

|Malzeme|
Kullan, at!
Cep telefonu, kahve bardağı, çay poşeti... Tek kullanımlık ürünler hissettirmeden hayatımızı kolaylaştırıyor. Öylesine iyi tasarımlar ki, şikayet vakti bile bırakmadan atılıveriyorlar. Düşünün; günde kaç tane tek kullanımlık ürünle karşılaşıyoruz dersiniz?


Biramı içtim, tenekesini attım. Kumandanın pili bitti, yenisini taktım. Elimi kesmiştim, yara bandıyla sardım. Hayatımızda tasarımlarından çok işlevleriyle var olan bu ''tek kullanımlık'' ürünler, öyle iyi çözümler ki, tasarlandıklarını unutturuyorlar. Bunları tasarımları yüzünden değil, hayatımızı kolaylaştırdıkları için kullanıyoruz. Fotoğraf makinesinden çatal bıçağa ve cep telefonuna kadar hepsinin ''tek kullanımlık'' versiyonu var.


Artık ünlü tasarımcıların portföyünde ''hızlı tüketim'' ürünüleri var. Karim Rashid, bir röportajında soruyor: ''Neden her şeyin atılabilir olduğu bir dünyada yaşamıyoruz ki? O zaman hiper-deneysel bir dünya olurdu; sürekli farklı şeyler yaşıyor olurduk.'' New York Modern Sanat Müzesi Küratorü Paola Antonelli de ''Hergün yara bandından not kâğıdına kadar düzinelerce dakikalık ürün'' kullanıyoruz. İyi birer ürünseler dikkatimizi çekmiyorlar. Boyutları ve fiyatları açısından iddiasız olsalar da, gerçek birer tasarım şaheserleri onlar'', diyor. Bu ''şaheserler'' öyle''tasarlanmış''lar ki, ünlü müzelerin koleksiyonlarında yer alıyorlar. Kimileri ''chopsticks'' gibi binlerce yıl önce tasarlanmış; kimleri de bu yüzyılın en gelişmiş teknolojileriyle üretilmiş.
Örneğin, çoğumuzun her gün kullandığı kâğıt bardak, ne ofiste su içip atmak için yaratılmış, ne de çocukların kırmayacağı geçici bir ürün olarak düşünülmüş. 1900'lerin başında, salgın hastalıklara karşı açılan bir kampanya için tasarlanmışlar. Günlük hayatımızda önemli yeri bulunan pek çok ürün de aynı şekilde doğmuş: Kâğıt havlu, kâğıt mendil, tuvalet kâğıdı... Alışkanlıklar değiştikçe, ürünler de çoğalmış. Örneğin, karton kahve bardağı kapakları, 1980'lerde Jack Clements'in buluşu. Kapağa daha ilk versiyonda, içerken buruna değmemesi için açı verilmiş. Zamanla kapak formu, köpüğe yer bırakmak ya da kahveyi soğutmak amacıyla geliştirilmiş. Bu kapakların en ünlüsü, Metaphase tasarım ofisinin çalışması ''Solo Traveler''. Bryce Rutter ve ekibi, bu kısacık kahve içme tecrübesinin pürüzsüz geçmesi için her türlü detayı düşünmüş. Tek elle kullanım, sızdırmazlık ve pipetli içim gibi faktörler, bu tek kullanımlık ürüne bir de ID dergisinin Tasarım Ödülleri'nde ambalaj birinciliği kazandırmış.
Tek kullanımlık ürünlerin çoğu tıbbi ve hijyenik. Yara bandı, günlük hayatımızda en çok yeri olanı. Boyutu ve fiyatıyla önemsiz görünen bu basit tasarımı, Johnson & Johnson'da satın alma bölümünde çalışan Earle Dickson'a borçluyuz (Eşi Josephine yemek yaparken kendini sıkça ''yaralayınca'' 1921'de keşfediliyor yara bandı). Benzer bir hikâyeyle hayatımıza girmiş bir diğer ürün de kulak temizleme çubuğu. Yaratıcısı Polonya asıllı Amerikalı Leo Gerstenzang, 1923'te eşinin ''kürdanın ucuna sarılmış pamuk parçası'' fikrini geliştirerek bugünkü haline getirmiş.
İşleviyle olduğu kadar farklı tasarımlarıyla öne çıkan bir başka ürünse artık ofislerin vazgeçilmezi haline gelen Post-it'ler. Art Fry tarafından 1970'lerin başında, kilisede ilahi kitabının sayfalarını işaretlemek için yaratılmış. Çıkartıldıktan sonra iz bırakmayan hafif bir yapıştırıcı keşfedildiğinde, Fry'ın bunu ''geçici kitap ayracı''na dönüştürmek gelmiş aklına. 1977'de tüketici araştırmalarında ''başarısız'' bulunan Post-it not kağıtları bugün değişik renk ve biçimleriyle, yeniliklerin en başarılısı olarak görülüyor. 3M'in Post-it kadar değişik hikâyesi olan bir ürünü de 1920'lerde yaratılan ''yapışkan bantlar''. Richard Drew, bir araba tamirhanesinde işçilerin, boyanacak alanı sınırlarken zorlandıklarını farketmiş. İlk bantlar sadece kenarlarında yapışkan bulunan kalın kâğıt rulolar halindeyken, 1930'da bugünkü halini almış.
Yüzlerce yıllık çay kültürünü modernize eden poşetler de tek kullanımlık ürünlerin en yaygın olanları. Çay poşetinin hikâyesi, el yapımı ipek torbalar olarak başlıyor. En ''tasarlanmış'' çay poşeti ise, ünlü çay markası Tetley's'in çekme ipli olanı. Bu poşetlerin farkı, tek bir ip yerine iki ayrı ipi olması ve ayrı yönlere çekilince sıkılarak kolay ve temiz kullanım imkânı sunması. Bir başka ünlü çay markası PG Tips, dört yıllık bir araştırmanın sonucunda, piramit poşetlerini yarattı. Bu ''üç boyutlu'' çay poşetleri temas yüzeyini arttırdığı ve suyun geçişini hızlandırdığı için demlenme süresini de %20 kısaltıyor.
Cep telefonlarının da tek kullanımlık olanları var. Dünyanın ilk gerçek ''atılabilir'' cep telefonunu Amerikalı oyuncak tasarımcısı Randi Altschul yarattı. Dieceland Technologies için üretilen telefon, kredi kartı boyutunda bir kâğıt tabakasına ''basılmış'' ve daha sonra lamine edilmiş devrelerden oluşuyor. Günün birinde tek kullanımlık televizyonlar, arabalar veya bilgisayarlarla da karşılaşır mıyız dersiniz?