Berlin / Graz – Yeni Slovenya Cumhuriyeti’nin ilk dışişleri bakanına hepsinin nasıl bir araya geldiği soruldu: Bütün kıta birleşiyor ve büyük, saygın ve birçok bakımdan doğu ülkelerinin en batısındaki Yugoslavya dağılıyor mu? Adı Dimitri Rupel olan bakan, bu soruya gerçekten şaşırmıştı. Ama bu bir çelişkiden başka bir şey değil! Hayır, Slovenya bir “ada” olmak istemiyor. Aksine. Avrupa’nın birlikte büyümesi ve Yugoslavya’nın dağılması “aynı sürecin iki yüzü”dür.
Rupel zar zor anlaşıldı. Ama haklıydı. 1991, Avrupa Topluluğu’nun tarihi zirvesine giden “Maastricht Yolu” yılıydı. Gümrük birliği, ortak pazara sahip siyasi bir birlik haline geldi. Avrupa’daki herkes için açıktı: Kıtanın batısında büyük bir mıknatıs ortaya çıkıyordu. Avusturya, İsveç, Finlandiya gibi yeni üyeler çekti. Komünist yönetimden henüz yeni kurtulan doğu ulusları, yakında onu takip etmek istediler. Regatta ilkesi galip geldi: kim en kuvvetli kürek çekerse bitiş çizgisini ilk o geçerdi.
Mıknatısın çekimi o kadar güçlüydü ki, kıtanın doğusundaki çok ırklı devletleri parçaladı. Üçü de: Litvanya, sonra Estonya, sonra Letonya Sovyetler Birliği’nden ayrıldı. Yugoslavya’da, en batıdaki – ve en zengin – cumhuriyetlerdeki insanlar, güney cumhuriyetlerindeki ekonomik ve siyasi geri kalmışlığın yüküyle “Avrupa’ya dönüş” yapamayacaklarından korkuyorlardı. Bir yıl sonra, Çekler ve Slovaklar da birbirleri olmadan yarışlarda daha fazla şansa sahip olacakları sonucuna vardılar.
Sovyetler Birliği ve Çekoslovakya önceden belirlenmiş kırılma noktalarında, yani kendi devletlerinin sınırlarında kırıldı. Öte yandan Yugoslavya’da, 1991’den 1999’a kadar neredeyse on yıl boyunca sınırlar üzerinde savaş yapıldı. Bunun nedeni, yazılı olduğu kadar keçede de anayasada yatıyordu. Bir yandan Yugoslavya altı “cumhuriyet” ve iki “özerk eyaletten” oluşuyordu – Alman federal devletleri, İsviçre kantonları veya ABD eyaletleriyle karşılaştırılabilir, ancak bazı açılardan daha fazla özerkliğe sahip. Öte yandan, “halklar ve eşit haklara sahip halklardan” oluşuyordu. Bazen dil, tarih ve kültür bakımından farklılık gösterirler, ancak her zaman değil; genellikle sadece mezhep yoluyla. Anayasaya göre halklar kendi özgür iradeleriyle birleşmişlerdi ve istenirse tekrar ayrılabiliyorlardı. Bir “halk”, bir devleti başkalarıyla paylaşan ve hatta birkaç devlete yayılabilen etnik topluluktu. Peki nerede ayırıyorsunuz?
Yugoslavya resmi olarak önceden belirlenmiş iki tür kırılma noktasına sahipti: önce altı kurucu cumhuriyetin sınırları ve ardından “halklar” arasındaki ideal sınırlar – cumhuriyetlerden, kasabalardan ve köylerden ve genellikle ailelerden veya bazen de doğrudan doğruya uzanan sınırlar bir kafa. Her iki ilke de birbiriyle çelişiyordu. Örneğin Hırvatistan, Anayasa uyarınca egemendi. Ancak orada yaşayan ve nüfusun sekizde biri olan Sırplar da kendilerine “egemen” diyorlardı. Etnik sınırın ve kurucu cumhuriyetlerin sınırının çakıştığı yerlerde, ayrılık Litvanya veya Slovakya örneğinde olduğu kadar az sorun teşkil ediyordu – bir gerilim kaynağı ama uzun bir savaş değil.
On yıl boyunca birbirine savaş açan “kuvvetler”, “mıknatıslar” veya “ilkeler” değil, adları ve adresleri olan, pek çok kötü niyeti ve acımasızca konuşlandırılan gücü olan somut insanlardı. Ancak iyi niyetli olanlar bile, çok ırklı devletin temel çelişkisinin barışçıl bir şekilde nasıl çözülebileceğine dair bir formül bulamadılar. Yıllarca uluslararası arabulucular olası bir barış çözümü için dişlerini gıcırdattı. Savaş sonrası düzen istikrarsız kaldı. Yugoslavya’nın sorunu Sırp savaş partisinin lideri Slobodan Milošević değildi. Sadece kullandı.
Anayasa babalarının hiçbir kaprisi, ülkenin bu kadar tuhaf bir şekilde inşa edilmesinden, komünizm bile suçlanamazdı. Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Sırbistan ve Karadağ’dan ve gerileyen Tuna monarşisinin bazı bölümlerinden kurulan yeni devlet, başından beri etnik grupları arasındaki çatışmalardan zarar gördü. Kral artık hiçbir halk tanımamaya karar verdi, sadece Yugoslavları. Ama çözüm bu değildi. Etnik açıdan tarafsız cephenin ardında, sayısal olarak en güçlü grup olan Sırplar, kendisini daha kapsamlı bir şekilde ortaya koydu.
Nazi Almanyası ülkeyi bastı ve böldü. Sırplara, Yahudilere ve Romanlara karşı yıllarca süren iç savaş ve soykırımdan sonra, Yugoslav yanlısı komünistler iktidarı ele geçirdiler. Savaşlar arası dönemin hatalarından kesinlikle kaçınmak istediler. Etnik grupların hepsi, yenileri de dahil olmak üzere tanındı, kimsenin diğerine hükmetmesine izin verilmedi. “Kardeşlik ve birlik” yeni formüldü. Farklı ve yine de aynı, bu şu anlama gelmelidir.
Kulağa diyalektik gibi gelmesi gereken şey, genellikle pratikte sadece bir çelişkiydi. “Milletler” ve “milliyetler” arasındaki denge giderek daha dikkatli bir şekilde dengelendi. Öğeler ve kaynaklar düzgün bir şekilde alıntılandı. Kim daha çok aldı, kim daha az aldı? Her şey adil bir şekilde dağıtılmalıdır. Haksız olan da tam olarak buydu. Örneğin, bir Bosnalı yolsuzluktan hapse girmek zorunda kaldıysa, fiili suistimal ne olursa olsun, bir Sırp ve bir Hırvat kısa süre sonra hüküm giydi. Ve Priştine’deki üniversite kütüphanesinin inşaatı, Hırvatistan’daki bir otoyolla nasıl dengelenebilir?
Tam tersine, ülkeyi sakinleştirmesi gereken formül giderek daha fazla çatışmaya neden oldu. Yoksul Kosova’daki Arnavutlar, zengin ve fakir cumhuriyetler arasındaki uçurumun genişlemekte olduğundan şikayet ettiler. Zengin Slovenler ise dipsiz bir kuyuya para ödemek zorunda kaldıklarından şikayet ettiler. Başka bir deyişle, herkes herkes tarafından sömürüldüğünü hissetti. Ve haklı olarak.
Tito sistemde hakemdi. Tüm etnik gruplara adil davranmalıdır, ancak rolünden dolayı onları birbirine düşürmeyi başardı. 1980’de öldü. Sistemi artık hakemsiz çalışmıyor. Altı cumhuriyetin ve iki özerk ilin temsilcileri artık hiçbir şey üzerinde anlaşamazlardı. Sonunda, mantıklı çözüm bölme oldu. Bir felaket haline geldi. Yaklaşık 120.000 insan hayatını kaybetti, milyonlarca insan vatanını.
Eski savaşan taraflar arasında hiçbir uzlaşma yoktu. Yedi ardıl devletin neredeyse tamamı, çoğu, en azından geçici olarak, aynı zamanda siyasi ve medya özgürlüğü açısından da ekonomik olarak geride kaldı. Hemen hepsinin etnik olarak homojen olmaları, tam tersine demokrasiye doğru bir eğilime yol açmadı. Ulusal liderler, kişinin artık bir dereceye kadar kendi arasında olduğunu ve kurumların artık o kadar önemli olmadığını öne sürdüler.
Şaşıran Batı’da Yugoslavya’nın kanlı sonu egzotik, “Balkan” olarak reddedildi. Ve 19. yüzyılı “aşağıda” yeniden canlandırmadılar mı? Kayıp ülkenin çelişkileri sadece çok güncel. 21. yüzyıl Avrupası bile etnik çeşitlilik ve sivil eşitliği nasıl ilişkilendireceğine dair doğru formülü henüz bulabilmiş değil.