Abbasiler Dönemi Kuruluşu ve Yıkılışı
Emevi hanedanının tamamıyla ortadan kalkmasını sürekli çalışmalarıyla hazırlayan, Abbasın torununun çocuğu olan Muhammed b. Alî b. Abdullah b. el-Abbasdır. Muhammed b. Alinin 744 yılında ölümünden sonra oğlu İbrahimin başa geçmesiyle, Abbasilerin gücü doruk noktasına ulaştı. Uzun süredir hazırlanan isyan, H. 129 yılı Ramazan ayında (Haziran 747) Horasanda patlak verdi ve hızla yayıldı. Halifenin ordusu yenildi; Emevi ordusu sürekli başarısızlığa uğradığı için Abbasiler de kendilerini göstermeye ve amaçlarını açığa vurmaya başladılar.
Halife Mervan II. 748de İbrahimi hapse attırdı; kardeşleri Ebu Cafer ve Ebul-Abbas, onun yerine Abbasiler fırkasının başına geçtiler ve Küfenin isyancılara tesliminin peşinden Ebul-Abbas 749da kendini halife ilan etti. Mervan (Ocak 750de) Zab suyu kenarında yenilgiye uğratılı. Mısıra kaçmak istedi; düşman, arkasından yetişti ve Mervan aynı yılda öldürüldü. El-Saffah kan dökücü lakabını alan Ebul-Abbas, Emevî hanedanını ortadan kaldırdı. Bununla beraber Abdurrahman b.Muaviye adında birinin kaçıp kurtularak İspanyaya gitmesine engel olamadı. Abdurrahman b.Muaviye Kurtubada yeni bir Emevî devleti kurdu.
Abbasın kardeşi ve halefi Ebu Cafer el-Mansûr, Bağdatı hükümet merkezi yapınca hükümetin ağırlık merkezini daha doğuya götürdü. Yeni bir hanedanın iktidara geçmesi, ilim ve fennin gelişmesinde ve ülkenin ileri gitmesinde etkili oldu. Ne var ki, çok geçmeden çöküntü belirtileri görüldü ve Abbasilerinki çapında büyük bir devletin bütünlük içinde varlığını sürdürmesinin imkânsızlığı anlaşıldı. Daha 788de Ali soyundan İd- ris b. Abdullah Fasta bağımsız bir Alevi devleti kurmuştu. Kayravanda da karışıklıklar baş gösterdi. Orada asayiş İbrahim b. el-Ağleb tarafından sağlandığından, yıllık vergi vermek koşuluyla eyaletin babadan oğula geçmesi suretiyle, emaretini Harun er-Reşid 800de ona vermek zorunda kaldı. Bir süre sonra Horasan da bağımsızlığını ilan etti ve oranın valisi Tahir Zul-Yamineyn 922de halifeye itaati bıraktı. Daha sonra, 868den beri Mısır Valisi olan Ahmed b. Tûlûn Bağdadın hâkimiyetine bakmadan Suriyeyi de kendi sultası altına aldı. Fakat, Tulunîler hanedanı ancak 37 yıl varlığını sürdürebildi; Mısır ise, bir asır içinde Abbasi halifelerinin hâkimiyetinden tamamiyle kurtuldu. Artık Abbasilerin çöküş dönemi başlamıştı.
Halife el-Mutasım (833-842), çoğunluğu ücretli Türk askerlerinden oluşan bir ordu kurmaya karar verdi. Gittikçe güçlenen bu yabancı hassa askeri kendi içinde örgütlendi. Halife el-Muktedir 908de bu askerin kumandanı Munise Emirul-Ümera (Emirlerin emiri) unvanını ve sınırsız yönetim yetkileri vermek zorunda kaldı. Fatımilerin faaliyet sahnesinde görünmeleriyle halifelerin dini nüfusları bile zayıfladı. Abbasiler, 945te Büveyhlerin ve bir asır sonra da Selçukluların hâkimiyetleri altına girdiler.
Bu Türk sultanlarının hâkimiyetinden kurtulunca biraz olsun geçmişe dönebildiler ancak, ülkelerinin sınırı Bağdad ve civarına kadar gerilemişti. Nihayet Bağdad, Hulagu kumandasındaki Moğolların eline geçti (1258) ve
son halife El-Mutasım öldürüldü. Ab- basilerden ancak bir kaçı kaçmayı başardılar. Mısırdaki Memlûk sultanı Baybars, bu kaçanlardan birini, el-Mustansir namı ilş Kahirede halife ilan etti. Fakat, Kahiredeki halifelik sadece dini bir makamdan ibaretti. Bir zamanlar sahip bulundukları sınırsız yetkilerden sadece, sultanlara menşur vermek yetkisi kalmıştı. Ayrıca bu menşurlar da sadece, böyle bir onayı isteyen sultanlara verilirdi.
Osmanlı padişahı Birinci Selim 1517de Memlükleri Mısırın zaptıyla ortadan kaldırdı ve son Abbasi halifesi el-Mütevekkil III.i İstanbula götürdü. Halife, İstanbulda ruhani ve cismani hukuk ve yetkisini Osmanlı padişahına devrettikten sonra Mısıra dönmek izni aldı: al-Mutavakkil 1538de Mısırda öldü.