Eyyubiler / Prof. Dr. Ramazan Şeşen
Türk Tarihi 04.03.2018, 19:50 04.03.2018, 19:50
Eyyubiler / Prof. Dr. Ramazan Şeşen
Adını Selâhaddinel-Eyyûbî'nin babası Necmeddin Eyyub'dan alan Eyyûbîler Devleti, Selçuklu Devleti'nin en önemli güney uzantısıdır. Selçukluların Musul atabeylerinden İmadeddin Zengî (ölm. 541/1146) tarafından kurulan Zengîler Devleti'nin devamıdır. Memluklar Devleti de, Eyyûbîlerin devamıdır. Bu devletleri birbirinden ayıran sadece başlarındaki hanedanlardır. Kurumları, toprakları, etnik unsurları arasında fark yoktur. Selçuklularla Türk hakimiyeti Irak, Suriye gibi Arap ülkelerine yayılmıştı. Eyyûbîlerle Mısır, Filistin, Hicaz, Yemen, Kuzey Sudan, Libya gibi Arap ülkelerine yayıldı. Osmanlılardan üç buçuk asır önce Eyyûbîlerle Türk hakimiyeti ve etkisi Arap ülkelerinin büyük kısmına yerleşti. Osmanlılarla bu hakimiyet Birinci Dünya Savaşı'na kadar devam etti. Türk kültürünün bu ülkelerde günümüze kadar devam eden izler bırakmasını sağladı.
Türk-Kürd-Arap karışımı melez bir aile olan Eyyûbîler, Hezbâniyye Kürdlerinin Ravadiyye kolundandır. Ravâdîlerin en eski ataları Ravvad b. Müsennâ el-Ezdî Yemen Araplarından olup 141/758 yılında Abbasî halifesi Ebû Caferel-Mansur tarafından Basra'dan alınarak aşiretiyle Azerbaycan'a yerleştirilmiş, zamanla bölgedeki Hezbâniyye Kürdleriyle karışarak onların bir kolu haline gelmişlerdi. Selçukluların gelişiyle Türklerle de karışarak Türkleştiler. Eyyûbîler Devleti'nin bir Türk Devleti olduğunda ise şüphe yoktur. Bizzat Selâhaddin devrindeki tarihçiler ve şairler şiirlerinde ve eserlerinde bunu dile getirmişlerdir.
Kaynakların anlattığına göre, Eyyûbîlerin atası Şâdî b. Mervan önceleri Kuzey Azerbaycan'daki Şeddâdîler hanedanının hizmetinde çalışıyor, bugünkü Erivan yakınlarındaki Dvin'in Ecdânekan Kasabası'nda oturuyordu. Şeddâdîlerin yıkılması üzerine 1126 yılı civarında aşiretiyle Irak'a giderek Selçuklu saray ağalarından ve Bağdat şıhnelerinden arkadaşı Bihruz el-Hâdim'in hizmetine girdi. Bihruz el-Hâdim ise, onu kendi iktâı Tekrit'e vali tayin etti. Bir iki yıl sonra Şâdî ölünce yerine büyük oğlu Necmeddin Eyyûb getirildi. Tarihçi İbn Hallikan zamanında Şâdî'nin Tekrit'teki mezarı üzerinde bir türbe vardı.
Eyyûbîlerden kaynaklarda ilk defa 1131 yılında Musul Atabeyi İmadeddin Zengî'nin Tekrit yakınlarında Abbasî Halifesi Müsterşid-billah ve Karaca Sâkî kuvvetlerine yenilmesi dolayısıyla söz edilir. Bu yenilgi üzerine Tekrit Valisi Necmeddin Eyyûb, Zengî'nin Dicle Nehri'ni geçmesine yardım etmiş, bunun sonucu iki taraf arasında dostluk gelişmiştir. Nihayet, Salahaddîn Yusuf'un doğduğu 1138 yılında Eyyûbîler, Tekrit'den ayrılarak Musul'a gidip, Zengî'nin hizmetine girmişlerdir.1
Eyyûbîler bundan sonra Zengî'nin ordusunda Haçlılara karşı savaşlara katıldılar. Zengî 1140 yılında Bikâ' vadisindeki stratejik Balebek şehrini ele geçirince bu şehri Necmeddîn Eyyûb'a ikta verdi.
Onun böyle bir şehre vali tayin edilmesi Türkler arasında itibarlı bir emir (bey) olduğunu gösterir. Eyyûb'un kardeşi Esedüddin Şirkuh da ileri gelen emirler arasına katıldı. Urfa'nın fethinde bulundu. Zengî 1146 yılında Caber kalesini kuşatırken memlukları tarafından şehit edilince, devleti, oğulları Seyfeddin Gazi ve Nureddin Mahmud arasında paylaşıldı. Ali Küçük'ün desteğiyle Seyfeddîn Gazi Musul'da, Şirkuh'un desteğiyle Nureddîn Mahmud Halep'te yönetimi ele aldılar. Ba'lebek, Dımaşk kuvvetleri tarafından kuşatıldı. Yardım alamayan Necmeddin Eyyub, Dımaşk'taki idare ile anlaşıp, onların hizmetine girdi. Dımaşk'taki büyük emirler arasına katıldı.
Nureddin Mahmud'un bundan sonra Haçlılarla ve Börîlerle yaptığı mücadelelerde Şirkuh'un büyük hizmetleri geçti. Ordu kumandanlığına kadar yükseldi. Necmeddin Eyyub ise Dımaşk'taki Nureddin taraftarlarının lideriydi. Şam bölgesinde İslam birliğinin kurulmasının en önemli ve son halkası olan Dımaşk'ın Nureddin tarafından ele geçirilmesinde Şirkuh ve Eyyub'un büyük hizmetleri oldu. Dımaşk'ın 1154 yılında zaptından sonra Eyyub şehrin valisi oldu, Şirkuh'un gücü çok arttı. Eyyub'un oğulları da genç emirler arasına katıldılar. 1167 yılında Dımaşk'a gelen Tarihçi İmadeddin el-Kâtib el-İsfahânî, Eyyub'un oğlu Selâhaddin Yusuf'un, Nureddin'in en büyük yardımcılarından ve emirlerinden biri olduğunu, Nureddin'in hazar ve sefer zamanlarında onu yanından ayırmadığını ve onunla sık sık polo oynadığını söyler.2
Eyyubîlerin tarih sahnesindeki önemli rolleri 1164-1169 yıllarındaki Mısır seferleriyle başlar. Bu sırada Mısır'da iktidardan uzaklaştırılan Fatımî veziri Şaver b. Mücir, Nureddin'den yardım istemek için Dımaşk'a gelir (1163). İki taraf arasında yapılan müzakerelerde Nureddin'in, tekrar iktidara gelmesi için Şaver'e yardım etmesi, buna karşılık Şaver'in Mısır'da kalacak Nureddin'in askerlerine iktalar vermesi ve onun müttefiki olarak kalması kararlaştırılır. Bunun üzerine, Esedüddin Şirkuh'un kumandasında Mısır seferleri başlar. Onun en yakın yardımcısı ise yeğeni Salahaddin'dir.
Bu seferlerden ilki 15 Nisan-13 Kasım 1164 tarihleri arasında yapıldı. Şâver tekrar Mısır veziri oldu. Fakat, sözünü tutmadı. Haçlıları yardıma çağırdı. Zor durumda kalan Şirkuh, Şam'a dönmek zorunda kaldı. Fakat, Mısır'ın iç durumunu, ülkenin sahipsiz olduğunu gördü. Haçlılar da, bunu biliyorlardı. Gerek Nureddin gerek Haçlılar Mısır'ı ele geçirerek kuvvet dengesini kendi lehlerine çevirmek istiyorlardı. Sünnî çevrelerde, Mısır'daki batınî Fatimî hilafetinin kaldırılması hususunda hummalı bir propaganda faaliyeti vardı.
Şirkuh Mısır'dan döndükten sonra boş durmadı. Oradaki sünnî çevrelerle irtibatını devam ettirdi. Nureddin'in desteğiyle 2.000 kişilik seçkin bir birliğin başında 9 Ocak-5 Eylül 1167 tarihleri arasında Mısır'a ikinci bir sefer yaptı. Bu sefer, İskenderiye'yi ve Mısır'ın önemli bir kısmını ele geçirdi. Fakat, Haçlıların yardıma geçmesi üzerine yine Şam'a dönmek zorunda kaldı. Bu sefer esnasında yeğeni Selâhaddin de yanındaydı. İleride kendisinden önemli bir hizmet beklenen bir kumandan olduğu anlaşıldı. Şirkuh'un Mısır'daki taraftarları ise artmaktaydı.
Nureddin bu seferler sırasında Şam'da Haçlılara karşı önemli başarılar elde etmişti. 14 Ağustos 1164'te Harim Kalesi önünde Haçlıları ağır bir yenilgiye uğratmış, çok sayıda Haçlı büyüğünü esir almıştı. Fakat, onun ve Şirkuh'un gözleri asıl Mısır üzerindeydi. Bu büyük ülkenin imkanlarını ele geçirmek, Müslümanlar arasındaki ayrılığa son vermek istiyorlardı. 1168 Kasımı'nda Küdüs Kralı Amaury, Mısır üzerine büyük bir sefere çıktı. Zor durumda kalan Halife Azıd ile Vezir Şâver, Nureddîn ve Şirkuh'tan acele yardım istediler. Beklenen fırsat doğmuştu. Nureddin ve Şirkuh, Mısır'a yeni bir sefer yapmaya karar verdiler. Bu kez Şirkuh'un kumandasında 7.000 kişilik büyük bir süvarî birliği hazırlanarak 15 Rebiülevvel 564/17 Aralık 1168 tarihinde Mısır'a hareket etti. Bu ordunun geldiğini duyan Amaury çekilmeye başladı. 10 Ocak 1168 tarihinde Kahire'ye varan Esedüddin Şirkuh, Şâver'i bertaraf ederek 18 Ocak 1169 tarihinde Fatimî veziri oldu. Şirkuh adına işleri yürüten ise yeğeni Selâhaddin idi. Ona başta Divan el-İnşa Başkanı el-Kâdı'l-Fâdıl olmak üzere çok sayıda Mısırlı bürokrat yardım etmekteydi. Şirkuh 23 Mart 1169'da ölünce yerine Nureddin'in Mısır'daki kumandanlarının tasvibiyle Salahaddin, Fatımî veziri tayin edildi. Böylece, Mısır'daki hakimiyet sünnîlerin eline geçmiş oluyordu.
Mısır'ın fethi Türk tarihi bakımından Malazgirt zaferinden sonra elde edilen en büyük zaferdi. Artık, Kuzey Sudan, Hicaz, Yemen, Kuzey Afrika yolu açılmıştı. Kısa zamanda bunun gerçekleştiği görülecektir.
Salahaddin, Mısır'da Nureddin'in ordu kumandanı, Fatimî veziri idi. Fatımî halifesinin, onun üzerinde bir etkisi yoktu. Emir aldığı kişi Nureddin idi. Bununla beraber ülkede hakimiyetini tam yerleştirmesi için önünde bazı engeller vardı. Bunların başında eski Fatımî ordusunun kumandanları, Fatımî halifesi ve İsmâilî daîleri vardı. Fakat o, usta siyasetiyle bunları kısa zamanda etkisiz hale getirdi. Muhalif askerler Mu'temen el-Hilâfe Cevher'in etrafında toplanmışlardı.
Salahaddin, onun Haçlılara yazdığı bir mektubu ele geçirdi ve onu idam ettirdi. Bunun üzerine 21 Ağustos 1169 günü, Mısır'daki zenci ve Ermeni askerler isyan ettiler. Selâhaddin bu isyanı birkaç günde bastırdı. Ardından Haçlılar ve Bizanslılar 25 Ekim-13 Aralık 1169 tarihlerinde Dimyat'ı kuşattılar. Fakat başarısızlığa uğradılar. Bu başarılarından da faydalanan Selâhaddin yavaş yavaş Fatımîlere ait kurumları ortadan kaldırdı. Onların yerine Sünnî kurumlar getirdi. Bu kurumların en önemlisi medreselerin tesisiydi. Nihayet, 10 Eylül 1171 Cuma günü Mısır'da Abbasîler adına hutbe okundu. 13 Eylül 1171 Pazartesi günü Fatımî halifesi el-Azıd öldü. Onun ölümüyle Fatımî hilafeti sona erdi.3
Diğer taraftan Dimyat önündeki başarısızlık Bizans-Haçlı ittifakının sonu oldu. Bizans, Selâhaddin ile iyi ilişkiler kurdu. Haçlılar ise, Mısır'daki emellerine ulaşamayacaklarını anladılar. Taarruz durumundan müdafaa durumuna geçtiler. Bundan istifade Selâhaddin Aralık 1170 tarihinde Eyle (Eliat)'yi ele geçirdi. 1171, 1173 yıllarında Kudüs Haçlı Krallığı'na tabi Kerek-Şevbek Prinkepsliği'ne, Nureddin ile ortak akınlar düzenledi. İtalyan şehir devletleriyle ikili ticaret anlaşmaları yaptı. Bundan başka Mısır'ın emniyetini sağlamak, yeni hareket sahaları temin etmek için, 1173 yılı başlarında Nubya (Kuzey Sudan) ve Kuzey Afrika'ya sefer düzenledi. 1174 yılında büyük kardeşi Turanşah'ı, Yemen ve Hicaz'a gönderdi. Turanşah, Yemen ve Hicaz bölgelerini Nureddin'in devletine bağışladı. Bu arada Nureddin ise, Musul Atabeyliği'ni, Sivas'a kadar Anadolu topraklarını kontrolü altına almıştı. Devleti Trablusgarp'tan Hemedan'a, Yemen'den Sivas'a kadar genişlemişti. Kudüs'ün fethine hazırlanmaktaydı.4
Durum bu vaziyette iken 15 Mayıs 1174 tarihinde Nureddin, Dımaşk'ta öldü. Yerine küçük yaştaki oğlu el-Melik el-Salih İsmâil geçti. Onun ölümünü fırsat bilen Musul'daki naibi, yeğeni Seyfeddin Gazi istiklalini ilan edip, el-Cezire bölgesini işgal etti. Nureddin'in Dımaşk ve Halep'teki emirleri ise küçük yaştaki el-Melik el-Salih'in atabeyliğini elde etmek için birbirlerine düştüler. Sonunda Musul'dan Haleb'e gelen Sa'deddin Gümüştigin, el-Melik el-Salih'in atabeyi oldu, el-Melik el-Salih Halep'e yerleşti. Gümüştigin ve arkadaşlarından çekinen Dımaşk'daki emirler, Şemseddin b. el-Mukaddem etrafında toplandılar, Mısır'da bulunan Salahaddin'i Dımaşk'a davet ettiler.
Selâhaddin ise, başından beri el-Melik el-Salih'e bağlıydı. Onun adına hutbe okutuyor, para bastırıyordu. Bununla beraber el-Melik el-Salih'in atabeyliğine herkesten daha lâyıktı. Devleti parçalanmaktan kurtaracak tek kişiydi. Bu arada Temmuz 1174 sonlarında İskenderiye'ye çıkartma yapan Normanları yenilgiye uğratmış, Yukarı Mısır'daki Kenzüddevle isyanını bastırmıştı. Dımaşk'tan gelen davet üzerine 12 Ekim 1174 tarihinde Suriye'ye (Şam'a) hareket etti. Busrâ, Dımaşk, Balebek, Hıms, Hama gibi önemli merkezleri ele geçirdi. Fakat Musullularla, Haçlılarla ve Haşhaşîlerle işbirliği içinde olan Halep'deki idareciler Selâhaddin ile anlaşmaya yanaşmadılar. Onu Suriye'den atmak için harekete geçtiler. 13 Nisan 1175 tarihinde yapılan Kurun-ı Hama, 2 Nisan 1176'da yapılan Tell-Sultan savaşlarında Sultan Salahaddin'e yenildiler. Bu savaşlar sonucu Selâhaddin durumunu kuvvetlendirdi. Halep ve etrafındaki birkaç kale dışında bütün Suriye topraklarını ele geçirdi. Bunun üzerine, Halepliler anlaşmaya yanaştılar. Ağustos 1176 tarihinde iki taraf arasında anlaşma yapıldı. Halep ile etrafındaki birkaç kale el-Melik el-Salih'e bırakıldı.
Haleplilerin anlaşmaya yanaşmaması üzerine Salahaddin, Kurun-ı Hama Savaşı'ndan sonra Abbasî Halifesi el-Mustazî'ye başvurarak Mısır, Şam, el-Cezire üzerindeki hakimiyetinin tanınmasını istemişti. 6 Mayıs 1175 tarihinde halife tarafından verilen taklid ve sultanlık alametleri Hama'da bulunan Salahaddin'e, halifenin elçisi tarafından getirildi. Selâhaddin sultanlığını ilan ederek kendi adına para bastırmaya ve hutbe okutmaya başladı. Bununla beraber asıl iç hedefi olan Nureddin Mahmud b. Zengî'nin devletinin birleştirilmesini henüz gerçekleştirememişti. el-Cezire, Diyarbekir ve Musul henüz onun yüksek hakimiyetini kabul etmemişti. Halep ve etrafı ise el-Melik el-Salih'e bırakılmıştı. Haçlılarla mücadele devam etmekteydi.
Haçlılar 1175, 1176 yıllarındaki Halep muhasaraları sırasında Hama ve Dımaşk bölgelerine akınlar yapmışlardı. Haşhaşîler ise, Birinci Halep Muhasarası ve Azaz Muhasarası sırasında Sultan Salahaddin'e iki defa suikast düzenlemişlerdi. Haziran 1176'da Azaz Kalesi kuşatması sırasında Sultan kıl payı öldürülmekten kurtulmuştu. Sultan Ağustos 1176'da Haleplilerle anlaşma yaptıktan sonra Hama'nın batısındaki dağlık bölgede oturan Haşhaşîler üzerine yürüdü. Haşhaşîlerin reisi Şeyhülcebel Râşideddin Sinan'ın bulunduğu Mısyaf Kalesi'ni kuşattı. Etrafını yağmaladı. Zor durumda kalan Haşhaşîler Hama sahibi ve Sultan'ın dayısı Şıhabeddin Mahmud el-Harimî vasıtasıyla anlaşmak istediler. İki taraf arasında anlaşma yapıldı. Bundan sonra Haşhaşîler, Sultan ile iyi geçindiler. 1192 yılında Arslan Yürekli Richard'la yapılan anlaşmaya dahi Sultan, Haşhaşîleri kendi tarafından dahil ettirdi.
Bu sırada büyük kardeşi Turanşah, Yemen'de naipler bırakıp Dımaşk'a gelmişti. Sultan, onu Dımaşk valiliğine getirdi. Yeğeni Nasıruddin Muhammed Hıms, dayısı Şıhabeddin Mahmud el-Harimî Hama, Şemseddin b. el-Mukaddem Ba'lebek beyi idiler. Kendisi ise Şam'a gelince Nureddin'den dul kalan İsmetüddin Amine bini Üner ile evlendikten sonra 10 Eylül 1176 tarihinde Mısır'a gitti. Mısır'da idarî düzenlemelerde bulundu. Güvenlik tedbirlerini gözden geçirdi. 14 Kasım-9 Aralık 1177 tarihinde Remle Seferi'ne çıktı. Bu sefer yenilgiyle sonuçlandı.
Remle yenilgisinden cesaret alan Haçlılar Şam bölgesinde harekete geçmişlerdi. Dımaşk ve Hama topraklarına saldırmışlar, Haleb'e bağlı Harim Kalesi'ni kuşatmışlardı. Bu gelişmeler üzerine Sultan ordusunu yeniden düzenleyip zaiyatını telafi ettikten sonra 23 Mart 1178 tarihinde Mısır'dan Şam'a hareket etti. Turanşah'ı Dımaşk'tan alarak yerine yeğeni Ferruhşah'ı tayin etti. Balebek'i Turanşah'a vermek istedi. Fakat, Balebek sahibi Şemseddin b. el-Mukaddem buna razı olmadı. 1178 sonları ile 1179 başlarını Balebek meselesini halletmekle geçirdi. Sonunda Şemseddin b. el-Mukaddem razı oldu. Turanşah'ı Ba'lebek'e tayin etti. Birkaç ay sonra Turanşah İskenderiye valisi oldu, orada öldü. Ölümü üzerine Yemen'deki naipleri birbirine düştüler. Sultan, Yemen'in idaresini düzenlemekle kardeşi Tuğtigin'i görevlendirdi. 1183 yılında Tuğtigin bizzat Yemen'e giderek ülkenin idaresini ele aldı. Bundan sonra Tuğtigin ve çocukları Yemen'i idare ettiler. Sultan, Turanşah'tan boşalan Balebek'i Ferruhşah'a, Şıhabeddin Mahmud el-Harimî'den boşalan Hama'yı ise Takiyyuddin Ömer'e verdi.
Diğer taraftan Haçlılar Remle başarısını Ölüdeniz'in kuzeyinde, Dımaşk Ovası'na hakim bir noktada Beytü'l-Ahzan Kalesi'ni inşa ederek değerlendirdiler. Sultan, bu inşaatı önlemeye çalıştı ise de başaramadı. Tam bu inşaatın bittiği, Balebek meselesinin halledildiği sırada 10 Nisan 1179 tarihinde Ferruhşah, Kral IV. Baudouin ve Onfroi de Toron kumandasında yağma akınına çıkan seçkin bir haçlı birliğini ağır yenilgiye uğrattı. Ardından 9 Haziran 1179 günü Haçlılar Merc-i Uyun'da ikinci bir ağır yenilgiye uğradılar. Çok sayıda haçlı büyüğü esir alındı. Bu başarıdan istifade eden sultan, halktan takviyeler aldı. 24 Ağustos 1179 Cumartesi günü hücumla Beyt el-Ahzan Kalesi'ni zaptetti, kaleyi yıktırdı. Haçlılarla anlaşma yaptıktan sonra Anadolu Selçuklularına ve ardından Kilikya Ermenilerine karşı sefere çıktı. Onlarla anlaşmalar yaptı. 8 Aralık 1180 tarihinde yeni düzenlemeler yapmak için Mısır'a hareket etti.
Bu arada Şam bölgesinde yeni gelişmeler oldu. 29 Haziran 1180 tarihinde Musul Atabeyi Seyfeddin Gazi ölmüş, yerine kardeşi İzzeddin Mesud geçmişti. Ardından, 6 Aralık 1181 tarihinde Halep sahibi el-Melik el-Salih İsmail öldü. Ölmeden Haleb'in idaresini Musul sahibi İzzeddin Mesud'a bırakmıştı. Onun ölümü üzerine İzzeddin Mesud gelip Haleb'in idaresine el koydu. Bu durumu Abbasî Halifesi el-Nâsır tasdik etti. Halbuki el-Mustazî tarafından verilen taklitte bu yerler Salahaddin'e bırakılmıştı. Salahaddin'in Şam'daki hakimiyeti tehdit altına girdi. Bu gelişmeler Selâhaddinile el-Nâsır arasında yazışmalara sebep oldu.
Sultan bu gelişmeler üzerine Mısır ordusunun yarısını alarak 14 Mayıs 1182 tarihinde Şam'a hareket etti. Bir daha Mısır'a dönmek imkanı bulamadı. Yolda geçtiği haçlı topraklarını yağmaladı. 22 Haziran 1182 Pazartesi günü Dımaşk'a vardı. Ardından Beysan Seferi'ne çıktı. Kevkeb Kalesi yakınında Haçlıları yenilgiye uğrattı. Ardından Mısır donanmasıyla anlaşarak Beyrut'u kuşattı. Asıl maksadı Haleb'i almaktı. Bu arada İzzeddin Mesud Sincar karşılığında Halep'i amcası II. İmadeddin Zengî'ye vermişti. İmadeddin Zengî ile Sultan'ın arası iyi idi. Anlaşabilirlerdi. Fakat, arada Halep'teki sultana düşman grup vardı.
Bu sırada yeni gelişmeler oldu. Musullulara bağlı Harran sahibi Muzafferüddin Gökböri ve Hısn-ı Keyfa sahibi Nureddin Muhammed b. Kara Arslan, sultan tarafına geçmişlerdi. Halep'e yaklaştığı sırada onu, el-Cezire ve Musul üzerine yürümeye teşvik ettiler. Bunun üzerine sultan, Dımaşk'ta Ferruhşah'ı naip bıraktıktan sonra ordusuyla Fırat'ı geçti. Birecik, Urfa, Rakka, Habur, Dara, Nusaybin ve diğer el-Cezire şehirlerini aldıktan sonra 10 Kasım 1182 tarihinde Musul'u kuşattı. Şehir iyi müdafaa edildiği, halife ve komşu hükümdarlar aracılar araya girdiği için Musul'u alamadı. Fakat sultan, 19 Aralık 1182 tarihinde Sincar, 13 Nisan 1183 tarihinde Amid (Diyarbekir) gibi iki önemli merkezi ele geçirerek bölgedeki hakimiyetini kuvvetlendirdi. Ardından Nureddin'in devletinin ikmali için en büyük hedefi olan Halep üzerine yürüdü.
Ayntab ve etrafını aldıktan sonra 21 Mayıs 1193 tarihinde Halep'i kuşattı. Şehirlerin anası denen Haleb çok müstahkem, çok stratejik bir merkezdi. Şehirde 10.000 civarında hatırı sayılır asker vardı. Şehrin sahibi II. İmadeddin Zengî ve kumandanı Toman bir müddet direndi. Fakat, Sultan'ın iyi niyetini bildikleri için anlaşmaya yanaştılar. İki taraf arasında yapılan gizli müzakerelerden sonra 12 Haziran 1183 günü anlaşma son şeklini aldı. Halep'deki, Salahaddin'e muhalif emirler bundan memnun olmadılar. Fakat ellerinden bir şey gelmezdi. Bunun için olanları kabullendiler. 13 Haziran günü şehrin kapıları açıldı. 22 Haziran günü Halep ile Sincar'ın devir teslimi yapıldı. II. İmadeddin Zengî'ye Sincar'dan başka Habur, Seruc ve Nusaybin de verildi. Toman'a Rakka bırakıldı. Böylece, Sultan en büyük hedeflerinden birine ulaştı. Kudüs'ün yolu açıldı.
Salahaddin'in dış politikadaki en büyük hedefi Kudüs'ün fethi ve Haçlıların istila ettikleri İslam topraklarından atılmasıydı. Lut Gölü'nü Akabe Körfezi'ne bağlayan Araba Vadisi'ndeki Kudüs Haçlı Krallığı'na bağlı Kerek-Şevbek Prinkepsliği, Mısır ile Şam arasındaki bağlantıyı kesen ve Hicaz yolunu tehdit eden çok stratejik bir noktadaydı. Sultan, daha Nureddin'in Mısır naibi iken bu prinkepsliğe seferler düzenlemeye başlamıştı. Üstelik Prinkeps Renaud de Châtillon 1182 yılında Akabe Körfezi'ndeki Eyle'yi tekrar ele geçirmiş, buradan Kızıldeniz'e korsanlar göndererek Mekke ve Medine'yi, Kızıldeniz'deki ticareti tehdit etmişti. Bu tehdit, Sultan'ın Mısır'daki naibi kardeşi el-Melik el-Adil tarafından gönderilen bir donanma tarafından bertaraf edilmişti.
Halep'in zaptından sonra Dımaşk'a dönen sultan, Ekim 1183'de Filistin'deki Baysan Seferi'ne çıktı. Kasım ayında Kerek üzerine bir sefer yaptı. Temmuz-Ağustos 1184'te Kerek'e ikinci bir sefer düzenledi. Kerek'i kuşattı. Fakat, alamadı. Bu seferler Hıttin Savaşı'nın ilk denemeleriydi. Fakat, Haçlılar bir meydan savaşına yanaşmadıkları için seferlerden kesin bir sonuç alınamadı. Sultan'ın, Haçlılara karşı üstünlüğü açıkça görülüyordu.
Bu arada Musul bölgesinde yeni gelişmeler olmuştu. Musul'a bağlı bazı yerler Sultan'ın yüksek hakimiyetini tanımışlardı. Musul Atabeyi İzzeddin Mesud'tan çekinen bu yerlerin beyleri, Sultan'ı yeni bir Musul seferine teşvik etmekteydiler. Bunun üzerine Sultan 4 Nisan 1185 tarihinde ikinci doğu seferine çıktı. Musul'u kuşattı. Etrafını ele geçirdi. Şehri almaya kararlıydı. Tam bu sırada Ahlat Hükümdarı Şahermen Sökmen'in ölüm haberi geldi. Bu sırada Ahlat, Doğu Anadolu'nun en önemli merkeziydi. Burada hatırı sayılır bir askerî güç vardı. Önemli bir kültür merkeziydi. Sökmen'in veliahtı yoktu. Ölümü üzerine şehirde bir hakimiyet mücadelesi baş gösterdi. Salahaddin'in tarafını tutanlar, onu şehre çağırdılar ve şehrin idaresini ona teslim edeceklerini bildirdiler. Sultan 21 Temmuz 1185 tarihinden sonra muhasarayı kaldırıp Ahlat'ın yolunu tuttu. Yolu üzerindeki önemli merkezlerden Meyyafarikin'i almadan ilerlemeyi uygun görmedi. Burasını bir ay kadar uğraştıktan sonra ele geçirdi (29 Ağustos 1185).
Bu arada Ahlat'da yeni gelişmeler olmuş, Sökmen'in Memluklerinden Begtimur şehrin idaresini ele almıştı. Azarbeycan Atabeyi Pehlivan, onu tanımıştı. Sultan, Tatvan yanına kadar vardı. Burada yapılan müzakereler sonucu Begtimur'un Ahlat üzerindeki hakimiyeti tanındı. Sultan ise tekrar Musul'a döndü. Musullular bu defa Sultan'ın hakimiyetini tanımaya yanaştılar. Yapılan müzakerelerden sonra 3 Mart 1186 tarihinde Harran'da bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşmaya göre Atabey İzzeddin Mesud, Musul Atabeyi olarak kalacak, buna karşılık Sultan adına hutbe okutup para bastıracak, Haçlılarla yapılan savaşlarda Sultan'ın emrine asker verecekti.
Bu sırada bölgede veba salgını vardı. Sultan dahil pek çok devlet büyüğü bu vebaya yakalanmışlardı. Sultan 1186 kışını Harran'da hasta yatağında geçirdi. Hastalığı ağırdı. Bu hastalık sırasında eşi İsmetüddin Amine binti Üner, iki kayın biraderi Nasırüddin Muhammed b. Şirkuh ve Sa'deddin Mesud b. Üner öldüler. Sultan ise iyileşti.
Musul'un tabi hale gelmesiyle Sultan Trablusgarp'tan Hemedan'a, Yemen'den Malatya'ya kadarki sahada istikrarı ve bütünlüğü sağladı. Karşısındaki muhalifleri idaresi altına aldı. 1186 yılının geri kalan kısmını devletin idaresini düzenlemekle geçirdi. Mısır'da bulunan büyük oğlu el-Melik el-Afdal'ı Dımaşk'a aldı ve veliahdi yaptı. İkinci oğlu el-Melik el-Aziz'i Mısır'ın idaresinin başına getirdi. Kardeşi el-Melik el-Adil'i, onunla birlikte Mısır'a gönderdi. el-Melik el-Aziz adına Mısır'ı el-Adil idare edecekti. Üçüncü oğlu el-Melik el-Zahir'i Halep Beyliği'nin başına getirdi. Kardeşi Tuğtegin Yemen'in, ve Hicaz'ın başında, yeğeni Takiyyüddin Ömer Hama beyi idi. Ferruhşah 1182 yılında ölmüştü. Onun yerine oğlu Behramşah Ba'lebek beyi olmuştu. Nâsırüddin Muhammed'in ölümü üzerine Hıms Beyliği'nin başına oğlu II. Şirkuh getirilmişti. Şerefeddin Karakuş Libya ve Tunus'da, çok sayıda irili ufaklı beylik Güneydoğu Anadolu'da tabi durumdaydılar.
Hıttin Zaferi, Filistin ve Kudüs'ün Fethi
Bu arada Haçlılar tarafında yeni gelişmeler oldu. 4 Nisan 1185 tarihinde Kudüs Kralı IV. Baudouin öldü. Yerine altı yaşındaki oğlu V. Baudouin geçti. Devleti bu çocuk adına Trablus Kontu III. Raymond idare etmeye başladı. Fakat, Raymond'a muhalif olanlar küçük kralın anasını Guy de Lusignan ile evlendirerek, onu kral ilan ettiler. Bundan memnun olmayan III. Raymond, Sultan ile dostça ilişkiler kurdu. Ardından Kerek-Şevbek Prinkepsi Renaud de Châtillon anlaşmalara göre topraklarından geçen bir Müslüman ticaret kervanını vurdu. Mallarını ganimet, personelini esir aldı. Selâhaddin derhal malların ve personelin iadesini istedi. Kral Guy ve Renaud buna kulak asmadılar. Bunun üzerine Sultan 1187 Martı'nda Kerek-Şevbek Prinkepsliği'ne karşı yeni bir sefere karar verdi. Askerlerini cihada çağırdı. 12.000 süvariden meydana gelen ordusuyla Akka ile Taberiye arasında Haçlılarla savaşa tutuştu. Üç gün süren kanlı çarpışmalardan sonra 4 Temmuz 1187 Cumartesi günü Hıttin'de Haçlıları kesin bir yenilgiye uğrattı. Başta Kral Guy, Renaud de Châtillon olmak üzere çok sayıda haçlı büyüğünü esir aldı. Haçlı ordusunun çok büyük kısmı ya imha ya da esir edildi. Az sayıdaki düşman askeri etraftaki kalelere sığındı.
Selâhaddin bu zaferden istifade ile hızlı bir fetih hareketine girişti. Taberiye, Akka, Beyrut, Sayda, Nasıra, Nablus, Kaysariye, Yafa, Gazze gibi Filistin-Lübnan şehirleri birbiri ardına düştüler. Sadece Askalan biraz uğraştırdı. 4 Eylül 1187'de Askalan'ı aldıktan sonra Balian d'İbelin tarafından müdafa edilen Kudüs üzerine yürüdü. 20 Eylül 1187 Pazar günü Kudüs'ü kuşattı. İki taraf arasında şiddetli çarpışmalar oldu. Nihayet 2 Ekim 1187 (27 Receb 583 Miraç günü) Kudüs kılıç hükmünde amanla teslim edildi. Şehirdeki Haçlılar ya fidye ödeyerek, ya affa uğrayarak kurtuldular. İstedikleri yerlere gittiler. Bir kısmı esir alındı. Sultan Kudüs'deki kutsal yerleri ve şehrin idaresini düzenledikten sonra Haçlıların sahildeki en müstahkem şehri olan Sur üzerine yürüdü. Şehri kuşattı. Fakat, Sur şehri bir yarımadadaydı. Kalabalık bir ordu tarafından müdafaa edilmekteydi. Fethedilen yerlerden aman alan Haçlılar Sur'da toplanmışlardı. Şehre, Avrupa'dan yardımcı birlikler gelmişti. Şehrin müdafaasını yöneten Markis Kondrad de Montferrant kabiliyetli bir kumandandı. En önemlisi Sur deniz güçleri tarafından da müdafaa edilmekteydi. Haçlılar deniz gücü bakımından üstün durumdaydılar. Müslüman savaş gemileri, onların güçleri karşısında etkili olamadı. Muhasara uzadı. Kışın bastırması üzerine askerler sızlanmaya başladılar. 1 Ocak 1188 tarihinde Sultan kuşatmayı kaldırdı. Askerlere izin verdi. Kendisi özel birliğinin başında Akka'ya gitti. Şehirde alınan müdafaa tedbirlerini gözden geçirdi. Kahire Valisi Bahaeddin Karakuş'u Akka'nın tahkimiyle görevlendirdi. Zira, Avrupa'da III. Haçlı Seferi hazırlıklarının başladığından haberdardı. Haçlıların hedefinin Akka olacağını tahmin ediyordu.
Kudüs Haçlı Krallığı müdafaası kale sistemine dayanmaktaydı. Haçlılar çok çetin bir düşmandı. Kolay kolay pes etmiyorlardı. Ülkenin iç kısmında Kerek Şevbek, Safed, Kevkeb, Şakif-i Arnun gibi müstahkem Haçlı kaleleri direnmekteydi. Selâhaddin bir müddet Akka'da kaldıktan ve Safed-Kevkeb Muhasaralarını gözden geçirdikten sonra Dımaşk'a döndü. Şehirde bir müddet kaldıktan sonra 30 Mayıs-26 Eylül 1188 tarihleri arasında Antakya Prinkepsliği topraklarına bir sefer yaptı. Antakya ile birkaç küçük kale dışında kalan toprakları ve kaleleri zaptetti.
III. Haçlı Seferi ve Selâhaddin
Sultan Avrupa'da III. Haçlı Seferi için yapılan hazırlıklardan haberdardı. Bir an önce Filistin'de direnen kaleleri ele geçirmek istiyordu. 1188 yazında bu kaleler teslim oldular. Yalnız Dımaşk ile Sur arasındaki Şakif Arnun Kalesi kaldı. Sultan, bu Kaleyi kuşattı. Kalenin sahibi Renaud de Sidon'un oyalamaları sebebiyle zaman Kaybetti. Bu arada Sur'daki Haçlılar, Avrupa'dan yeni takviyeler almışlardı. Sultan tarafından serbest bırakılan Kral Guy de Lusignan, Trablus'dan Sur önlerine gelmişti. Sur civarında Haçlılarla şiddetli çatışmalar oluyordu. Avrupa'dan yeni takviyeler alan Haçlılar, 26 Ağustos 1189 günü Kral Guy kumandasında karadan ve denizden Akka üzerine yürüdüler. Şehri kuşattılar. Sultan da ordusuyla 28 Ağustos günü Akka önlerine vardı. Haçlıları kuşattı. Fakat Haçlılar denizden istedikleri yardımı almaktaydılar. Ne pahasına olursa olsun Akka'yı ve Kudüs'ü almakta kararlıydılar. İki yıla yakın Akka önlerinde Müslümanlar ve Haçlılar arasında çeşitli çarpışmalar oldu. Önceleri Haçlı muhasarası Kral Guy ve Konrad de Montferrant tarafından idare ediliyordu. Sonra bunlara Jacque d'Avesnes ve Henri II. de Champagne katıldı. Bütün çarelere başvurmalarına rağmen Haçlılar, ancak 20 Nisan 1191, 18 Haziran 1191 tarihlerinde Fransa Kralı Philippe August ve İngiltere Kralı Arslan Yürekli Richard'ın gelmesinden sonra 12 Temmuz 1191 tarihinde Akka'yı alabildiler. Bunda da en önemli görevi Haçlı donanması yaptı. Akka'daki müdafilerin dışarıdan yardım almasını önledi. Bu savaşlarda Ortaçağ'ın en ileri askerî teknolojisi kullanıldı.
Akka'nın teslim görüşmeleriyle beraber iki taraf arasında sulh müzakereleri başladı. Sultan adına sulh müzakerelerini kardeşi el-Melik el-Adil yürüttü. Selâhaddin ile Richard hiçbir zaman karşı karşıya müzakereler yapmadılar. Aman verilmesine rağmen Akka'da esir alınan Müslüman müdafilerinden 2.700 kişinin Akka önlerinde Richard'ın emriyle öldürülmesi barış umutlarını suya düşürdü. Bundan sonra Haçlılar, Akka'nın güneyine Askalan'a doğru yürüdüler. İki taraf arasında çeşitli çarpışmalar oldu. Bunlar arasında 1 Eylül 1191, 5 Eylül 1191 günlerinde cereyan eden Kaysariyya ve Arsuf Muharebeleri önemlidir. Haçlılar Yafa'ya varınca buranın tahkimiyle uğraştılar. Müslümanlar ise Askalan'ı yıkıp Kudüs'ü tahkim ettiler. Bu arada Akka'da kurulan yeni krallığın başına Henri II. de Champagne getirildi. Kral Guy, Kıbrıs kralı oldu. Conrad de Montferrant ise Haşhaşîlerin bir suikasti sonucu öldürüldü. Akka'nın düşmesinden sonra Fransa kralı Philippe geri dönmüştü. Haçlıların başında Richard kalmıştı. Haçlılar, Richard kumandasında iki defa Kudüs'e yürüme teşebbüsünde bulundular ise de başarısızlığa uğradılar. Nihayet uzun müzakerelerden sonra Müslümanlarla Haçlılar arasında 1 Eylül 1192 tarihinden başlamak üzere karada ve denizde üç yıllık bir barış anlaşması imzalandı. Sur ile Yafa arasındaki dar bir sahil şeridi Haçlılara bırakıldı. Fethedilen diğer yerler Müslümanlara kaldı.
Selâhaddin ise, anlaşmadan sonra hudut kalelerini teftiş etti. 2 Kasım 1192 tarihinde Dımaşk'a vardı. Richard ise, anlaşma yapıldıktan sonra Avrupa'ya hareket etti. Denizde fırtınaya tutuldu. İtalya'da esir edilerek hapse atıldı. 1194 yılında fidye ile kurtuluncaya kadar esir kaldı. Selâhaddin ise fazla yaşamadı. Mart 1193 tarihinde Dımaşk'ta öldü. Yerine oğlu el-Melik el-Afdal sultan oldu.
Selâhaddin iyi bir devlet adamı ve kumandan olduğu gibi imarcı, alimleri ve ilmi himaye eden, etrafından sevgi ve saygı gören bir sultandı. Ondan sonra, onun derecesinde sevgi ve saygı gören bir Eyyûbî sultanı gelmedi. Bazı küçük istisnalar dışında devlet geriledi. Birliği zayıfladı. Selâhaddin devrinde Eyyubîlerle, Bizanslılar, İtalyan şehir cumhuriyetleri, Anadolu Selçuklu Devleti arasındaki ilişkiler iyi geçti. Devletin denizdeki gücü arttı. Onun ölümünden sonra bu yönlerde de zayıflamalar oldu.5
El-Melik El-Adil Devri
Yukarıda ifade ettiğimiz gibi Selâhaddinölünce yerine oğlu el-Melik el-Afdal geçti. Zayıf bir kişi olan el-Afdal etrafındaki dalkavukların etkisinde kaldı. Babasının etrafındaki değerli devlet adamlarını küstürdü. Devleti bu bunalımdan kardeşi el-Melik el-Adil kurtardı. Aslında Salahaddin'in kardeşi el-Melik el-Adil'i veliaht yapması akla daha uygundu. Yardımcısı durumundaydı.
el-Afdal'ın yanından ayrılan değerli devlet adamları Mısır'daki el-Aziz'in yanına ya da Halep'deki el-Zahir'in yanına gittiler. Bunların da kışkırtmasıyla el-Melik el-Aziz, el-Afdal'ın elinden Dımaşk'ı almaya karar verdi, onu Dımaşk'ta kuşattı. Bunun üzerine el-Afdal amcası el-Melik el-Adil'in hakemliğine başvurdu. el-Adil iki defa el-Afdal'ı kurtardı. el-Afdal tutumunu değiştirmeyince el-Adil ile el-Aziz anlaşıp 1196 yılında Dımaşk'ı el-Afdal'ın elinden aldılar. Sarhad'ı, ona verdiler. el-Aziz sultan ilan edildi. Ardından 22 Kasım 1198 tarihinde el-Aziz Mısır'da öldü. Bu sırada el-Adil, Mardin'i kuşatıyordu. Bundan istifade eden el-Afdal, Mısır'da idareyi ele aldı. Fakat, bu uzun sürmedi. el-Adil, yeğenleri arasındaki birliği bozdu. Ordunun kendisini desteklemesini sağladı. 26 Ocak 1200 tarihinde Kahire'ye girdi. el-Aziz'in oğlu el-Mansur'un atabeyi oldu. Çok geçmeden kendisini sultan ilan etti.6 1201 yılında Salahaddin'in oğulları birleşerek el-Adil'in elinden Dımaşk ve Mısır'ı almaya kalkıştılar ise de başarılı olamadılar. İki taraf arasında yapılan anlaşma ile el-Adil'in Büyük Sultan olarak kalması, büyük oğlu el-Melik el-Kâmil'in Mısır, ikinci oğlu el-Melik el-Muazzam'ın Dımaşk meliki olması, el-Afdal'e Samsat, Seruc, Kal'at Necm (Halfeti), Re'sülayn'ın verilmesi kararlaştırıldı. el-Adil'in oğlu el-Melik el-Eşref Musa'ya ise, el-Cezire bölgesi verildi. Böylece bütün Eyyubîler el-Adil'in sultanlığını kabul ettiler. el-Adil oğulları vasıtasıyla devletin kontrolünü ele aldı. Sadece, el-Melik el-Zahir idaresindeki Halep, onun kontrolünün dışındaydı. 1202 yılında Mardin Artukluları da, onun yüksek hakimiyetini tanıdılar. Yine, onun zamanında Eyyubîler Doğu Anadolu Bölgesi'nde genişleme siyaseti takip ederek Ahlat, Erciş, Van'ı ele geçirdiler. Muş, Bingöl, Harput bölgelerini idareleri altına aldılar. Gürcülerle komşu oldular. Yine el-Adil döneminde Eyyubîler arasındaki birlik bozuldu. Samsat sahibi el-Melik el-Afdal 1205 yılında Anadolu Selçuklularına bağlandı. el-Adil'in, Habur ve Nusaybin'i kendi topraklarına katması sonucu bölgedeki hükümdarlar telaşa düştüler. Erbil sahibi Gökbörü, Musul Atabeyi Arslanşah, Halep sahibi el-Melik el-Zahir, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev arasında ittifak kuruldu.
el-Adil devrinde Eyyubîler Kuzey Afrika ile ilgilenmediler. Onun zamanında Şerefeddin Karakuş, Fezzan'da Veddan vahasında Yahya el-Mayorkî ve Zübâbîler tarafından öldürüldü. Böylece Eyyubîlerin Mısır'ın batısındaki varlıkları sona erdi. Yemen'de ise, 1197 yılına kadar Tuğtegin idarenin başında kaldı. Onun ölümü üzerine yerine oğlu el-Muiz İsmail geçti. Abbasîler aleyhine bir siyaset takip ederek kendisini halife ilan etti. Ancak memlukları, onu öldürerek yerine Sungur adlı bir memluku tayin ettiler. Bir müddet sonra onun yerine Süleymanşah adlı bir memluk geçti. Sonunda el-Adil'in oğlu Mısır hükümdarı el-Melik el-Kâmil 1215 yılında oğlu Atsız'ı Yemen'e gönderdi. Bölgeyi kontrol altına aldı.7
Selâhaddin devrinde Haçlılarla yapılan anlaşma genellikle onun ölümünden sonraki karışıklık devrinde de devam etti. Gerek el-Adil, gerek Akka kralı II. Henri de Champagne barıştan yana idiler. el-Adil cihat fikrinden çok haçlılarla ekonomik ilişkilere önem verdi. Salahaddin'in aşırı cömert ekonomik siyasetini bıraktı. Hazineyi devamlı dolu tuttu. Ancak Alman İmparatoru VI. Henri'nin Haçlı seferine engel olamadı. 1197 yılı yazında doğuya gelen Alman Haçlılarla Müslümanlar arasında çarpışmalar oldu. Bundan faydalanan el-Adil, Yafa'yı Haçlılardan aldı.
1203 yılında IV. Haçlı Seferi'nin öncülerinden Flemenkler ve Fransızlar Akka'ya geldiler. Kral II. Amaury'i savaşa ikna ederek Hıms, Hama Eyyûbî beyliklerine akınlar yaptılar. el-Adil, onlara sert cevap vermedi. Venediklilerle anlaşarak IV. Haçlı Seferi'nin 1204 yılında İstanbul'da durmasını sağladı. Bununla birlikte doğuya gelen bazı Haçlı gruplarının kışkırtmalarıyla II. Amaury karada ve denizde Müslümanlarla mücadele etti. el-Adil ise tavizkar bir siyaset takip ederek IV. Haçlı Seferi'nin Filistin'e uzamasını engelledi. Bundan istifade eden Haçlılar, Markab'dan Yafa'ya kadarki sahil şeridine yeniden hakim oldular.
El-Kâmil Devri
el-Adil 1207 yılında Trablus Kontluğu'nu anlaşmaya mecbur ettiği gibi, Akka'daki Haçlıların hareketlerini kontrol etmek için bu şehrin ovasına hakim Tur dağı üzerinde müstahkem bir kale inşa ettirdi. 1217 yılında Avusturya Arşidükü VI. Leopold ile Macar Kralı Andria doğuya geldiler. Akka Kralı Jean de Brienne ile Kıbrıs haçlı kuvvetlerinin de katılmasıyla büyük bir ordu ile Tur üzerine yürüdüler. el-Adil müdafaa durumunda kalmakla yetindi. Ertesi yıl gelen V. Haçlı Seferi kuvvetleri Kıbrıs ve Akka'da toplandılar. Bu sefer Haçlıların hedefi Mısır idi. Haçlılar, 27 Mayıs 1218 tarihinde Akka'dan hareket ettiler. Nil Nehri'nin ağzındaki Dimyat'ı kuşattılar. el-Adil ve oğlu el-Kâmil gerekli tedbirleri almışlardı. Bu sırada el-Adil Şam'da öldü. Yerine Mısır'daki büyük oğlu el-Kâmil geçti. Bu sırada bazı emirlerin el-Kâmil'e komplo kurmasından endişelenen müdafiler Dimyat'ı Haçlılara bıraktılar. Fakat, el-Kamil kardeşleri el-Melik el-Muazzzam ve el-Melik el-Eşref ile işbirliği yaparak güçlükleri yenmeyi başardı. Bu kuşatma sırasında bir ara zor durumda kalan el-Kâmil, Haçlılara Dimyat'ın karşılığı olarak Filistin topraklarını teklif etmiş, fakat Haçlılar buna razı olmayıp, eski Kerek-Şevbek Prinkepsliği topraklarını da istemişlerdi. Şam'dan ve el-Cezire bölgelerinden el-Muazzam ve el-Eşref'in yardıma gelmesinden sonra savaş Haçlıların aleyhine gelişti. Zor durumda kalmaları üzerine şartsız 29 Ağustos 1221 tarihinde Dimyat'ı boşalttılar.8
el-Kâmil akıllı ve tecrübeli bir kişiydi. Babasının yürüttüğü siyasetin doğruluğuna inanıyordu. Onun gibi maliyeyi güçlendirmeye ve Haçlılarla dostça ilişkiler kurmaya önem verdi. Babası, V. Haçlı Seferi sırasındaki kritik günlerde ölmüş, kardeşleri kolaylıkla onun sultanlığını tanımışlardı. Haçlılara karşı bütün güçleriyle, onun yardımına gelmişlerdi. El-Muazzam Dımaşk ve etrafının, el-Eşref el- Cezire ve Doğu Anadolu'nun hükümdarlarıydı. el-Muazzam aynı zamanda alim bir kişiydi. Hanefî mezhebine geçmiş, bu mezhebin fıkhı konusunda eserler vermişti. el-Eşref, el-Cezire ve Doğu Anadolu'da iyi bir siyaset takip etmiş, Eyyubîleri, bölgenin en kuvvetli hakimi yapmıştı. V. Haçlı Seferi'nin kritik günlerinde bölgeyi diğer kardeşlerine bırakarak Mısır'ın yardımına koşmuştu. Ancak, haçlı tehlikesinin ortadan kalkmasından sonra kardeşler arasındaki dayanışma yerini sürtüşmeye bıraktı. Bununla beraber el-Kâmil, Haçlılarla yeni ve uzun bir mücadeleye girişmek istemiyordu. Papalığın baskısıyla VI. Haçlı Seferi'ne çıkan Sicilya-Alman İmparatoru II. Friedrich de, onun gibi sulh taraftarı bir kişiydi. 1229 yılında el-Kâmil ile II. Friedrich arasında zahirî kurtarmak için bir anlaşma yapıldı. Uzun müzakerelerden sonra 24 Şubat 1224 tarihinde imzalanan bu anlaşma ile Kudüs'ün idaresi Haçlılara, etrafındaki arazi Müslümanlara bırakıldı. Haçlılar, Kudüs'ü tahkim etmeyip sadece sivil maksatla kullanacaklardı.
Bu arada Filistin'in doğusunda Salt ve Aclun Kaleleri inşa edilerek yağmacı bedevîler kontrol altına alındı. el-Kâmil'in oğlu Atsız, Yemen ve Hicaz'ı idare etmekteydi. 1229 yılında Atsız öldü. Onun ölümü üzerine naibi Nureddin Ali b. Rasul el-Türmânî ülkenin idaresini ele aldı. Böylece, Yemen'de uzun müddet devam edecek Rasûlîler hanedanı devri başladı. Eyyubîler bundan sonra Yemen ile ilgilenmediler.
Bu arada el-Cezire ve Doğu Anadolu'da yeni gelişmeler oldu. Bölgede Eyyubîler, Anadolu Selçukluları, Gürcüler arasında nüfuz mücadeleleri devam ediyordu. Gürcüler, Azerbaycan'ın kuzeyini ele geçirdikten sonra Ahlat'ı kuşattılar. Fakat yenilgiye uğradılar. 1224 yılında Ahlat sahibi Şihabeddin Gazi ağabeyi el-Eşref'e isyan etti. Bunun üzerine el-Eşref kardeşini Ahlat'da kuşattı. Meyyafarikin dışında, onun elinde olan yerleri aldı. 1225 yılında Celaleddin Mengübertî ve Moğollar, Kuzey Irak ve Doğu Anadolu'ya geldiler. Celaleddin Mengüberti Ahlat'ı aldı. Bunun üzerine Eyyubîler, aralarındaki anlaşmazlıkları halletmeye çalıştılar. 1227 yılında el-Muazzam öldü. Onun yerine oğlu el-Nasır Davud Dımaşk meliki oldu. Fakat el-Kâmil ile el-Eşref aralarında anlaşıp Dımaşk'ı Davud'un elinden aldılar. Nisan 1229 yılında el-Eşref Dımaşk meliki oldu.
Bu arada Celaleddin Mengüberti kumandasındaki Harezmliler Doğu Anadolu Bölgesi'nin bir kısmını ele geçirdi. Bunun üzerine el-Eşref ile Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubat birleşerek 8-10 Ağustos 1230 tarihinde Erzincan yakınlarındaki Yassıçemen Ovası'nda Celaleddin Mengübertî'yi ağır bir yenilgiye uğrattılar. el-Eşref, Ahlat'ı ve Doğu Anadolu'daki topraklarını geri aldı. Celaleddin'in yenildiğini öğrenen Moğollar geri dönüp, onu takibe başladılar. Ağustos 1231 tarihinde Amid yakınlarında Celaleddin'in öldürülmesi üzerine Harezmliler başsız kaldılar, çoğu Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad'ın hizmetine girdiler. Celaleddin'i takip eden Moğollar bölgeyi yağmaladılar.9
Bundan sonra, Harezmlilerin katılmasıyla kuvvetlenen Alâeddin Keykubad ile el-Kamil'in araları açıldı. Zira, el-Kâmil 1232 yılında Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yeni düzenlemelere girişmiş Amid ve Hısn-ı Keyfa Artuklu Beyliği'ne son vermişti. Bunun üzerine Artuklu beyleri Alâeddin Keykubad'dan yardım istediler. Keykubad, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ne girdi. Urfa, Harran şehirlerini muhasara etti. Ardından Doğu Anadolu Bölgesi'nin merkezi durumundaki Ahlat'ı kuşatmaya başladı. Bunu duyan el-Kâmil, Haziran 1234 tarihinde Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ne geldi. Fakat, diğer Eyyûbî hükümdarlarının çoğu el-Kâmil'i desteklemiyordu. Bölgedeki tabii imkanları iyi değerlendiren Anadolu Selçuklu kuvvetleri el-Kâmil'in Torosların kuzeyine geçmesini engellediler. el-Melik el-Eşref ve diğer Eyyûbî hükümdarlarından beklediği desteği göremeyen el-Kâmil, Mısır'a dönmek zorunda kaldı. Anadolu Selçukluları Ahlat, Harput, Siverek, Urfa ve Harran'ı aldılar. El-Kâmil 1235 yılı sonlarında tekrar el-Cezire bölgesine geldi. Siverek, Urfa ve Harran'ı geri aldı. Doğuda kendisine ait olan toprakların idaresini oğlu Necmeddin Salih'e bıraktı. Anadolu Selçukluları 1237 yılında tekrar bölgeye girdiler. Nusaybin'e kadar indiler. Bu sırada Moğollar bölgeye dönmüştü. Ardından 1237 yılı Haziran ayı başlarında Alaeddin Keykubad öldü. Yerine oğlu II. Gıyaseddin Keyhüsrev geçti.
Necmeddin Salih Devri
II. Gıyaseddin Keyhüsrev ile Harezmlilerin arası pek geçmeden açıldı. Onun yanından ayrılan Harezmliler, el-Kâmil'in, el-Cezire'nin idaresini bıraktığı oğlu Necmeddin Salih'in hizmetine girdiler. Bu arada 27
Ağustos 1237'de Dımaşk Meliki el-Eşref, ardından 11 Mart 1238'de el-Kâmil'in ölümü Eyyubîler Devleti'nin yeni bir karışıklık dönemine girmesine sebeb oldu. Eyyûbî hükümdarları iki kampa ayrıldılar. Önce el-Kâmil'in veliahti ve küçük oğlu II. el-Adil Mısır'da sultan ilan edildi. Ardından emirler II. el-Adil'i tahttan indirip Hısn-ı Keyfa'da bulunan el-Kâmil'in büyük oğlu Necmeddin Salih'i Kahire'ye çağırdılar. Harezmlilerinde desteğiyle Necmeddin Salih Aralık 1238 tarihinde önce Dımaşk'ta idareyi ele almıştı. Ardından Kerek sahibi el-Nasır Davud'un eline esir düştü. Kumandanlar ve melikler arasındaki rekabet, onu kurtardı. Nihayet 13 Mayıs 1240 tarihinde Necmeddin Salih adına Mısır'da hutbe okundu. 17 Mayıs günü Kahire'de tahta çıktı.
Bu sırada merkezî idarenin beylikler üzerinde otoritesi kalmamıştı. Halep ve Hıms Beylikleri Anadolu Selçuklularına tabi idiler. Anadolu Selçuklularının 1243 yılında Kösedağ'da yenilmesine kadar sadece el-Cezire, Hıms, Amid ve Hısn-ı Keyfa'da Necmeddin Salih adına hutbe okunuyordu. Kösedağ Savaşı'ndan sonra bölgede Anadolu Selçuklularının nüfuzu kırıldı. Bu sefer Halep Beyliği merkeze rakip çıktı. Bu arada Dımaşk, Eyyubîlerden İmadeddin İsmail'in eline geçmişti. Halepliler, Hımslılar, Dımaşk ve Kerek Beylikleri, Necmeddin Salih'e karşı cephe almışlardı. Hatta Haçlıların yardımını sağlamak için Sayda, Taberiye, Safed, Kevkeb, Kudüs ve Askalan'ı Haçlılara vermişlerdi. Sadece Hama Beyliği merkeze sadık kalmıştı. Bu durum karşısında Necmeddin Salih, müttefikleri Harezmlileri yardıma çağırdı. Filistin'e gelen Harezmliler, Mısır'dan gelen Necmeddin Salih'in ordusuna katıldılar. 20 Ekim 1244 tarihinde Gazze yakınlarında meydana gelen kanlı savaşta Necmeddin Salih, Eyyubî-Haçlı ittifakı karşısında büyük bir zafer kazandı. Kudüs, Askalan, Taberiye, Dımaşk gibi büyük merkezleri ele geçirdi.
Bu sırada Avrupa'da VII. Haçlı Seferi için hazırlıklar yapılmaktaydı. Necmeddin Salih'in Haleb ve el-Cezire ile uğraşacak zamanı yoktu. 1248 yılında Fransa Kralı IX. Louis gerekli hazırlıkları yaptıktan sonra Ağustos 1248 tarihinde doğuya hareket etti. Kıbrıs ve Akka'daki hazırlıklardan sonra 2 Haziran 1249 tarihinde Haçlılar, Nil nehri ağzındaki Dimyat'ı kuşattılar. Kısa bir kuşatmadan sonra şehri ele geçirdiler. Sultan Necmeddin Salih karargahını Mansura'ya taşıdı. Mısır halkı, Haçlılarla çarpışmalara başladılar. Haçlılara karşı mevziî başarılar elde ettiler. Dımaşk kuvvetleri de, Sayda'yı Haçlılardan aldılar. Durum bu vaziyette iken 23 Kasım 1249 tarihinde Sultan Necmeddin Salih vefat etti. Eşi Şecereddürr idareyi ele aldı. Sultanın ölümünü gizledi. Bu sırada Hısn-ı Keyfa'da bulunan büyük oğlu el-Muazzam Turanşah'ı idareyi ele alması için Mansura'ya davet etti.
Bu sırada Haçlılar Mansura'ya kadar ilerlemişlerdi. Sultan'ın ölümünü duyan Haçlılar, Cont d'Artois kumandasında 9 Şubat günü Müslüman ordugahına saldırdılar. Ordu kumandanı Fahreddin b. Şeyhülşuyuh çarpışırken şehit düştü. Bunu öğrenen Haçlılar topluca saldırıya geçtiler. Sultanın sarayına kadar ilerlediler. Bunun üzerine, Baybars'ın da aralarında bulunduğu Necmeddin Salih'in memlukları aniden karşı hücuma geçerek aralarında Cont d'Artois'in bulunduğu 1000 kadar şövalyeyi öldürdüler ve düşmanı püskürttüler. 11 Şubat günü IX. Louis yeni bir saldırı başlattı ise de geri çekilmek zorunda kaldı. Böylece, Haçlılar zor duruma düştüler. 21 Şubat günü Sultan Turanşah Mansura'ya geldi. Bundan sonraki savaşlar Haçlıların aleyhine gelişti. 7 Nisan günü IX. Louis maiyetiyle birlikte esir alındı. Bundan sonra iki taraf arasında yapılan müzakerelerden sonra bir anlaşma imzalandı. Haçlılar Dimyat'ı boşaltacaklar, ağır bir savaş tazminatı ödeyecekler, buna karşılık IX. Louis maiyetiyle birlikte serbest bırakılacaktı. Babasının memluklerine iyi davranmayan Sultan Turanşah 30 Nisan'da öldürüldü. Böylece Mısır'da fiili olarak Memluklar devri başladı. Nihayet 7 Mayıs 1250 günü Dimyat, Müslümanlar tarafından geri alındı. 8 Mayıs'ta IX. Louis serbest bırakıldı, Akka'ya gitti.10
Turanşah'ın öldürülmesi üzerine babasının dul eşi Şecerüddürr'ün sultan olması ve Memluklardan İzzeddin Aybek'in ordu kumandanı olması kararlaştırıldı. Şecerüddürr 80 gün sonra İzzeddin Aybek ile evlendi. Aybek için sultanlıktan vazgeçti. 3 Temmuz 1250 tarihinde Mısır'da Eyyubîler devri sona erdi, Memluklar devri başladı. Ancak, Filistin ve Şam bölgelerindeki Eyyûbî beylikleri, bunu kabul etmediler. Halep Meliki II. Nasır Salahaddin'in etrafında birleştiler, onu sultan ilan ettiler. 30 Eylül 1251'de Kahire'nin doğusunda yapılan Abbase Savaşı'nı bile kazandılar. Fakat savaş tecrübesi az olan II. Nasır Salahaddin, bunu değerlendiremedi. Memluklar, Şeria Nehri'ne kadarki Filistin'i geri aldılar. Nihayet Abbasî Halifesi el-Müstasım'ın aracılığı ile iki taraf arasında anlaşma sağlandı. Bu anlaşmaya göre Şeria Nehri ile Nablus'a kadar Mısır ve Filistin Memlukları.
Bundan sonra Sultan Aybek ile diğer memlukların arası açıldı. Aybek'ten ayrılarak Aktay ile Şam'a gittiler. Eyyubîlerin hizmetine girdiler. Aybek'in memluku Kutuz bu sırada gücünü arttırdı. 655 yılında Aybek ile Şecerrüddürr öldürüldüler. Aybek'in oğlu Nureddin Ali sultan, Kutuz ise onun naibi oldu. Kutuz, Mısır'dan ayrılan Memlukları geri çağırdı. Bunlar, Hulagu'ya karşı gevşek ve korkak bir siyaset güttüğü için II. Nasır Salahaddin'i sevmiyorlardı. Hulagu ise 1258 yılında Bağdad'ı aldıktan 1259 yılında Meyyafarikin'i ve el-Cezire bölgesini ele geçirmişti. 1260 yılı başlarında el-Nasır Salahaddin'in elindeki Halep'i ardından Dımaşk'ı aldı. Ketboğa Noyan kumandasındaki büyük bir gücü Şam'da bırakarak İran'a döndü. Moğollar Gazze'ye kadar gelmişlerdi. Mısır'ı tehdit ediyorlardı. Bunun üzerine Kutuz başkanlığındaki Memluklar, Moğollarla savaşmaya karar verdiler. 3 Eylül 1260 tarihinde Ayn-ı Calût'ta, ardından 6 Eylül 1260'ta Beysan yakınlarında Moğolları yendiler. Moğollar, Şam'ı bırakıp, Fırat'ın doğusuna çekildiler. Moğolların yenildiğini duyan Hulagu yanında bulunan Eyyûbî Sultanı II. Nasır Salahaddin'i öldürttü. Onun ölümüyle Eyyubîler Devleti sona erdi. Bununla beraber Eyyubîlerin Hama ve Hısn-ı Keyfa kolları devam ettiler. Hama Eyyubileri 1342 yılında son melikleri Ebu'l-Fida ile tarih sahnesinden çekildiler. Hısn-ı Keyfa Eyyubîleri 1462 yılında Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından ortadan kaldırıldı. Hatta bazı beyleri Osmanlılar devrine kadar yaşadılar. Memluklar ise, Moğolların yenilmesinden sonra Birecik'e kadarki Şam topraklarını geri aldılar. Ayn-ı Calût zaferinden sonra Kahire'ye dönünce Kutuz öldürüldü. Yerine el-Melik el-Zahir Baybars Memluklar Devleti'nin sultanı oldu.11
Teşkilat
Eyyubîler Devleti, Türk tarihinin en önemli dönemlerinden birini temsil eder. Bu devlet ile Arap ülkelerindeki Türk hakimiyeti, Irak ve Suriye'nin dışına yayılmış, Mısır, Filistin, Hicaz, Yemen, hatta Kuzey Afrika ile Sudan'ın bir kısmı Türklerin hakimiyetine girmiştir. Osmanlıların gelişiyle bu Türk hakimiyeti I. Dünya Savaşı sonuna kadar devam etmiştir.
İdari ve Siyasi Teşkilat
Eyyûbîler Devleti merkeze bağlı vilayetlerden, eyaletlerden, emirliklerden ve tâbi hükümdarlıklardan meydana gelen bir sultanlıktı. Devlet, şeriat hükümleri, "el-ahkâmü's-sultâniyye" denilen devlet adamlarının idari kararları, örf ve adetlerden meydana gelen bir hukuk sistemiyle yönetiliyordu. Devlet teşkilatının başında büyük sultan, hanedana mensup melikler, emirler (beyler) ve vezirler vardı. Devlet müesseseleri Zengî Devleti ile Fatımi Devleti'nden miras alınan kurumların karışımından meydana geliyordu. Selâhaddin Eyyûbî, Zengîler ve Fatımiler'den devraldığı müesseselerde bazı düzenlemeler yapmıştır. Onun tarafından meydana getirilen bu sistem ana hatlarıyla Memlûklar Devleti'nin sonuna kadar devam etmiştir. Devletin çeşitli bölgeleri arasındaki idari ve kültürel farklılıklar, daha önceki iki devletin idari yapılarındaki farklılıktan ileri geliyordu. Mısır'da İsmâiliyye Mezhebi'ne ait müesseseler kaldırılarak yerlerine Sünnî müesseseler konmuş Zengîler Devleti'nin askeri ve Sünnî teşkilatına uydurulmuştur. Nûreddin Mahmud Zengî zamanında Halep ve Dımaşk devletin merkezleri iken Selâhaddin devrinde Haleb'in yerini Kahire almış, Dımaşk ve Kahire devletin merkezleri haline gelmiş, el-Melikü'l-Kâmil devrinden itibaren de devlet merkezi Kahire olmuştur.
Eyyûbîler, ülkenin tamamında iktâ (timar) sistemini yaygınlaştırmışlardı. Tâbî hükümdarlıklarla emirliklerin büyük kısmı Nûreddin Mahmûd devrindeki ailelerin elindeydi. Selâhaddin Halep, Ba'lebek, Hama, Hıms, Yemen emirliklerini kurdu; el-Melikü'l-Âdil zamanında Hısnıkeyfâ, Meyyâfârikîn ve Kerek emirlikleri meydana getirildi. Emîrler sultanın çıkardığı bir menşurla tayin ediliyordu. Menşurdaki şartlara uydukları sürece sultan onlara dokunamazdı. Sultanın veya emîrin ölümü halinde menşur yenilenirdi. Emîrlerin hakim oldukları topraklar babadan oğula miras kalırdı. Bunlar iç ve dış işlerinde devlete bağlı idiler. Tâbi hükümdarların bağlılığı ise sadece dış işlerinde söz konusuydu. Devlete karşı düşmanca tavır almadıkları ve aradaki anlaşmaya sadık kaldıkları sürece sultan onların haklarına riayet etmek zorundaydı. Hutbede ve parada sultanın adı geçerdi. Tâbî hükümdarın ülkesinde ise hutbede ve parada sultanın adından sonra, tâbi hükümdarın adı da zikredilirdi. Devlete doğrudan bağlı emîrler ise bu hakka sahip değillerdi. Merkezdeki idari teşkilatın aynısı tâbi hükümdarlıklarda ve emîrliklerde de vardı.
Eyyûbîler, sarı zemin üzerinde kırmızı kartal arması taşıyan bayrağı Zengiler'den almışlardı. Eyyûbîler melez bir aile olmakla beraber devlet her yönüyle bir Türk devletiydi. Bu hususa Selâhaddin'e yazılan iki kasidede açık olarak işaret edilmiştir. Bunlardan biri, Halep'in fethi dolayısıyla yazılan, "Arap milleti Türklerin devletiyle yüceldi. Ehl-i salîbin davası Eyyûb'un oğlu tarafından perişan edildi" beytiyle başlayan kaside12 diğeri ise Akkâ'nın fethi münasebetiyle yazılan ve, "Allah'a hamdolsun ki Haçlı devleti zelil oldu. Türklerle İslam dini yüceldi" beytiyle başlayan kasidedir.13 Bu dönemdeki diğer Türk devletlerinde olduğu gibi Eyyûbîler'de de devlet hânedanın ortak mülkü sayılıyordu. Hânedan mensubu emîrler melik ünvanını alıyor, protokolde tâbi hükümdarlarla aynı seviyede tutuluyordu. Devlet ana karakteriyle askerî bir devletti. Hânedan mensuplarından sonra en yüksek idari yetkiye askerler arasından yetişen emîrler sahipti. Bir kimsenin emîr olabilmesi için askerî nitelikler yanında yüksek idarecilik vasıflarına da sahip olması gerekirdi. Sultanın nâibleri, valiler, kale kumandanları emîrler arasından tayin edilirdi; emirlik bir anlamda hükümdarlığın uzantısı demekti. Bundan dolayı emîrlerin çoğu Türkler'den seçiliyordu.
İdareci ve askerî sınıfı Araplar'dan, İranlılar'dan, Hıristiyan ve Yahudilerden teşekkül eden kâtipler sınıfı takip ediyordu. Bürokrasi ve maliye bunların elindeydi. Bunlardan sonra ulemâ sınıfı geliyordu. Ulemâ sınıfı devletin siyasetinde ve kamuoyunun oluşmasında söz sahibiydi. Daha sonra tüccar ve serbest meslek erbabı ile büyük arazi sahipleri geliyor, en alt tabakayı ise küçük çiftçiler, çobanlıkla geçinenler, ücretliler ve ortakçılık yapanlar teşkil ediyordu.14 Devletin başında bulunan sultanın parada ve hutbede adı geçtiği gibi sarayın veya otağın kapısının önünde günde beş defa nevbet çalınırdı. Sultanın çıkardığı emirler kanun hükmündeydi. Ancak yetkileri şeriatla ve idarî geleneklerle sınırlıydı. Sultan savaşlarda başkumandanlık yapar, Dârüladl'de haftada iki defa şikayetleri dinlerdi. Önemli kararları ulemâdan fetva alarak ve istişare meclisine danışarak alırdı. Otağı ve çizmesi kırmızıydı. el-Melikü'l-Âdil devrinden itibaren sultanın alayının önünde gâşiye taşınmaya başlanmıştır. Sultanın dışında ülkenin çeşitli bölgelerinde hanedan üyelerinin büyüklerinden ve önemli emîrlerden meydana gelen ikinci derecede hükümdarlar vardı. Bu sebeple bazı kaynaklarda devletin başındaki sultana "büyük sultan" denilmektedir.
Sultan başşehirde kaldığı zaman sarayında otururdu. Selâhaddin, Kahire'de inşa ettirdiği Kal'atülcebel'in içerisinde sultan için saraylar yaptırmaya başlamış, bu binalar I. el-Melikü'l-Âdil devrinde oğlu Kâmil tarafından tamamlanmıştır. Eyyûbî sarayı, Osmanlılar'ın sonuna kadar Mısır'da sultanların ve valilerin ikametgâhı olarak kullanılmıştır.
Saraydaki görevlilerin en önemlileri üstâdüddâr, hâcib, silâhdâr, mîrâhur, devâdâr, taştdâr, ve çavuştur. Sultanın idaredeki en büyük yardımcısı veziriydi. Vezirler genellikle bürokratlardan tayin edilirdi. Vezirliğin alametleri arasında, divit, hokka ve sarık bulunurdu. Sultandan başka ikinci derecede hükümdarların da vezirleri vardı.
Devletin yazışmaları Dîvân el-İnşâ tarafından yapılırdı. Sultanın fermanları, menşurları, mektupları bu divandan çıkardı. Divanın başkanları üslûbu güzel olan edip kişilerden seçilirdi. Bunlar arasında Kâdi'l-Fâdıl, Ziyâeddin İbn el-Esîr gibi büyük edipler vardı. Dîvân-ı İnşâ'dan çıkan evrak önemine göre çeşitli ebatta kağıtlara yazılır ve sultanın tuğrasını taşırdı. Devletin istihbarat ve posta işleri de Dîvân-ı İnşâ'ya bağlıydı, dolayısıyla vezir bundan da sorumluydu. Eyyûbîler'de kuvvetli bir haberleşme ve posta teşkilatı mevcuttu.
Sivil idaredeki önemli görevlilerden biri de sultanın hazinedarıdır. Hazinedar has hazine ile ilgilenirdi. Buradan sultan tarafından dağıtılan bahşişler, hil'atler, hediyeler ve saray masrafları karşılanırdı.
Kale kumandanlığı yapan valiler bu devirdeki önemli görevliler arasında yer alıyordu. Bunlar askerler arasından tayin edilirdi. Reisler de bu dönemdeki önemli memurlardandır. Her cemaatın ve her meslek sahibinin bir reisi vardı. Bu reislerin en önemlileri, seyyidlerin ve şeriflerin reisi olan nakîbüleşraf ile reîsületıbbâ idi. Bazı şehirlerin başında halkın işleriyle uğraşan yerli bir reis bulunurdu. Bu reis vali ve belediye başkanı durumundaydı. Selâhaddin devrindeki Halep ve Sincar reisleri bunlar arasındadır. Yahudi ve Hıristiyanların da reis denilen cemaat başkanları mevcuttu.
Şıhneler ve muhtesibler de önemli devlet görevlilerindendi. Şıhne emîrler arasından, hemen hemen bugünkü belediye reisi görevini yapan muhtesib ise sivillerden tayin edilirdi. Selâhaddin devrinde bu görevde bulunan Abdurrahman b. Nasr eş-Şeyzerî Nihâyet el-rütbe fî taleb el-hisbe adında değerli bir eser yazmıştır. Şıhne daha çok valinin ve garnizon kumandanının görevini yapardı. Bu dönemdeki önemli idari memurluklardan biri de elçilikti. Elçiler genellikle ilmiyeye mensup kişilerden seçilirdi.
Askeri Teşkilat
Selâhaddin, cihad fikrini canlı tutmak ve Kudüs'ü Haçlılardan geri almak için kuvvetli bir ordu bulundurmuş, devletin gelirinin büyük çoğunluğunu askeri maksatlar için harcamıştır. Eyyûbîler dönemi boyunca haçlı tehlikesi daima mevcut olduğundan hiç bir hükümdar ordu mevcudunu azaltamamıştır. Selâhaddin, kara ordusunun yanında donanmaya da büyük önem vermiştir. Onun devrinde donanmanın mali işleriyle uğraşan Dîvân el-ustûl kurulmuş (572/1176-77), fakat daha sonra gelen Eyyûbî hükümdarları donanmayı ihmal etmişlerdir.
Kara ordusunun esasını iktâlı süvari birlikleri meydana getiriyordu. Bu süvariler "tavâşi" (memlûk) ve "kara gulâm" diye iki kısma ayrılıyordu. Hepsi süvari olan memlükler Eyyûbî ordusunun muharip sınıfını meydana getiriyordu. Genellikle Türk aslından gelen memlükler kendilerini yetiştiren emîre nisbet edilirlerdi. Eyyûbîler döneminde memluk asker sayısı artarak devam etmiş, sonunda el-Melik el-Sâlih Necmeddin Eyyûb'un Bahrî Memlükleri devletin idaresini ele geçirerek Memlük Devleti'ni kurmuşlardır.
Bu dönemde piyade askeri genellikle kalelerin muhasarası ve müdafaasında istihdam edilirdi. Müslümanlar oku, Haçlılar mızrağı iyi kullanıyordu. Müslümanların zırhları hafif ve atları çevik, Haçlıların zırhları ağır ve atları daha güçlüydü. Denizde Haçlılar, karada Müslümanlar üstündüler.
Eyyûbîler devrinde askerî iktâ sistemi yaygın hale gelmişti. Eyyûbîler bu sistemi Zengîler'den, onlar da Selçuklular'dan almışlardı. Sultan bir bölgeyi bir emîre iktâ eder, emîr de bu iktâdan askerlerine dirlik dağıtırdı. Bu sistem devamlı hazır asker bulundurmanın yanında, toprakların ekilip biçilmesini de sağlardı. İktâ alan her emîr belirli miktarda asker beslemek ve devletin savaş giderlerine katkıda bulunmakla mükellefti. Askerlere iktâlarını Dîvân el-ceyş denilen askerî maliye teşkilatı dağıtırdı. Bazı askerler ise maaşlarını devletten nakit olarak alırlardı. Bir emîrin iktâı askerî giderlerine yetmezse devlet kalan kısmı karşılardı. Daimi askerlerden başka devletin milis kuvvetleri de vardı. Bunlar ihtiyaç halinde askere çağrılırdı. Askerlik en kârlı mesleklerden olduğu için talibi çok olurdu. Savaşlara gönüllüler de katılabilirdi. Askerlerin maaşları aynî olsun nakdî olsun "el-dînâr el-cündî" denilen itibarî bir birim üzerinden ödenirdi. Selâhaddin Eyyûbî'nin daimi ordusu 13.000 kişi civarında olup savaş zamanları dışında Eyyûbî ordusu bu sayıyı aşmamıştır.
Ordu "tulb" denilen birliklere ayrılırdı. Kâdi'l-Fâdıl'dan yapılan bir nakle göre tulb oğuzca bir kelimedir. Her tulb 100 kişi civarında olup ayrı kösü ve sancağı vardı. Savaş anında ordu öncüler, sağ ve sol kanatlar, merkez, artçılar olmak üzere beş kısma ayrılırdı. Hücum müfrezelerine "câlîşiyye", düşmanla temas halinde olan öncülere "yezek" denirdi. Savaştan kaçanların iktâları ellerinden alınırdı.
Ordunun "zerdhâne denilen bir silah deposu ve bir de çarşısı bulunmaktaydı. Silah dahil askerler için gerekli her şey bu çarşıda satılırdı. Zerdhâne, sultanın atlarının beslendiği ıstabl ve ordu çarşısı, sefere orduyla beraber giderdi. Makrîzî, Selâhaddin'in Akkâ önündeki ordu çarşısında 7000'den fazla dükkan olduğunu söyler.15
Bu dönemde ateşli silah olarak neft kullanılırdı. Kaplar içinde ve el bombası şeklinde atılan neftin uçan çeşitleri de vardı. Orduda kullanılan diğer silahlar ok, yay, kılıç, kalkan, balta, gürz, topuz, sapan idi. Mancınık, arrâde, hücum kulesi, koçbaşı ve neft genellikle kale muhasaralarında kullanılırdı. Zenberek ve çarh denilen ve birden fazla ok atan yaylar vardı. Bu devirde silahlarla ve ordu donanımıyla ilgili iki önemli eser yazılmıştır. Bunların biri, Mardî b. Ali el-Tarasûsî'nin Tebsiratü erbâb el-erbâ' fî keyfiyyet el-necât fi'l-hurûb mine'l-esvâ' (Ayasofya, nr. 2848 mükerrer), diğeri Herevî'nin et-Tezkiretü'l-Hereviyye fi'l-hiyeli'l-harbiyye adlı eseridir. Askerler başlarına sarıksız sarı kelûteler giyerler, zülüfleri bunların altından sarkardı. Ordunun mali işlerini Dîvân el-ceyş yürütürdü.
Donanmada bulunan çeşitli gemilerin en çok kullanılanı şînî idi (çekdir-galeri). Yük ve hayvan taşımak için yapılan butsa, tarîde, hammâle denilen gemiler zaruret halinde savaş gemisine çevrilebilirdi. Ayrıca harrâka adı verilen bir tür ateş gemisi vardı. Kara savaşlarında kullanılan bütün silahlar deniz savaşlarında da kullanılırdı.
Adlî Teşkilat
Adliye teşkilatının başında kâdılkudât bulunurdu. Kâdılkudât sultan tarafından tayin edilir., o da diğer kadıları tayin ederdi. Genellikle bütün mezhep mensuplarının kadıları vardı. Başkadılar Şâfii Mezhebi'ne mensuptu. Sultan gerekli görürse bazı önemli merkezlere doğrudan doğruya kendisi de kadı tayin ederdi. Kazasker ise ordunun adlî işleriyle uğraşırdı.
Sultanın şikayetleri dinlediği mezâlim mahkemesi onun başkanlığında haftada iki gün Dârüladl, Nûreddin Mahmûd zamanında Dımaşk'ta kurulmuş, Selâhaddin ve ondan sonraki hükümdarlar devrinde Kahire, Halep ve diğer yerlerde bu müessesenin birer örneği meydana getirilmiştir.
İlim ve Kültür Hayatı
Eyyûbîler devri eğitim ve öğretim bakımından İslam tarihinin son derece parlak bir dönemini teşkil eder. Selçuklular tarafından Suriye'de açılmaya başlanan medreseler Nûreddin Mahmud zamanında yaygın hale getirilmişti. Eyyûbîler ile Mısır'a, Hicaz'a ve Yemen'e giren medreselerde Şâfiî, Hanefî, Hanbelî fıkhı okutuluyordu. Bazı medreseler iki mezhebe göre öğretim yapardı. Eyyûbîler'in sonlarında ise Sünnî dört mezhep üzere öğretim yapan medreseler açıldı. Medreselerin yanı sıra Dârülhadis ve Dârülkur'an da vardı. İlköğretim mahalle mekteplerinde (küttâb) yapılıyor, riyâzî ve tabii ilimler genellikle özel derslerde öğretiliyordu. Bu devirde gözde olan tıp öğretimi daha çok hastanelerde özel derslerle veriliyordu. İslam tarihinde tıp öğretimi yapan medrese ilk defa bu dönemde Reîsületıbbâ, Mühezzebüddin el-Dahvâr (ö. 62871230) tarafından kurulmuştur. Medreselerdeki hocalar ve talebe devlet tarafından himaye ediliyordu. Ayrıca medreseler için birçok vakıf tahsis edilmişti. Eğitim ve öğretim masraflarının büyük kısmı bu vakıflarca karşılanıyordu. Selâhaddin devrinde Dımaşk'ta kırkın üstünde, Halep ve Kahire'de on beşerden fazla medrese vardı. Eyyûbîler'in sonlarında Kahire ve Mısır'daki medreselerin sayısı giderek artarken medrese mimarisinde de gelişmeler oldu. Genellikle iki eyvanlı olarak yapılan medreseler, el-Melik el-Salih Necmeddin Eyyûb zamanında dört eyvanlı olarak yapılmaya başlandı. Bugün Güneydoğu Anadolu, Kuzey Irak, Suriye, Filistin ve Mısır'da Eyyûbîler devrinden kalma pekçok medrese bulunmaktadır. Medreselerin başmüderrisleri sultan tarafından tayin edilirdi. Bütün eğitim kurumları kâdılkudâta bağlıydı.
Ayrıca, camilerde, tekke ve zaviyelerde de öğretim yapılıyordu. Medreseler genellikle talebelerin barındığı, camiler ise öğretimin yapıldığı yerlerdi. Tıp gibi pratik gerektiren ilimler hastaneler ve tıp medreslerinde öğretiliyor, hastanelerde yapılan uygulamalarla da öğretim destekleniyordu. Bu devirde tıp öğretiminde pratik çok gelişmişti. Tabip ve talebeler toplu halde hastaları dolaşır, durumları hakkında konsültasyon yaparlardı.
Eyyûbîler devri sosyal hizmet kurumları açısından İslam tarihinin en parlak devirlerinden biridir. Bunların başında gelen hastahaneler halka ücretsiz sağlık hizmeti vermek için tesis edilmiştir. Dünya tıp tarihinde ilk klinik Dımaşk'taki Nûreddin Mahmud Hastahanesi'nde kuruldu. İbn Cübeyr Dımaşk'ta iki hastahanenin bulunduğunu ve bunların Müslümanların iftihar edeceği kurumlar olduğunu söyler.16 Bu devirde Musul'da dört, Harran, Halep ve Dımaşk'ta ikişer, Kahire, Kudüs ve İskenderiye'de birer hastahanenin hizmet verdiği bilinmektedir. Bunlardan Dımaşk'taki Nûreddin Mahmud Hastahanesi ile Kahire'deki Salâhî Hastahanesi'nin binaları zamanımıza ulaşmıştır.
Bu devirde kimsesiz çocukların ve fakirlerin barınması için yurtlar yapılmıştır. Nureddin ve Selâhaddin ile Erbil sahibi Kökböri'nin bu konudaki gayretlerinden kaynaklarda söz edilir. Nureddin, Dımaşk'ta Mağrib'ten gelen talebelerin barınması için evler tahsis etmiş, geçimleri için vakıflar kurmuş, yolcular ve tüccarlar için hanlar ve kervansaraylar yaptırmıştı. Diğer Eyyûbî hükümdarları ve zamanın ileri gelenleri de pek çok hayır kurumu tesis etmişlerdir. İbn Hallikân, bunlardan Kökböri tarafından Erbil'de yaptırılan hayır kurumları hakkına bilgi verir.17
Medreselerin yaygın hale gelmesi sonucunda bu dönemde kütüphanelerin sayısı da artmıştır. Nûreddin devrinde Halep ve Dımaşk gibi şehirlerde önemli koleksiyonlar vardı. Halep Camii, Dımaşk'taki Emeviyye Camii ve Nûreddin Mahmûd Hastahanesi'nde bulunan koleksiyonlarla Âmid Ulucamii koleksiyonları bunlar arasındadır. Eyyûbîler'e Mısır'da Fatımiler'den zengin bir saray kütüphanesi kalmıştı. Bu kütüphanede 120.000 cilt civarında değerli yazmanın bulunduğu kaydedilir. 18 Selahaddin'in veziri Kâdi'l-Fâdıl ile kardeşi Abdülkerîm büyük kütüphaneler kurdular. Bu kütüphanelerde yaklaşık 125.000 cilt kitap bulunuyordu. Üsâme b. Münkız'ın Haçlılar tarafından ele geçirilen kütüphanesi 4000 cilt, Selâhaddin'in başkatibi Muvaffakuddin Es'ad b. Matrân'ın kütüphanesi 10.000 ciltti. Bu devirde Tâceddin Ebü'l-Yümn el-Kindî ve Tâceddin el-Bündehî'nin de değerli koleksiyonları vardı. el-Melik el-Âdil ve el-Melikü'l-Kâmil dönemlerinde Reîsületıbbâ Mühezzebüddin ed-Dahvâr'ın kütüphanesi çok meşhurdu. Yâkût el-Hamevî ile İbn el-Kıftî'nin de değerli eserler ihtiva eden kütüphaneleri bulunuyordu. Hama'da da bir kütüphane vardı. Yine bu devirde Dımaşk'ta Kellâse yanındaki el-Melik el-Eşref Türbesi'nde değerli bir koleksiyon mevcuttu (bu koleksiyonun fihristi Fâtih, nr. 5433, vr. 246a-270a'da bulunmaktadır).
Eyyûbîler devri ilim ve edebiyat bakımından parlak bir dönemdir. Başta Selâhaddin olmak üzere Eyyûbî hükümdarlarından bazıları ilimle meşgul olmuşlar, aralarından Böri, Behram Şah gibi şairler, el-Melik el-Mansûr, el-Melik el-Muazzam ve Ebü'l-Fidâ gibi değerli eserler yazan alimler çıkmıştır. Eyyûbîler döneminde ilim hayatı bakımından Dımaşk ve Kahire, Bağdat'ı geride bırakmıştır. Bu bölgeye gelen alimler arasında Bağdatlı, Horasanlı, Türkistanlı, Endülüslü olanlar vardı. Alâeddin el-Kâsânî, Kutbuddin el-Nîşâbûrî, Ebü'l-Yümn el-Kindî, İmâdüddin el-İsfahânî, Abdüllatîf el-Bağdâdî, Muhyiddin İbn el-Arabî, Şehâbeddin el-Sühreverdî ve İbn el-Baytâr gibi alimleri bunlar arasında sayılabilir. İbn Cübeyr, Mağribli talebelere Doğuya gitmeyi tavsiye ederken orada yabancı öğrencilere ayrılmış birçok hayır kurumu bulacaklarını söylemektedir.19
Bu uygun ortamda pek çok alim yetişti ve bunlar çeşitli konularda değerli eserler yazdılar. Önce Suriye'de oluşan bu ortam Selâhaddin ile Mısır'a intikal etti. Bu devirde toplum hayatında hadisçilerin ve fakihlerin önemli yeri vardı. Bu alimler ve bir dereceye kadar da mutasavvıflar kamuoyunun oluşmasında etkin bir rol oynamışlardır. En çok rağbet gören ilim dalları Kur'an, hadis ve fıkıhtı. İbn Asâkir, Ebu Tahir el-Silefî, Hâfız Abdgülgânî, Mecdüddin İbn el-Esîr ve Münzirî hadis sahasında: Alâeddin el-Kâsânî, İbn Ebu Asrûn, Bahâeddin b. Şeddâd, İbn Kudâme el-Makdisî, el-Melik el-Muazzam ve İzzeddin İbn Abdüsselâm fıkıh alanında yetişen seçkin alimlerdendir. Eyyûbî ailesine mensup alimler Şâfiî mezhebindendi. Sadece, el-Melik el-Muazzam Hanefî mezhebine geçmiş, bu mezhebin fıkhına göre eserler yazmıştır.
Eyyûbîler döneminde tasavvuf da çok gelişmiş, bazı tarikatlar bu devirde kurulmuştur. Mutasavvıfların tertip ettiği semâlara Selâhaddin Eyyûbî ve Muzafferuddin Kökböri'nin katıldığı bilinmektedir. Nûreddin ve Selâhaddin mutasavvıfları korurlardı. Bu devirde, doğudan ve batıdan birçok mutasavvıf Eyyûbî topraklarına gelmiştir. Bunlar arasında Lisânüddin el-Belhî, İmâdüddin Ebü'l-Feth Ömer b. Ali b. Muhammed b. Hamûyye ile Muhyiddin İbn el-Arabî zikredilebilir. Nureddin Mahmud, İbn Hammûye'yi şeyhüşşüyûh tayin etmişti. Dımaşk'taki Sümeysâtiyye Hankahı'nın şeyhi olan İbn Hammûye'den sonra yerine oğulları Sadreddin ve Tâceddin geçmiş, ayrıca Kahire'deki Salâhiyye Hankahı'nın şeyhliğini yapmışlardır. Bu döneme damgasını vuran iki meşhur filozof-mutasavvıf Şehâbeddin el-Sühreverdî ile Muhyiddin İbn el-Arabî'dir.
Eyyûbîler devrinde Arapça sahasında eser veren pek çok alim yetişmiştir. Bunların en önemlileri İbn Berrî, el-Belatî, Ebü'l-Yümn el-Kindî, Abdullatif el-Bağdadî ile İbn Yaîş'tir. İbn Berrî, Cevherî'nin el-Sıhâhu el-luğa'sına üç ciltlik bir zeyil ve ayrıca çeşitli risaleler yazmıştır. Aslen Bağdatlı olan Ebü'l-Yümn el-Kindî, Eyyûbîler döneminde yetişen en büyük dil hocası olup sultanların çoğu ondan Arapça okumuştur.
Arap nesir ve şiiri Eyyûbîler döneminde en parlak devirlerinden birini yaşamıştır. Bu dönemde sanatkârane nesirde Kâdi'l-Fâdıl, İmâdüddin el-İsfahânî ve Ziyâeddin İbn el-Esir gibi üslupçular yetişmiştir. Bunlardan Kâdi'l-Fâdıl'a nisbeten daha sonraları sanatkârane nesre bazı edipler "Sınâat el-Fâdıl" demişlerdir. Bu devirde yetişen bir diğer edip de "menâmât" (rüyalar) yazarı el-Vehrânî'dir. Kâtib İmâdüddin el-Isfahânî'nin bir şiir antolojisi olan Harîdet el-kasr'ı ve tarihe dair kitapları, İbn Cübeyr'in er-Rıhle'si, Üsâme b. Münkız'ın Kitâb el-İ'tibâr'ı ve Abdüllatîf el-Bağdâdî'nin Mısır'ın coğrafyası, sosyal ve iktisadi durumu hakkında bilgi veren eseri el-İfâde ve'l-i'tibâr'ı bu devrin en güzel nesir örneklerindendir. Ziyâeddin İbn el-Esîr de edebi sanatlar konusunda eserler yazmıştır.
Eyyûbî devlet adamları şair ve edipleri himaye etmişlerdir. Bu dönemde Üsâme b. Munkız, İmâdüddin el-Isfahânî, İbn Senâülmülk, İbn Uneyn, el-Cilyânî, Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî, Muhyiddin İbn el-Arabî, Ebü'l-Hüseyin Ahmed b. Muhammed et-Tilimisânî ve İbnü'l-Fârız gibi büyük şairler yetişmiştir. İbn el-Arabî ve İbn Senâülmülk aynı zamanda müveşşahât (şarkı) dalında da meşhurdurlar. Üsâme b. Munkız, Muhammed İbnü's-Sââtî musammat ve müveşşah dalında şiir yazdılar. Bu devirde Haçlılarla yapılan savaşlar ve kazanılan zaferler şiirin en önemli konularını teşkil etmiştir.
Eyyûbîler devri tarih ilmi bakımından çok verimli bir dönem olmuştur. Nureddin ve Selâhaddin devirlerinde Suriye'de başlayan tarih ilmi alanındaki uyanış zamanla Mısır'a intikal etmiştir. Bu dönemde siyasi tarih, biyografi, ilimler tarihi alanlarında değerli eserler kaleme alınmıştır. Önemli tarihçiler arasında Ebü'l-Kâsım İbn Asâkir, Üsâme b. Munkız, Kâdi'l-Fâdıl, İmâdüddin el-Isfahânî, İzzeddin İbn el-Esîr, Bahâeddin İbn Şeddâd, Yâkut el-Hamevî, İbn el-Kıftî, Sıbt İbn el-Cevzî, İbn el-Adîm, Ebû Şâme, İbn Vâsıl, İbn Hallikân, İzzeddin İbn Şeddâd, İbn Ebu Usaybia gibi her biri İslam tarihçiliğinde önemli bir yere sahip kişiler vardır. Bu ilim adamları siyasi tarih ve biyografi alanında eserler yazmışlardır. İmâdüddin el-Isfahânî, İzzeddin İbn Şeddâd, Bahâeddin İbn Şeddâd, ve İbn Vâsıl'ın eserleri Eyyûbîler tarihi bakımından çok önemlidir. İbn el-Esîr ve Sıbt İbn el-Cevzî'nin eserleri de bütün İslam tarihi ve özellikle Eyyûbîler devri için önemli birer kaynaktır. İbn Asâkir'in Târihu medîneti Dımaşk'ı İbn el-Adîm'in Halep tarihi en güzel şehir tarihlerindendir. İmâdüddin'in Harîdetü'l-kasr'ı, Yâkût el-Hamevî'nin İrşâd el-erîb'i ve İbn Hallikân'ın Vefeyât el-a'yân'ı ise İslam biyografi edebiyatının değerli örneklerindendir.
İbn el-Kıftî'nin Târîh el-hükemâsı ile İbn Ebu Usaybia'nın 'Uyûnü'l-enbâ' adlı eseri, İslam dünyasında ilim tarihi konusunda yazılan en mükemmel eserlerdir. 500'den fazla filozof, matematikçi, astronom, tabiat bilimcisi ve tabipten bahseden bu iki eserin yanı sıra bu dönemde yazılan başka bir önemli eser İzzeddin İbn Şeddâd'ın Eyyûbîler devrindeki imar faaliyetlerini, çeşitli kurumları ve iktisadi durumu ele alan el-A'lâk el-hatîre adlı kitabıdır.
Müslümanlara eski milletlerden intikal eden riyâzî ve tabii ilimlere ve felsefeye İslamiyet'in başlangıcından beri İslam dışı kültürlerin bir semeresi olarak bakılmış, genellikle din alimleri tarafından tasvip edilmemiştir. Selâhaddin Eyyûbî'nin Dımaşk başkadısı Muhyiddin b. Zeki ve şehrin başkatibi Abdülmelik b. Zeyd el-Devlaî aydınları mantık ve felsefe ile uğraşmaktan menederlerdi. Yine bu devirde el-Melik el-Eşref tarafından Dımaşk medreselerinde bu ilimlerin okutulması yasaklanmış, bu sebeple Seyfeddin el-Âmîdî müderrislikten çıkarılmıştır.20 Buna rağmen Eyyûbîler döneminde felsefe, riyâzî ve tabii ilimler sahasında değerli alimler yetişmiştir.
Eyyûbîler devrinde yaşayan İşrâkiyye felsefesinin kurucusu ve en büyük temsilcisi Sühreverdî el-Maktûl Halepli fakihler tarafından idama mahkum edilmiş ve cezası Halep Kalesi'nde infaz edilmiştir. İbn Meymûn el-Kurtubî, Abdüllatîf el-Bağdâdî ve Seyfeddin el-Âmîdî bu devirde yetişen önemli filozoflardır. Seyfeddin el-Âmîdî, felsefenin dışında diğer ilimlerde ve bilhassa kelâm ilmi sahasında büyük bir alim olup değerli eserler yazmıştır. Bu devirde felsefe alanında yetişen diğer bir ünlü alim de Kemâleddin İbn Yûnus'tur.
Eyyûbîler döneminde otomatik makinalar ve saatler hakkında iki önemli eser yazılmıştır. Bunlardan İsmâil b. Rezzâz el-Cezerî'nin el-Câmi' beyne'l-'ilm ve'l-'amel el-nâfi fî sınâat el-hiyel'i İslam aleminde bu konuda yazılmış en mükemmel eser olup defalarca basılmış ve üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Diğeri Fahreddin İbnü's-Sââtî'nin babası İbnü's-Sââtî'nin çalışmalarına dayanarak yazdığı Kitâbü'İlm el-sâât ve'l-amel bihâ adlı eseridir (Köprülü, nr. 949). Bu devirde Muhammed b. Sââtî ile Müeyyeddin Muhammed b. Abdülkerîm el-Urzî'nin Dımaşk Emeviyye Camii'nde su ile çalışan bir otomatik saat kurdukları bilinmektedir.21 Matematik alanında yetişen büyük alimler arasında da Kemâleddin İbn Yûnus, Şerefeddin el-Tûsî, Mûsâ b. Meymûn, Alemüddin Kayser b. Ebü'l-Kâsım, İbn el-Adîm'in oğlu Cemâleddin Muhammed, Abdüllatîf el-Bağdâdî ve Kâdi'l-Hümâmiyye Ahmed b. Ali b. Sebât sayılabilir. Abdürrahîm (Abdurrahman) el-Cevberî de fizik ve kimya alanında bazı eserler kaleme almıştır.
Tıp, botanik ve eczacılık Eyyûbîler devrinde gerçekten parlak bir devir geçirmiştir. Eyyûbîler Zamanında Müslüman ve gayri müslim tabipler çok müreffeh bir hayat yaşamışlardır. İç hastalıkları, cerrahî, göz hastalıkları gibi dallarda uzman tabipler deneylerini "künnâş" adı verilen mecmualarda toplarlardı. İbn Ebu Usaybia tıp alanında gördüğü ve yaşadığı ilgi çekici olayları anlatan Kitâb e-Tecârib adlı bir eser kaleme almıştır. Yakûb b. Saklâb el-Nasrânî adlı tabip Calinus'un eserlerini Yunancalarından okurdu. İbn el-Nefîs'in küçük kan dolaşımını doğru olarak tesbit etmesi bu dönemdeki önemli tıbbî buluşlar arasında zikredilebilir. Şeker hastalığı üzerinde ilk müstakil eseri yazan ve bu hastalığın karaciğere bağlı olduğunu tesbit eden de Eyyûbîler dönemi tabip-filozoflarından Abdüllatîf el-Bağdâdî'dir. Botanik ve eczacılık konusundaki çalışmalar da deneye dayanmaktaydı. Reşîdüddin el-Sûrî ve İbn el-Baytâr'ın talebeleriyle birlikte kırlarda, bahçelerde, dağlarda dolaşarak botanik araştırması yaptıkları, Reşîdüddin el-Sûrî'nin bu araştırmalar sırasında yanında, ressam götürüp çeşitli safhalarında bitkilerin resimlerini yaptırdığı bilinmektedir. İbn el-Baytâr el-Melik el-Kâmil ile el-Melik el-Sâlih Necmeddin'in botanikçibaşısı (reîsülassâbîn) olmuş, Endelüs, Kuzey Afrika, Mısır, Suriye ve Anadolu gibi ülkelere seyehatler düzenlemiş ve bitkiler üzerinde araştırmalar yapmıştır. İbn el-Baytâr, el-Câmi' li-müfredâti'l-edviye ve'l-ağziye adlı kitabında yer verdiği 1400 tıbbî ilacın 300'den fazlasından ilk defa kendisi bahsetmiştir ki bunların 200'den fazlası bitkisel ürünlerdir.22
Sosyal ve İktisadi Hayat
Eyyûbîler Devleti'nde halk Müslümanlardan, Hıristiyan ve Yahudilerden meydana geliyordu.
Müslümanlar; Türk, Arap, Kürt olmak üzere başlıca üç ırka ayrılıyordu. Hıristiyanlar da doğulular ve Avrupalılar olmak üzere iki sınıftı. Devlette hakim unsur Müslümanlardı. Diğer dinlerin mensupları azınlık statüsündeydi. Yahudilerin bir kısmı Endülüs'ten göç etmişlerdi. Mısır Yahudi toplumunun reisi Mûsâ b. Meymûn, Endülüs Yahudilerindendi. Yahudiler Filistin'e bu dönemde Yerleşmeye başladılar.
Avrupa'da baskı altında olan Yahudiler, Eyyûbîlere bir koruyucu gözüyle bakıyorlardı. Müslümanlarla Yahudiler arasındaki ilişkiler çok iyi idi. Müslümanlarla Hıristiyanlar arasındaki ilişkiler iddia edildiği kadar kötü değildi. İbn Cübeyr'in anlattığına göre Lübnan Dağlarında yaşayan Hıristiyanlar, Müslüman zahidleri korur ve gözetirlerdi. İki taraf arasındaki devamlı savaşa rağmen ticari ilişki III. Haçlı Seferi sırasında bile tamamıyla kesilmemişti. 1192 yılında Selâhaddin ile Aslan Yürekli Richard anlaşma yapınca iki tarafın tüccarları birbirlerinin ülkelerine gitmişlerdir. Venedik, Cenova, Geniza arşivlerinde Eyyûbîler ile Avrupa ülkeleri arasında yapılan ticaret anlaşmaları hakkında belgeler bulunmaktadır. Haleb'te, Dımaşk'ta, İskenderiye ve Kahire'de Avrupalı tüccarlara rastlanırdı. Haçlıların ülkesinde de Müslümanlar vardı. Bunlar yapılan anlaşmalara göre eski yerlerinde kalmışlardı.
Eyyûbîler, Haçlılar ve İtalyan şehir devletleri vasıtasıyla Avrupa'yı etkilemişlerdir. Haçlılar tarafından bazı Eyyûbî hükümdarlarına şövalye unvanı verilmiştir. Haçlılar arma kullanma usulünü Eyyûbîler'den almışlardır. Eyyûbîler güçlü bir maliye teşkilatına sahipti. Bilhassa Mısır'da çok eski devirlerden beri devam eden bir maliye teşkilatı (dîvânü'l-mâl) vardı. Ayrıca bu divana bağlı çeşitli divanlar mevcuttu. Vilayet ve kazalarda bu teşkilatın şubeleri bulunuyordu. Maliye teşkilatının başkanına "nâzır el-devâvîn", nâzır el-devle, sâhibü divân el-mâl" gibi unvanlar verilirdi. Bu divan dîvânü'l-ceyş ile yakın ilişki içindeydi. Bu divanda tutulan defterlere ekilen araziler, buralara nelerin ekildiği, ne kadar vergi toplandığı, iktâlıların, toprağı işleyenlerin adları yazılırdı. Mali divanların işleyişlerini kontrol eden "müşidü'd-devâvîn" (şâddü'd-devâvîn) adında yüksek bir görevli vardı. Emirler arasından seçilen bu görevli genellikle sultanın nâibi olurdu.
Nazırdan sonra maliyedeki en yüksek memur divanların mütevellileriydi. Mütevelliler divanın işleyişinden sorumlu idi. Bunlar bütün işlerini nazır tarafından verilen talimata göre yürütürlerdi. Mütevelliden sonra müstevfî, denilen memur gelirdi. Müstevfî, divanda çalışan memurlardan vermeleri gereken malları alır, cerîdeleri (gelir-gider) kontrol ederdi. Müstevfîden sonra gelen âmil mahalli mali divanın başkanıydı ve vergilerin tahsilinde önemli bir görevi vardı. Müşrif ise müfettişlik yapar, âmilden vergileri teslim alırdı. Bunlardan başka divânü'l-mâlde muîn, şâhid, nâsih, kâtip, cihbiz, nâib, emîn, hâiz, hâzin, delil adlarında küçük memurlar çalışırdı. Gümrüklerin işletilmesine ve zekâtın toplanmasına da divânü'l-mâl bakardı. Sultanın ve büyük emirlerin haslarının gelir-giderlerine bakan divânü'l-hâslarda ise bu kişilerin özel bütçeleri hazırlanır ve yürütülürdü.
Şehir hayatı ve ticaret oldukça gelişmiş olmasına rağmen ülke ekonomisi tarım ve hayvancılığa bağlıydı. Askeri iktâ sistemi de tarıma dayalıydı. Tarım dışında ticaret ve zanaat erbabından alınan vergilerin bir kısmı şeriatta yeri olmayan vergilerden (mükûs) idi. Fakihler zaman zaman bu verginin alınmasına karşı çıkmışlardır. Nureddin Mahmud Zengî ve Selâhaddin Eyyûbî fakihlerin fetvalarına uyarak mükûsü kaldırmışlar onun yerine zekâtı koymuşlardı. Fakat devletin topladığı zekât geliri hiçbir zaman önemli bir yekün tutmamıştır. Zirai vergiler şemsî yıla göre alınır, gayri menkul kiraları, ticari vergiler ve zekât ise kamerî yıla göre toplanırdı.
Eyyûbî Devleti Mısır, Şam, Filistin ve Yemen gibi önemli tarım alanlarına sahipti. Ülkede güçlü bir ziraî ekonomi vardı. Devlet ziraî ürünlerin bir kısmını dışarıya ihraç edebiliyordu. Ülke, Haçlıların zahire ambarı durumundaydı. Ziraî ürünlerin vergilerini divânü'l-harâc toplardı. Alınan vergi onda birden beşte bire kadar değişebiliyordu. Dayanıklı tüketim maddelerinden aynî, sebze ve meyve gibi mahsullerden nakdî vergi alınırdı. Hangi araziden ne kadar vergi alınacağı ve arazilere nelerin ekileceği vergi defterlerinde kayıtlıydı. Mısır'da Nil'in taşması belli bir seviyeye ulaşmazsa sultan haraç vergisi almazdı. Haraçtan sonra en çok vergi ticaret mallarından toplanan zekât, hums ve öşürden sağlanırdı.
Eyyûbî Devleti'nin canlı bir ticaret hayatı vardı. İpek Yolu'nun Akdeniz'e ulaşan bir kısmı ile Baharat Yolu'nun önemli bir bölümü Eyyûbîlerin kontrolündeydi. Uzakdoğu'dan Yemen'e oradan Kızıldeniz yoluyla Ayzâb'a, Ayzâb'dan Nil üzerindeki Kus'a, Kus'tan Nil yoluyla İskenderiye ve Dimyat'a, bu limanlardan Avrupa'ya ulaşan Baharat Yolu ülkeye çok önemli miktarda gümrük vergisi sağlardı. Ayrıca Haçlılarla yapılan ticaretten de gümrük vergisi alınırdı. Selâhaddin, el-Melik el-Âdil ve daha sonra el-Melik el-Kâmil doğudaki haçlı devletleri, İtalyan şehir devletleri Venedik, Cenova, Amalfi, Piza ve Napoli ile Bizans'la ikili ticari anlaşmalar yapmışlardı. Ticaret malları bu yolla Avrupa'ya, Avrupa'nın ticaret malları da doğuya taşınıyordu. Mısır gümrüğü devletin en büyük gelir kaynaklarından biriydi. Bu ikili ticaret savaş zamanlarında bile devam edebiliyordu. İskenderiye, Akkâ, Lazkiye büyük ticaret limanlarıydı. Selâhaddin ve diğer Eyyûbî hükümdarları ikili antlaşmalarla, demir, kereste, zift gibi stratejik maddelerin bir kısmını Avrupa'dan sağlamışlardı. Mahzûmî el-Minhâc fî ahkâmi'l-harâc, İbn Memmâtî Kavânîn el-devâvîn adlı eserlerinde Mısır'da alınan çeşitli vergiler ve mali divanların işleyişi konusunda önemli bilgiler vermektedirler.
Diğer bir önemli vergi gayri müslimlerden toplanan cizye idi (cevâlî). Müsâdereler, fidyeler, ganimetler de önemli gelir kaynaklarındandı. Mısır'da şap, soda madenleri işletiliyor ve Avrupa'ya ihraç ediliyordu. Vakıflar da önemli gelir kaynakları arasındaydı. Eğitim ve hayır kurumları kendilerine ayrılan hayır kurumlarında çalışıyordu. Devlet ayrıca çeşitli yolardan vergi alıyordu. Bunların arasında hayvanlardan alınan vergileri bilhassa zikretmek gerekir.
Ülkede ziraat ve ticaret çok gelişmişti. Mısır-Yemen Baharat Yolu'ndan başka İpek Yolu'nun Musul ve Amid'den itibaren Akdeniz limanlarına kadar olan kısmı Eyyûbîler'in kontrolündeydi. İbn Cübeyr el-Rihle'sinde Eyyûbîler dönemindeki ticaret hayatı hakkında bilgi verir. Büyük çarşılar, hanlar, kervansaraylar, kaysâriyyeler ticaretin en yoğun yapıldığı yerlerdi. yemen-Mısır Baharat Yolu üzerinde ticaret yapan tüccarlara "tüccârü'l-kârim" denirdi.
Avrupalılar'ın İskenderiye, Dimyat, Akkâ, Lazkiye gibi şehirlerde çarşıları ve ticari temsilcilikleri bulunurdu. Guillaume de Tyr, bütün ıtriyat, mücevherat, baharat ve Avrupa'da bulunmayan değerli malların İskenderiye'den getirildiğini söyler. W. Heyd de Salâhaddin, el-Melik el-Âdil, el-Melik el-Kâmil ile Avrupalılar ve Haçlılar arasında ticaret anlaşmaları hakkında bilgi vermiştir.23
Eyyûbîler, iç pazarlarını korumayı başarmışlar, ikili antlaşmalar yaptıkları Avrupa ülkelerinden ve Bizans'tan kendi tüccarları için bazı imtiyazlar elde etmişlerdir. Çeşitli sanat ve ticaret erbabı loncalar ve şirketler halinde teşkilatlanmışlardı. Her loncanın, her şirketin başında bir reis bulunuyordu. Dokumacılık, camcılık, kağıt ve sabun imalathaneleri gelişmişti. Dımaşk'ta imal edilen kılıçlar dünyaca ünlüydü. Bu kılıçların çeliklerinin sırrı ancak yeni çalışmalarla çözülebilmiştir.
Ülkede sabit bir para sistemi vardı. Paralar altın, gümüş ve bakırdan basılıyordu. Bu paralardan pekçok örnek zamanımıza ulaşmış, çeşitli kataloglarda yer almıştır. Ülkenin önemli şehirlerinde bulunan darphanelerde isteyenler belirli bir ücret karşılığında ellerindeki altın ve gümüşü paraya çevirebiliyorlardı. Altın paranın (dinar) ağırlığı 4,25 gramdı. el-Melik el-Kâmil döneminde 7 gramlık dinarlar basılmıştır. Bazı araştırmacılar Selâhaddin devrinde bazan standart dışı altın para basıldığını söylerlerse de bu doğru değildir.
1 el-Yakubî, Tarih, Beyrut 1379/1960, II, 371; V. Minorsky, "Prehistory of Saladin", Studies in Caucasian History, kısım III, Cambridge 1953, s. 107-129, 167-169; R. Şeşen, Salahaddîn Devrinde Eyyûbîler Devleti, İstanbul 1983, s. 411-418; aynı müel., Salahaddin Eyyûbî ve Devri, İstanbul 2000, s. VIII-IX, 24-25.
2 el-Bündârî, Sena'l-Bark el-şâmî, ed. Ramazan Şeşen, Beyrut 1971, I, 66, 70.
3 Salahaddin Eyyubî ve Devri, s. 30-51.
4 Salahaddin Eyyubî ve Devri, s. 51 -56.
5 Salahaddin Eyyubî ve Devri, s. 62-227.
6 İbn el-Esir, el-Kamil, XII, 121-123, 140-145, 148-150, 155-156, 160-163; Sıbt b. el-Cevzî, Mir'at el-Zaman, VIII/II, 654-656; R. Şeşen, "Eyyübîler", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, VI, 342-344.
7 Şeşen, "Eyyubîler", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, VI, 346-348.
8 İbn el-Esir, el-Kamil, XII, 323-351; el-Makrizî, el-Sülûk, I/I, 189-209; Grousset, III, 209-240; R. Şeşen, "Eyyubîler", s. 350-357.
9 İbn el-Esir, XII, 471-501; Mir'at el-Zaman, VII/II, 659-670; R. Şeşen, "Eyyubîler", s. 364366. Yassıçemen savaşı için en geniş bilgi İbn Nazif el-Hamavî, el-Tarih el-Mansûrî, Dımaşk, 1981, s. 204-213'te verilir.
10 Mir'at el-zaman, VIII/II, 726-782; İbn Vasıl, Müferrric el-Kürub, V, 208-379; el-Süluk, I/II, 274-378; Ramazan Şeşen, "Eyyubîler", s. 380-392.
11 Mir'at el-zaman, VIII/II, 779-781; el-Süluk, I/II, 366-434; R. Şeşen, "Eyyubîler", s. 39-394; Kazım Kopraman, "Memluklar", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, VI, 437-455.
12 İbn Senâülmülk, Dîvan, s. 9-10; Ebu Şâme, el-Ravzateyn, II, 43; İbn Vâsıl, Müferricü'l-kürûb, II, 145.
13 Kütübî, Fevâtü' l-vefeyât, I, 410-411.
14 R. Şeşen, Salâhaddin Eyyûbî ve devri, s. 31 -34.
15 Kitâb el-Sülûk, 94.
16 İbn Cübeyr, el-Rihle, ed. W. Wright, Leyden, 1907, s. 283-284.
17 Vefeyât el-a'yan, III, 272-273.
18 Bündârî, Sene'l-Bark el-Şâmî, I, 234-236.
19 İbn Cübeyr, er-Rihle, s. 41-42, 52, 272, 277, 285-286.
20 R. Şeşen, Salâhaddin Eyyûbî ve Devri, s. 524-525, 536-537.
21 İbn Cübeyr, el-Rihle, s. 270-271.
22 İbn Ebû Usaybia, Uyun el-Enbâ, Mısır, 1299, II, 133, 217-219; R. Şeşen, Salâhaddîn Eyyûbî ve Devri, s. 380-385, 549-566.
23 W. Heyd, Yakın-Doğu Ticaret Tarihi, Ankara, 1975, s. 144-177, 397-446 vd.
İbn el-Esir, el-Kâmil fi'l-tarih, Beyrut 1966, XI-XII. ciltler; Sıbt b. el-Cevzî, Mir'ât el-Zaman, Haydarabad 1952, cilt VIII/II; Ebû Şame, el-Ravzateyn, Mısır 1288.
İbn Vâsıl, Müferric el-Kürub, nşr., Cemâleddin Şeyyal, Kahire 1953-1960, nşr. H. Rabî, Kahire 1977;
El-Makrizî, el-Süluk, nşr., Mustafa Ziyade, Kahire 1942-1958.
Runciman, Haçlı Seferleri Tarihi, çeviren: Fikret Işıltan, TTK, Ankara 1986-1987, II-III.
Grousset, Histoire des Croisades, Paris 1936-1943.
Ramazan Şeşen, Selâhaddin Eyyûbî ve Devri, İSAR İstanbul 2000; "Eyyubîler", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, cilt. VI, İstanbul 1987, s. 361-432; "Eyyubîler", DİA, XII, 20-31. Cl. Cahen, "Ayyubides", EI, I, 820-830.