Kişi kalçasında çok fazla ağrı yaşıyorsa doktor, kalça replasmanı ya da kalça artroplastisi adı da verilen kalça protezi ameliyatını önerebilir. Sık yapılan bu ameliyat, kalça kemiklerini yapıları bir kemikle değişen kişi daha kolay ve taşıyıcız hareket keyfi sağlar. Kalça protezi ameliyatının iyileşme sürecini alır ve kişiyi güvende tutma kurtarmasını sağlamak için uyulması gereken birçok kural vardır.
Bu ameliyat, kalçanın ya da parçalarının, insan yapımı bir implant (protez) ile değiştirilen cerrahidir. Bu ameliyat genellikle; baston veya yürüteç kullanma, kilo verme, ilaçlar ve fizik tedaviler gibi diğer tedavilerin yardımcı olmadığı durumlarda yetişkinlere yapılır. Aşağıdaki organların kalça protezine ihtiyacı olabilir:
Tüm ameliyatların çeşitli riskleri olduğu ve protezler zaman içinde sorunları çıkarabildiği için, doktorlar ciddi ciddi ortaya çıkana kadar kalça protezi ameliyatının ertelenmesini önerebilir.
Kalça, bacakta bulunan kemiğini (femur) pelvise kanalı bir üst ve yuva eklemdir eklemdir. Uyluğun kasası top şeklinde bir "kafa" vardır ve bu kafa asetabulum adı verilen yuvaya oturur. Eklem; Dokular, tendonlar ve kaslar tarafından yerinde düzenlenir. Kalça, erişimki en esnek ve serbest hareket edebilen parçalardır. Bu uzantılar ileri-geri ve yana doğru hareket edebildiği gibi dönme hareketleri de yapabilir.
İki ana kalça protezi ameliyat tipi vardır:
Kalça protezi kişi için en iyi tedavi yöntemiyse, tedavi için bir ortopedi cerrahına yönlendirilir. Ortopedi cerrahı kalça eklemlerini tam bir fiziki muayene ve röntgen görüntülemesi ile değerlendirecek ve ameliyatın hasta için en iyi faydayı nasıl sağlayacağını planlayacak.
ABD'de her yıl yaklaşık 370.000 kalça protezi ameliyatı gerçekleştirilmektedir.
Aşağıdaki bedenlerden bazıları, külot kalça protezlerine ait olduğu konusunda fikir verebilir:
Kalça protezi ameliyatı herkes için uygun değildir. Kişi ağrı çekiyorsa ve kalçasını beklenen şekilde hareket ettiremiyorsa bile otomatik olarak kalça protezi ameliyatına aday olduğu düşünülmez. Aşağıdakilere durumlara sahip olan kişiler için bu prosedür uygun olmayabilir:
Çoğu kişinin kalça protezi ameliyatından sonra yaklaşık bir ila iki gün hastanede kalması gerekir.
Ameliyata hazırlanmak için yapılacak testler ve onay sürecinin tamamlanması amacıyla hastaya bir dizi randevu planlanır. Bu randevular sırasında laboratuvar testleri, idrar tahlili, EKG ve röntgen gibi tetkikler yapılabilir. Bu testlerin sonuçlarına ve sağlık geçmişine bağlı olarak, ameliyat konusunda bir karar verilir.
Ameliyattan önce kişinin tıbbi riskleri değerlendirilecektir. Doktorun, kalça protezinin risklerinin faydalarından daha ağır basmadığına emin olması gerekir. Doktorlar ameliyat öncesinde hasta ile ilgili olarak aşağıdakileri kontrol edeceklerdir:
Alt ekstremiteler ameliyattan önce değerlendirilecektir. İlgili doktor ameliyat öncesi aşağıdakileri yapacaktır:
Kalça ekleminin durumu ve yapısını değerlendirmek için kalça ve pelvisin radyografileri (X-ışınları) çekilir Bazen tanı veya tedavi planlamasına yardımcı olmak için ileri görüntüleme de (MR veya bilgisayarlı tomografi taraması) gerekebilir.
Uzman doktor, muhtemelen ameliyattan önce hastandan bazı testler isteyecektir. Bu testler aşağıdakiler olabilir:
Ameliyattan sonra daha kolay ve daha güvenli bir iyileşme sağlamak için bazı adımlar atılabilir. Evde birkaç basit değişiklik yapmak ve ameliyattan sonra hastaya yardım edecek birini ayarlamak faydalı olur. Kişi sigara içiyorsa, ameliyata dair riskleri azaltmak ve iyileşme sürecini hızlandırmak için sigarayı bırakabilir ya da azalabilir. Gerekirse kilo vermek, obstrüktif uyku apnesi taraması yaptırmak ve sahip olunan diğer durumları çözmeye çalışmak da yararlı olacaktır. Ameliyattan önceki gece yarısından itibaren hiçbir şey yiyip içilmemesi gerekir.
Ameliyat öncesinde aşağıdakilere dikkat etmek hasta için faydalı olabilir:
Bazı özel ekipmanlar, ameliyattan sonra daha kolay bir iyileşme sağlanmasına yardımcı olabilir. Fizyoterapistler hastaya çeşitli ekipmanlar önereceklerdir. Bu ekipmanlardan bazıları şunlardır:
Hem reçetesiz hem de reçeteli tüm ilaçlar hakkında doktorun bilgilendirilmesi gerekir. Bazı ilaçlar anestezi ile birleşince iyi bir reaksiyon vermez ve aspirin, ibuprofen ve kan sulandırıcılar gibi bazı ilaçlar kanamayı artırır. Bu nedenlerden dolayı kalça protezi ameliyatından önce bazı ilaçları almayı bırakmak gerekebilir. Artrit için aspirin veya aspirin bazlı ilaçlar alınıyorsa, bunlar ameliyattan en az iki hafta önce bırakılmalıdır. Diğer tıbbi problemler için ilaç alınıyorsa, bir doktora danışmadan bunları almayı bırakmamak gerekir. Kullanılan tüm ilaçların, bunların ne sıklıkta ve dozda kullanıldığının bir listesinin getirilmesi önemlidir. Bu liste, kullanılan tüm bitkisel takviyeleri ve vitaminleri de içermelidir. Tüm bunlar hastane kayıtlarında belgelenecek önemli bilgilerdir.
Kişinin ameliyattan önce dişlerini temizlettirmesi ve ameliyatı takip eden ilk birkaç ay içinde tedavi edilmesi gerekebilecek herhangi bir çürüğü olmadığından emin olması gerekir. İyileşme süresi boyunca kalçaya giden kan miktarı arttığından, rutin diş tedavilerinin ameliyattan önce veya üç ay sonra yaptırılması tavsiye edilir. Ayrıca ameliyat öncesinde herhangi bir acil duruma derhal müdahale edilmelidir. Total eklem değişimi prosedürü geçirmiş olan kişilere, sonraki hayatlarında yaptıracakları herhangi bir diş prosedüründen önce antibiyotik kullanmaları önerilir.
Kalça protezi ameliyatı öncesi, sonrası ve esnasında hekim aşağıdaki ilaçları kullanabilir/verebilir.
Kişiler ameliyattan önce bir fizyoterapist tarafından değerlendirilebilir. Ameliyattan sonra ise günlük olarak fizik tedavi göreceklerdir.
Daha iyi bir sonuç alabilmek ve daha iyi bir iyileşme sürecine sahip olabilmek için ameliyattan önce güçlendirme ve kondisyon egzersizleri yapmak önemlidir. Ameliyattan önce güçlenmek büyük bir fayda sağlar ve rehabilitasyon programının ilerlemesine yardımcı olur. Ameliyattan önce aşağıdaki egzersizler önerilir:
Kasların güçlenmesinin bir yıldan uzun sürebileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle güvenli ve etkili bir iyileşme süreci için egzersizlerin düzenli olarak yapılması son derece önemlidir.
Protezler metal ve plastikten imal edilmiştir. Titanyum, paslanmaz çelik, kobalt-krom, seramik ve polietilen en yaygın kullanılan malzemelerdir. Total kalça protezinde kullanılan bir protez, dört bileşenden oluşur:
Bu bileşenler bağlantılı ancak esnektirler. Protezler aşağıdakilerden biri kullanılarak kemiğe sabitlenir:
Kalça protezi ameliyatı genellikle 1-2 saat civarında sürer.
Kalça protezi ameliyatının en büyük faydası ve uygulanmasının ana nedeni, ağrıdan kurtulma isteğidir. Bu prosedürün, aşağıdaki avantajları da vardır.
Kalça protezi ameliyatından kaynaklanabilecek, solunum veya kalp yetmezliği dahil olmak üzere anestezi ile ilişkili bazı riskler ve komplikasyonlar vardır. Ameliyattan hemen sonra ya da yıllar içinde ortaya çıkabilecek diğer komplikasyonlar şunlardır:
Komplikasyon riski yüksek olanlar, şiddetli romatoid artrit veya sistemik lupusu olan kişilerdir. Ayrıca obezite, diyabet, yetersiz beslenme, hemofili veya daha önce protez eklem enfeksiyonu geçirmiş bireyler daha yüksek risk altındadır. Ameliyattan sonra bu sorunlardan herhangi birini yaşayanların derhal ortopedi cerrahıyla iletişime geçmesi gerekir.
Ameliyattan sonra kişiye ağrı kesici ilaç ve antibiyotik verilecektir. Kan pıhtılaşmasını önlemek için doktor tarafından ilaçlar reçete edilebilir veya fizik tedaviye yönlendirme yapılabilir. Ameliyattan sonra derin ven trombozu geçirme riskini azaltmak için, operasyondan sonraki iki ila üç gün boyunca kişiye ilaç verilebilir, özel çoraplar giydirilebilir ve ayak bileği pompaları uygulanabilir. Cerrahın tercih ettiği yara kapama yöntemine göre, şayet varsa zımba veya dış dikişlerin alınması için randevu alınmalıdır. Kişi aşağıdaki belirtilerden herhangi biriyle karşılaşırsa doktoru ile iletişime geçmelidir.
Fizik tedavi, ameliyatı takip eden 24 saat içinde başlayacaktır.
Ameliyattan iki gün sonrasına kadar hastanede kalınabilir. Hastaneden doğrudan eve dönmek kişi için güvenli değilse, taburcu olmadan önce bir rehabilitasyon merkezine gidilmesi gerekebilir. En iyi iyileşme planının ne olacağı konusunda kişi doktoruyla konuşmalıdır.
Hastanede ne kadar süre kalınacağı üç şeye bağlıdır:
Rehabilitasyon ve fizik tedavi ameliyattan hemen sonra başlar ve ameliyattan sonraki bir yıl boyunca hastanede ve evde devam eder. Fizyoterapist, kişinin bacak ve kalçasındaki güç ve esnekliğin yanı sıra ayakta durma ve oturma yeteneğini de izleyecektir. Ek olarak fizyoterapist, hastanede ve evde tamamlanması için kişiye hedefler ve talimatlar verecektir.
Hastaların çoğunluğu için hedef eve taburcu olmak olsa da doktor, hastaneden taburcu olduktan sonra bir rehabilitasyon merkezine veya bakımevine gitmenin iyileşme süreci için en iyisi olduğuna karar verebilir. Kişi, rehabilitasyon merkezinde bir fizyoterapist ile yoğun bir zaman geçirecek, gücünü yeniden kazanacak, tüm egzersizlerini ve uyması gereken önlemleri öğrenecektir. Böyle bir tesiste kalma süresi, iyileşme sürecine bağlı olarak yaklaşık 5 ila 14 gündür.
Bir kalça protezi ameliyatının nihai başarısını ve iyileşme süresinin uzunluğunu birkaç değişken belirler. Bunlar, kişinin kemiklerinin ve kaslarının gücü ile genel sağlık durumu ve yaşam tarzıdır. Kalça eklemindeki iyileşme rehabilitasyonda gösterilen çaba ile doğrudan ilgili olduğundan, bir rehabilitasyon programına bağlılık da iyileşme sürecinin önemli bir parçasıdır.
Fizik tedavi egzersizleri olarak muhtemelen günde iki ila üç kez 20 ila 30 dakika boyunca, kalça ekleminin etrafındaki kasları güçlendiren ve geren günlük egzersizler yapılır. Ayrıca yavaş yavaş merdiven çıkmaya, eğilmeye ve yürümeye geri dönülür, hareket ve güç kazanılmaya başlanır. Kişinin tamamen normale dönme süresi, birkaç haftadan birkaç aya kadar değişkenlik gösterebilir.
Uzmanlar, modern protezlerin yıllar önce kullanılanlardan daha uzun süre dayanabileceğini fark etseler de eklem protezlerinin de bir ömrü vardır ve her zaman yaşam boyu sağlam kalmayabilirler. Ameliyat geçirmiş protezli bir kalça yeniden ağrılı hale gelirse, kalça revizyon ameliyatı gerekebilir.
Ameliyattan sonraki birkaç hafta araba kullanmamak gerekir. Kişi iyi bir güce ve bacak kontrolüne sahip olduğunda, arabada rahatça oturabildiğinde ve ağrı kesici ilaçları bıraktığında araba sürmeye devam edebilir. İyileşme sürecine bağlı olarak bu süre değişebilir ve kişinin bu konuyu doktoruna danışması tavsiye edilir.
Ameliyattan sonra fizyoterapist, kalça hareketiyle ilgili önlemler ve hareket açıklığı için sahip olunacak sınırlamalar hakkında talimatlar verecektir. Fizik tedavi ve kuvvetlendirme egzersizlerinin daha fazla hareketlilik kazanmaya yardımcı olacağını ve ameliyattan sonra daha kolay bir iyileşme süreci sağlayacağını unutmamak gerekir. Fizik tedaviye, fizyoterapistin önerdiği süre boyunca devam etmek kuvvetle tavsiye edilir.
Fizyoterapist hastaya, ameliyattan sonra pozisyon almayla ilgili bilmesi gereken birkaç temel kural olduğunu söyleyecektir. Spesifik önlemler, ameliyat sırasında kullanılan cerrahi yaklaşıma (kalça eklemine açılan pencere) bağlı olarak değişecektir. Önlemler arasında öne 90 dereceden fazla eğilmemek ve ameliyat tarafındaki dizi kalçadan daha yükseğe kaldırmak gibi kısıtlamalar yer alabilir. Ayrıca bacak bacak üstüne atmamak, bacağı dışa doğru döndürmemek veya ameliyatlı kalçayı çevirmemek gibi önlemler de tavsiye edilebilir.
Kalça protezi ameliyatından sonra evdeki süreç için işe çevreyi basitleştirerek başlamak gerekir. Akılda tutulması gereken bazı genel güvenlik ipuçları şunlardır:
Hastanın kalça ameliyatının hangi yan etkilerini ortopedi cerrahıyla görüşmesi gerektiği konusu önemlidir. Aşağıdakilerden herhangi birini yaşayan kişi, cerrahıyla hemen iletişime geçmelidir.
Ameliyat sonrası ziyaretler doktorun, hastanın kalçasının iyi bir biçimde iyileştiğinden emin olmasına yardımcı olur. İlk değerlendirmenin, doktorun önerdiği zaman çerçevesi içinde planlanması önemlidir. Total kalça protezinden güvenli ve etkili bir şekilde iyileşme sağlamak için bu programa uyulması doktorun rutin ziyaretler ile düzenli olarak görülmesi önemlidir.
Şişmeyi en aza indirmek için otururken her iki bacak da yüksekte tutulmalıdır. Yatakta dinlenirken veya uyurken, ameliyattan sonraki ilk dört ila altı hafta boyunca ameliyat olunmayan tarafın üzerine yatılmalıdır. Bacakların arasında bir yastık, ayağı ve ayak bileğini desteklemek ise için ikinci bir yastık konulmalıdır. Sırt üstü yatıldığında da bacakların arasında mutlaka bir yastık bulunmalıdır. Gece uyanıldığında harekete geçmeden önce, baş dönmesini önlemek için birkaç saniye yatağın yanında oturmak gerekir.
Kalça protezinden sonra bir yere oturmak için şu üç adım izlenmelidir:
Otururken aşağıdaki ipuçlarını akılda bulundurmak önemlidir:
Ayağa kalkmak için şu iki adımı izlenir:
Uzanmak, genellikle çok fazla bükülmeyi gerektirir ve kalça ameliyatı olan insanlar için uygun ve konforlu değildir. Ameliyattan sonraki ilk dört ila altı hafta boyunca uzun saplı, uzanmaya yardımcı aletler kullanılması önerilir. Bu tip aletler, bir tıbbi malzeme mağazasından temin edilebilir.
Giyinirken ameliyat tarafındaki dizi kalçadan daha yükseğe kaldırmamak için uzun bir ayakkabı çekeceği ve ayakkabı, çorap ve pantolonu giyerken kişiye yardımcı olması bir giyinme çubuğuna ihtiyaç olabilir. Her zaman önce ameliyatlı bacağı pantolonun içine koymak gerekir. Bağcıklı ayakkabılar yerine kolay giyilebilen elastik ayakkabılara geçilmesi önerilir.
Banyo, yatak odasından uzaktaysa portatif bir tuvalet veya pisuar bulundurulabilir. Küvete girmeye çalışmamak gerekir. Hastanın, ameliyattan 11 gün sonrasına kadar girişi düz olan, ayakta kullanmaya uygun bir duş tipini tercih etmesi ya da sünger yardımıyla temizlenmesi önerilir.
Başta, fizyoterapistin sağlayacağı ya da önereceği bir yürüteç veya koltuk değneği kullanılacaktır. Doktor veya fizyoterapist, baston kullanılmasını tavsiye edene kadar koltuk değneği veya yürüteç yardımıyla yürünmesi gerekir. Doktor, ameliyat olunan taraftaki bacağa ne kadar ağırlık verilebileceğine karar verecektir. Çoğu durumda ağırlığın tamamı ameliyatlı bacağa verilebilir.
Fizyoterapist, yürüteç veya koltuk değneklerinin nasıl doğru kullanılacağını gösterir ve doğru ekipmanın alınmasına yardımcı olur. Yürütece takılan bir çanta veya sepet, yürürken küçük eşyaları taşımaya olanak sağlar. Ameliyattan sonra yürümenin efor gerektirdiğini unutmamak gerekir. Fizik tedavi, bir yürüteç veya koltuk değneğinin doğru şekilde nasıl kullanılacağını öğrenmeye yardımcı olurken, iyileşme süreci ameliyattan sonraki fizik terapi ve egzersizlere olan sadakate bağlıdır.
Fizyoterapist, korkuluk veya koltuk değneği kullanarak merdivenlerden inip çıkmanın ne şekilde yapılması gerektiğini öğretir. Önce sağlam bacağı, ardından koltuk değneklerini ve ameliyatlı taraftaki bacağı kullanmak gerekir. Merdivenlerden inerken önce koltuk değnekleri ve ameliyatlı bacak, ardındansa sağlam bacak kullanılmalıdır.
Cinsel ilişki sırasında nasıl konum alınacağı konusunda kişinin mutlaka doktoruna danışması gerekir. Kişi doktoru tarafından belirtilen önlemleri izleyerek, ameliyattan yaklaşık üç hafta sonra cinsel ilişkiye devam edilebilir.
Ev işlerini yaparken çok fazla eğilmemek gerekir. Kaçınılması gereken ve aşırı eğilmeyi içerebilecek işler arasında yerleri temizlemek, çöp atmak ve yatak çarşaflarını değiştirmek gibi şeyler yer alır.
Eve döndükten yaklaşık üç hafta sonra arabayla yolcu olarak dışarı çıkılabilir ancak spor arabalardan ve alçak koltuk yüksekliğine sahip araçlardan kaçınmak gerekir. Araba yolculuğu sırasında inip biraz yürüyüş yapmak için her 45 ila 60 dakikada bir durulması tavsiye edilir. Ayrıca, yolculuk sırasında arabada bilek germe egzersizleri yapılmalıdır. Uçak yolculuğu yapılacaksa koridor tarafındaki bir koltuk talep edilmeli ve ameliyatlı taraftaki bacak koridora uzatılmalıdır. Uçağa herkesten sonra binilmesi önerilir.
Kalça protezi ameliyatı mesaneyi etkilediğine dair bilimsel veri bulunmamaktadır. Bununla ilgili endişe edilen semptomlar varsa doktor ile iletişime geçilmelidir.
Kalça protezi ameliyatı sonrası koşu gibi yüksek etkili sporlar genellikle önerilmez. İyileştikten sonra doktorun da izni ile yürüyüş, bisiklet, yüzme ve golf gibi düşük etkili sporlara devam edilebilir. Yapılmak istenen aktiviteler mutlaka doktora danışılmalıdır.
Kalça protezi ameliyatında hayatta kalma oranları oldukça yüksektir. Kalça protezi olan kişilerin %1'inden azı, ameliyatı takip eden 90 gün içinde hayatını kaybeder.
Kalça protezi, pratik yaşamı zorlaştıran kalça ağrısı ve hareket açıklığı kaybı nedeniyle hayatı ciddi şekilde etkileyen insanlar için önemli bir ameliyattır. Kalça protezi yaptırmaya karar vermek, hafife alınması gereken bir karardır. İşlemin olası işlevleri vardır ve tam bir kurtarma aylar alabilir.