Tahran'a kim inanmıyor
Birleşik Devletler, Ortak Kapsamlı Nükleer Eylem Planından gönüllü olarak çekildiği için Tahran'a yönelik BM yaptırımlarını yenileme hakkını kaybetti. Bu açıklama, AB Dış Servisi Genel Sekreteri Helga Schmid tarafından Viyana'da yapıldı.
Daha çok bir saplantı gibi, Washington’un Tahran’a herhangi birine yaptırım uygulama arzusu şimdiden çok can sıkıcı. Helga Schmid'in açıklaması, İran, Rusya, İngiltere, Almanya, Çin, Fransa temsilcileri, yani tanınmış nükleer anlaşma ve Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA) katılımcıları tarafından desteklendi.
Rusya Federasyonu Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ryabkov, Avrupalı görevlilerle birlikte görüştü. JCPOA katılımcılarının, İran'a yönelik BM yaptırımlarını yeniden tesis etmek için bir mekanizma başlatmanın meşruiyetini kabul etmediklerini hatırlattı. Bundan kısa bir süre önce, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, kendisini BM Güvenlik Konseyi'ne ABD'nin İran'a karşı uyguladığı yaptırımların 30 gün içinde yeniden yürürlüğe gireceği konusunda basit bir bildirimle sınırladı.
Diğer şeylerin yanı sıra Washington 13 yıl uzatmaya hazır silahlar bu tür kısıtlamaların uygulanabilirliğini hesaba katmadan bir ambargo ve uranyum zenginleştirme yasağı. Amerikalılar, İran'ın Rus hava savunma sistemlerini alabileceğinden özellikle endişeli görünüyorlar, ancak yaptırımların pratikte nasıl uygulanacağı tam olarak net değil.
Bildiğiniz gibi, İran ile nükleer programının sınırlandırılması konusunda çok uzun bir süredir görüşmeler yapıldı. Sonuç olarak, 2015 yılında, İran'daki tüm gelişmeleri barışçıl yoldan tercüme eden bir Ortak Kapsamlı Eylem Planı imzalandı.
Antlaşma daha sonra yedi ülke tarafından imzalandı. İran dışında bunlar ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa ve Almanya'dır. Zamanın ABD Başkanı Barack Obama'nın "tüm dünya tarafından merakla beklendiğini" söylediği "nükleer anlaşma", İran İslam Cumhuriyeti'nden BM Güvenlik Konseyi yaptırımlarının kademeli olarak kaldırılması karşılığında İran'ın nükleer programının geliştirilmesini sınırladı.
JCPOA'ya göre Tahran, UAEA gözlemcilerinin 25 yıl boyunca ülkenin nükleer tesislerini ziyaret etmesine izin verdi. Neredeyse tüm zenginleştirilmiş uranyumun İran'dan ihraç edilmesi emredildi. Daha sonra, nükleer malzemelerin ihracatı sıkı bir şekilde düzenlendi. Ayrıca, İran'da atom silahları oluşturma olasılığını dışlayan maksimum izin verilen atomik yakıt zenginleştirme seviyesi belirlendi.
Seçim programı sırasında bile "demokrat" mirasını ortadan kaldırmanın temelde önemli olduğu Donald Trump, nükleer anlaşmayı "çürüyen çürümüş bir yapı" olarak adlandırdı. Yönetiminin ikinci yılında, Beyaz Saray'ın yeni kaptanı, ABD'nin JCPOA anlaşmasından tek taraflı olarak çekilmesini sağladı.
Motivasyonun çok şüpheli olduğu ortaya çıktı: sözde "plan" yeterli değil, daha doğrusu İran'ın nükleer programının geliştirilmesini ve kontrol altına alınmasını zayıf bir şekilde düzenliyor. İran'ın JCPOA şartlarını ihlal etmediğini her zaman kabul eden IAEA uzmanlarına karşı böylesine açık bir güvensizlik, anlaşmadaki ABD'li ortaklar arasında bir anlayış bulamadı.
Büyük olasılıkla, tam da bu yüzden ve aynı zamanda Washington'un sadece Rusya ve Çin için değil, aynı zamanda Avrupalı katılımcılar için de en azından ön istişareler yapmayı gerekli görmediği gerçeğinden dolayı: İngiltere, Fransa ve Almanya anlaşmadan hemen çekilmeyi reddetti.
Bu, elbette, ABD'nin İran'a karşı bazı yaptırımları geri getirmesini ve hatta yenilerini getirmesini engellemedi ve engelleyemedi. Ancak, daha sonra kendi inisiyatiflerini tüm dünyaya yaymak için bir dizi girişim izledi. Zaten mümkün ve imkansız olan herkesle ticaret ve yaptırım savaşlarına karıştıkları Washington'da, kelimenin tam anlamıyla devam etmek istediler.
Amerika Birleşik Devletleri İran'a silah ambargosunun sadece her yerde değil, BM Güvenlik Konseyi'nde uzatılmasını istemeye başladı. Deneyimler, Amerika'nın rakipler üzerindeki bağımsız ekonomik baskı uygulamasının iyi işlemediğini gösteriyor. Bu nedenle Washington düzenli olarak NATO kanalları, lider konumlarda olduğu her türlü uluslararası dernek ve nihayet BM aracılığıyla hareket etmeye çalışıyor.
Prensip olarak, kurulu dünya düzenine yönelik potansiyel bir tehdidin ortaya çıktığı durumlarda, bu işe yarar. Ve Moskova veya Pekin, Güvenlik Konseyi'nde vetolarını dayatsa bile işe yarıyor. Güçlü kamuoyu basını bazen çok önemlidir, ancak Tahran buna neredeyse hiç dikkat etmedi.
Batı bize yardım edecek
Rusya Dışişleri Bakanı Sergei Lavrov, Washington'daki neredeyse her "atomik alevlenmede" defalarca, ABD'nin herhangi bir çok taraflı yükümlülüğe bağlı kalmamak için mümkün olan her şeyi yaptığını belirtti ve bu, Washington'un bölge dışı yaptırımlar konusundaki tutumuyla kanıtlandı.
Rusya ve Çin, IAEA tarafından yürütülen kontrol önlemlerinin verilerine dayanarak İran'ın nükleer programına ilişkin olarak tutarlı bir şekilde pragmatik bir çizgiye bağlı kaldılar. Bildiğiniz gibi, ABD 2018'de JCPOA'dan çekilmeden önce Tahran tüm şartlara kesinlikle uyuyordu. Sadece 8 Mayıs 2019'da İran Cumhurbaşkanı Hassan Rouhani, Tahran'ın nükleer anlaşma kapsamındaki yükümlülüklerinin bir kısmını yerine getirmeyi askıya aldığını açıkladı.
Büyük olasılıkla, ortağın nükleer anlaşmanın standartlarına uzun vadeli ve sıkı bağlılığı, nükleer endüstride geniş işbirliği umutları ile birlikte, diğer JCPOA katılımcılarının pozisyonunu etkiledi: Fransa, İngiltere ve Almanya. Aslında ABD'nin anlaşmalardan çekilmesi, basitçe "6 artı 1" formatı yerine artık "5 artı 1" olduğu gerçeğine yol açtı.
Buna karşılık, İran liderliği de her zaman yalnızca pragmatik çıkarlar tarafından yönlendirildi. Elverişli - kârsız ve başka hiçbir şey, bilindiği gibi JCPOA örneğinde Tahran'ın hala son derece spesifik ve oldukça katı kısıtlamalarla uzlaşması gerekiyordu.
Prensip olarak, Tahran'ın 8 Mayıs 2019 tarihli kararı nükleer anlaşmanın kendisinde çok az değişti, çünkü ülkede atom silahları yaratmaktan söz edilmiyor ve konuşma da yok. Şu anda İran, atomik malzemeleri IAEA'nın emrine iade etme yükümlülüklerini yerine getirme ve aynı zamanda daha yüksek derecede uranyum zenginleştirmesi olan malzemelerin miktarı açısından ellerini serbest bırakmaya çalıştı.
Bu, İran'ın, özellikle enerji ve tıpla ilgili askeri olmayan nükleer teknolojilerin geliştirilmesinde daha hızlı hareket etmesini sağlıyor. Bununla birlikte, Washington'un Tahran'ı JCPOA kapsamındaki yükümlülüklerinden "serbest bırakarak" aslında askeri atom üzerinde çalışması için kendisine sınırsız yetki verdiği inkar edilemez.
ABD yönetiminin, İran gibi inatçı bir rakibe karşı BM'de en azından bazı tedbirler almaya yönelik son teşebbüsü, ABD yönetimi tarafından seçim kampanyasının hız kazanmaya başladığı Ağustos ayında yapıldı. Teklif, dedikleri gibi, maksimuma getirildi: eski yaptırımların tam olarak eski haline getirilmesi.
Bu konuda JCPOA ile ilgili anlaşmaların Barack Obama döneminde sağlandığı hatırlatılmalıdır. Demokratlar genellikle onları, Donald Trump'ın bir yerlerde yok ettiği Beyaz Saray'ın siyah sahibinin mirasının temel unsurlarından biri olarak görüyorlar, ancak bazı açılardan basitçe israf edildi.
Büyük olasılıkla Washington başka bir şey beklemiyordu, ancak BM Güvenlik Konseyi'nin çoğu üyesi ABD'nin İran'a karşı yaptırımları yeniden kurma girişimini desteklemedi. İlk "hayır" 14 Ağustos'ta, ikincisi 25'inde seslendi. Sonbaharın ilk gününde onay geldi.
Kısa bir aradan sonra Rusya Federasyonu Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ryabkov durumu şu şekilde yorumladı:
“JCPOA katılımcılarının bu Amerikan girişimini reddetme pozisyonlarında önemli bir konsolidasyon sürecine tanık oluyoruz. Ve bugünkü etkinliğin sonuçlarının New York'taki meslektaşlarımızın doğru yönde çalışmalarına yardımcı olacağından eminiz. "