Tarih öncesi
Yazılı tarih öncesi olarak da bilinen prehistorya, yaklaşık 3,3 milyon yıl önce ilk insanların taş aletleri ilk kez kullanması ile yazılı dilin icadı arasındaki zaman dilimini ifade eder. İnsanlar erken dönemlerde semboller, işaretler ve resimler kullanmış olsa da, bilinen en eski yazı dili yaklaşık 5000 yıl önce ortaya çıkmıştır. Yazı dilinin yaygın olarak benimsenmesi binlerce yıl sürmüş ve 19. yüzyıla gelindiğinde neredeyse tüm kültürlerde kullanılmaya başlanmıştır. Tarih öncesinin sonu farklı yerlerde değişiklik gösterir ve bu terim tarih öncesinin nispeten yakın zamanda sona erdiği toplumlarda daha az kullanılır.[1][2]
Erken Tunç Çağı'nda, Sümer (Mezopotamya), İndus Vadisi ve eski Mısır'daki uygarlıklar kendi yazılarını geliştiren ve tarihsel kayıtlar tutan ilk uygarlıklar arasındaydı. Daha sonra diğer uygarlıklar da aynı yolu izlemiş ve çoğunluğu Demir Çağı'nda tarih öncesinin sonuna ulaşmıştır. Tarih öncesinin üç çağa ayrılması (Taş Devri, Tunç Devri ve Demir Devri) Avrasya ve Kuzey Afrika'nın büyük bölümünde hala kullanılmaktadır, ancak Okyanusya, Avustralasya, Sahra Altı Afrika ve Amerika'nın bazı bölgeleri gibi sert metal işçiliğinin Avrasya kültürleriyle temas yoluyla aniden ortaya çıktığı bölgelerde geçerli değildir. Bu bölgeler Avrupalıların gelişinden önce karmaşık yazı sistemleri geliştirmemişlerdir, bu nedenle tarih öncesi dönemleri daha yakın zamanlara kadar uzanmaktadır, örneğin 1788 yılı Avustralya'da tarih öncesinin sonu olarak kabul edilmektedir.
Bir kültürün başkaları tarafından yazıldığı ancak kendi yazı sistemini geliştirmediği dönem, o kültürün prototarihi olarak adlandırılır. Tanım gereği, insan tarih öncesine ait yazılı kayıtlar yoktur ve bu durum ancak tarih öncesi malzemeler ve insan kalıntıları gibi maddi arkeolojik ve antropolojik kanıtlarla anlaşılabilir. Bunlar başlangıçta folklorun toplanmasıyla ve modern zamanlarda gözlemlenen okuma yazma öncesi toplumlarla karşılaştırılarak anlaşılmıştır. Tarih öncesi kanıtları anlamanın anahtarı tarihlendirmedir ve 19. yüzyıldan bu yana güvenilir tarihlendirme teknikleri geliştirilmiştir. Diğer teknikler arasında malzemelerin kullanımını ve kökenini belirlemek için adli kimyasal analiz ve tarih öncesi halkların akrabalık ve fiziksel özelliklerini belirlemek için kemiklerin genetik analizi yer almaktadır.[3]
Tanım Değiştir
"Tarih öncesi" terimi, yazılı kayıtların tutulmasından önceki zaman dilimini ifade eder. Bu, evrenin veya dünyanın başlangıcından bu yana geçen süreyi içerebilir, ancak daha yaygın olarak yeryüzünde yaşamın ortaya çıkmasından veya insan benzeri varlıkların ortaya çıkmasından bu yana geçen süre olarak tanımlanır. Tarih öncesinin sonu tipik olarak yazılı tarihi kayıtların ortaya çıkışıyla işaretlenir ve bu da bölgeye göre değişebilir. Örneğin, Mısır'da tarih öncesinin M.Ö. 3100 civarında sona erdiği kabul edilirken, Yeni Gine'de daha yakın bir tarihte 1870'lerde sona erdiği kabul edilmektedir. Tarihçiler, insanlığın tarih öncesini bölmek için Taş Devri, Bronz Devri ve Demir Devri'ni içeren üç çağ sistemi gibi farklı sistemler kullanmaktadır. "Tarih öncesi" terimi Aydınlanma döneminde ortaya çıkmış ve ilk kez 1836 yılında İngilizce olarak kullanılmıştır. İnsanlık öncesi zaman dilimlerinin sistematik hale getirilmesi ve insan tarih öncesi için üç çağ sistemi 19. yüzyılın sonlarında İngiliz, Alman ve İskandinav antropologlar, arkeologlar ve antikacılar tarafından geliştirilmiştir.[4][5]
Tarih öncesi Çağlar (Prehistorik) Değiştir
|Taş Devri
||Eski Taş Çağı


Yontma Taş Devri
Paleolitik Çağ
|2,5 milyon yıl - MÖ 12.000|
|Orta Taş Çağı


Avrupa'da Mezolitik Çağ
Ön Asya'da Epipaleolitik
|MÖ 12.000 - MÖ 9.000|
|Cilalı Taş Devri


Neolitik Kültür Evresi
|MÖ 9.000 - MÖ 5.500|
|Bakır Devri


Bakır Taş Çağı
Kalkolitik Çağ
Maden Taş Çağı
|Erken Kalkolitik||MÖ 5.000 - MÖ 3.000|
|Orta Kalkolitik|
|Geç Kalkolitik|
Taş Devri Değiştir
"Taş Devri" terimi, dünyanın birçok bölgesinin arkeolojisinde insanlık tarihinin belirli bir dönemini ifade etmek için yaygın olarak kullanılmaktadır. Ancak, Amerika kıtası arkeolojisinde bu dönem Litik evre veya Paleo-Indian olarak adlandırılır. Ayrıca, Avrasya'da bu dönemi tanımlamak için kullanılan alt bölümler tüm bölgeye tutarlı bir şekilde uygulanamayabilir.
Paleolitik Değiştir
Eski Taş Devri olarak da bilinen Paleolitik dönem, Taş Devri'nin en erken dönemidir ve yaklaşık 3,3 milyon yıl önce homininler tarafından taş aletlerin ilk kez kullanılmasından MÖ 11.650 civarında Pleistosen'in sonuna kadar olan zaman dilimini kapsar. Paleolitik dönemin ilk kısmı, Kenya'daki Lomekwi bölgesinde bulunan ve muhtemelen Kenyanthropus tarafından kullanılan en eski taş aletlerle başlayan Alt Paleolitik olarak adlandırılır. Alt Paleolitik dönemde erken homininlerin ateşi kontrol ettiğine dair sınırlı kanıt vardır, ancak H. erectus veya H. ergaster'in İsrail'de M.Ö. 790.000 ila 690.000 yılları arasında ateş yakmış olabileceğine inanılmaktadır. Ateşin kullanımı ilk insanların yemek pişirmesine, ısınmasına ve geceleri bir ışık kaynağına sahip olmasına olanak sağlamıştır.[6]
Orta Paleolitik dönem yaklaşık 200.000 yıl önce erken Homo sapiens'in ortaya çıkmasıyla başlamıştır. Bu dönem, modern dil kapasitesini gösteren anatomik değişikliklere ve insanların ateşi kullandığına dair ilk kesin kanıtlara tanıklık etmiştir. Orta Paleolitik dönemde ayrıca sistematik gömü, müzik, erken sanat ve giderek daha sofistike hale gelen çok parçalı aletlerin kullanımı da gelişmiştir.
Paleolitik Çağ boyunca insanlar genellikle göçebe avcı-toplayıcılar olarak, küçük ve eşitlikçi toplumlar halinde yaşamışlardır. Ancak, bol kaynaklara veya gelişmiş gıda depolama tekniklerine sahip bazı toplumlar, şeflikler ve sosyal tabakalaşma gibi karmaşık sosyal yapılara sahip yerleşik yaşam tarzları geliştirmiştir.[7][8]
Mezolitik Değiştir
Orta Taş Devri olarak da bilinen Mezolitik Çağ, Paleolitik ve Neolitik dönemler arasında insanoğlunun teknolojik gelişiminin yaşandığı bir dönemdir. Bu dönem yaklaşık 10.000 yıl önce, Pleistosen çağının buzullarının geri çekilmeye başlamasıyla başlamıştır. Mezolitik dönemin sonu, bu tarih bölgeye göre değişmekle birlikte, tarımın başlamasıyla işaretlenmiştir.
Son buzul çağının etkilerinin asgari düzeyde olduğu bölgelerde, bunun yerine bazen "Epipaleolitik" terimi kullanılmaktadır. Kuzey Avrupa gibi iklimin ısındığı ve bataklıklardan gelen besin kaynaklarının bol olduğu bölgelerde Mezolitik dönem birkaç bin yıl sürmüş ve Maglemosian ve Azilian gibi benzersiz kültürler üretmiştir. Buna karşılık, tarımın Pleistosen'de zaten mevcut olduğu bölgelerde Mezolitik dönem daha kısa ve daha az tanımlıdır.
Mezolitik döneme ait kalıntılar çok azdır ve genellikle çöp çukurları ya da antik çöplüklerle sınırlıdır. Ormanlık alanlarda, tarım için daha fazla araziye ihtiyaç duyulan Neolitik döneme kadar yaygın olmasa da, erken ormansızlaşmaya dair kanıtlar bulunmuştur. Mezolitik dönem, mikrolit ve mikroburin gibi küçük çakmaktaşı aletlerin yanı sıra kano ve yay gibi ahşap nesnelerle karakterize edilir. Bu teknolojiler ilk olarak Azilya kültürleriyle Afrika'da ortaya çıkmış, daha sonra İbero-Maurus ve Kebaran kültürleri aracılığıyla Avrupa'ya yayılmıştır. Ancak, bağımsız olarak geliştirilmiş olmaları da mümkündür.[9][10][11]
Neolitik Değiştir
"Yeni Taş Devri" olarak da bilinen Neolitik dönem, Orta Doğu'nun bazı bölgelerinde ve daha sonra dünyanın diğer bölgelerinde M.Ö. 10.200 civarında başlamıştır. M.Ö. 4.500 ile 2.000 yılları arasında sona ermiştir. Bu süre zarfında, baskın insan türü olarak sadece Homo sapiens sapiens kalmıştır. Bu döneme, ekinlerin ve hayvanların evcilleştirilmesi, kalıcı yerleşimlerin ve erken şefliklerin kurulması gibi teknolojik ve sosyal gelişmeler damgasını vurmuştur. Dönem, "Neolitik Devrim" olarak bilinen çiftçiliğin başlamasıyla başlamış ve metal aletlerin yaygınlaşmasıyla sona ermiştir. Neolitik terimi Eski Dünya'da yaygın olarak kullanılmaktadır, ancak Amerika ve Okyanusya'da metal işleme teknolojisini tam olarak geliştirmemiş kültürlere uygulanması sorunlara yol açmaktadır.
Erken Neolitik dönemde tarım, siyez buğdayı, darı, kavuzlu buğday, köpek, koyun ve keçi gibi dar bir bitki ve hayvan yelpazesiyle sınırlıydı. M.Ö. 6.900-6.400'lere gelindiğinde, evcilleştirilmiş sığır ve domuzların yanı sıra çanak çömlek kullanımı ve kalıcı ya da mevsimlik yerleşimlerin kurulması da söz konusu olmuştur. Neolitik dönem aynı zamanda erken köylerin, tarımın, hayvan evcilleştirmenin, aletlerin ve savaşın başlangıcının gelişimine tanıklık etmiştir.
Yerleşimler daha kalıcı hale gelmiş, bazılarında kerpiçten yapılmış dairesel evler, bazılarında ise ailelerin tek ya da birden fazla odada yaşadığı dikdörtgen kerpiç evler görülmüştür. Mezar bulguları bir atalar kültünün varlığına işaret etmektedir ve Vinča kültürü en eski yazı sistemini yaratmış olabilir. Ġgantija'nın megalitik tapınak kompleksleri büyük yapılarıyla bilinmektedir. Bazı geç Avrasya Neolitik toplumları karmaşık tabakalı şeflikler ve hatta devletler oluşturmuş olsa da, çoğu nispeten basit ve eşitlikçiydi. Bu dönemde giysiler, deriyi tutturmak için kullanılan çok sayıda kemik ve boynuz iğnenin keşfedilmesinden de anlaşılacağı üzere, öncelikle hayvan derilerinden yapılmıştır. Yün kumaş ve keten, Neolitik Çağ'ın sonlarında kullanılabilir hale gelmiş olabilir.[12][13][14]
Kalkolitik Değiştir
Eneolitik veya Bakır Çağı olarak da bilinen Kalkolitik, Eski Dünya arkeolojisinde taş aletlerin yaygın kullanımının yanı sıra erken bakır metalürjisinin de mevcut olduğu bir dönemdir. Bu dönemde bazı silah ve aletler bakırdan yapılmıştır. Metallerin kullanılmasına rağmen, bu dönem hala büyük ölçüde Neolitik karakterdeydi ve Neolitik ile Bronz Çağı arasında bir geçiş olarak kabul ediliyordu. Ancak günümüzde Bronz Çağı'nın bir parçası olarak kabul edilmektedir.
Sırbistan'daki bir arkeolojik alan, 7.500 yıl öncesine kadar uzanan, yüksek sıcaklıkta bakır eritme işlemine dair en eski kanıtları içermektedir. Bu da bakır eritme işleminin o dönemde Asya ve Avrupa'nın farklı bölgelerinde bağımsız olarak icat edilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Metalürjinin ortaya çıkışı ilk olarak Bereketli Hilal'de gerçekleşmiş ve M.Ö. 4. binyılda Bronz Çağı'na yol açmış olabilir. Ancak Avrupa'daki Vinča kültürüne ait buluntular Bereketli Hilal'dekilerden biraz daha önceye tarihlendirilmiştir. Timna Vadisi'nde ayrıca 9.000 ila 7.000 yıl öncesine kadar uzanan bakır madenciliğine dair kanıtlar bulunmaktadır.
Orta Doğu'da Neolitik Çağ'dan Kalkolitik Çağ'a geçiş, yüksek kaliteli hammaddelerin kullanımında bir düşüşle karakterize edilir. Kuzey Afrika ve Nil Vadisi demir teknolojisini Yakın Doğu'dan almış ve Bronz ve Demir Çağlarında benzer bir gelişim yolu izlemiştir. Ancak Afrika'nın büyük bölümünde Demir Çağı ve Tunç Çağı eşzamanlı olarak yaşanmıştır.[15].[16]
Antik Tarihe Geçiş Değiştir
Bronz Çağı Değiştir
Bronz Çağı, insanlık tarihinde bakır ve kalayın eritilerek bronz elde edilmesi gibi ileri metal işleme tekniklerinin yaygın olarak kullanıldığı bir dönemdir. Bu dönem, daha sonraki dönemlere kadar yazılı kayıt sistemi geliştirmemiş olan uygarlıklar için tarih öncesinin bir parçası olarak kabul edilir. Yazının icadı genellikle Bronz Çağı'nın erken başlangıçlarına denk gelir.
"Bronz Çağı" terimi, bakır ve kalayın birleştirilmesiyle oluşturulan bronzun kullanımına atıfta bulunur. Bakır ve kalay cevherleri nadirdir ve tunç kullanımı belirli bölgelerle sınırlıydı. Bronz Çağı, tarih öncesi toplumlar için üç çağ sisteminin bir parçasıdır ve dünyanın bazı bölgelerinde Neolitik Çağı takip eder.
Bronz Çağı boyunca, kalayın az sayıdaki madenden diğer bölgelere taşınması için ticaret yolları kurulmuştur. Yeni malzeme öncelikle silahlar için kullanılmış, ancak tarım aletleri için yaygın olarak kullanılmamıştır. Genellikle sosyal elitler tarafından istiflenir ve büyük miktarlarda biriktirilirdi.
Tunç Çağı'nın sonunda Mısır, Çin, Anadolu (Hititler) ve Mezopotamya'da imparatorluk olarak da bilinen büyük devletler ortaya çıkmıştı. Bu imparatorluklar okuryazardı ve yazılı kayıt sistemleri geliştirmişlerdi.
Demir Çağı Değiştir
Demir Çağı, Bronz Çağı'nda yazılı kayıtlar oluşturmuş olan medeniyetler için tarih öncesinin bir parçası olarak kabul edilmez. Birçok uygarlık, genellikle imparatorlukların genişlemesi ve fethi yoluyla Demir Çağı'nda yazılı kayıtlar oluşturmuştur. Örneğin, Avrupa'nın büyük bölümünde Demir Çağı terimi, Roma İmparatorluğu'nun fethinden sonra "Roma", "Gallo-Roma" ve benzeri terimlerle değiştirilmiştir.
Arkeolojide Demir Çağı, demir metalürjisinin ortaya çıkışını ifade eder. Demirin benimsenmesine, gelişmiş tarım uygulamaları, dini inançlar ve sanatsal tarzlar gibi diğer kültürel değişiklikler eşlik etmiştir. Bu nedenle arkeolojik Demir Çağı genellikle felsefe tarihindeki "Eksen Çağı" ile aynı zamana denk gelir. Demir cevheri bol olmasına rağmen, demirle çalışmak için kullanılan yöntemler daha önceki metaller için kullanılanlardan farklıdır. Demirin yayılması yavaş olmuş ve çoğunlukla silahlar için kullanılırken, bronz aletler ve sanat için tipik metal olarak kalmıştır.
Zaman Çizelgesi Değiştir
Paleolitik Değiştir
Alt Paleolitik Değiştir
Yaklaşık 3,3 milyon yıl önce, en eski taş aletler üretildi
Yaklaşık 2.8 milyon yıl önce, Homo cinsi ortaya çıktı
Milattan önce 600.000 civarında avcılık ve toplayıcılık başladı.
Milattan önce 400.000 civarında, ilk insanlar ateşin kontrolünü ele geçirdi
Orta Paleolitik Değiştir
300.000-30.000 MÖ civarında, Avrupa'da Mousterian (Neandertal) kültürü vardı
MÖ 200.000 civarında, anatomik olarak modern insanlar (Homo sapiens sapiens) Afrika'da ortaya çıktı ve diğer primatlara kıyasla belirgin bir vücut kıllarının olmaması ile karakterize edildi
Milattan önce 170.000-83.000 yılları civarında, giysinin icadı
MÖ 75.000 civarında, Toba Yanardağı'nın patlaması meydana geldi
Milattan önce 80.000-50.000 yılları arasında Homo sapiens Afrika'dan tek bir popülasyon olarak çıktı ve güney Hindistan, Malay adaları, Avustralya, Japonya, Çin, Sibirya, Alaska ve Kuzey Amerika'nın kuzeybatı kıyısı gibi çeşitli yerlere göç etti
Yaklaşık 80.000-50.000? MÖ, dil ve sofistike biliş de dahil olmak üzere davranışsal modernite başladı
Üst Paleolitik Değiştir
Yaklaşık 45.000 MÖ / MÖ 43.000, Fransa'da Châtelperronian kültürünün başlangıcı
Yaklaşık 40.000 MÖ / MÖ 38.000, Avustralya anakarasının güney yarısında yerli Avustralyalılar tarafından ilk insan yerleşimi
Yaklaşık 32.000 MÖ / MÖ 30.000, Fransa'daki Chauvet Mağarası'ndaki mağara resimleriyle örneklenen Aurignacian kültürünün başlangıcı
Yaklaşık 30.500 MÖ / 28.500 MÖ, Yeni Gine Asya veya Avustralya'dan gelen kolonistler tarafından iskan edildi
Yaklaşık 30.000 MÖ / MÖ 28.000'de, bugün Fransa'da bulunan Vezere Vadisi'nde bir ren geyiği sürüsü insanlar tarafından katledildi ve kesildi
Yaklaşık 28.000-20.000 MÖ, Avrupa'da Gravettian dönemi, bu dönemde zıpkınlar, iğneler ve testereler icat edildi
MÖ 26.500 civarında, Son Buzul Maksimum (LGM) meydana gelmiş, bunu buzların erimesi ve buzulların geri çekilmesi (Geç Buzul Maksimum) izlemiştir. Bu dönemde insanlar Batı Avrupa'ya geri dönmüş ve ilk kez Doğu Sibirya'dan Kuzey Amerika'ya girmiştir
MÖ 26.000 / MÖ 24.000 civarında, dünyanın dört bir yanındaki insanlar bebek taşıyıcıları, giysiler, çantalar, sepetler ve ağlar yapmak için lifleri kullanmaya başladı
Yaklaşık 25.000 MÖ / 23.000 M.Ö., en eski kalıcı insan yerleşimi Çek Cumhuriyeti'nde Moravya'da şimdiki Dolní Věstonice yakınlarında kurulmuştur
Yaklaşık 23.000 MÖ / MÖ 21.000 yıllarında, İsrail'in Celile Denizi kıyısındaki bir avcı-toplayıcı yerleşik kampı olan Ohalo II'de küçük ölçekli deneme amaçlı bitki yetiştiriciliği yapılmıştır
Yaklaşık 16.000 MÖ / MÖ 14.000'de, Fransız Pireneleri'nde bugün Le Tuc d'Audoubert olarak bilinen mağaranın derinliklerinde kilden bir Wisent yontuldu
MÖ 14.800 / MÖ 12.800 civarında, Kuzey Afrika'da Nemli Dönem başladı ve daha sonra Sahra'ya dönüşecek olan bölgeyi ıslak ve verimli hale getirdi
Mezolitik/Epipaleolitik Değiştir
MÖ 12.500 ila 9.500 yılları arasında, Levant'ta (Doğu Akdeniz) çavdar yetiştirmiş olabilecek yerleşik avcı-toplayıcılardan oluşan bir kültür olan Natufian kültürü var olmuştur
Neolitik Değiştir
MÖ 9.400-9.200 civarında, erken Neolitik köy Gilgal I'de (Ürdün Vadisi'nde, Eriha'nın 13 km kuzeyinde) partenokarpik (ve dolayısıyla kısır) tipte incir yetiştirilmiştir. Bu durum buğday, arpa ve baklagillerin evcilleştirilmesinden öncesine dayanmaktadır ve bilinen ilk tarım örneği olabilir.
MÖ 8.500 civarında, Bereketli Hilal'de hayvanların ve bitkilerin evcilleştirilmesi başlar ve bu da Neolitik dönemin başlangıcını işaret eder.
M.Ö. 7.500 civarında, bilinen en eski çanak çömlek Japonya'da üretilmiştir.
M.Ö. 7.000 civarında, bilinen en eski sulama sistemleri Mezopotamya'da kullanılır.
MÖ 6.500 civarında, Mezopotamya'da bilinen en eski kentsel yerleşimler kurulur.
MÖ 5.500 civarında, bilinen en eski metal işleme Anadolu'da gerçekleşir.
M.Ö. 4.500 civarında, bilinen en eski yazı sistemleri Mezopotamya'da geliştirilir.
Kalkolitik Değiştir
MÖ 3700 civarında, Sümer'de proto-çivi yazısı adı verilen erken bir yazı biçimi ortaya çıktı ve kayıt tutma başladı. Uzmanlara göre, bu erken yazı esas olarak kayıt tutmak için kullanılıyordu ve konuşma diliyle çok az bağlantısı vardı.
1991 yılında Ötztal Alpleri'nde buz içinde korunmuş olarak bulunan "Buz Adam Ötzi "nin yaklaşık ölüm tarihi MÖ 3300 civarındadır. Cesetle birlikte, bu dönemin karakteristik teknolojisi olan bakır uçlu bir balta da bulunmuştur.
Stonehenge'in inşası MÖ 3000 civarında başlamıştır. İlk versiyonunda, 56 ahşap direkli dairesel bir hendek ve banktan oluşuyordu.
MÖ 3000 civarında Yamnaya halkı Pontus-Hazar bozkırlarından Avrupa ve Asya'ya yayıldı. Bu göçlerin Yamnaya Bozkırlarının pastoralist soyunu ve Hint-Avrupa dillerini Avrasya'nın büyük bölümüne yaydığı düşünülmektedir.
Bu tarihler ve olaylar, yeni keşifler ve araştırmalar yapıldıkça sürekli olarak gözden geçirilmekte ve güncellenmektedir.
Ayrıca bakınız Değiştir
Kaynakça Değiştir
- ^ McCall, Daniel F.; Struever, Stuart; Van Der Merwe, Nicolaas J.; Roe, Derek (1973). "Prehistory as a Kind of History". The Journal of Interdisciplinary History. 3 (4). ss. 733-739. doi:10.2307/202691. JSTOR 202691.
- ^ "Dictionary Entry". 8 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2017.
- ^ Graslund, Bo. 1987. The birth of prehistoric chronology. Cambridge:Cambridge University Press.
- ^ Fagan, Brian. 2007. World Prehistory: A brief introduction New York: Prentice-Hall, Seventh Edition, Chapter One
- ^ Renfrew, Colin. 2008. Prehistory: The Making of the Human Mind. New York: Modern Library
- ^ Harmand, Sonia; ve diğerleri. (2015). "3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya". Nature. 521 (7552). ss. 310-315. Bibcode:2015Natur.521..310H. doi:10.1038/nature14464. PMID 25993961. 2021-10-09 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2022-05-31.
- ^ Vanishing Voices : The Extinction of the World's Languages. By Daniel Nettle, Suzanne Romaine Merton Professor of English Language University of Oxford. pp. 102–103.
- ^ "Songlines: the Indigenous memory code". Radio National (İngilizce). 8 Temmuz 2016. 21 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2019.
- ^ Kislev, M. E.; Hartmann, A.; Bar-Yosef, O. (2006a). "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley". Science. 312 (5778). Washington, DC: American Association for the Advancement of Science. ss. 1372-1374. Bibcode:2006Sci...312.1372K. doi:10.1126/science.1125910. PMID 16741119.
- ^ Kislev, M. E.; Hartmann, A.; Bar-Yosef, O. (2006b). "Response to Comment on "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley"". Science. 314 (5806). Washington, DC: American Association for the Advancement of Science. s. 1683b. Bibcode:2006Sci...314.1683K. doi: . PMID 17170278.
- ^ Lev-Yadun, S.; Ne'Eman, G.; Abbo, S.; Flaishman, M. A. (2006). "Comment on "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley"". Science. 314 (5806). Washington, DC: American Association for the Advancement of Science. s. 1683a. Bibcode:2006Sci...314.1683L. doi: . PMID 17170278.
- ^ "Hagarqim « Heritage Malta". 3 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2009.
- ^ "World Museum of Man: Neolithic / Chalcolithic Period". World Museum of Man. 21 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2013.
- ^ Winn, Shan (1981). Pre-writing in Southeastern Europe: The Sign System of the Vinča Culture ca. 4000 BC. Calgary: Western Publishers.
- ^ "Serbian site may have hosted first copper makers". ScienceNews. 17 Temmuz 2010. 8 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ekim 2015.
- ^ Glassner, Jean-Jacques. The Invention of Cuneiform: Writing In Sumer. Trans.Zainab, Bahrani. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2003. Ebook.
- ^ Shea, J.J. (2003). "Neanderthals, competition and the origin of modern human behaviour in the Levant". Evolutionary Anthropology. 12 (4). ss. 173-187. doi:10.1002/evan.10101.
- ^ Toups, M.A.; Kitchen, A.; Light, J.E.; Reed, D. L. (September 2010). "Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa". Molecular Biology and Evolution. 28 (1). ss. 29-32. doi:10.1093/molbev/msq234. PMC . PMID 20823373. 2017-01-14 tarihinde kaynağından arşivlendi.
|Tarih ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.|