R-16 roketinin baş tasarımcısı Mikhail Kuzmich Yangel, felaketin koşullarını ve nedenlerini araştırmak için oluşturulan hükümet komisyonunun bir toplantısında rokete "siz" olarak hitap edildiği için kurban ve yaralı sayısının çok fazla olduğunu kaydetti. Böylesine karmaşık bir teknikle "size" dönmeniz gerekiyor. Ancak bugün devlet güvenliğinin en ciddi gerekliliği bile, ICBM'lerin ilk lansmanını gerçekleştirme kararını haklı çıkarmak zordur, çünkü zaten başlangıç pozisyonunda önemli arızalar keşfedilmiştir. Çok sayıda insan kaybına yol açan felaket, fırlatmaya hazırlanırken güvenlik kurallarının büyük ölçüde ihlal edilmesinden ve organizatörlerin yaklaşan tatil için - Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'nin bir sonraki yıldönümü olan - tam olarak hazırlanmış olmayan bir roketi zamanında fırlatmak için zamana sahip olma arzusundan kaynaklandı. SSCB'deki birçok felaket gibi, bu da uzun süre sınıflandırıldı. Felaketin ilk sözü sadece 1989'da Sovyet basınında yayınlandı.
II.Dünya Savaşı'nın sonu, Soğuk Savaş'a ve nükleer olanlar da dahil olmak üzere silahlanma yarışına hızla geçişle işaretlendi. Dahası, en başından itibaren nükleer оружия SSCB ve ABD'de, onu potansiyel bir düşmanın topraklarına teslim etmenin yolları hakkında düşünmeye başladı. ABD bu açıdan çok daha kolaydı, Amerikalılar güçlü bir filo stratejik bombardıman uçaklarının yanı sıra Sovyetler Birliği sınırları yakınında bir askeri üsler ağı. SSCB bu tehdidi savuşturmak zorunda kaldı. Diğer seçenekler arasında, ülke aktif olarak kıtalararası balistik füzeler (ICBM'ler) geliştiriyordu. 17 Aralık 1959'da, Topçu Mareşali Mitrofan Ivanovich Nedelin, Stratejik Füze Kuvvetlerinin (Stratejik Roket Kuvvetleri) ilk komutanı olarak atandı ve 20 Ocak 1960'da, S.P.'nin doğrudan liderliğinde OKB-7 tarafından oluşturulan R-1 ICBM. Kraliçe.
R-16 roketinin baş tasarımcısı Mikhail Kuzmich Yangel'in
Ancak bu füzeyle ilgili yeterince sorun vardı. Her şeyden önce çok büyük, pahalı ve bakımı zordu. SSCB Devlet Savunma Teknolojisi Komitesi Başkanı Konstantin Nikolayevich Rudnev, "Her füze fırlatmasının tüm maliyetini sayarsak, şehirleri vurduğumuz ortaya çıkıyor" dedi. Ek olarak, R-7 ICBM'lerin hantal başlangıç konumları ilk nükleer saldırı için çok savunmasız ve açıktı ve füzelerin kendileri fırlatmaya hazırlanmak için büyük miktarda zamana ihtiyaç duydular - bir günden fazla, aynı zamanda sadece birkaç saat yakıt dolu durumda kalabilirlerdi, bu imkansızdı. ...
1950'lerin sonunda, Amerika Birleşik Devletleri 40 ICBM'yi alarma geçirdi. Amerikalıların aksine, Sovyetler Birliği, SSCB topraklarından stratejik düşman hedeflerini vurabilecek kendi savaş ICBM'lerini mümkün olan en kısa sürede oluşturmalı ve konuşlandırmalıydı. Aynı zamanda, güvenilir bir nükleer füze kalkanı rolünü R-16 füzesine atamaya karar verdiler.
Tasarımcı OKB-586 (gelecekteki Tasarım Bürosu "Yuzhnoye" de) Mikhail Kuzmich Yangel, kriyojenik yakıt füzelerine (yani Korolev'in) karşı kategorik olarak kendi - normal sıcaklıklarda sıvı halde kalan yüksek kaynamalı bileşenlerde: gazyağı ve nitrik asit sunuyordu. 1957'den başlayarak, yakıt olarak en zehirli bileşenleri - asimetrik dimetilhidrazini (DMH, ortak deyimle - heptil) kullanan ve oksitleyici bir ajan olarak nitrik asit dinitrojen tetroksit (amil) içinde çözündürülen R-16 roketi üzerinde çalıştı. Ancak, uzun vadeli depolama ICBM'leri yaratma acil ihtiyacı tüm riskleri aştı. R-12 orta menzilli füzelerin test edilmesi ve çalıştırılması konusunda daha fazla deneyimin gösterdiği gibi, aylarca ve hatta yıllarca fırlatılmaya hazır tutulabilirler.
Eylül 1960'da, bir araya getirilen ilk R-16 roketi, tasarım bürosunun bulunduğu Dnepropetrovsk'tan Baykonur'a gönderildi. 26 Eylül'de çöp sahasına teslimi tamamlandı. Bu andan itibaren zor ve uzun bir test süreci başladı. 23 Ekim 1960'da, kıtalararası bir balistik füze, 41 numaralı test sahasının fırlatma rampasında itici gazlar ve sıkıştırılmış gazlarla dolduruldu.
Roket P-16
R-16 roketinin fırlatma sahası, ortasında bir fırlatma rampası bulunan beton kaplı bir alandı. Masanın etrafında, ICBM yakıt ikmali prosedürü sırasında dökülebilecek itici gaz bileşenlerini toplamak için tasarlanmış, üstü metal ızgaralarla kapatılmış bir çukur vardı. Bu kanaldan yakıt, bir boru hattından bir yeraltı odasında bulunan özel bir alıcı tanka boşaltıldı. Fırlatma rampasından çok uzak olmayan, özel bir otobüste, roketi fırlatma için hazırlama işinin başı için mobil bir komuta yeri vardı. R-16 füzesini test edenler bu komuta merkezine "banka otobüsü" adını verdiler.
Sahadan 8-10 metre uzağa eğimli bir iniş yerleştirildi, bu da fırlatma rampasının altında bulunan bir yeraltı odasına yol açtı, elektrik kesintisi durumunda buraya dizel jeneratörler monte edildi, çeşitli iletişim ve teçhizat, roketi tartmak için teraziler. Başlangıçtan yaklaşık yüz metre sonra, bir askeri birliğin fırlatma birimlerini, bir konferans odasını ve baş tasarımcıların ofislerini barındıran tek katlı bir hizmet binası vardı. Fırlatma rampası ile hizmet binası arasında bir yeraltı sığınağı vardı. Bu, ICBM fırlatmasını kontrol etmek için tüm komutların geldiği komuta merkeziydi. Fırlatma alanı oldukça geniş bir hendekle çevriliydi ve arkasında dikenli bir tel çit vardı.
Yakıtla doldurulan roketin muazzam ağırlığını alan fırlatma rampası, dört ayarlanabilir desteği olan oldukça büyük bir halkaydı, roket braketleri bu desteklere takıldı. Bu halka, beton bir temel üzerine yerleştirilmiş güçlü bir plakaya giren 4 sütun üzerine oturdu. Fırlatma rampasının merkezinde, egzoz gazlarını R-16 motorunun yanma odalarından çıkarmak için tasarlanmış koni şeklinde bir reflektör vardı. Aynı zamanda, fırlatma rampası, roket ile birlikte dikey eksen etrafında dönebiliyordu, bu işlem, R-16 roketi ateşleme uçağına yönlendirildiğinde gerçekleştirildi.
R-16 roketini fırlatma rampasına kurma süreci
R-16 ICBM'li araba fırlatma rampasına sarıldı ve beton platforma monte edilmiş özel durduruculara takıldı. Karşı taraftan montajcı masaya getirildi ve kaldırma mekanizması ve P-16 kabloları yardımıyla dikey konuma getirildi. Devasa roketin yükselişi görkemli bir manzaraydı: 30 metrelik hulk, baş kısmı fırlatma rampasına ve taşıma arabasına kenetlendi, yavaşça döndü ve dikey bir konuma yükseldi, ardından fırlatma masasının üzerinde bir süre havada süzüldü ve ardından desteklerinin üzerine düştü. ... Bundan sonra amacını yerine getiren araba baştan kaldırıldı. Roketin kuvvetli rüzgârlarla devrilmesini önlemek için, özel olarak tasarlanmış bağlarla fırlatma rampasına tutturulmuştur.
Yeni roket teknolojisine çok meraklı olan Mareşal Nedelin, konumu böyle bir adanmışlık gerektirmese de, şahsen uzay aracı için iniş alanlarına uçtu. Ek olarak, mareşal SSCB'deki ilk atom ve hidrojen bombalarının testlerini gözlemledi. Baykonur'da beton bir sığınağın inşası sırasında uzmanlar, doğrudan bir füze isabetiyle bile çay içmenin mümkün olacağını belirttiklerinde, Nedelin böyle bir durumda çay içmenin buradan elli kilometreden daha iyi olduğunu kaydetti. Kaderin acımasız bir ironisiyle, Mareşal 24 Ekim 1960'ta korunan sığınağın dışındaydı.
Yeni roketin testleri 18 Ekim saat 23: XNUMX'e kadar herhangi bir sorun olmaksızın sorunsuz bir şekilde gerçekleştirildi. O anda, patlatma panelindeki kusurlar nedeniyle, ikinci kademe oksitleyici hattının koruyucu piromembranları yerine, roketin birinci kademe yakıt hattının piromembranları kırıldı. Birkaç dakika geçti ve ilk aşamadaki ana motorun gaz jeneratörünün kesme valflerinin sivri uçları kendiliğinden çalıştı. Daha sonra kurulduğu gibi, ana güç dağıtıcısı arızalıydı.
Arızalar oldukça ciddiydi. Teknik olarak, roket fırlatma rampasından çıkarılabilirdi, ancak daha sonra yakıtı boşaltmak, motorları ayırmak ve kullanılan yakıtın agresifliği nedeniyle tankları ve hatları etkisiz hale getirmek, mevcut tüm contaları değiştirmek gerekiyordu - yaratıcıları, hatlardaki koruyucu membranlar kırılırsa garanti etti. tüm mühürler 24 saatten fazla dayanmayacaktır. İkinci R-16 füzesinin fırlatılmasına hazırlanmak en az bir ay alacaktı. Bu nedenle ana distribütörün, gaz jeneratörü kapatma vanalarının değiştirilmesine ve roket ile çalışmaya devam edilmesine karar verildi. 24 Ekim sabahı, tetiklenen pullar geleneksel bir havya kullanılarak değiştirildi.
Ay uydusu E-3'ün aynı yılın 19 Nisan'ında meydana gelen taşıyıcı roketinin felaketinden sonra, neyse ki, insan kaybı olmadı, Korolev, roketin fırlatılmasında tüm gereksiz kişilerin tahliye edileceğine göre, Devlet Komisyonu'nun özel bir kararında Nedelin ile anlaştı. ve IP-1'de (ölçüm noktası) kalanlar siperlerde olmalıydı. Bununla birlikte, bu sefer R-16 roketinin etrafında onu fırlatmaya hazırlayan çok sayıda uzman ve diğer insanlar vardı - sadece yaklaşık 250 kişi.
24 Ekim'de 18: 45'te bir yangın çıktı - ikinci aşama ana motor kendiliğinden çalıştı. Diğer komutların yanı sıra, R-16 roketinin ikinci aşamasının programlanmış akım dağıtıcısı (MTP) nötr konuma getirildi. Nötr konuma giderken, PTR roketin ikinci aşamasının motor çalıştırma devresine güç sağladı. Tasarımcıların planlarına göre bu, birinci kademe motorun tamamlanmasından sonra ikinci kademe motoru çalıştırma komutunun standart kanallardan geçmemesi durumunda yedek bir seçenekti. Aynı zamanda, böyle bir fırlatmaya müdahale edebilecek tüm sigortalar o sırada çoktan kaldırıldı, roket arızaları ararken çıkarıldılar. Açılan motordan çıkan yangın, oksitleyici tankın dibinden ve ardından ilk aşama yakıt deposundan yandı. Sonuç olarak, 120 tondan fazla itici gaz bileşeni neredeyse anında alevlendi. Sonraki patlama, yanan yakıt bileşenlerini yüzlerce metre etrafına saçtı. R-16 roketinin ikinci aşamasının fırlatılmasından ve ortaya çıkan yangından sonra, testlerin ilerlemesini yakalaması gereken film kameraları otomatik olarak açıldı. Bu kameraların çalışması sayesinde, okyanusta onları alevler içinde yutan ölümden kaçınmaya çalışan insanlarla yaşanan felaketin ürkütücü görüntüleri bize geldi.
Yangın ve ardından gelen patlamalar başlangıç pozisyonunu gerçek bir cehenneme çevirdi. Fırlatma rampasının ortasından, yanlara büyük bir hızla dağılan eşmerkezli yangın kasırgası dalgaları yollarındaki her şeyi yok etti. Patlayıcı yangın neredeyse çığ gibi gitti. Ve bir dakikadan fazla sürmese de, yangın her yöne onlarca metre yayıldı. R-16 roketinin tanklarından gelen yakıt bileşenleri, yakınlarda duran test cihazlarına sıçradı. Yangın rokete en yakın olanları neredeyse anında tüketti ve zehirli dumanlar ölümcül zehirlenmelere neden oldu. Ateşten kaçan insanlar olabildiğince uzağa kaçmaya çalıştılar, ancak çok yüksek sıcaklık seviyesi nedeniyle üzerlerine bir meşale gibi giysiler parladı, çoğu yandı, birkaç adım bile atmaya vakti yoktu. Kendilerini zaten güvenli bir bölgede bulmuş olan bazıları dikenli telin üstünden geçmeye çalıştı ve içine dolandı, bazıları fırlatmadan önce ızgaraların çıkarıldığı çukura düştü. İçine dökülen yakıt aktı, oraya düşen insanlar biriken asitle yakıldı.
Fırlatma rampasındaki yangın, itici gaz bileşenleri yandıktan sonra devam etti. Alevler bölgeyi saatlerce kasıp kavurdu. Yanabilecek her şey yanıyordu: ekipman, çeşitli birimler ve yapılar, kablo iletişimi kurdu. R-16 roketinin tankları eridi ve yandı ve sadece roketin yüksek sıcaklıklara dayanacak şekilde tasarlanmış özel ısıya dayanıklı çelikten yapılmış birinci ve ikinci aşamalarının motorları alevde kaldı.
Felaket sırasında, bazı insanlar anlık bir tepki ile kurtuldu: Bir saniye bile boşa gitmeden, mümkün olduğunca uzağa kaçmaya çalıştılar. Bu şanslılardan bazıları sadece yanıklarla kurtuldu. Zamanının neredeyse tamamını lansman alanında geçiren tasarımcı, felaketten sadece bir dakika önce sigara içmeye karar verdi. Yangel fırlatma alanında sigara içmedi, çünkü bazı patronlar kendilerine izin verdi, kendini özel olarak donatılmış bir sigara içme odasına attı. Böylece, sigara içmek onun ve ona eşlik eden birkaç kişinin hayatını kurtardı. Aynı zamanda, onlarca insan alevlerde neredeyse anında öldü veya daha sonra korkunç yanıklardan öldü. Yangel kısa süre sonra, hayatında ikinci olan büyük bir kalp krizi geçirdi, ancak sonunda hayatta kaldı.
R-16 ICBM'nin patlaması, Stratejik Füze Kuvvetleri Başkomutanı, Topçu M.I. Baş Mareşal'i öldürdü. Nedelin'in yanı sıra SSCB L.A. Genel Makine Yapımı Bakan Yardımcısı. Grishin, birçok tasarımcı, teknisyen, mühendis ve ordu felaketin kurbanı oldu. Bazı kaynaklar, Mareşal Nedelin'in Sovyetler Birliği Kahramanı'nın bir altın yıldızı, bir kol saati ve omuz askısı bıraktığını söyledi; diğer kaynaklara göre - mareşalin kapağının metal bir kenarı ve bir düğme. Ancak olayın görgü tanıkları, roketin yakın çevresinde, alevin yüksek sıcaklığından dolayı insanlardan gri asfalt üzerinde sadece siyah lekelerin kaldığını - bunların testçilerin tamamen yanmış bedenlerinden gelen gölgeler olduğunu söyledi. Diğer her şey buharlaşarak bir ateş denizine dönüştü.
Korolev'in ortağı Boris Evseevich Chertok, rakiplerin başarısızlığına oldukça sert tepki gösterdi ve güvertede patlayıcılar olmadan yalnızca bir R-16 füzesinin, hatta bir başlangıç füzesinin (füzenin savaş başlığı balastla doldurulmuştu) bir düzine Alman füzesinden daha fazla insanı öldürebileceğini söyledi. İkinci Dünya Savaşı sırasında Londra'ya düşen V-2. Baykonur'da meydana gelen felaketin koşullarını araştırma komisyonu şu sonuca vardı: "Test yöneticileri tüm kompleksin güvenliğine aşırı güven gösterdiler." Aynı zamanda, felaketin bir sonucu olarak kimseyi cezalandırmadılar - olanların doğrudan failleri zaten kendilerini cezalandırdılar.
Stratejik Füze Kuvvetleri Başkomutanı Mitrofan Ivanovich Nedelin
R-16 kıtalararası balistik füzenin düşmesi o günlerdeki tek füze başarısızlığı değildi. 10 Ekim 1960'da, Mars'a ilk roket fırlatma girişiminde, üçüncü aşama motoru başarısız oldu - motora gazyağı girmedi. 14 Ekim'de yapılan ikinci deneme de başarısız oldu: Roketler, Mars'a ulaşabilecekleri varsayılsa da alçak dünya yörüngesine bile giremediler.
İlk kozmonotlar için eğitim sürecinin organizatörü ve lideri Nikolai Petrovich Kamanin, meydana gelen felaketlerin ve kazaların hemen ardından sıcak, günlüğüne hiç kimsenin sektörün başına gelen başarısızlıkların gerçek nedenlerini belirlemeye cesaret edemeyeceğini yazdı. Ona göre, füze fırlatmaları Kruşçev'in New York ziyareti ve BM'deki konuşmasına denk gelecek şekilde zamanlandı, bu nedenle fırlatmalar için hazırlık sürecinde bir suç karmaşası ve telaş vardı. Chertok, R-16 roketinin 7 Kasım 1960'taki Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'nin kutlanmasından önce test etmek için acelesi olduğuna inanıyordu. Zamanın o noktasında, "uzay siyaseti", elbette boşa gitmeyen Kruşçev'in politikasını sıklıkla destekledi.
Baykonur'da bir toplu mezara 84 ölü asker ve subay gömüldü. Sivil uzmanlar çalıştıkları ve yaşadıkları şehirlere sessizce gömüldü. 26 Ekim 1960'da Sovyet basını, Topçu Baş Mareşali ve Stratejik Füze Kuvvetleri Başkomutanı, Sovyetler Birliği Kahramanı, CPSU Merkez Komitesi aday üyesi, SSCB Yüksek Sovyeti yardımcısı, Büyük Vatanseverlik Savaşı'nın kahramanı Mitrofan Ivanovich Nedelin'in hizmetinin ifasında öldüğünü resmen duyurdu. sorumluluklar. Mareşalin öldüğü bildirildi. havacılık felaket.
Kaza alanındaki anıt
Patlama ve ardından çıkan yangın sonucunda tahrip olan fırlatma rampası hızlı bir şekilde restore edildi, bu 3 ayda yapıldı. 2 Şubat 1961'de, felaketten sonra R-16 ICBM'nin ilk lansmanı burada gerçekleşti ve genel olarak başarılı olarak kabul edildi. Bu sefer roketin yakınında 20'den fazla kişi yoktu ve Yangel, yapılması gerektiği gibi, sığınaktan fırlatmayı izledi. Fırlatmanın görgü tanıklarına göre, R-16 roketinin yerden fırlatılması çok güzeldi. R-16 füzesinin uçuş testleri resmi olarak yalnızca Şubat 1962'de tamamlandı, ardından bu füzeler Sovyet kıtalararası balistik füzelerinin gruplandırılmasının temeli oldu.
Baykonur kozmodromundaki felaketten sonra, fırlatıldığı gün herhangi bir rokette bulunan her bir kişinin eylemlerini izlemek için katı bir sistem tanıtıldı. Buna rağmen, "Nedelin felaketi" nden tam 3 yıl sonra (bu olay Batı'da denildi), başka bir felaket meydana geldi. 23 Ekim 1963'te, R-9A eğitim füzesinin fırlatılmasına hazırlık olarak, yakıt ikmali sırasında ihmal sonucu madenden gazyağı döküldü. Sonuç olarak madendeki oksijen içeriği 1,5 katın üzerine çıktı. Ertesi gün, 24 Ekim 1963, roket ekibi, telemetri odasına girerken ışıklardan birinin kapalı olduğunu buldu. Yanmış bir ampulü kazara bir kıvılcımdan değiştirirken, biriken gazyağı buharı alevlendi, madende bir yangın başladı ve sonunda 8 test katılımcısının ölümüne yol açtı. O zamandan beri, 24 Ekim'de Baykonur kozmodromundan roketler fırlatılmadı - bu gün, uzayın fethinde ve ülkenin stratejik füze kalkanının yaratılmasında ölenler burada hatırlanıyor.
Bilgi kaynakları:
http://warspot.ru/4221-katastrofa-nedelina
http://www.nkj.ru/archive/articles/8244
http://svpressa.ru/society/article/32604
Açık kaynaklı materyaller