Yakın zamana kadar insan beyninin yapısının çocukluk sırasındaki gelişimini tamamladıktan sonra sabit kaldığı düşünülüyordu. Yaşlandıkça (hikâye böyle devam ediyordu), hücreler teker teker ölmeye başlıyor, bağlantılar bozuluyor, en sonunda yenilenme ve onarım umudu olmadan beynin bütün bölümleri duraksıyordu.
Ancak bilimin insanları beynin önceden düşünülenden çok daha esnek olduğunu keşfetti. Nörologlar beynin bu olağanüstü özelliğine “plastisite” adını verdiler. Plastisite fikri yeni değildir. Daha 1800’lerde, Sigmund Freud ve William James beyindeki fiziksel değişimlerin öğrenme ve hafızanın temelini oluşturabileceğini kuramlaştırdılar.
Öte yandan, araştırmacıların beynin plastisitesinin ne kadar olağanüstü olabileceğini keşfetmeye başlamaları ancak 1960 ve 1970’lerde gerçekleşti. Plastisiteyi ilk bulan nörolog Paul Bach-y-Rita, kör kişilere görmelerinde yardım eden usta işi bir alet tasarladı. Dişçi koltuğunda oturan kör bir süje, elektrotlardan oluşan bir şebekeyle kaplandı, elektrotlar kişinin sırtına uyarıcı sinyaller gönderiyordu. Şebeke bir kameraya bağlıydı kameranın yakaladığı görüntüler süjenin sırtındaki elektrotların hareketiyle farklı görüntüler (tıpkı gözü uyaran pikseller gibi) oluşturmuştu. Biraz eğitildikten sonra süjeler dikkat çekici bir şekilde laboratuvardaki nesneleri ve insanları tanıyabiliyor -bir araştırmacının gözlük takıp takmadığını ya da saçlarını toplayıp toplamadığını söyleyebiliyor, hatta dönemin en ünlü mankeni Twiggy’yi resminden tanıyabiliyorlardı.
Kendilerine dokunma duyuları aracılığıyla ulaşan uyarıcıyı 1 görselmiş gibi algılıyorlardı. Süjeler bir anlamda tenleriyle görmeyi öğrenmişlerdi. Bu tür deneyler bilim insanlarını beynin bir zamanlar düşünüldüğü kadar değiştirilemez olmadığına ikna etmeye başladı. Plastisite, beynin hücresel düzeyden korteksin tepelerindeki ve çukurluklarındaki fonksiyonel haritalar düzeyine kadar değişebileceği çeşitli yolları işaret eder. 1990’ların sonlarında araştırmacılar yetişkin beyninde yeni nöronların belirdiğini kanıtladı. Bu da öğrenme, hafıza, yaşlanma ve kişilik oluşumunun bütün yapısıyla ilgili uzun süredir var olan varsayımlara meydan okudu.
Beynin değişme yeteneği ne kadar kapsamlıdır? Beynin hastalıktan ve kazadan iyileşmesine yardım etmek için bu güçten nasıl yararlanabiliriz? Plastisitenin daha iyi anlaşılması normal beyin fonksiyonlarının artırılmasını sağlayabilir mi? Plastisite bilimi henüz emekleme sonra aşamasında olsa da kastettikleri, beyin hakkındaki düşünce şeklimizi kökten değiştirmeye başladı bile.