"Eğer insanlar kendilerini yönetebilseydi, ortak zorlayıcı bir güce ihtiyaç kalmazdı."
Fuat Sezgin'in tabiriyle "Bilginin deney ve gözlem yoluyla değil, büyük otorite kabul edilen kimselerin eserlerine müracaat ederek elde edileceği inancının hakim olmasından dolayı" ortaya çıkan Skolastik düşüncenin yıkılması daha yakın gelecekten geçmişe doğru yapılan bir sıralamayla Spinoza, Descartes ve Hobbes üçlüsüne dayandırılmaktadır. Bu düşünce sistemi yıkılmadan evvel insanlar büyük otoritelerden biri kabul edilen Aristo'nun eserlerinde aradıkları şeyin cevabını bulamazlarsa o meseleyi yok sayarlarmış, örneğin.
Ortaçağa kadar hakim olan, kaba tabirle, "Kralları atayan Tanrı'dır ve bu açık sebepten itaat etmeyen cehenneme gider" teorisi 17. yy'da giderek çatırdamaya başlar. Hatta öyle ki, Hobbes' un memleketi İngiltere'de Kral I. Charles, parlamento'nun barış zamanı sıkıyönetim uygulanamayacağı, belirli bir suç olmadan ve düzenli yasal kuralların korunması altında bulunmadan hiç kimsenin tutuklanamayacağı, parlamento onayı olmadan vergi toplayamayacağı v.b gibi kararlarını önce kabul edip sonra hükümsüz sayınca iç savaş patlak verir. Savaş yaklaşık on yıl sürer ve 200.000 civarında insan ölür. 30 Ocak 1649'da I.Charles'in Whitehall Sarayı önünde açık alanda kafası kesilerek idam edilmesiyle sonuçlanır. İşte bu keşmekeş ve kan, altmışını geçmiş ürkek ve sakin mizaçlı Hobbes'u derinden etkiler…
Hobbes'un, kelime anlamı İbranice su canavarı, ejderha olan, "Leviathan" adlı eseri 1651'de yayımlandığında, kral'ın Tanrısal haklarına yer vermemesinden ve iç savaşın önlenmesi için mutlak egemenliğin kralda olması kadar parlamentoda olmasını da kabul etmesinden ötürü İngiliz kralcıların ve Fransız monarşisinin, "Eğer insan, bu büyük ruhani hakimiyetin kökenini düşünürse, kolayca fark edecektir ki, Papalık, mevta Roma İmparatorluğu'nun mezarı üzerinde taçlanmış olarak oturan hortlağından başka bir şey değildir" ve "Papa'nın otoritesiyle kurulmuş olan ve idare edilen üniversitelerde öğretilen Aristoteles’in metafiziği, ahlakı ve politikası, okul adamlarının incir çekirdeğini doldurmaz ayrımları, cahilce terimleri ve anlaşılmaz dili, bu yanlışların fark edilmesini engellemeye ve insanların, bu beyhude felsefeyi, İncil'in ışığıyla karıştırmalarına yaramaktadır" gibi din adamlarına ilişkin görüşlerinden ötürü ise Katolik Kilisesi’nin yergilerini üzerine çeker. Jean-Jacques Rousseau, "Bütün Hıristiyan yazarlar içinde, hem derdi, hem devayı görüp kartalın başını birleştirmeyi salık vermek cesaretini gösteren yalnız filozof Hobbes olmuştur. Ona göre, her şeyi politik birliğe götürmek gerekir. Çünkü politik birlik olmadan ne devlet iyice kurulabilir, ne de hükümet" der Toplum Sözleşmesi adlı eserinde.
"Fiziksel dünya salt mekanik bir sistemdir" diyerek dine ve dünya dışı değerlere başvurmayan Hobbes geliştireceği mekanik-materyalist sistem için felsefi sistemi üç'e ayırır:
1. Cisimle ilgili geometri ve mekanik fizik
2. İnsan fizyolojisi ve psikolojisi
3. En karmaşık yapay cisim olan devlet bilimi
Matematik ve Geometri ile de ilgilenen Hobbes' a göre, felsefe yapmak doğru düşünmek, akıl yürütmek de doğru saymak olduğu için felsefenin cisimlerden başka bir konusu olamazmış, zira bileşebilen ya da ayrışabilen şeyler yalnızca cisimlermiş. Bir şeyin hareketsiz dururken, başka bir şey onu dürtmedikçe daima hareketsiz kalacağını ve bir şeyin hareket halinde iken de başka bir şey onu durdurmadıkça sonsuza kadar hareket halinde olacağını söyleyen Hobbes, felsefenin konusunu oluşturan cisimlerin özelliklerinin ve nedenlerinin ancak cisimlerin hareketlerinin incelenmesiyle bilinebileceğini ortaya koymuş. Ona göre, evrende yer alan her olgunun, her olayın belirli bir nedeni vardır. Yürü ya Ampirik Nedensellik… Tanrı, melek ve ruh gibi soyut kavramlar akıl dışı olduğu için kendi deyişiyle felsefe'nin "Tanrıbilimi, eş deyişiyle sonsuz, yaratılamaz, kavranamaz olan ve ne bölünecek ne de birleştirilecek hiçbir şeyi kapsamayan, ne de içinde tasarlanabilecek bir yaratılış bulunan Tanrı'ya ilişkin öğretiyi" dışladığını söylemekte. Galileo' nun geometri ve mekanik konusundaki düşüncelerinden etkilenmiş Hobbes, yeni doğa bilimini ortaya koyarken Cicero' nun "Filozofların kitaplarında bulunanlardan daha saçma bir şey olamaz" sözlerini överek bunun nedeninin onlardan birinin bile, muhakemesine, kullanacağı adların tanımlarından veya açıklamalarından hareket ederek başlamadığını ki bunun sadece geometride kullanılan bir yöntem olmasından ötürü geometrinin sonuçlarının tartışılmaz kesinlikte olduğu görüşünü belirtmekte ve böylelikle, mekanik materyalist görüşü doğrultusunda felsefeyi(siyaset) metafizik ve dinin etkilerinden arındırmaktadır.
Devam etmeden evvel burada bir parantez açıp akıl konusunda söylemiş olduklarına değinmeliyiz... İnsanı ve dünyayı açıklarken aklı ilke olarak sayıyor, fakat aklın var olmak için gerekli bir ilke olmadığını da iddia ediyor. "Akıl, algı ve belleğin tersine, doğuştan gelmez." Yani, doğa aklı değil, akıl doğayı kurar. Aklın doğuştan gelmemesi yani biçimsel olması sebebiyle doğanın ilkelerini açıklayamayacağını, ancak analitik bir yöntemle, çıkarmayla ve bütünü parçalara bölmeyle yani deney içinde bulmaya yardımcı olabileceğini vurguluyor. "Bu nedenle, çocuklar, konuşma yeteneğine erişene kadar, akıl sahibi değildir, fakat onlara, ileride konuşma yeteneğine erişmeleri olanağına sahip olduklarından dolayı, akla eğilimli yaratıklar denilir."
Politik kuramı insan doğası üzerine olan Hobbes, bir devlet çatısı altında birleşmek isteyenlerin nasıl davranmak zorunda oldukları anlaşılırsa "... insanlık, saldırılamayacak denli durağan bir barışa kavuşur" der. Ona göre, fizyolojik olarak her insan davranışının ardında "kendini koruma" ilkesi yatar. Kim daha güçlüyse o kendini daha iyi korur. Kuvvet kimdeyse hak onun iradesidir. (Burada şu soru da insanın aklına geliyor: Doğa kanunlarından hukuki devlet sistemine geçtiğimizde insanın zamanla kuvvet kazanması ne kadar muhtemelse kuvvetini kaybetmesi de o kadar mümkün olduğuna göre mütemadi değişimlere maruz kalan hukuk sistemi sosyal huzuru nasıl sağlayabilir?)
Ahlak üzerine…
Bir insanın kendisine zararlı, kötü, zevksiz gelen şeylerden kaçarak, yaşamını mütemadiyen hedonizmin peşinde sürdürmek istemesi sebebiyle bencil bir yaratık olduğunu, böylelikle de bencilliğin kökenini bilimsel olarak kanıtladığını varsayarak ahlaki değerlerin göreceli olduğu sonucuna varır. Çünkü bunların kişiden kişiye değiştiğini söyler. Yani temel içgüdü insanın kendisini korumak olduğuna göre, bir kişinin gözünde yaşamının korunmasına, sürdürülmesine yarayan her şey iyidir. Yalnız, ne gariptir ki gelecekte elde edilecek bir hazzın tatmini, şimdiki bir hazzın tatmininden daha çekici gelir insan çocuğuna. Gelecek hep var olacağı ve hazzın vasıtaları sınırlı olduğu için insan çocuğu doyuma ulaşamayacaktır. Bir haz mücadelesi başka bir haz mücadelesini doğuracağı için “İnsan, insanın kurdu” olmaya devam edecektir. Hedonist beklenti umut yaratır, derler...
İnsan iradesini toplumsal düzenin merkezine konumlandıran Hobbes, arılar ve karıncaları siyasal yaratıklar arasında sayan Aristoteles’e tam karşıt bir görüş belirtir ve bu düşüncesini şu maddelerle destekler:
1. İnsanlar şeref ve itibar için sürekli bir rekabettedirler.
2. İnsandaki ortak iyilik ve özel çıkarlar uyuşmamaktadır.
3. İnsanlar arasında başkalarına kıyasla daha akıllı ve toplumu yönetmeye daha yetenekli olduklarını düşünen pek çok kişi vardır ve bu sebeple kamusal işlerin yönetimine karışırlar.
4. İnsanlar kelimelere sahip olduklarından barışı bozacak duyguları, tutkuları, kanıları coştururlar.
5. Akılları sebebiyle kendilerine haksızlık yapıldığı düşüncesine kapılıp toplumsal barışı tehlikeye sokarlar.
6. İnsanlar arasındaki mutabakat ahde dayalıdır; yani yapaydır.
Yapay-Cismani-İnsani devlet üzerine…
"Devletleri kurma ve sürdürme becerisi (...) aritmetik ve geometride olduğu gibi kesin kurallara bağlıdır: ki bu kuralları bulmak için ne yoksulların boş bir zamanı vardır ne de boş zaman sahibi insanlar onları bulmak için gereken merak veya yönteme sahiptir” düşüncesini temele oturtup, "... ne Platon ne de başka herhangi bir filozofun, şimdiye kadar, bütün ahlaki düşünce teoremlerini, insanların hem yönetmeyi hem de itaat etmeyi öğrenmelerine yetecek ölçüde düzene sokmadığını ve kanıtlamadığını düşündüğümde benim bu eserimin(...) bu teorik doğruları uygulamanın hizmetine sokacak bir egemenin eline geçebileceği yönündeki umudumu tekrar kazanıyorum" diyerek, savaşların ve barışın nedenlerinin bilinmemesinden dolayı iç savaşların patlak verdiğini, siyaset biliminin amacı olan siyasi olayların ardındaki neden-sonuç ilişkilerini ortaya koyarak barışın sağlanmasının kendisinden önce başarılamadığını savunmuştur: "Eğer fizik yeni bir şeyse, siyaset felsefesi bundan daha da yenidir, siyaset felsefesi, benim yaptığım "De Cive" den daha eski değildir" (De Cive, Leviathan' dan evvel tamamladığı eseridir.)
Devleti zayıflatan ve çökmesine yol açan şeyler üzerine yazdıklarının içinde devlet-din ilişkisinden de bahseder Hobbes. Yasaların karşısına dini kuralların, kamudaki egemenin karşısına da ruhani otoritelerin çıkarılmasıyla devletin iç savaşın içine düşeceğini belirtir. Ya ruhani otorite cismani olana tabi olacak ya da cismani olan ruhani olana… Leo Strauss, devlet-din ilişkisindeki sorunları çözmek için Hobbes’in Kutsal Kitaplardaki teolojiye (hem Kutsal Kitaplar’ın otoritesini kendi felsefesini kuvvetlendirmek için kullanması, hem de mütemadiyen kendi yorumlarını ortaya koyarak kutsal yazıların otoritesini temelden çökertmek için kullanması) büyük pay ayırdığını söyler. Neden insani iktidarın gerektiğini açıklarken şöyle bir cümle kurar Hobbes :
"Doğruluğa karşı bütün beşeri tertipleri vaktinde yok etmekten asla geri durmamış olan Tanrı'nın tedarik edeceği hal çarelerine gelince, onun keyfini beklemek zorundayız. O ki, pek çok defa, düşmanlarının bolluk ve ihtirasının, onların seleflerinin kurnazlıkla mühürlemiş olduğu gözlerin bu bolluk ve ihtirasın şiddetiyle açılması ve çok fazla sayıda balığın çırpınmasıyla Petrus'un ağının parçalanması gibi, insanların çok fazla şeye sarılmaktan hepsini elden bırakması noktasına kadar büyümesini beklemiştir(...) "
Tanrı’nın keyfini bekleyemeyiz artık… Devlet yapı söküme uğratılacaktır.
Artık... Doğa durumunun eksikliklerini gidermek için kozmik bir destek olmaksızın insanın dünyaya egemen olabileceği söylenmektedir. Yaratıcının imtiyazlarının bir kısmı insan çocuğuna verilmiş, insani olan iktidarını ilan etmiştir. Ahlaki çözümleri dinden arındırılmış bir topluluk belirir ufukta. Felsefe olarak materyalist, ahlaki olarak hedonist yaklaşım benimsenmiştir. Hobbes’e göre, imanın evrensel olmayıp şahsi bir anlam taşımasından ötürü Leviathan ile birlikte ortaya konan yasalar, Tanrı’nın cehennem korkusuyla kendisine itaat edilmesini istemesinden daha tesirlidir insanlar üzerinde…
Bir siyaset felsefecisi pek tabii konuyu benden daha iyi değerlendirecektir fakat elden gelen budur ahali… Zeka bakımından herkes “kendi payından memnun” olduğuna göre 368 yıl önce kucağımıza aldığımız "Ölümlü Tanrı" nur topundan neye dönüşmüştür takdir yüce mahkemenindir. Düşüncelerinden faydalandığım Mehmet Ali Ağaoğulları'na saygılarımla...