2
Bütün fiziksel hareketler özünde kuvvet, dayanıklılık, sürat, esneklik gibi temel biyomotor öğeleri içerir. Sporun özelliğine bağlı olarak bu öğeler birbiri ile etkileşim içinde farklı ağırlıklarda ön plana çıkar ve o spor dalındaki başarıyı belirler. Bunun yanısıra her bir öğeyi etkileyen kendi alt bölümlerin etkisi altındadır. Bu öğelerden sürati etkileyen en önemli alt öğe reaksiyon zamanıdır
3
Reaksiyon zamanı sinir kas performansının göstergelerinden biri olduğu için spor ortamında ölçüt olarak ele alınan önemli bir öğedir. Çünkü reaksiyon zamanı sürat ve karar verme mekanizmasının etkilediğini gösteren önemli bir performans ölçüsüdür
4
Reaksiyon zamanı; uyaranın gelmesiyle, tepkinin başlamasına kadar geçen zaman sürecidir. Reaksiyon zamanı, uyaranın verilmesi ile bireyin bu uyarana istemli olarak verdiği tepkinin başlangıcı arasında geçen süredir
5
GİRDİ Uyaranın Tanımlanması Tepki Seçimi Tepkinin programlanması ÇIKTI Şekil 1. Uyaran Alımından Sonraki Üç İşlem Basamağı (Schmidt, 1991)
6
İlk reaksiyon zamanı deneyimi 1950' de H. Van Helmholtz tarafından sinir iletim hızını değerlendirmek için yapılmıştır. Özellikle sinir akımlarının hızı, görme ve duyma araştırmaları psikolojiye önemli bir katkı sağladı. Sinir akımının sanılanın aksine ölçülemeyecek kadar hızlı olmadığını kurbağa bacağında yaptığı deneyle ortaya koydu. Sinir hızının ortalama olarak saniyede 83 metre olduğunu bulguladı. Bu bulgulara dayanarak insan bireylerinin duyu organlarının uyarılmasına verdiği motor tepki süresini ölçmeye çalıştı. F. C. Donders 1868' de bazı zihihnsel süreçler için geçen zamanı hesaplamak için üç prototipli basit, çoklu ve seçkili reaksiyon zamanlı deneysel bir deseni oluşturmuştur.
7
Tepki süresi boyunca içsel mekanik aktiviteler üzerinde birçok araştırma yapılmıştır. Reaksiyon zamanının, premotor ve motor zamanı kapsadığı düşünülmüştür. Bu anlamda premotor reaksiyon zamanı, uyaranın belirlenmesinden potansiyel kas hareketinin değişikliğine kadar geçen süre, motor reaksiyon zamanı ise, potansiyel kas hareketinden, gerçek hareketin başlamasına kadar geçen süre olarak adlandırılmaktadır (Şekil 2)
8
Şekil 2. RZ şemasında meydana gelen önemli olaylar. (Üstteki iz ilgili kastan alınmış tahmini EMG kaydıdır) (Schmidt, 1991).
10
1.Basit Reaksiyon Zamanı İki bileşeni vardır. A. Refleks zamanı (süratli oluşan bileşen) B. şartlı refleks zamanı (yavaş oluşan bileşen).
11
a. Refleks Zamanı: Bir duyu organı ya da duyu alanına uyaranın verilmesi ile faaliyet organında bir faaliyetin belirlemesine veya başlamış olan bir faaliyetin sona ermesine kadar geçen zamana ''toplam refleks zamanı'' denir. Refleks olgusu 5 kısımdan oluşmaktadır: a) Uyaranı alan reseptör organ, b) Uyarıyı merkeze ileten afferent yollar, c) Refleks merkezi, d) Merkezden kalkan impusları perifere götüren efferent yollar, e) Faaliyet organı.
12
b. Şartlı Refleks Zamanı: Basit reaksiyon zamanını oluşturan ikinci bileşendir. Şarta bağlı refleksler doğuştan başlayarak var olan, merkezi sinir sisteminin subcortical bölgelerinden kaynağını alan kalıtımsal reflekslerden farklı olarak öğrenme ve alışma sonucu oluşurlar. Bu bakımdan, korteks'in katılımını gerektirir.
13
2. Karmaşık (kompleks) Reaksiyon Zamanı: Karmaşık reaksiyon zamanı birden fazla uyarı ile birden fazla seçeneği kapsamaktadır. Bunun içinde: a) Birkaç uyarıdan yalnız birine tepki verme şeklindeki ayırt etme özelliğine dayanan bir reaksiyon zamanı. b) Verilen uyaranların tanınmasından sonra tepki verilmesi şeklindeki tanıma özelliğine göre reaksiyon zamanı. c) Özel bir uyarana belirli tepki verilmesi şeklindeki seçme özelliğine dayanan reaksiyon zamanı olarak şekillenebilmektedir.
14
Bompa (1990) fizyolojik açıdan reaksiyon zamanın beş bileşenin olduğunu bildirmektedir. Bunlar; reseptör düzeyinde bir uyaranın ortaya çıkışı, uyaranın merkezi sinir sistemine yayılması, uyaranın nörolojik yollarla taşınıp effektör sinyal üretimi, sinyalin merkezi sinir sisteminden kaslara taşınması, kasın mekanik iş meydana getirmek üzere kasılması.
15
A- Basit Reaksiyon Zamanı: Sadece bir sinyal ve bir tepki B- Seçkili Reaksiyon Zamanı: Birden fazla sinyal ve her tepkinin karşıklığı farklıdır. C- Ayrışımlı Reaksiyon Zamanı: Birden fazla sinyal, fakat sadece bir tepki
19
İşitsel, görsel ve dokunsal gibi çeşitli uyaranlar bulunmaktadır. Araştırmacılar, en hızlı reaksiyon zamanının ortaya konmasına sebep olan uyaranları sırasıyla: dokunsal, işitsel ve sonra da görsel uyaranlar şeklinde belirtmişlerdir. Nörolojik açıdan, bir uyaranın aktarımında sinapsların sayısı ne kadar azalırsa, duyu sinirleri, bilgiyi uygun supraspinal merkeze o kadar hızlı gönderir. Dokunsal uyaranın alımından, somatosensory kortekse kadar olan sinapsların sayısı, işitsel veya görsel kortekse bir uyaranın ulaşması için gerekli olandan daha azdır. Bu nedenle, proprioceptive bir uyaran en hızlı reaksiyon zamanını oluşturmaktadır
21
1- Fiziksel Faktörler (Uyarana, tepkiye ve çevreye, ilişkin) 2- Fizyolojik ve Organik Faktörler (Organizmanın canlılığı, testin günün farklı zamanlarında yapılması, alkol, sigara, kahve gibi maddelerin etkisi) 3- Bireysel Faktörler (Yaş, cinsiyet, kişilik, antrenman durumu) 4- Uyaranın karmaşıklığı veya seçenek sayısının artması 5- Harekete Hazırlık 6- Önsezi 7- Tekrar Sayısı 8- Uyaranın Kuvveti ya da Şiddeti 9- Yorgunluk 10-Zeka
22
Reaksiyon zamanı karar vermenin hızını ve etkisini gösteren önemli bir performans ölçüsüdür. Bir sporcunun tepki verebildiği hız veya çabukluk hareketin hızla ortaya konmasını gerektiren beceriklilikle birleşen özelliklerden birisidir. Hız ve çabukluk gerektiren becerilerde başarı hıza bağlıdır. Ayrıca reaksiyon zamanı karar vermenin ve eyleme başlamanın hızını temsil ettiği birçok etkinliğin parçası olarak düşünülür