Kolinerjik Sistem Etkinlik Nedir, İlişkili Olduğu Hastalıklar Nelerdir?
Bireylerdeki savaş ya da kaç tepkisi, bedeni bir eyleme geçirmek için çoğunlukla norepinefrin kullanırken, bu cevabı dengeleyen ve eksilten asetilkolin budur kolinerjik etkinliktir. Kolinerjik etkinlik, bedeni beslemeye, üremeye, dinlenmeye, hazmetmeye hazır hale getirmek için asetilkolin kullanır. Asetilkolin, parasempatik asap sisteminin bir parçasıdır ve istirahatte olması gereken tüm etkinlikleri arttırır. Dinlenme ile beraber daha yüksek bir […]
Bireylerdeki savaş ya da kaç tepkisi, bedeni bir eyleme geçirmek için çoğunlukla norepinefrin kullanırken, bu cevabı dengeleyen ve eksilten asetilkolin budur kolinerjik etkinliktir. Kolinerjik etkinlik, bedeni beslemeye, üremeye, dinlenmeye, hazmetmeye hazır hale getirmek için asetilkolin kullanır. Asetilkolin, parasempatik asap sisteminin bir parçasıdır ve istirahatte olması gereken tüm etkinlikleri arttırır. Dinlenme ile beraber daha yüksek bir şuur vaziyeti de kazanç, bunlar seçici dikkat, yosunu ve hafızadır.
Bu başlangıçta anlamsız gibi görünebilir, zira aynı molekül sindirime, cinsel etkinliğe ve öğrenişe nasıl destekçi olabilir biçiminde düşünülebilir. Ama bir aslan tarafından hücuma uğraran birinin geçmişine dönerek düşünceleri düşünürken bir taraftan da yediği besinleri nasıl dsindirdiği düşünüldüğünde haklılık hisseyi vardır. Bilim adamları sempatik, savaş ya da kaç asap sisteminin tehdit altındayken bedenin yaşamda kalmasına destekçi olduğunu sarihlerken, parasempatik değişiklerini araştırmaktadırlar. Sıradan gidişatlarda, kavga et ya da kaç ve hazmet ve hazmetme sistemleri beraber çalışır. Araştırmalar, sıhhatli bir norepinefrinin motivasyonu artırdığını, asetilkolinin ise öğrenişini artırdığını göstermektedir. Daha sonra asetilkolin, beynin mükâfat sistemini ve motivasyon üzerinde hareket etmeye dokunup dokunmayacağını hakimiyet etmek için dopamin nöronlarını senkronize etmektedir.
Motivasyona sahip olmak için, reelinde yeni bir şey bilmeye başlanır ve hafıza kullanılarak bu bilgiynin korunmasına odaklanılır. Bilim, nörotransmitterlerin balansına bedenin lüzumu olduğunu söylemktedir.
Kolinerjik Etkinlik Nerede Oluşur?
Asetilkolin, yakıcı şeker ve yağlardan gelen kutun ve asetil-CoA’dan kolinerjik nöronlarda yapılmaktadır. Kutun beden tarafından yapılamaz, bu sebeple perhiz yoluyla alınmalıdır. Bu tesirleri elde sonra asetilkolin olarak adlandırılan bir enzim olan asetilkolinesteraz tarafından bozulmaktadır. Çok fazla asetilkolin ufalanırsa, seviyeleri çok fazla eksilmektedir. Bu enzimi bloke eden ilaçlar öğrenişi arttırır ve Alzheimer hastalığında galantamin gibi kullanılmaktadır. Dinlenme ve sindirim sisteminin kolinerjik etkinliği şu biçimde görülür:
• Biliş, bilme ve belleği geliştirirerek beyinde
• Görme, tat alma ve tükürüğü hakimiyet ettiği gözlere, surata ve ağza dağılan asaplarda
• Kalp ritmini yavaşlatmak, soluk almayı etkilemek ve sindirime destekçi olmak için adalelere, kalbe, akciğerlere ve sindirim uzuvlarına düşen vagus asabında
• Uyarılmayı etkileyen cinsel uzuvlara giden asaplarda
Bir deneysel kurama göre, asetilkolin beyindeki cerahati doğrudan eksiltebilir. Vagus asabı, aynı zamanda bedende inflamasyonu düşürmek üzere asetilkolin kullanılmaktadır. Bazı çalışmalar ihtiyarlama ile kolinerjik etkinliğin usulca daha az ve daha az faydalı hale geldiğini göstermektedir. Beyin hücrelerinden daha az asetilkolin salınır ve hücreler oradaki asetilkoline daha az duyarlı hale kazanç. Bu, yaşlı insanlarda belleğin zafersiz olmasının sebeplerinden biri olduğu zannedilmektedir.
Ancak, ihtiyarlamanın yanı gizeme, bilim adamları bu sistemin Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, şizofreni ve sara gibi diğer bir hayli hastalıkta ters gittiğinden şüphelenmektedirler. Hepsinin ortak yanı düşük asetilkolin, cılız biliş ve beyin cerahatidir. Bununla beraber, Alzheimer veya Parkinson hastalığı gibi karışık bozukluklar her zaman bir şahıstan değişiğine değişebilen beyin kimyası, etraf, sıhhat gidişatı ve genetik dahil olmak üzere bir hayli muhtemel etmeni kapsamaktadır.
Kolinerjik Reseptör Çeşitleri
Asetilkolin bedendeki iki değişik reseptör cinsine tesir edebilir: nikotinik ve muskarinik.
• Nikotinik: Bu reseptörler ismini nikotinden almıştır zira nikotin onları aktive etmektedir. Beyindeki sinyalleri iletmeye ve iskelet adalelerini aktive etmeye destekçi olurlar. Ünlü zehir küveti onları maniler ve felce neden olurlar.
• Muskarinik reseptörler: Bedenin diğer tüm bölgelerinde bulunur: kalp, bağırsak, bezler ve beyinde. Muskarin, onları fazla etkinleştiren bir mantar zehridir. Bu reseptörlerin anormal olması gidişatında Huntington hastalığı, bağımlılık ve şizofreni gidişatlarına katkıda bulunacağı düşünülmektedir.
İlişkili Hastalıklar
Düşük kolinerjik etkinlik ile ilişkili bozukluklar hakkında bakıldığında, bu bozuklukların kesinlikle asetilkolin seviyelerine veya imaline bağlı olmadığını öğrenmek ehemmiyetlidir. Asetilkolin tahribi veya bazı asetilkolin reseptörlerinin mevcudiyeti ile alakalı meselelerden kaynaklanabilirler. Birçok nikotinik ve muskarinik kolinerjik reseptör cinsi vardır. Ayrıca, bu yazıda ele alınan çalışmaların çoğu yalnızca kobaylarla alakalıdır, başka bir deyişle bir neden-netice ilişkisi kurulmamıştır. Misalin, Alzheimer hastalığının bazı beyin bölgelerindeki düşük asetilkolin ile irtibatlı olması gibi. Alzheimer hastalığının düşük kolinerjik etkinlikten kaynaklandığı anlamına gelmez. Bu cins iddialarda bulunmak için bilgiler bulunmamaktadır.
Düşük Kolinerjik Etkinliğe Bağlı Hastalıklar
Bunama
Bazı çalışmalar, cılız kolinerjik etkinliğin ve beyindeki düşük asetilkolinin demans hastalarında öğrenişsel düşüşe ve cılız belleğe neden olabileceğini düşündürmektedir. Demansı yavaşlatmak için kullanılan ilaçlar, beyindeki asetilkolini artırarak bütün olarak çalışmaktadır.
Alzheimer Hastalığı ve Parkinson Hastalığı
Alzheimer’da asetilkolin yapan nöronlar usulca can vermektedir. Bilim adamları, beyindeki asetilkolin kaybının, kademeli öğrenişsel bozukluğa neden olan ve beyindeki cerahati makûslaştırdığına inanmaktadır. Alzheimer hastalığını rehabilitasyon etmeye çalışan yeni ilaçlar asetilkolin düzeylerini çoğaldırır, ancak bunların aktifliği henüz tanımlanmamıştır. Hudutlu çalışmalara göre, Parkinson hastalığı olan şahıslarda beyindeki düşük asetilkolin seviyeleri de olabilir. Diğer taraftan düşük asetilkolin seviyeleri bu nörodejeneratif hastalıkların bir sebebi değil, bir neticeyi olabilir. Daha fazla araştırmaya lüzum vardır.
Miyastenia Gravis
Miyastenia Gravis, adalelere giden asetilkolin asaplarının imha olduğu ve ciddi adale eforsuzluğuna neden olan otoimmün bir hastalıktır. Bu hastalığı olan şahıslarda düşük beyin asetilkolin ve öğrenişsel bozukluk vardır, ancak sebepsel bir iletişim kurulmamıştır.
Şizofreni
Kolinerjik disfonksiyon, şizofreni ve diğer psikiyatrik bozukluklardaki öğrenişsel güçlüklerle ilişkilendirilmiştir. Beyindeki çok az asetilkolin, cılız öğrenişe ve belki de şizofreni hastalarında psikoza katkıda bulunacağı zannedilir. Öte yandan, bu bozuklukların bir neticeyi olabilir. Gelecekteki çalışmalar bu ilişkiyi netleştirmelidir.
Glakom
Asetilkolin sıhhatli görme ve göz tansiyonunun korunmasına destekçi olmaktadır. Fazla etkin mesaneyi rehabilitasyon etmek için sıklıkla reçete edilen antikolinerjik ilaçlar glokomu tetikleyebilir.
Otizm
Kavgalı bir kurama göre, otizmli çocuklar beyin asetilkolinden yoksun olabilirler, bu da zekasal bozulmaya ve saraya katkıda bulunabilir. Teorik olarak, asetilkolin nöbet ihtimalini eksilten “soğukkanlılaştırıcı” nörotransmitter GABA’yı artırabilir. Otizmli farelerde, çoğalan asetilkolin, öğrenişsel ve sosyal semptomları geliştirdi. Bununla beraber, bu iletişim insanlarda ispatlanmamıştır.
Kaynakıa:
https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/cholinergic-activity
Yazar: Özlem Güvenç Aðaoðlu