Tabiat mı? Allah mı?
Bir katilin, işlediği suçtan dolayı bizzat mı sorumlu olması gerektiği, yoksa onu suç işlemeye elverişli yaratanın mı suçlu olması lazım geldiğini hiçbir zaman halledemedi.
"İradei cüz'iyye" mi?
Neydi bu "iradei cüz'iyye?" Bunu da Allah, yahut tabiat, yahut da iradei külliye yaratmamış mıydı? Cüz'i irade yaratılmışsa, o halde mesele kalmaması lazımdı. Cüz'i iradenin işleyeceği her türlü suç, onu yaratana ait ve râciydi. Yok eğer cüz'i irade kendi kendini yarattıysa, bu sefer de işin içine cüz'i iradenin halikliği giriyordu.
Buraya geldi mi, Nafiz Bey irkilirdi. Rükulara başlar, hızını alamaz, aptes, namaz... Ne yapsa boş. O kurt beynini kemirmeye devam etmekte Nafiz Bey'i günaha sokmaktadır. Cüz'i iradeye haliklik, yani Allahlık izafe etmekle "Günahı kebâir" de bulunmuştur. Peki ama, istemediği halde bu fikirler ona nereden geliyor? Ona bunları ısrarla düşündüren nedir? Kimdir? Beyni mi? Bu beyni veren kim? Beyni kendi kendini yaratmadı ya. Allah yarattıysa Nafiz Bey'in suçu ne?
Tavuk mu yumurtadan çıktı, yumurta mı tavuktan?