Ebü'l-Fazl Reşîdüddin Ahmed b. Ebû Saîd el-Meybüdî el-Yezdî'nin hayatı hakkında İran'ın Yezd şehrinin Meybüd kasabasında yaşadığı dışında bilgi bulunmamaktadır. Babası Cemâlü'l-İslâm Ebü Saîd âlim bir kişi idi. Meybüdî tefsir, hadis, tasavvuf, şiir ve tarihe olan vukufundan dolayı fahrü'I-İslâm, tâcü'l-eimme ve şey-hü'1-imâm gibi unvanlarla anılmış, tefsirini yazdığı 520 (1126) yılından sonra vefat etmiştir.
Tam adı Keşfü'1-esrâr ve 'uddetü'l-ebrdrolan eser, muhtemelen müellifin hayatına dair bilgi bulunmadığından bazı kaynaklarda Sa'deddin et-Teftâzânî'ye veya Hâce Abdullah Herevî'ye nisbet edilmiştir. Eser, döneminin Farsça'sı açısından olduğu kadar ilk tasavvufî tefsirlerden olması bakımından da önemlidir. Müellif eserin girişinde Herevî'nin günümüze ulaşmayan, ancak kaynaklarda çok veciz olduğu kaydedilen tefsirini görüp okuduğunu ve onu şerhetmek istediğini söyler. Meybüdî birkaç âyeti "meclis" adıyla bir araya getirmiş, her âyeti tefsir ederken üç aşamalı (nevbet) bir metot izlemiştir. Eser bu şekilde 455 meclisten meydana gelmekte olup bu metodun müellife mi yoksa eserini örnek aldığı Herevî'ye mi ait olduğu belli değildir.
Meybüdî ilk aşamada ele aldığı âyetin Farsça çevirisini vermiş, ikinci aşamada âyeti diğer eserlerden de yararlanarak yorumlamış, meşhur kıraatleri, âyetlerin nüzul sebeplerini ve ilgili hükümleri açıklamıştır. Üçüncü aşamada ise âyetin tasavvufî tefsirini yapmıştır. Bu sırada daha önce yaşamış sûfîlerin sözlerine, şiir ve menkıbelerine de geniş yer vermiştir.
Keş/ü'i-esrâr'ın Türkiye. İran ve Afganistan'da mevcut nüshaları üzerinde ilk çalışmaları yapan Ali Asgar Hikmet, eserin en iyi nüshası olduğunu tesbit ettiği Süleymaniye Kütüphanesindeki yazmayı 159 on cilt halinde yayımlamış.160 eser daha sonra üç defa daha basılmıştır.161 Kitabın indeksi Muhammed Cevâd tarafından hazırlanmıştır.162 Eser üzerinde seçme ve inceleme niteliğinde bazı çalışmalar da yapılmıştır 163 Habîbul-lah Âmûzgâr, Tefsîr-i Edebî ve Hrfârû-yi Kur'ân-ı Mecîd.164
Meybüdî'nin Tahran Üniversitesi Kü-tüphanesi'ndeki bir mecmuada 165 bulunan el-Fuşûî fî ahvâli'l-ümera3 ve's-sâdâti ve'1-kudât adlı risalesi Muhammed Takı Dânişpejûh tarafından yayımlanmıştır.166 Bu eserde de Keşfü '1-esrâr'üa olduğu gibi konuları açıklamak için âyet, hadis, şiir ve menkıbelere yer verilmiştir. Müellifin kaynaklarda adı geçen Erbcfîn Hadîs adlı kitabı günümüze ulaşmamıştır.
Bibliyografya :
Reşîdüddîn-i Meybüdî. Keşfü'l-esrâr uecudde-tü'l-ebrâr (nşr. AH Asgar Hikmet:), Tahran 1371 hş., neşredenin girişi, I, e-z;Süyûtî, Tabakâiü'l-müfessirîn [nşr. Ali M. Ömer], Kahire 1396/1976, s. 58; Keşfü'z-zunûn, 11, 1478; Storey. Persian Literatüre, I, 1 î90-1191;Brockelmann, GAL Suppl.M 986; Safa, Edebiyyât, 11,257, 930-932; a.mlf., Gencİne-i Sühan, Tahran 1363 hş., II, 119-123; Süleyman Ateş, İşârİ Tefsir Okulu, Ankara 1974, s. 119-130; M. Ali Ayâzî. el-Müfes-sirûn, Tahran 1373 hş., s. 588-593; Mustafa Makrİbî, "Keşru'l-esrârvecuddetü'l-ebrâr", Reh-nümâ-yî Kitâb, 11/2, Tahran 1959, s. 407-409; Abdulvahap Yıldız, "Meybüdî (ö. 570/1174)'nin Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri", Tasaouuf, sy. 8, Ankara 2002. s. 63-77; Dihhudâ, Luğatnâme, XXVI, 468.
İbn Mâlik el-Hammâdî'nin (ö. 470/1077) Bâünîler ve Karmatîler'e dair risalesi.
İsmâiliyye mezhebine mensup Suleyhî-ler devrinde yaşayan müellif Ebû Abdullah Muhammed b. Mâlik b. Ebü'l-Fezâil el-Hammâdî el-Yemânî'nin hayatı hakkında bilgi yoktur. Tam adı Keşfü esrûri'l-Bûtmiyye ve ahbâri'l-Karâmita olan kitap, yazarının ifadesine göre kuruluş, işleyiş ve metodundaki gizlilik sebebiyle diğer mezhep mensuplarının tecessüs odağı olan Bâtinîliğin gizliliklerini ortaya çıkarma gayretlerinin bir ürünüdür. İbn Mâlik, yaklaşık kırk sayfa hacmindeki eserinin başında "Suleyhî kişi" diye bahsettiği Ali b. Muhammed (ö. 473/1080) hakkında çirkin iddialar duyduğunu, fakat bunları ileri sürenlerin kanıtlarının bulunmadiğini, bu sebeple sırlarını ve kitaplarının muhtevasını öğrenip konunun içyüzüne vâkıf olmak amacıyla onun mezhebine girmenin gerektiği kanaatine vardığını belirtir. Hammâdî, İsmâiliyye mezhebine girip onların prensiplerini öğrendikten sonra Yemen'deki liderleri olan Ali b. Muhammed'in küfür ve dalâlet ehlinden biri olduğunu ortaya koymak için eserini yazdığını ifade eder.
Keşfü esrâri'l-Bâtmiyye, Bâtınî İsmâ-ilîler'in telkin esasları hakkında bilgi veren bir mukaddimeden sonra mezhebin kuruluşuna kısaca temas eden bir bölümle Bâtınî Karmatîler'in önde gelen bazı liderlerinin faaliyetlerini anlatan ikinci bir bölümden oluşur. Mukaddimede Ali b. Muhammed'in, "me'zûn dâî" denilen vekilleri ve insanları mezhebe kazandırmaya çalışan (mükelleb) dâîleri bulunduğunu söyleyen Hammâdî, özellikle ikinci grubun tuzaklarına düşürdükleri kimselere Kur'an ve Sünnet'in zahir ve bâtını olduğu, avamın gereksiz yere sıkıntılara katlandığı yolunda telkinde bulunduklarını kaydeder ve adaylarda gördükleri kabiliyete göre mezhebin sırlarını açıkladıklarını belirtir. Mezhebe girecek kişiye namazın da tıpkı zekât gibi yılda bir defa eda edilmesinin yeterli olduğu anlatılır. Namaz, zekât, oruç ve haccın zahirinin yanı sıra bâtınının da bulunduğu, namazla zekâtın bâtınî mânada Muhammed ve Ali sevgisine işaret ettiği, onları sevenlerin bu vazifeleri yerine getirmiş sayılacakları iddia edilir. İbadet için temizliğin, ayrıca namaz ve oruç gibi dinî mükellefiyetlerin kaldırılması amacıyla "necvâ" denilen 12 dinarlık ödeme yapılması önerilir. Gerekli şartlar yerine getirildikten sonra A'râf süresindeki âyetten (7/157) hareketle adayın üzerindeki yüklerin kaldırıldığı ve zincirlerinin kırıldığı belirtilir. Allah'ın Kur'an'da haram kıldığı şarap ve kumardan maksadın Hz. Ali'ye muhalefet eden Ebû Bekir ve Ömer olduğu ileri sürülerek onlara sevgi duyulmaması şartıyla içki ile kumarın bir sakınca taşımadığı ifade edilir. Bu telkinleri yapan dâîler uzaktan münasebet kurarak bazı âyetleri de delil olarak kullanır. Risalede daha sonra Bâtınî-Karmatîdâînin, mezhebine kazandırmak istediği kişiye dünyada iken cennete girmenin mümkün olduğunu söylediği belirtilir ve aday, 12 dinarlık ödemeyi de kapsayan bazı şartları yerine getirerek "el-meşhedü'l-a'zam" adı verilen, içki ile toplu fuhşun hâkim olduğu toplantılara katılma hakkını kazanır; böylece dinin gerektirdiği her türlü yükümlülükten kurtularak tam bir bâtını olduğu zikredilir. Söz konusu ettiği hususların kesin bilgi ve müşahedelerine dayandığını bildiren ve bunların doğruluğu konusunda Allah'ı şahit tutan müellif, aksini iddia edenlerin yalancı ve lanete müstahak kimseler olduğunu kaydeder. Risalenin devamında Bâtınî- Karmatî davetinin Abdullah b. Meymûn el-Kaddâh ile başladığı belirtilir ve onun faaliyetlerine kısaca temas edilir. Daha sonraki bölümde Ebû Saîd el-Cennâbî, Hasan b. Mihrân ve Ali b. Fazl'ın şahsiyetleri anlatılır ve faaliyetlerinden söz edilir. Hammâdî risalenin sonunda Ali b. Muhammed es-Suleyhî'ye dair bilgi verir.
Hammâdî'nin eserinin ilk baskısında gerek risalenin naşiri İzzet Attâr'ın gerekse bu neşir için yedi sayfalık bir sunuş yazısı kaleme alan M. Zâhid Kevserî'nİn kitap ve müellifi hakkındaki Övgülerinin tamamına katılmak mümkün değildir. Risalenin birçok yerinde bariz tarihî hatalar göze çarpmaktadır. Meselâ Abdullah b. Meymûn ile babası Meymûn el-Kaddâh yer yer birbirine karıştırılmakta ve Abdullah b. Meymûn'un 276 (889) yılında Kûfe'de ortaya çıktığı ileri sürülmektedir.167 Meymûn el~Kaddâh ve oğlu Abdullah'ın Ca'fer es-Sâdık'ın çağdaşları olduğu, Abdullah b. Meymûn'un ondan rivayette bulunduğu dikkate alındığında müellifin verdiği bilgilerle bir asırlık bir fark ortaya çıkmaktadır. Ebû Saîd el-Cen-nâbî ile oğlu Ebû Tâhir el-Cennâbî'yi de birbirine karıştıran Hammâdî. 317 (929) yılında Ebû Tâhir el-Cennâbî tarafından gerçekleştirilen Kabe baskınını 301'de (913-14) ölen babası Ebû Saîd'e nisbet etmektedir.168 Bununla birlikte eser özellikle Yemen'deki Bâtınî İsmâiliyye'ye dair önemli kaynaklardan biridir. Bâtınî-lerin mezheplerine davet yöntemleriyle ilgili verilen bilgilerin bu alanda araştırma yapacak kimseler için faydalı olacağı belirtilmiştir.
Keşîü esrâri'l-Bâtmiyye'nin ilk neşri 169 bazı dip notlarının eklenmesiyle Süheyl Zekkâr tarafından Ahbârü'l-Karâmita'da tekrarlanmıştır.170 Eserin diğer bir neşrini Muhammed Zeynühüm Muhammed Azb gerçekleştirmiştir (Kahire 1986). İsmail Hatip Erzen'in ilk baskısından Türkçe'ye çevirdiği eserin başında Ahmet Hamdi Akseki'nin önsözü, sonunda da mütercimin elli sayfalık ilâveleri yer almaktadır.171