Kahn’ı türkiye’de aramak
Sait Ali Köknar, Burak Altınışık, Tayfun Gürkaş | Louis Kahn, yapılarından daha çok baştan çıkarıcı retoriği ile popülerleştirilen, 50. yaşında adeta mucizevi biçimde beliren ve öne çıkarılan yapılarıyla mimarlık tarihi yazımı ve eleştirilerinde modernizmin başka türden bir dehası olarak yansıtılan, kayıtsız kalınamayan bir mimar figürü. Yakın zamanlarda konvansiyoneller kadar farklılık arayışında olanların da yeniden çerçeveleme girişimlerine konu olması Louis Kahn'ın, karakterize ettiği söylenebilecek “çoğul sıradışılıklar” başlığıyla beraber mimarlık yazınını meşgul eden bir aktör olmayı sürdüreceğine işaret ediyor.1
Bu metin de mütevazı bir yeniden çerçeveleme girişimi2. Kahn'ı ve üretimlerini değil; Türkiye'deki mimarlık ortamına doğrudan ya da dolaylı etkisini, bir başka deyişle, Kahn'ın tüketilme ve yeniden üretilme biçimlerini ortaya koymaya çalışıyor. Söz konusu soruşturma basitçe ve ayrım yapmaksızın “Louis Kahn” bahisli çevrimiçi ulaşılabilen Türkçe belgeleri kayıt altına alıp, birikenleri de bir dizi başlık altında yorumlamaktan ibaret. Başlıkların ve çok yazarlı olmasının da etkisiyle epizotlardan oluşan bir metin oluştu. “Karşılaşmalar”, “Etkilenme Şekilleri”, “ODTÜ'nün Ruhu”, “Modernizmin Ruhu”, “Postmodern Eşik” ve “Karizma” başlıklı epizotlara geçmeden önce kısa bir Kahn tarihçesi zihinleri tazelemek için yararlı olacaktır.
Leiser-Itze Schmuilowsky, 1901 Estonya doğumlu. 1905 yılında ailesiyle Philadelphia'ya göçer. 1915 yılında Amerikan vatandaşı olur; Louis Isadore Kahn adını alır. 1912 yılında başlayan ve eş zamanlı olarak farklı okullarda yürüyen formel eğitim hayatı 1924 yılında Pensilvanya Üniversitesi'nden mimarlık diploması almasıyla tamamlanır. Mimarlık eğitimi Paul Philippe Cret'in yürütücülüğünde Beaux-Arts etkisi altındadır. Kahn'ın formel eğitim evresinin bittiği ve profesyonel evresinin başladığı dönem, düşünce ve dünyayı kavrayış konvansiyonlarının değiştiği, arayışların, farklılaşmaların, deneyselliklerin yoğunlaştığı ve yaygınlaştığı bir tarihsel evredir.2 Bir başka deyişle, edindiği Beaux-Arts eğitiminin güncel farklılaşmalara uyarlanmasını gerektiren bir dönemdir. Mimarlık tarihçisi Vincent Scully söz konusu değişimi şu simgesel örnekle açıklar: “Kahn'ın bu yaklaşımla (Beaux-Arts) eğitimi sona erer ermez Le Corbusier'nin Villa Savoye'u (1929-1931) mimarlık ortamına bomba gibi düşer. Ansızın simetrik, kütlesel, ağır yapılara daha fazla bakılamaz, Kahn'ın eğitildiği klasik düzen kullanılamaz olmuştu çünkü mimarlık artık ince, gergin, hafif, asimetrik ve saf fikre doğru esnetilmiş olmalıydı.”4
Bir kısmı Büyük Amerikan Bunalımı'nı da kapsayan, Kahn'ın 1950'lere kadar süren ilk meslek yılları, düşük bütçeli sosyal konut ve kamu projelerine yönelik çeşitli iş birlikleriyle geçirdiği, sosyo-psikolojik dengesizlikler karşısındaki kronik çabayla karakterize olan aktivist plancı dönemi olarak düşünülebilir.5 Kabaca yirmi beş yıllık bir dilimdeki toplumsal ve ekonomik koşulların dinamiklerine denk düşen bu aralık, Kahn'ın işsiz kaldığı zamanlarla birlikte, ağırlıklı olarak kent ve planlama çalışmaları kapsamında çeşitli zeminlerde sürdürülen işbirlikleri (George Howe, Oscar Stonorov, Anne Tyng) ve kurumsal danışmanlıklarla (Amerikan Konut İdaresi, Philadelphia Kent Planlama Komisyonu, Philadelphia Kentsel Dönüşüm İdaresi) örülü bir kariyer dilimi oluşturur. 1948 yılından itibaren Yale Üniversitesi'ndeki mimarlık bölümünde jüri ve öğretim üyesi olarak mimarlık eğitimi içinde aktif olarak konumlanır. Daha sonra MIT ve Pensilvanya Üniversitesi Mimarlık bölümlerinde “profesör” unvanıyla görev yapacaktır.
Kariyerinin ilk diliminde, belki de Beaux-Arts geleneğinin bir parçası olarak yerine getirilen ve 1928-1929'da çıktığı Avrupa gezisinden sonra 1950-51'de Roma'daki Amerikan Akademisi'nde George Howe aracılığıyla elde ettiği burs, bundan sonraki kariyer diliminin seyrinde kritik bir eşik olarak düşünülebilir.6 Burada arkeolog ve tarihçi Frank Brown ile Roma harabeleri arasında enformel bir araştırma ve öğrenme sürecine girer. Roma'da kaldığı süre içinde Yunanistan ve Mısır'a da gidecektir.7 Le Corbusier'nin o sırada inşa edilmekte olan Marsilya'daki Unité d’Habitation