15 yaşından büyük çocuklara yönelik cinsel istismarla ilgili mevzuatını İstanbul Sözleşmesi'nde tecavüz dahil kişinin rızası olmadan gerçekleştirilen cinsel nitelikli her türlü eylemin suç sayılması gerekliliğini göz önünde bulundurarakdeğiştirmeye;
Kız çocuklarına yönelik cinsel şiddete ilişkin ceza hükümlerinin mahkemeler tarafından nasıl uygulandığına dair çalışma gerçekleştirmeye ısrarla teşviketmektedir.
4. Zorla evlilikler (Madde 37)-Zorla evliliğin hukuki sonuçları (Madde32) Zorla evlilik, TCK'de belirli bir suç olarak tanımlanmamıştır. Bunun yerine, yetkililer, Sözleşme'nin 37. Madde’sinde belirtilen suç eyleminin, özgürlükten mahrum bırakma, insan ticareti ve cinsel saldırı / tecavüz gibi diğer hükümler dahilinde ele alındığını belirtmektedir.210
2001'den bu yana, Türkiye'de kız çocuklarının evlilik yaşı, erkek çocukların evlilik yaşına uygun olarak arttırılmıştır. Bu yaş sınırı ebeveyn izni dahilinde 15'ten 17'ye veya ebeveyn izni olmadan 18'e yükseltilmiştir. 16 yaşındaki çocuklar mahkemeler tarafından sadece “istisnai koşullar altında ve yaşamsal gerekçelerle” evlenmeye yetkili olabilirler-211. Evlenmek için yasal yaşın yükseltilmesi, yetkililerin çocuk evliliğini durdurmak için aldıkları önemli tedbirlerden biridir. Bu amaçla, toplumlar ve aileler arasında farkındalık yaratmak ve kızları güçlendirmek gibi çeşitli önleyici faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Mülteci nüfusu dahil olmak üzere erken ve / veya zorla evliliklerin önlenmesi, Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı'nın hedeflerinden biridir212. Ayrıca, 2018-2023 dönemini kapsayan Türkiye’nin ilk Erken Yaşta ve Zorla Evlilikle Mücadele Ulusal Eylem Planı’nı hazırlamak için hazırlıklar sürmektedir.
Yetkililer tarafından sağlanan veriler, Türkiye'de reşit olmayan ve zorla evliliklerin azaltılmasına yönelik çabaların belirli bir ilerlemeye yol açtığını göstermektedir213. Halen, reşit olmayan ve zorla evlilikler yaygın olmaya devam ediyor214. En son yaygınlık çalışmalarına göre, Türkiye'de kadınların
%25'inden fazlası, 18 yaşından önce evlendiğini bildirmiştir ve bu oran kırsal alanda %32'ye yükselmektedir215. Bu kadınların %19,9'u bir aile kararıyla rızası olmadan evlendiğini belirtirken, bu evliliklerin %46,8'inin aile kararı içermekte ve sadece kadının rızasına dayanmamaktadır. Anlamlı olarak, vakaların %45'inden fazlasında, reşit olmayan kız kendinden 5 ila 9 yaş büyük bir erkekle evliydi ve bu vakaların %23'ünden fazlasında yaş farkı 10 ya da daha fazlaydı. Dahası, küçük bir kız çocuğuyla yapılan evliliklerin yaklaşık beşte biri başlık parası ödenmesi gerektiriyordu ve bu evliliklerin %13'ünde kızların yaşı hakkında yalan söylenmesini içeriyordu. Bu bağlamda, GREVIO özellikle son yaygınlık anketinin ruhsal / cinsel şiddete maruz kalma ile reşit olmayan
210 Özellikle, devlet raporuna göre, zorla evlendirme hallerinde ilgili hükümler TCK'nın 102, 103, 105 ve 109. Maddeleridir.
211 Türk Medeni Kanunu'nun 124 ve 126. Maddeleri ‘ne bakınız.
212 Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 3. Ulusal Eylem Planı'nın Faaliyet 2.6'’ya bakınız (2016-2012).
213Yetkililer, GREVIO'ya, 16 veya 17 yaşlarında evlenen kızların oranının 2009'da %8,1'den 2016'da %4,6'ya düştüğünü bildirdi.
214UNICEF’in Dünya Çocukları’nın Ülkesi 2017’ye göre, Türkiye 18 yaşından önce evlenen kızların oranı olan %15 ile çocuk yaşta evlilik konusunda Avrupa’daki en yüksek oranlardan birine sahip.
2152014 yılı aile içi şiddet araştırmasının Tablo 4.8'e bakınız. Bu rakamların hem resmi nikah hem de gayri resmi dini nikahla ilgili olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.
evlilik arasındaki güçlü ilişkiyi açıkça doğruladığını vurgulamaktadır: özellikle 18 yaşından önce evlenmiş kadınların%19'u yaşamları boyunca en az bir kez cinsel şiddete maruz kaldığını bildirmişken, aynı durum 18 yaşından sonra evlenmiş kadınlarda çok daha az oranda (%10) bildirilmiştir. Benzer şekilde, fiziksel şiddetin yaşam boyu yaygınlığına, erken yaşta evlenmiş (18 yaşından önce) kadınlarda %48 gibi yüksek bir oranda rastlanırken, 18 yaşından sonra evlenmiş kadınlar arasında
%31 oranında bulunmuştur216.
GREVIO, reşit olmayan yaşta evlilikler ve zorla evlilikler arasındaki farklılıkları kabul ederken gelinlerin genç yaşının, evlilik birliğine tam ve özgür rızasını ifade edememe veya zorla evliliğe direnme riskinin yüksek olduğu anlamına geldiğini vurgulamaktadır. Zorla evliliğin ve çocuk evliliğinin zarar verici sonuçları, uluslararası insan hakları organları tarafından kapsamlı olarak ifade edilmiştir217. Çocuk evliliği, erken yaşta evlilik ve zorla evlilik, insan haklarını ihlal eden, suistimal eden veya kötüleyen ve diğer zararlı uygulamalara ve insan hakları ihlallerine bağlı olan ve bunları sürdüren zararlı bir uygulama olarak kabul edilmektedir. Bu tür zararlı uygulamalar kadın ve kız çocukları üzerinde orantısız derecede olumsuz bir etkiye sahiptir ve fiziksel ve psikolojik sağlıklarına birçok açıdan ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.
Çocuk evlilikleri acil durumlarda dramatik olarak artar. Bu, artan yoksulluk seviyelerine ve hane halkı harcamalarını azaltma ihtiyacına bağlı olabilir. Kriz durumunda, ebeveynler giderek kırılgan bir ortamda kızlarını cinsel tacize ve şiddete karşı korumaya mecbur hissedebilirler. Türkiye, bu olayı Suriye savaşını izleyen büyük mülteci akınıyla yaşadı. 2014 yılında yürütülen bir BMMYK araştırması218, Türkiye'deki Suriyeli mülteci kız çocuklarının ortalama evlilik yaşı aralığının 13 ila 20 yaş arasında olduğunu göstermektedir. Katılımcıların pek çoğu eğer paraları olsaydı kızlarının bu kadar genç yaşta evlenmesine izin vermeyeceklerini belirtmişlerdir.
GREVIO, zorla evliliği suç sayan yasal hükümlerin yokluğunda, Türkiye'nin bu şiddet biçimine cevabının ne yazık ki kısmi ve yetersiz olduğunu belirtmektedir. GREVIO, Sözleşme'nin 37. Maddesini korumak için tasarlandığı hakların, yani özgür iradesiyle evlenme ve bir eşi özgürce seçme hakkının, İstanbul Sözleşmesi'nin 36. Madde ’si ile korunan cinsel bütünlük ve özerklik hakkının korunmasının ötesine geçtiğini vurgulamaktadır. Dahası, cinsel şiddet çerçevesinde zorla evlendirmelerin düzenlenmesinin seçimi, bazı durumlarda, özellikle de çocuk evliliklerinde, evliliğin çocuklara uygulanmasından sorumlu olanlar yerine mağdurların cinsel şiddete dolayısıyla cezai sorumluluğa maruz kalabileceklerini gerektirmektedir. Türkiye'de bu tür “aile namusu” ile ilgili bazı davranış kuralları çerçevesinde zorla evliliğin cinsel şiddet için uygun bir telafi olarak görülebileceği göz önünde bulundurulduğunda, bu hukuk seçiminin sınırları göze çarpmaktadır. Şiddet faili ve mağduru arasındaki evliliğin failin cezai sorumluluğunu kaldırmadığını kabul etmekle birlikte GREVIO, bazı zorla evlilik örneklerinde, mağdurların failin ve/veya kendi ailelerinin baskısı dahil “töre” veya “namus” gerekçeleriyle şiddeti daha az bildirme eğiliminde olabilecekleri endişesini taşımaktadır. Ek olarak, kadınlara yönelik bu tür şiddetin suç olarak sayılmaması, veri toplanması önünde bir engeldir ve üstelik Türkiye’de zorla evliliklere ilişkin doğru skalayı gizlemektedir.
GREVIO, kayıt dışı dinî birlikteliklerin gayri resmi karakterinin, İstanbul Sözleşmesinin 37. maddesi bağlamında suç sayılmalarını engellemediğini hatırlatmaktadır. Fiili evliliklerin, taraflardan birinin gönüllü olarak kabul etmediği geleneksel ilkelere göre sonuçlandırıldığı gibi, dini birlikteliklerin de kayıtlı evlilikler gibi genç kadınlar ve kızlar üzerinde aynı olumsuz sonuçları vardır (kız çocuklarının okuldan ayrılması, erken / istenmeyen gebelikler vb.). Birlikteliğin resmi bir törenle olması gerekliliğine dair sıkı bir gereklilik, İstanbul Sözleşmesi tarafından zorla evlendirilen mağdurlara sağlanan korumayı tehlikeye atabilir.
Türkiye geçtiğimiz günlerde kayıt dışı evlilik sayılarını sınırlamak amacıyla mevzuat çıkardı. 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nda yapılan 19 Ekim 2017 tarihli değişikliğe kadar, resmi nikah içermeyen dini evlilikler yasal statüden yoksun sayılmış ve eşler için herhangi bir hak yaratmamıştır.
216 2014'te aile içi şiddete yönelik araştırmada Şekil 13'e bakınız.
217 Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 175. Kararına ve CEDAW Komitesi ve Çocuk Hakları Komitesi'nin 31 No'lu Genel Tavsiye Kararı'na ve Çocuk Hakları Komitesi'nin 18'inci Genel Yorumuna bakınız.
218 Bkz. Http://www.unhcr.org/58a6bbca7.pdf.
Yeni mevzuata göre, Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı’nda (Diyanet) çalışan Sünni memurlara veya müftülere, resmi nikah yapma yetkisi verilmiştir. Yetkili makamlara göre, bu yeni mevzuatın temel amaçlarından biri, laik evliliğe karşı olan dindar ailelerin ortaya çıkıp devlet onaylı müftü tarafından evlendirilmelerine izin vermektir. GREVIO, İstanbul Sözleşmesi'ndeki tarafların halkın inançlarının evlilik ayinlerine yasal zemin sağlayan çeşitli yasalarının farkındadır. Din adamlarına resmi nikahlarda görev yapmak üzere verilen yetkinin doğasında, nikahın devlet yasalarına uygunluğunun belirlenmesi sorumluluğu bulunmaktadır. Bu nedenle, örneğin, dini yetkililer, çiftin evlenme yaşına eriştiğini ve evlenmesi önünde başka yasal engellerin olmadığını doğrulamakla yükümlüdürler. GREVIO, Türkiye'de yaygınlık verilerinin, gelinin 18 yaşına ulaşmadığı evliliklerin %60'ından fazlasının resmi imamlar tarafından yapıldığını belirtmektedir219. Bu, kanunun gereklilikleri ile uyuşmayan dini uygulamaların potansiyelini işaret eder. Dahası, GREVIO, Diyanet'in resmi internet sitesinin “evlilik” ve “ergenlik çağı” terimlerini tanımlayan çevrimiçi bir sözlük yayınladığını belirtmektedir. İnternet sitesi, ergenlik çağına erişen kimsenin evlenme hakkına sahip olduğunu ve ergenliğin başlangıcını kızlar için 9 yaş ve erkek çocuklar için 12 yaş olarak belirlediğini belirtmiştir. Bu iki tanım, birlikte ele alındığında, 9 yaşından küçük bir kızın evlenebileceğini düşündürmektedir220. Bu koşullar ışığında GREVIO, yeni sorumluluklarını yerine getirirken, dini nikah törenlerine başkanlık eden yetkili makamların, yasadışı çocuklara ve zorla evliliklere bir son verilmesini amaçlayan yasaların standartlarına uyma konusunda hazırlıklı olamayabilecekleri konusunda son derece endişelidir.
GREVIO, Diyanet’in resmi web sitesinde “evlilik” ve “ergenlik” terimlerini tanımlayan online sözlüğe dikkat etmiştir. Web sitesinde, ergenlik çağına giren herkes evlenme hakkına sahip olduğu belirtilmiş olup ergenliğin başlangıcı kız çocukları için 9, erkek çocuklar için 12 olarak kaydedilmiştir. Bağlantılı olarak okunan bu iki tanımdan, dokuz yaş gibi küçük yaştaki bir kızın evlenebileceğini ima ettiği anlaşılabilir. 221 Diyanet’in sözlüğün sözkonusu yorumunu reddettiğini belirtirken, 222GREVIO, Türkiye’de mevcut en son raporun, 18 yaşına erişmemiş gelinin olduğu nikahların %60’ından fazlasının resmi imamlar tarafından kıyıldığını da belirtmiştir. 223 Bu durum, dini uygulamaların yasal evlilik yaşını ebeveyn izni olmaksızın 18 ve ebeveyn iznine tabi olmak koşuluyla 17 olarak belirleyen kanun hükümlerine uymama potansiyeline işaret eder. Bu araştırma bulguları doğrultusunda, GREVIO yetkililerin yeni sorumluluğunu üstlenirken dini evlilik törenlerini yönetmeleri, yasa dışı çocuk ve zorla evliliklere son vermeyi amaçlayan kanunun standartlarını tutarlı bir şekilde uygulamayabilir.
İstanbul Sözleşmesi, tarafların zorla evliliklerin hem cezai hem de hukuki sonuçlarını düzenlemelerini şart koşmaktadır. Medeni hukuk düzleminde, zor kullanarak yapılan evliliklerin mağdurun üzerinde herhangi bir maddi ya da idari yük olmaksızın temyiz edilebilecek, iptal edilebilecek ya da ertelenebileceği önlemler alınmalıdır. Türkiye'de, Türk Medeni Kanunu'nda zorla evlendirmelerle ilgili açık hükümler bulunmamaktadır. Zorla evliliğin iptal edilmesi, hata224 sonucu evlilik ya da kişinin “kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak”225 rıza alınmış evlilikle ilgili hükümler altında aranabilir. Bununla birlikte, bu hükümlerin sınırlı uygulanabilirliği, bir eşin, psikolojik ve / veya fiziksel şiddete bağlı olarak gönüllü olarak izin vermediği tüm evlilik vakalarını ele alma konusunda yetersizdir. Bu durum mağdurları zorla evliliğin bağlarını çözmek konusunda yeterli bir çareden yoksun bırakır. Dahası, GREVIO, mahkemelerin zorla evliliği iptal etmek için bu hükümlere başvurduğuna dair hiçbir kanıt bulamamıştır. GREVIO, yetkili makamların politika yoluyla zorla evliliğin sonlandırılmasının ekonomik ve sosyal sonuçlarını ele almayı düşünmeleri gerektiğini de belirtmektedir. Kadınların ekonomik sıkıntıdan dolayı
219 2014'te aile içi şiddet araştırmalarının Tablo 4.9'a bakınız.
220 Medya raporuna bakın: http://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-children-marry-age-nine- islamic-law-diyanet-devlet-chp-mp-araştırma-müslüman-a8142131.html. Sivil toplumun tepkilerini takiben sözlük kaldırıldı.
221 Bkz. Rapor: www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-children-marry-age-nine-islamic-law-diyanet-government-chp- mp-investigation-muslim-a8142131.html. Sicil toplumun tepkileri üzerine sözlük kaldırılmıştır.
222 2 Ocak 2018 tarihli bir basın toplantısında Diyanet şunları belirtmiştir: “Dini Kavramlar Sözlüğündeki” tanımları
çarpıtarak iddia ortaya atmanın iyi niyetle ilişkisi yoktur.” “Kız çocuklarının anne olma ve aile kurma sorumluluklarının
idrakine varmadan, psikolojik ve biyolojik olgunluğa erişmeden evliliğe zorlanması, evlilikte özgür rıza ve hür iradeyi şart koşan İslam diniyle bağdaşmamaktadır.”(bkz. www.diyanet.gov.tr/tr-TR/Kurumsal/Detay/11418/basin-aciklamasi).
223 Bkz. Aile şiddet 2014 araştırması Tablo 4.9.
224 Türk Medeni Kanunu'nun 149. Maddesi.
225 Türk Medeni Kanunu’nun 151. Maddesi
zorla evliliğin sonlandırılmasını talep etmekten korkabileceklerini göz önünde bulundurarak, mevcut politika önlemleri (bu konudaki UEP dahil), adli takibatlar sırasında adli yardımın ötesine geçen çocuk yaşta / zorla evlendirilen mağdurların ekonomik ve sosyal açıdan güçlenmesini amaçlayan programlar içerebilir. GREVIO, yetkili makamların yeni bir Erken Yaşta ve Zorla Evliliklerle Mücadele Strateji ve Eylem Planı(2018-2023) hazırlıyor olmasını olumlu olarak not etmekte ve bu konuların bu çerçevede başlatılabileceği inancını taşımaktadır.