Ud ve Kanunun Fârâbî tarafından kat edildiği ileri sürülmekle beraber doğruluğunu kanıtlayacak bir belge yoktur. Belki de ud üzerinde yeni düzenlemeler yapmıştır. Çünkü ud hakkında Kindî, Fârâbî'den önce bilgi vermiştir. (Bu konu ile ilgili Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver'in bir belgesi vardır.)^6)
->3- Dr. Mehmet Nazmi Özalp.Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- 1. cilt, s.120. 3^- Y. Çetinkaya, Ihvân-ı Safâ'da Müzik Düşüncesi s. 71. "• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- 1. cilt, s. 120. -*"• Dr. Mehmet Nazmi Özalp.Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- 1 .cilt, s. 120.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 45
İBN-İ SİNA (EBU ALİ SİNA - AvİCENNA) (980 - 1037)
Türk musikîsi tarihinde ikinci büyük isim Fâ-râbî'nin ölümünden 30 yıl sonra dünyaya gelen, skolastik çağın büyük temsilcilerinden biri olan İbn-i Sina'dır.i57)
Ailesi Belh şehrinden gelerek Buhara'ya yerleşmiştir. On sekiz yaşında iken çağının bütün ilim dalları ile ilgilenmiş, pek çoğunu öğrenmişti. Gürcan'da ünlü "Tıp Kanun"unu yazdı.
İbn-i Sina'nın musikî hakkındaki görüşleri yeterince incelenmemiştir. Musikîyi bir ilim, aynı zamanda sanat ve kültür dalı sayar. O da Fârâbîgibi Kin-dînin eserlerinden yararlanmış, bu görüşlere yenilerini eklemiştir.
Musikî ile Astroloji ilişkisini kabul etmez. Fârâbî'nin geliştirdiği bilimsel temele oturan musikî onun "Cevami-ilmi'l-Musikî" adındaki eseri ile çağının en yüksek noktasına ulaşmıştır.
Musikî ilmini ikiye ayırarak inceler. Eserinin birinci bölümünde nağmelerin uyum ve uyumsuzluklarını açıkladıkdan sonra, "musikînin konusu nağmelerdir" der. ikinci bölümde usûllerden söz ederek bunların nağmelerle ilişkisi üzerinde durur. Yukarıda adı geçen eserin bir bölümü ile "Kitabü'ş-Şifa"mn riyazi ilimler bölümünün XII. faslını musikîye ayırmıştır. Sonuncusunun musikî bölümü Baron d'Erlanger tarafından "Arap Musikîsi" başlığı altında Fransızca'ya çevrilmiştir. "Kitabü'n-Ne-cat" ile "Danişname"de musikî ile ilgili bölümler vardır.
Büyük İslâm bilgin ve filozoflarından İbn-i Sina, musikînin tıpta oynadığı rolü şöyle tanımlamaktadır: "...Tedavinin en iyi yollarından, en etkililerinden biri, hastanın aklî ve ruhî güçlerini artırmak, ona hastalıkla daha iyi mücadele için cesaret vermek, hastanın çevresini sevimli ve hoşa gider hale getirmek, ona en iyi musikîyi dinletmek ve onu sevdiği insanlarla bir araya getirmektir."
İbn-i Sina, Fârâbî'nin eserlerinden çok yararlandığını ve hatta musikîyi de ondan öğrenerek, tıp mesleğinde tatbike koyduğunu söylemektedir. Arapça yazdığı, Kitabü'l-Necat ve Kitabü'n-Şifa'da ki 12. fasıl tamamen musikîye ayrılmış olduğundan bu kısım Baron Radolphe d'Erlanger tarafından Fransızca olarak "La Musıque Arap" adıyla yayınlanmıştır.
¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- 1 .cilt, s. 121.
46 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
İbn-i Sina'ya göre; ses, varlığımız için zaruridir. Tabiî olarak çıkartılan sesler çok çeşitli olan ihtiyaçlarımızı karşılayamadığı için ses tonundaki değişikliklerden faydalanılmıştır. İnsan ve hayvanlar ses ile kendi üzüntülerini, acılarını ve sevinçlerini yansıtabilirler. "Ahenkli bir düzen içerisinde, belirli bir şekilde ayarlanmış olan sesler insan ruhu üzerinde çok derin tesirler yapar. İnsan, kendi ses tonunda ki değişiklikleri kullanır. Sesin tabii etkisi, insan sanatı ile zenginleştirilir. Meselâ bazı zamanlarda, mırıltı halinde olan ses, bir duraklamadan sonra yükselir. O ses zayıflığı, güçsüzlüğü ifade eder ve merhamete başvurur. Aksine, bir ses aniden yükselirse tehlikeli olur. Kuvvet ve sertlik izlenimi verir."
İbn-i Sina'ya göre ses tonu değişiklikleri insanın ruh hallerini belirtir. İnsan başkalarını hatırlatan, onları temsil eden, taklit eden şeylere cezbedilir. Bazı müzik notaları bu karakterdeki bir niteliği hatırlatma özelliğine sahiptir.
Müzik bestelerini bize hoş gösteren işitme gücümüz değil, o besteden çeşitli telkinler çıkaran idrak yeteneğimizdir. Sesin duyumu, ses ahenginin cazibesi ruha en büyük ve en tatlı hazzı verir. Bunun için seslerin düzenli olarak birbirine ahengi, besteleri, ahenkli vuruşların düzenli ve kurallara uygun oluşları, insanı derinden derine etkiler.
İslâm dünyasında Platon ve bilhassa Aristo'nun felsefesini en iyi şerh edenlerden büyük Türk-Islâm âlimleri ve hekimleri Er-Razi (854-932) Fârâbî (870- 950) ve İbn-i Sina (980 -1037) müzikle tedavinin bilhassa müziğin, psişik hastalıkların tedavisindeki ilmî esaslarını kurmuşlardır. (58)
Musikîyi matematik ve fizik ölçüleri içerisinde incelediğinden, ustası Pisagor'un görüşlerini benimsemiş, fakat onun kadar derinlemesine inmemiş, musikînin uygulamalı yönü ile uğraşmamıştır.
Sultan Veled
(1226- 1312)
Mevlânâ Celaleddin-i Rumî'nin oğludur. Babasının musikîye verdiği önem sonucu, çağının musikî ustalarından ders alarak yetişmiş ve Re-bap çalmayı öğrenmiştir. Bestekârlık yaptığı da ileri sürülmüş, "Sultan Veled Devri" adı verilen Acem makamındaki peşrev ile üç haneli ve yürük semaî usûlü ile bestelenmiş Irak makamındaki saz semaisi ona izafe edilmiştir. Eğer bu doğru ise, bu eserler saz musikîmizin en eski örnekleridir. Şem-i ruhuna cismimi pervane düşürdüm" güfteli Segah makamındaki ilahi de Sultan Veled'e isnat edilir. (59)
58- Ahmet Şahin Ak, Avrupa ve Türk-İslâm Medeniyetinde MÜZİKLE TEDAVİ s.l 14-115-11.
59- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi-Derleme- 1. cilt, s. 123.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 47
Safiyüddin Abdülmümin Urmevî
(? - 1294)
Mûsikîmizin büyük isimlerinden biri de Sultan Veled ile hemen hemen çağdaş olan Safiyüddin Abdülmümin'dir. Türk Mûsikîsi Tarihi kaynaklarında Urmiyeli Safiyüddin, Safiyüddin Abdülmümin Urmevî, İb-ni Fâhiri'l-Urmevî, Safiyüddin Abdülmümin bin Yusuf bin Fahir gibi isimlerle anılan mûsikîmizin bu büyük nazariyatçısının doğum tarihi kesin olarak bilinmiyor. Takriben yetmiş yaşlarında 28 Ocak 1294 tarihinde İsfahan'da öldü.
Ailesi Urmiyeli (Rızaiyeli) olmakla birlikte, doğum yeri bilinmiyor. 0 zamarın sanat ve kültür merkezi olan Bağdat'a ailece göç etmiş olmaları ve Safiyüddin'in de doğum yerinin Bağdat olması muhtemeldir. Son Abbasi halifesi Mutasım Billah'ın (ölümü: 1258) musahibliğinde bulunuşundan önceki yıllarına ait hayat hikâyesi karanlıktır. O yıllarda genç yaşında ün kazanmış bir musikişinas olduğu, hem sarayda görev almasından, hem de halifenin ölümünden sonra vezir Alâeddin Cüveynî'nin eserlerini yazması için ona yetki vermesinden anlaşılıyor. İyi bir öğrenim gördüğünü, kendini iyi yetiştirdiğini elde bulunan eserleri ortaya koyuyor. Türklüğü ve Türkleri görmezlikten, bilmezlikten gelen yabancı araştırmacıların bu büyük insanı Arap olarak kabul etmesi bir bakıma doğal sayılabilir. Çünkü bu durum Avrupalıların eski bir hastalığıdır. Ancak silinmez bir "Urmevî" yâni Türk etiketi taşıyan Safiyüddin'e Türk yazarlarının "Arap"hk etiketi yapıştırması şaşılacak bir şeydir.
Bağdat sarayında musikişinas ve Ud sanatkârı olarak çalışırken, aynı zamanda halifenin ünlü kitaplığının idaresine bakıyor ve "müsten-sih"lik yapıyor, yâni kitapları el yazısı ile yazarak çoğaltıyordu. Çok sevilip sayıldığı, büyük ücretler karşılığında çalıştığı bu mutlu günler çok uzun sürmedi. Moğol İmparatoru Hulâgu'nun 1258 yılında Bağdat'ı istilâ etmesi ile her şey son buldu. Halife öldürülmüş, şehir yerle bir edilmiş, kütüphane yakılıp yıkılmış, kitaplar Dicle nehrine dökülmüştü.
Bu karışık günlerde Safiyüddin'in yeni hükümdarın huzurunda ud çaldığı, mûsikîşinashğı sayesinde hayatını ve servetini kurtardığı anlaşılıyor. Nitekim bağışlanmış, eski saygınlığı geri verilmiş, hem de yıllık tahsisatı arttırılmıştı. Bir yandan bu hizmetleri sürdürürken, bir yandan da İlhanlılar'ın baş veziri Şemseddin Cüveynî'nin iki oğlu Bahaeddin Muhammed (ölümü: 1279) ile Şerafeddin Harun (ölümü: 1286)'un hocalığını yapıyordu. Bu iki kişi daha sonra sanat ve edebiyatın koruyucusu olmuşlardır.
48 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Bu görevlerden başka Şemseddin ve Alâeddin Cüveyııî'lerin ısrarı ile "İnşa Divanı"na getirildi. Bahaeddin Muhammed Isfahan Valisi olunca, onunla birlikte 1265 tarihinde İsfahan'a gitti. Cüveynî ailesinin eski gücünü yitirerek çökmesi üzerine Safiyüddin de unutulmuş, hayatının son yıllarını tam bir yoksulluk içinde geçirerek borcunu ödemediğinden hapse atılmış ve hapishanede ölmüştür.
Elde bulunan eserleri, kütüphaneciliği ve öteki görevleri göz önünde tutulursa, büyük bir yazar olduğu anlaşılır. Ayrıca Yakut ve İbni Mukla ayarında bir hattattı; bu konuda bir eseri günümüze gelememiştir.
İbni Tağrıbirdi ve İshak al-Mavşilî'den sonra gelmiş en büyük mûsikî na-zariyatçısıdır. İleri sürdüğü fikirler için Sir C. Hubert H. Parry, "Asla düşünülemeyecek bir ses dizisidir." Dr. Helmholtz ise, "Pitagoras sisteminin esaslı bir şekilde geliştirilmişidir" diyor. Aslında Safiyüddin sistematik nazariyenin kurucusudur. Şerefiyye adındald kitabının, Fârâbî'nin eserinin kısaltılmış şekli olduğu ileri sürülmüşse de yanlıştır. Çünkü Safiyüddin mûsikîde Fârâbî ile İbn-i Sina'nın fikirlerinin karşısında yer alır ve onları bazı noktalardan eleştirir.
Fârâbî ile Safiyüddin'in nazarî görüşlerinin bazı bölümlerine bugün "ölü nazariyeler" gözü ile bakılmaktadır. Fârâbî, Safiyüddin ve Meragâ-lı Abdülkadir'den sonra mûsikîmizde o kadar değişiklik olmuştur ki, bu değişiklikleri eksiksiz olarak ve sıra ile incelemek mümkün değildir. Bununla beraber Safiyüddin'in eserleri, Doğu ve Batı müzikologlarınca derinlemesine incelenmiş, açıklamalar yapılmış, Türk Mûsikîsinin başlıca kaynağı olmuştur. Kendisinden sonra gelen nazariyatçıların eserleri, onun düşünceleri temel alınarak yazılmıştır.
Aynı zamanda bestekâr olan Safiyüddin, Kindî'den sonra "Ebced Notası"nı ilk kez kullanan sanatkârdır. Elimizde bulunan Nevruz makamında Remel usûlü ile bestelenen eseri mûsikîmizin en eski beste örneğidir. Türk Mûsikîsinin ses sistemini bilimsel temele oturtan adamdır. Mûsikî aletlerinden Santur ve Nüzheya da Mugnî ve Kânun gibi sazları İsfahan'da bulunduğu yıllarda icat ettiği söylenir. Bir başka yazar bu sazlara bir de Lavta ek-lemişse de kaynak göstermemiştir.
Mûsikînin pratik yönleri ile uğraşarak birçok mûsikî aletini çalmasını bilen ve bu yönden Fârâbî'ye benzeyen, tonal sistemimizde yenilikler ortaya koyan makamlarımızın insan psikolojisi üzerindeki etkilerini inceleyen, Bağdat'ta gelişen bu mûsikîyi yabancı etkilerden kurtarmaya çalışan büyük bir ses fiziği ustasıdır.
Eserleri: Safiyüddin Abdülmümin Türk olduğu halde, çağının ilim dili Arapça olduğu için eserlerini Arapça yazmıştır. Bu eserlerin hemen hepsi Batı dillerine çevrilerek yayınlanmıştır.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 49
1) 130 kadar bestesi olduğu ileri sürülürse de, bunlardan ancak bir tanesi günümüze gelebilmiştir.
2) Risalât-ı Şerefiyyafîl-Nisab al Tâlifiya: Bu kitabın 1252 yılında Şemseddin Cüveynî için kaleme alındığını iddia edenler olduğu gibi, kaynak gösterilmeden öğrencisi Şerafeddin Harun'a sunulduğunu kabul edenler de vardır. Kısa adı ile Şerefiyye, beş makale halinde düzenlenmiştir. Ses fiziği, tellerin titreşimi, ses yüksekliğinin tellere oranı, mûsikî aletlerinin uzun ya da kısa oluşu ile seslerin değişimi Kitabü'1-Ed-var'dan daha geniş olarak anlatılmıştır.
3) Kitabü'l-Edvar: Bu eserinde de birincide olduğu gibi ezgileri araştırmış, tellerin boyuna göre elde edilen seslerin değişmesini incelemiş, tellerin özellilderinden söz etmiş, başta Ney ve Mizmar olmak üzere birçok saz hakkında bilgi vermiş, özellikle Ud'u uzun uzun anlatmıştır. Kitabü'l-Edvar 15 fasıl olarak yazılmış, makamlar 17'ye ayrılmıştır. Ah-med oğlu Şükrullah (1388-1470) bu eseri "Terceme-i Kitab-ı Edvar" adı altında Türkçe'ye çevirmiştir. Merâgah Abdülkadir ise "Şerhü'1-Kitab-ı Edvar" ismi ile açıklamasını yapmıştır. Baron d'Erlanger eseri Fransızca'ya çevirirken Mevlânâ Mübarek Han'ın şerhi ile Şerefiyye'nin tercümesini esas almıştır.
4) Fi'l-Ulûm al-Arûz va'l-Kavâfi va'l-Badî: Aruz, kafiye ve estetik kurallarından söz eder.
Özet olarak Safiyüddin Abdülmümin, yaşadığı dönemde mûsikîyi bilimsel, teknik ve klâsik kalıplara koyarak ortak bir Türk-Islâm mûsikîsinin doğmasına çalışmış Türk Mûsikîsini sistemleştirmiş ve günümüze kadar gelebilmesini sağlamıştır. (6°)
KUTBEDDİN ŞîRAZÎ
(1236- 1311)
Şiraz'da doğdu. Tıp, astronomi, felsefe ve İslâmî ilimlerde geniş bilgi elde etti. Uğraştığı konularla ilgili olarak çeşitli eserler yazan Kutbed-din'in musikî tarihimiz için önemli yönü Farsça olarak yazdığı "Dürre-tü't-Taç" adında ansiklopedik eseridir. Bu eserin bir bölümü musikîye ayrılmıştır. S. Abdülmümin ile çağdaştır. (61)
'¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- I.cilt, s. 123-124. • Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1 .cilt, s. 12.
DÖRDÜNCÜ BOLUM
KLÂSİK ÖNCESİ (PREKLÂSİK) DÖNEM
(Meragâlı'dan Itrî (1640-1712)'ye kadar uzanan dönemdir.)
Abdülkadİr Merâgî
(1353/1360-1435)
Yerli ve yabancı kaynaklarda, Fârâbî ve İbni Sina birinci ve ikinci üstad sayıldıkları için, Üstad-ı Salis, Merâgalı Abdülkâdir, İbni Gaybî, Hoca Abdülkâdir, Merâgalı olarak anılan bu ünlü Türk bilgin ve musikişinası Azerbeycan'ın Merâga şehrinde doğdu. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir, verilen tarihler tahminlere dayanır ve 1353 ile 1360 arasında değişir. Çok ilgi çekici ve fırtınalı bir hayat sürmüştür, hayat hikâyesinin büyük bir bölümü bilinmektedir. Eserlerini, yüzyıllarca ilim ve sanat dili olarak kullanılan Arap ve İran dillerinde yazdığı için, Batıcı araştırmacıların bir türlü tedavi olamadıkları eski hastalıkları depreşmiş ve bu Azerbeycanlı Türk'ü de İranlı mûsikî nazariyatçısı olarak kabul etmişlerdir. Türkçe eser yazması, Azerbeycanlı olması yeterli olduğu halde, bu gibi gerçekleri, Türklük kompleksinden kurtulamayan şartlanmış Avrupalı kafalara sokmak pek güç olsa gerektir. Bu büyük mûsikî bilginimiz hakkında ilk ciddî yayını Rauf Yekta Bey yapmıştır. Babası çağının bilginlerinden Gıyaseddin Gaybî'dir. Babasından söz ederken "birçok ilim dalında üstün bilgisi vardı; bilhassa mûsikînin pratik ve teorik dallarında üstad idi" dediğine göre, temel bilgileri ve mûsikîyi babasından öğrendiği kesindir. Babasının ölümünden sonra Tebriz'e geldi. Daha sonra İlhanlıların hizmetine girerek önce III. hükümdar Sultan Hüseyin'e, sonra 1380 yılında Ahmed Celâyirî'ye nedim oldu. Döneminin tanınmış musikişinası Rızaeddin Rıdvan Şah'ın düzenlediği bir mûsikî yarışmasını kazanmış olması bu yıllarda ünü yaygınlaşmış bir musikişinas olduğunu ispatlar.
1386 yılında Timur'un Azerbeycan'ı istilâ etmesi sonucu Ahmed Bağdat'a kaçmış; Sultan'ın "yâr-ı aziz" dediği Hoca da birlikte gitmişti. Bağdat'ın Timur'un eline geçmesiyle Sultan Ahmed Yıldırım Beyazıd'a
52 / TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ
sığındı; Merâgalı da Timur'un eline düştü. Timur, birçok ilim ve sanat adamı gibi onu da Semerkant'a gönderdi; 1397 yıllarında bu sarayda hizmet gördüğü biliniyor. 1399'da Timur'un akıl hastası oğlu Miran-şah'ın (ölümü: 1400) nedimleri arasındaydı. Bunlar arasında Merâga-lidan başka Kudbeddin-i Nayî, Habib-i Udî, Ardeşir-i Çengi gibi ünlü musikişinaslar da bulunuyordu. Oğlunun anormal davranışlarına çevresindeki insanların neden olduğu düşüncesine kapılan Timur, bunların çoğunu öldürtmüştü. Canını güçlükle kurtaran Abdülkadir, derviş kılığına girdi ve Semerkant'tan kaçarak Bağdat'a geldi. Eski efendisinin hizmetine girdiyse de, bu da uzun sürmedi. 1401 yılında Bağdat yeniden alınınca bir süre saklandı; fakat bir rastlantı sonucu Timur'la yüz yüze geldi. Hiddetlenen imparator hiç tereddüt etmeden idamını emretti. O anda Merâgalı Kur'an-ı Kerîm'den bir sûreyi ezberinden ve çok duygulu bir şekilde okuyunca bağışlandı. Böylece eski saygınlığı geri verilerek bir süre Timur'la dolaştı. Hindistan seferi sırasında Semerkant'a gitmek için Timur'dan izin istedi. Ricasını kabul eden Timur bir de nişan yazılmasını emretmişti. Bu nişanın bizzat Timur tarafından dikte ettirildiğini tarihi kaynaklar belgelemektedir.
Kesin bir kanıt olmamakla birlikte, 1421 tarihinde Bursa'ya gelerek Sultan II. Murad'a eserini sunduğu, Semerkant'a geri döndüğü ileri sürülür. Timur'un ölümünden sonra oğlu Muinüddin Şah'a intisab etti ve bunun torunu Halil Mirza'dan himaye gördü; Şahrûh'un sarayında bulundu. Şahrûh taht şehrini Herat'a nakledince buraya geldi ve 1435'te Herat'ta veba hastalığından öldü.
Sanatı: Ana dili Türkçe'den başka Arapça ve Farsça'yı iyi bilirdi; bestekâr, hanende, nazariyatçı, şair, ressam, hafız ve hattattı. Mûsikî sanatımızı modern bir fizikçi gibi düşünmüş, incelemiş ve birçok kapalı noktalarını açıklamıştır. Merâgah'nın düşünce ve sezişlerini takdir eden ve kendisinden beş yüz yıla yakın bir süre sonra yaşayan HELMHOLTZ, "Fiziologie der Tonemphfindungen" adındaki hocanın büyük eserinde bütün eserlerini okuduğunu, derinlemesine inceleyerek çok yararlandığını söyler. KIESSEWETTER, Türk Mûsikîsi açısından hatâlarla dolu olan eserini HAMMER'in Abdülkâdir'den çevirdiği önemli notları esas alarak yazmıştır.
Eserlerinde musikînin pratik ve teorik yönlerini toplamış, bütün bunları fiziksel olaylara ve fizik yasalarına dayanarak deneysel bir düşünce doğrultusunda açıklamıştır. Nitekim, Câmiü'l-Elhan adındaki kitabının önsözünde musikînin "Erkân-ı Riyâziye"den bir rükün ve Ecza-i Hikmet'ten bir cüzüv" olduğunu söyler. Eskilerin musikîyi Astroloji'ye bağladığı, bu sanatın "İlm-i NucûnV'dan sayıldığı bir dönemde, adı geçen kitabında mûsikîyi şu fasıllara ayırarak incelemesi bunu ispatlar.
4- Kulağa hoş gelmeyen seslerin nedenleri. Mûsikîdeki bu derece ustalığından dolayı, kendinden söz eden bütün yazar ve araştırmacılar "Geçmiş zamanları yücelten bir kimse," ya da "Mûsikî nazariyatında en yetkili kişi" gibi sıfatları kullanmışlardır. Eserlerini, kendinden önce yazılmış olanları inceleyerek ve bunların arasındaki çelişkileri, bu çelişkilerin nedenlerini açıklayarak yazmış ve bunları gidermeye çalışmıştır. Meselâ Şirazlı Kudbeddin'in mûsikîden söz eden ansiklopedik eserinde, Fârâbî ve Safiyüddin hakkındaki itirazlara, eleştirilere bilimsel ve teknik kanıtlarla karşılık verir. Kudbeddin'in bu hatalarını, amelî yönden eksik olmasına bağlar. Bir gün bir toplantıda, o yılların sayılı mûsikî bilginlerinden Nasrullah Kâri elinde bir kitapla içeri girer ve Hoca kitabın konusunu kendisine sorar. Nasrullah ise, "Sa-fiyüddin'in Kitabü'l-Edvar'ına bir açıklama yazdım. Sizden eleştirisini ve düzeltilmesini rica ediyorum" der. Kitabı eline alarak bir göz gezdiren Hoca, düzelmesi gereken noktaları o anda söyleyerek bulunanları hayran eder.
Merâgalı'nın en çok etkisinde kaldığı kimse Fârâbî olmuştur. Pita-goras'ın mûsikî ile ilgili fikirlerini Fârâbî'den iktibas ederken, Yunanca bilmediği için yanılgılara düşmüştür. Gerçekten de Yunanca asıllı mûsikî deyimleri Türk Mûsikîsinin yapısına uymadığı gibi, yararlı da olmamıştır.*62) Arel bunlardan başka Merâgalı'nın bu deyimleri bir cetvel halinde verdiği halde yine hatalara düştüğüne, metinlerle cetvelin birbirini tutmadığına değinir. Birçok sanat dalında uğraşısı olduğu halde, mûsikî ile ilgili eserlerinin dışında başka bir eseri günümüze gelmemiştir. Fârâbî ve İbn-i Sina gibi Hoca Abdülkadir'in de sanatı ile ilgili bir efsane yaratılmıştır. Gerçek dışı olan bu efsanenin özeti şöyle: Hoca, eserlerini çok kıskanır ve kimsenin öğrenmesini istemezmiş. Sultan Hüseyin Baykara, çok zeki bir köleyi sağır ve dilsiz rolü oynatarak Merâgalı'nın hizmetinde çalışmasını sağlamış, bir-iki denemeden sonra kölenin ger-
2- H. Sâdeddin Arel bu konuvu şöyle açıklıyor: "... Bu isimlerle onların tariflerini, Fârâbî'den sonra gelen nazariyatçılardan ancak birkaçı iktibas etmiştir. Fakat, sanırım ki iş işten geçtikten sonra onlar da pişman olmuşlardır. Çünki isimlerin de, tariflerinin de kitaplarda konu edilen mûsikîye bir faydası olmadığı gibi iktibas eden yazarların bunları anlamadığı ortaya çıkmıştır. Merâ-galı Abdülkadir gibi yüksek bir âlim bile kendi eseri olan Câmiü'l-Elhan'ın yine kendi eli ile yazdığı nüshasında, Fârâbî'nin Yunanca'dan çevirdiği devimleri iktibas ederken karmakarışık bir şekle sokmuştur."
54 / TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ
çekten sağır ve dilsiz olduğuna iyice kanaat getiren Üstad, hiç çekinmeden eserlerinin en değerlilerini okumaya ve başka eserler üzerinde çalışmaya başlamış. Bu eserleri hiç sezdirmeden öğrenen köle, gizlice saraya gelir, bellediği eserleri saray musikişinaslarına öğretirmiş. Bir gün Hüseyin Baykara, Hoca'nın da hazır bulunduğu bir mûsikî meclisinde bu eserleri icra ettirmiş, olaya çok sinirlenen ve üzülen bestekâr renkten renge girerek düşüp bayılmış ve bu olaydan sonra da çok yaşamamıştır.*63) Bestelerinin günümüze çok az olarak gelmesinin nedeni Kenzü'l-Elhan'ın bulunamaması, notaya gereği kadar değer verilmemesi ve aradan geçen beş yüz yıllık zaman olsa gerektir. Bu efsane Divan Edebiyatı içinde işlenerek "Hoca-Gulam" ikilisi sembolleşerek "Âşık-Maşuk" anlamlarını kazanmıştır. Bu etki ile Itrî, Hafız Post'un ölümü için;
Hemçü def seza halka begûş olsa gulam gibi tarih beyitlerini yazmışlardı.
Eserleri:
1- KENZÜ'L-ELHAN: Nağmelerin Hazinesi anlamına gelen bu eser bugüne kadar hiçbir yerde bulunamamıştır. Merâgah diğer eserlerinde sırası geldikçe, mûsikî konularının anlaşılması güç olan bölümleri için, bu esere başvurulmasını salık verir. Ayrıca pek çok bestesinin notasını bu eserine kaydettiğini de söyler. Özellikle Câmiü'l-Elhan'ın önsözünde, adı geçen kitabı iyi incelenirse mûsikî sorunları için başka bir esere başvurmaya gerek kalmayacağını ileri sürer.
2- CÂMİÜ'L-ELHAN (Nağmeler topluluğu): Bu kitabını 1405'de oğlu Nureddin Abdurrrahman'a hediye etmiştir. Kitabı sonradan 1423 yılında geri alarak gözden geçirdiği ve bazı ekler yaptığı, eser üzerindeki notlardan anlaşılıyor. Kitabın üzerinde Şahrûh'a sunuş yazısı bulunan (1415) bir nüshası İstanbul Nuruosmaniye Kitaplığı'nda bulunmaktadır. Farsça yazılmış olup içinde bazı eserlerinin notası vardır. Geniş olarak yazdığı ön sözünde kendi hakkında ayrıntılı bilgi verir. (64)
"¦¦'¦ Bu olayın gerçekle ilgisi yoktur. Ayrıca Hüseyin Baykara ile çağdaş bile değildir. Kaldı ki Merâgah yazmış olduğu kitaplarda sırası geldikçe değeri yüksek olan eserlerinin anlaşılamadığından ve yaygınlaşamadığından yakınır; ancak orta derecedeki eserlerini öğretebildiğini söyler.
"4- Hoca'nın anlattığına göre:
1376 yılının 12 Aralık günü yapılan bir toplantıda Hükümdar Celâleddin Hüseyin, Şeyhülislâm Şeyh Kâhhî, vezir Emir Şemseddin Zekeriya hazır bulunuyormuş. Bun-
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 55
3- MAKASİDÜ'L-ELHAN (Nağmelerin amacı): 1422 yılında Sultan II. Murad'a sunulmuş ve Farsça olarak yazılmıştır. Eserin bir nüshası Rauf Yekta Bey'in kütüphanesinde, II. Murad'a sunuş yazısı bulunan diğer nüshası da Leiden Üniversitesi Kitaplığında bulunmaktadır. Bu eserinde kendi icadı olan sazlar hakkında bilgi verir; meselâ, değişik büyüklükteki çini kâselerden oluşan bir sazın nasıl çalınacağını anlatır. Yine bu eserde mûsikî sanatını yücelten önemli olaylardan söz eder.
4- ŞERHÜ'L-KİTABÜ'L-EDVAR: Safiyüddin Abdülmümin'm Kitabü'l-Edvar'mm açıklamasıdır. Farsça olarak yazılmış olan bu eserin bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesindedir.
5- KİTABÜ'L-EDVÂR: Türkçe yazılmış bu eserin tek nüshası Le-iden'de bulunmaktadır. Bu nazariyat kitabında bazı bestelerinin notası
vardır.
6- FEVAİD-İ AŞERE: (On fayda) Abdülkadir Meragî'nin Farsça edvarıdır. Diğer eserlerinde belirtmediği bilgileri içeren bu edvarda, her biri ikişer fasıllık on faydadan oluşmuştur. Müellif hattı Nur-u Osmaniye kütüphanesindedir. 3651/11
7- ZİKR'ÜN-NEGAM VE USÜLHA: Hoca Abdülkadir'in eserlerinden derlenmiş parçalar içeren bu kitap Farsça'dır. Viyana, Berlin ve Almanya'nın Got'a şehri kütüphanelerinde bulunmaktadır.