Savaş sadece birkaç saat önceydi, ancak Ivankiv’in kasaba halkının en kötüsünden korkmak için zaten her nedeni vardı.
Teteriv Nehri üzerindeki normalde uykulu olan kuzey Ukrayna topluluğunun üzerine bombalar yağıyordu ve bu topluluk, gözlerini 60 mil güneydoğudaki başkent Kiev’e dikmiş geniş, şıngırdayan Rus zırhlı birliğinin yolunda uzanıyordu.
Savaşın gürültüsü korkmuş hayvanların körüklerini boğdu. Patlamalar dünyayı sarstı. Dondurucu mahzenlerde barındıkları için, birçok yerel insan bu mütevazı yerdeki paha biçilmez mirası düşündü.
İvankiv’in kültür bölümünün 59 yaşındaki başkanı Nadiya Biryuk, gözle görülür bir şekilde duygusal bir şekilde “İncimiz” dedi. “Bizim mücevherimiz. Hazinemiz.”
Belki de ülkenin en sevilen halk sanatçısı Maria Prymachenko’nun, efsanevi canavarların, uhrevi kuşların ve fantazmagorik bitki örtüsünün renk doygunluğuna sahip rüya gibi görüntülerinin Picasso ve Chagall tarafından beğenildiği, sanat alimleri ve birçok sıradan Ukraynalı tarafından değişmez ulusal ruhun bir ifadesi olarak benimsenmiştir.
Uluslararası alanda kutlanmasına ve ülkesinde övgüler almasına rağmen, çocuk felcinden muzdarip olan Prymachenko, hayatının çoğunu Ivankiv’in merkezine yakın küçük bir köy olan Bolotnya’daki basit bir tuğla evde yaşayarak ve çalışarak geçirdi.
1997’de, 88 yaşında ölmeden önce, yaşamı boyunca yarattığı yüzlerce resim arasından bir avuç dolusu tabloyu, bir zamanlar bir asilzadenin park alanında yer alan yedi odalı gösterişsiz bir yapı olan Kasabanın Tarihi ve Yerel Tarih Müzesi’ne hediye etti. geri çekilmek.
Biryuk, 24 Şubat’ta savaş patlak verdiğinde müzede Prymachenko’nun 14 tablosunun yanı sıra seramik ve nakış gibi diğer eserlere ev sahipliği yaptığını söyledi. Koleksiyonlar ayrıca, Sovyet dönemindeki pogromlardan ve gelişen bir yerel Yahudi topluluğu olan Holokost’tan önce olanların 300 yıllık değerli ikonlarını ve eserlerini de içeriyordu.
Soğuk ama güneşli bir sabahın geç saatlerinde, Rus işgalinin başlamasından sonraki gün, müzenin bitişiğinde yaşayan bir güvenlik görevlisi olan Anatoly Harytonov, üç füze saldırısının derin, gök gürültülü etkisiyle göğsünün guruldadığını hissetti. Yeraltından çıkmaya cesaret ederken siyah duman gördü. Doğrudan bir vuruş olmuştu; müze alev alev yandı.
47 yaşındaki Harytonov, diğer iki yerel adamla birlikte, daha fazla füzenin düşeceğini merak etseler bile, hızla pencerelerden birindeki metal parmaklıkları kaldırmaya çalıştı.
“Elbette korktum!” dedi. Ancak, müzede yarı zamanlı çalışmaya başladığı 2005’ten beri kendisine tanıdık gelen tılsımlı resimleri düşünüyordu: çok renkli bir saban ekibine liderlik eden, yağmur duası eden bir çocuk; devasa portakal çiçekleri ile çevrili bir kadın; masmavi, yıldız benekli bir arka plana karşı kanatlı kırmızı bir at.
Bunlar sahip olduğumuz en değerli şeyler” dedi. Yanarlarsa, hepimiz için büyük bir utanç olur” dedi.
Bir milletin benlik duygusu
Kültürel miras, ulusal kimliğin yapışkan tutkalıdır. Bu savaşa başlarken, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin halkına – ve ordusunun hırpalamaya başladığı kapı komşularına – Ukrayna’nın gerçek bir ülke olmadığını söyledi ve buradaki birçok kişi, yaklaşık 11 hafta içinde ortaya çıkan yıkım modelinin olduğuna inanıyor. savaş tesadüf olamaz.
Rus grevlerinde her gün hedeflenen sayısız ev ve altyapı arasında, bir başka kayıp kategorisi daha var – tarihi binalar, dini kurumlar, kütüphaneler ve müzeler – hepsi bir ulusun benlik duygusunun avatarları.
Kasıtlı olarak kültürel miras alanlarını hedef almak, hem Rusya’nın hem de Ukrayna’nın imzaladığı 1954 Lahey Sözleşmesi uyarınca bir savaş suçudur. Ukrayna Devlet Başkanı Volodymyr Zelensky, geçen hafta sonlarında Ukrayna’nın doğusunda bir müzeye yapılan grevin yasını tutarak, bu tür saldırıları “kötü” olarak nitelendirdi.
18. yüzyıl filozofu ve şairi Hryhorii Skovoroda’ya adanmış bir müzenin vurulmasının ardından ulusa hitaben yaptığı konuşmada, “Müzelere hedeflenen füze saldırıları – teröristler bile bunu düşünmez” dedi. “Ama böyle bir ordu bize karşı savaşıyor.”
Ayın başında, Birleşmiş Milletler’in kültür kurumu UNESCO, aralarında dini yerler, müzeler ve tarihi yerlerin de bulunduğu 120 Ukrayna kültür bölgesine zarar verdiğini doğruladığını söyledi. Bu yıkımın bir kısmı öncelikle mülkiyete yöneliktir; diğer durumlarda, ağır can kaybı da söz konusudur.
UNESCO’nun belirttiği yerlerden biri, güneydeki Mariupol limanında, 16 Mart’ta bir hava saldırısında vurulduğunda yüzlerce sivilin bomba sığınağı olarak kullandığı önemli bir tiyatroydu. öldü, bu da onu savaşın en ölümcül tek saldırılarından biri haline getirdi.
Savaşın başlangıcında, kültürel hazineleri korumak için can atan Ukraynalılar, kamuya ait heykellerin etrafına iskeleler kurdular, süslü tarihi binaları kum torbalarıyla doldurdular ve gizli mahzenleri değerli eşyalarla doldurdular. Birçok müze kapılarını kapattı ve koleksiyonlarını gizledi. Ancak bu tür koruyucu çabalara rağmen, Zelensky geçen hafta sonu konuştuğunda, yaklaşık 200 kültürel alanın yok edildiğini söyledi.
Rus ordusu bu savaşın her gününde kelimelerin ötesinde bir şey yapıyor” dedi. “Ama her gün yeni bir şekilde hissetmenizi sağlayan bir şey yapıyor.”
‘Güçlü bir hayal gücü’
Prymachenko’nun çalışmalarını uzun süre çalışmış olanlar için bile, Prymachenko’nun çekiciliğini açıklamak zor olabilir. Naif sanat tarzındaki eserleri, gizemli ama radikal bir şekilde erişilebilir, eski efsaneyi çağrıştırıyor – bir şekilde sarsıcı bir şekilde taze, görkemli ama dünyevi, ilkel ama ince anlam katmanlarıyla dolu.
Yıkık müzeye kısa bir yürüyüş mesafesinde bulunan bir çocuk sanat okulu müdürü Lina Zhurska, özellikle çocukların içgüdüsel olarak resimlere yöneldiğini söylüyor. O ve öğrencileri için, şehrin haftalarca süren Rus işgali, beraberindeki tüm korkularla, bir Prymachenko parçasının hem rüya gibi berraklığına hem de kâbus opaklığına sahipti.
Zhurska, öğrencilerin çizimleri ve sanatçıdan ilham alan tabloların olduğu bir duvarı işaret ederek, “Bu canavarları, onun bu fantastik canavarlarını görüyorlar,” dedi ve “bu tür şeylerin gerçek olduğunu biliyorlar.”
Huzurlu, pastoral bir yüzeyin altında, felaket gizlenebilir ve Prymachenko bunu çoğundan daha iyi biliyordu. Hastalıkların gölgesinde geçen bir çocukluktan sonra, kocasını II. Dünya Savaşı’nda kaybetti ve uzun süre sonra kendi kendini yetiştirdiği sanatından uzaklaştı.
Sadece 30 mil uzaklıktaki Çernobil’deki 1986 nükleer felaketi, bir dizi rahatsız edici ve esrarengiz çalışmaya ilham verdi. Savaş ve barış, uzun zamandır takıntılarıydı ve bu üzücü günlerde çalışmalarına ek bir ağırlık verdi.
Fotoğraflarda, Prymachenko tıknaz, stoacı, neredeyse köylü benzeri bir varlık: başı örtülü, bazen çiçekli bir eşarp, okunması zor bir ifade. Onu tanıyan kasaba halkı, onu cömert ve gerçekçi, hediye olarak kendiliğinden işlemeli kumaşlar ve seramik tabaklar bahşeden, ancak onu hayatlarının büyük bir bölümünde tanıyanlardan bile ayıran mistik bir nitelikle hatırlar.
Buradaki müzede sergilerin küratörlüğünü yapmaya yardım eden ve daha sonra Prymachenko ile tanışan 61 yaşındaki Halyna Korennaya, “Onun kişiliğinde öyle bir güç, öyle güçlü bir hayal gücü vardı” dedi. “İnsanlar ‘naif’ bir sanat tarzı hakkında konuşabilir, ancak çok karmaşık bir anlamı var.”
Korennaya kıkırdayarak, “Aslında tuhaftı!” dedi. Sonra ciddileşerek: “Bu hayata, bu dünyaya dair başka kimsenin böyle bir algısı yok.”
1930’lardan 1990’lara uzanan bir dönemde Prymachenko’nun yarattığı yüzlerce eserden bazıları, yaratıcılarının hayal ettiği kadar tuhaf bir kaderle karşılaştı. O sırada vefat eden sanatçı oğlu Fedir’in yaşadığı aile evi 2006 yılında soyuldu. 70’den fazla sanat eseri alındı; birkaçı sonunda ortaya çıktı. Diğerleri görünüşte sonsuza dek ortadan kayboldu.
Yıllar geçtikçe, Prymachenko’nun ikonik stili, pek çoğu haraç öderken ve bazıları onu kamulaştırmaya çalışırken, çok taklit edildi. Bazı bilim adamları, her zaman iyi anlaşılmayan şekillerde vizyonunun bir tür kültürel para birimi haline geldiğini söylüyor. Ulusal Güzel Sanatlar ve Mimarlık Akademisi’nden Olena Sheshtakova, Prymachenko’nun Ukrayna’yı sanat dünyası haritasına koymasına yardımcı olduğunu söyledi.
Prymachenko’nun ölümünden sonra büyük retrospektiflerin düzenlenmesine yardımcı olan Shestakova, “Yüzyılın en etkili sanatçılarından biri olduğunu düşünüyorum” dedi.
Yine de bazen sanatçıyı tam olarak anladığını hissediyor olsa da hala ondan kaçıyor.
“İşiyle çok güçlü bir bağlantı hissediyorum” dedi. “Her zaman alegorilerle düşünüyordu. Kendi yolunda, insan ve evren arasındaki ilişkiyi araştırdı. Dolayısıyla eseri, yarattığı bu simbiyoz, cennet ve dünya arasında bir aracı gibidir.”
bir önsezi
Korennaya’nın bir önsezisi vardı. Savaş yaklaşırken, buğday depolamak için kullanılmış devasa bir tahta kap satın aldı. O ve diğerleri, Prymachenko resimlerini müzenin duvarlarından çıkardılar ve saklamaları için içeri yerleştirdiler. Ancak devasa konteyner müzenin içinde kaldı.
Bombardımandan sonra Korennaya panik içinde tabloların alevlerden korunamayacağını fark etti. Ama o zamana kadar, Harytonov ve arkadaşları pencere parmaklıklarını kaldırmış, yanan binaya girmiş ve Prymachenko’daki fabrikaları birer birer güvenli bir yere taşımaya başlamışlardı.
Büyük tahta fıçı geride kaldı. Müzenin birçok hazinesiyle birlikte yandı.
Bugün müzenin turuncu duvarları kavrulmuş, karartılmış pencereleri eksik dişler gibi aralık. Haftalar sonra bile havada keskin bir koku asılı kalır. Harytonov’un bahçesine vinçle kaldırılan ve geçici olarak bırakılan antika bir traktör gibi birkaç eşya kurtarıldı.
Müze bombalamasıyla ilgili erken, savaş sisi hesaplarında, Kiev’deki merkezi hükümet, müzedeki tüm Prymachenkos’un kaybolduğunu duyurdu. Ancak daha sonra, Ivankiv Ukraynalıların eline geçtikten sonra, kasaba yetkilileri müzenin kendisinin tamamen kayıp olmasına rağmen, 14 tablonun açıklanmayan bir yerde güvende olduğunu söyledi. Sanatın tekrar İvankiv’de sergileneceğine yemin ederler.
Prymachenko’nun çalışmalarının savaş zamanı rezonansının bir başka işareti olarak, Çernobil serisinin bir parçası olan ve aleve benzer çiçekler ve titreyen dilleri olan bir üçlü sürüngen kafası içeren “Çiçekler Dördüncü Bloğun Etrafında Büyüdü” adlı bir tablosu kısa süre önce açık artırmayla satıldı. Ukrayna silahlı kuvvetlerine, müzayede evine ve bir hayır vakfına gideceği açıklandı.
Tabloların kaderi üzerindeki büyük rahatlamaya rağmen, Korennaya, 2019’da tamamlanan bir tadilattan geçen müzenin eski haline getirilip getirilmeyeceğini merak ediyor.
“Bir çocuk sahibi olmak ve o çocuk ölmek gibi” dedi. “Ruhum acı çekiyor.”
Kasaba kültür dairesi müdürü Biryuk, savaş bittiğinde dış dünyanın müzenin yeniden inşasına yardım edeceğine inandığını söyledi. Bazen Prymachenko’nun bu küçük kasabanın başına gelen olaylara ne diyeceğini merak ediyor, dedi.
Biryuk, “Eğer bu savaşı görmek için hayatta olsaydı, çalışmalarına yansırdı” dedi. “Burada çalışan tüm bu güçler, tüm bu terör, bir şekilde onu temsil ederdi. Ama ne şekilde, bilemeyiz.”
Kaynak : https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-05-10/ukraine-cultural-heritage-maria-prymachenko-paintings-saved