkarak, ikaz edici ve uyandırıcı oldu. Bir başına Liebknecht?in, bastırılan kitlelerin tercümanı olduğu hissedilebiliyordu.
Aslında Liebknecht, o zaman bile yalnız değildi. Cesur, şaşmaz ve kahraman Rosa Luxemburg, savaşın daha ilk gününden itibaren onunla omuz omuza öne atılmıştı. Alman parlamentarizminin kanunsuzluğu, Rosa Luxemburg?a, Liebknecht?inki gibi muhalefetini parlamento kürsüsünden başlatma olanağı tanımadığı için, onun adı daha az duyuldu. Fakat Alman işçi sınıfının en iyi unsurlarının uyanışındaki katkısı, kavgada ve ölümde yoldaşı olan Liebknecht?ten hiç de daha az değildi. Mizaçça çok farklı ve bir o kadar da yakın olan bu iki savaşçı, birbirlerini tamamladılar, ortak bir amaca boyun eğmez bir kararlılıkla yürüyerek ölümü birlikte karşıladılar ve isimleri tarihe birlikte yazıldı.
Karl Liebknecht, uzlaşmaz bir devrimcinin gerçek ve mükemmel bir örneğiydi. Yaşamının son günlerinde, ismi etrafında sayısız efsane yaratılmıştı: anlamsızlık ölçüsünde kötü olanları burjuva basında, kahramanca olanları işçi kitlelerinin dudaklarında.
Karl Liebknecht, özel yaşamında, iyiliğin, sadeliğin ve kardeşliğin simgesiydi! Onunla ilk kez 15 yıl önce karşılaştım. Çekici, kibar ve sempatik biriydi. Sözcüğün en olumlu anlamıyla, adeta kadınca bir duyarlılık, kişiliğinin en belirgin özelliğiydi. Liebknecht, bu kadınca duyarlılığın yanı sıra, haklı ve doğru bulduğu şeyler uğruna kanının son damlasına kadar savaşabilecek bir devrimcinin olağanüstü cesaretiyle de sivriliyordu. Bağımsız ruhu, daha, Bebel?in tartışmasız otoritesi karşısında kendi düşüncelerini savunmayı birçok kez göze aldığı gençlik yıllarında kendini göstermişti. Liebknecht, gençlik içindeki çalışmaları ve Hohenzollern?in askeri aygıtına karşı mücadelesi sırasında gösterdiği büyük cesaretle dikkat çekmişti. Son olarak o, gerçek büyüklüğünü, tüm atmosferi şovenizmin mikroplu havasıyla dolu olan Alman Parlamentosunda, burjuvazinin savaş kışkırtıcılığına ve sosyal-demokrasinin ihanetine karşı sesini yükselttiğinde; ve bir asker olarak, Berlin?in Potsdam Meydanında, burjuvaziye ve onun militarizmine karşı ayaklanma bayrağını açtığında gösterdi. Tutuklandı. Hücre hapsi ve çalışma kampı, cesaretini kıramadı. Hücresinde beklemiş ve isabetle öngörüde bulunmuştu. Geçen yılın Kasımında devrim tarafından özgürleştirilen Liebknecht, derhal Alman işçi sınıfının en iyi ve en kararlı unsurlarının başına geçti. Spartaküs, kendini Spartakistlerin saflarında buldu ve onların bayrağını taşırken öldü.
Rosa Luxemburg?un adı, diğer ülkelerde, Rusya?da olduğundan biraz daha az bilinir. Fakat onun, hiçbir bakımdan Karl Liebknecht?ten daha az önemli bir kişilik olmadığı kesindir. Kısa boylu, narin, soluk fakat soylu yüzlü, güzel gözlü, parlak zekâlı bu kadın, düşünsel cesaretiyle herkesi çarpıyordu. Marksist yönteme, bedeninin organları gibi hâkimdi. Marksizmin onun damarlarında dolaştığı söylenebilirdi.
Mizaçları birbirinden çok farklı olan bu iki liderin birbirlerini tamamladıklarını söylemiştim. Bunu vurgulamak ve açmak istiyorum. Uzlaşmaz bir devrimci olarak Liebknecht kişisel davranışlarında kadınca bir duyarlılıkla karakterize oluyorsa, bu narin kadın da, erkeksi bir düşünce gücüyle karakterize oluyordu. Lassalle bir keresinde, düşüncenin fiziksel gücünün, onun gerilimiyle oluşan hükmedici gücün, kendi yolu üzerindeki engelleri adeta yıktığından söz etmişti. Rosa Luxemburg?la konuştuğunuzda, yazılarını okuduğunuzda ya da düşmanlarına karşı kürsüden yaptığı bir konuşmayı dinlediğinizde, hissettiğiniz şey tam da budur. Nitekim pek çok düşmanı vardı! Sanırım Jena?daki bir kongrede, onun yüksek ve bir tel gibi gergin sesinin, Bavyera, Baden ve diğer yerlerden gelmiş olan oportünistlerin çılgınca protestolarını nasıl tamamen susturduğunu hatırlıyorum. Ondan nasıl da nefret ediyorlardı! Rosa da onları nasıl hor görürdü! Ufak tefek ve kırılgan görünüşlü bu kadın, kongre kürsüsüne, proleter devrimin kişileşmiş hali olarak çıkmıştı. Mantığının gücü ve alaycılığının etkisiyle, en açık muhaliflerini bile susturmuştu. Rosa işçi sınıfının düşmanlarına karşı nefretini sergilemeyi ve bu nedenle onların kendisinden nefret etmesini sağlamayı biliyordu. Onlar Rosa?yı çok önceden mimlemişlerdi.
Rosa, savaşın ilk gününden, daha doğrusu ilk saatinden itibaren, şovenizme, yurtsever arsızlığa, Kautsky ve Haase?nin yalpalamalarına ve merkezcilerin belkemiksizliğine karşı çıkmak ve proletaryanın devrimci bağımsızlığını, enternasyonalizmi ve proleter devrimi savunmak için bir seferberlik başlattı.
Evet, Karl ile Rosa birbirlerini tamamlıyorlardı!
Teorik düşünme ve genelleme yeteneğiyle Rosa, sadece karşıtlarından değil, aynı zamanda yoldaşlarından da ilerideydi. Çok zeki bir kadındı. Onun gergin, kesin, parlak ve amansız üslûbu, daima, düşüncesinin hakiki bir aynası olarak kalacak.
Liebknecht bir teorisyen değildi. O doğrudan bir eylem adamıydı. Atılgan ve ateşli bir mizaca, olağanüstü bir politik sezgiye, içinde bulunulan şartlara ve kitlelerin ruh haline dair üstün bir farkındalığa ve nihayet eşsiz bir devrimci girişkenlik cesaretine sahipti.
Almanya?nın 9 Kasım 1918?den sonra içinde bulunduğu iç ve dış koşulların bir analizi kadar devrimci bir öngörü de öncelikle Rosa Luxemburg?dan beklenebilirdi ve beklenmeliydi. Acil bir eylem ve zamanı geldiğinde silahlı bir ayaklanma çağrısı ise, çok büyük olasılıkla Liebknecht?ten gelirdi. Bu iki savaşçı, birbirlerini daha iyi tamamlayamazlardı.
Luxemburg ve Liebknecht, bu yorulmak bilmeyen devrimci adam ve ödünsüz devrimci kadın, hapisten çıkar çıkmaz omuz omuza verdiler ve proleter devrimin yeni muharebeleri ve denemelerini omuzlamak üzere, Alman işçi sınıfının en iyi unsurlarının başına geçtiler. Ancak bu yolun daha ilk adımlarında hain bir darbe ikisini de aldı götürdü.
Hiç kuşku yok ki, gericilik daha örnek kurbanlar seçemezdi. Nasıl da şaşmaz bir darbe! Ve ne kadar şaşırtıcılıktan uzak! Gericilik de devrim de birbirini iyi tanıyordu. Bu olayda gericilik, işçi sınıfının eski partisinin eski liderlerinin; adları, bu hain cinayetin başlıca örgütleyicileri olarak tarihin kara kaplı kitabında sonsuza kadar yer alacak olan, Scheidemann ve Ebert?in kılığına girmişti.
Elimizde, Liebknecht ve Luxemburg?un katledilmesini, kudurmuş bir kalabalık karşısında yeterince dikkatli davranma becerisi gösteremeyen bir bekçinin neden olduğu bir sokak ?tartışma?sı olarak göstermeye çalışan resmi bir Alman raporu olduğu doğru. Bu amaçla hukuki bir soruşturma düzenlenmişti. Fakat siz ve ben, gericiliğin böyle kendiliğinden patlak veren saldırganlıkları devrimci liderlere karşı nasıl kullandığını gayet iyi biliriz. Burada, yani Petrograd?ın surları içinde yaşadığımız Temmuz günlerini; Kerenski ve Çeretelli tarafından Bolşeviklere karşı savaşmaya çağrılan Kara Yüz çetelerinin işçileri nasıl sistematik olarak terörize ettiğini, liderlerini katlettiğini ve sokaklarda tek tek işçilere saldırdığını çok iyi hatırlıyoruz. Bir ?tartışma? sırasında öldürülen işçi Voinov?u çoğunuz hatırlayacaksınız. Biz o dönemde Lenin?i sakladıysak, bu sadece, azgın Kara Yüz çetelerinin eline düşmemesi içindi. O zaman, Menşevikler ve Sosyal Devrimciler arasında, Alman ajanı olmakla suçlanan Lenin ve Zinovyev?in bu iftiraları çürütmek üzere mahkeme önüne çıkmamalarından rahatsız olan iyi niyetli insanlar vardı. Lenin ve Zinovyev özellikle bu nedenle suçlandılar. Fakat hangi mahkemede kendilerini savunacaklardı? Bu mahkemeye gidip gelirken, Lenin, ?kaçmaya? (Liebknecht?e yapıldığı gibi) zorlanacak ve vurulur ya da bıçaklanırsa, Kerenski ve Çeretelli tarafından hazırlanan resmi rapor, Bolşeviklerin liderinin kaçmaya çalışırken muhafızlar tarafından öldürüldüğünü açıklayacaktı. Berlin?deki korkunç tecrübeden sonra, Lenin?in düzmece mahkemeye çıkmamak ve dahası kendisini yargısız infaz saldırısına açık hale getirmemekle doğru yaptığına ikna olmak için on kat daha fazla nedene sahibiz.
Fakat Rosa ve Karl gizlenmediler. Düşmanın eli onları sıkıca yakaladı ve boğdu. Ne büyük bir darbe, ne büyük bir acı ve ne büyük bir ihanet! Alman Komünist Partisinin en önemli liderleri, bizim büyük yoldaşlarımız artık hayatta değiller. Onların katilleri Sosyal-Demokrat partinin bayrağı altında duruyorlar ve bu parti varlık meşruiyetini başkasından değil Karl Marx?tan aldığını iddia etme yüzsüzlüğü sergiliyor! Ne büyük bir çarpıtma! Ne büyük bir maskaralık! Bir düşünün yoldaşlar: Belçika?nın bozguna uğratıldığı ve Fransa?nın kuzeyinin ele geçirildiği savaşın ilk günlerinden beri, azgın Alman militarizmini destekleyen, Brest barışı esnasında Alman militarizminin çıkarları için Ekim Devrimine ihanet eden ?Marksist? Alman Sosyal-Demokrasisi, ?işçi sınıfının anası?; işte o parti, bugün liderleri Scheidemann ve Ebert?in, Enternasyonal?in kahramanlarını, Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg?u öldürmek için uğursuz çeteler örgütlediği partidir!
Ne korkunç bir tarihsel yoldan çıkma! Geçmiş çağlara göz attığınızda, bu durumla Hıristiyanlığın tarihsel yazgısı arasında belirli bir paralellik bulabilirsiniz: Kölelerin, balıkçıların, emekçilerin, mazlumların ve köleci toplumun ezdiği tüm insanların İncil öğretisi, yoksul insanların tarihsel olarak ortaya çıkmış bu öğretisi; zenginler, krallar, soylular, başpiskoposlar, tefeciler, patrikler, bankerler ve Roma?daki Papa tarafından ele geçirilmiş ve bunların işlediği suçlar için bir kılıf haline getirilmişti. Yine de, hiç kuşkusuz, pleblerin bilincinden doğan ilk Hıristiyanlık ile resmi Katoliklik ve Ortodoksluk arasındaki fark, Marx?ın devrimci düşünce ve eylemin özü olan öğretisi ile bütün ülkelerin Scheidemann ve Ebert?lerinin pazarlayarak geçindiği burjuva düşüncesinin beş para etmez artıkları arasındaki uçurum kadar büyük değildir. Sosyal-demokrasinin liderleri aracılığıyla burjuvazi, proletaryanın düşünsel mirasını yağmalamaya ve haydutluğunu Marksizm bayrağıyla örtmeye kalkmıştır. Umuyoruz ki, bu ağır suç, Scheidemann?ların ve Ebert?lerin işlediği son suç olacak. Alman proletaryası, başına çöreklenenlerin elinden çok acı çekti; ama bu gerçek silinip gitmeyecek. Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg?un kanları haykırıyor. Bu kan, Berlin?in kaldırımlarını ve tam da Liebknecht?in savaşa ve sermayeye karşı ayaklanma bayrağını açtığı Potsdam Meydanının taşlarını konuşmaya zorlayacak. Ve er ya da geç, bu taşlardan, burjuva toplumun aşağılık dalkavuklarına ve sadık köpeklerine, Scheidemann ve Ebert?lere karşı barikatlar yükselecek!
Berlin?de katiller, Spartakistlerin hareketini, yani Alman komünistlerini şu anda ezmiş durumdalar. Bu hareketin en büyük iki ilham kaynağını katlettiler ve bugün belki de zaferlerini kutluyorlar. Fakat ortada gerçek bir zafer yok; çünkü doğrudan, açık ve tam bir savaş henüz yaşanmadı; Alman proletaryası iktidarı ele geçirmek için henüz ayaklanmadı. Olan sadece zorlu bir keşif, düşman kampın planlarına yönelik bir derin istihbarat seferiydi. Keşif seferleri çatışmadan önce gelir, fakat henüz çatışmanın kendisi değildir. Bu eksiksiz keşif Alman proletaryası için gerekliydi, tıpkı Temmuz günlerinde bizim için gerekli olduğu gibi.
Keşif seferinde en iyi iki komutanın düşmesi talihsizliktir. Bu çok acı bir kayıptır, fakat bir yenilgi değildir. Asıl savaş hâlâ önümüzde duruyor.
Bugün Almanya?da yaşananların anlamı, dönüp dün bizim Rusya?da yaşadıklarımıza bakıldığında daha iyi anlaşılacaktır. Olayların akışını ve iç mantığını hatırlarsınız. 1917 Şubatının sonunda halk kitleleri Çarın saltanatını yıktılar. İlk haftalarda, sanki asıl görevin tamamlanmış olduğu duygusu hâkimdi. Muhalefet partilerinde yeni yeni öne çıkan ve daha önce iktidarda hiç bulunmamış olan kişiler, halk kitlelerinin güvenini şu ya da bu ölçüde kazanmakta başlangıçta daha avantajlı oldular. Fakat bu güven kısa sürede kırılmaya başladı. Petrograd kendini, olması gerektiği gibi, kafasındaki çözümün ikinci aşamasında buldu. Şubatta olduğu gibi Temmuzda da, devrimin cephede en uzağa giden öncüsü oydu. Ancak, halk yığınlarını burjuvaziye ve uzlaşmacılara karşı mücadeleye çağırmış olan bu öncü, gerçekleştirdiği derinlemesine keşif için ağır bir bedel ödedi.
Temmuz Günlerinde, öncü Petrograd, Kerenski hükümetinden koptu. Bu henüz, Ekimde gerçekleştirdiğimiz gibi bir ayaklanma değildi. Bu, taşradaki geniş kitlelerin, tarihsel anlamını henüz kavramamış olduğu bir keşif kolu savaşıydı. Bu çatışmayla Petrogradlı işçiler, sadece Rusya?nın değil bütün ülkelerin halk kitlelerine, Kerenski?nin arkasında bağımsız bir ordunun değil, burjuvazinin güçlerinin, beyaz muhafızların, karşı-devrimin olduğunu gösterdiler.
Temmuzda bir yenilgiye uğradık. Yoldaş Lenin gizlenmek zorunda kaldı. Bazılarımız hapse düştü. Gazetelerimiz yasaklandı. Petrograd Sovyeti baskı altına alındı. Parti ve sovyet matbaaları mahvedildi. Her yerde Kara Yüzlerin şenlikleri hüküm sürüyordu. Diğer bir deyişle, şimdi Berlin sokaklarında neler oluyorsa, Petrograd?da da aynı şeyler yaşanıyordu. Yine de, o dönemde hiçbir gerçek devrimci, Temmuz Günlerinin zafere giden yolda sadece bir başlangıç olduğundan hiç kuşkuya düşmemişti.
Benzer bir durum, son günlerde Almanya?da da gelişti. Tıpkı Petrograd gibi Berlin de kitlelerin geri kalan kesimlerinden çok öne çıktı; tıpkı bizdeki gibi, Alman proletaryasının tüm düşmanları da ulumaya başladılar: ?Berlin?in diktatörlüğünü kabul edemeyiz, Spartakist Berlin tecrit olmuştur; bir kurucu meclis toplamalı ve bunu Liebknecht ile Luxemburg?un propagandalarıyla yoldan çıkıp kızıllaşan Berlin?den alıp, Almanya?nın daha sağlıklı bir taşra kentine taşımalıyız.? Düşmanlarımızın Rusya?da bize yaptığı her şey, tüm o şirret ajitasyon, o iğrenç iftiralar, Almancaya çevrilip Berlin proletaryası ve onun liderleri Liebknecht ve Luxemburg?a karşı tüm Almanya?da piyasaya sürüldü. Şurası kesin ki, Berlin proletaryasının keşif seferi, bizim Temmuzdakinden daha geniş ve daha derinlere uzanan bir biçimde gelişti; kurbanlar ve kayıplar da daha büyük oldu. Fakat bu durum, Almanların, bizim daha önce yapmış olduğumuz tarihi yapıyor olmaları gerçeğiyle açıklanabilir; Alman burjuvazisi ve askeri aygıtı, bizim Temmuz ve Ekim deneyimimizi kavramış durumdaydı. Ve en önemlisi, orada sınıf ilişkileri buradakiyle kıyaslanamayacak biçimde daha belirgindir; mülk sahibi sınıflar kıyaslanamayacak biçimde daha sağlam, daha zeki, daha etkin ve bu demektir ki daha acımasızdır.
Yoldaşlar, Rusya?da Şubat devrimi ile Temmuz günleri arasında dört ay geçmişti; yani Petrograd proletaryasının, yeniden sokağa çıkma ve Kerenski ile Çeretelli?nin devlet tapınağının üzerinde yükseldiği sütunları sarsma ihtiyacını dayanılmaz bir biçimde duyması için çeyrek yıl gerekmişti. Temmuz günleri yenilgisinden sonra, taşranın büyük yedek güçlerinin Petrograd?ın arkasında saf tutması ve Ekim 1917?de, zaferden emin olarak, özel mülkiyetin kalelerine doğrudan bir saldırı çağrısında bulunabilmemiz için de yine bir dört ay geçmişti.
Tükenmiş durumdaki monarşiyi deviren ilk devrimin henüz Kasım başında gerçekleştiği Almanya?da, bizdeki Temmuz günleri, halihazırda Ocak ayının başında yaşanmakta. Bu durum, Alman işçi sınıfının, kendi devrimini, kısaltılmış bir takvime göre yaşadığını göstermez mi? Bizim dört aya ihtiyaç duyduğumuz yerde, ona iki ay yetiyor. Bu takvimin sürdürüleceğini umalım. Belki Alman Temmuz Günlerinden Alman Ekimine kadar, bizdeki gibi dört ay geçmeyecek; bunun için belki iki ay ya da daha kısa bir süre bile yeterli olacak. Fakat olaylar nasıl gelişirse gelişsin, bir şey her türlü şüphenin üzerindedir: Karl Liebknecht?in sırtına sıkılan kurşunlar, bütün Almanya?da güçlü bir biçimde yankılanmıştır. Ve bu yankı, Almanya?nın ve tüm dünyanın Scheidemann ve Ebert?lerinin kulaklarında, bir ölüm çanı gibi çınlamıştır.
Burada, Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg için, bir veda şarkısı söyledik. Liderler öldüler. Onları bir daha canlı olarak görmeyeceğiz. Fakat yoldaşlar, zaten kaçınız onları yaşarken bir kez olsun görmüştü ki? Çok küçük bir kısmınız. Buna karşın, şu son aylar ve yıllar boyunca Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg sürekli aramızdaydılar. Toplantılarda ve kongrelerde, Karl Liebknecht?i onursal başkan olarak seçtiniz. O burada hiç bulunmadı ?Rusya?ya girmeyi başaramamıştı?, ama hep aranızda oldu; masanızda, onurlu bir konuk olarak, bir yakınınız olarak oturdu. Çünkü bizim için onun ismi, sadece belirli bir insanın ismi olmaktan çıkıp işçi sınıfının en iyi, en cesur ve en soylu özelliklerinin adı haline geldi. Aramızdan herhangi biri, yaşamını ezilenlere adamış, tepeden tırnağa çelikleşmiş, düşman karşısında bayrağı asla elden bırakmayan bir insan tasavvur etmeye çalıştığında, aklımıza hemen Karl Liebknecht?in adı gelir. O, halkların belleğine ve bilincine bir eylem kahramanı olarak kazındı. Hezeyan içindeki düşman kampta zafer kazanan militarizm her şeyi ezip geçtiğinde, görev karşı çıkmak iken herkes sessizliğe büründüğünde, nefes alacak hiçbir yer kalmamış gibi göründüğünde, onun, Karl Liebknecht?in militan sesi yükseldi: ?Siz, zalim yöneticiler, askeri caniler, yağmacılar; siz, dalkavuk uşaklar, uzlaşmacılar; Belçika?yı ayaklar altına alıyor, Fransa?yı yıldırıyor, tüm dünyayı ezmek istiyorsunuz ve kimsenin sizden hesap soramayacağını sanıyorsunuz. Fakat açıkça söylüyorum: biz, bir avuç insan, sizden korkmuyoruz, size savaş ilan ediyoruz ve kitleleri ayaklandırarak bu savaşı sonuna kadar götüreceğiz!? Liebknecht?i dünya proletaryası için unutulmaz bir kişilik haline getiren şey, işte bu yiğitçe kararlılık ve eylemci kahramanlıktır.
Ve Liebknecht?in yanında, dünya proletaryasının, cesarette ondan aşağı kalmayan bir savaşçısı, Rosa Luxemburg vardı. Savaş mevzilerindeki trajik ölümleri, onların adlarını, özel ve kopmaz bir bağla birbirine bağlamıştır. Bundan böyle, adları daima birlikte anılacaktır: Karl ve Rosa, Liebknecht ve Luxemburg!
Azizlere ve onların ölümsüzlüğüne dair efsanelerin temelinin nereye dayandığını biliyor musunuz? İnsanların, başlarında bulunan ve kendilerine şu ya da bu şekilde yol göstermiş olan kişilerin anısını yaşatma isteğine ve liderlerin kişiliklerini azizlik halesiyle ölümsüzleştirme çabasına. Yoldaşlar, biz, efsanelere ve kahramanlarımızı azizlere dönüştürmeye gerek duymayız. İçinde yaşadığımız gerçeklik bize yeter; çünkü bu gerçekliğin kendisi destansıdır. Bu gerçeklik kitlelerin ve liderlerinin ruhunda mucizevi güçler uyandırmakta, tüm insanlığın üzerinde anıt gibi yükselen olağanüstü kişilikleri yaratmaktadır.
Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg, bu ölümsüz kişiliklerdendir. Onların şu anda bizimle olduğunu, şaşırtıcı, adeta fiziksel bir yakınlıkla hissediyoruz. Bu trajik anda, onların ölüm haberini acıyla ve yasla karşılayan, Almanya?nın ve tüm dünyanın en iyi işçileriyle aynı ruh halini paylaşıyoruz. Bu darbenin şiddetini ve keskinliğini, Alman kardeşlerimizle aynı ölçüde hissediyoruz. Biz, tüm mücadelelerimizde olduğu kadar, acılarımızda ve üzüntülerimizde de enternasyonalistiz.
Bizim için Liebknecht, sadece bir Alman lider; Rosa Luxemburg da sadece Alman işçilerine önderlik eden bir Polonyalı sosyalist değildir. Hayır, onlar tüm dünya proletaryasının yakınlarıdır ve hepimiz, onlara kopmaz manevi bağlarla bağlıyız. Onlar son nefeslerine kadar, herhangi bir ulusa değil, Enternasyonal?e ait oldular.
Emekçi Rus kadın ve erkeklerine, Liebknecht ve Luxemburg?un, devrimci Rus proletaryasına, hem de onların en zor zamanlarında, çok yakın davrandıklarını söylemek gerekir. Liebknecht?in evi, Rus sürgünlerin Berlin?deki karargâhıydı. Alman egemenlerin Rus gericiliğine verdiği desteği protesto etmek için Alman parlamentosunda ve basınında sesimizi duyurmamız gerektiğinde, herkesten önce Karl Liebknecht?e başvururduk ve o da tüm kapılara ve aralarında Scheidemann ve Ebert?inki de olmak üzere tüm kafalara vurarak, onları Alman hükümetinin suçlarına karşı çıkmaya zorlardı. Herhangi bir yoldaşımız maddi desteğe ihtiyaç duyduğunda da daima Liebknecht?e başvururduk. Liebknecht Rus devriminin Kızıl Haçı gibiydi.
Alman Sosyal-Demokratlarının Jena?da yaptıkları, az önce sözünü ettiğim ve konuk olarak katıldığım kongrede, Liebknecht?in girişimiyle, kongre başkanlık kurulu bir konuşma yapmamı istedi. Çarlık hükümetinin Finlandiya?da uyguladığı şiddeti ve gaddarlığı suçlayan ve yine Liebknecht tarafından sunulmuş olan bir karar tasarısı hakkında konuşacaktım. Liebknecht kendi konuşmasını, olguları ve istatistikleri bir araya getirerek ve Çarlık Rusya?sı ile Finlandiya arasındaki geleneksel ilişkilerin ayrıntıları hakkında bana sorular sorarak, büyük bir özenle hazırlamıştı. Fakat sorun kürsüye taşınamadan (ben Liebknecht?ten sonra konuşacaktım), Stolypin?in Kiev?de öldürüldüğünü bildiren bir telgraf geldi. Bu telgraf, kongrede büyük bir etki yarattı. Partinin liderleri arasında ortaya çıkan ilk sorun şuydu: Rusya başbakanı, bir Rus devrimci tarafından öldürülmüşken, başka bir Rus devrimcisinin bir Alman kongresinde konuşması uygun olur muydu? Bu düşünce Bebel?i bile ele geçirmişti: diğer Merkez Komitesi üyelerinden üç baş yukarda duran bu yaşlı adam, ?gereksiz? bir karışıklığın çıkmasını istemiyordu. Beni bir kenara çekti ve bir dizi soru yöneltti: ?Bu cinayet ne anlama geliyor? Sorumlusu hangi partidir? Bu koşullarda konuşma yapmamın Alman polisinin dikkatini çekeceğini düşünmüyor muydum?? Bu yaşlı adama, onu kırmamak için özen göstererek, ?Benim konuşmamın bazı sorunlar doğurabileceğinden mi çekiniyorsunuz?? diye sordum. ?Evet? dedi Bebel ?itiraf edeyim ki, konuşmamanızı tercih ederim.? ?Elbette? diye yanıt verdim, ?bu durumda, konuşmam söz konusu olamaz.? Bu şekilde ayrıldık.
Bir dakika sonra, Liebknecht, sözcüğün tam anlamıyla koşarak yanıma geldi. Tarifsiz ölçüde heyecanlıydı. ?Konuşmamanızı istedikleri doğru mu?? diye sordu. ?Evet? dedim, ?bu konuyu Bebel?le az önce hallettik.? ?Yani kabul ettiniz.? ?Nasıl reddedebilirdim,? diye yanıt verdim gerekçemi ortaya koyarak, ?biliyorsunuz ki, ben burada ev sahibi değil konuğum.? ?Başkanlık kurulumuzun bu davranışı tam bir rezalet, iğrenç, eşi görülmemiş bir skandal, sefil bir korkaklık!? vb., vb. Liebknecht öfkesini, Çar hazretlerini incitecek türden ?gereksiz? sorunlar yaratmamasını ısrarla isteyen başkanlık kurulunun kuliste yaptığı uyarıları hiçe sayarak, Çarlık hükümetine acımasızca saldırdığı konuşmasında dışa vurdu.
Rosa Luxemburg, gençlik yıllarından beri, Polonya Sosyalist Partisinin ?Lewica? (sol-kanat -çn.) olarak anılan devrimci kesimi ile birleşerek şimdilerde Komünist Partiyi kurmuş olan Polonyalı Sosyal-Demokratların lideriydi. Rusçayı güzel konuşabiliyor, Rus edebiyatını derinlemesine biliyor, Rus politik yaşamını günü gününe izliyor, Rus devrimcileriyle yakın bir ilişki içinde bulunuyor ve Rus proletaryasının devrimci adımlarını Alman basınında özenli bir biçimde açıklıyordu. Rosa Luxemburg kendine has yeteneğiyle, ikinci vatanı olan Almanya?da, sadece Alman dilinde değil, Alman politik yaşamının tam bir kavranışında da mükemmel bir ustalığa ulaşmıştı ve eski Bebelci Sosyal-Demokrat partide önemli bir konumdaydı. Orada daima aşırı sol kanatta yer almıştı.
1905?te, Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg, sözcüğün gerçek anlamıyla Rus devriminin içinde yaşamışlardı. 1905?te Rosa Luxemburg, bir Polonyalı olarak değil, bir devrimci olarak, Varşova?ya gitmek üzere Berlin?den ayrıldı. Varşova kalesinden kefaletle salıverildiği 1906 yılında illegal olarak Petrograd?a geldi ve takma bir isimle hapisteki arkadaşlarını ziyaret etti. Berlin?e döndüğünde oportünizme karşı mücadelesini Rus devriminin yol ve yöntemlerini kullanarak iki katına çıkardı.
İşçi sınıfının üzerine çöken felâketlerin en büyüğünü, Rosa?yla birlikte yaşadık. İkinci Enternasyonal?in Ağustos 1914?teki utanç verici iflasından söz ediyorum. Üçüncü Enternasyonal?in bayrağını yine Rosa?yla birlikte açtık. Ve şimdi yoldaşlar, gün be gün yürüttüğümüz çalışmayla, her an Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg?un emirlerini izliyoruz. Eğer burada, hâlâ aç ve donmuş durumdaki Petrograd?da, sosyalist devletin büyük binasını inşa ediyorsak, Liebknecht ve Luxemburg?un ruhuyla davrandığımız içindir. Kızıl Ordumuz cephede ilerliyorsa, Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg?un emirlerini kanla savunduğu içindir. Ordumuzun onları da savunamamış olması ne kadar acı!
İktidar orada hâlâ düşmanlarımızın elinde olduğundan, Almanya?da Kızıl Ordu yok. Bizse, büyüyen ve giderek güçlenen bir orduya sahibiz. Alman proletaryasının ordusunun saflarını Karl ve Rosa?nın kızıl bayrağı altında toplayacağı günlerin öngörüsüyle; Kızıl Ordumuzun dikkatini, Liebknecht ve Luxemburg?un kim olduklarına, ne uğruna öldüklerine ve onların anılarının her Kızıl asker için, her işçi ve köylü için niçin kutsal olarak kalması gerektiğine çekmeyi görevimiz addedeceğiz.
Çok ağır bir darbe yedik. Fakat yine de, gelecekten sadece umutlu değil eminiz. Bugün Almanya?da gerici bir dalga yükseliyor olmasına rağmen, kızıl Ekimin orada da yakın olduğuna inancımızı bir an bile kaybetmiyoruz. Bu büyük savaşçılar boşuna ölmediler. Ölümlerinin intikamı alınacak. Onların ruhları, haklarını alacak. Aziz ruhlarına seslenerek diyebiliriz ki: ?Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg, sizler artık yaşamıyorsunuz, fakat aramızdasınız; güçlü varlığınızı hissediyoruz; sizin açtığınız bayrağın altında savaşmaya devam edeceğiz; mücadele saflarımızı sizin manevi heybetiniz kaplayacak! Dostumuz ve silah arkadaşımız Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht! Gün gelir ve devrim bunu gerektirirse, sizin canınızı verdiğiniz aynı bayrak altında, gözümüzü kırpmadan öleceğimize her birimiz söz veriyoruz!?
Lev Troçki
Ocak 1919
[Kaynak: Leon Trotsky, Political Profiles, New Park Publications, s.129-142]
Karl Liebknecht, (13 Ağustos 1871 – 15 Ocak 1919) Alman sosyalist ve Spartakusbund ve Almanya Komünist Partisi ortak kurucusu.
Marks?ın yakın dostu ve mücadele arkadaşı Wilhelm Liebknecht?in oğlu olan Karl Liebknecht, 1871?de, tam da Komün günlerinde Leipzig?de doğar Bir yandan öğrenimini tamamlar ve hukuk doktoru olurken diğer yandan gençliğinden beri Alman sosyal demokrasisinin sol kanadının liderliğini yapmaya başlayan Liebknecht, 1907?de Uluslararası Sosyalist Gençlik Federasyonunun yürütme kurulu üyesi seçilir Daha sonra, ?militarizm ve anti-militarizm? broşürü yüzünden 1907?de ikibuçuk yıl hapis cezası gelir 1908?de SDP?nin Prusya milletvekilidir; 1912?de ise Alman Parlamentosu Reichstag üyesi Başından beri yol arkadaşlığı ettiği Rosa Luxemburg ile birlikte, parti içinde sağ eğilimin korkulu rüyası olmuşlardır artık Alman solunu etkisi altına almaya başlayan ve sonradan
Ama daha bir yıl geçmeden, ayaklanma günleri geldiğinde afla bırakılan Liebknecht Berlin?dedir 9 Kasım 1918 Genel grev vardır ve iktidar fiilen sol güçlerin eline düşmüştür SDP lideri Scheidemann?ın parlamento önünde ?demokratik cumhuriyetin kurulduğu?nu ilan ettiği saatlerde, Liebknecht de kraliyet balkonundan binlerce işçi ve askere ?Alman Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur? diye haykırıyordu
Daha sonra, Alman Komünist Partisi?nin kuruluşunu ve yetersiz örgütlenmiş ayaklanmaları da barındıran üç-dört ay boyunca hedef tahtasında yine Rosa ve Liebknecht vardır ve Sosyal Demokratların sağcı askerlerden derlediği Feierkorps birlikleri her tarafta onları aramaktadırlar 15 Ocak 1919?da kaldıkları yer basıldığında her şey hazırdır Resmi bir tutuklama gibi tezgahlanan olayın bir noktasında dipçikler inmeye başladığında durum netleşir Rosa kafasına vurulan dipçiklerle ağır yaralıdır, daha arabadayken ölür ve bir kanala atılır. Yarı ölü halde arabaya atılan Liebknecht ise Berlin Hayvanat bahçesinde kurşuna dizilecektir. Resmi açıklama ise aynen bugünkü gibidir: ?kaçarken öldürülmüştür!?
Liebknecht ve Spartakistlerin 23 şehidi gömülürken yoldaşları yanlarına boş bir tabut da koyarlar, Rosa için üç ay sonra cesedi kanalda bulunduğunda, Rosa da yoldaşlarının yanında yer alacaktır Böylece Alman şovenizmi yüzyılın en büyük devrimcilerinin kanıyla ellerini yıkıyordu; daha sonra yüzlerce kez tekrarlayacağı gibi
Kendisi de iki ay sonra Berlin Emniyeti?nde kafasına kurşun sıkılarak öldürülecek olan Leo Jogiches?in Lenin?e çektiği telgraf, her şeyi ifade ediyordu: ?Rosa Luksemburg ve Karl Liebknecht nihai devrimci görevlerini yerine getirdiler?
Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht, 15 Ocak 1919 yılında katledildiler!
?Burada Rosa Luxemburg gömülü
Polonyalı bir Yahudi kadın
Alman işçilerinin öncü savaşçısı
Alman sömürücülerinin emriyle öldürüldü
Ezilenler gömün ayrılıklarınızı?
Bertolt Brecht
?O bir kartaldı ve öyle kalacak!?
Lenin
Rosa Luxemburg (d. 5 Mart 1871 – ö. 15 Ocak 1919), Polonya doğumlu Alman marksist politika teorisyeni, filozof ve devrimci.
Tüm hayatı sosyalist mücadele içinde geçen Rosa Luxemburg? un doğum tarihine dair çeşitli bilgiler olsa da, kendisi Zürih Üniversitesi? ne verdiği belgede doğum tarihini 5 Mart 1871 olarak belirtiyor.
Rosa, iyi eğitimli, Alman ve Leh edebiyatı düşkünü yahudi bir ailenin kızı olarak Polonya? da dünyaya gelir. Luxemburg ailesi 1873? te Varşova? ya taşınır. Rosa beş yaşındayken geçirdiği ve onu bir yıl boyunca yatmaya mecbur eden kalça hastalığı, hayatı boyunca topallamasına neden olur. Yatarak geçirdiği bir yılı okuma yazmayı öğrenerek geçirir. Zaten canlı ve öğrenmeye meraklı bu kız çocuğu tüm eğitim hayatı boyunca da başarılı olacaktır.
Rosa dokuz yaşına kadar evde eğitim görür. 1880? de II. Kız Lisesi? ne başlar. Bu lise, babaları işgal ordusunda asker olan Rus kızlarına ve asilzade çocuklarına ayrılmıştır. Rosa Luxemburg Vakfı yayınlarında yer aldığı biçimiyle; bu okulda ? Rosa, bir Yahudi çocuğu olarak hiyerarşinin en altında?dır.
O dönemin lise müfredatına anti semit ve Polonya düşmanı uygulamalar hakimdir. Ders dili Rusça? dır ve öğrencilerin kendi arasında bile Lehçe konuşmaları yasaktır. Buna rağmen Rosa lisede en başarılı öğrencidir ama başarılı öğrencilere verilen altın madalyayı asla alamaz..
Sosyalizmle tanışıyor
Rosa öğrenciyken okulun yakınlarındaki bir kalede devrimcilerin, sosyalistlerin hücrelere atıldıklarını, taş ocaklarında çalıştırıldıklarını ve asıldıklarını görür. Okul döneminde kaleme aldığı bir şiirinde şöyle der; ?Bütün ıstırapları, tüm o gizli, acı gözyaşlarını, karnı tokların vicdanına yüklemek istiyorum.?. Kendi vicdanıysa ona, arkadaşları Adolf Warski ve Julian Marchlewskiyle birlikte Polonya ve Rusya? daki sosyalist çevrelerle ilişkileri olan ve işçi Marcin Kasprzak etrafındaki devrimci çevreye katılmasını söyler.
Kendilerine Alman sosyal demokrasisi gibi kitlesel bir örgütü örnek alan ve bireysel terörü reddeden grubun üyesi olan Rosa, öğrenciler arasında iki yıl boyunca ajitasyon çalışmaları yapar. Bunun sonucunda ise tutuklanma riskiyle karşılaşır. 1889 yılı başlarında bir saman arabasını içinde Polonya- Almanya sınırını geçer. Sadece 18 yaşındadır ve İsviçre? ye kaçmak zorunda kalmıştır.
Zürih Üniversitesi
1889?da Zürih Üniversitesi? ne girer. Felsefe, tarih, politika, ekonomi ve matematik eğitimi alır. O tarihte Zürih Üniversitesi, Avrupa? da kadın öğrencilere kapısını açan tek üniversitedir. Kadın öğrencilerin çoğu da Rus? tur. Zürih, politik açıdan ilginç ve geniş bir kütüphaneye sahip olmanın yanı sıra, Polonya? lı ve Rus göçmenlerin de buluşma yeridir. Hararetli tartışmaların her defasında geldiği nokta sosyal demokrasinin temel teorileri ve devrim olmaktadır. Rosa burada hayatında büyük etki bırakan insanlarla tanışır. Georg Plekhanov, Vera Zasuliç, Paul Axelrod gibi öncü Leh ve Rus Marksistleri ile arkadaş olur.
20 Temmuz 1898? de ise doktora diplomasını alır. Rosa, ?Kamu Hukuku ve Devlet Bilimleri Doktoru?dur artık. Doktora çalışmalarına devam ederken bir yandan da Julian Marchlewski ve Adolf Warski? yle birlikte Paris? te ?Sparawa Robotnicza? (İşçilerin Meselesi) adlı Rusça ve Lehçe yasadışı bir dergi çıkarır. Bu dergiye takma isimle sayısız makale yazar. Bununla da kalmaz, mizanpajından, baskı ve dağıtımına kadar her şeyle uğraşır.
Siyasi Çalışmaları
Dergi Polonya? ya Alman sosyalistleri tarafından gizlice ve bir kısmı da Münih üzerinden dağıtımla gerçekleşir. Özgür bir Polonya için çalışmalarına devam eden Rosa? nın kafasında, Almanya, Avusturya ve Rusya’da devrim gerçekleştiği taktirde Polonya? nın özgür olabileceği fikri vardır. Bu ise milliyetçi bir çizgi çizen Polonyalı sosyalist grupların ve Polonya Sosyalist Partisi’nin ondan daha da uzaklaşmasına neden olur Daha sonra bu görüşleri Rus sosyalist çevrelerle de ilişkisinin bozulmasına yol açacaktır.
1893? te Zürih? te toplanan II. Enternasyonal Sosyalistler Kongresi? nde delege olmak ister ancak olamaz. Bu arada Julian Marchlewski ve Adolf Warski? yle birlikte Polonya ve Litvanya Sosyal Demokrat Parti? yi kurar.
Almanya? ya geçebilmek ve orada rahatça siyasi çalışmalar yapabilmek için 1898 yılının Nisan ayında bir Alman göçmenin oğlu olan Gustav Lübeck ile sahte bir evlilik yapar. Böylelikle Alman vatandaşlığı kazanan Rosa Luxembuırg, Alman Sosyal Demokrat Parti? nin (SPD) aktif bir üyesi olur. SPD o dönemde 100.000? den fazla üyeye sahiptir. Alman Sosyal demokrasisi, 19. yüzyılın sonlarında Sosyalist Enternasyonal içerisinde büyük saygı görmektedir. Rosa, SPD yayın organlarını gazetecilik ve teorik çalışmalarının bir platformu olarak kullanmak için Berlin? e gitmeye karar verir.
1900 yılına gelindiğinde Luxemburg’un fikirleri tüm Avrupa’da sosyalist çevrelerde büyük yankı uyandırmakta, yazdığı makaleler ilgi görmektedir Özellikle Eduard Bernstein’in düşüncelerine getirdiği eleştiriler ile öne çıkar.
?İnsan en iyi, en hızlı başkalarına öğrettiğinde öğrenir?
1907 Ekim? inde Rosa Luxemburg, August Bebel tarafından açılan SPD Parti Okulu? nda eğitmenliğe başlar. Okulun tek kadın eğitmenidir. İktisat tarihi ve Ulusal Ekonomi derslerini vermektedir. Bu onun keyifle yaptığı ve titizlikle çalıştığı bir görevdir. Parti Okulu? nun amacı, parti üyelerini propagandist amaçlar için eğitmektir.
Parti Okulu, öğrencileri ve öğretmenleri daha ilk günden itibaren Prusya gizli polisi tarafından izlenir. 1914 yılında kapatılıncaya kadar da oradaki görevini sürdürür.
Rosa Luxemburg? un, Parti Okulu? nda yaptığı bilimsel çalışmalardan olan ?Ulusal Ekonomiye Giriş? kitabı ancak 1925 yılında basılır. Kitapta, kapitalizmin yerine daha adil bir toplum düzenine geçilmesinin tarihsel zorunluluğunu anlatır.
Savaş Kapıda, Ekonomik Krizler, İşçi Eylemleri ve Yargılamalar
Bu sırada Avrupa? da giderek büyüyen bir savaş tehlikesi vardır. Rosa Luxemburg ise Enternasyonal? in kongrelerinde ve kent kent gezdiği kitlesel mitinglerde Avrupalı proleterlerin savaşa karşı dayanışmalarını isteyen konuşmalar yapar.
1910 yılı başlarında halk arasında, silahlanmaya, ekonomik krize ve adaletsiz Prusya seçim yasasına karşı hoşnutsuz sesler yükselir. Ülkenin her yerinde güçlü yürüyüşler yapılır. Politik ve kitlesel grevler işçi örgütleri açısından da bir gereklilik olarak görülmeye başlar ve maden işçileri büyük bir greve hazırlanır.
Partiyle ters düştüğü konu ise, Alman militarizminin yükselen değer olmasıdır. 1904 ile 1906 yılları arasında siyasi faaliyetleri ve görüşleri nedeniyle üç kez hapse girer. Aldığı hapis cezaları onu yıldırmaz, faaliyetlerine devam eder.
25 Eylül 1913 ? te bir halk toplantısında söyledikleri yüzünden ?yasalara ve hükümetin kararlarına karşı gelmek? suçuyla hakkında dava açılır. 20 Şubat 1914? te verdiği savunma ise büyük bir entelektüel zafer olur. Ancak bir yıl hapis cezası almaktan kurtulamaz. Karar Alman işçi sınıfı arasında kızgınlık yaratır.
1914 Haziran? ında yine ama bu sefer ?orduya hakaretten? dava açılır. Savcı, kaçma tehlikesi nedeniyle hemen tutuklanmasını ister.
1914 Temmuz? unun sonunda ise Almanya? da savaş karşıtı mitingler zirveye ulaşır.
Birinci Paylaşım Savaşı
4 Ağustos 1914 Rosa Luxemburg için kara bir gün olur. Luise Kautsky, Rosa Luxemburg, Hatıra Kitabı, sf:40?ta şöyle diyor;
?Savaşın başlaması gerçeği Rosa için korkunçtu, daha korkuncu ise Alman sosyal demokrasisinin tavrıydı?
Alman Parlamentosu?nda sosyal demokrasinin savaş kredilerini onaylaması onun için, zaten yüreğiyle yabancılaştığı eski yoldaşlarından artık tamamen kopmak ve yakın düşünce arkadaşlarından oluşan küçük bir grupla Alman işçi sınıfı içinde yeraltı çalışmalarına başlamak için bir sinyal oldu.?*
Savaşın başlamasıyla beraber esen milliyetçi rüzgar SPD’nin de milliyetçi eğilime yönelmesine neden olur, ki bu Luxemburg’un fikirleri ile tamamen tezatlık oluşturmaktadır. Bu nedenle partiden ayrılır. 5 Ağustos 1914′de Karl Liebknecht ile beraber Internationale grubunu kurar 1 Ocak 1916′da grubun adı Spartaküs Birliği (Spartakistler – Almanca Spartakusbund) olur Grubun devlete karşıt tutumu yüzünden 28 Haziran 1916′da Luxemburg hapis cezasına çarptırılır.
Hapishane Yılları
Rosa Luxemburg? a hastalığı nedeniyle 31 Mart 1915? e kadar uygulanan infaz muafiyeti 18 Şubat? ta Frankfurt Savcısının acil tutuklama istemiyle bozulur. Rosa hapiste kaldığı zaman diliminde sayısız makale yazar ancak özellikle iki tanesi çok önemlidir. ?Antikritik? te ?Sermayenin Birikimi?ni eleştirenleri eleştirir. ?Sosyal Demokrasinin Krizi?nde ise, savaşın nedenlerini analiz ederek, Alman sosyal demokrasisinin basiretsizliğini eleştirir.
Sekreteri ve arkadaşı Mathilde Jacob? un yardımıyla yazılarını gizlice çıkardığı cezaevinde sağlığı da giderek bozulur ve serbest bırakılır. Ancak 10 Temmuz 1916? da yeniden cezaevine girer.8 Kasım 1918 Kasım’ında Luxemburg yeniden hapisten çıkar. Faaliyetlerine devam eder ve 30 Aralık 1919 tarihinde Liebknecht ile birlikte Alman Komünist Parti’sini kurar.
Bu sırada 1917 devrimi gerçekleşir. Rosa Luxemburg, başta Almanya olmak üzere, başka ülkelerde de devrimin başlaması gerektiğini vurgular.
Katlediliş
Rosa Luxemburg tüm hayatını sosyalist mücadeleye adamıştır. Mücadelesinde karşılaştığı zorluklar ise onu asla yıldırmamıştır. Marie ve Adolf Geck? e 18 Kasım 1918? de yazdığı mektupta ; ?? beni tek teselli eden beni de muhtemelen öbür dünyaya göndereceklerdir ? belki de heryerde pusu kurmuş olan karşı devrimin kurşunuyla. Ama yaşadığım süre boyunca size en sıcak, en sadık, en içten sevgiyle bağlıyım? diyor.
15 Ocak? ta ?Piyade Muhafız Kıtası? Berlin? in batısını işgal eder. Eden Oteli? ni kurar. Kıtanın kumandanı yüzbaşı Pabs? tır. Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht ve Wilhelm Pieck, tutuklanıp Eden Oteli? ne götürülürler. Pieck kaçmayı başarır. Luxemburg ile Liebknecht yedikleri darbelerle bilinçlerini kaybederler. Aynı gün, Luxemburg ölene kadar dövülmüş ve ölü vücudu nehre atılmış, Liebknecht de başından yediği kurşunlarla öldürülmüştür.
Rosa Luxemburg? un ceseti 1 Haziran 1919? da Berlin Landwehr kanalının Freiarchen mevkiidende bulunur. Mathilde Jakop Rosa? yı ancak elbiselerinden teşhis eder. 13 Haziran 1919? da Karl Liebknecht? in yanına gömülür. Cenaze töreni tam bir mitinge dönüşür.
13 Haziran 1926? da Berlin Friedrichfelde? de bir anıt mezar yapılır. Anıt 1935? te Naziler tarafından yıkılır. Şimdiki anıt ise 1951? de yeniden dikilir.
Cinayetin suçluları ise hiçbir zaman cezalandırılmaz.
Kaynak: 15.01.2011 tarihli http://haber.sol.org.tr
Eserleri
Gesammelte Werke (“Toplu Çalışmaları”), 5 cilt, Berlin 1970-1975.
Gesammelte Briefe (“Toplu Mektupları”), 6 cilt, Berlin 1982-1997.
Politische Schriften (“Politik Yazıları”), 3 cilt, Frankfurt am Main 1966.