1 SOSYOLOJİK DÜŞÜNME ve METODOLOJİSİ Mehmet Cüneyt BİRKÖK Elektronik Sürüm 1.6 İstanbul 1998
2 ii İÇİNDEKİLER Sunuş...1 I. Düşünme ve Sosyoloji...4 A. Bilimsel ve Eleştirel Düşünme...9 B. Realisttik ve İdealisttik Düşünme...10 C. Bilgi Kaynakları ve Objektivite Problemi...11 D. Sosyolojik Düşünmenin Bilgi Kaynakları...15 E. Sosyolojik Düşünme...18 F. Niçin Sosyolojik Düşünme?...19 G. Sosyolojik Alan...24 H. Sosyoloji ve Yakın Bilimler...28 II. Perspektif ve Metot...36 A. Sosyolojik Bakış...36 B. Mikro ve Makro Açılar...39 C. Sosyolojide Araştırma...44 D. Sayısal ve Niteliksel Araştırmalar...48 E. Sosyolojik Düşünmenin Metodolojik Özellikleri...49 F. Sosyolojik Düşünme ve Metot Problemleri...51 III. Düşünme ve Araştırma...54 A. Soru Sorma...54 B. Kavram Tanımlama...59 C. Araştırma Problemi Tespiti Çözümü...67 D. Beyin Fırtınası...73 E. Konsept Haritası...75 F. Konu Seçimi ve Gerekçelendirme...77 G. Teori Kurma...81 H. Problemden Tebliğe Bir Sosyolojik Düşünme Örneği...84 I. Okuma...93 J. Not Alma...97 K. Yazım...98 L. Sözlü İletişim IV. Bilimsel Metnin Yapısı A. Başlık B. Önsöz C. Giriş D. Problem E. Kaynakların Değerlendirilmesi F. Metodoloji Sörvey ve Anket Araştırması Gözlem Araştırması İçerik Araştırması...123
3 iii G. Bulguların Değerlendirilmesi H. Sonuç I. Özet J. Çalışmanın Kontrol Edilmesi K. Kaynak Gösterme MLA Biçimi a) Yazılı Kaynaklar: b) Elektronik Kaynaklar APA Biçimi a) Yazılı Kaynaklar b) Elektronik Kaynaklar Chicago Biçimi Kaynaklar...141
4
5 1 Sunuş Günümüzde sosyal hayat geliştikçe ve karmaşıklaştıkça, politikaların belirlenmesi, problemlerin giderilmesi, kısaca herhangi bir sosyal faaliyet için bilimsel çalışma sonucu ortaya çıkarılmış olan bilgiye giderek daha çok ihtiyaç duyulmaktadır. Sosyal dünyadaki mevcut bilginin kavranması ve dondurulmuş bir gerçek olarak kabul edilmeyerek yeni bilgilere yol açması için sosyolojik bir düşünme tarzına gerek duyulmaktadır. Bu çalışmada sosyoloji, metodoloji ve felsefeden yararlanılarak sosyolojik olarak düşünmenin tekniği araştırılmaktadır. Amaç, düşünme veya araştırma yapma gibi entelektüel bir çalışma esnasında bilimsel dogmalar, düşünce kalıpları veya diğer metodolojik hatalara düşmeden ya da engellere takılmadan sosyal olayların anlaşılmasını sağlayacak pratik bir düşünme metodu oluşturmaktır. Böylece araştırmacının herhangi bir
6 2 sosyal olgu hakkındaki bilgisi, sadece başkalarının o konuyla ilgili daha önceki anlayışlarıyla sınırlı kalmayarak olayın hakikatine başka yönleriyle de nüfuz edebilecektir. Çalışmada düşünme ve metodolojinin önemli noktaları birleştirilerek sosyolojik düşünmenin temel çerçevesi kurulmaya çalışılmaktadır. Araştırmadaki teori ve pratik bağını koparmamak için konular mümkün olduğu kadar birlikte ele alınmakta ve uygulama örnekleriyle açıklanmaktadır. Bu amaçla sık kullanılan bazı araştırma tekniklerine de yer verilmiştir. Vurgulanması gereken bir husus da metodolojinin araştırma tekniklerinden çok daha ötede ve en az araştırmanın kendisi kadar önemli olduğudur. Bilimsel bir çalışmada her adımın düşünülerek atılması gerekmektedir. Aksi takdirde elde edilmiş olan sonuçlar geçersiz olacaktır. Sosyal konularla ilgilenen herkesin, sosyolojik düşünmeyi hem bir düşünce tarzı hem de düşünme metodu olarak kullanması yararlı olacaktır. Böylece sosyal olaylar daha kolay, anlamlı ve gerçekte oldukları gibi değerlendirilebilecektir. Günümüzde her kesimden insanın en çok ihtiyaç duyduğu şey kendisinin dışındaki dünyada ve kendi benliğinde olup bitenleri anlamasını sağlayacak düşünsel bir nitelik kazanmak; böylece, önünde bulduğu bilgilerden bu amaçla yararlanabilmek için gelişkin bir düşünce düzeyine çıkabilecek duruma gelebilmektir. 1 Sosyolojik düşünme pratik bir metot sağlayarak sosyal olayların anlaşılmasını kolaylaştırmakta, belli bir disiplinin kalıplarının dışında, gerçekte etkili olan başka faktörleri de hesaba katarak daha da netleştirmektedir. Böylece sosyal hadiseler gerçekte oldukları gibi değerlendirilebilmektedir. Zaten sosyolojinin amacı da budur. Sosyoloji biliminin tahsili, sosyologlara zaman içinde sosyolojik bir düşünme tarzını sağlamakla birlikte, mevcut standartların ötesine geçecek bakış tarzlarını geliştirme mecburiyeti vardır. Öte yandan, sosyal bilimler sahasındaki diğer araştırmacıların kendi disiplinlerindeki çalışmalarına katkı sağlaması bakımından sosyolojik düşünmeyi dikkate almaları gerekmektedir. Sosyolojik düşünebilmenin yararlı olacağı bir başka kesim 1 C. W. Mills, (1979). Toplumbilimsel Düşün. (Çev. Ü.Oskay), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, s.10.
7 3 de sosyal politikalarla uğraşan veya karar verme görevindeki yöneticiler, yetkililer ve siyasilerdir. Doğru kararların alınması sadece mevcut teknik imkanların en uygun kombinasyonunu sağlamakla değil, mevcut olan tüm faktörler karar verme sürecine dahil edilmesiyle gerçekleşmektedir. Özellikle sosyal determinantlar esas faktör olarak değerlendirmeye katılmalıdır. Bir toplumun kendine has şartları ihmal edilerek yapılan faaliyetler hem eksik hem de bilimsellikten uzaktır. 2 Bu nedenle günümüz insanı için mümkün olduğu kadar geniş bir yelpazeyi dikkate alan ve sürekli geliştirilen sosyolojik bir düşünce biçimi sağlanmalıdır. 2 E. Öksüz, "Bilgi Toplumu ve Türk Kültüründe Vasatı Aşmak." Yeni Türkiye. Sayı: 19, (Ocak-Şubat 1998), s. 587.
8 4 I.Düşünme ve Sosyoloji Genel bir kanıya göre insan, kainatta bilinen varlıklar arasında en mükemmel olanıdır. Kendi zihni yetenekleriyle en küçük ayrıntısına kadar kurduğu muazzam bir sosyal dünyada yaşamaktadır. İnsanın kendi sınırları ötesini idrak edemediği için en mükemmel olduğunun ispatı elbette mümkün değildir. Ancak şu husus kesindir ki, insanda bulunan özelliklerden bir kısmı bilinen diğer varlıklarda ya hiç yoktur ya da çok ilkel seviyelerde mevcuttur. Bu özelliklerden en önemlisi akıl ve onun insana mahsus olan fonksiyonlarıdır. Düşünebilmesi ve aklına hitap edilebilmesi sayesinde diğer varlıklardan ayrı, özel bir konumda bulunmaktadır. Sahip olduğu düşünme yetkisi ve görevi nedeniyle de davranışlarının sorumluluğunu yüklenmektedir. Bu sorumluluğun ödülü geleceğini istediği gibi yine kendisinin kurmasıdır. İşte insan açısından düşünmenin önemi bu anlamdadır. Başka bir deyişle kendi geleceğini kuran insan için genel anlamıyla düşünme, en önemli özelliktir. Özellikle felsefi bakış açısından, günümüze intikal eden miras çerçevesinde insanın düşünme özelliğini yeterince kullanmadığı da görülmektedir. 3 Halen pek çok sosyal problem çözümsüzlük içinde 3 K. Jaspers, (1961). The Future of Mankind. (Trans. E. B. Ashton), USA: The University of Chicago Press, s. 209
9 5 varlığını sürdürmektedir. Bir kısmının ise çözümü bilindiği halde toplumu yıkıcı etkileri devam etmektedir. Düşünme yeteneğini gereğince kullanmış olsaydı yada doğru düşünebilmiş olsaydı daha farklı bir durumda olabilirdi. Acaba insan ne tür özelliklere sahiptir ki kendine problem yaratmaya devam etmektedir. Sosyal bilimlerde insanı açıklayan iki genel model bulunmaktadır. 4 Bunlardan ilki biyolojik modeldir. İnsan davranışlarını şartlı refleksler fikrinden hareketle bir organizmanın reaksiyonları olarak görmektedir. Diğeri ise sosyolojik modeldir ve bu kitabın konusudur. Her iki model de bir davranışın nedenlerini iki ayrı guruba bölerek incelemektedir. Sosyolojik modelde davranışın sosyal nedenleri ele alınmaktadır. Öte yandan düşünce, komple bir kavramdır ve çerçevesi içinde birbirinden çok farklı hususiyetleri de barındırmaktadır. Mesela, hangi düşünce doğrudur? Doğruluk ve yanlışlığın kıstasları nasıl değişmektedir? Bunlar da birer düşünce midirler, yoksa varlık için kurulmuş birer boyut mudurlar? 5 Tüm dünyanın keşifleriyle tanıdığı bir bilim adamının mı düşünceleri iyidir veya doğrudur, yoksa kendini aşmış ve her türlü beşeri zaaf ve ihtiraslardan kurtulmuş bir çobanınkiler mi? Bunların zihni yapılanmaları nasıldır ki, farklı düşünceler üretebilmektedirler? İyi ve kötü, doğru ve yanlış birbirlerinden nasıl ayrılmakta, hatta insanlara göre neden değişmektedir? Bu sorular etik ilmi veya ahlak felsefesinin soruları olmakla birlikte, kültürel antropoloji ve sosyoloji, doğru ve yanlış kavramlarının kültürlere göre değiştiğini kabul etmektedir. Rölativizm' e göre, doğrunun tarifi, fert tarafından doğru olduğu kabul edilen şey olarak yapılmaktadır. Ancak, doğru veya yanlış, sadece ferdin düşüncelerine bağlı olan bir kavram değildir. Etik (ahlak) teorilerine göre, doğru ve yanlış düşünceleri, ferdi varlığa (sübjektivizm veya ferdi rölativizm teorisi), grup varlığına (kültürel rölativizm teorisi), ya da insanüstü varlığın (külli irade teorisi) 4 H. Gerth ve C. W. Mills, (1964). Character and Social Structure: The Psychology of Social Institutions. USA: Harbinger Book, s W. Lippmann, (1963). Essays in The Public Philosophy. (7. Baskı), USA: Mentor Book, s. 110.
10 6 değerlerine, düşüncelerine veya tavırlarına bağlıdır. 6 Bunların yanı sıra idraksizlik (noncognitivism) teorisi doğruluk ve yanlışlığın hiç bilinemeyeceğini söylemektedir. Natüralizm teorisi ise, tam tersi görüşüyle, doğrunun ve yanlışın durumu tasvir eden bilgilere sade bir bakışla bilineceğini söylemektedir. Non-natüralizm teorisi, biliş için mevcut olandan daha fazla bir bilgiye, mesela, sezgi 7 gibi bize doğrunun ne olduğunu söyleyen bilgiye veya ahlak kurallarının gerçeğine ihtiyaç duyulduğunu ifade etmektedir. 8 Fakat çoğu kişinin katılacağı ortak bir yargı, insanın belli bir amacı gerçekleştirmeye yönelik istisnai özelliklerle donatılmış olduğudur. Bu büyük mânânın aslında anlamsız olduğunu iddia etmek, gülünç olmakla birlikte, insana verilmiş olan kapasitenin ve dolayısıyla da mânânın büyüklüğünü teyit eder. Düşünme ve irade birbirinden ayrılamayan, hatta birbirlerini gerektiren kavramlardır. Varlığın hem bir irade eseri ve hem de kendisine has bir iradesinin olduğu temel kabulümüzdür. Bu bakış açısı, tesadüfî gelişmeyi öngören evrimci düşünceden farklıdır. Özellikle sosyal olayların günlük müşahedeleriyle bile, sürekli devam eden top yekûn bir gelişmenin olduğunu söylemek mümkün değildir. Bu durum, seçiciliğin vuku bulduğunu, başka bir deyişle iradenin olduğunu ortaya koyar. Belli bir yönde düşünme ve davranabilme gücü olarak kabul edilen iradenin gerek şartı özgürlüktür. Sosyal yapılar da iradelerin sosyal boyutlara ulaşmasının bir sonucudur. Toplumlar birbirlerinden farklı şekillerde bilinçli ya da bilinçsiz olarak insan zihninde kök salmış özelliklerin ürünüdürler. 9 6 A. J. Kimmel, (1990). Ethics and Values in Applied Social Research. (3. Baskı), USA: Sage Publications, s Bergson'a göre sezgi filozofun zihninde hiç bir şekilde formüle edilmemiş biliştir. [H. Bergson, (1946). The Creative Mind. (Trans. M. L. Andison), USA: Philosophical Library, s ] 8 R. L. Purtill, (1976). Thinking About Ethics. USA: Prentice-Hall, s R. Aron, (1969). Progress and Disillusion: The Dialectics of Modern Society. USA: The New American Library, s. 272.
11 7 Kısaca insan mükemmel özelliklerle donatılmış olarak yaratılmaktadır. "Yaratıcı tarafından ona, yer yüzü ve onun kaynaklarını kullanıp geliştirebilecek bir kabiliyet verilmiş, dünyaya gönderiliş gayesine uygun cihazlarla donatılmıştır.... Canlılar içinde sadece insan, geliştirdiği medeniyeti, kendinden sonrakilere aktarma kabiliyetine sahiptir. Görüldüğü gibi, bütün bu hususlar, insanın başlangıçtan itibaren özel olarak yaratıldığını ortaya koyar." 10 Bu özelliğinin en büyük belirtisi, tam olarak kullanamıyor olmasıyla birlikte düşünme yeteneği ve onun bir sonucu olan bilme hadisesidir. Başka bir deyişle insan, kabiliyetlerini bilgi ile birleştirerek icat etmekte, üretmekte, kontrol ve hükmetmektedir. Bilme ruhi bir hadisedir. Bilgi ise, bilmenin lisan halinde yapılanmış bir sonucudur. İdrak, tasavvur ve düşünme ise farklı birer bilme tarzlarıdır. Von Aster, "düşünme nedir?" sorusuna şöyle bir cevap vermektedir: Düşünmek, "... birleştirmek, parçalamak ve mukayese etmektir diyebiliriz. Birleştirmede objeleri bir birlik veya bir bütün halinde toplarım; parçalamakla da bir objeyi parçalarına ayırmış olurum; mukayesede ise iki veya daha ziyade obje arasında mevcut olan bir nispeti (mesela bir eşitlik, benzerlik, başkalık nispetini) öğrenirim." 11 İdrak, tasavvur ve düşünme tarzları birbirinden ayrılamaz. Biri olmadan diğeri mümkün değildir. Mesela idrak edilmeyen bir şey tasavvur edilemez veya tasavvur edilmeyen bir şey düşünülemez. Kısaca düşünme, idrak ve tasavvurla birlikte ruhi bir hadise olan bilmenin sağlandığı haldir. Herhangi bir sosyal faaliyet de düşünme fiiline sebep olmaktadır. Marksizm e göre düşünce ve fikirler emekten kaynaklanırlar; insanlar daha sonra toplumsal faaliyetleri süresince düşünmelerini ve fikirlerini geliştirirler. 12 Bu kanaate göre düşünme tamamen sosyal bir üründür. Veblen'e göre düşünme, kökenleri barbar toplumların özelliği olan feodal 10 H. M. Morris, (1985). Yaratılış Modeli. (Terc. A. Tatlı, v.d.), Ankara: Milli Eğitim Basımevi, s Ernst von Aster, (1945). Bilgi Teorisi ve Mantık. (Çev. M. Gökberk), İstanbul: (?), s M. Cornforth, (1997). Bilgi Teorisi. (Çev. H. Selman), İstanbul: Yorum Yayınevi, s. 69.
12 8 yapıdaki aristokrat sınıflara kadar uzanan boş zamanların önemli bir fonksiyonudur. Bu dönemde bir üst sınıf olan aristokrasi (Veblen bu kesimi boş zaman sınıfı 'Leisure Class' adıyla adlandırmaktadır) yalnızca yönetim, savaş, dini işler ve sporla meşgul olmaktadır. 13 Elbette düşünme sadece rahat bir hayat tarzının sağladığı boş zamanların bir fonksiyonu değildir. Çeşitli bilim ve sanat eserleri meydana getirmek için uygun imkanlara sahip olmak gereklidir, ancak zor şartların da insan düşüncesini uyaran bir diğer faktör olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle düşünce ve ürünleri, top yekün bir toplumun eseridir. Nitekim, Sapir'e göre, bir toplumun yaptıkları ve düşündükleri kültür olarak tanımlanır. 14 bu bakımdan düşünmede tarihi bir süreç de söz konusu olmaktadır. Uzun zaman süreçlerinde tecrübe edilen hayat tarzları topluluklara, milletlere ve medeniyetlere has belli bir düşünce mecrası oluşturmaktadır. Fakat herhangi bir zorunlu istikamet mecburiyeti yoktur. 15 Mesela, eski Sovyetler Birliği'ndeki sosyalizmin dayalı olduğu maddeci düşünce tarzından çok kısa sürede vazgeçilmiştir. Bu bakımdan düşünceyi ve üslubunu herhangi bir veçhe ile sınırlamak doğru değildir. Sosyal çevre bireyin tutumlarını ve düşünceyi etkilemektedir. Bu faktörlerin en önemlilerinden biri ferdin düşünme ile ilgili nitelikleridir. Acaba, birey düşünme esnasında hangi niteliklere sahip olmalıdır? Soyut düşünce için ferdî zihin bazı şartları sağlamalıdır. Sembolik olarak düşünebilmek, fikir yürütebilmek, planlayabilmek ve mümkün olan şekli bulup gerektiği gibi hareket edebilmek genel özelliklerdir. Birey ve zihni öncelikle egosantriden kurtulmuş olmalı ve çevre ile objektif münasebetler kurabilmelidir. Ancak bu takdirde zihnin olumsuz etkilerden kurtularak ve kontrol edilmeden düşünebilmesi mümkün olabilecektir. Baskı altında 13 T. Veblen, (1934). The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions. N.Y.: The Modern Library, s E. Sapir, (1931). "Language, Race and Culture", The Making of Man: An outline of Anthropology. (Ed. by. V.F. Calverton), N.Y.: The Modern Library, s S. Taylor, (1956). Conceptions of Institutions and The Theory of Knowledge. N.Y.: Bookman Associates, s. 130.
13 9 bulunan veya herhangi bir şekilde kontrol altında tutulan bir zihnin serbestçe hareket edebilmesi veya çevresindeki bir problemi görebilmesi beklenemez. Daha sonra iradeli bir şekilde problemi çözmeye teşebbüs etmelidir. Bunun için inisiyatifi ele alması ve problemin çözümü için uygulamaya geçebilmesi gerekmektedir. Bir konu hakkında karar verilmedikçe bir sonraki adımın atılması mümkün değildir. Çözüm amaçlandıktan sonra belli bir düşünüş istikameti seçmek gerekmektedir. Ancak düşünüşü bir görüş açısından diğerine kaydırabilmek için mümkün olduğu kadar esnek olmalıdır. Esnekliğin yanı sıra zihnin, bir meselenin çeşitli durumlarını sıralı bir şekilde muhafaza edebilmesi, birden fazla birbiri ile ilgili olmayan uyarana karşı aynı zamanda cevap verebilmesi de gerekmektedir. Ele alınan meselenin bütününe vakıf olmalı, kavrayabilmeli, ünitelerine ayırabilmeli, o mesele ile beraber olan fakat ilgili bulunmayan diğer halleri ayırabilmeli ve ayrılmış parçaları uygun bir sıra ile bütün teşkil edecek şekilde düzenlemelidir. A.Bilimsel ve Eleştirel Düşünme Bazı yazarlar düşünmeyi iki mecrada ele almaktadırlar. Diğer bir deyişle bütünü kavramada iki temel düşünce tarzı bulunmaktadır. Her iki düşünce türü de tecrübeyle sınanmış, net ve doğru bilgiler taşırlar. Bilimsel olarak adlandırılanı sadece doğrulanabilir gerçeklerden, eleştirel olanı ise, inandırıcı ve iyi yapılanmış fikirlerden müteşekkildir. 16 Eleştirel düşüncede bilimsel gerçeklere ek olarak başka değerler de söz konusudur. Bilim sürekli gelişmekte olduğu için nihai doğrular yoktur. Öğrenme yoluyla yeni bilgiler eklenmektedir. Eleştirel düşüncede şahsi görüşler ağırlıklıdır. Bununla birlikte her iki düşünme tarzında esas olan şey bir fenomenin açıklanmasıdır. Yani kritik (eleştirel) düşünmede de bilimsel düşünmede de esasen bir olgu açıklanmaktadır. Düşünme fiili bir açıklama yapma 16 L. Bryson, (1960). "The Uses of Knowledge", An Outline of Man's Knowledge of the modern World. (Ed. by. L. Bryson), N.Y.: McGraw-Hill Book, s. 5.
14 10 olarak ele alındığı takdirde konu biraz daha sadeleşmektedir. Açıklamak, bir şeyin başka şeylerle ilişkisini kurmaktır: düzene sokmak, bir dizide, durumda veya kategoride uygun bir yere yerleştirmek, başka şeylerle kıyaslamak, farklarını ortaya çıkarmaktır. Açıklama yaptığımız zaman, bir fenomenin önceki haliyle olan farklılıklarını tespit ederek şimdiki haline nasıl dönüştüğünü inceleriz. Çeşitli veçhelerini inceler, bir bütün olarak özelliklerinin, parçalarının veya fonksiyonlarının neler olduğunu ve birbirleriyle ilişkilerini, bütünü nasıl meydana getirdiğini değerlendiririz. Bütün incelememiz ilişkilerin araştırılması ve bilim de bu ilişkiler sisteminin bilgisidir. 17 Bilgimiz arttıkça ilişkiler sistemi hakkındaki genel anlayışımız da artmaktadır. B.Realisttik ve İdealisttik Düşünme Tarih boyunca görülmüş olan düşünce sistemlerini realisttik ve idealisttik olarak iki guruba ayırmak mümkündür. Aşağıda bu sistemlerin bazı özellikleri gösterilmektedir. REALİSTTİK Dünyevi (Secular) Maddeci (Materialistic) Geçici (Temporalistic) İzafiyetçi (Relativistic) İDEALİSTTİK İlahi (Sacred) Ruhçu (Spiritualistic) Ebediyetçi (Eternalistic) Mutlakçı (Absolutistic) Realisttik düşüncede maddi ve somut unsurlar önem kazanmaktadır. İdealisttik düşüncede ise manevî, ruhsal veya soyut unsurlar söz konusu olmaktadır. Biri geçici, zaman ve mekanla sınırlı veya göreceli hususlarla uğraşırken, diğeri ebedi veya mutlak düşüncelere yönelmektedir. Her iki düşünce tarzı da farklı olmakla birlikte birbirleriyle çelişen veya birbirlerini yalanlayan sistemler değildir. Nitekim, İbn-i Haldun'a göre olması gereken 17 R. M. MacIver, (1964). Social Causation. USA: Harper Torchbooks, s
15 11 (idealisttik), en az olan (realisttik) kadar geçerlidir. 18 Realisttik düşünme sadece halihazırda var olanı açıklamakla yetinmektedir. Fakat bunlar birbirinden ayrılmalı, birbirine karıştırılmamalıdır. Realiteyi keşfetmenin hassasiyeti burada gizlidir. Öte yandan realisttik düşüncenin sınırları, var olanı var olduğu için kabul etmeye, haklı görmeye kadar uzanabilir. Realitenin doğruluğu veya yanlışlığı konusunda bir tartışma yaratabilir. Bu nedenlerle ayrı şeyler olmalarına rağmen birlikte kullanılmaları gerekmektedir. Ayrıca realisttik düşünce tarzının mutlaka sekülarize olması gerekmemektedir. Sosyal bilimlerde seküler kavramı dünyevî, dinî olmayan anlamında kullanılmaktadır. Kutsal olmayan, ateistlik, inançsızlık, itikatsizlik, kafirlik, zındıklık, itaatsizlik, tanrıtanımazlık, küfür veya benzeri dine karşı tavır içeren herhangi bir anlam taşımamaktadır. 19 Esasen şu anda bize intikal etmiş olan gelenekteki dini unsurlarla dünyevi unsurları birbirinden ayırmak da mümkün değildir. 20 Genel bir ifadeyle kültür olarak adlandırılan yapı, zaman içinde her iki düşünce tarzının da katkılarıyla yaratılmıştır. C.Bilgi Kaynakları ve Objektivite Problemi Düşünürler arasında, bilginin kaynağı veya elde edilmesiyle ilgili görüş ayrılıkları olmakla birlikte, müşahede ve tecrübenin temel olduğu herkes tarafından kabul edilmektedir. Özellikle öğrenme konusunda bu temel kaynakların somut dayanakları vardır. Görme, işitme, koku, tat ve dokunma duyuları ile gözlem ve deney yapılarak realite algılanmakta, başka bir deyişle bilgi edinilmektedir. Bu duyuların olmaması halinde onunla ilgili bilgi edinmek mümkün olamamaktadır. Mesela, görme duyusu olmayan bir insan renklerle ilgili bilgileri asla edinemeyecektir. Gözlem ve tecrübe, 18 İbn-i Haldun, (1982). Mukaddime. (Haz. S. Uludağ), C.1, İstanbul: Dergah Yayınları. s Martin, D., (1979). A General Theory of Secularization. New York: Harper Colophon Books, s Durham, N. C., (1950). Through Values to Social Interpretation. N.C.: Duke University, s. 275.
16 12 bilginin elde edilmesinde bilimin kabul ettiği iki objektif yoldur ve herkes için aynı sonuçları doğurur. Öte yandan bazı düşünürler, beş duyunun dışında başka bilgi edinme yollarının varlığını kabul etmektedirler. Özellikle sezgi ve ilham bunlardan en yaygın olanıdır. Vahiy de bir bilgi kaynağı olmakla birlikte inanç faktörüne bağlı olarak kabul edilmektedir. Her üçü de genel olarak duyulara dayalı olmayan sübjektif bir kaynaktan bilgi alma yollarıdır. Bu noktada bizi asıl ilgilendiren konu doğrudan kaynak veya bilgi alma yolunun kendisi değil, alınan bilginin doğruluğunu sağlayan bir metot olarak bunların niteliğidir. Objektif bir gözlem katılan herkesin aynı ve sınanabilir sonuçları müşahede etmesini sağlamaktadır. Sezgi ve ilhamın tüm insanlara, vahyin ise sadece seçilmiş kişilere açık olduğu kabul edilmektedir. Burada söz konusu edilen vahiy bilgisi, kutsal kitaplardaki ayetler anlamında değil, genel prensipler şeklinde ortaya çıkan ilahi bilgiler olarak anlaşılmaktadır. Vahiy bilgileri bilimsel metotlarla ispatlandığı takdirde objektif bilgi niteliği kazanmaktadır. Bu kabulün temel nedeni, bilginin kaynağının vahiy olması değil, daha sonra bilimsel metotlarla sınanmış olmasıdır. Gerçekte "İslam ın ana kaidesi olan tevhit inancı, kainattaki zaman ve mekan itibariyle mevcut bütünlüğün ilim yoluyla ispatına elverişli bir inançtır." 21 Vahinin bu şekilde ilimle ispat edilebilmesi onun da bir bilgi kaynağı olarak kabul edilmesini gerektirir. Öte yandan vahiy yoluyla aktarılan bilgi tüm insanlığa açıktır ve değişmemektedir. Somut olarak her zaman değerlendirilme imkanı vardır. Sezgi ise başka insanlar tarafından somut olarak müşahede edilebilirlikten uzak kişisel bir anlayıştır ve her zaman ne anlama geldiği açık değildir. Sezgi (intuition), mevcut ama üzeri örtülü bir hakikatin ani bir ruhi hamleyle keşfedilmesi, ilham (inspiration) ise kişinin içine doğan yaratıcılık olarak tanımlanabilir. A. Kurtkan Bilgiseven e göre bir şeyi bilmek başka, yapabilmek başkadır. Yapabilmek için hem metot bilgisine hem de sezgici akıl a ihtiyaç vardır. 22 Bergson'a göre ruhun keyfî vasfı, sadece zihnin ince bir melekesi olan 21 A. Kurtkan Bilgiseven, (1985). Din Sosyolojisi. İstanbul: Filiz Kitabevi, s. 13.
17 13 sezgi ile kavranabilir. Bir takım vasıflar sezginin dışında, hele beş duyu ile asla anlaşılamaz. Bazı manevî hakikatlere ve bilgilere akıl yürütme, beş duyu gibi vasıtaların dışında ancak sezgi yoluyla ulaşılabilir. Sezgi, elde edilen bilginin kontrol edilmesi şartıyla bir bilgi kaynağı olarak kabul edilmektedir. 23 Bu durumda, tartışmalı olmakla birlikte, iki tür bilginin varlığı kabul edilmektedir. Bunlar deney ve gözlemle ortaya konabilen objektif bilgi ile ilham, sezgi ve vahiyle edinilen sübjektif bilgidir. Bilimsel bilgi ise, kaynağı ne olursa olsun sınanabilir ve objektif hale dönüştürülmüş bilgidir. Objektif (nesnel) bilgi, müşahede ve deney yoluyla, sübjektif (öznel) bilgi ise ilham, sezgi, vahiy gibi vasıtalarla edinilir. Sosyal bilimin amacı objektif gerçeği aramaktır. Sosyal özellikler hiçbir şekilde anlam kaymalarına uğratılmadan realitede oldukları gibi anlaşılmalıdırlar. Realite bir şeyin nasılsa öyle olması halidir ve bu nedenle de objektiftir. Ancak sosyal bilimlerde en önemli metodolojik problemlerden biri objektivitenin ne olduğu ve nasıl sağlanacağına ilişkindir. Mesela, araştırmacı bir sosyal olayı incelerken, önyargılarının gerçeği gölgeleyen ve olanı olduğu gibi anlamasını engelleyen etkilerinin nasıl farkına varacaktır ve bunlardan kurtulacaktır? Daha belirgin olarak objektifliği engelleyen unsurlar üç grupta toplanabilir. İlk grupta, teorilerin kaynaklandığı bilgi birikimi vardır. Bir miras olarak önceki nesillerden intikal etmiş olan bu birikim, araştırmacının zihnindeki düşünce sistemini normatif olarak şekillendirmekte, bir nosyona dönüşmekte ve dolayısıyla bundan sonra nasıl düşünmesi gerektiğini empoze etmektedir. İkinci grupta, araştırmacının yaşadığı çağın, kültürün, statünün veya hayat şartlarının etkileri söz konusudur. Üçüncü grup etkiler 22 A. Kurtkan, (1978). Sosyal İlimler Metodolojisi, İ.Ü.İktisat Fakültesi Yayınları, İstanbul Fakülteler Matbaası, s G. C. Helmstadter, (1970). Research Concepts in Human Behavior: Education, Psychology, Sociology USA: Meredith Corporation, s. 8-9.
18 14 araştırmacının şahsi özelliklerinden, kişiliğinden ve geçmişinden kaynaklanmaktadır. Bir araştırmada kısaca, gelenek, çevre ve şahsiyet olmak üzere üç grup etki de söz konusudur. 24 Objektiviteyi engelleyen bu etkilerin sistematik olarak kontrol edilerek ortadan kaldırılması metodolojinin esas amaçlarındandır. Buradaki objektiflik kişiye göre değişmezlik veya izafi olmamak anlamında kullanılmaktadır. Bourdieu, realitenin modele göre değişeceğini ve bundan dolayı bu realitelere ait objektivitenin de değişeceğini söylemektedir. Mesela, 'tren her zaman iki dakika geç gelir' ile 'tren kural olarak iki dakika geç gelir' arasında kabul edilmiş olan model bakımından fark vardır. Her iki cümlede de aynı olay anlatılmasına rağmen, ikinci cümlede bir politika veya planın söz konusu olduğu anlamı çıkmaktadır. 25 Bu durumda objektivite, kabul edilmiş olan kurallara göre değişmektedir. Modern insanın düşünce unsurları, kendi kişiliğinden ve sosyal güçlerin, tarihi mirasın, dış kültürün ve hayat tekniğinin meydana getirdiği toplum içindeki varlığından kaynaklanmaktadır. 26 Bir şeyin ne olduğu onu anlayan insanın kabul ettiği değerlere bağlıdır. Olaylar referans alınan değerlere göre bir anlam kazanmaktadırlar. Referans noktaları objektif veya sübjektif olarak değiştikleri gibi bilim dallarına veya disiplinlerin bakış açılarına göre de değişmektedirler. Bilim dalları kendi yapılanmalarına uygun olacak bir kısım özellikleri ön plana çıkararak ya da bu özelliklerde yoğunlaşarak belli bir olayı açıklamaktadırlar. Böylece objektif realite karşısında bilimlerin de kendilerine has bir tavırları olmaktadır. Ancak bu tavırlar hiçbir zaman sosyal realiteye aykırı olmamalıdır. Olaylara ve kavramlara sosyal realitede oldukları gibi anlamalar atfetmek gerekir. Mesela, felsefede, hukukta ya da iktisattaki anlamlarından kaçınmak gerekir. Felsefeden farklı olarak mutlak 24 G. Myrdal, (1969). Objectivity in Social Research: The 1967 Wimmer Lecture, Pennsylvania. N.Y.: Pantheon Books, s P. Bourdieu, (1990). Outline of a Theory of Practice. (Trans. R. Nice), Cambridge: University Press, s G. Simmel, (1960). "The Metropolis and Mental Life." Images of Man: The Classic Tradition in Sociological Thinking. (Ed.by. C. W. Mills), N.Y.: George Braziller, s. 437.
19 15 veya nihai gerçeği aramadan, doğru veya yanlış olduğuna hükmetmeden, doğruluğu veya yanlışlığı tespit edecek genel kurallar edinmeye çalışmadan, bunları sadece bir sosyal fenomen olarak değerlendirmek gerekmektedir. Mesela Durkheim'a göre yanlış din yoktur; hepsi kendi tarzında doğrudur. Realite hakkında verilmiş olan bütün cevaplar veya düşünceler insan varlığının değişik tarzlarıdır. Sosyolojik bakış açısına göre mantık izafidir ve düşüncenin kanunları da sosyal davranış normları gibi birer sosyal üründürler. Sosyal meseleler, olayları ve ilişkileri itibariyle yere zamana ve toplum yapısına göre (itibari olarak) değerlendirilmelidir. Genel sonuçları engelleyici bir aşırı özelciliğe düşmemeye dikkat edilmelidir. 27 Düşünce ve davranışlar, sosyal normların etkisi altında gelişmekte ve standartlaşmaktadırlar. Kendine yol gösterici olarak nedenselliği kabul eden bir felsefi düşünce, mesela bazı dini inançları irrasyonel veya mantıksız bulabilir. Halbuki bunlar sosyal sistemin işlerliği olan parçalarıdır. Sosyal normların anlamsız bulunarak ortadan kaldırılması toplumu kaosa sürükleyebilir. Bu durumda 'sebep' insanın elinde herhangi bir sistemin lehinde veya aleyhinde kullanabileceği bir silah olmaktadır. D.Sosyolojik Düşünmenin Bilgi Kaynakları Düşünme, bilgi, düşünme tarzları (realisttik ve idealisttik), objektif ve sübjektif bilgi incelenerek bu genel çerçeve içinde sosyolojik bilginin ne olduğu aşamasına ulaşmak mümkündür. Yukarıdaki bilgi kaynaklarından farklı olarak sosyolojik bilginin nereden ve nasıl edinildiği de araştırılmalıdır. Temelde iki ayrı soru ortaya konulmaktadır. Acaba bilgimiz nereden kaynaklanmaktadır ve bu disiplini oluşturan veriler sosyolog için nasıl bir anlam ifade etmektedir? Bu soruya verilecek genel cevap, sosyolojik bilginin kaynağının insanın tutum ve davranışları olduğudur. Sosyal ilişki esnasında meydana gelen etkilenme de mevcut şartların dışında farklı bir bilgi kaynağıdır. 28 Sosyolog, incelediği 27 M. E. Erkal, (1993). Sosyoloji (Toplumbilimi), İstanbul: Der Yayınevi, E. Goffman, (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. N.Y.: Anchor Books, s. 248.
20 16 davranışları çeşitli araçlar kullanarak kavrar ve yorumlamaktadır. Bu davranışların sosyal realitede nasıl iseler öylece anlaşılabilmesini sağlayacak belirli bir tarz, bakış açısı, teknik veya metot ihdas edilmelidir. Amaca hizmet eden muhtelif metotlardan ilerdeki bölümlerde bahsedilmektedir. Bilim geliştikçe metodolojik eksiklikler giderilmekte ve yeni çalışmalar yapılmaktadır. Sosyal bilimlerle ilgili formel veya informel tüm veriler içinde bulunduğumuz sosyal realitede eylem olarak veya daha önceden kayıtlı bir hale dönüştürülmüş olarak mevcuttur. Eylem ve kayıt sosyal realitenin gözlemlenebildiği iki temel kaynaktır. Sosyolojik bilginin kaynağı ise insanların sergiledikleri tutum ve davranışlarıdır. Ancak, bu bilgi daha önce başka araştırmacılar tarafından tespit edilmiş olabilir. Bu durumda bir sonraki araştırmacı için bilgi kaynağı olmaktadır. Bu nedenle yeni bir bilgi olmamakla beraber, kaydedilmiş bilgiyi de sosyolojide bir kaynak olarak almak mümkündür. Örnek olarak tarihi bilgileri düşünmek mümkündür. Bilimsel bir çalışmada her iki kaynağın kombineli bir şekilde kullanımını sağlayarak yeni bilgiler üretilmektedir. Sosyolog bu iki ana kaynaktan ampirik veriler toplamakta ve toplum açıklamasını yapmaktadır. Bu veriler, sözlü, yazılı, eylem biçiminde veya başka herhangi bir tarzda vücut bulmuş olabilir. Genel olarak tutum ve davranışların gözlemlenmesi, deneyler, raporlar, kayıt ve dokümanların analizleri, mülakat ve anketler sosyologlar için bilgi edinme yollarıdır. Vapurdan çıkan insanların davranışlarını gözlemlemek, günlük gazeteleri taramak kadar sosyolog için bir veri kaynağıdır. En önemli veri toplama teknikleri sosyal davranışların bir tür müşahedelerinin gerçekleştirildiği mülakat ve ankettir. Kısaca sosyolojik bir araştırmanın bilgi kaynakları teknik bakımdan çeşitli isimlerle anılmakla beraber, genel olarak sosyal fenomenler arasındaki ilişkiler ve bunların genellemeler yapılarak ortaya çıkarılabileceği çalışmalardır D. Jaros ve L. V. Grant, (1974). Political Behavior: Choices and Perspectives. N.Y.: St. Martin's Press, s
ÖNSÖZ ÖNSÖZ Türklerin İslam dinine geçme hadisesi araştırmacıların özellikle tarihçilerin her zaman dikkatini çekmiştir. Bir kişinin bile dini inancını ve bir düşüncesini değiştirmesinin çok zor olduğu
10.7816/ulakbilge- 01-02- 01 ORTAÖĞRETİM KURUMLARINDA GÖREV YAPAN TARİH ÖĞRETMENLERİNİN TARİH ÖĞRETİMİNE İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ (ISPARTA İLİ ÖRNEĞİ) Şengül BÜYÜKBOYACI Süleyman Demirel Üniversitesi Eğitim Fakültesi
bilimname XII, 2007/1, 51-74 NİKLAS LUHMANN DA SOSYAL SİSTEM OLARAK TOPLUM VE MODERN TOPLUMUN KARMAŞIKLIĞI SORUNU Özet Celaleddin ÇELİK Doç. Dr., Erciyes Ü. İlahiyat F. email@example.com Bu makalede
T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI SATIN ALMA DAVRANIŞLARI AÇISINDAN ÜNİVERSİTE ÖĞENCİLERİ ARASINDA MARKA BAĞIMLILIĞININ ÖNEMİ: BATI AKDENİZ ÜNİVERSİTERİ
TARİH NEDİR? NİÇİN TARİH ÖĞRENİLMELİDİR? 1 Yrd. Doç Dr. Erhan METİN Çankırı Karatekin Üniversitesi, Tarih Bölümü Yakınçağ Tarihi Anabilim Dalı Giriş Sosyal bilimler içerisinde ele alınan tarih; geçmişte
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) GAZETECİLİK İLETİŞİM SÜRECİ VE TÜRLERİ ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller;
TÜRKİYE DE AİLE DEĞERLERİ ARAŞTIRMASI Ankara 2010 T.C. BAŞBAKANLIK AİLE VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE DE AİLE DEĞERLERİ ARAŞTIRMASI T.C. BAŞBAKANLIK AİLE VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
T. C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ GÜZEL SANATLAR EĞİTİMİ ANA BİLİM DALI RESİM-İŞ ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI EĞİTİMDE VE ÖĞRETİMDE BİR ARAÇ OLARAK GÖRSEL SANATLAR EĞİTİMİNİN ÖĞRENCİLERE SAĞLADIĞI
1 LİDERLİK ÖZELLİK VE DAVRANIŞLARININ BELİRLENMESİ VE KONUYLA İLGİLİ OLARAK YAPILAN BİR ARAŞTIRMA Hazırlayan: M. Cengiz ALKIN Danışman: Yrd. Doç. Dr. Sinan ÜNSAR Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ARAŞTIRMA TEKNİKLERİ ANKARA 2006 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; Talim ve Terbiye
SMILEY Öğrenme Toplumunda Sosyal Bilinç Formatör Öğretmen Kursu 2.0 Bu proje Avrupa Komisyonu desteği ile fonlanmıştır. Bu doküman sadece düzenleyenlerin görüşünü yansıtmakta olup, burada bulunan bilgilerin
KARAR VERME SÜRECİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER VE KARAR VERME SÜRECİNDE ETİĞİN ÖNEMİ: UYGULAMALI BİR ARAŞTIRMA Hazırlayan: Cenkan SAĞIR Danışman: Prof. Dr. Yaşar SUCU Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin
T. C. ULUDAĞ ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ ÇALIġMA EKONOMĠSĠ VE ENDÜSTRĠ ĠLĠġKĠLERĠ ANABĠLĠM DALI GĠRĠġĠMCĠ KADIN VE ERKEKLERĠN BAġARI ALGISINDAKĠ FARKLILIKLAR: KÜÇÜK ÖLÇEKLĠ ĠġLETMELERDE BURSA
T.C. ATILIM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANA BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ MOTİVASYON TEORİLERİ KAPSAMINDA UYGULANAN ÖZENDİRME ARAÇLARININ İŞGÖREN PERFORMANSINA ETKİSİ VE BİR UYGULAMA
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) KİŞİSEL GELİŞİM İŞ ORGANİZASYONU ANKARA 2006 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; Talim
BİR MODERN YÖNETİM TEKNİĞİ OLARAK ALGILAMA YÖNETİMİ VE İÇ GÜVENLİK HİZMETLERİ Mehmet Akif Özer Özet Algılama yönetimi daha çok fayda sağlayan ve belirsizliği daha az olan bilgileri sağlayabilmek için dış
Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Educational Sciences: Theory & Practice - 11(4) Güz/Autumn 2135-2153 2011 Eğitim Danışmanlığı ve Araştırmaları İletişim Hizmetleri Tic. Ltd. Şti. Eski ve Yeni Ortaöğretim
T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SOSYOLOJİ ANABİLİM DALI SOSYOLOJİ BİLİM DALI TOPLUMSAL AİDİYET VE GENÇLİK: ÜNİVERSİTE GENÇLİĞİNİN AİDİYETİ ÜZERİNE SOSYOLOJİK BİR ARAŞTIRMA Duygu ALPTEKİN
39 Değerler, İşlevleri ve Ahlak Doç. Dr. Mustafa AYDIN * 1. Değerlerin Mahiyeti: Değer Nedir? Değer, sözlüklerde arzu edilen, ilgi duyulup peşinden koşulan, ayar ölçüsü olarak kullanılan şey anlamlarına
Kamusal/Özel Alan Tartışmaları Kamusal Alan Sözcüğünün Tanımları Kamusal alan sözcüğünün tanımları şeklinde bir başlığın kullanılması daha başlangıçta bu kavramın genel-geçer bir tanımının yapılamaması
1 Örgütsel Seçimlerde Küme Modeli : İnsan İlişkileri, Bilgi Yönetimi ve Örgütsel Öğrenmenin Ara Kesitinde İnsan Set Model by Organizational Choice: Human Relations, Knowledge Management and Human Element
SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi SDU Faculty of Arts and Sciences Sosyal Bilimler Dergisi Journal of Social Sciences Nisan 2013, Sayı:28, ss..17-41 April 2013, No:28, pp. 17-41 Terör-Din Eğitimi İlişkisi: Taş
319 BİLGİ EKONOMİSİ KNOWLEDGE ECONOMY Süleyman KEVÜK * ÖZET Son yıllarda dünya ekonomisinde, ekonomik, toplumsal ve teknoloji alanlarında yaşanan değişimler, bilgi ekonomisi kavramı ile açıklanmaktadır.