Osmanlı Döneminde Latin Harflerine Geçiş Çalışmaları
Derleyen: Sadi Bayram
" Bu makale Türk Dünyası Tarih Dergisi Nisan 2015, 58-60 sahifeleri arasında yayımlanmıştır. Resim ve belgeler teknik sebeplerle bu metne konmamıştır."
Osmanlıcanın öğrenilmesinin zor olduğu, Batılılarla ekonomik, sosyal ve kültürel temaslarda iletişim güçlüğü nedeniyle latin harflerine geçmek için Tanzimatla birlikte 1850'li yıllarda çalışmalar başlamış, ıslah-ı huruf, yani harflerin ıslâh edilmesi düşünülmüş, Ahmet Cevdet Paşa " Kavaid-i Osmaniye " adlı eserinde bazı seslerin mevcut alfabede bulunmadığından bahseder. Mevcut alfabede karşılığı olmayan seslerin belirtilmesi için bir yol bulunması gereğini 1851 yılında vurgular. Encümen-i Daniş harflerin tekamülü için karar alarak yapılması gerekenleri tespit eder .
Cemiyet-i İlmiyye-i Osmaniyye'nin Başkanı Münif Paşa harflerin harekelenmesi ve ayrı ayrı yazılması konusuna 11.05.1862'de değinir. Konuyla ilgili komisyonlar kurulmuş, ancak bir türlü sonuç alınamamıştır.
1863 yılında Tiflis'den İstanbul'a gelen ve Sadrazam Keçecizâde Fuad Paşa ile görüşen Azeri yazar Mirza Fethali Ahundzâde Efendi, Türkçenin Arap alfabesi ve Fars gramer yapısıyla kullanılmasındaki güçlüklere parmak basarak, Osmanlı Hükûmetine Latin harflerinin kullanılmasını tavsiye etmiştir. Halife Abdülmecid Efendi konuyu Encümen-i Daniş'e sevk ederek latin harflerine geçme için Ali Paşa, Fuad Paşa, Mustafa Reşid Paşa ve Cevdet Paşa'dan müteşekkil bir komisyon kurmuştur. Sultan Abdülmecid Efendi Mirza Fethali Ahundzâde Efendi'ye Mecidi Nişani vererek onu onurlandırmış, dinsizlik veya zındıklık olarak tahkir edilmemiştir. Ancak siyasi mülahazalarla sonuç alınamamıştır.
Ünlü şair Nazım Hikmet'in dedesi olan (Lehistan- Polonya asıllı belki Gagavuz Hıristiyan Türklerinden ?), asıl adı Constantin Borzecki olup Alman askeri gemisinde miçoluk görevinde iken, 1848'de İstanbul Boğazı'nda gemiden atlayarak Osmanlı Devleti'ne sığınan, Müslüman olup Mustafa Celâleddin adını alan, Mühendishane-i Berr-u Humayun'na öğrenci olarak girip başarılı olan ve Paşalık rütbesine yükselmiş olan Mehmed Celâledin Paşa 1869'da " Les Turcs Ancients an Modernes" adlı eseri yazmıştır. Mehmed Celâleddin Paşa oğlu Enver Celâleddin'e Latin harfleriyle mektup yazmıştır .
II.Meşrutiyet'in ilânıyla birlikte konun önemi daha da artmış, Arnavutların din ve mezhep ayrılıklarına rağmen Latin harflerine geçmeleri, II. Meşrutiyetin reformcu anlayışı, Sultan II. Abdülhâmid'in takdirine kadar ulaşmış, " yazımızı öğrenmek pek kolay değildir. Bu işi halkımıza kolaylaştırmak için belki de Latin Alfabesini kabul etmek yerinde olur " demiştir .
1888 yılında İstanbul'un diğer adı olan Constantinopolis'te Fransızca Osmanlı Türkçesi Lügat , Sultan II. Abdulhâmid'in kapakta belirtilen müsaadesiyle, hem arap harfleri ile Osmanlıca, hem Latin harfleri ile anlamı ve Franszıca mânâları belirtilmiştir. 9x16 cm ebadında olan lügat küçük boy hazırlanmış, tüccar, esnaf, turist ve oryantalistler için hazırlandığını sanmaktayız. R.Yusuf Efendi 18 sayfalık Fransızca bir önsöz yazmış .
3. kapakta Sutan II. Abdülhamid'in tuğrası altında: " Mebde-i saadet-i mülk-i millet ve hâmi-i ilm ve daniş ve hilâfet olan şevketlû kudretlû mehabetlû padişah-ı maarifpenah ve şehinşah-ı dil-i agâh nalı mâ yetemennahu el-gazi Sultan Abdulhamid Han-ı sani efendimiz hazretlerine kemâl-i iftikâr ile takdim kılınmıştır " ibaresi altında :
HOMMAGE
A SA. MAJESTE IMPERİALE
LE SULTAN
ABD-UL-HAMİD II
NOTRE TRES GLORIEUX ET TRES PUSISSANT
MONARQUE
ILLUSTRE PROTECTEUR
DES LETTRES ET DES ARTS, Fransızca metin vardır.
Yukarıda R.Yusuf tarafından 1888 yılında İstanbul'da da basılan ve Sultan II. Abdulhâmid'in onayını alan lügatten anlaşıldığı kadar, Sultan II. Abdulhâmid'in Latin harflerine karşı gelmediğini, bilakis teşvik ettiği anlaşılmaktadır.
Eserin ilk cildi XVIII+20+643=681 s., II. Cildi 693 s. dır. Eserin sadece adını ve Ebu'z-Ziya Matbaasında basıldığını ilk defa Osman Erciyas duyurmuştur .
Bulgaristan'ın Şumnu şehri Üniversitesinde Atatürk Araştırma Merkezi tarafından 17-19 Mayıs 2000'de tertiplenen " Balkanlar'da Kültürel Etkileşim ve Türk Mimarisi Uluslararası Sempozyumu"'nda Şumnu Üniversitesi Rektörün konuşmasından sonra söz alarak; Cumhuriyetimizin kurucusu büyük önder aziz Atatürk Softa Ateşemiliteri iken Osmanlıcadan Latin harflerine geçmek için bu topraklarda çalışma yaptığını kısaca belirtmiştik. Yüce kurtarıcı; 1907 yılında Bulgar Türkoloğu Manolof'a fikirleri açıklarken " Bir gün gelecek hâyâl ettiğiniz bütün inkılâpları başaracağım. Mensup olduğum millet buna inanacaktır (¦) Bu millet gerçeği görünce arkasından tereddütsüz yürür. Dâvâ uğruna ölmesini bilir. Saltanat yıkılmalıdır.(¦) Din ve Devlet birbirinden ayrılmalı, Doğu medeniyetinden benliğimizi sıyırarak Batı medeniyetine aktarmalıyız. Kadın ve erkek arasındaki farklar silinerek yeni bir sosyal nizam kurmalıyız. Batı medeniyetine girmemize engel olan yazıyı atarak, Latin kökünden bir alfabe seçmeli, kılık kıyafetimize kadar her şeyimizle Batılılara uynalıyız. Emin olunuz ki bunların hepsi bir gün olacaktır ."
Atatürk 13.05.1914'de istanbul'daki bir tanıdığına Sofya'dan Latin harfli Türkçe bir mektup da yazmıştır. 1925'de genç Cumhuriyetin Kütüphaneler Müfettişliğine atanan ve 1949 yılına kadar Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nü yapan Phil.Dr. Hâmit Zübeyr ( Koşay)'ın Macaristan'daki doktora hocası "Gyula Németh'in Türkçe Grammatik adlı kitapta Arap harfleriyle alınan parçaların lâtin harfleriyle ve fakat Yunan alfabesine dayanan karşılılarını (Gazi) görünce, Türkçe için düşünülen alfabenin böyle harflerin üzerine konan işaret külfetinden ve yabancı izlerden uzak olacağını belirtmiştir. "
Naciye Sultan'ın eşi Damat Enver Paşa'nın da Harbiye Nazırı olduğu zaman arap harflerinden Latin harflerine geçmek için bir çalışması olmuştu. Maarif Nezareti'ne bağlı Dr. İsmail hakkı Bey, Recaizâde Mahmud Ekrem Bey iştiraki ile Müşir Gazi Ahmed Muhtar Paşa Başkanlığında Islâh-ı Huruf Encümeni alfabeye sesli harflerin eklenmesi ve harflerin ayrı ayrı yazılması düzenlemesini getirir. Harbiye nazırı Enver Paşa da bundan esinlenerek Ahmet Hikmet Müftüoğlu ile Celâl Esad ( Arseven) önerisini dikkate alarak ( elif),(kaf),( vav) ve (ye) harfleri üzerinde bazı değişiklikler yapar .
Alfabe konusundaki kesin kararını Balkan Savaşı'ndan sonra veren Enver Paşa, Savaş Bakanlığı'nın resmi yazışmalarında Osmanlı yazısındaki bitişik sistemin tam tersi olan ve ayrık harflere dayanan yeni bir yazı usulünün kullanılması emrini verir. Paşa'nın istediği yazıya 'huruf-ı munfasıla' yahut 'Enver Paşa yazısı' denir. Bu yazıyla ordu için yeni alfabeler basıldı, hattâ askeri harita, kanun, nizamnâme ve talimatnâme gibi askeri metinlerde de aynı yazının kullanılmasına başlandı .
Enver Paşa harfleri birleşik yazmak yerine ayrı ayrı yazmaya dayanan bir yazı sistemi oluşturmaya çalıştı. Enver Paşa'nın Latin harflerine benzetmeye çalıştığı bu yazıya " Ordu elifbası", " Hatt-ı cedit", " Enver Paşa" yazısı denmişti. " Yeni ahz-ı asker kanununun Meclis-i Meb'usan Encümeni askerisinde müzakeratı hayli ilerlemiştir." Cümlesi eski yazı ile şöyleydi .
"Harf Islah Cemiyeti"nin 1914'de yayımladığı " Enver Paşa Alfabesi "
Rütbetü'l-ilm ale'r-rüteb, ( İlim bütün rütbelerden üstündür) Ketebehû, Abdulmecid bin Mahmud Han 1266/ 1850 M.
R.Yusuf'un 1888'de İstanbul'da yayımladığı Fransızca lügat'in 1 ve 2. Sayfaları
R.Yusuf'un 1888'de İstanbul'da yayımladığı Fransızca lügat'in 3. ve 18 sayfalık önsözden sonraki 1. Sayfası.
R.Yusuf'un 1888'de İstanbul'da yayımladığı Fransızca lügat'in girişten sonra başladığı 1 ve 2. Sayfası.
R.Yusuf'un 1888'de İstanbul'da yayımladığı Fransızca lügat'in girişten sonra başladığı 15 ve 16.Sayfası.