> İsrail’in Kayıp On Kabilesi
Zaman: İÖ 8. yüzyıl ve sonrası
Mekân: İsrail
“Bundan dolayı” Rab diyor, “işte artık: İsrailoğullarını Mısır diyarından çıkarmış olan Rabbin varlığı hakkı için değil, ancak, İsrailoğullarını şimal diyarından, kendilerini sürmüş olduğu bütün memleketlerden çıkarmış olan Rabbin varlığı hakkı için, diyecekleri günler geliyor. Ve atalarına vermiş olduğum topraklarına onları tekrar getireceğim.” YEREMYA 16: 14-15
İÖ 721′de Asur kralı Büyük Şarrukin, ordusuyla güneye yürüyüp Suriye’den geçti ve İsrail Krallığı’na saldırdı. Başkent Samiriye’yi yerle bir etti, milletin liderlerini aileleriyle birlikte çiftçiler, zanaatkarlar ve tüccarlar olarak yeni bir hayata başlamaları için Suriye’nin kuzeyine sürgüne gönderdi.
İsrail milleti o zaman Reuben, Gad, Aşer, Efraim, Manasseh, Dan, Naftali, İssahar, Simeon ve Zebulon kabilelerinden oluşuyordu ve sürgünler bu nüfusun yalnızca bir azınlığını oluşturmakla birlikte popüler folklora İsrail’in Kayıp On Kabilesi olarak geçtiler.
Bu “Kayıp On Kabile “ye ne olmuştur? Tarihi gerçekler az, dünyanın pek çok yerinde spekülasyon, gelenek ve folklor ise pek fazladır. Tevrat’ta verilen bilgi pek kısıtlıdır. II. Krallar 17:2-6′da bunlardan bir kısmının Kuzey Suriye’de Gozan (Tel Halaf) yakınlarında Habur Vadisi’nde Halah adında bilinmeyen bir başka kente yerleştirildikleri yazar. Sürgünlerden geri kalanı Asur’un doğusundaki Med Ülkesi’ne gönderilmişti. Büyük bir olasılıkla hepsi birkaç kuşak içinde yerli halk arasında erimişlerdir.
Ancak bir istisna vardır. Sürgün zamanında kullanılan dile yakın bir tür neo-Aramice konuşan Irak Kürdistanı Yahudileri 20. yüzyılın ilk yarısında modern İsrail devletine göçmüşlerdir. Diğer Kürt Yahudiler de İran ve Türkiye’den gelmişler ve şu anda İsrail’de yüz bin kişilik bir grup oluşturmaktadırlar. Bunların dilleri, geldikleri bölge -kuzey Irak, Suriye ve Türkiye’nin doğusu- ve gelenekleri bunlardan bazılarının Asur sürgünlerinin halefleri olduklarını inandırıcı bir biçimde ortaya koymaktadır.
Ancak On Kayıp Kabile’nin çevresinde oluşturulan romantik hikâyelerin çokluğu karşısında bu gerçek, büyük ölçüde dikkatlerden uzak kalmıştır. Sofu Yahudiler, kabilelerin efsanevi Sambatyon Irmağı’nın ötesinde hâlâ var olduklarına ve Tanrı’nın bunları kutsal kitaptaki kehanete uygun olarak (örneğin, Ya Rab, kendi kavmim, İsrail’in bakiyesini kurtar, îşte ben onları şimal diyarından getireceğim Ve onları dünyanın uçlarından ve onlarla beraber körü ve topalı, gebe kadını ve doğuran kadını birlikte toplayacağım, büyük cemaat olarak buraya dönecekler. Ağlayışla gelecekler, yalvardıkça onlara yol göstereceğim, onları, sulu vadiler yanında sürçmeyecekleri doğru yolda yürüteceğim”, Yeremya 31: 7-8)
Mesih Çağı’nda anayurtlarına geri döndüreceğine inanmaktadırlar. Ortaçağ’dan en azından 19. yüzyıla kadar kâh Doğu’da kâh Afrika’da olduğu söylenen ve kayıp kabilelerin binyılın krallığını sabırla bekledikleri bu efsanevi Yahudi ülkesi Yahudiler ve Hıristiyanlar tarafından aranmıştır.
Bu konuda çok geniş bir literatür vardır. Daha pek çok topluluk arasında Mormonlar, Japonlar, Pakistan’ın Pathanları, Nepalliler, Amerika kızılderilileri ve hatta İngilizler ve Amerikalılar tarafından ya da onların adlarına iddialarda bulunulmuştur.
İddiaların Ardındaki Gerçek mi? Mazı durumlarda bu iddialar içinde bir gerçek payı da bulunmaktadır. İsrail’in Asurlular tarafından yok edilmesinden sonraki yüzyılda pek çok göçmen hâlâ özerk Yahuda krallığına ve özellikle de başkenti Kudüs’e gitmişlerdi.
Ancak Asur’un, Babil’in ve Mınır’ın -zamanın büyük devletleri- bağımsız varlıklarına yönelttiği ciddi tehdidi gören insanlar hem Urail’den hem de Yahuda’dan göç etmeye başlamışlardı. Yahuda’nın Hezekiya iktidarında (ÎÖ 727-698) yaşamış olan İşaya’nın bir kehanetinde Tanrı diasporayı Asur, Patros, Nubye, Elam, Şinar ve Hamat topraklarından kurtaracaktır. (“Ve o gün vaki olacak ki, Asur’dan ve Mısır’dan ve Patros’tan ve Kuş’tan ve Elam’dan ve Şivar’dan ve Hamat’tan ve denizin adlarından artakalacak kavminin bakiyesini kurtarmak için Rab yine ikinci kere elini uzatacak”, İşaya 11: 11-12)
Belgesel kanıt bulunan ilk denizaşırı Yahudi kolonisi Mısır’da, şimdi Elephantine denilen Yeb’dedir. Assuan’da Nil Nehri’nin Birinci Şelale’si yakınlarındaki bu adada İÖ 5. yüzyıl sonlarında kısa bir süre için bir Yahudi tapınağı vardı. Oradaki Yahudiler’in çoğunun Mısır kralının paralı askerleri oldukları tahmin edilmektedir.
Son Babil kralı Nabonidus’un iktidarında (İÖ 555-539) Yahudi gruplarının bu kralla birlikte uzun bir Arabistan yolculuğuna çıkmış olmaları mümkündür. Herhalde Babil İmparatorluğu’nun Medler’in ve Persler’in elinde İÖ 539 yılında sona ereceğini tahmin ederek bunlar orada kalmaya karar vermişlerdir.
Yine Kitabı Mukaddes’ten muzaffer Pers kralı Büyük Kuros’un İÖ 538′de yayımladığı bir dizi fermanla sürgündeki toplumların anayurtlarına dönmelerine izin verdiği bilinmektedir. Ancak sürgündeki bütün Yahudiler Yahuda’ya dönmek istememiştir (Ezra 1:4, 6). Büyük bir çoğunluk yerleşmişler hatta Pers ve Med gibi ülkelerde koloniler kurmuşlardı.
Böylece İÖ 6. ve 5. yüzyıllarda anayurtları dışında Yahudi yerleşimci grupları vardı. Yeni Ahit kitabında Aziz Pavlus’un seyahatlerine üstünkörü bir bakış bile Helenistik ve Roma çağlarında bu diasporanın artarak Akdeniz çevresine yayıldığı görülecektir.
(Solda) 1557 tarihli bir Kitabı Mukaddes’ten: İsrail kabileleri çölde tapınağın çevresine kamp kurmuşlar. (Sağda) Birmanya’da Yahudi Cemaati: Lian Tual, Beth Şalom cemaati sekreteri, Tiddim, 1987.
DOĞU VE BATI
Şu halde bu Yahudiler’in batıya olduğu kadar doğuya gitmeleri de şaşırtıcı olmazdı. Nispeten yakın zamanlara kadar Arabistan’da ve Çin’de Yahudi toplulukları olduğu bilinmektedir. Hindistan’da hâlâ bazı gruplar vardır. Yahudi kökenli olduklarını iddia edenlerden Pathanlar Pakistan, Hindistan, Afganistan ve İran’da yaşayan dindar Müslümanlar’dır. Ancak Müslüman olmalarına rağmen kendilerini Ben-i İsrail (İsrailoğulları) diye adlandırırlar ve Şabat gibi Yahudi âdetlerini korumuşlardır.
Birmanya’da Mizo kabilesi ve Ben-i Menaşe (Menaşeoğulları) Y’wa adında bir tanrıya taparlar ki, bu ad da İsrail tanrısının (Yahve) adını andırmaktadır. Kuzeybatı Çin’de kendilerinin İbrahim’in soyundan olduklarına inanan Chiangmin’ler vardır. Bunların özel rahip sınıfı, kurban keser ve ritüel saflığa çok önem verir.
Burada tek tek anılmayacak kadar çok grup vardır ve bu iddialarda herhangi bir imkânsızlık yoktur. Yahudiler gerçekten çok geniş bir alana yayılmışlar ve pek çok ıssız yere yerleşmişlerdir. Bunların soylarından gelenler yüzyıllar boyunca daha geniş toplum içine karışıp Yahudilik’in esas grubuyla ilişkilerini kaybetmişlerse de, yine de kökenleri konusunda pek bulanık da olsa bir bilince sahip kalmışlardır.
İsrail’den (İÖ 721) ve Yahuda’dan (İÖ 701 ve 587) sürülenlerin yolları ve diğer göçler. Bu torunlu ya da gönüllü göçler İsrail’in Kayıp Kabileleri konusundaki pek çok söylemin fonunu oluşturur.
AFRİKA’DAKİ KAYIP KABİLELER
Afrika’da da Yahudi kökenli olduklarını iddia eden gruplar vardır. Bunlardan en çok tanınanları bugün çoğunlukla İsrail’de bulunan Habeş Yahudileri’dir. Ancak şu anda Güney Afrika’da dağılmış olan ve “Afrika’nın Kara Yahudileri” iddialarında haklı olabilecek bir grup daha vardır. Bunlar, sözlü tarihleri yakın zamanlarda Londra Üniversitesi’nden Tudor Pâffitt tarafından belgelenmiş olan Lemba halkıdır.
Bunlar atalarının yerini bile bilmedikleri kuzeyde San’a diye bir yerden geldiklerini her zaman iddia etmişlerdir. Kanıtlanmamışsa da, Habeşistan Yahudileri İle bağları olduğuna da inanırlar. Lembalar Yahudi kaşrut yasalarına (neyin yenilip neyin yenilemeyeceği) riayet ederler ve Güney Afrika’ya sünnet âdetini onlar getirmiş olabilir.
Lembalar’dan kendi tarihleri konusunda pek az şey elde edebildiğini gören Dr. Parfitt bunların kökenlerini bulmak için Güney Afrika’dan yola çıkmış, Zimbabwe’yi geçmiş ve sonunda Arabistan’ın güneybatı köşesindeki Yemen’e varmıştır. Burada bulduğu eski San’a kentinin Lemba geleneklerinin işaret ettiği yer olduğuna inanmaktadır. Diğer pek çok ayrıntı da Lembalar’ın kökenleri konusundaki inançlarını doğrulamaktadır. Arabistan’ın bu bölgesiyle Lemba klanlarında ortak olan aile adları da vardır.
(Solda) Güney Afrika’da Vendaland’da bir Lemba töreni. Lembalar, Mwali adını verdikleri Tek tanrıya inancı Güney Afrika’ya getirdiklerine inanırlar. Bölgeye sünnet uygulamasını da onlar getirmiştir. Büyük Zimbabwe ile ilişkileri konusunda gayet güçlü anıları da vardır. (Sağda) Sinahheriba sarayındaki bir röliyeften. İÖ yaklaşık 700 yılında bir aile, İÖ 701 yılında Asurlular tarafından ele geçirilen Yahuda’da Laiş’ten sürgüne götürülüyor. 20 yıl önce İsrail krallığından sürgüne giden bir aile de herhalde bundan farklı olmayacaktı.
GENLERDEKİ KANITLAR
Lembalar’ın, kökenleri konusundaki inançlarını büyük ölçüde destekleyen bir kanıt daha vardır: Bu kanıt, genetik araştırmalardaki en son gelişmelere dayanmaktadır. ABD, İngiltere ve İsrail’de yetişkin Yahudi erkekleri üzerinde yakın zamanlarda genetik bir araştırma yapılmıştır. Buna göre cohanim’lerin (Musa’nın Yüksek Rahiplik görevini üstlenen kardeşi Harun’un soyundan geldiğini iddia eden dinadamları klanı) yüzde yetmişinin Y kromozomlarında ortak bir DNA işareti bulunmuştur.
Bu, cohanim olmayan yetişkin Yahudi erkeklerinde bulunandan önemli derecede yüksek bir yüzdedir. Yahudi olmayan erkek gruplarında buna rastlama oranı daha da düşüktür. Bu da cohanim’in yaklaşık 3000 yıl önce ortak bir ataları olduğu iddialarını desteklemektedir.
Lemba kabilesi erkeklerinde yapılan testlerde bu DNA işaretinin genelde Yahudi erkeklerinde rastlanan oranda olduğu görülmüştür. Dahası, Lemba klanının üst sınıfı olan Bhubalar’da bu kromozom işareti çok daha yüksektir ve bu oran yüzde 53,8′e kadar çıkmaktadır ki, bu da Yahudi cohanim’lerde rastlanan orana çok yakındır. Bu genetik işaret oranına Yahudi olmayan başka bir grupta rastlanılmamıştır.
Bu Lembalar’ın Yahudiliğini kesin olarak kanıtlamazsa da, Yahudi soyundan gelmiş olma iddialarını büyük ölçüde desteklemektedir. Bu projeyi Yahudi soyundan geldiklerini iddia eden diğer birleşik gruplar arasından sürdürmek yararlı olacaktır.
Bu grupların İsrail’in sözde “On Kayıp Kabilesi”nden gelmeleri imkânsız olmamakla birlikte pek muhtemel değilse de, genetik testler hiç olmazsa içlerindeki erkekler arasında kromozomları bir Yahudi, belki de bir din adamı soyuna işaret edecek insanlar olup olmadığını ortaya çıkaracaktır. Kayıp Kabileler sorununu çözemeyebiliriz ama iki bin yıldır kayıp Yahudiler’in bazılarının ailelerini belki de bulabiliriz.
Dünyanın pek çok yerinde İsrailliler’in soyundan geldiklerini iddia eden gruplar vardır. “İsrailliler’in Japonya’ya yürüyüşleri, kısmen eski resimlerden derlenmiş”, 1877.