İki ünlü arasında kalan sert ünsüzler yumuşar. Buna ünsüz değişimi denir. Elbette bu özellik, ancak yukarıda da söylediğimiz sert ve yumuşak şekli bulunan seslerde geçerlidir. Bunlar p, ç, t, k sert sessizleridir. Örneğin; ağaç sözcüğüne -i hal ekini getirsek, sözcüğün sonundaki ç sert sessizi yumuşayarak c olur; yani ağacı şeklinde yazılır.
Örnek: dolap - a > dolaba, çekiç - e > çekice, kanat - ı > kanadı, yemek - e > yemeğe
Yukarıdaki örneklerde sert sessizlerin yumuşadığı görülüyor. Ancak bu kural her sözcükte geçerli değil.
Örneğin; Davranışları, doğruluğunun kanıtıdır. cümlesinde altı çizili sözdeki t sert ünsüzü iki ünlü arasında kaldığı halde yumuşamamıştır.
Hangi sözcükte bu yumuşamanın olacağı hangisinde olmayacağı, belli bir kurala bağlanamaz. Hatta tek heceli sözcüklerin çoğunda olmazken, bazılarında olabilir. Bunu sözcüğün günlük kullanımlarını dikkate alarak anlayabilirsiniz.
Örnek: tek - i > teki, çok - u > çoğu görüldüğü gibi birincide değişim olmadığı halde ikincide olmuştur.
Dilimize Arapçadan geçen ve son hecesindeki ünlünün uzun okunduğu kelimelerde ünsüz değişimi yapılmaz.
Örnek: Sınavda hukuku seçecekmiş. cümlesindeki altı çizili söz buna örnektir.
Bazı sözcüklerde ise ses iki ünlü arasında kalmamasına rağmen yumuşar.
Örnek: kalp - i > kalbi, art - ı > ardı, renk - i > rengi, harç - ı > harcı
Görüldüğü gibi iki ünlü arasında kalmadığı halde p, ç, t, k sert ünsüzleri yumuşamıştır. Bazı sözcüklerde ise bu seslerin yumuşamadığı görülür.
Örneğin; Sonunda işler sarpa sardı. cümlesinde altı çizili sözcükte yumuşama olmamıştır.
Örneğin; Zonguldaka yerleştiklerini duydum. cümlesinde altı çizili sözdeki k sert sessizi yumuşamamış ancak biz onu okurken Zonguldağa diye okumalıyız.
Ünsüz yumuşaması
Süreksiz sert ünsüzlerle (p,ç,t,k) biten sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında, sözcüklerin sonundaki p,ç,t,k ünsüzleri yumuşayarak b,c,d,g,(ğ) ünsüzlerine dönüşür. Bu ses olayına sert ünsüzlerin yumuşaması denir.
Tek heceli sözcüklerde bu kural olmaz:
Koç-um = Koçum gibi.
Özel isimlerde, bu kural, yazı dilinde uygulanmaz.
-Zonguldak'ı -Tokat'ı
NOT: p.ç.t.k üzsüzleri ile biten özel adların sonuna ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde son harfteki yumuşama yazıma yansıtılmaz.Örneğin:Burak'a defterini verdim.
p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten sözcük veya eklere, ünlüyle başlayan bir ek ya da sözcük getirildiğinde bu ünsüzler yumuşayarak b, c, d, g-ğ biçimlerine dönüşür. Bu olaya ünsüz yumuşaması denir.
p, ç, t, k b, c, d, g-ğ
SERT YUMUŞAK
dolap ın → dolabın
SERT YUMUŞAK p b
ünsüz yumuşaması
ilaç ım → ilacım
SERT YUMUŞAK ç c
ünsüz yumuşaması
kanat ı → kanadı
SERT YUMUŞAK t d
ünsüz yumuşaması
gözlük üm → gözlüğüm
SERT YUMUŞAK k ğ
ünsüz yumuşaması
ahenk i → ahengi
SERT YUMUŞAK k g
ünsüz yumuşaması
Sert ünsüzle biten eklerden sonra ünlüyle başlayan başka bir ek getirildiğinde yine ünsüz yumuşaması meydana gelir.
gel ecek iz → geleceğiz
SERT YUMUŞAK k ğ
ünsüz yumuşaması
NOT: Sert ünsüzle biten bazı sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez.
hukuk un → hukukun
saç ım → saçım
devlet in → devletin
çöp ü → çöpü