Futbol sahası kadar büyük ve 200 filden ağır... Uluslararası Uzay İstasyonu'nu nasıl bir son bekliyor?
Üzücü ancak muazzam bir son!
Önümüzdeki sekiz yıl içerisinde Pasifik Okyanusu'nun yanlış bir kısmına giderseniz, şok olabilirsiniz. Gökyüzünü yırtarak aşağı inen ve atmosfere girişinden dolayı parlayan 400 tonluk bir metal yığını sizi dehşete düşürebilir. Bu cehennemvari görüntü binlerce kilometre uzunluğundaki bir alanda okyanusa çakılacak ve insanlığın en büyük projelerinden biri olan Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (UUİ) sonunu getirecek.
23 yılda 250'den fazla ziyaretçiyi ağırladı
UUI yapımının başladığı 1998 yılından bu yana Dünya'nın yörüngesinde. 2000 yılı Kasım ayında gelen ilk ekipten bu yana 20 ülkeden 250'den fazla ziyaretçiye ev sahipliği yaptı. Programın bir düzineden fazla ortağından biri olan Avrupa Uzay Ajansı (ESA) yöneticisi Josef Aschbacher "Uzay istasyonu büyük bir başarıya ulaştı" diyor. Uluslararası işbirliği için büyük bir nimet olan UUİ, ABD ve Rusya'nın da Sovyetler Birliği'nin çöküşünden kısa bir süre sonra işbiriliği yapmasını sağladı. NASA'nın eski bilim yöneticisi Thomas Zurbuchen de "En büyük uluslararası zaferlerden biri oldu" ifadesini kullanıyor.
Ancak artık istasyonda kullanılan aletlerin çoğu on yıldan eski ve bu da istasyonu yörüngede tehlikeli ya da kontrolsüz hale getirebilir. Sovyetler Birliği'nin Salyut 7 uzay istasyonu da 1985 yılında böyle bir sorun yaşamış ve iki kozmonotun giderek kontrolsüzce dönen istasyonu hayata döndürmesi gerekmişti. Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nden tarihçi Cathy Lewis "Bunu tekrar yaşamayı hiç istemiyoruz" açıklamasını yaptı.
2031 yılında görkemli şekilde veda edecek
Böylesi bir sorunu tekrar yaşamamak için, uzay istasyonu 2031 yılında yörüngeden düşürülecek, atmosfere sokularak, Pasifik Okyanusu'na düşmesi sağlanacak. Tarihteki en büyük 'atmosfere tekrar giriş' olacak bu büyük iş için NASA Mart ayında ABD Kongresi'nden bir "uzay çekicisi" yapmak için bütçe istedi. Yapılacak aracın görevi, istasyonu atmosfere itmek olacak. NASA'nın insanlı uzay programının başındaki isim olan Kathy Leuders, bu çekici aracın 1 milyar dolardan biraz daha ucuza mal olmasının beklendiğini açıkladı.
İstasyonu yörüngeden nasıl çıkaracağını çözmek ise dev bir iş. Bir çok büyük obje Dünya atmosferinde yanıyor, bunlar arasında en iyi bilinenler de 2001 yılında Rusya'nın Mir uzay istasyonu ve 1979 yılında da NASA'nın Skylab uzay istasyonu. Ancak UUİ yepyeni bir sorunu temsil ediyor çünkü Mir'den tam üç kat daha büyük. Harvard–Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden Jonathan McDowell "Bu büyük bir zorluk. 400 tonluk bir objenin gökyüzünden düşmesi pek iyi değildir" yorumunu yapıyor.
Tek modülle başlandı, şimdi 16 modülü var!
Rus yapımı tek bir Zarya modülü ile 1998 yılında hayata merhaba diyen UUİ, günümüzde 16 modüllü, büyük güneş panelleri ve sıcağı uzak tutacak radyatörleri bulunan devasa bir yapı. 109 metrelik uzunluğu ile futbol sahası büyüklüğündeki UUİ, uzaydaki en büyük insan üretimi yapı. Astralytical adlı ABD danışmanlık firmasında uzay analisti olan Laura Forczyk "Gize piramitlerine benziyor" diyor. İstasyonda bugün dönüşümlü olarak yedi personel görev yapıyor.
UUİ'nin yaşam süresi birden fazla kez uzatıldı ancak bu süreyi 2030'dan ileri taşımanın riskli olacağını herkes kabul ediyor. İstasyonu daha yüksek yörüngeye çıkarmak gibi diğer alternatifleri ise NASA "imkansız" olarak değerlendiriyor. Böylesi bir operasyon için düzinelerce itici uzay aracının istasyonu güvenli bir yüksekliğe çıkarması gerekir. Bunun yerine, NASA'nın geçtiğimiz yıl çizdiği plan, istasyonu yukarıdan aşağıya bastırıp, atmosfere sokma yönünde.
Bunun için çalışma 2026 yılında UUİ'nin yörüngesinin atmosferik sürtünme ile doğal olarak düşmesiyle başlayacak, 400 kilometre yükseklikten, 2023 yılının ortasında 320 kilometreya kadar düşmüş olacak. Bu noktada istasyona son ekip 'son kontrol için' gönderilecek ve kalan ekipman ve eşyalardan tarihi önemi olanlar da dahil alınmamış olan varsa onlar da alınıp, istasyonun ağırlığı da azaltılmış olacak. Aschbacher bunun halen tartışıldığını söylüyor.
Geri dönüşü olmayan noktaya kadar Dünya'ya doğru itilecek
Son ekip ayrıldıktan sonra istasyonun yüksekliği 280 kilometreye indirilecek ve geri dönüşü olmayan noktaya gelmiş olacağız. Gezegenimizin kalınlaşan atmosferi sebebiyle istasyonu tekrar yukarı itmenin mümkün olmadığı noktaya. Bu işlemin de bir kaç ay sürmesi bekleniyor. Ve sonunda Rus "Progress" uzay aracı istasyonu gezegenimizin atmosferine doğru son kez ittirecek.
Progress araçları ile yaşanan son sorunlar ve Rusya ile yaşanan politik sıkıntı NASA'yı kendi uzay çekicisi alternatifini araştırmaya itti. Birleşik Devletler Hava Kuvvetleri Gelişmiş Havacılıkve Uzay Çalışmaları Okulu'ndan uzay siyaseti uzmanı Wendy Whitman Cobb bu durumla ilgili şunları söylüyor: "NASA Rusya'nın bu göreve katılacağına inancını koruyor." Rusya, istasyonu "düşürme" görevini 2025 kadar erken bir tarihte gerçekleştirmeyi de önermişti.
Hangi uzay aracı kullanılırsa kullanılsın, son itişin ardından uzay istasyonu 120 kilometre yüksekliğe kadar inecek ve Dünya'nın kalın atmosferine saatte 29 bin kilometre hızla çarparak, tekrar giriş işlemine başlayacak. İlk olarak güneş panelleri yapıdan kopacak. McDowell "karşıdan esen rüzgar çok kuvvetli olacak" diyor. Mir'in tekrar atmosfere girmesinde yapılan çalışmalara göre, bunun 100 kilometre kadar yükseklikte yaşanması ve hepsinin kopmasının sadece bir kaç dakika sürmesi tahmin ediliyor. Dünya yüzeyinden 80 kilometre yükseklikte modüller birbirinden ayrılmaya başlayacak ve sıcaklık binlerce dereceye çıkarken alev alıp, eriyip, parçalanacaklar. Enkaz gökyüzünden geçerken sonik patlamalar da duyulacak.
Mir'den üç kat daha ağır! Peki uçak ve gemi trafiği ne olacak?
Mir'in yörüngeden düşürülüşü dünya çapında büyük ilgi çekmişti. UUİ ise yazının başında belirttiğimiz gibi 140 tonluk Mir'den üç kat daha ağır ve büyük bu yüzden de düşürülüşü çok daha etkileyici olacaktır. McDowell "400 tonluk yanan parçaların atmosferin üst kısmında yörünge hızıyla geçişini göreceksiniz" diyor.
Eğer her şey planlandığı gibi giderse, bu yanan enkaz insanlar için bir risk oluşturmayacak.
Atmosfere girişi sağ atlatan parça olursa onlar da Point Nemo - Nemo Noktası adı verilen ve Pasifik Okyanusu'nda Yeni Zelanda ile Güney Amerika arasında uzay aracı mezarlığı olarak kullanılan geniş alana düşecek.
Yine de UUİ'nin enkazı daha önceden görülmemiş büyüklükte bir alana yayılacak, bir kaç kilometre genişliğinde ve muhtemelen 6 bin kilometreye kadar uzunluğa ulaşabilecek.
Bu yüzden de, yaşanacak kazaları engellemek için Pasifik Okyanusu'nun bu kısmına erişimin kısıtlanması gerekiyor. McDowell şunları söylüyor: "Uçaklar ve gemiler için bunu nasıl yapacaklarını önceden bilmek mümkün değil. Eğer NASA olsaydım, kamera ve sensörler ile ayrılmayı, düşüşü detaylıca kaydederdim. Bilimsel önemi de büyük." Ancak izleyebilenler için UUİ'nin ölümü çok etkileyici olacak. Atmosfere giriş, güneş panellerinin ayrılması ve suya düşüşün sadece 40 dakikada tamamlanması bekleniyor.
"Malzeme israfı" diyen de var, "Uzayda hurdalık kuracağız" diyen de!
Her ne kadar etkileyici bir gösteri olsa da, UUİ'nin düşürülmesinin malzeme israfı olduğunu düşünenler de var. ISS sadece bir çok değerli ekipman değil aynı zamanda güneş panelleri ve bağlantı kollarındaki metaller gibi kullanışlı malzemelere de sahip ve bunların uzaya çıkarılmasının maliyeti çok fazlaydı. ABD'de George Washington Üniversitesi'nden uzay siyaseti uzmanı John Klein "Bu batmış bir maliyet, tekrar kullanabileceğimiz ne varsa bunu yapmalıyız" diyor.
2022'nin sonlarında CisLunar Industries ve Astroscale'in de aralarında olduğu bir grup şirket ABD'de Beyaz Saray'a tam da bunu önerdi. Bu öneri, istasyondaki metalin bir kısmını eritip uzayda yeni yapılar ve araçlar üretilmesi için kullanılmasını hatta modülleri de ayırıp farklı uzay istasyonları için kullanmayı içeriyor. CisLunar'ın Başkanı Gary Calnan bu önerilerini şöyle açıklıyor: "Burada kesinlikle bir fırsat olduğunu düşünüyoruz. Uzayda bir hurdalık kurmak istiyoruz."
NASA'dan bir sözcü de, ajansın "yeni ve yaratıcı fikir önerilerine açık olduğunu" söylerken bu kez NASA'nın "Uluslararası Uzay İstasyonu'nun ana yapısal parçalarının tekrar kullanımına dair öneri almadığını ve herhangi bir öneri gelmediğini" belirtti. Astroscale US'in başkanı Ron Lopez de ajansın bu kararını tekrar değerlendirmesini umuyor: "Umarım tüm bu seçeneklerin üzerinden tekrar geçme şansı yakalarız."
Siz yine de 8 yıl sonra Pasifik Okyanusu'nda pek zaman geçirmeyin!
Şu an için Uluslararası Uzay İstasyonu'nu Pasifik Okyanusu'na düşürme planı devam ediyor. Onyıllarca insanlığın ustalığını ve uzayda birlikte çalışma çabasının eserine üzücü bir son. 2031 yılında Pasifik'in görece sakin bir kısmında kendinizi bulursanız aman dikkat. Uzaydan Dünya'ya düşen erimiş metal enkazına tanıklık edebilirsiniz.
Jonathan McDowell sözlerini şöyle bitiriyor: "Bu tam bir medya çılgınlığı olacak. Karşı konulamaz bir havai fişek gösterisi olacak."
BBC Future makalesini Erinç Eröz Türkçeleştirdi