Tarih Vakfı Perşembe Konuşmaları'nın 5 Mart 2015 tarihli konuğu Nevzat Onaran "1915 Şifresi:Emval-i Metruke",Dr.Oya Gözel-Durmaz da,19 Mart 2015'teki "Kayseri Sancağı'nda Ermeni Emval-i Metrukesinin İadesi (1918-1920)" başlıklı sunumlarıyla,1915'ten sonra Osmanlı Ermenilerinin terketmek zorunda kaldıkları gayrimenkuller konusunu ele aldılar.
"1915 Şifresi:Emval-i Metruke"
Nevzat Onaran konuşmasında öncelikle "emval-i metruke"nin taşıdığı anlam üzerinde durdu ve sahibi belirsiz mal anlamındaki bu tamlamanın mülkiyetin Türkleştirilmesi sürecinde "sahibinin üzerinde tasarruf yetkisinin olmadığı mal"a dönüştüğünü;bu malların da sahibinin elinden alma ya da yağmalama yoluyla ele geçirildiğini belirtti.
1915'teki ekonomi politikle Cumhuriyetçi dönemin ekonomi politiği arasındaki devamlılığın altını çizen Onaran devamla şu bilgileri aktardı:Emval-i metruke mevzuatının oluşturulduğu 1915'te 27 Mayıs 1915 tarihli Tehcir Kanunu ve 26 Eylül 1915 tarihli Tasfiye Kanunu çıkarıldı.Bu iki kanunun yanında 30 Mayıs 1915 tarihli Meclis-i Vükela kararı ve 10 Haziran 1915 tarihli talimatname önemli birer köşe taşıydı.30 Mayıs 1915 tarihli kararda Talat Paşa hükümete bir tezkere göndererek Ermenilerin sürülmeye başladığını söylemiş,mallarıyla ilgili gerekli kararların alınmasını istemiş,bu talebe karşılık hükümet Ermenilerin sürülmesine devam edilip mallarına el konmasının,evlerine muhacirlerin yerleştirilmesinin,tasfiye edilen mallarla ilgili komisyonların kurulmasının öngörüldüğünü bildirmişti.Dolayısıyla kanun yürürlüğe girmeden önce sürgün kararı alınmış durumdaydı.10 Haziran'daki talimatnamelerde de Ermenilerin hangi şekilde sürüleceği ve geride kalan malların tasfiyesinin nasıl yapılacağı anlatılıyordu.
26 Eylül 1915'te yürürlüğe giren Tasfiye Kanunu sürülen kişilerin mallarının Hazine adına kaydedileceğini,mal satılırsa sürülen kişi adına mal sandığına yatırılacağını,taşınmaz malların muhacirlere dağıtılacağını bildiriyor ve tasfiye işleminin ayrıntılarını veriyordu.
Bu noktada,ilerleyen dönemde bu meselenin devamlılık arzettiğini vurgulayan Onaran,emval-i metrukeye yönelik işlemlerin tamamlanmasıyla ilgili kanuni uygulamaların 1920'li yıllardan itibaren yapıldığının altını çizdi;bu konuda hazırlanan kararnameler ve Meclis'te bu yolda alınan kararlar hakkında bilgi verdi;bir imha politikasının ürünü olan resmi uygulamalarla değişen demografik yapıda,1914 yılında Hristiyan-Musevi nüfus oranı yüzde 20'ye yakınken tehcir ve mübadeleyle bu oranın 1930'larda yüzde 2,8'e indiğini,1942 Varlık Vergisi,6-7 Eylül Olayları,1964 Rum sürgünü ve 1974 Kıbrıs krizinden sonra bugün gayrimüslimlerin nüfustaki oranının binde birden az olduğunu aktardı...
"Kayseri Sancağı'nda Ermeni Emval-i Metrukesinin İadesi (1918-1920)"
Dr.Oya Gözel-Durmaz konuşmasının ana yapısını,2014 yılında hazırladığı "A City Transformed:War,Demographic Change and Profiteering in Kayseri (1915-1920) (Bir Kentin Dönüşümü:Kayseri'de Savaş,Demografik Değişim ve Vurgunculuk [1915-1920])" başlıklı doktora tezi üzerine kurdu ve şu bilgileri aktardı:Osmanlı hükümetinin 10 Haziran 1915'te "Ahval-i Harbiye ve Zaruret-i Fevkalade-i Siyasiye Dolayısıyla Mahall-i Ahire Nakilleri İcra Edilen Ermenilere Ait Emval ve Emlâk ve Arazinin Keyfiyet-i İdaresi Hakkında Talimatname"sine dayanarak mallarına el konan Ermeniler doğrudan Dâhiliye Nezareti'ne başvurarak mallarının iadesini istemiştir.
Sözkonusu malların iadesi konusunda mutasarrıflıklardan gelen yazışmalara olumlu yanıtlar verilmesine karşın,mutasarrıflıkların iade talep eden kişilerin tayin ettiği Müslümanlara vekâletname verdiği;dul ve yetimlerin mallarını ellerinden almaya çalışan kötü niyetli kişilerin olabileceği varsayımıyla malların iadesine sıcak bakılmadığı anlaşılmaktadır.Bu tür yazışmalar sonrasında Dâhiliye Nezareti nakdi ve gayri nakdi emval-i metrukenin vekillere değil de kişilerin kendilerine verilmesi konusunda görüş bildirmiştir.Yazışmaların gidişatından herhangi bir iade işleminin yapılmadığı anlaşılmaktadır.
Bu bilgilerin ardından Gözel-Durmaz,Emval-i Metruke Komisyonları ile Dâhiliye Nezareti arşivlerinin kapalı olmasının konuyla ilgili derinlemesine araştırma yapılmasını zorlaştırdığını,Dâhiliye Nezareti'nin emval-i metrukenin gerçek sahiplerine verilmesini istemesi samimi bir yaklaşım gibi gözükse de,amacın iade işini zorlaştırmak olduğunun sonuçlardan anlaşıldığını belirtti.Zaten yapılan yerleştirmeler,satışlar ve elde edilen gelirin kamu tarafından muhtelif amaçlar için kullanılması sonucu ortada iade edilecek bir şey kalmadığını söyleyen Gözel-Durmaz,gelecekte yapılacak yeni araştırmalar ve bulunabilecek yeni belgeler ışığında emval-i metruke konusunda daha sağlıklı bilgiler elde edileceğini ve olayın sosyal boyutlarının tüm çarpıcılığıyla ortaya çıkacağını vurguladı...
*Perşembe Konuşmaları'nda Nevzat Onaran ve Oya Gözel-Durmaz,Toplumsal Tarih,Sayı:256,Nisan 2015,s.22.