Çalışma süresinden anlaşılması gereken, işçinin iş görmek amacıyla işgücünü işverenin emrine tahsis ettiği süredir.[i] Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere, işçi fiilen çalışıyor olmasa dahi, işgücünü işverenin emrine tahsis etmesi halinde geçen süre de çalışma süresi kapsamında değerlendirilmektedir. Yasa koyucu, işçinin sağlığını koruma amacıyla, çalışma süresinin üst sınırını düzenleme yoluna gitmiştir. İş Kanunu’nun 63. maddesine göre haftalık çalışma süresi, en çok kırk beş saattir. Ancak, tarafların aralarında yapacakları anlaşma ya da toplu iş sözleşmesi ile haftalık azami çalışma süresi kırk beş saatin altında belirlenebilir.
Haftalık çalışma süresinin kırk beş saatin altında belirlenmesi halinde, bu çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar, fazla sürelerle çalışma teşkil eder. Fazla sürelerle çalışmanın söz konusu olması halinde, işçiye her bir saat için normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş (%25) fazlası ödenecektir. Yani işçi, saat başı ücretini yüzde yirmi beş zamlı olarak alacaktır. Kanun ayrıca fazla sürelerle çalışma yapan işçiye bir seçim hakkı tanımaktadır. İşçinin bu çalışmalar karşılığında zamlı ücret almak yerine serbest zaman kullanma hakkı da bulunmaktadır. Seçimin bu yönde yapılması halinde işçi, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı, altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanacaktır.
Kanun ayrıca ülkenin genel yararı yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılmasına cevaz vermektedir. Fazla çalışma, çalışmanın haftalık kırk beş saatlik süreyi aşması halinde söz konusu olmaktadır.
Fazla çalışmanın söz konusu olması halinde, işçinin yine zamlı ücret alma ya da serbest zaman kullanma hakkı doğacaktır. İşçi bu çalışmaların karşılığı olarak normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarını yüzde elli (%50) zamlı olarak alabileceği gibi, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanabilecektir. Burada da işçi, hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanacaktır. Ayrıca kanun üst sınır belirleyerek fazla çalışmanın bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla yapılamayacağını belirtmiştir.
Burada yeri gelmişken denkleştirme hususuna değinmek yararlı olacaktır. Kanunda belirtilen hususlara riayet edilmek suretiyle denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, yoğunlaştırılmış haftalarda çalışma süresi kırk beş saati aşsa dahi, bu çalışmalar fazla çalışma sayılmayacaktır. Şöyle ki, Kanun aksi kararlaştırılmadığı sürece haftalık çalışma süresinin çalışılan günlerine eşit olarak bölüneceğini belirtmek suretiyle, günlük çalışma sürelerinde eşit dağılım dışında bir düzenlemeye gidilmesine cevaz vermektedir. Yani tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, farklı şekilde dağıtılabilecektir. Ancak, burada dikkat edilmesi gereken iki husus vardır. Bunlardan ilki günlük çalışma süresinin on bir saati aşamayacağıdır. İkincisi ise, yoğunlaştırılmış iş haftası veya haftalarından sonraki dönemde işçinin daha az sürelerle çalıştırılması suretiyle, işçinin haftalık ortalama çalışma süresinin, normal haftalık iş süresini aşmayacak şekilde denkleştirilmesidir. Kanun denkleştirmenin iki aylık süre içinde tamamlanmasını belirtmekte ancak, bu sürenin toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar çıkarılabilmesine cevaz vermektedir. Yani belirtilen süreler içinde ortalama haftalık çalışma süresinin 45 saati aşmaması sağlandığında fazla çalışma söz konusu olmayacaktır.
Belirttiğimiz bu hususların yanında fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin yazılı onayının alınması gerekmektedir. Bu onay her yılbaşında işçilerden yazılı olarak alınacak ve işçi özlük dosyasında saklanacaktır. Ancak, zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma için işçinin onayı aranmamaktadır.