önsöz: 19 ocak tarihinde bu başlıkğı açarak ilk entrysini yazdığım yazımı gelen istek üzerine tekrar paylaşıyorum.
dün akşam izlediğim bölümde bir yarışmacıya hatalı soru sorularak, kanımca yarışmacının haksız şekilde elendiği durumdur. tarih eğitimi almış biri olarak bu konuda biraz bilgi paylaşımında bulunmak isterim. instagram'daki yorumlarda birçok insan da soru hatalı diye itiraz etmiş bile. instagram1 instagram2 instagram3 instagram4
önce soruyu izleyelim: hatalı soru
soru: robin hood ve william tell hikayelerde hangi iki ülkede yaşadığı anlatılan efsanevi karakterlerdir?
a)ingiltere - irlanda
b)ingiltere - isviçre
herşeyden önce isviçre'de yaşadığı iddia edilen wilhelm tell'in yaşadığı dönemde isviçre diye bir ülke yoktur. çünkü daha kurulmamıştır. isviçre wilhelm tell'in ölümünden 350 yıl sonra kurulacak olan bir ülke. wilhelm tell kutsal roma cermen imparatorluğu'nda yaşadığı söylenen bir kahramandır. yani doğru cevap olarak sunulan cevap kafadan yanlış. ama buna en son değineceğiz.
isme gelirsek, bu isimler yarışmacıya orijinal isimler yerine ingilizce isimlerle sorulduğu için yarışmacı otomatikman ingilizce konuşulan iki ülkenin yer aldığı tek şık olan ingiltere - irlanda'yı seçiyor. yarışmacının düşüncesi kendisinin yarışmada da açıkladığı gibi robin ve william isimlerinin ingiliz isimleri olması. ayrıca isviçre'deki kantonların alman, fransız ve italyan kantonları olmasından ve bu kantonların anadillerinin almanca, fransızca ve italyanca olduğunu bildiğini belirterek yarışmacı isviçre'yi eliyor. ancak doğru cevap ingiltere - isviçre çıkıyor. olay da burada başlıyor zaten.
william tell diye sorulan kahramanın gerçek ismi william değil wilhelm tell'dir. yani soruda isviçreli olduğu söylenen kahraman, isviçre'deki orijinal ismi ile değil, ingilizlerin kahraman için kendi dillerinde kullandığı isim ile sorulmuş. yarışmacı wilhelm'in bir alman ismi olduğunu biliyor. isviçre'de almanca konuşulduğunu yarışmada bile söylüyor. ama william ismiyle sorulunca doğal olarak isviçre'yi eliyor. bu durumda cevabın dışında ayrıca soru da hatalı oluyor.
burada yarışmacının verdiği cevap doğru demiyorum. orası ayrı bir konudur. ben soru hatalı diyorum. üstelik hem soruluşu, hem de cevabı. şunu belirtmeliyim ki bir soru hatalı sorulursa, doğru cevap da şıklarda yer almazsa (kutsal roma cermen imparatorluğu), yarışmacının verdiği cevabın bir önemi kalmaz. çünkü 4 şık da hatalı olmuş olur. tıpkı üniversite sınav sorularındaki gibi. bir soru hatalıysa o soru kimin ne cevap verdiğine bakılmaksızın iptal edilir.
şimdi bazı örneklerle sorudaki hataların açıklamalarına da değinelim:
1- şahsın gerçek adı kullanılmıyor. isviçre'de 3 resmi dil var. alman kantonlarında almanca, fransız kantonlarında fransızca, italyan kantonlarında italyanca konuşuluyor. wilhelm tell'in yaşadığı iddia edilen isviçre'nin uri kantonu ve bürglen şehrinin tamamında almanca konuşuluyor. wilhelm tell'in kendisi de almanca konuşuyor, hikayelerindeki olayların ve diyalogların tamamı almanca. doğal olarak ismi de almanca. yani söz konusu şahsın yaşadığı topraklarda adı william değil wilhelm olarak geçiyor. halkın tamamı onu wilhelm tell olarak tanıyor ve ondan wilhelm ismiyle bahsediyor. kahramandan her dilde farklı isimle bahsediyor. isviçreliler: wilhelm tell almanlar: wilhelm tell fransızlar: guillaume tell italyanlar: guglielmo tell ingilizler: william tell ama yarışma kahramanın isviçre dışında başka bir ülkede kullanılan bir dildeki adını alıp soruyor.
2- wilhelm tell'in doğduğu bölgeye de yayın yapan televizyonda yapılan kim milyoner olmak ister (wer wird millionär?) yarışmasının 1 milyonluk final sorusunda, şahsın adı wilhelm olarak soruluyor ve yarışmacı 1 milyon ödülü kazanıyor. wer wird millionär
wilhelm tell'in konuştuğu ana diliyle yayın yapan yarışmada adı wilhelm olarak kullanırken, aynı yarışma türkiye'de aynı kişiyi sorarken soruyu william olarak soramaz. eğer bu ismin ingilizcede olduğu gibi türkçede de bir karşılığı olsaydı, yani türkler de o kişiye türkçe bir isim verseydi o zaman belki türk ismiyle sorulabilirdi (plato ve eflatun gibi) ama alman ismine sahip bir isviçreliyi, türkiye'de ingilizce ismiyle soramazsınız.
3- isviçre hangi ismi kullanıp kabul ediyor? hatta doğduğu bürglen şehrindeki heykelinin üzerinde adı wilhelm tell olarak yazıyor. heykel
isviçre'nin bürglen şehrinde yer alan, wilhelm tell hakkındaki dünyadaki tek müze olan tell müzesi'nin resmi web sitesinde
, hatta resmi web sitesinin ingilizce versiyonunda bile ''wilhelm tell'' ismi kullanılıyor. isviçre'nin her yerinde wilhelm tell caddeleri, sokakları bulunuyor. hiçbir yerde william adı geçmiyor. çünkü william tell diye biri yok. o sadece ingilizlerin o şahsa koyduğu ad.
4- dünyada nasıl kabul ediliyor? almanya'da, fransızca konuşulan belçika'da, finlandiya'da hatta anadili ingilizce olan abd'nin new york eyaletinde bulunan heykelde bile şahsın orijinal ismi wilhelm tell kullanılıyor. new york - wilhelm tell
yani ingilizce dünya dili diye, ve genel kullanımın ingilizce dilinde olduğu varsayılarak ingilizce sorulması tezi doğru değil. çünkü kahramanın ismi tüm dünyada wilhelm tell olarak geçiyor. kaldı ki bir kelimenin genel kullanımı farklı olsa bile biz doğrusunu kullanmak zorundayız. tıpkı toplumun % 90'ının şarz kelimesini kullanması ve kelimenin doğrusunun şarj olması gibi. genel kullanım her zaman doğru olacak diye bir kural yok. madem ingilizce soracaklar en azından parantez içine orijinal ismi de yazılmalı. ayrıca yazılı kaynaklarda nasıl geçiyor öğrenmek için google'da ''william tell kitap'' şeklinde ingilizce ismiyle arattığınızda bile tüm sonuçlar wilhelm tell olarak çıkıyor.
5- ismin yapısı ve etimolojisi: william safkan ingiliz ismidir. hatta bu yüzden ingiltere kraliyet ailesi birçok kral ve prense william ismini koyar. bugünkü prensin de adında olduğu gibi. çünkü google'a william yazdığınızda safkan ingiliz ismidir yazıyor. ama siz yarışmacıya ismi william olarak sorup isviçre cevabını vermesini bekliyorsunuz. nasıl ki ingiltere prensi william'ın ülkesini sorarken prens wilhelm olarak soramazsak, wilhelm tell'i de william olarak soramayız.
6- dünyadan örnekler: nasıl ki ünlü alman formula 1 pilotunu sorarken michael schumacher yerine mikail kunduracı diye sorulamazsa, aynı şekilde adı wilhelm olan birini de william olarak soramazsınız. ya da cumhurbaşkanlığı sözcüsü ibrahim kalın'ı da isviçre'deki yarışmada abraham bold ismini kullanarak bu kişi hangi ülkenin cumhurbaşkanı sözcüsüdür diye soramazsınız. bir kelimeyi, hele de özellikle bir özel ismi, bir dilden başka bir dile çevirdiğimizde motamot bile çevirdiğimizde, orijinali gibi olmaz.
david'i davut, joseph'i yusuf yapamayız. yani david beckham yerinde davut beckham, joseph stalin yerine yusuf çelik diyemeyiz. benjamin franklin'i bünyamin ağa olarak soramayız. hz. adem'i sorarken ingilizce adam ismiyle, havva'yı eve ismiyle soramayız. aynı şekilde amin ve amen aynı anlama gelen kelimelerdir. ama soruyu amin olarak sorup cevapta hristiyanlıkla eşleştiremeyiz. ya da soruda amen kelimesini sorup da cevap müslümanlıktır diyemeyiz. büyük petro'yu peter diye, bünyamin'i benjamin diye yasemin'i, jasmin diye cebrail'i, gabriel diye süleyman'ı fransızca salomon diye adı yahya olan birini de ingilizce haliyle john diye
mikail:michael, michel, miguel diye
osman:simon,
idris:darius,
iskender:alexander
yahya:john,
yakup:jacob,
ismail:samuel,
reşat:richard,
yasin:jason,
meryem:mary,
yusuf'u da : fransızca joseph, italyanca guiseppe diye soramayız.
tüm bunları bir kenara bıraksak bile; o tarihte isviçre diye bir ülke yok. wilhelm tell 1300'lü yılların başında yaşıyor ancak yaşadığı iddia edilen ülkenin kuruluşu 1648. wilhelm tell'in yaşadığı söylenen yıllarda tüm o bölge kutsal roma cermen imparatorluğu'nun avusturya düklüğüne aittir ve ortada isviçre diye bir ülke yoktur. isviçre bağımsızlığını wilhelm tell'in ölümünden 350 yıl sonra 1648 yılında westfalia anlaşması ile kazanmıştır ve kutsal roma cermen imparatorluğu'ndan ayrılmıştır. daha sonra çeşitli savaşlarda tekrar işgal edilmiş ve günümüzdeki modern isviçre ise 1850 yılında kurulmuştur.
yani isviçre tarihinden bahsedeceksek sadece iki tarih vardır. biri 1648'de ilk defa bağımsızlığın kazanılması, diğer 1850'de modern isviçre'nin kurulması. öncesinde isviçre diye bir ülkeden söz edilemez. tarihi olaylar o dönemin şartlarına ve gerçeklerine göre yorumlanır. bu durum parayı kim buldu diye sorup doğru cevabı lidyalılar yerine türkiye cumhuriyeti olarak kabul etmeye benziyor. doğru cevap lidya yerine türkiye olarak kabul edilecekse sorunun parayı bulan insanlar günümüzde hangi ülkenin toprakları içindedir diye sorulması gerekir. başka türlü türkiye cevabını doğru kabul edemeyiz.
özetle: orijinal ismi almanca olan ve avusturya topraklarında yaşayan, almanca konuşan bir kahramanın hangi ülkede yaşadığını soran bir soruda adamın adını ingilizce'ye çevirerek sorup, doğru cevabı da 350 yıl sonra kurulacak olan isviçre olarak vermesini beklerseniz bu ne kadar adil bir soru olur kamuoyuna bırakıyorum. türkiyede bir yarışma kutsal roma cermen imparatorluğunda yaşayan bir adamın adını neden ingilizce olarak sorar ki?
edit: (sorulan sorulara cevaplar)
(#100774059
) bu entry'de isviçre 1291'de kuruldu çünkü o günü milli bayram olarak kutluyorlar denmiş. yalnız sorun şu ki, 1291'de kurulan bir ''ülke'' yok. sadece bazı kantonların imzaladığı bir beyanname niyeti mektubu var. bundan sonra roma imparatorluğu'nun altında yaşamayalım, birlik olalım savaşalım ifadeleri içeren bir mektup. ama hala kutsal roma cermen imparatorluğu altında 350 yıl daha yaşamaya devam ediyorlar. bağımsızlığın kazanılması 1648. bunun için google'a isviçre tarihi ya da westfalia antlaşması yazmak yeterli. isviçre o iyi niyet mektubuna dayanarak bu günü bayram olarak kutlayabilir ama bu o tarihte o ülkenin varlığına işaret etmez. tıpkı türkiye'nin de 19 mayıs 1919'da atatürk'ün samsuna çıkışını milli bayram ilan etmesi gibi. ama 1919'da türkiye cumhuriyeti var mıydı dersek, hayır yoktu. 1291'de de isviçre yoktu. bunun tartışılacak bir yanı yok. bu somut bir bilgi. isviçre'nin kuruluşu 24 ekim 1648 westfalia anlaşması ile olmuştur. bizim lozan'ımız onların westfalia'sıdır.
(#100794952
) ibrahim tatlıses'i de tanıyoruz ama abraham sweetvoice olarak sorulursa farklı biri diye düşünebiliriz. kişinin orijinal ismi neyse o isimle sorulmalı. apayrı bir ülkenin kabul ettiği isimle sormanın mazereti olmaz.
(#100851624
) önemli bir hata değil denen konu: o tarihte isviçre diye bir ülkenin dünyada var olmaması ama yarışmada doğru cevap kabul edilmesi. diyeceklerim bu kadar.
(#100853085
) belli ki ısrarla anlamak istemeyenler var. o tarihte isviçre bir ülke değil diyoruz. adam hangi ülkede yaşamıştır diye sorulursa cevap isviçre olamaz. olmayan ülkede yaşanmaz. direniş kararı vermişlerdir, valiler isyan etmek için mutabakat imzalamıştır geçiniz bunları. var mı yok mu? bu tartışılacak bir konu bile değil. açarsın haritayı bakarsın. o tarihte bürglen şehri hangi ülkenin sınırları içinde görürsün. atatürk de direnişe 19 mayıs 1919 da başladı, o günü milli bayram olarak kutlayıp tüm devlet görevlilerimiz anıyor ama kimse 19 mayıs 1919'da türkiye cumhuriyeti kurulmuştu ya da ülkeydi demiyor. bu kadar açık anlatıldığı halde hala isviçre vardı demek gerçekten komik oluyor. vardıysa adama sorarlar: devletler kurulurken antlaşmalarla kurulur. türkiye lozan'la kuruldu. isviçre 1291'de hangi ''uluslararası'' antlaşmayla kuruldu söyle o zaman? 2 vali birbirine mektup yazıp bu roma'ya direnelim diyince ülke kurulmuyor. araştıran herkes 10 saniyede bulur. isviçre'nin kuruluşu 1648'deki westfalia antlaşması iledir. bu kadar açık bilgiden sonra hala isviçre ülkeydi demek, bana değil kendi zekanıza hakaret olur.