2 Mal KavramıMal: üretimi için kaynak kullanılan; alternatif maliyeti olan değerdir.Örnek: ekmek, satranç takımı, vs.Hava bir mal mıdır?
3 Kamusal Mallar Mal ve Hizmetler Özel Mal ve Hizmetler Tam Özel Mal ve HizmetlerYarı Özel Mal ve HizmetlerSerbest MallarKamusal Mal ve HizmetlerTam Kamusal Mal ve HizmetlerYarı Kamusal Mal ve HizmetlerErdemli / Erdemsiz Mal ve Hizmetler
4 Mal KavramıÖzel Mal:Fiyatlandırılabilen ve satın alan kişinin bireysel tüketimine mahsus olup, kendisinin izni olmadan başkalarının tüketmesinin mümkün olmadığı mal ve hizmetlerdir.
5 Tam Özel Mallar Tam Özel Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünebilirPazarlanabilirFiyat teşekkül eder / Kişisel talep doğarTüketiminde rekabet söz konusudurFaydasından mahrum bırakılabilirÜretimini özel sektör gerçekleştirirDışsal Fayda ve Dışsal Maliyet söz konusu değildirÖRNEK: Ekmek, muz, araba
6 Yarı Özel Mallar Yarı Özel Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünebilirPazarlanabilirFiyat teşekkül eder / Kişisel talep doğarTüketiminde rekabet söz konusudurFaydasından kısmen mahrum bırakılabilirÜretimini özel sektör gerçekleştirirDışsal Fayda ve Dışsal Maliyet kısmen söz konusudurÖRNEK: Komşu köpeğin hırsızları caydırması.
7 Kamusal MallarKamusal malların üretimi piyasa ekonomisine bırakılırsa?pareto optimuma (birinci en iyi varsayıma) ulaşılamaz.Kamusal mallarının varlığı?piyasa ekonomisinin başarısızlığına yol açar.kamu ekonomisini gerektirir.Özel malların varlığı (üretimi ve tüketimi teorileri) piyasa ekonomisinin temel konusunu oluşturur.Kamusal malların varlığı (üretimi ve tüketimi teorileri) kamu ekonomisinin (tahsis işlevinin) temel konusunu oluşturur.
8 Kamusal MallarKamu mallarına ilişkin birçok çalışma olup; ilk çalışmaları Alman, İtalyan ve İskandinavyalı kamu ekonomistler yapmışlardır.Ancak, Anglo-Sakson ekonomistler kamu mallarına ilişkin gerçek tanımlamaları yapmıştır.Kamu malı teorisi ilk olarak Samuelson (1954) tarafından ortaya konmuştur.Bu modelde kamu mallarınınTespitine ilişkin kriterler ortaya konmuş veOptimal sunum analizi yapılmıştır.Modelde, bir çok kısıt yer alıp; bunların başında kamu mallarına olan talebin açıklanamaması yer alır.
9 Kamusal MallarKamu mallarına ilişkin 20. yüzyılın ortalarında yapılan tanımlamalar ve bu malların özelliklerine ilişkin tespitler (sosyal, siyasal ve teknolojik gelişmelere paralel) zamanla değişmiştir.Örnek: kapalı devre TV yayınları, deniz feneri yerine geçen teknolojik gelişmeler, vs.
10 Kamusal Mallara İlişkin Kriterler Talebe İlişkin Kriterler:Fayda KriteriMalın tüketimden sadece tüketen kişi mi fayda elde ediyor?Evet ise = Özel mal.Malın tüketiminden eş anlı olarak birden fazla kişi fayda elde ediyor mu?Evet ise “bağlı tüketim” = Kamusal mal.Malın tüketiminden eş anlı olarak birden fazla kişi kısmen de olsa fayda elde ediyor mu?Evet ise “pozitif dışsallık” = Kamusal mal.
11 Kamusal Mallara İlişkin Kriterler Arza İlişkin Kriterler:Dışlanabilirlik KriteriYalnızca malın bedelini ödeyen mi tüketimi gerçekleştirmektedir?Hayır ise = Kamusal mal.Rekabet KriteriMalın tüketimi ile başkalarının faydası azalıyor mu?Evet ise “rekabeti gerektirir” = Özel mal.
12 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1. Kamu Malları:Kamu mallarının en önemli özelliği bu malları bedel ödemeden kullanmanın mümkün olmasıdır.1.1. Arzın Siyasal Talepçe Düzenlenmesi: Piyasa ekonomisinde özel malların arzını düzenleyen, bireylerin bu mallara olan taleplerinin toplamıdır (Piyasa talebi). Bu durum kamusal mallar için geçerli değildir. Çünkü kamusal malların bölünmezlik ve pazarlanmazlık özellikleri bu mallara çoğu kez bireylerin tercihlerinin açıklanmasını gerekli kılmaz. Bireyler tercihlerini açıklamasalar da kamusal mal arzı yapılacaktır. Bu nedenle kamusal arz, özel malların arzından farklı olarak gerçekleşmektedir. Kamusal malların arzını siyasal talep düzenlemektedir. Siyasal talebin niteliği siyasal rejimin yapısıyla yakından ilgilidir. Demokratik bir rejimde vatandaşlar kamusal mallara olan taleplerini bazı araçlar vasıtasıyla açıklayabilirler. Örneğin, referandum tekniği ile vatandaşların kamusal tercihleri belirlenerek buna göre kamusal arz gerçekleştirilebilir. Ya da vatandaşlar milletvekillerini seçerek, kendi tercih haklarını bu kimselere devredebilirler. Ancak sonuçta kamusal malların arzına karar veren siyasal taleptir
13 Piyasanın etkin kaynak kaynak sağlayamadığı durumlar 1. Kamu Malları:1.2. Bölünebilirlik/Bölünmezlik ya da Tüketimde Rakip Olma/Olmama Özellikleri: Kamusal malların önemli özelliklerinden birisi de “bölünmezlik” özelliğidir. Özel mallar, tamamen “bölünebilir”, yani tüketimde rakip mallardır. Bir bireyin özel mal tüketimi sadece kendisine ait olabilir ve bu maldan diğer bir bireyin tüketimi engellenebilir. Kamusal malların ise bazıları bölünebilir, bazıları kısmen bölünebilir ve bazıları da bölünemez özelliktedir. Bölünemez özellikteki kamusal malların tipik örneği savunma, adalet ve diplomasi mallarıdır. Bu tür malları esasen üretim tekniği yönünden bölmek mümkün değildir. Örneğin, her eve ayrı bir milli savunma veya diplomasi malı sunmak üretim tekniği yönünden mümkün değildir. Kamusal malların bu temel özelliği bazen bireyler arasında tam bir eşitlik hâlinde olmayabilir.Örneğin, sınır bölgelerinde oturan vatandaşların savunma hizmetlerinden daha fazla yararlanmaları söz konusu olabilmektedir. Bunun gibi, bazen kamusal mallarda belli bir kapasite sınırından sonra tüketimde rakip olma söz konusu olabilir. Mesela, kara yollarında taşıtlar arasında, plajda ise güneşten ya da açıkta gezen insanlar arasında belirli bir kapasiteden sonra tüketimde rekabet başlayabilir.
14 Piyasanın etkin kaynak kaynak sağlayamadığı durumlar 1. Kamu Malları:1.3. Dışlanabilirlik/Dışlanamazlık ya da Tüketimden Mahrum Bırakma/Bırakamama Özellikleri: Kamusal malların bir diğer özelliği ise bu malların bir kısmında dışlama ilkesinin geçerli olması, bir kısmında ise bireylerin tüketimde dışlanamaması, bir diğer ifadeyle tüketimden mahrum bırakılamamasıdır. Savunma, diplomasi gibi mallarda bireylerin tüketimden mahrum bırakılması düşünülemez. Özel mallar ise tamamen pazarlanabilir nitelikte olduğundan bu mallardan bedel ödemeyenlerin dışlanması mümkündür.
15 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1. Kamu Malları:1.4. Kişisel ve Ortak Tüketim: Ortak ya da kollektif tüketim tek bir maldan birden fazla tüketicinin yararlanmasıdır. Örneğin, savunma, diplomasi, tiyatro ve spor gösterileri, vb. mal ve hizmetler ortak tüketime konu mallardır. Bireyler bu tür mallardan ortak olarak yararlanırlar. Bir bireyin bu tür bir malı tüketmesi diğer bireylerin fayda fonksiyonunda bir azalma doğurmaz. Özel mallarda ise ortak tüketim özelliği yoktur. Bireyler bu mallardan ayrı ayrı yararlanabilirler. Yani, özel mallarda kişisel tüketim söz konusudur.
16 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1. Kamu Malları:1.5. Dışsal Ekonomiler: Kamusal malların bir kısmı önemli ölçüde dışsallık yaratırlar. Dışsal ekonomilerin kamu ekonomisi yönünden taşıdığı önem, herhangi bir kamusal malın kamu kesimince mi yoksa özel kesimce mi sunulması gerektiğine imkan vermesidir. Gerçekten de pozitif dışsallığın söz konusu olduğu kamusal mallarda özel kesim üretici birimlerinin genellikle üretimi üstlenmemeleri, bu hizmetlerin kamu kesimince yerine getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Öte yandan negatif dışsallığın söz konusu olduğu mallarda, özel kesim topluma, tazmin etmedikleri birtakım ek maliyetler yüklemektedirler. Bu durumda da kamu ekonomisine ihtiyaç duyulmakta ve ek sosyal maliyetin ya düzenleyici vergilerle telafisi veya söz konusu üretimin kamu kesimince üstlenilmesi gerekmektedir.Dışsallığın en klasik örnekleri eğitim ve sağlık hizmetleridir.1.6. İçsel Ekonomiler: İşletmenin üretim ölçeğinin değişmesi sonucu elde edilen içsel ekonomiler özellikle elektrik, su, gaz üretimi ve dağıtımı, telekomünikasyon hizmetleri, demir yolu hizmetleri, televizyon yayını vb. hizmetler de oldukça yaygındır.
17 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1. Kamu Malları:1.7. Bedavacı Sorunu: Özel mallarda, mal ve hizmeti tüketmek için bedelinin ödenmesi gereklidir. Yani bedava hizmetten yararlanmak mümkün değildir. Oysa, kamusal malların bir kısmı için bedel ödeme söz konusu değildir. Vatandaşlar bedel ödemeseler de bazı kamusal mal ve hizmetlerden (örneğin, savunma hizmeti) yararlanırlar. Kamu ekonomisinde bu duruma “bedavacı sorunu” adı verilmektedir.1.8. Talebin Zorunlu Olması: Kamu ekonomisinde vatandaşların bazı kamusal hizmetlere talepte bulunmaları zorunlu kılınmıştır. Zorunlu askerlik hizmeti, zorunlu ilkokul eğitimi, nüfus cüzdanı alınması, şoför ehliyeti alınması vb. bu konuda örnek olarak verilebilir. Özel mallarda ise tüketici ve üretici açısından tüketim ve üretim özgürlüğü esastır.
18 Malların Özellikleri Dışlanabilme - Dışlanamama Rakip – Rakip Olmama Dışlanabilme - DışlanamamaDışlanabilme – herhangi bir kişiyi malın tüketiminden dışlayabilmek nispeten kolaydırDışlanamama – herhangi bir kişiyi malın tüketiminden dışlayabilmek ya çok pahalıdır ya da imkânsızdırRakip – Rakip OlmamaRakip (Rival) – bir defa üretildiğinde ek bir kişinin malı tüketmesinin ek kaynak maliyeti pozitiftirRakip Değil (Non-rival) – bir defa üretildiğinde başka bir kişinin malı tüketmesinin ek kaynak maliyeti sıfırdır1st click – Excludable v Nonexcludable and all sub paragraphs2nd click – Rival v Nonrival and all sub paragraphs4
19 Malların Türleri DIŞLANABİLME RAKİP OLMA DURUMU EVET HAYIR ÖZEL MALLAR DOĞAL TEKEL1st click - “Private goods”2nd click - “Public goods”3rd click - “Common resources”4th click - “Natural monopoly”ORTAK MALLARKAMUSAL MALLAR
20 Diğer Bazı Kamusal Mallar Temel Araştırma (Basic research)Yoksullukla Mücadele Programları (Programs to fight poverty)Trafiğin Olmadığı Paralı Olmayan Yollar (Uncongested nontoll roads)Havai Fişek Gösterisi (Fireworks display)
21 Tam Kamusal Mallar Bir mal, aynı anda, mahrum bırakılamama ve rekabet olmaması özelliklerinden ikisine birden sahip olabilir. Bu tür hizmetler için tam kamusal mal tanımlaması yapılmaktadır. Tam kamusal malların sunulmasında ortaya çıkan en önemli konu bedavacılık sorunudur. Bedavacılık, kamu mallarının tüketiminden bedel ödemeyenlerin mahrum bırakılamaması sonucunda ortaya çıkan bir sorundur. Bu durumda söz konusu mal ya hiç üretilemez veya optimal düzeyin altında üretilir. Neoklasik ekonomi teorisinde yer alan görünmez el hipotezine göre her rasyonel birey kendi çıkarını maksimum kıldığı sürece tüm toplumun faydası en yüksek düzeyde olacaktır. Kamu ekonomisinde böyle bir işleyiş geçerli değildir. Birey, sadece kendi çıkarı peşinde koşar ve bedavacılık yaparsa, bundan tüm toplum ve dolayısıyla kendisi de zarar görecektir.
22 Tam Kamusal Mallar Tam Kamusal Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünemezPazarlanamazFiyat teşekkül etmez/ Kişisel talep doğmaz/mayabilir !!!)Tüketiminde rekabet söz konusu değildirFaydasından mahrum bırakılamazÜretiminde piyasanın başarısızlığı söz konusudurÖRNEK: Savunma hizmeti, adalet hizmeti
23 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Birlikte ve eşit tüketim esastır. Ancak, bu tüketimin herkes tarafından eşit olarak değerlendirilmesi gerekmemektedir.ÖrnekGüvenlik hizmetinden kuyumcu, tüccar, bankalar ve kimsesiz yaşlı bireyler bu hizmetten pozitif / suç işlemeye meyilli kişiler negatif yarar elde ederler.Source: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
24 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Kamusal malların sınıflandırılması mutlak ve kesin değildir.Değişen teknolojiye ve piyasa koşullarına göre değişiklik arz edebilir.ÖrnekKarasal TV yayınlarının, kablolu / şifreli olarak sunulmaya başlanmasıSource: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
25 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Dışlanamama kamusal mallara özgüdür.ÖrnekSokak lambasının ışığından o sokaktan geçenlerin engellenememesi,Source: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
26 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Mal olarak tanımlanamayan (üretimi için kaynak tahsis edilmeyen/alternatif maliyet olmayan) bazı nesneler de kamusal mallarda bulunan özelliklere sahiptir.ÖrnekHava , GüneşSource: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
27 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Fiyat mekanizmasına bağlı üretilebilen (özel mal sayılabilen)/üretilemeyen malların sadece piyasa/kamu tarafından tedariki gerekmez.ÖrnekEğitim, sağlık, konut (lojman), Hayvanat Bahçesi-oyun bahçesi gibiSource: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
28 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Malın kamu tarafından sunulması zorunluluğu, bu malın kamu kesiminde üretilmesini gerektirmez.ÖrnekBelediyelerin çevre temizlik ve çöp toplama hizmetini özel sektörden satın alarak halka sunması.Source: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
29 Tam Kamusal Malların Nitelikleri Tüketilen malın pozitif dışsallığı arttıkça, yarı kamusal ve erdemli mallara doğru geçirilir.ÖrnekÇeşitli aşılar, zorunlu ilköğretim, haşere ile zirai mücadele, bilimsel buluşlar, araştırma- geliştirmeSource: Stiglitz, J. ( 1988) Economics of Public Sector.
30 Yarı Kamusal Mallar Yarı Kamusal Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünebilirPazarlanabilirFiyat teşekkül eder / Kişisel talep doğarTüketiminde rekabet söz konusudurFaydasından kısmen mahrum bırakılabilirÜretimini özel / kamu sektör gerçekleştirirDışsal Fayda ve Dışsal Maliyet söz konusudurÖRNEK: Eğitim, Sağlık
31 Yarı Kamusal Mallarda Talep (pr) – Piyasa Fiyat(p)DprDbDaDpr (a+b)pprxaxbxa+bEğitim - Özel Sektör
32 Yarı Kamusal Mallarda Talep (pu) – Kamu Harç(p)DpuDbDaDpu (a+b)ppupbpaxa+bEğitim – Kamu Sektörü
33 Yarı Kamusal Mallarda Talep (pr+pu) Fiyat/Harç(p)Dpr+puDpuDpu+pr (a+b)ppu+purDprppuDpu (a+b)pprDpr (a+b)xa+bÖzel Mal
34 Ortak Mülkiyet Kaynakları Tüketimden mahrum bırakılamama durumu söz konusu olduğu halde, tüketimde rekabetin olduğu durum ortak mülkiyet kaynakları olarak nitelendirilen özel bir duruma işaret etmektedir. Burada kimse tüketimden mahrum bırakılamaz, yani bedel ödetme mümkün değildir; ancak bir bireyin bu kaynakları kullanımı diğerlerinin faydasını azaltır.Ortak mülkiyet mallarına örnek olarak meralar, balık rezervleri gibi toplumun ortak kullanımında olan mallar verilebilir. Burada devletin rolü, aşırı kullanımı ve faydadaki azalmayı önleyecek şekilde yasal düzenlemeler yapmaktır
35 Fiyatlandırılabilir Kamusal Mallar Bazı mallarda tüketimden mahrum bırakma özelliği mevcut olduğu halde tüketimde rekabet olmaması söz konusudur. Tüketimden mahrum bırakmanın mümkün olduğu durumlarda bir hizmetin arzı teknik olarak özel sektöre bırakılabilir, ancak tüketimde rekabet yoksa, yani ilave bir kullanımın maliyeti sıfır ise, bu durum sosyal optimuma uygun değildir. 0 halde, sosyal optimumun sağlanması için, kapasite noktasına kadar fiyatlama yapmamak, kapasite noktasından sonra ise, kamusal fiyatlandırma teknikleri kullanmak veya kapasite artışı sağlamak gerekir.
36 Erdemli Mallar Bazı mallar yukarıdaki sınıflandırmaya göre özel mal kategorisinde olduğu halde, devlet tarafından üretilir veya finansmanı sağlanır. Devlet, bu mallar ihtiyaçlar için gerekli olduğu halde, çeşitli nedenlerle (eğitimsizlik veya yoksulluk gibi) tüketilmediği için müdahalede bulunur. Örneğin, çocuklara süt dağıtılması veya aşı kampanyaları yapılması erdemli mallar arasında sayılabilir.
37 Klüp Malları Bazı ihtiyaçların ortak olarak sağlanması maliyetleri düşürüyor ve etkinlik yaratıyor ise, kullanıcılar bu malların arzını klüp şeklinde organize edebilirler. Kulüp malları, tüketimden mahrum bırakılma özelliğine sahip olduğu halde, belirli bir kapasite noktasına kadar tüketimde rekabet olmayan mallardır. Klüp mallarında, bir bedel ödeme klübe üye olma şeklinde gerçekleşmektedir.Aynı hizmeti talep eden bireyler bir araya gelerek bir klüp oluşturacak ve söz konusu hizmeti daha düşük maliyetler ile elde edeceklerdir. Burada önemli olan husus, kulübün optimal büyüklüğünün ne olacağıdır.Bir diğer kamusal mal ise, gerçekte özel mal olduğu halde, özel faydası yanında topluma yayılan bir faydası da olduğu için karma mal sayılan mallardır. Çünkü, bu topluma yayılan fayda tam kamusal mal niteliğindedir, yani fiyatlandırılamaz ve tüketimde rekabet yoktur. Bu tür malların bir bölümü özel mal, bir bölümü ise kamu malı niteliğindedir. Böyle mallara yarı kamusal mallar veya karma mallar adı verilmektedir.
38 Uluslararası Kamusal Mallar Tam kamusal mallar gibi, tüketimde rekabet olmaması ve tüketimden mahrum bırakılamama gibi iki kriteri de sağlamaktadır ve tam kamusal mal tanımına girmektedirler. Ancak, bunlara ilave olarak, bu mallar, faydasının yayılma alanı tek bir ülkeden çok daha büyük bir alanı kapsayan mallardır. Özellikle çevresel sorunların global nitelik kazanması ile bu sorunların giderilmesine yönelik hizmetler de uluslararası kamusal mal niteliğindedir. Çünkü, hizmetlerin faydalarının yayılma alanı birden fazla ülkeyi hatta bazı durumlarda bütün yerküreyi kapsamaktadır.Uluslararası kamu mallarına örnek olarak, uluslararası barış için gerekli hizmetler, haberleşme sistemleri, bilimsel gelişmeler ve teknoloji, salgın ve bulaşıcı hastalıkların önlenmesi için uluslararası Sağlık hizmetleri verilebilir. Bu hizmetlerin sağlanması için gerekli olan hizmet birimi tek tek devletler değil uluslar üstü bir birim olmalıdır. Günümüzde, Dünya Sağlık Örgütü ve BM Barış Gücü gibi bazı uluslararası kuruluşlar bu rolleri üstlenmektedir.
39 Oyun Teorisi: Bedavacılık Sorunu Temel strateji, hizmetin bedava elde edilmesi veya maliyetin ödenmesi olup,Kişilerin her biri bu stratejiyi diğerinden habersiz uygular.Hakim strateji: rasyonel birey, maksimum zararı minumum kılmaya çalışır = bedavacılık1. KİŞİNot:Fayda: 500Maliyet: 8002. KİŞİBedavacılıkÖdeme0 ; 0500 fayda; -300 zarar-300 zarar ; 500 fayda100 fayda; 100 fayda1st click - “Private goods”2nd click - “Public goods”3rd click - “Common resources”4th click - “Natural monopoly”Not: Bireysel rasyonellik ile kollektif rasyonelliğe varılmamaktadır.
40 Küresel Kamusal Mallar Kamusal Mallar: Faydanın Yayılma Alanlarına GöreMalveHizmetlerYerel Kamusal MallarUlusal Kamusal MallarKüresel Kamusal Mallar
41 Kamusal Mallar: Faydanın Yayılma Alanlarına Göre Faydalar Karşılık Gelen ZararlarDışlanamazRekabet YokSunum SorunlarıÇevreOkyanuslarAşırı KullanımHavadan veya Topraktan Bulaşan KirlenmeAtmosferKüresel IsınmaBio ÇeşitlilikTürlerin AzalmasıSosyalİnsan HaklarıEksik KullanımKötü Muamele/ AyrımcılıkYoksullukSuç, Yolsuzluk, EşitsizlikSağlıkSalgın Hastalıklar
42 (ORTAK HAVUZ KAYNAKLARI) Rakip OlunamazRakip OlunabilirDışalanmazTAM KAMUSAL MALLAR1. Dışlama maliyetleri yüksek.2. Doğrudan devlet tarafından ya da devletin izin verdiği özel firmalarca üretilir.3. Kamu bütçelerince dağıtılır.4. Zorunlu vergi gelirleriyle finanse edilir.Örnekler: Ulusal savunmaYARI KAMUSAL MALLAR(ORTAK HAVUZ KAYNAKLARI)1. Faydaları ortak, tüketimleri ayrı ayrı olabilen mallar.2. Özel firmalarca ya da kamu kesimince üretilir.3. Piyasalarca ya da doğrudan kamu bütçelerince dağıtılır4. Satış gelirlerinden (kullanım ücretlerinden) ya da vergi gelirlerinden finanse edilir.Örnekler: Parklar, ortak mallar,kamu yüzme havuzlarıDışalanabilir(KULÜP MALLARI)1. Dışsallık yayan özel mallar.2. Özel firmalarca üretilir.3. Sübvansiyonlar ya da düzeltici vergilerle piyasalarca dağıtılır.4. Satış gelirlerinden finanse edilir.Örnekler: Okullar, taşıma sistemleri, sağlık hizmetleri, aşılama faaliyetleri, kablolu TV, özel yüzme havuzu, golf kulübüTAM ÖZEL MALLAR1. Dışlama maliyetleri düşük.3. Piyasalarca dağıtılır.Örnekler: Yiyecek, ayakkabı
43 Özel Malların Etkin Sağlanması Özel Malların Etkin SağlanmasıFiyatAdam (DfA)Eve (DfA)Piyasa (DfA+E)$11516$97310$7914$51118$31322$11526
44 $ Sf DfA+E DfA DfE Piza Miktarı 1st click – Adam’s D curve Sf1st click – Adam’s D curve2nd click – Eve’s D curve3rd click – sum of Adam and Eve at P = 114th click – sum of Adam and Eve at P = 95t click – sum of Adam and Eve at P = 76th click – sum of Adam and Eve at P = 57th click – sum of Adam and Eve at P = 38th clck – sum of Adam and Eve at P = 19th click - Market Demand curve and dashed horizontal lines disappear10th click – Market Supply curveDfA+EDfADfEPiza Miktarı
45 Pareto Etkinlik (Efficiency )– Özel Mallar Durumu (Private Goods Case) MRSfa = Pf/PaPa = $1 olsun bu taktirde,MRSfa = PfDfA Adam için MRSfa göstermektedir.DfE Eve için MRSfa göstermektedir.Sf, MRTfa göstermektedir.Pareto Etkinliği İçin Gerekli Koşul:MRSfaAdam = MRSfaEve = MRTfa
46 Kamusal Malların Etkin Sağlanması (Efficient Provision of Public Goods)Havai Fişek Adedi1234Adam (DrA)$300$250$200$150Eve (DfE)250200150100Piyasa (DfA+E)$550$450$350
47 $ Sr Havai Fişek Adedi DrA+E DrA DrE 1st click – Adam’s D curve SrDrA+E1st click – Adam’s D curve2nd click – Eve’s D curve3rd click – sum of Adam and Eve at Q = 14th click – sum of Adam and Eve at Q = 25t click – sum of Adam and Eve at Q = 36th click – sum of Adam and Eve at Q = 47th click - Market Demand curve and dashed horizontal lines disappear8th click – Market Supply curveDrADrEHavai Fişek Adedi
48 Pareto Etkinlik (Efficiency) – Kamusal Mallar Durumu (Public Goods Case) MRSfa = Pf/PaPa = $1 olsun.MRSfa = PfDfA Adam için MRSfa göstermektedir.DfE Eve için MRSfa göstermektedir.Sf, MRTfa göstermektedir.Pareto Etkinlik İçin Gerekli Koşul:MRSfaAdam + MRSfaEve = MRTfa
49 Özel Mallarda Talep ve Pareto Etkinlik FiyatpDbDaSEp (a+b)pDa+bxa+bxaxbxa+bÖzel Mal
50 Kamusal Mallarda Talep ve Pareto Etkinlik VergitDa+bDbS (Marjinal Maliyet)DaEt (a+b)tputbta+btaxeKamusal Mal
53 Lindahl DengesiRekabetçi piyasalarda, pür kamu mallarının üretimi etkin miktarlarda gerçekleşmemektedir. Kamu tedariği ve tedarik için vergilemenin nedeni, kamu mallarının üretiminde rekabetçi piyasaların etkinlik sağlayamamasıdır.İsveçli iktisatçı E.Lindahl, 1919’da yayımlanan bir çalışmasında, kamu mallarında gönüllü etkin dağılımının gerçekleşebileceğini matematiksel olarak göstermiştir. Bu görüş Lindahl fiyatlaması veya Lindahl dengesi olarak adlandırılmaktadır.Lindahl Modeli: iki bireyli bir model içinde kamu mallarının etkin üretim düzeyini, bireylerin taleplerini dikkate alarak gösteren bir modeldir. Lindahl fiyatlamasında bireyler kamu mallarının sağladığı faydanın karşılığında, gönüllü olarak vergilendirilmektedir.Varsayımlar:1. 2 birey bulunmaktadır.2. Bireyler kamu malı için azalan marjinal faydalarını yansıtan negatif talep eğrilerine sahiptir.3. Bu talep eğrileri doğru olarak açıklanmıştır.
54 Lindahl DengesiYatay eksende kamu malı, dikey eksende fiyat yerine malın maliyeti oransal olarak yer almaktadır. Dikey eksende, malın toplam maliyeti 1’dir (%100). Kamu malına yapılan harcamalardan 1. bireye h ve 2. bireye (1-h) oranlarında pay düşer.AA’ , 1. kişi’nin kamu malı talebidir. AA’ eğrisi negatif eğimlidir. Yani vergi arttığında daha az kamu malı talep edilmektedir. BB’, 2. kişi’nin kamu malı talebidir. BB’, AA’ ile aynı özelliklere sahiptir.D noktası, og* kamu malı çıktı düzeyini göstermektedir. D’de, 1. kişi maliyetinin ĥ’nı, 2. kişi 1- ĥ’nı ödemeye isteklidir. Denge yalnız D’de gerçekleşmektedir. D noktası, kaynakların etkin dağıldığı Lindahl dengesidir. Bu miktar, maliyetler veri iken daha fazla fayda elde etme imkanının olmadığı durumu ifade eder. Bu noktada optimal kamu malı miktarı g*; bireylerin ödemeye razı oldukları vergi fiyatlar 1. birey için og*; 2. birey için oĥ olacaktır. Bu iki vergi fiyatın toplamı, kamu malının üretim maliyetini karşılamaktadır.h* + (1-h*) = 1 dir.Burada 'h', tıpkı fiyat mekanizmasının hem talep hem arz yönlerinden miktar ayarlaması yapması gibi, bir rol oynamaktadır.
57 Samuelson ModeliLindahl modelinin çok sayıda birey için genişletilmiş halidir.Kamu mallarının üretim süreci piyasa sürecine benzer şekilde ele alınmış ve bireylerin taleplerinin doğru olarak açıklandığı varsayımı yapılmıştır.Samuelson modelinde, bireyler talep fonksiyonlarından yola çıkarak, veri miktar için ne kadar ödemeye hazır olduklarını bildirirler. Kişilerin ödemeye hazır oldukları bu fiyata vergi fiyat adı verilir. Kamu mallarında toplam talep, her bir üretim miktarı için bireylerin ödemeye hazır oldukları tutarların toplanması ile bulunur.Samuelson modeline göre, toplam talep eğrisinin kamu malının maliyet eğrisi ile kesiştiği noktada ortaya çıkan üretim miktarı kamu malının etkin üretim miktarı olacaktır.Talep eğrileri, özel mallarda olduğu gibi, her bir birey için fiyat ile miktar arasındaki ilişkiyi göstermektedir, ancak özel mallarda miktar fiyatın fonksiyonu olarak değerlendirilirken, kamusal mallarda veri bir fiyat için ödemeye hazır olunan fiyat söz konusudur.
58 D1+D2 E MC MC= ∑MB=MB1+MB2 OPTİMAL KAMUSAL MAL DÜZEYİ Fiyat D2: MB2 Kamusal Mal MiktarıQ*: Optimal Kamusal Mal Düzeyi
59 Eğer iki maldan biri kamu malı ise, yani bireyler kamu malı ile özel mal arasında seçim yapıyorlar ise bu model nasıl değişecektir?Bu durumda ekonomide sınırlı olan kaynaklar kamu malı ile özel mal arasında dağıtılacaktır. Bu dağıtımın bir yandan arz (üretim) yönü diğer yandan talep (tüketim) yönü vardır.Üretim yönü: kaynakların kamu malı ile özel mal arasında etkinlik sağlayacak şekilde dağıtılmasını sağlayan üretim olanakları eğrisini göz önüne alınır. Üretim olanakları eğrisi ekonomide bir maldan bir birim fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmemiz gerektiğini gösteren eğridir. Ekonomi üretim olanakları eğrisi üzerindeki noktalar üzerinde bulunduğu sürece kaynakları verimli olarak kullanıyor demektir.
60 Ancak bu noktalardan hangisi toplum tarafından talep edilen mal bileşimini göstermektedir? (Tüketim Yönü)Bu sorunun cevabını bulabilmek için bireylerin taleplerini göz önüne alınmalıdır. Özel mallarda pareto etkinlik koşulu marjinal ikame oranı ile marjinal dönüşüm oranının eşitlenmesi ile gerçekleşmektedir (MRS=MRT).Bireylerin bir maldan daha fazla tüketmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmeye razı olduklarını gösteren 'marjinal ikame oranı' ile ekonominin teknik olarak bir maldan bir birim fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmesi gerektiğini gösteren 'marjinal dönüşüm oranı'nın eşitlendiği noktada kaynaklar optimal olarak dağılmış demektir.