Donma nedir?
Derinin ve altındaki dokuların soğuğun etkisiyle donmasıdır.
0°'dan aşağı sıcaklıklarda el ve ayak parmakları, burun. ve kulaklar donabilir. Genel olarak uzun müddet soğuğa karşı kalmaktan olur. Hafif donmalarda deri sadece kızarır, fakat vücudun soğuktan kızarmasını veya solmasını donma ile karıştırmamak lazımdır.
Donan yerin hemen sıcak su ile ovulması İyi sonuç verir. Eğer donma vücudun derinliklerine, kemiğe kadar işlemişse, o zaman, o organ kangren olur, kesilmesi gerekir. Donma olayının ölüme yol açtığı da sık sık görülür. Aynı basınç altında bulunan değişik sıvıların donma noktaları değişik olduğu gibi, aynı sıvının değişik basınçlar altındaki donma noktaları da değişiktir.
Belirli miktardaki bir sıvının tamamen katı hale dönüşmesi için o sıvıdan, ergime gizli ısısına eşdeğer büyüklükte ısı enerjisini soğurmak gerekir. Bu nedenle bir maddenin ergime gizli ısısıyla donma gizli ısısı birbirine eşittir. 0°C’deki 1 kg su (buz) için bu değer 79.5 kcal/kg’dır. Bazen soğutulan sıvının sıcaklığı donma noktasına kadar düştüğü halde katılaşmadığı görülür. Bu olaya aşırı soğuma denir.
Aşırı soğuyan sıvıya, aynı maddeden bir parça kristal 5 billur) atılırsa sıvı hemen katılaşır. Bunun nedeni, kristalin sıvıya atılmasıyla birlikte ergime gizli ısısının serbest kalmasıdır. Bir sıvının donma noktası, o sıvının çözücü olarak kullanıldığı çözeltilerinden daha yüksektir. Sıvıların bu özelliğinden yararlanılarak, donma noktaları düşürülebilir.
Kriyoskopik alçalma adı verilen bu olayda donma noktasının düşme miktarı, çözeltinin konsantrasyonuna bağlıdır. İçinde bir miktar tuz çözülmüş su, normal sudan daha alçak sıcaklıkta donar. Çözeltideki tuzun miktarı artırılırsa, donma sıcaklığını daha da düştüğü görülür. Sıvının donma noktalan, donma sıcaklığı o sıvıdan daha düşük olan başka bir sıvının karıştırılmasıyla da düşürülebilir.
Taşıtların soğutma sistemlerine karşın antifriz konulmasının nedeni budur. Donan bir sıvının hacminin genellikle küçüldüğü gözlenmiştir. Ancak bu kurala uymayan sıvılar da vardır. Su bunlardan birisidir. Buz haline dönüşen suyun hacmi artar. Ağzına kadar suyla doldurulmuş kapalı bir cam kabın, suyun donması sonunda kırılması bu yüzdendir. Donmalar, derinin görüntüsüne göre dört dereceye ayrılırlar:
Birinci derecede: Deri soğuk, kırmızı, şiştir. İçi sıvı dolu küçük kesecikler yoktur.
İkinci derecede: İçi sıvı dolu kesecikler teşekkül etmiş ve büyümeye başlamışlardır.
Üçüncü derecede: Sıvı dolu kesecikler ya yoktur veya koyu-siyah renkli birkaç kese mevcuttur. His kaybolmuştur. Renk morumsudur. Eklemler sertleşmiş, hareketler çok kısıtlanmıştır.
Dördüncü derecede: Uç soğuk, kansız, hissizdir. Kesecikler ve şişlik olmayıp, hareket hiç yoktur. Kısa zamanda kangren (doku harabiyeti) başlar. Araştırmalar, -70°C'de bir metali bir saat veya daha fazla sürede tutanlarda veya temas edenlerde doku kaybı meydana geldiğini göstermiştir.
Yüksekte donma
Yüksekte oksijen kısmi basıncı daha az olduğundan donma daha kolay meydana gelmektedir. Oksijenlenme bozukluğu, damarların büzülmesiyle ortaya çıkan kansızlığı daha da arttırır.
Suda donma
Bu donma şekli diğer donmalardan farklıdır. Denizciler immersiyon ayağını uzun zamandan beri bilirler. Shannon, 1822'de Arktik bölgede 7 gün bir adada kalmış ve 49 adamından 30'unu bu sebepten kaybetmiştir. Shackelton ve arkadaşları Fil Adalarından Georgiya'ya giderken bu şekilde donmuşlardır. Ayrıca Titanik Faciasından geriye kalanlarda da bu durum görülmüştür. Donma derecesinin üzerinde bir harekete, ıslak olarak uzun süre maruz kalmak bu şekil donmayı meydana getirmektedir.
Dokular -2,5°C'de donmaktadırlar. Deniz suyu -1,9°C'de donar. Uzun süre ıslak ayakkabı içinde bulunan bir ayak +10°C'de bile devamlı ısı kaybeder ve vücut bu duruma karşı harekete geçemez. Bu şekil bir donmada ilk belirti ayak uçlarından başlayan hissizliktir. Baldırlarda kramplar görülür. Ağrı, karıncalanma, kaşınma mutad değildir. Deri kırmızı, sonra soluk sarı, mavi, mor renge döner. Bu rahatsızlığa "siper ayağı" ismi verilir.
İlk yardım
Kuru soğukta donmuş bir insana yapılacak ilk yardım onu ısıtmaktır. Donan yer hemen 39-42°C arasında sıcak suyun içine batırılır ve sıcaklık kontrol edilir. 37°C'nin altına düşerse, donan kısım çıkarılıp sıcak su ilave edilir. 44°C'nin üzerine kesinlikle çıkarmamalıdır. Sıcak su içinde ayak 30-45 dakika tutulur. Bu esnada şiddetli ağrı olabilir. Bunun için ağrı kesiciler, bazan da morfin verilir. Donan kısım sıcak su içindeyken vücudun diğer kısımları da sıcak çarşafla sarılır ve sıcak içecekler verilir.
Donan kısım ısıtıldıktan sonra steril, temiz, yumuşak bezlerle sarılır. Parmak aralarına pamuk konulur ve hemen hastaneye götürülür. Hastaneye götürme imkanı olmayan yerlerde ısıtma çok tehlikelidir, ayak tekrar donduğunda süratle kangrene gider. Hastane veya tekrar donmasını önleyecek bir yerin olmadığı şartlarda şahsın kendi gücüyle yürümesi, hareketli olması sağlanır. Isıttıktan sonra, tekrar donma, her ne pahasına olursa olsun önlenmelidir.
Hastane tedavisi
Hasta steril çarşaflara yatırılır, izole edilir. Isıtılma yapılmamışsa yapılır ve donan kısım yukarı kaldırılır. Gerekli tıbbi müdahalede bulunulur. Yüksek proteinli, kalorili ve vitaminli diyet verilir. Bilhassa C vitamini böyle hallerde uygundur. Tetanoz aşısı yoksa aşı yapılır, varsa serum verilir. Her gün iki defa 1,5 saat 32-25°C su içine donan kısım daldırılır. Suyun içine antiseptik bir solisyon konulur ve ayaklar gaz pedalına basıyormuş gibi hareket ettirilir. Bu hareket, günde 4 defa 20'şer dakika yapılır. 2-3 hafta sonra izolasyon (tecrid) ve steril şartlara son verilir, fakat sıcak su banyosuna devam edilir. Eğer dokular kangren olmuş ve 6 hafta geçmesine rağmen hiçbir düzelme görülmemişse donan kısım sağlam sınırdan itibaren kesilir. Komplikasyonları (ihtilatları): İyileşmeden sonra hastada aşırı terleme, soğuk hassasiyeti, ağrıları, deri bozuklukları, gelişme bozuklukları görülebilir.
Korunma
Yüz, çeşitli rüzgarkıran maskelerle korunur. Ayaklara, kan dolaşımını engelleyecek kadar sıkı çorap ve ayakkabı giyilmez. Islak donma: Bu şekil donmada da donan kısım ısıtıldıktan sonra yukarıdaki tedbirler aynen uygulanır. Fakat donan kısım odanın pencereleri açılarak rüzgarlandırılır. Yüzükoyun yatırılan hastanın bacakları bükülür, diz arkasına yastık konulur. Kanlanma başladıktan sonra oda ısısı 21°C yapılır. 2-3 hafta yürümesine kesinlikle müsade edilmez.
Sözlükte "donma" ne demek?
1. Donmak eylemi.
Donma kelimesinin ingilizcesi
adj. freezing
n. freezing, freeze, frostbite, hardening, congealment, congelation