Östrojen, kadınsal özelliklerin oluşmasını ve gelişmesini sağlayan önemli bir hormondur. Üreme işlevinden de sorumlu olan östrojen, kadınsal vücut yapısının oluşması, kasık ve koltuk altlarının kıllanması, memenin büyümesi ve gelişmesi ve adet döngüsünün düzenlenmesinde önemli bir role sahiptir. Cinsel yaşam, gebelik, doğum ve menopoz üzerine pek çok etkisi bulunan östrojenin, eksikliği ve fazlalığı nedeniyle pek çok sağlık problemi ortaya çıkabilir.
İçindekiler
Östrojen nedir?
Östrojen (kadınlık hormonu), kadınların sahip olduğu iki ana hormondan biridir. Kadınlara ait fiziksel özelliklerin oluşmasından ve üremeden sorumlu ana hormondur. Erkeklerde de bulunur ama miktarı çok azdır. Yumurtalıklardan salınan östrojen, böbrek üstü bezlerinden ve yağ dokusundan da az miktarda salınmaktadır. Kana geçen hormon, vücuttaki çeşitli dokulara ve hücrelere mesajlar iletir. Cinsel gelişimin başlamasına aracılık eder.
Östrojen, kadınların sahip olduğu iki ana hormondan biridir
Progesteron hormonu ile birlikte çalışan kadınlık hormonu, adet döngüsünü düzenler. Üreme fonksiyonlarının oluşmasını ve devamlılığını sağlar. Ergenlikte, yumurtalıklar adet döngüsüne paralel olarak östrojen hormonu salgılar. Östrojen seviyesi, bir yumurta salınım döngüsü boyunca aniden yükselir. Yumurtlamadan sonra ise hızla düşer.
Östrojenin görevleri
Kadınlık hormonu, ergenlik dönemiyle birlikte fiziksel değişikliklerin gerçekleşmesini sağlar. Bu değişiklikler şunlardır:
Memelerin büyümesi ve şekil alması
Kasıkların ve koltuk altının kıllanması
Adet döngüsünün başlaması
Adet döngüsünün kontrol edilmesi, düzeninin sağlanması
Kadınlara özgü daha geniş kalça yapısının oluşması
Kadınlara özgü vücut yapısının ortaya çıkmasını sağlamak dışında, son derece önemli farklı görevleri de vardır. Bunlar:
Yumurtalıklar: Yumurta foliküllerinin büyümesini uyarır.
Vajina: Vajinanın büyümesine ve gerçek boyutunu almasına, vajinal duvarın kalınlaşmasına, enfeksiyonları engelleyen vajinal asitliğin artmasına neden olur. Vajina içi yağlanmanın oluşmasına yardımcı olur.
Fallop Tüpleri: Kadınlık hormonu sayesinde fallop tüplerinin duvarı kalınlaşır ve duvarın olgunlaşması sağlanır. Fallop tüplerinde, yumurta ve sperm hücrelerinin hareketini sağlayan kasılmalara aracılık eder.
Uterus: Uterusu çevreleyen mukoza adlı zarın gelişimini ve korunmasını sağlar. Kan akışını arttırır, protein üretimine aracılık eder, enzim aktivitesini sağlar ve endometrium boyutunu arttırır. Rahim kaslarının kasılmasını ve gevşemesini sağlayarak bebeğin doğumuna ve plasentanın atılımına yardımcı olur.
Serviks: Rahim içi ve serviksdeki salgıların akışını ve kalınlığını düzenler. Bu durum, sperm hücresinin yumurta hücresine doğru hareketine yardımcı olur.
Meme: Ergenlik döneminde memelerin büyümesine, meme ucunun kendine has rengi almasına ve emzirmenin olmadığı dönemde süt akışını durdurmaya yardım eder.
Diğer Görevleri: Adet döneminde rahim üzerindeki ölü dokunun atılmasını sağlar, kolesteroldüzeyini kontrol altında tutar, kemik ve ruh sağlığının korur, cildin ve diğer pek çok dokunun görevleri üzerinde düzenleyici etkisi vardır.
Östrojen testi nedir?
Östrojen testi, kan veya idrardaki kadınlık hormonlarının seviyesini ölçmektedir. Test için genellikle kan alınır. Bazen 24 saatlik idrar toplanarak da test yapılabilmektedir. Bu testle ölçülen üç çeşit östrojen hormonu vardır. Bunlar:
Östron (E1): Orta güçlü kadınlık hormonu çeşididir ve kadınlarda menopoz sonrası dönemde bulunur. Çoğunlukla yağ ve kas dokuda bulunmakla birlikte vücudun pek çok dokusunda bulunur. Vücut; östronu östradiole, östradiolü östron’a dönüştürebilir.
Östradiol (E2): En güçlü kadınlık hormonu çeşididir. Östradiol, asıl östrojen hormonudur. Yumurtalıklarda üretilir. Endometriozis, myom, endometrial kanser ve diğer kadın kanserlerinin oluşmasında rolü olduğu düşünülmektedir.
Östriol (E3): En zayıf kadınlık hormonu çeşididir. Östradiolün kullanımından sonra ortaya çıkan atık üründür. Hamilelik, önemli miktarda östriol yapılan tek zamandır. Östrio; östradiol ve östrona dönüştürülemez.
Östrojen hormonu eksik olan 25 ila 50 yaş arasındaki kadınlara genellik yüksek dozda östrojen verilir. Bu tedavi ile kemik kaybı, kalp – damar hastalıkları ve hormonal dengesizlik riskleri azalmaktadır. Hormon terapisi uygulanma yolları:
Oral (ağızdan): Östrojen hapları
Topikal: Östrojen krem, jel veya spreylerş
Vajinal: Fitil, halka ya da kremler
Enjeksiyon
Bazen, hormon seviyeniz normale döndükten sonra bile uzun süreli tedavi gerekebilir. Östrojen terapisi ayrıca menopozal semptomların şiddetini ve kırık riskini azaltabilir. Uzun süreli östrojen tedavisi öncelikle menopoza yaklaşan ve aynı zamanda histerektomi yapılan kadınlar için önerilmektedir. Diğer tüm durumlarda, östrojen terapisi sadece bir iki yıl için önerilir. Bunun nedeni bu tedavi şeklinin kanser riskinizi artırabilmesidir.
Doğum kontrol hapı
Doğum kontrol hapının içinde östrojen ve progesteron hormonu birlikte bulunur. Birçok kadın 20 ila 50 mikrogram (mcg) östrojen içeren düşük doz doğum kontrol hapları alır.
Hormon replasman tedavisi (HRT)
Hormon replasman tedavisi (HRT), kadın hormon seviyelerini normale getirerek bazı menopoz semptomlarını gidermeyi amaçlar. Menopoz, östrojenin ve progesteron seviyelerinizin önemli ölçüde azalmasına neden olur. Tedavi sadece östrojen hormonu olarak veya östrojen ve progesteron kombinasyonu olarak sağlanabilir. HRT’nin şişkinlik, baş ağrısı ve vajinal kanama gibi yan etkileri olabilir.
HRT, oral, topikal, vajinal, enjeksiyon veya cilt altına pellet konarak alınabilir. Verilen doz bireye göre değişir. Genellikle, doktorlar semptomları hafifleten en düşük dozu reçete eder. Hormon replasman tedavisi felç, kalp krizi veya yüksek tansiyon riski olan kadınlar için uygun olmayabilir. HRT düşünüyorsanız faydaları ve riskleri hakkında mutlaka uzman bir doktorla görüşün.
Östrojen replasman tedavisi (ERT), sadece menopoz geçirmiş ve rahmi alınmış olan kadınlarda uygulanır. Bunun nedeni, ERT’nin rahim kanseri ile bağlantılı olmasıdır, ancak rahim çıkarıldıktan sonra kadınlarda bu etki olmaz. ERT, menopoz semptomlarının, osteoporozun ve kolon kanserinin önlenmesinde etkilidir.
Bazı yiyecekler, vücuttaki östrojenin seviyelerini etkileyebilen fitoöstrojenler içerir. Fitoöstrojenler, bitkilerde ve bitki bazlı yiyeceklerde bulunan doğal bir bileşiktir. Yenildiğinde, kişiyi vücut tarafından üretilen östrojenle aynı şekilde etkileyebilir. Fitoöstrojenlerden bazıları şunlardır:
Keten tohumu, susam, yulaf, arpa
Ay çekirdeği, badem, ceviz
Elma, nar, çilek, üzüm
Havuç, meyan kökü
Kahve
Kırmızı şarap
Östrojen fazlalığı neden olur?
Östrojenin yüksekliğine yol açan pek çok neden vardır. Doğal yollarla yükselebileceği gibi bazı ilaçların alınmasından sonra da yükselebilir. Örneğin, menopoz semptomlarını azaltmak için verilen östrojen replasman tedavisi sonrasında östrojenin yüksek düzeylere ulaşabildiği gözlemlenmiştir. Östrojenin yükselmesine neden olan durumlar şunlardır:
Ergenlik
Obezite ve/veya yağlanma
Hipertansiyon
Diyabet
Yumurtalık tümörleri
Adrenal bez tümörleri
Gebelik
Bazı ilaçlar (steroidler, ampisilin, östrojen içeren ilaçlar, fenotiyazinler ve tetrasiklinler vb
Bunların dışında, Goserelin ve Löprolid gibi yumurtalıklardan östrojen üretimini engelleyen ilaçlar verilebilir.
Cerrahi tedavi (Ooferektomi)
Östrojene duyarlı bir kanseriniz varsa doktorunuz tarafından ooferektomi (yumurtalıkların alınması) önerilebilir. Yumurtalıklar östrojenin ana üretim yeridir. Yumurtalıkların alınması ile artan östrojen seviyelerinin önüne geçilebilir.
Ayrıca ooferektomi meme veya yumurtalık kanseri riskiniz çok yüksek olduğunda da önerilebilir. Aşağıdakilerden bir veya daha fazlası varsa, çok yüksek risk altında olabilirsiniz:
Ailenizde meme kanseri veya yumurtalık kanseri öyküsü varsa
BRCA1 veya BRCA2 gen mutasyonunuz varsa
Kanser ile ilişkili diğer gen mutasyonlarınız varsa
Diyet tedavisi
Belirli yiyecekler vücudun östrojen seviyelerini azaltabilir. Bunlar:
Brokoli, lahana, karnabahar
Mantar
Kırmızı üzüm
Keten tohumu
Kepekli tahıllar
Ayrıca, yağ hücreleri fazladan östrojen ürettiği için kilo vermek aşırı kilolu kişilerde östrojen seviyesini azaltabilir.
Östrojenin kadın sağlığına etkileri
Kadın üreme sistemi
Kadınlarda östrojen; yumurtalıkları, vajinayı, fallop tüplerini, uterusu ve meme bezlerini etkiler. Yumurta folliküllerinin büyümesini uyarır, hipofiz bezini uyararak foliküler gelişmeye yardımı olur, yumurtanın atılmasına kaynaklık eder, spermin yumurtaya doğru ilerlemesine yardımcı olan kasılmalara aracılık eder. Uterusun endometrium adlı tabakasının oluşumunu ve korunmasını sağlar. Endometriumun büyüklüğünü, ağırlığını, hücre sayısını, kan akışını ve enzim aktivitesini arttırır.
Östrojen ve doğum
Östrojen, rahimdeki kasları kasılmaları ve gevşemeleri için uyarır. Kasılma; menstrüasyon sırasında, bir çocuğun doğumunda ve plasentanın atılması için önemlidir.
Östrojen ve menopoz
Menapoz doğurganlığın ve adet döngülerinin sona erdiği bir dönemdir ve östrojen seviyesinin azalmasının bir sonucudur. Yaşın ilerlemesi ve yumurta sayısının azalmasıyla, östrojen ve progesteron hormonlarının salınımı azalır. Bunun sonucunda, yumurtalıklardan yumurta atılımı yavaşlar ve bir noktadan sonra tamamen biter.