Saha Sire Türklerinde Yaratılış Destanı
Yakut (Saha) Türklerinin arasından 19 Yüzyılın sonlarına doğru derlenen halk masalları, efsaneleri ve destanlarında dünyanın tamamen suyla kaplı olduğu ve hiçbir kara parçasının henüz yaratılmamış olduğundan bahsedilir.
Dünya yaratılmadan önce, her taraf suyla kaplıydı ve uçsuz-bucaksız okyanuslar vardı. Yakut Türkleri arasından derlenen Yaratılış destanında bahsedilen okyanus, çeşitli şekillerde anlatılmıştır. Derlenen efsane ve halk masallarında yerin yaratılması için suyun dibine dalınıp, oradan gereken “malzeme”nin yani “çamur”un çıkarılması en yaygın olan varyant olarak tespit edilmiştir. Yakut Türklerinin Yaratılış Destanında Yerin yaratılışı şöyle anlatılır:
“… Ulu Yaratan Üyün Ayu Toyon, sonsuzluğa doğru uzanan suyun üzerinde yüzen bir şey gördü. Ona “Neyin nesisin, nereden çıktın?,” diye sordu. Yüzen cisim, kendisinin Şeytan olduğunu ve suyun altında olan bir kara parçasının üzerinde yaşamakta olduğunu söyledi. Ulu Yaratan, “Eğer suyun altında gerçekten kara parçası varsa, o zaman bana ondan bir parça getir,” dedi. Şeytan, bu söz üzerine suyun altına daldı ve oradan bir parça çamur çıkardı.
Ulu Yaratan Üyün Ayu Toyon, bu çamuru aldıktan sonra onu kutsadı. Onu suyun üzerine koyarak kendisi de onun üzerine oturdu. Daha sonra Şeytan, Ulu Yaratanı boğmak maksadıyla bu kaya parçasını alttan kemirip, oymağa başladı. Fakat, Şeytan bu kara parçasını oydukça, kara parçası daha da büyüdü ve okyanusun yüzünü kapsadı [2].
Yerin yaratılışı ile ilgili olarak derlenen başka bir Yakut efsanesinde, konuya başka bir şekilde yaklaşıldığı tespit edilmiştir.
Dünyayı yaratmak isteyen Tanrı, Şeytana emrederek, onun suya dalıp, suyun altından kendisine bir miktar “kum” getirmesini istedi. Şeytan derhal suya daldı. O suyun yüzüne çıktığı zaman suyun, onun elindeki kumu tamamen silip-süpürdüğünü gördü. Şeytan, bir defa daha denedi ve bu sefer de başarılı olamadı. Şeytan, üçüncü defa suya dalmadan önce kendisini bir “kırlangıç” şekline soktu. Suya dalıp gagasıyla bir miktar çamur getirmeyi düşündü. Kırlangıç şeklinde suya dalan Şeytan, sonunda bir miktar çamur çıkarmayı başardı. Şeytanın getirdiği bu çamuru Tanrı kutsadı ve böylece düz ve yumuşak zeminli dünyayı yaratmış oldu.
Tanrının yarattığı bu dünyanın yüzü düz ve oldukça yumuşaktı. Bu arada Şeytan, kendisine özel bir dünya yaratmak için boğazında bir miktar çamur saklamıştı. Tanrı Şeytanın bu gizli emelini anlamıştı ve onun sırtına vurunca boğazındaki çamur ağzından fırladı çıktı ve Tanrının yarattığı düz ve yumuşak zemine düştü. Yere düşen bu çamur parçaları dünyanın yüzünde olan bugünkü dağları oluşturdu…”[3].
Yakut Türklerinin Yaratılış destanlarından birinde, Tanrının yumuşak yüzeyli düz ve küçük bir dünya yarattığı kabul olunmaktadır. Şeytanın bunu kıskanarak, ayağı ile bu yaratılan yumuşak dünyaya bastığı ve onu dağıtmak istediği belirtilmektedir. Tanrı, Şeytanın ayağıyla vurarak yaratılan bu dünyayı dağıtmak istemesini görünce, yarattığı dünyaya derhal “Büyü!,” dedi. Şeytanın bu hareketinden sonra, devamlı olarak büyümeğe başlayan dünyanın üzerinde dağlar, vadiler ve göller oluştu [4].
Yakut Türkleri arasından derlenen başka bir Yerin yaratılışı destanında, yeri yaratan ve onun yardımcısı tamamen değişik bir karakterde resmediliyor. Burada Şeytanın rol almadığını görüyoruz. Bu destanda da Yerin, suyun altından çıkarılan bir çamur parçasından yararlanılarak Tanrı tarafından yaratıldığı belirtilmektedir. Yerin yaratılışıyla ilgili bu destanda dünyayı Otşirvani yaratır ve Çağan Şukuti ise ona yardım eder. Otşirvani ve Çağan Şukuti beraber gökyüzünden suya doğru indiklerinde bir “kaplumbağa”nın suya daldığını gördüler.
Otşirvani’nin arkadaşı Çağan Şukuti, bu kaplumbağayı yakaladı ve onu suyun içerisinde sırtüstü çevirdi. Otşirvani, “Bu kaplumbağanın karnının üzerine oturacağım,” dedi. Otşirvani, Çağan Şukuli’ye, “Suya dal ve suyun dibinden eline ne geçerse bana getir,” dedi. Çağan Şukuti, bunu gerçekleştirmek için, suyun dibine iki defa daldı.
Birinci dalışında eli boş çıktı. Fakat ikinci dalışında suyun dibinden bir parça çamur çıkardı. Sonra, Otşirvani, Çağan Şukuti’nin getirdiği bu çamuru, Kaplumbağanın karnının üzerine koymasını istedi. Kaplumbağa ilk önce suya batar gibi oldu. Suyun üzerinde sadece kaplumbağanın sırtına yeni koyulan çamurdan oluşan kara parçası görülüyordu. Otşirvani ve Çağan Şukuti, kaplumbağanın üzerindeki bu kapa parçasında dinlenirken uykuya daldılar. Bu arada Şulmus olarak adlandırılan Şeytan, onların yeni yarattıkları dünya üzerinde uyumakta olduklarını ve bu dünya üzerinde yerin dar olmasından dolayı üçüncü bir şahsa yer olmadığını gördü. Şeytan, bunların ikisi de uyurken, bir şeyler yapıp onların ikisini de boğmak istedi. Fakat başaramadı. Yer, giderek büyümeğe başlamıştı. Otşirvani ve Çağan Şukuti’yi koltuğunun altına alan Şeytan, sahile doğru koşmağa ve onları suda boğmağa teşebbüs etti. O suya doğru koştukça, yer kendiliğinden süratle büyüyordu. Şeytan, sonunda onları koltuğundan yere bıraktı. Otşirvani uyanıp Şeytanı gördü. Şeytan kaçıp canını zor kurtardı. Şeytan onları suda boğmak istemiş, fakat yaratılan yer, onları korumuştu [5].
Yakutistan’ın (Saha Sire) Kuzey bölgelerinde yaşayan Yakut (Saha) Türkleri arasında yaşadığı tespit edilen Yerin yaratılışı ile ilgili destanlardan birinde, yeri, Tanrının annesinin yarattığı kaydedilmektedir. Destanda, Yerin yaratılması şöyle anlatılıyor:
“…Tanrının annesi bir dünya yaratmağa karar verir. Fakat elinde bu dünyayı yaratacak materyal yoktur. Onun için her şeyden önce bir “ördek” ve bir tane de “karabatak” yarattı. Onların her ikisine de suyun dibine dalıp, oradan çamur çıkarmaları emredildi. Daldıktan sonra çamuru ilk çıkaran ördek oldu. Daha sonra suyun yüzüne karabatak çıktı ve bir şey bulamadığını söyledi. Tanrının annesi bu duruma çok kızdı. “Sana ördekten daha uzun bir gaga vermedim mi?” dedi. Karabatağı, ömrünün sonuna kadar geçimini suyun altından temin etmekle cezalandırdı. Sonra Tanrının annesi, getirilen çamurla dünyayı yarattı. Dünya suya batmadı ve okyanusun sularıyla başka bir yere de sürüklenmedi. Orada kök saldı ve büyüyerek, iri bir dünya oldu…” [6].
Orta Asya Türk boyları arasında, özellikle kaplumbağanın, Otşirvani tarafından dünyayı yaratmak için zemin olarak kullanması, Kuzey Amerika’daki Maidu Kızılderili kabilesinde yaşayan Yerin yaratılışına ait halk destanında, Yeri Yaratanın dünyayı yarattıktan sonra onu bir yere koymak istemesi ve bunun için kaplumbağayı seçmesi ve dünyayı onun sırtına yerleştirmesi arasında büyük bir paralellik var.
Bu Yaratılış destanının Orta Asya varyantında, Otşirvani ve Çağan Şukuti kaplumbağayı sırt üstü çevirir ve önce kendileri onun karnının üzerine otururlar. Daha sonra getirilen çamurla dünyayı yaratır ve kaplumbağanın karnının üzerine yerleştirirler. Kuzey Amerika’daki Yerli Kızılderili kabilelerinden Maidu kabilesinde, “Yeri Yaratan” ilk önce suyun altından çamur çıkarttırır ve kendi elleri arasında bu çamuru yuvarlayarak dünyayı yaratır ve onu yavaşça “kaplumbağa” nın sırtına yerleştirir.
Göktürk Kitabelerinde, Kültigin Anıtının bu kaplumbağa şeklinde bir taş zemin üzerine oturtturulmasının bir manası vardır. Bundan maksat, “ebed-müddet” idealinin yansıtılmaya çalışılmasıdır. Nasıl ki Ulu Ruh tarafından yaratılan dünya bir kaplumbağanın sırtına yerleştirilmiştir, bu abidenin de kaplumbağanın sırtında kurulan, dünya var oldukça yaşaması ve ebediyete kadar orada kalması fikri işlenmiştir.
Kuzey Amerika’daki Yerli Kızılderili kabileleri arasında kaplumbağanın mukaddes bir yeri vardır. Kızılderili Şamanları yaptıkları dini maksatlı büyük merasimlerde ulu ruhlarla bağ kurabilmek için ellerinde kurutulmuş kaplumbağa kabuğundan, şekli olduğu gibi muhafaza edilerek yapılmış “ek çıngırakları” kullanırlar. Kuzey Amerika’da, özellikle ülkenin kuzey kesimlerinde yaşayan Kızılderili kabilelerinin Şamanlarının ellerinde kullandıkları “çıngıraklar” kurutulmuş kaplumbağa kabuğundan yapılmıştır.
Kızılderili kabilelerinin Yaratılış destanında önemli bir yer tutan kaplumbağa motifi ile, Orta Asya Türk boyları arasında yaşayan, Yaratılış destanlarındaki kaplumbağa ve Göktük Abidelerindeki kaplumbağa şeklindeki “taş kaide” arasında büyük bir paralellik ve kültürel bağ vardır.
Kuzey Amerika Kızılderili kabilelerinden Sioux(Su) kabilesinin Yaratılış Destanında, Kaplumbağanın önemi büyüktür. Yerin yaratılmasında çamurun temin edilmesinde onun “Su Kuşu” ile birlikte nasıl gayret gösterdiği anlatılır. Dünya yaratıldıktan sonra ise, o, Ulu Yaratan tarafından kaplumbağanın sırtına yerleştirilir. Sioux Kızılderili kabilesinin Yaratılış destanında, yer yaratılıp, kaplumbağanın sırtına yerleştirildikten sonra, onun üzerinde otların bittiği ve başka çiçek ve bitkilerin de giderek kök atıp kaplumbağanın sırtında çoğaldığı kaydedilir.
Kuzey Amerika Yerli Kızılderili kabileleri arasında yapmış olduğumuz derlemelerde yer alan Yaratılış destanlarında, Huron Kızılderili kabilesinde olduğu gibi, dünya yaratılmadan önce her tarafın suyla kaplı olduğu belirtiliyor. Huron Kızılderili kabilesinin Yaratılış destanında denizin derinliklerinden bir “kaplumbağa”nın suyun yüzüne doğru çıktığı anlatılır.bittiği ve başka çiçek ve bitkilerin de giderek kök atıp kaplumbağanın sırtında çoğaldığı kaydedilir.
Su samuru, Karabatak ve çeşitli hayvanlar suyun dibinden bir parça çamur getirmeleri için gönderilir. En sonunda “kurbağa”nın ağzından çıkardığı çamur, “kaplumbağa”nın sırtına yerleştirilir. Dünya orada büyümeğe başlar. Dünya büyüdükçe, kaplumbağa onu sırtında taşımağa devam eder. Huron Kızılderili kabilesinin inançlarına göre, kaplumbağa hala dünyayı ilk koyulduğu günden beri sırtında taşımaktadır.
Kuzey Amerika’da yaşayan Winnebago Kızılderili kabilesinin Yaratılış destanında, Yeri Yaratan Tanrı Nanabozhu, dünyayı yarattıktan sonra onun büyümesini kontrol edemez ve dünyanın ne kadar büyüdüğünü öğrenmek ister. Kurdu yanına çağırır ve koşarak dünyanın etrafında dolaşmasını ve gelip kendisine söylemesini emreder. Kurt gider dolaşır ve kısa bir müddet sonra geri gelir. İkinci defa gittiğinde iki yıl sonra geri gelir. Tanrı Nanabozhu Kurdu üçüncü defa gönderdiğinde, o gider ve artık geri gelmez