Yerküre Bankası ve Milletlerarası Para Fonu (IMF), 75 yıl evvel Bretton Woods’da kurulurken hayal bile edilemeyecek halde global bir pandemi…
Yerküre Bankası ve Memleketler arası Para Fonu (IMF), 75 yıl evvel Bretton Woods’da kurulurken hayal bile edilemeyecek formda global bir pandemi ile yüzleşmede etkileyici bir performans sergiledi. Lakin G20 önderlerinin artık COVID-19 bunalımının sıhhat ve ekonomik serpintisi ile başa çıkmak için onları daha ziyade kullanma zaruriliği var.
Sorun şaşırtıcı. IMF, gelişmekte olan devletlerin finansman muhtaçlıkları hakkında 2,5 trilyon $ ‘lık muhafazakar bir varsayım yapıyor. Bu ölçü, iddiası olarak 5,6 trilyon dolarlık gelişmekte olan piyasa ekonomilerinin sendikasyon kredilerine ve 2020’de vadesi gelen tahvillere eklenmekte. Esasen 80’den çokça memleket, evvelki buhranlardan değerli ölçüde daha yüksek bir rakamda IMF’den yardım istiyor.
Gelişmekte olan piyasalarda bunalım idaresi, gelişmiş ekonomilerden daha zordur. Mevcut sıhhat altyapısı çoklukla zayıftır, COVID-19 test ve tedavisi için kaynaklar kıttır, kayıt dışı iktisadın büyük hakkı nedeniyle hane halkları üzerindeki kilitlenmenin maliyeti daha yüksektir ve besin üretimi ve dağıtımı hudut kapanmaları nedeniyle daha kolay kesintiye uğramaktadır. IMF ve Yerküre Bankası’nın desteğine şiddetle muhtaçlık duyulmaktadır.
Gelişmekte olan pazarlarda bir sair zorluk daha var. Gelişmiş ekonomilerde, mali genişleme, sıfıra yakın getiri nispetleri şu anda daha yüksek borç seviyelerinin sürdürülebilir olduğunu ve gelecek nesiller için daha yüksek borç maliyetinin düşük olduğunu ima ettiği için bir sorun olmayabilir. Gelecekte nema orantılarının COVID-19 bunalımından evvel olması beklenenden daha düşük olması mümkündür. Buhrandan evvel borç sürdürülebilirliği telaşlarının yaşandığı gelişmekte olan birden fazla piyasa için durum bu türlü değil. Somali, Sudan ve Zimbabve’nin birçoğu aslında IMF ve Yerküre Bankası’na borçluydu ve daha çokça fon almaları reddedilmekteydi.
Her iki Bretton Woods kurumu da yanlışsız zihniyeti ortaya koydu ve süratli bir formda likidite sağlıyor. IMF, birinci 50 milyar dolarlık tahsisatla “ne gerekiyorsa” tahlilini gösterdi ve Yerküre Bankası derhal 14 milyar dolarlık destek verdi. G20 artık iki kuruluşu, tüm gelişmekte olan devletlerdeki likidite dertlerini finanse etmek için öncelikler belirlemeye teşvik etmeli, kaynaklarının yalnızca mevcut müşterilere harcanmasının önüne geçmeli ve sistemik bir riskten kaçınmak için borçlanma taleplerinin karşılamak için kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesine yardımcı olmalıdır. Global likidite dertlerinin tersine gerçek iflasla karşı zıdda olan memleketler için bir müracaat programını teşvik etmelidir.
IMF VE YERKÜRE BANKASI NE YAPTI?
IMF’nin Süratli Dağıtım Acil Finansman Tesisleri (Rapid-disbursing Emergency Financing Facilities) direkt COVID-19’a hitap ediyor. IMF, bu aracı Süratli Kredi Tesisi (Rapid Credit Facility) (10 milyar $) yahut Süratli Finansman Aracı (Rapid Financing Instrument) (40 milyar $) için tam teşekküllü bir programa muhtaçlık duymadan üye memleketlere likidite yardımını (tahmini 50 milyar $) uzatmak için kullanmıştır. Ödemeler, birinci Kırgız Cumhuriyeti ile başladı.
IMF, Felaket Koruma ve Yardımlaşma Fonu (Catastrophe Containment and Relief Trust) üzerinden mucize yükümlülükleri olan devletlere hibe verebilir. Bu Fon, 2010 yılında Haiti zelzelesinin akabinde yaratıldı ve 2014 Ebola salgını sırasında Gine, Liberya ve Sierra Leone’yi desteklemek için kullanıldı. Lakin yalnızca 200 milyon dolar tasarrufa hazır olduğundan, fonu COVID-19 üzere bir pandemiyi ele almak için zayıftır.
Halihazırda mevcut olan yekun IMF kaynaklarının 787 milyar dolar olduğu kestirim edilmektedir. IMF olağan devirlerde kota temelli kaynaklarını borç vermeyi finanse etmek için kullanır. Bununla birlikte, bu kaynakların bir kısmı zati taahhüt edilmiştir ve birtakım kota kaynakları mevcut değildir, zira birkaç üyenin finansal koşulları borç verme ve borcun sürdürülebilir olması için gereğince güçlü değildir. Kota kaynakları zayıf kalırsa IMF, birtakım üye devletlerin ve kurumların IMF’ye 226 milyar dolara kadar ek kaynak sağladığı Yeni Borçlanma Düzenlemelerini (New Arrangements to Borrow) aktifleştirebilir. Üçüncü bir savunma hattı olarak, IMF’nin 424 milyar dolara kadar ikili borçlanma ittifaklarına erişimi var.
Kola mahsus zorlukları ele almak için, Yerküre Bankası Kümesi gelişmekte olan devletlerde COVID-19 yansısını güçlendirmek için bir paket hazırladı. Memleketler arası İmar ve Kalkınma Bankası ve Memleketler arası Kalkınma Birliği, sıhhat müdahalesi için birinci 6 milyar doları hazır bulunduruyor. Yerküre Bankası 1,9 milyar dolar pahasında 25 projeyi onayladı ve mevcut girişimlerden 1,7 milyar dolarlık yine dağıtım yaptı. Örneğin, Afganistan ve Haiti’den Hindistan, Moğolistan ve Tacikistan’a kadar olan devletlerde, finansman daha ziyade sıhhat çalışanı istihdam etmek ve acil bakım sağlamak için donanımlı olmalarını sağlamak için kullanıldı. Romanya, afet fonu (Catastrophe Deferred Drawdown Option) tesisinden tekrar dağıtılan bir kredi buhranla ilgili ekipman alımlarını finanse ediyor.
Yerküre Bankası’nın bunalım cevabı sıhhat hizmetlerinin ötesine geçiyor. Pakistan’da Banka, mekteplerini kapatmak zorunda olan 50 milyon evlada uzaktan öğrenmeyi finanse ediyor. Bunalım üçüncü ayına girerken, eğitim, toplumsal sigorta ve hususî dala destek üzerine daha ziyade operasyon öngörülmektedir. İkincisi, Yerküre Bankası’nın kişisel dal kolu olan International Finance Corporation, müşterilerine 8 milyar dolarlık ticaret finansmanı ve işletme anaparası sağlıyor.
İKİ DEĞERLI BAHIS
İki büyük sorun G20’nin dikkatini gerektiriyor. Birincisi, IMF ve Yerküre Bankası likiditesini gelişmekte olan ekonomilere genişletmek için bir öncelik algoritması olmalıdır, böylelikle kaynaklar mevcut müşteriler tarafından yahut birinci gelen birinci hizmet esasına nazaran süratle tahsis edilmez. Bu eğilim, mevcut girişimlerin yine dağıtılması, paranın daha çokça mali yere sahip daha büyük devletlere yönlendirildiği manasına gelen evvelki buhranlarda açıkça görülmüştür. Önceliklendirme, en gereksinim duyulan gelişmekte olan piyasa ekonomilerini hedeflemek için değerlidir.
İkincisi, IMF ve Yerküre Bankası’nın birebir anda birden ziyade borçlanma talebini işlemesi için bir sisteme gereksinim vardır. Bir fikir, emsal özelliklere sahip memleketleri, girişimlerin itirazsız onayına misal formda, iyiliğe yönelik olarak işlemek. Bu yaklaşım, maruziyetleri global finansal sistem için sistemik bir risk oluşturmayan gelişmekte olan ekonomiler ile uygulanabilir.
ÇOK DAHA ZIYADESI YAPILMALIDIR
Birinci olarak, IMF ve Yerküre Bankası operasyonları, münhasıran seyahat kısıtlamaları (örneğin, memleketler arası seyahatin yasaklanması) ve yakın devranda yurt dışından geri gönderilenlerin katı karantinaları olmak üzere acil tedbire eforlarını desteklemelidir.
İkincisi, Bretton Woods kurumları bunalımdan etkilenen beşerler için kaynak sağlayabilir. Sınırlama tedbirleri yahut öbür tesirler nedeniyle direkt yahut dolaylı olarak gelirlerini kaybeden hanelerin devlet yardımına muhtaçlığı vardır. Muaf meslek sahipleri ve işsizler yahut kayıt dışı dal için nakit aktarım gereklidir. 2. kategori, gelişmekte olan piyasa ekonomilerindeki kişilerin çoğunluğunu oluşturmaktadır ve sınırlama tedbirlerinin uygulanabilirliğini sınırlamaktadır. Mahsusen düşük gelirli memleketlerde içtimaî güvenlik ağlarının oluşturulması yahut güçlendirilmesine daha çokça değer verilmelidir. Sahra altı Afrika’da ve global durgunluğun ima ettiği gelişmekte olan yerkürenin sair ortamlarındaki yoksulluktaki artış, sonuçta virüsün kendisinden daha ziyade can alabilir.
Bunalımlar gelir eşitsizliğini arttırır. Hem resmi hem de gayri resmi kesimlerde çalışanlar konutta kilit altında kaldıklarından, bu COVID-19 ile daha da önemli olacaktır. Buhrandan kurtulmak, vergi ıslahatı ve içtimaî güvenliğe genişletilmiş erişim yoluyla aşamalı gelir siyasetleri gerektirecektir. Daha geniş iştirakin potansiyel maliyetleri büyüktür, daha büyük yararlardan daha ağır basar. Daha eşit bir gelir dağılımı elde etmek, hangi programların çalıştığı konusunda güçlü deneyime sahip olan Yerküre Bankası’nın ikiz amaçlarından biridir.
Üçüncüsü, çok ekonomik aksaklıkları önlemek için girişimler geliştirilebilir. Siyasetler, personelleri ve patronları, üreticileri ve tüketicileri, borç vericileri ve borçluları himayeli, böylelikle COVID-19 acil durum azaldığında iş önemli bir formda devam edebilir. Şirket kapanışları örgütsel teknik malumat kaybına ve verimli uzun vadeli girişimlerin sona ermesine neden olacaktır. Finans kesimindeki aksaklıklar ekonomik badireyi artıracaktır. Hükümetler, fiyat sübvansiyonları da dahil olmak üzere kişisel firmalara istisnai destek sağlamalıdır. Birçok devlette, büyük ölçüde vergi mükellefleri tarafından üstlenilen risklerle birlikte, büyük kredi ve teminat programları tatbike konulmuştur.
Yerküre Bankası’nın mevcut girişimlerden kaynakları tekrar konuşlandırması üzere, IMF de programlarını önden yükleyebilir ve bu yeni vazifeleri kapsayacak formda genişletebilir. Fakat önden yükleme, Fon’un büyümeyi desteklemek için başlangıçta planlanan kalkınma girişimlerini finanse etmesini zorlaştıracaktır. Başkaca mevcut müşterilere yahut birinci gelen borçlulara para vererek IMF kaynaklarını tüketme riskini de taşır.
Kimi adımlar, Yerküre Bankası ile IMF arasında koordineli bir fiil gerektirir. Likidite dertleri yaşayan işletmeler telaş kaynağı olarak tutulmalıdır. İflas kanunlarında tekrar düzenleme prosedürleri bulunmayan memleketlerin, zahmetli işletmelerin kapanma mümkünlüğünü muvakkat olarak dondurması gerekmektedir. Yerküre Bankası ve IMF, hükümetlere iflas ıslahatı konusunda tavsiyelerde bulunmada kıymetli deneyime sahiptir. G20, 1990’ların sonlarında Şark Asya finansal bunalımı sırasında ortaya çıkan finansal kesim kıymetlendirme programlarına emsal biçimde ek uğraş isteyebilir ve bunları ek kaynaklarla destekleyebilir.
BORÇ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK TARTIŞMALARI BEKLEYEBİLİR
Birçok devlet için IMF’nin borçluluklarının sürdürülebilirliği konusunda daha bilinçli bir karar vermesi için devrana muhtaçlığı vardır. Bu belirleme, bir bunalım devranında gerçekleşmesi olası olan ve değerli ölçüde ek borcu temsil edebilecek kaideye bağlı yükümlülükler (örneğin, devlete ilişkin kuruluşlar yahut vilayetler tarafından) incelenerek oluşturulabilir.
Öbürleri için ise IMF, bunalımın derinliğine ve vadesine bakılmaksızın borçlarının sürdürülemez olduğuna karar verdi. Bu memleketlerin imdi, sürdürülebilirliği yine sağlamak için mealli yine yapılandırma tartışmalarına katılma fırsatı vardır. Sürdürülebilirlik ile ilgili kurallar ve eşiklerin gözden geçirilmesi (veya kimileri için en azından süreksiz olarak gevşemesi) mümkündür. Bu alıştırma, borçlu hükümetlere yekunda ehil rahatlama sağlamak için çeşitli şahsi alacaklılar arasında ve resmi ve hususî, ikili ve çok taraflı kurumlar arasında uyum gerektirir.
Resmi alacaklıların buhran aylarında moratoryumu kabul etmesi durumunda, bir sonraki adım şahsi alacaklılara yapılan ödemelerin yine yapılandırılmasını içerir. Gelişmekte olan piyasalardan 5,6 trilyon doların üzerinde borcun, 2020’de, yani iktisatların tam olarak toparlanamayacağı bir periyotta vadesi geliyor. Maliye bakanları buhrana bağlı öteki acil bahislerden zati bunalmış olduklarından, borçların yine yapılandırılmasının sistemsiz bir halde ele alınması, hem borçlular hem de yatırımcılar için kaybedilen bir duruma yol açacaktır. Borçlular temerrüde düşebilir, bu da – varlık piyasalarının kısa olsa bile – gelecekteki finansman erişimini etkileyecektir.
Kişisel tahvil sahibi kimliğinin (bir devletin borcunu gerçekte kimin elinde tuttuğunu bilmek) kesin olmadığından, bu sonuçlar münhasıran telaş vericidir. Gelişmekte olan devletler – malumat ve kaynak eksikliğinden etkilenen – bu çeşit müzakerelere hazırlanmak için daha yavaş olabileceğinden, borç müzakerelerinin sistemsiz işlemesi memleketler arasındaki eşitsizlikleri artıracaktır.
Tüm bu tartışmaların merkezinde değerli kimi sorular var.
Bunalımın birinci aylarında genişleyen Yerküre Bankası ve IMF kaynakları zayıflayacak. Nasıl yenilenecekler? Ve virüs tesirli bir aşı yahut tedavi bulunmadan evvel geri gelirse ne olur? Bu soruları cevaplamak için ise yalnızca haftalarımız var.
Peterson Institute for International Economics / Makalenin orjinali burada.