Döviz kurları, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatı olarak anlaşılabilir. Ancak, tıpkı mal ve hizmetlerde olduğu gibi, hükümetin fiyatı etkileyebileceği ve hatta düzeltebileceği için bu fiyatı neyin belirlediğini dikkate almalıyız. Döviz kuru rejimleri (veya sistemleri) bu fiyatın belirlendiği çerçevedir. Tamamen dalgalı bir döviz kurundan, merkez bankası tarafından belirlenen sabit bir döviz kuruna kadar, bu makale bu rejimlerin her birinin temellerini açıklamaktadır.
Döviz Kuru Rejimi Neyi İfade Etmektedir?
Döviz kuru rejimi, bir ülkenin para otoritesinin -genellikle merkez bankasının- diğer para birimlerine karşı kendi para biriminin döviz kurunu kurmayı benimsediği sistemdir. Her ülke, optimal kabul ettiği döviz kuru rejimini benimsemekte serbesttir ve bunu çoğunlukla parasal ve hatta bazen maliye politikalarını kullanarak yapacaktır. Bu döviz kuru rejimleri arasındaki ayrım genellikle sabit ve esnek döviz kuru rejimleri arasında yapılır, ancak bazıları bu aşırı durumlar arasında olan birçok farklı rejim olduğunu görüyoruz:
- Euro Bölgesi gibi ortak bir para birimine sahip Parasal Birlik;
- Başka bir ülkenin para biriminin kullanımının gerçekleştiği ayrı bir yasal teklif;
- Kuruluş Kurulu, iki veya daha fazla para birimi arasında sabit bir döviz kuru üzerinde açık bir anlaşma;
- Döviz kurunun belirli bantlar içinde dalgalanmasına izin verilen hedef bölge düzenlemesi;
- Periyodik olarak ayarlanmış döviz kuru;
- Yönetim müdahalesi ile esnek bir döviz kuru rejimi;
- Piyasaya göre belirlenen döviz kuru: serbest rejim.
Trilemma olarak da adlandırılan imkansız üçlü, herhangi bir döviz kuru rejiminin aşağıdaki üç özellikten sadece ikisine sahip olacağını belirtir: serbest sermaye akışı, sabit döviz kuru rejimi; ve egemen para politikası.
Her döviz kuru rejiminin kendine özgü özellikleri, erdemleri ve kusurları vardır. Belirli bir ülke için en uygun döviz kuru rejimini belirlemek basit bir iş değildir. Bir ülkenin ekonomisi bu karardan büyük ölçüde etkilenmektedir.
Esnek Döviz Kur Rejimi
Esnek döviz kur rejimi, küresel arz ve para talebi tarafından belirlenen döviz kurları olarak tanımlanabilir. Diğer bir deyişle, piyasa tarafından belirlenen, arz ve talep nedeniyle hızla değişebilen ve merkez bankaları tarafından sabitlenmeyen veya kontrol edilmeyen döviz fiyatlarıdır. Merkez bankalarının döviz kurunu bantlar olarak da bilinen limitler dahilinde tutmak için yabancı ve yerli para alım ve satımlarına müdahale ettiği ters senaryoya sabit döviz kuru denir.
Esnek döviz kurunun bu saf tanımı içinde iki tür esnek döviz kuru bulabiliriz: saf değişken rejimler ve yönetilen değişken rejimler. Bir yandan, esnek bir döviz kuru rejiminde, kesinlikle resmi alım veya satım yapılmadığında saf değişken rejimler mevcuttur. Öte yandan, yönetilen (kirli olarak da adlandırılan) yüzen rejimler, en azından bazı resmi müdahalelerin gerçekleştiği esnek döviz kuru rejimleridir.
Esnek döviz kuru rejimleri yirminci yüzyılın sonlarından önce nadir görülüyordu. II. Dünya Savaşı öncesinde hükümetler, özellikle her ülkenin ticaret politikasına uygun olarak, arzu edilen bir döviz kurunu korumak için yabancı ve yerli para alıp satıyorlardı. 1920’lerde esnek döviz kurlarıyla ilgili birkaç deneyimden sonra, çoğu ülke altın standardına geri döndü. 1930’da yeni bir esnek oran rejimi dalgası başlamadan önce, savaştan önce 50’den fazla ülke altın standardındaydı. Ancak, çoğu ülke II. Dünya Savaşı başlamadan hemen önce bu standardı terk etti.
1944’te, savaş neredeyse bitmek üzereyken, uluslararası politika koordinasyonu herkesin zihninde anlamlı olmaya başlamıştı. Bu yıllarda oluşturulan diğer uluslararası kuruluşlarla birlikte, Bretton Woods anlaşması imzalandı ve yeni bir sabitleme sistemi kuruldu: para birimleri dolara sabitlendi ve dolar da altına sabitlendi. 1973’e kadar Bretton Woods tamamen çökünce ülkeler esnek döviz kuru rejimleri uygulamaya başladılar.
Milton Friedman dalgalı döviz kurları için büyük bir savunucuydu. 1953 tarihli “Esnek Döviz Kurları Örneği” başlıklı makalesinde, parasal bağımsızlık yoluyla esnek döviz kurlarının küresel ekonomiyi ne ölçüde iyileştireceğine dikkat çekti.
Halka Açık Döner Sermaye
Bazen temiz veya saf döner sermaye olarak da adlandırılan bir serbest dalgalı döviz kuru, sadece piyasa taleplerinin yabancı ve yerel para talebi ve arzının belirlediği ve hükümetin müdahalesinin tamamen olmadığı esnek bir döviz kuru sistemidir. Temiz döner sermayeler laissez-faire veya serbest piyasa ekonomisinin bir sonucudur.
Temiz döner sermaye, teorik olarak, ilerlemenin en iyi yoludur. Ülkelerin parasal bağımsızlıklarını korumalarına izin verir, bu da temel olarak ekonomilerinin iç yönlerine odaklanabilecekleri ve dış yönlerden endişe etmeden enflasyon ve işsizliği kontrol edebilecekleri anlamına gelir. Ancak, tamamen temiz bir değişken döviz kuru sistemi sürdürmeyi imkansız kılabilen petrol fiyat artışları veya sermaye uçuşları gibi dış şokları dikkate almak gerekir.
Gerçekte, gelişmiş ülkelerin para birimlerinin neredeyse hiçbiri temiz bir döner sermayeye sahip değildir. Çünkü hepsinin karşılık gelen merkez bankalarından bir dereceye kadar desteği ve yönetilen bir döner sermayesi bulunmaktadır. Aslında, çoğu ülke zaman zaman döviz piyasalarına müdahale ettiği için, bunlar yönetilen yüzen sistemler olarak düşünülebilir. Uluslararası para sisteminin doğru işleyişini denetleyen ve üyelerinin finansal ve ekonomik politikalarını izleyen Uluslararası Para Sistemi, üye ekonomilerinden herhangi biri için açık bir risk belirtisi olduğunda döviz kuru müdahalesine “izin verir”.
Yönetilen Döner Sermaye
Yönetilen veya kirli bir döner sermaye, ülkenin para biriminin değerini belirli bir yöne yönlendirmek için hükümetin veya ülkenin merkez bankasının ara sıra müdahale edebileceği esnek bir döviz kuru sistemidir. Bu genellikle ekonomik şoklara karşı bir tampon görevi görmek ve dolayısıyla ekonomideki etkisini yumuşatmak için yapılır.
Ülke serbest halka açık bir sistemin faydalarını elde edebildiğinden, sabit bir döviz kuru ile esnek bir borcun ortasında yönetilen bir dalgalanma söz konusudur. Ancak yine de serbest dalgalanma ile ilişkili risklere müdahale etme ve en aza indirme seçeneğine sahiptir. Örneğin, bir para biriminin değeri çok hızlı bir şekilde artar veya azalırsa, merkez bankası, aksi takdirde radikal dalgalanmadan kaynaklanabilecek zararlı etkileri en aza indirmek için müdahale etmeye karar verebilir. Bu, özellikle uluslararası ticaretin etkilenebileceği bir durumdur. Merkez bankaları, net ihracatı sürdürmek için para birimlerinin büyük değer kazanmasına karşı hareket edebilirler. Örneğin, 1994 yılında Amerikan hükümeti, pesonun değerindeki hızlı kaybı durdurmak amacıyla büyük miktarlarda Meksika pesosu almaya karar verdi, böylece ticaret statüsünü korudu. Çoğu gelişmiş ülke esnek bir döviz kuru rejimi kullanmasına rağmen, gerçekte, hepsi bunu bir sınırda kullanıyor.