Dünya; mutluluğumuzu, hüznümüzü şaşkınlığımızı, aşklarımızı ve daha kaç vakası yaşadığımız, şu ana dek içinde yaşam bulunduğunu bildiğimiz tek gezegen. Pekala, şu anda kendisine ziyadesiyle ziyan verdiğimiz, yuvamız Dünya iyi mi oluştu asla merak ettiniz mi? Bugün sizlerle 4,6 milyar yıl öncesine gidip Güneş Sistemi’miz ve münasebetiyle Dünya’mızın iyi mi oluştuğunu açıklayacağız. Aklımızın alamayacağı kadar oldukça uzun süreçlerden geçerek bugünlere gelen Dünya’mızı bu içeriğimizle beraber daha muntazam tanıma olanağına haiz olacaksınız.
Seyahate başlamadan evvel
Bu uzun seyahate başlamadan evvel kahvenizi hazırlamanızı öneriyorum. Ayrıyeten benimle beraber bu seyahate çıkarken sizler için seçtiğim müziğin de tadını çıkarmanızı öneriyorum. Müziğe çabucak aşağıdan ulaşabilirsiniz:
Yuvamız Dünya iyi mi oluştu?
- 4,6 milyar yıl evvel: Güneş toz bulutuyla çevrili
- 4,5 milyar yıl evvel: Dünya’nın görmüş olduğu en büyük çarpışma ve Ay’ın doğumunun birinci adımları
- 3,9 milyar yıl evvel: Gezegenin yüzde 70’ini kaplayan su alana giriş yapıyor
- 3,8 milyar yıl evvel: Birinci yaşam öpücüğü
- 3,5 milyar yıl evvel: Bakteri dağları
- 1,5 milyar yıl evvel: Görkemli kıta Rodinya oluştu
- 750 milyon yıl evvel: Rodinya ikiye ayrılıyor
- 650 milyon yıl evvel: Kartopu dünyası
- 600 milyon yıl evvel: Sıcaklaşan dünyada artık daha yavaş
- 540 milyon yıl evvel: Kambriyen patlaması
- 460 milyon yıl evvel: Ozon katmanı ve Gondvana Kıtası
- 375 milyon yıl evvel: Yeryüzünde yaşam adım atar
- 300 milyon yıl evvel: Ömrün olduğu yerde vefat de vardır
- 250 milyon yıl evvel: Bazalt patlaması
- 200 milyon yıl evvel: Gezegenin en uzun soluklu ve en büyük yargıçları görülüyor
- 60 milyon yıl evvel: Büyük göktaşı çarpması
- 47 milyon yıl evvel: Tanıdık bir şeyler
- 20 milyon yıl evvel: Bildiğimiz gezegen
- 4 milyon yıl evvel: İnsanlara dair birinci adımlar
- 70 bin yıl evvel: Beşerler yayılıyor
- 40 bin yıl evvel: Yeni bir buzul
- Günümüz: Bu hususi gezegenin bedelini bilelim
4,6 milyar yıl evvel: Güneş toz bulutuyla çevrili
Güneş Sistemi’nin merkezindeki Güneş’e en yakın 3. gezegen olan Dünya’mızın zamanı oldukça eskilere dayanıyor. Güneş, etrafındakileri toplayıp oluştuğunda ortada bir kaos hakimdi. Bu kaos öylesine büyüktü ki Güneş’in etrafı büsbütün toz ve kayayla çevriliydi. İşte tam da bu türlü bir noktada bu toz ve kaya modülleri birleşmeye başladılar. Birbirleriyle çarpışıp daha büyük oluyorlar, bunun tesiriyle çekim kuvvetleri artıp büyümeye sürat kazanarak devam ediyorlardı. Dünya’mız da 4,6 milyar yıl evvel bu oluşum sürecinin içerisindeydi. Milyonlarca yıl süresince devam eden bu kaos sürecinin akabinde Dünya’mız büyük bir lav topunu çağrıştıracak şekilde oluştu.
4,5 milyar yıl evvel: Dünya’nın görmüş olduğu en büyük çarpışma ve Ay’ın doğumunun birinci adımları
Gezegenimiz birinci doğduğu sıralarda günümüzdeki inanç aşılayan maviliğinden ziyadesiyle uzak bir görünüme sahipti. Büsbütün akışken lavdan oluşan Dünya’mız oldukça uzun seneler süresince Güneş’in minik evladı suretiyle görünüyordu. Gezegenimizin bu devrinde ciğerlerimize çektiğimiz hava da yoktu. Yalnızca Karbondioksit, nitrojen ve su buharı vardı. Dünya, bundan 4,5 milyar yıl evvel günümüzdekinden oldukça daha süratli dönüyordu. 1 gün yalnızca 6 saatte tamamlanıyordu.
Dünya’mız böylesine büyük bir felaketin içerisindeyken şu anda yaşansa hepimizi saniyeler içinde öldürecek bir vakayla da karşı karşıya kaldı. Mars’ın boyutundaki Theia isminde gezegen, Dünya’ya çarptı. Bu çarpışma sonucu Theia büsbütün paramparça olurken, bu gezegenden kalan modüllerin bir kısmı Dünya’ya katıldı. Bu çarpışma sonucunda Dünya’nın etrafını saran devasa toz bulutu ise vakitle bir ortaya gelmiş olarak efkarlı gecelerin yoldaşı Ay’ın oluşmasını sağlamış oldu.
3,9 milyar yıl evvel: Gezegenin yüzde 70’ini kaplayan su alana giriş yapıyor
Günümüzden 3,9 milyar yıl evvel gezegenimiz, Güneş’in oluşumundan kalan meteorlarla adeta bombardımana tutuluyordu. İrili ufaklı düşen bu meteorlar, Dünya’mıza oldukça hususi bir kargoyu taşıyordu: Su. Bu göktaşlarının her birinde oldukça azca seviyede su olsa da bu bombardımanın 20 milyon yıl süresince oldukça sık bir halde gerçekleşmeye devam etmiş olduğu düşünülüyor. Günümüzde bir içecek içtiğimizde, içinde bulunan suyun bundan milyarlarca yıl evvel oldukça uzak noktalardan meteorlarla bir arada taşındığını ihmal etmeyin.
3,8 milyar yıl evvel: Birinci yaşam öpücüğü
Gezegenimiz oldukça uzun seneler süresince devam eden bombardımanın akabinde sularla kaplandı. Bu periyotta diğeri vakalar da yaşanmaya başlıyor. Gezegenin kabuğunun altında mahsur kalan erimiş haldeki lavlar gezegenin yüzeyine çıkmaya ve volkanik adalar oluşmaya başladı. Bu adalar, gelecekte birleşerek birinci kıtaları oluşturacak.
Gezegenin oluşumundan beri yağmaya devam eden meteorlar, 3,8 milyar yıl evvel oldukça hususi bir kargo daha getirmeye başladı. Suyun içine düşen göktaşları, erken Dünya’nın okyanuslarına karbon, protein ve aminoasit taşıdı. Göktaşlarının taşımış olduğu aminoasitlerin yer almış olduğu okyanus, Dünya’nın katmanının altındaki çatlaklardan oluşan ısı yardımıyla bir formda yaşam oluştu. Bunun tam olarak ne zaman ve iyi mi gerçekleştiği hala oldukça tartışılan bir mevzu, lakin tek hücreli bakterilerin o halde oluştuğu düşünülüyor.
3,5 milyar yıl evvel: Bakteri dağları
Ortalama 3,5 milyar evvel Dünya’mızın sığ sularında birinci bakteri dağları oluşmaya başladı. Bu bakteri dağları, Güneş ışığını glikoza çeviren bakterilerle doluydu. Bu oluşurken ortaya oldukça hususi bir yapıt de çıkmaya başladı: Oksijen. Bakteriler, Güneş’ten almış olduğu enerjiyi fotosentez kanalıyla oksijene çevirerek Dünya’nın havasının oluşmasını sağlamış oldu. Bu süreç 2 milyar yıl suretiyle oldukça uzun bir süreç aldı. Tamamlandığında ise Dünya’da sağlam bir oksijen deposu oluştu.
1,5 milyar yıl evvel: Üstün kıta Rodinya oluştu
Dünya birinci oluştuğu günden oldukça günümüzdeki haline daha çok benzemeye başlıyor. 1 gün; 16 saat sürerken gezegenimizde hala karmaşık bir yaşam bulunmuyor. Bu devirde Dünya’nın kabuğu büyük plakalar halinde kırıldı ve okyanusların üstündeki adaları milyonlarca yıl içinde birleştirerek üstün kıta Rodinya‘yı oluşturdu. Rodinya’nın oluşumu ortalama 400 milyon yıl sürdü.
750 milyon yıl evvel: Rodinya ikiye ayrılıyor
750 milyon yıl evvel, milyonlarca yıl karar sürmüş üstün kıta Rodinya, ikiye ayrıldı. Bu süreçte volkanik patlamalar başladı ve Dünya’nın atmosferi karbondioksit ile kaplandı. Bu karbondioksitin sonucunda asit yağmurları başladı. Birinci etapta yağmurla gelen karbondioksit Dünya’nın kayaları tarafınca hapsoldu.
650 milyon yıl evvel: Kartopu dünyası
Dünya’nın en uzun ve soğuk buz devranı bu periyotta başladı. Dünyanın tamamının binlerce metre kalınlığa haiz buz katmanıyla kaplandığı bu devirde Güneş’ten gelen ısının neredeyse tamamı uzaya geri gönderildi. Buzları kırıp ortaya çıkan volkanlar atmosfere yine karbondioksit püskürtmeye başladı. Bu sefer karbondioksiti emecek kayalar da bulunmadığı için atmosferin tamamı karbondioksitle kaplandı. Bu süreçte yaşanmış olan kimyasal tepki sonucunda eriyen buz oldukça seviyede oksijen oluşmasını sağlamış oldu.
600 milyon yıl evvel: Sıcaklaşan dünyada artık daha yavaş
4 milyar yaşını geride bırakan Dünya, artık daha yavaş hareket etmeye başladı. 1 gün; ortalama 22 saat sürüyor ve günler daha sıcak.
540 milyon yıl evvel: Kambriyen patlaması
540 milyon yıl evvel, sonunda çoklu organizmaları görmeye başlıyoruz. Buzul çağlarında okyanuslarda evrim geçirerek gelişen yaşam, nebat ve hayvan olarak tek hücreli canlılardan oldukça hücreli organizmalara dönmüş durumda. Dünya’nın milyarlarca yılda oluşturduğu oksijen düzeyindeki artış, canlıların daha büyük ve karışık organizmalar olmasına müsaade veriyor.
460 milyon yıl evvel: Ozon katmanı ve Gondvana Kıtası
Ortalama 460 milyon yıl evvel yeni bir kıta oluştu. Günümüzdeki Antarktika, Avustralya, Afrika, Cenup ABD, Hindistan, Arabistan, Madagaskar suretiyle bölgelerin birleşmesi sonucu oluşan bu dev Gondvana Kıtası, aslen kara yaşamı için elverişli olmalıydı, lakin ne yazık ki suların altındaki çeşitlilik yeryüzünde bulunmuyor. Bunun sebebi ise Güneş’ten gelen ışınım.
Dünya’mız tam da bu periyotlarda günümüzde de yaşamsal ehemmiyete haiz olan yeni bir kalkan meydana getirmeye başladı: Ozon katmanı. Güneş’in radyasyonlarla dolu ışınları oksijenle karşılaşınca ortaya ozon gazı çıktı. 120 milyon yıl içinde düzgünden güzele kalınlaşan ozon katmanı, Güneş’ten gelen radyasyonu engelledi ve kara ömrü için gezegeni uygun bir hale getirdi.
375 milyon yıl evvel: Yeryüzünde yaşam adım atar
Dünya, ozon katmanından almış olduğu benzeri olmayan kalkan da eklenince, yalnızca karada değil yeryüzünde de yaşam için elverişli bir gezegen haline döndü. Birinci başta yeryüzünde yosunlu bitkiler oluşmaya başladı. Ayrıyeten bu süreçte tetrapod denen su hayatından kara ömrüne geçen omurgalı canlılar da çıkmaya başladı. Nebat yaşamının patladığı bu devirde hayvanlar da ortadan geçen milyonlarca yıl içinde evrim geçirerek karaya uygun hale geldi.
300 milyon yıl evvel: Yaşamın olduğu yerde mevt de vardır
Bu devirlerde oluşan ağır nebat örtüsü, günümüzde konutlarımızı ısıtmak, elektrik üretmek için kullandığımız kömürlerin oluşmasını sağlamış oldu.
250 milyon yıl evvel: Bazalt patlaması
Bundan 250 milyon yıl evvel Sibirya’da bazalt patlaması oldu. Adeta tüm arazinin volkan dağı suretiyle patladığı bu vaka, gezegenin diğeri bölgelerini de etkiledi. Burada oluşan vaka sonucunda dünyadaki hayvanların tamamı kül yağmurlarına mahsur kaldı. Sülfürik asit olarak yağan yağmur, global olarak dünyanın yeryüzündeki yaşamı bitirme noktasına getirdi. Atmosferin sıcaklığını artıran bu vaka, suyun buharlaşmasına da sebep olmuştur. Atmosferin daha sıcak olmasından dolayı okyanuslar da oksijensiz kaldı ve oradaki yaşam da neredeyse yok olma noktasına geldi. Bu periyotta Dünya’daki ömrün yüzde 95’inin yok olduğu düşünülüyor.
200 milyon yıl evvel: Gezegenin en uzun soluklu ve en büyük yargıçları görülüyor
Yaşanmış olan büyük felaketin akabinde Dünya yine güzelleşmeye başladı. Bu aşamada ise yeni çeşitler gezegende görülmeye başladı. Evet, dinazor periyodundan bahsediyoruz. Permiyen periyodunda hayatta kalan canlılardan evrim geçiren dinozorlar, milyonlarca yıl süresince gezegenimizin hakimi oldular. Bu periyotta dünyanın kabuğu gene esnedi ve görkemli kıta pangeanın kırılmasına niçin oldu. Bu kırılma sonucunda günümüzün orta doğusu olan Tetis isminde okyanus oluştu. (Günümüzde Tetis’ten geriye kalanlar Akdeniz, Karadeniz, Aral Denizi ve Hazar Denizi’dir.) Canlı ömrünün oldukça fazla olduğu bu bölgede, mevt de oldukça oldu. Günümüzde ölen bu canlıların kalıntıları otomobillerimizi hareket ettirmek için lüzumlu akaryakıt, su içtiğimiz pet şişe suretiyle alanlarda kullanılan petrol oldu.
60 milyon yıl evvel: Büyük göktaşı çarpması
60 milyon yıl evvel Dünya’mız hakkında en oldukça bildiğimiz olaylardan biri yaşandı. Dinozorların kuşağının tükenmesine yol açan 11 km uzunluğunda bir göktaşı Dünya’ya çarptı. Meksika Körfezi’ne çarpan bu dev göktaşı, milyonlarca nükleer bomba tesiri yarattı ve yalnızca çarptığı bölgeyi değil tüm dünyadaki yaşamı gene yok olmanın eşiğine getirdi. Bu yıkım, yer altında yaşayan göğüslü canlıların bölümünün başlamasını sağlamış oldu.
47 milyon yıl evvel: Tanıdık bir şeyler
Felaketin akabinde kendini yine toplayan Dünya’nın atmosferi günümüzdekine oldukça benziyor. Isı 24 santigrat aşama, günler ise 24 saatten kısa sürüyor. Bu süreçte hareket etmeye devam eden plakalardan Hindistan ve ve Asya plakasının çarpışması sonucu Dünya’nın en büyük dağları ortaya çıkıyor. Evet, Himalayalar ve en büyüğü Everest‘ten bahsediyorum. Günümüzde bu sıradağlarda biriken kar, ırmaklara akarak Dünya nüfusunun neredeyse yarısının su gereksinimini karşılıyor.
20 milyon yıl evvel: Bildiğimiz gezegen
20 milyon yıl evvel, bildiğimiz gezegen genel çizgileriyle günümüzdeki haline geldi. Dünya’nın geçmişine nazaran yakın periyot olarak kabul edebileceğimiz bu tarih, beşerler için hala uzak bir geçmiş.
4 milyon yıl evvel: İnsanlara dair birinci adımlar
Aslına bakarsak bundan sonrası bizim için kıymetli gezegenimiz içinse oldukça küçük bir süreç. 4 milyon yıl evvel erken insan çeşitleri ortaya çıkıp 2 ayak üstünde yürümeye başladı. Evrimde gerçekleşen bu kıymetli adım, süregelen yıllarda gezegenin yeni yargıçlarını oluşturdu.
70 bin yıl evvel: Beşerler yayılıyor
İklimin değişmesi deniz düzeyini düşürdü. Bunun sonucunda Afrika ve Arabistan ortasındaki boşluk küçüldü. Homo Sapiens olarak isimlendirilen yakın beşerler, düşük su düzeyleri yardımıyla Afrika dışına çıkabiliyor. Bilim beşerlerine nazaran Afrika dışındaki tüm beşerler, Afrika’dan göç eden 200 kadar insanoğlunun soyundan geliyor.
40 bin yıl evvel: Yeni bir buzul
Bundan 40 bin yıl evvel Şimal Yarımkürede buzul çağı başladı. Bu süreç ortalama 20 bin yıl süresince devam etti. Bu buzul çağlarında beşerler buz üstünden ABD kıtasına geçmiştir ve insanlık bu sayede tüm dünyaya yayılmıştır.
Günümüz: Bu hususi gezegenin kıymetini bilelim
Sizlerle uzun bir seyahate çıktık. Bu benzeri olmayan gezegenin başından geçenleri gördük. “Ben bu gezegene hükmediyorum” diyen kaç canlının yok bulunduğunu gözlemledik. 4,6 milyar senelik seyahatte gördüğümüz her şey bizi ve gezegenimizi hususi kılıyor. Bilim beşerlerine nazaran gezegenimizin önünde ortalama 4,5 milyar yıl daha yaşam var. Anlayacağınız gezegenimiz bir şekilde hayatta duracak, onun üstünde konuk olarak yaşayan biz ise ona ne kadar ayak uydurabiliriz bilinmiyor. Eğer tek yuvamız olan Dünya’yı korumak ve bizim için yaşanabilir halde tutmak istiyorsak, şu an yaptığımız pek oldukça şeyi değiştirmemiz gerekiyor. Dünya’mızı kirletmeyi bırakıp, onu ve kendimizi muhafazaya başlamalıyız.
Ayrıyeten bu bahisteki en doyurucu kaynak olarak kabul edebileceğimiz National Geographic’in “Dünya: Bir Gezegenin Oluşumu” belgeselini izlemenizi öneriyorum.
Kaynaklar:
- National Geographic: “Earth: Making of a Planet”