İyi Bir Yazar, İyi Bir Yalancıdır
John G. Fitzgerald
Eğer yalan söylemeyi ve abartmayı beceremiyorsanız, kurmaca yazamazsınız.
Yalan söylemeksizin olay örgüsü kurulamayacağını söyleyen kişinin
Shakespeare olduğunu sanıyorum. Bu gerçek, eğer yalan söylemezlerse ve
abartmazlarsa, açlıktan öleceklerini keşfeden, eskinin ortaçağ halk
ozanlarına kadar uzanır. Bu yüzden, onların zamanında, küçük bir kuzuyu
öldüren vahşi bir hayvan, başka bir yerde on erkek, kadın ve çocuğu yiyen
ejderha olarak anlatılır.
Bütün yayımlanmış olan öykülerin yüzde doksanından çoğu
düğüm (complication) öyküsü olduğundan, yeni bir yazarın bu tür öyküleri
yazarken öğrenmesi gereken en önemli şey, düğümlerin nasıl olay örgüsü
biçimine getirileceğidir. Sözlükler düğümü şu biçimde açıklar: Bir olay
örgüsüne giren ve ana ipliği düğümleyen bir karakterle ilgili bir ayrıntı ya
da bir durum. Biz sözlüğün yaptığı tanımı tartışmayacağız ama amacımızı
kolayca açıklaması ve anlaşılmasını kolaylaştırması için, onu herhangi bir
kurmacadaki bir karakterin karşılaştığı problem, bunalım ya da ikisi birden
olarak kullanacağız. Şu da benim düğüm öyküsü tanımım:
Düğüm öyküsü, bir kurmaca çalışmasında gerçek
yaşamdakinden daha ilginç ve aynı zamanda okur için inandırıcı olması
gereken bir ya da daha fazla düşsel kişinin yaşamındaki bir düğüm için
çözümün sunulmasıdır.
Hemen hemen her gün, yaşamınızda önemsiz bazı
ayrıntılarla karşılaşırsınız. Otobüsü kaçırırsınız ve işe geç kalırsınız.
Telefon etmeye çalışırsınız. Ekmekleri kızartırken yakarsınız. Alicei
ararsınız ve telefon meşguldür. Çocuğunuz ıspanağını yemek istemez. Komşunuz
bir parti verir ve gece yarısı uyanmanıza neden olur. Kaynananız umulmadık
bir ziyaret için evinize gelir.
Ama bu düğümlerin herhangi birini bir öyküde kullanmış
olsaydınız, onu kim okuyacaktı? Düğüm ve çözüm derken, bizim söylemek
istediğimiz şey, bir düğüm öyküsündeki rastlantıların, gerçek yaşamdakinden
daha ilginç olması gerektiğidir. Bunu yapmak için, rastlantıları gerçek
yaşamdakinden daha ilginç yaparken, düğümleri abartın ve yalan söyleyin.
Şunu hiç unutmayın: Düğümlerle ilgili ne kadar çok
yalan söyler ve onları abartırsanız, öykünüz o kadar karmaşık olacaktır ve
düğümün daha çok karmaşıklaşması, öykünüzün daha iyi olmasına neden
olacaktır. Şimdi, bir öykü için bir kurmaca olarak oldukça yetersiz olan,
kaynananızın sizi ziyarete geldiği, en sonuncu basit durumu abartarak ve
yalan söyleyerek bir öykü yapmaya çalışalım. Sizin adınız Bill Sheldon
olsun. Diana adındaki eşinizle ve Paul adlı on iki yaşındaki oğlunuzla
yaşıyorsunuz.
Basit düğüm: Bill Sheldonun kaynanası onu ziyarete
gelir.
Böyle bir durum her gün insanların başına geldiği için,
bunu öykü yapamayacağınızı ama düğüm hakkında yalan söyleyebileceğinizi
belirtmiştik.
Yalan No. 1: Bill Sheldonun kaynanası, eşinin
ölümünden sonra, Bill, onun eşi Diana ve oğlu Paul ile yapmak için eve
gelir. Bu durum düğümü artırır ama okur için ilginç değildir. Birçok kaynana
evli çocuklarıyla yapmak için gelir. Bu yüzden, düğümün gerçek yaşamdakinden
daha karmaşık olması için bütün yalanları söylememize izin verin.
Yalan No. 2: Bill'in kaynanası Bill'i hiç sevmez ve
Diana ile evlendiği için asla affetmez. Kızının Harold Carter ile
evlenmesini istemiştir. (Harold Carter kim? Bilmiyorum, olabildiğince ileri
gidiyorum ve adı bir anda aklıma geliveriyor. Kim olursa olsun,.düğüm yapmak
için onu kullanmama izin verin.)
Yalan No. 3: Harold Carter, Billin satın alma
bölümünde yetkili olarak çalıştığı fabrikanın genel müdürüdür. (Bu yalan,
Billin patronunun Diananın eski taliplisi olduğu için, Bill'i patronu
Carter karşısında güçsüz bırakmaktadır.)
Yalan No. 4: Kaynanası, Harold Carterın sosyal ve
ekonomik açıdan G.. ha iyi olduğunu her fırsatta vurgulayarak, Billin
yaşamını cehenneme çevirmektedir. Bu oldukça kötü bir düğüm. Zavallı Bill
kendini her gün gıcık eden bir patrona ve evdeki yaşamını zehir eden bir
kaynanaya sahiptir.
Düğümlerin kurgulanmasında dikkat edilmesi gereken dört
yetersizlik vardır:
Gerçek yayamdakilere çok benzeyen olay örgüsü
tasarlamak. Eğer olay örgümüzü tasarladığımız 4 numaralı yalanı
gerçekleştirirsek, tam da bunu yapmış oluruz. Gerçek yaşamda da işlerini ve
patronlarını sevmeyen, geçmişte kaynanalarıyla yaşamış olan birçok erkek
var.
Çözümü çok kolay düğümler tasarlamak. Eğer Bill'e
Diana'ya, ya annesinin evi terk etmesini ya da kendisinin terk edeceğini
söyletmiş olsaydık ve Diana da annesini başka bir eve göndermiş olsaydı, çok
basit bir çözüm olacaktı. Oysa okurlar kahramanların içinde bulundukları
açmazları çözmede zorluklarla karşılaşmalarını ve düğümlerin çözümünün çok
zor olmasını isterler; böyle öyküleri beğenirler.
Kahramanların dışındaki bazı karakterlerin düğümü
çözmesine izin vermek. Eğer biz olay örgüsünü annenin bir kilise
toplantısında bir dul erkekle karşılaşması, ona aşık olması ve bir sabah
onunla evleneceğini söyleyerek Billi sevinçten uçurması biçiminde
tasarlamış olsaydık, kesinlikle Bill'in içinde bulunduğu sorun, kaynanası
tarafından çözülmüş olacaktı. Ama editör bu öyküyü beğenmeyecekti. Okurlar,
kahramanların kendi sorunlarını yine kendilerinin çözmesini isterler.
Rastlantı sonucu ya da şans eseri çözülen düğümler
tasarlamak. Eğer olay örgüsünü Bill'in aksi kaynanasının bir gün
alışverişten dönerken, bir kamyon tarafından çarpılarak öldürülmesi
biçiminde tasarlamış olsaydık, Billin sorunu kesinlikle çözülmüş olacaktı.
Ama editör bu öyküyü de kabul etmeyecekti. Yeni yazarların atölye
çalışmalarında bu tür yetersizlikler sürekli ortaya çıkar. Kurdukları bir
düğümün çözümünü rastlantılara ve şansa bırakırlar.
Bereket versin, olay örgüsü tasarlamada bu dört ölümcül
yetersizliğin herhangi birisiyle karşılaşıldığında, aşılabilmesi için
çalışılacak bir yöntem vardır. Her düğümde önemli bazı şeyler tehlikede
olmalı ve çözümü de düğümün kendi içinde bulunmalıdır.
Aşağıda, günümüzde yayımlanan bir dergiden üç örnek
görüyoruz:
Düğüm: Bir üniversite hocasının ünü ve mesleği,
kendisine abayı yakan ve reddettiği bir kızın iftiraları yüzünden
tehlikededir.
Çözüm: Hoca kızın yalan söylediğini kanıtlayarak,
sorununu çözer.
Düğüm: Bir baba, oğlunun suç işleyen bir çeteye
karıştığını fark eder..
Çözüm: Kahraman baba, bir işadamının gençler için
kasabaya bir eğlence merkezi yapmasını sağlayarak sorununu çözer.
Düğüm: Masum bir avukatın yaşamı, üç tanık tarafından
katil olarak teşhis edildiği için tehlikededir.
Çözüm: Kahraman suçlu avukat, duruşmada tanıkların
ifadesini çürüterek sorunu çözer.
Eğer düğüm çözülmemişse, önemli bazı şeyleri kesinlikle
tehlikeye atmak gerekir. Şimdi Bill Sheldona geri dönelim ve bunu yapıp
yapamayacağımıza bakalım. Bill yumuşak huylu bir erkektir ve biz onun
kaynanasının evi terk etmesini, aksi halde kendisinin evi terk edeceğini
söyleyecek kadar kızdırılma olduğunu varsayalım. Bu İş için oğlu Paulu
kullanın. Paul, anneannesinin Harold Carterın sosyal ve ekonomik olarak
Bill'den ne kadar iyi durumda olduğu konusundaki ileri geri konuşmalarını
dinliyordu. Şimdi kurmacayı tasarlamak için beş numaralı yalanı söylemeye
hazırız.
Yalan No. 5: Bill oğlunun tutumunun, kaynanası onlarla
yaşamak için eve geldiğinden beri, kendine karşı değiştiğini fark eder.
Sevecen ve uysal olan Paul, kabalaşır ve babasından utanıyormuş gibi
davranmaya başlar. Burada Bill'in oğlunun kendine karşı kaynanası tarafından
zehirlendiğini anlayacağı bir durum yaratalım. Bu durum Bill gibi yumuşak
huylu birinin bile kaldıramayacağı türden olsun. Diana'ya annesi evi terk
etmezse, kendisinin terk edeceği yönünde bir ültimatom verir.
Biz şimdi bazı önemli şeylerin tehlikede olduğu
şeklinde kötü bir düğüm oluşturduk. Eğer düğüm çözülmezse, bir evlilik
boşanmayla bitecek ve Bill'e sempatisi olan okur, olup bitenden hiç
hoşlanmayacak. Ama çözümünü kendi içinde taşıyan bir düğüme sahip
olmaksızın, yalnızca bazı önemli şeylerin tehlikede olduğu bir öykü, henüz
kabul edilebilir bir öykü değildir. Örneğin:
Eğer kaynananın dul erkekle tanışmasına ve onunla
evlenmesine izin verirsek, çözüm için düğümün dışına çıkmış oluruz.
Eğer onu bir kamyon kazasında öldürürsek, çözüm için
düğümün dışına çıkmış oluruz.
Eğer onu tek başına yaşaması için başka bir eve
taşırsak, oldukça basit bir çözüm bulmuş oluruz.
Düğümünün çözümünü kendi içinde taşımadığı buna benzer
herhangi bir sahneyi her zaman bulabilirsiniz. Ama öykünüzün kabul
edilebilir bir öykü olmasını sağlayan tek bir yol vardır. Düğümünüzü daha
sıkı atın. Ve çözümünü açıkça görene kadar bu sıkılığı koruyun.
Bir düğümü daha sıkı yapmak için en sık kullanılan
yollardan biri, benim buluş ve değiştirme (discovery and change) diye
adlandırdığım yoldur.
Buluş ve değiştirme, bir karakterin önceden bilmediği
ve farkına varmadığı bazı şeyleri keşfetmesini sağlıyor. Şimdi bu yaklaşımı,
Billin zor sorununu çözmek için uygulamamıza izin verin.
Yalan No. 6: Bill oğlunun anneannesini zehirlemeyi
düşündüğünü keşfettikten sonra, düşüncesini değiştirir ve Dianaya, ya
annesinin evden gitmesi gerektiği ya da kendisinin evi terk edeceği yönünde
ültimatom verir.
Yalan No. 7: Diana annesinin başka bir eve taşınmasına
gönülsüzce razı olur. Ama bunu annesine söylediği zaman, annesi kendine
açındırarak, başka bir eve gitmeyeceğini söyler. Eğer kendi kızı onunla
yapmasına izin vermezse, bir huzurevine gideceğini belirtir. Diana annesinin
bu düşüncesini keşfedince, düşüncesini değiştirerek, annesinin evde
kalmasına izin vermesi için Bille yalvarır.
Bill şimdi çözüm içeren bir karar vermek için zor
durumdadır. Eğer kaynanasının kalan ömrünü kendileriyle geçirmesine izin
verirse, düğüm çözümsüz kalacaktır. Bu yüzden Bill, evini ve işin bırakarak
başka bir kente gitmek, Dianayla boşanmak için karar vermelidir. Ne olursa
olsun, oğlunun sevgisini ve saygısını kaybettiğine ve kaynanasının evde
kaldığı süre içerisinde, Diana'nın Carterla evlenmediği için pişmanlık
duymasını sağlayacak biçimde beynini yıkayacağına inanır. Billin kararı,
düğümü çözmelidir.
Bir çözüm bulamadığım için, burada uzun bir sessizlik
oluyor. Düğümü öyle fazla sıkı atamadığım için, onun burada olması
gerektiğini de biliyorum. Bir dakika bekleyin. Şimdi geliyor. Eğer Herold
Carter olmazsa, bir düğüm de olmayacaktır. Carter bir biçimde Bill'in
sorununu çözmek için anahtar olmak zorundadır. Carter hakkında ne biliyoruz?
Yalan No. 8: Bill eninde sonunda Carter'ın kendisiyle
ilgili ne düşündüğünü ona söyleyecek olmanın mutluluğu içindedir. Ofisteki
sorunlarını hiçbir zaman eve taşımayan Bill, birdenbire kaynanasının ve
Diana'nın, Carterın işçiler tarafından tanrılaştırıldığı kanısında
olduklarını fark eder. Oysa tam tersine, Bill, fabrikadaki bütün işçilerin
Carterdan nefret ettiklerini bilmektedir. Carter onları aşağılamak ve ezmek
için bütün fırsatları değerlendirir. Bill, Carter'ın evde de aynı kişiliği
sergilediğini düşünmektedir. Karısıyla tanıştığında, çekingen, konuşmaktan
aciz bir kadın olduğunu anlamıştır. Bill'in: Carter'ın evde de çekilmez bir
insan olmasını keşfetmesi, evini ve işini terk etme düşüncesini
değiştirmesine neden olur. Düğümü çözmek için son şansının, Carter ve eşini
yemeğe çağırmak olduğunu anlar. Carterın bu fırsatı değerlendirerek,
Diana'nın kendisiyle evlenmemekle ne büyük bir hata yaptığını anlamasını
sağlayacağını düşünür.
Bu durum bizi düğümümüzün son aşamasına getirir.
Yalan No. 9: Carter daveti kabul eder. Karısı ve
Paul'den bir yaş küçük oğluyla birlikte yemeğe gelir. Bill'in beklediği
olur. Carter karısına ve oğluna, işçilere davrandığı gibi davranmaktadır.
Karısı ağzını bile açmaktan korkan, çekingen bir kadındır. Kadına bir soru
sorulsa, Carter cevap vermektedir. Oğluna karşı da oldukça despottur. Ona
sürekli olarak sandalyede dik oturmasını söyler ve bir tabağı kırdığı için
onu azarlar. Carterlar evden ayrıldıklarında, kaynana, Carter'ın ailesine
kötü davrandığını keşfetmiş ve onunla ilgili düşüncesini değiştirmiştir.
Kendini bağışlaması için Bill'e yalvarır. Paul de Carterın kendi oğluna
kötü davrandığını keşfettikten sonra babasıyla ilgili düşüncesini
değiştirir. Babasına bunu açıklarken, sesinde sevgi ve saygı vardır. Düğüm
çözülmüştür ve öykü böylece biter.
Şimdi geriye, öyküyü bu taslağa göre yazmak ve Billin
sorununu çözmek için birkaç küçük girişimini daha eklemek kalmıştır ve
elimizde kabul edilebilir bir kurmaca vardır.
Geriye dönüp, düğüm öyküsü tanımımıza bakarsak, gerçek
yaşamda karşılaşıldığından daha ilginç bir öykü yarattığımızı görebiliriz
ama tanımın gerisine uymakta mıdır? Yani okura inandırıcı gelecek midir?
Eğer öykü yazmak için yalan söylemeyi ve abartmayı
öğrenmeniz gerektiği konusunda en küçük bir kuşkunuz varsa, bu kurmacayı
nesnel olarak değerlendirelim. Gerçek yaşamda, annesinin Diana'ya Carter ile
evlenmiş olsaydı daha iyi olacağını söyleme olasılığı bulunmasına karşın, bu
konudan kendine bakan Bille de bahsetmesi düşük bir olasılıktır. Bu konuda
sürekli konuşması ve torununu babasına karşı zehirlemesi daha da düşük bir
olasılıktır. Kaynananın böyle şeyler yapacağına okuru nasıl inandırırsınız?
Onun karakteriyle ilgili özellikleri abartarak Düğümün nedenlerini
belirlerken, kızının para ve toplumsal statü için evlenmesini isteyen hırslı
annenin karakterini abartmalısınız. Planları ters gidip de, Diana Bill ile
evlendiğinde, annesinin koruyucu tavrı ve Bill hakkındaki olumsuz
düşüncelerini abartmalısınız. O zaman bu kadının Billin evinde kalmaya
geldiği zaman yaptıkları, okur için inandırıcı olur.
Gerçek yaşamda Billin kaynanasının onu kendi evinden
uzaklaştırmasına ve evliliğini bozmasına izin vermesi neredeyse
olanaksızdır. Bu yüzden Billin karakterini de abartarak, onun çok iyi huylu
ve iyi niyetli bir insan olduğunu, kendi sınırlarını bilen, kötü bir patronu
olmasına karşın işini seven, kaynanasının yaptıklarına katlanacak kadar
karısını ve çocuğunu seven birisi olduğunu vurgulamak gerekir.
Gerçek yaşamda Horold Carter gibi bir adamın,
üstünlüğünü kanıtlamak için yemek davetini kabul etmesi çok düşük bir
olasılıktır. Neden yapsın ki? Diana'nın onun Bill'in patronu olduğunu ve
ekonomik ve toplumsal açıdan, kocasından çok daha iyi bir konumda olduğunu
bildiğinden emindir. Bu yüzden Carterın karakterini abartarak kendini
beğenmişliğini ve Diana tarafından tercih edilmemeyi hala kabullenemediğini
göstermek gerekmektedir. İşte o zaman Carterın yemek teklifini kabul etmesi
okura inandırıcı gelecektir.
Bu karakter özelliklerini abarttığımız için okuru çözüm
içindeki oltayı yutmaya hazır bir duruma getiririz.
Bu yazıyı, yazacağınız kabul edilebilir bir öyküde
kullanabileceğiniz küçük bir düğümle bitirmek istiyorum:
Genç bir ev kadını mutfağa girer ve sekiz yaşındaki
oğlunu kutudan kurabiye çalarken yakalar.
Şimdi siz gerisini getirin.