AGİT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı-AGİT):
Eski Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’nın yeni adıdır. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, bağlayıcı nitelikte olmayan bir Nihai Senet’in imzalanmasıyla sonuçlanan bir dizi uluslararası toplantıların sonucunda, 1973–75 yılları arasında oluşmuştur. Bu senet Avrupa’da II. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan sınırları dokunulmaz olarak kabul etmekte ve anlaşmaya imza atan ülkelerin insan haklarına ve temel özgürlüklere saygı göstermelerini, bilim, kültür ve başka alanlarda işbirliği yapmalarını öngörmekteydi. Bu konferansa Arnavutluk dışındaki bütün Avrupa ülkelerinin yanı sıra ABD ve Kanada da katılmışlardır.
SSCB daha 1950’lerden başlayarak, Doğu Avrupa’da egemen bir konum elde etmesini sağlayan savaş sonrası düzenlemelerini meşrulaştırmanın aracı olarak bir Avrupa Güvenlik Konferansı’nın toplanması için uğraşmıştı. Ama Doğu ile Batı arasında bir yumuşama sürecinin yaşandığı 1970’lerin başına değin bu yönde herhangi bir somut adım atılamadı. Daha sonra, Kasım 1972 ile Haziran 1973 arasında, Helsinki’deki gündemi belirlemek üzere, büyükelçiler düzeyinde hazırlık görüşmeleri yapılır. Konferanslar üç aşamada gerçekleşir. 3–7 Temmuz 1973’te Helsinki’de düzenlenen ilk toplantı Dışişleri Bakanları düzeyinde yapılır. Uzmanlık Komitelerinin konferans belgelerinin taslağını hazırladığı ikinci toplantı Cenevre’de yapılır ve 18 Eylül 1973’ten 7 Temmuz 1975’e değin sürer.
Son olarak 31 Temmuz–1 Ağustos 1975’te Helsinki’de düzenlenen doruk toplantısında bir araya gelen 35 ülkenin devlet başkanları “Nihai Senet” olarak bilinen belgeyi imzalarlar. Nihai Senet’te öngörülen anlaşmanın uygulanışını gözden geçirmeye yönelik ilk izleme konferansı, 1977-1978’de Belgrad’da toplanır. İkinci bir gözden geçirme konferansı ise, Kasım 1980’de Madrit’te yapılır. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, 1985’te iktidara gelen Gorbaçov’un Batı ile yakınlaşma politikası ve özellikle 1989 sonbaharında Doğu Avrupa ülkelerinde ortaya çıkan demokratikleşme hareketleriyle özel bir önem kazanır ve yeni Avrupa barışı ve düzeninin kurulmasında ağırlıklı bir rol üstlenir. 19-22 Kasım 1990’de Paris’te AGİK doruk toplantısı yapılır.
AGİT Yaptırım Güçü Olmayan anlaşmazlıkların Çözüldüğü Topluluk
Bu toplantıyla, AGİK, yaptırım gücü olmayan, ancak Avrupa’daki anlaşmazlık ve çatışmalarda yararlı roller üstlenebilecek çok daha kapsamlı bir çerçeveye sahip olur. Toplantı, aynı zamanda, bloklar arası rekabetin, yani soğuk savaşın, tam anlamıyla tarihe karıştığını da resmi hale getirir ve Avrupa’nın bölünmüşlüğünün tümüyle aşılması yolunda önemli bir adım oluşturur. 1975 Helsinki toplantısından sonra, Madrid ve Viyana’da izleme toplantıları için bir araya gelen üye ülkeler, 1989 Ocak ayında “Avrupa’nın Geleceği için Çerçeve” başlıklı bir kapanış belgesi yayınlarlar. İşte, bu belgede öngörülen çalışma konularının değerlendirilmesi Paris’te yapılır. Bu konuların başında Viyana’da yürütülen Avrupa Konvansiyonel Kuvvet İndirimi (AKKUM) gelir. Bu antlaşma NATO ile Varşova Paktı üyeleri arasında 20 Kasım’da Paris’te imzalanır.
AGİK’in Paris Toplantısında aldığı kararlar (Paris Şartı):
1- Sürecin kurumsallaştırılması ve bir sekretaryanın kurulması;
2- Avrupa bütünleşmesine yönelik adımların görüşüleceği bir konferansın her iki yılda bir düzenlenmesi;
3- Bir “çatışmaların önlenmesi” merkezinin kurulması ve bu merkezde çatışmaların durdurulmasına yönelik çalışmaların yapılması;
4- Kurulması planlanan AGİK parlamento organına “Avrupa Asamblesi” adının verilmesi;
5– Hukukun üstünlüğünü vurgulayan AGİK yükümlülüklerinin yinelenmesi;
6- AGİK’e üye ülkelerdeki seçimlerin denetlenmesine olanak sağlayacak bir mekanizmanın kurulması;
7- Serbest rekabete dayalı, pazar ekonomisinin geliştirilmesine yönelik işbirliği ilkelerinin saptanması,
8- Çevre korunması için çok yönlü işbirliğinin geliştirilmesi.
1992 Temmuz’unda AGİK’in Helsinki’de yaptığı ikinci doruk toplantısında, üye ülkeler AGİK’in ortak güvenlik işlevini güçlendirmişlerdir. Artık, olağanüstü toplantı için oybirliği aranmamakta ve ani bunalımlarda taraflar arasında erken danışma mekanizmaları oluşturulmaktadır. Araştırma ve rapor hazırlama özel grupları kurulmuş ve bu gruplar Bosna-Hersek, Ermenistan, Azerbaycan, Ukrayna, Moldova, Beyaz Rusya ve Orta Asya Cumhuriyetlerinde görev almışlardır. 1992 Helsinki Belgesi AGİK’in Avrupa Birliği, NATO, Batı Avrupa Birliği ve Bağımsız Devletler Topluluğu’nun barışı koruma mekanizmalarına, AGİK bölgesinde barışın korunması konusunda çağrıda bulunabileceğini hükme bağlamıştır. Ancak, AGİK’in Bosna-Hersek gibi çatışma noktalarında etkili olamadığı da bir gerçektir.