İnsanlığın ay macerası... 50 yıl önce ne oldu, şimdi ne olacak?
Bilbo Baggins'in de dediği gibi; Oradaydık, şimdi buradayız... NASA'nın Apollo 17 görevi ile, 50 yıl önce 14 Aralık'ta Ay'a veda etmiştik, şimdi oraya geri dönmeye çalışıyoruz
Günümüzden 50 yıl önce, 14 Aralık 1972 tarihi, insanoğlunun Ay'a veda ettiği gün olarak kitaplarda yerini aldı. Onlardan sonra Ay yüzeyine geri dönmesi muhtemel kimse yoktu. Apollo görevlerinin devamı, bu son görevden 2 yıl önce, 1970'te rafa kaldırılmıştı. Planlanmış uyanma saatlerinden bir kaç dakika önce, Eugene A. Cernan ve Harrison Schmitt adlı iki NASA astronotu, kokulu, tozlu ay modüllerinden evi arayıp "Günaydın" dedi. Yeryüzünde bulunan görev kontrol, o dönem çok popüler olan Stanley Kubrick'in "2001: Uzay Yolu Macerası" filminden bir alıntıyla cevap verdi: "Böyle buyurdu Zerdüşt." Film, 2001 yılında Ay'da kalıcı bir üs kuracağımızı ve Jüpiter'e seyahatler düzenleyeceğimizi varsaymıştı.
İkilinin 'resmi' vedaları çoktan televizyon kameralarına ulaştırılmıştı. Yapılacak iş olarak artık sadece kalkıştan önce son kontrolleri gerçekleştirip, Ay yörüngesindeki kumanda modülünde bekleyen Ronald E. Evans ile buluşup, Dünya'ya dönmek kalmıştı. "Haydi, kalkalım" dedi Cernan ve Ay modülü, uydumuzun kurak gri toprağından uzaklaşmaya başladı, bir süre sonra da kapkara gökyüzünde kayboldu.
2019 yılında bir çok ABD vatandaşı ve farklı ülkelerden uzay meraklıları Apollo 11 görevinde Neil ve Buzz'ın Ay yüzeyine ayak basmasını kutlarken, 14 Aralık Çarşamba günü yaşadığımız yıldönümü uzay keşfi meraklıları için buruk bir gündü. Bir kaç yıl için, Dünya ve Ay beceri, teknoloji ve halkın ödediği vergilerin kayda değer bir kısmının yardımı ile kurulan köprüyü kullanarak birbirine bağlanmıştı.
Bir kaç kişi - sadece erkek, sadece beyaz ırktan ve Dr. Scmitt dışında sadece ABD ordusundan - Ay yüzeyinde yürüyebilmişti. Bu noktada uzaya dair sayısız gelecek hayali kuruluyordu: Döner uzay istasyonları, Mars'a ayak basmalar, insanlığın Güneş sisteminin dışına çıkma yarışı... Ve sonra tüm bunlar bir roketin egzozundan çıkan son duman bulutu ile kayboldu gitti...
Ancak bu yıl Apollo 17 görevinin yıl dönümü, göz kamaştıran netlikte bir dizi Ay görüntüsü ile aynı zamana denk geldi. Artemis I adı verilen yeni bir NASA görevi (Yunan mitolojisinde Apollo'nun ikiz kardeşinin ismi Artemis'tir) sonunda geçtiğimiz ay, Ay'a ulaşma hedefi ile, kokpitinde taşıdığı cansız mankenlerle kalkış yaptı. Oraya ulaştığında, yüzeye inmeden yörüngede dolaştı ve hiç sorun yaşamadan eve dönüp, 11 Aralık günü Pasifik Okyanusu'na iniş yaptı. 11 Aralık 1972'de Schmitt ve Cernan Ay'a iniş yapmışlardı, tam yarım yüzyıl önce.
Artemis I'de, Ay yüzeyine inecek astronot yoktu. Takipçisi olacak Artemis II de dört astronotu Ay yörüngesine taşıyıp, geri getirecek. Ancak tüm bu Artemis görevleri, Artemis III'ün, astronotları tekrar Ay'a indirebilmesi için gereken yolu açacak. Artemis III'ün, içinde bulunduğumuz onyılda gerçekleşmesi ve ekipte bir kadını ve beyaz ırktan olmayan birini taşıması planlanıyor. En azından sembolik anlamda, mesaj açık: Sonunda, gerçekten dönüş yolundayız.
Apollo 17 de tıpkı Artemis gibi, Dünya'dan gece fırlatılmıştı. Apollo programının girdiği "günbatımı" atmosferi için uygun bir manzara. Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden bilim tarihçisi Lois Rosson şunları söylüyor: "Eğer bu bir roman olsaydı, söz konusu manzara çok acemice gelirdi."
O zamanlar Cape Kennedy olarak bilinen yerin 11 kilometre açığındaki yolcu gemisinde yazarlar Isaac Asimov, Robert Heinlein ve Norman Mailer, Carl Sagan, Frank Drake ve Marvin Minsky gibi bilim insanları ile bir araya gelip, uzay keşfinin geleceğine dair bir odak grubu oluşturmuşlardı. Katılımcıların çoğu, Apollo'nun iptalinin, uzayın keşfini devletlere bırakma 'tuzağının' bir sonucu olduğunu düşünüyordu. Vietnam Savaşı, yoksullukla mücadele ve düşen halk desteği, Apollo ile birlikte uzay hayranlarını Kongre ve Başkan Nixon için bir hedef haline getiriyordu. Belki de özel sektörün uzay ile ilgili çalışması daha uygun olacaktı. 2000'lerde Elon Musk önderliğinde ortaya çıkacak SpaceX'ten çok da farklı olmayan bir düşünce.
Dr. Rosson "Bu fikrin ilk tohumları o zaman ekilmişti." diyor.
Ay yüzeyinde, astronotların işi çoktu. Apollo 17, tüm görevlerden daha fazla kaya ile Dünya'ya döndü. Bir noktada, astronotlar Ay araçlarını, modülün güvenliğinden korku verici ve rekor bir mesafe olan 7.5 kilometre uzağa kadar sürdüler. Dr. Schmitt, Ay yüzeyinde yürümüş tek eğitimli jeologdu. Schmitt, son Ay yürüyüşünün ardından düşüncelerini "Gerçekleşmeyecek hayalleri düşünerek uykuya dalmak gibisi yok" sözleriyle ifade etmişti.
Onun ve ondan önceki Ay görevlerinin Dünya'ya getirdiği kaya örnekleri, Ay biliminin yapı taşı oldu. Bu kayalar örneğin, bebek Dünya ile başka bir gelişmekte olan gezegenin çarpışmalarından Ay'ın ortaya çıkmış olabileceğini ortaya koydu. "Apollo 17 tarafından gezegene getirilen örnekler aynı zamanda, gelecekteki astronotların ay yüzeyinde su ve titanyum gibi kaynakları toplayabileceklerini de gösterdi" diyor Houston'daki Ay ve Gezegen Enstitüsü'nden David Kring.
Apollo'nun takipçisi olacak, Artemis gibi bir görevin başlamasını beklerken kimilerinin bilim hayatı başladı ve bitti. Dr. Kring "Benden biraz daha yaşlı meslektaşlarım var ve bunu göremeden emekli oldular" diyor.
Umut yükseliyor. Herkes Artemis'i sevdiği için değil, Ay'da daha önce bulunmuştuk. Mevcut Ay'a dönüş planı, Donald Trump'ın başkanlığı dönemine kadar uzanmakta. Şu anki Başkan, Biden da ortaya konulan bu zaman çizelgesi ve çalışma yapısını benimsedi.
Apollo sonrası başlayan "uzay keşfine kim liderlik etmeli" tartışması da sürüyor. Artemis I uzaya NASA'nın alışıldık modeli olan, bütçeleri aşarak, sıkça eleştirilen "mega" roketini özel yükleniciler aracılığı ile inşa ederek çıkabildi. Artemis III ise, Elon Musk'ın SpaceX firmasını sağlayacağı ay modüllerini kullanarak daha "ticari" bir Ay görevi gerçekleştirecek.
Yarım yüzyıl sonra, Ay'a neden gitmemiz gerektiğine dair anlaşmazlık sürüyor. Ya da nasıl. Ya da gerçekten bunu denemeli miyiz. Yine de yeni çekilen fotoğrafları görüp, bir şey hissetmemek oldukça zor.
Apollo 17 astronotları, kalkışın ardından Ay yörüngesine girdiler, ardından motorları ateşleyip, Ay ufkundan yükselen yeşil-mavi bilyeye doğru yol almaya başladılar. 1972 yılı Aralık ayı ABD'de sıra dışı şekilde sıcaktı.
Güneş etrafında 50 tur ileri sarınca, Artemis I Ay yörüngesindeki son yakın geçişinde benzer bir görüntü yakaladığında, hilal şeklinde görünen dünya biraz daha sıcak ve yaklaşık 4 milyar kişi kadar daha kalabalıktı. Yeryüzü kontrol odasındaki ekip sessizlik içerisinde manzaraya baktı. Artemis I Görev Yöneticisi Mike Sarafin o anı şöyle anlatıyor: "Bir dakika kadar odada oturup kaldık ve baktığımız şeyi özümsedik. Odada tek bir ses bile çıkmıyordu."
Sarafin sözlerine şöyle devam etti: "Şu an yaşadıklarımızın bir kısmı, Apollo'dan kardeşlerimizin bizimle paylaştığı bilgeliğin sonucu ve biz bunu ancak şimdi takdir edebiliyoruz."
Not: Apollo 17'nin, TRT Arşiv'in YouTube Kanalındaki kısa belgeselini buradan izleyebilirsiniz:
New York Times'dan Joshua Sokol'un haberini, Erinç Eröz Türkçeleştirdi