Sürtünme nedir? Sürtünme kuvveti nasıl oluşur? Sürtünme kuvvetinin özellikleri, sürtünme hakkında bilgi.
Bir cismi diğer bir cismin üzerinde sürüklerken, bu cisimlerin dokunma yüzleri (birbirlerine değen yüzleri) arasında bir kuvvet oluşur, bu kuvvete sürtünme kuvveti denir. Bu kuvveti yenmek için, sürtünen yüzeylerin durumuna göre, büyük veya küçük kuvvetler sarf etmek gerekir.
Sürtünme kuvveti, hareket doğrultusunun zıt yönündedir.
Sürtünen yüzeyler ne kadar parlak ve pürüzsüz olursa sürtünme o kadar az olur. Hareket eden cisim, tekerlekler üzerinde bulunursa, sürtünme kuvvetlerinin etkisi çok azalır.
Sürtünme kuvvetine birkaç örnek:
Masanın üzerindeki bir tahtayı, bir dinamometreye bağlayarak çekelim. Dinamometre cismi hareket ettiren kuvveti gösterir. Bu kuvvet, masanın pürüzleri ile çektiğimiz tahtanın pürüzlerinin birbirlerine dayanmasından meydana gelen sürtünme kuvvetlerini yenmeye yarar.
Tahta parçasını daha büyük veya daha küçük yüzünün üzerine koyarak çekelim. Cismi hareket ettirmek için lazım olan kuvvetin her iki durum için de aynı olduğunu görürüz.
Tahta parçasının üzerine kendi ağırlığı kadar bir tahta daha koyalım. Bu sefer tahtayı hareket ettirmek için gereken kuvvet iki katına çıkar.
Tahtayı, parlak ve cilalı (pürüzsüz) bir masa üzerinde çekersek sürtünmeyi yenmek için daha az kuvvet harcarız.
Makinelerin dönen veya sürtünen parçalarının arasındaki sürtünmeleri azaltmalı cürtünon \/Ar1or wartlanır l/pma kinelerin dönen kısımlarının oturdukları yataklara bilyeler veya döner silindirler konulur.
Sürtünmenin her zaman zararı olmaz. Bazı hallerde ise sürtünme kuvvetinin yararları görülür. Arabaların tekerlekleri ile yerin arasında, sürtünme bulunmazsa, otomobil yol alamaz. Bu sürtünmenin fazlası da zararlıdır. Çamurlu yollar, hareketi zorlaştırır. Buzlu zamanlarda, gereği kadar bir sürtünme meydana getirmek için, tekerleklere zincir takılır. Ayakkabılarımızın pürüzsüz, parlak yüzeylerde kayması (sürtünme kuvvetinin az olması) sürtünmenin az olması sonucunda ortaya çıkar. (Buzlu, ıslak, yerlerde yürümemizin zorlaştığını hatırlayınız.)
Su içinde ve hava içinde hareket eden cisimler de, hareketlerine karşı koyan kuvvetlerin etkisinde kalırlar. Meselâ bir tahtayı suda çekelim veya itelim. Bu durumda harcadığımız kuvveti bir dinamometre ile ölçelim. Bu tahtayı daha hızlı çekersek daha fazla bir kuvvet harcamamız gerekecektir. Suda hareket eden cisimlerin (gemilerin, sandalların, vb.) şekilleri balık gövdesine benzediklerinden (Aerodinamik) çevrelerindeki suyu, kolayca kaydırırlar. Aksi halde taşıtın (cismin) su içindeki hareketi için çok büyük kuvvetlere ihtiyaç olur.
Hava da, su gibi, içinde hareket eden cisimlere direnç yapar. Bu direncin değeri, cismin hızı arttıkça artar. Bu sebepten hava içinde büyük hızla hareket eden taşıtların şekilleri kuş gövdesine benzer. Bu şekildeki cisimler, çevrelerindeki havayı kolayca kaydırırlar. Bazı durumlarda havanın direnci de faydalı olur. (Paraşütçülerin havada ağır ağır düşmeleri, uçakların havada tutunmaları ve havada yol al maları, vb.) Havanın direnci olmasaydı yüksek bir buluttan düşen yağmur ve dolu taneleri, bir tüfeğin namlusundan çıkan saçma taneleri gibi büyük hız kazanarak tehlikeli olurlardı.