'Başınıza gelenler yüzünden fazla üzülmeyin sakın! Dünyaya mutsuz olmak için gelmiş değil miyiz zaten?' (#88236397
)
__________
Stendhal'in 52 günde yazdığı romanı Parma Manastırı, Kırmızı ve Siyah'ta olduğu gibi yazarın duyduğu gerçek bir olaya dayanır ancak bu seferki olay, tarihteki bir olaydır. Stendhal bu olayı yaşadığı döneme taşıyıp kurgulayarak sunmuştur. Bunu yaparken, içinde bulunduğu Restorasyon Dönemi'nin atmosferinin topluma ve bilhassa da saray ve çevresine yansımalarını romanında işlemiştir. Bu çerçevede roman, sürgünden kaçarak ordusunun başına yeniden geçen Napolyon'a hayran genç soylu Fabricio del Dongo'nun da sarayından kaçıp, Napolyon'un ordusuna katılmasıyla başlar. Coşkulu başlayan macerasında Fabricio, savaş atmosferine girer girmez coşkusunu yitirmeye başlar, en azından karşılaştığı kadınlar veya askerlerin kendisine davranışlarından olsun birbirlerine olan davranışlarından olsun biz okurlar, bu hissi alırız. Aslında bizim okurken hissettiğimiz hissin asıl sahibi Stendhal'in kendisine aittir. Çünkü o da gençken Napolyon'un ordusunda bulunmuş hatta pek çok sefere katılmıştır. Savaşın ve askeri kahramanlığın uzaktan bakıldığı gibi şanlı, efsanevi olmadığını bilakis daha çok şansa, tesadüflere ve nahoş davranışlara bağlı olduğunu görür. Bir seferden yazdığı mektubunda kardeşine Stendhal, hayatın keyfini çıkarmasını söyler, umutsuz ve hayalkırıklığına uğramış bir psikolojide, nitekim aynı şeyi Fabricio da yapacaktır. Sonra da Fabricio'nun gözünden Waterloo Savaşı'nı izleriz lakin şunu belirtmeliyim: Romanı biraz araştırdım ve sürekli romanda Waterloo'nun çok iyi anlatıldığından bahsedilmiş ama açıkçası ben bu anlatımdan etkilenmedim, Belki, beklentim çok yukarı çıktığı için böyle gelmiş olabilir ancak bu olasılığın üzerimdeki etkisinin fazla olmadığını düşünüyorum. Waterloo'da Napolyon son kumarını oynamış ve kaybetmiştir. Fabricio da Parma'ya dönmüştür.
Roman, bundan sonra Fabricio- Saverinna Düşesi- Clelia Conti arasındaki aşk; Kont Mosca- Adalet bakanı Rasini- Saverinna Düşesi arasındaki siyaset üçgenleri arasında geçer. İlk üçgende, Fabricio işlediği cinayet sonucunda Clelia Conti'nin babasının kalesindeki kuleye hapsedilir. Hücresinin yanındaki dairede Clelia kuşlara bakar ve bir süre sonra aralarında aşk başlar. Ama bu aşkın taraflarına biraz eğilelim: Clelia, dindar hatta biraz sofuca bir genç kızdır. Güzeldir de ve çokça talip gelir kendisine ama hep bunları reddeder. Bu yüzden babasını da kızdırır. Fabricio'yu görünce ona hemen ısınır ve ona aşık olur. Onun aşkının nedeni nedir, yani bunca insandan etkilenmeyerek aciz bir mahkumdan etkilenmenin perde arkasında kendisine üstünlük kuracağı bir erkek bulma mı vardır, bilemiyorum. Fabricio'nun aşkında ise başarısız askeri macerasından sonra rahiplik okuluna giden ve orada sık sık çapkınlık yapan bir insanın özgürlüğünden olması, soylu olmasına rağmen buna layık olmayan muameleler görerek gururunun incinmesi ve zehirlenme endişesiyle bir kulenin tepesinde paranoya ve umutsuzluk psikolojisinden kaçma dürtüsünün etkisi var mıdır, bilemiyorum. Ama Fabricio'nun bu kuleden bir zehirlenme teşebbüsünden sonra daha güvenli bir yere taşınmasından sonra daha mutlu olması gerekirken, bilakis daha mutsuz olur. Her ne kadar pek çok açıdan olumsuzluklar içinde bulunsa da kule, onun hayatı olmuştu ve ondan bir andan kopuş, alışkanlıktan kopmak ve yeni bir alışkanlık yaratmaya neden olacaktır. Bu nedenle onun mutsuzluğu anlaşılabilir. Düşes ise Fabricio'nun halasıdır ve yeğenine platonik bir aşk duymaktadır. Onun için her şeyi yapar. Düşesin aslında aşk hayatı gayet hareketlidir. Siyasi konumu kuvvetli iki insanla evlenmiştir. Buna rağmen, kendisinden yirmi yaş küçük yeğenine aşık olur. Bunda gençliğe arzu duyma, aşk hayatına etki eden siyasete böyle marjinal bir isyanda bulunma arzusu etkili olmuş diyebilirim.
Romanda ağır basan duygu, mutluluk arayışıdır. Her karakter aslında kendi hayatında mutluluğu aramaktadır. Buna karşın kimsenin nihai ve mutlak mutluluğa eriştiğini söyleyemeyiz. Buna Stendhal'in kendi aşk hayatının yansımaları da etkili olmuştur diye düşünüyorum. Romandaki aşka dair mutluluğun belirsizliği nasıl Stendhal'in aşk hayatının belirsizliğin yansımalarıysa, romandaki siyasetin belirsiz ve kaos halinde olması da Restorasyon'un yansımalarıdır. Evet, Napolyon yenilmiş ve devrime karşı Avrupa krallıkları birlik olarak eski düzeni kurmuşlardır ancak herkes de hissetmektedir ki, kurulmaya çalışılan bu eski düzenin temelleri eskisi kadar sağlam değildir. Ve romandaki siyasi figürlerin boğucu entrikaları da bunun yansımalarıdır diye düşünüyorum.
Kırmızı ve Siyah'a göre daha derli toplu, detaylı ve daha çok uğraşılmış bir roman Parma Manastırı, ancak Kırmızı ve Siyah'ın sürükleyiciliği ve siyasi atmosferin belirginliği daha yüksektir. Son olarak, Balzac romanı çok beğenmiş ve onun övgülerinden sonra çok ilgi görmüş, İlber Ortaylı ise Restorasyon Dönemi'nde İtalya'yı anlamak için başvurulması gereken bir roman olarak nitelemiştir.
NOT: Stendhal'in biyografisi #87006249