Biz. Yevgeni Zamyatin. Versus Yayınları, 3üncü Baskı, 2016.
Uzak gelecekte, görünüşe göre akıl/mantık/fizik/matematik yörüngesinde işleyen bir dünyada, oranın önde gelen mühendislerinden birinin günlüğünü okuyoruz. “Biz”, zayıf, güçsüz, güvenilmez bir birey olmaktan değil “biz” olmaktan mutlu olmak; “biz” olmayı insanın akıl/mantığa uygun en üst durumu olarak görmek demek.
Roman, bir nedenle içindeki zayıflıklardan tümüyle kurtulamamış olduğu anlaşılan D-503 adlı kahramanımızın yaşadığı ve sonunda kurtulduğu akıl karışıklığını anlatıyor. İyi bir bilim kurgu yapıtından beklendiği gibi, okuru kuşkucu olmaya, otoriteye kolayca boyun eğmemeye, alışılmadık/karşıt görüşlere kapısını açık tutmaya davet ediyor. “Biz”, kavramsal olarak, Sovyetler Birliğinin (ve benzeri totaliter rejimlerin) bir eleştirisi… Temel sav, bireyselliği yok edici, kitlelerin yaşamını bilimsellik temelinde standartlaştırıcı bir yönetim tasarısının yanlış olduğu… Bunun Karl Popper‘in görüşleri ile de örtüştüğünü düşünüyorum.
Yakınlarda izlediğim Ex Machina adlı 2015 yapımı filmin yapay zeka ekseninde gelişen öyküsü de benzer bir mesaj taşıyordu: İnsanların tümüyle anlaşılabilir, tümüyle kontrol edilebilir, kalıba sokulabilir olduğunu düşünenler er geç yanılır ve bedel öderler.
Biz, Birinci Dünya Savaşı sonrasında yazılmış, pek çok bilim kurgu yazarını fark edilir biçimde etkilemiş bir kitap. Zaman ayırmaya değer.