“Özürlü olmayan kitlelerin kendiliğinden ayaklanması” yoktu
Şubat-Mart devrimi olaylarının tüm seyri açıkça İngiliz ve Fransız elçiliğinin, ajanları ve "bağlantıları" ile, doğrudan ordunun generalleri ve memurları ile birlikte özellikle Nikolai Romanov'u kaldırmak için St. Petersburg garnizonu ile komplo kurduklarını gösteriyor. (V.I. Lenin)
12 Mart 1917, Rus ordusunun Yüksek Komutanı Çar Nicholas II'yi deviren askeri bir darbeye başladı.
Şubat devriminin sebepleriyle ilgili klasik argümanlar basit bir şemaya indirgenmiştir: Çarlık durma noktasına geldi ve umutsuzluğa sürüklenen kitleler (işçiler, köylüler, askerler) ayaklanmaya başladı.
Daha sonra ülkeyi kurtarmak için, bir general grubu ona durumun bütün yükünü açıklamak için egemenliğe gitti. Sonuç olarak, Nicholas bağımlı olmaya karar verdi.
Ancak, gerçekler açıkça bu geleneksel versiyonun ne kadar saf olduğunu gösteriyor.
Moskova Güvenlik Bölümünün eski başkanı uzun zamandır olağanüstü öneme sahip kamuoyuna bilgi vermişti ve devrimden ne tür bir ilişkinin "memnuniyetsiz kitlelerin kendiliğinden ayaklanması" olduğu açıkça anlaşılıyor:
“1916 yılında, Ekim veya Kasım ayları arasında, Moskova postanesinin“ kara ofisinde ”adı verilen bir mektup okundu. Bunun anlamı şuydu: İlerleme Bloğu'nun Moskova liderlerine (ya da bununla ilişkili) Moskova’nın bilgisine, uzun bir süre boyunca hemfikir olmayan, büyük bir kan dökülmesinden korkan, ama nihayet argümanlarının etkisinde bırakılan ikna edildiği bildirildi. tam yardım ...
Çok uzun olmayan bir mektupta, İlerleme Bloğu liderlerinin dar bir çemberinin, Büyük Dük Nikolai Nikolayevich de dahil olmak üzere öndeki komutan ordularla kişisel görüşmeler anlamında yürüttüğü aktif adımların oldukça net bir şekilde hareket ettiği ifadeler vardı.
Emigre edebiyatında, hatırladığım gibi, Modern Notlar'da, bu “kişisel görüşmelerin” içeriğini en azından Büyük Dük Nikolai Nikolayevich ile açık bir şekilde anlatan makaleler ortaya çıktı; Ünlü Khatisov onunla pazarlık etti.
Görünüşe göre, Rus emperyaleti hükümeti bu gerçeklerle zaten tek başına olabilir ve komployu tam olarak biliyor olmalıydı. Fakat Büyük Dük “sessiz kaldı” ve görünüşte, Polis Departmanı, İmparatorun karargahının başı Genel Alekseev’in başkası olmayan “Yaşlı Adam” ın ihaneti hakkında Sovyet ilanına varamadı.
"Yaşlı Adam" takma adının özel olarak General Alekseev'e atıfta bulunduğuna, Polis Departmanı Müdürü A.T. Vasiliev, bu mektup hakkında kişisel konuşmaları için derhal Moskova'dan ayrıldım ”[1, s. 384-385].
Bu yüzden General Alekseev'in komploya kilit katılımcı olduğunu ve Çar'ın amcası Büyük Dük Nikolai Nikolayevich'in darbeye hazırlıkların farkında olduğunu ve hatta hükümdarın kendisini metillediğini görüyoruz. Bütün bunlar Petrograd'daki huzursuzluktan çok önce oldu.
Bu arada, sürekli olarak ordunun cephelerdeki sıkıntılarından, arkadaki çözülmemiş toprak sorunundan ve benzerlerinden söz ediyorlar. Şimdiye kadar, bu "gerçekler" devrimin önkoşulları olarak adlandırılıyor. Ancak “çok” ve “küçük” kavramlarının göreceli olduğu tamamen açıktır.
Kime kıyasla küçük topraklar? Köylümüzün toprakları az olsaydı, Rusya'daki arazi tahsislerinin büyüklüğünü İngiltere, Fransa veya Almanya'nın köylülerinin sahipleriyle karşılaştırmak mantıklı olurdu. Hiç böyle bir karşılaştırma gördünüz mü?
Veya, örneğin, öne geç. Literatürde, bir Rus askerinin bakkaliye kaynağı ile Avrupalı meslektaşı arasında bir karşılaştırma yaptık mı? Rusya'da ve Birinci Dünya Savaşı'nda savaşan diğer ülkelerde seferberlik yükünün (tüm nüfustan cepheye çağrılan insanların oranı) ciddiyetini biliyor musunuz?
Devrimden önce halkın çektiği acılarla ilgili duygusal hikayeler eksikliği yoktur, ancak pratik olarak karşılaştırmalı rakamlar yoktur. Bu arada, duygular üzerindeki etki, formülasyonların belirsizliği, özelliklerin ortak kelimelerle değiştirilmesi tipik manipülasyon belirtileridir.
Öyleyse cephenin tezi ile başlayalım. Devrim sırasında, Petrograd'daki garnizon gerçekten yükseldi. Ancak o zaman Petrograd derin bir geçmiş. Askerler - şubat katılımcıları "siperlerde çürümemiş", ölmemiş ve aç kalmamıştır. Mermilerin ıslıklarına ve mermilerin patlamasına yüzlerce kilometre uzaklıktaki ılık metropol kışlasında oturdular. Ve bu sırada cepheyi tutanlar, çoğunlukta dürüstçe görevlerini yerine getirdiler. Petrograd arkadaki adamlarından çok daha zorluydu, ancak belirleyici bir bahar saldırısı için hazırlanıyorlardı ve herhangi bir isyana katılmadılar.
Dahası, Ocak ayında 1917, yani tam anlamıyla devrimin arifesinde ordumuz Mitava operasyonunu Alman birliklerine karşı yürüttü ve zafer kazandı.
Devam et Köylülerin toprak eksikliğinden acı çektiklerini, bir başka deyişle, elden ağıza yaşadıklarını ve bunun devrimin zorunlu nedenlerinden biri olduğunu söylüyorlar. Ancak en ateşli başkanlar bile kuşatılmış Leningrad ve Petrograd 1917'in gerçeklerini karşılaştırmaya alınmadı. Resmi verilere göre, 600, açlıktan ölen ablukada binlerce insan öldü, ancak yetkililere karşı herhangi bir gösteri yapılmadı.
Şubat olaylarının karakteristik bir tanımını bırakan Çar General General Kurlov'un anılarını burada alıntılamak uygun olacaktır:
“Ekmek rasyonunun 2 pound olduğunu, diğer yenilebilir ürünlerin de verildiğini ve 22 günü için tek bir vagonun başkente servis edilmeyeceğini varsaysak bile, nakit rezervlerinin yeterli olacağını biliyordum. Bununla birlikte, hepsi iftira ve yalanların önünde durmadan değil, İmparatorluk iktidarını itibarsızlaştırma çabalarına katıldı. Herkes, Dünya Savaşı sırasında bir darbenin Rusya'nın kaçınılmaz ölümü olduğunu unutmuştur ”[2, s. 14-15].
“Ancak tek bir tanıklığa inanmak mümkün mü?”, İnanılmaz okuyucu diyecek ve kendi yolunda haklı olacak. Bu nedenle, Şubat ayının arifesinde Petrograd'taki yaşamın gerçeklerinin bir açıklaması olan anıları olan Moskova güvenlik departmanı Zavarzin'in başını vereceğim:
"Petrograd'da, dışarıdan bakıldığında, sermayenin normal bir şekilde yaşadığı görülüyordu: dükkanlar açık, birçok mal var, sokaklarda canlı trafik var ve sokaktaki sıradan adam sadece ekmeğin kartlarda ve azaltılmış miktarlarda verildiğini fark ediyor, ancak istediğiniz kadar makarna ve krupiye alabilirsiniz." [3, c. 235-236].
Bu çizgileri düşünün. İki buçuk yıl içinde benzeri görülmemiş gidiyor hikayeler dünya savaşı. Bu gibi durumlarda, yaşam standardında keskin bir düşüş tamamen doğal bir şeydir.
Her şeyin ve her şeyin acımasız ekonomisi, temel ürünler için büyük kuyruklar, açlıktan ölümler kesinlikle en zor savaşın sıradan uydularıdır. Büyük Vatanseverlik tarihinde bunu çok iyi biliyoruz. Ancak Çarlık Rusyası'nın zorluklarla nasıl başa çıktığına bakın. Bu olağanüstü bir sonuç, neredeyse hiç görülmemiş; Bu koşullarda kitlelerin isyan etmesinin sebepleri nelerdir?
“Genel olarak, 1917'in baharında Rusya İmparatorluğu'nun tahıl kaynağı, ülkenin toplam 3793 milyon liraya olan ihtiyacı ile birlikte 3227 milyon liralık ekmek anlamına geliyordu” [4, s. 62.], - Modern tarihçi M.V. Os'kin.
Ama bu asıl şey değil. II. Nicholas'ı doğrudan deviren insanlar imparatorluğun en yüksek askeri seçkinlerine mensuptu. General Alekseev, cephelerin komutanları Grand Duke - topraksız mıydı? Açlıktan mı uzun çizgilerde durmak zorunda kaldılar? İnsanların bununla ne ilgisi var?
Durumun netleşmesi, Petrograd'daki ayaklanmaların kendilerinin Çar'a doğrudan bir tehdit oluşturmamasından kaynaklanıyor, çünkü Nikolai o sırada başkentte değildi. Mogilev'e, yani Yüksek Komutanın genel merkezine gitti. Devrimciler, çarın başkentteki yokluğundan yararlanmaya karar verdiler.
Kitleler, seçkinlerin ellerinde bir enstrümandır ve mavi dışında bir “gıda psikozu” oluşturulması, klasik kalabalık manipülasyon yöntemlerinden biridir. Aslında, modern “turuncu olaylar” ve “Arap baharı”, insanların devrimleriyle ilgili tüm bu konuşmaların neye mal olduğunu açıkça gösterdi. Grosz onları pazar günü fiyat.
İktidarın devrilmesinin nedenleri halk tarafından aranmamalı, çünkü kitleler tarih yazmıyor. Seçkinlerin içinde neler olduğunu ve uluslararası durumun nasıl olduğunu görmemiz gerekiyor. Dış devletlerin geniş katılımıyla olan elit içi çatışma Şubat ayının asıl nedeni.
Elbette, güvenilmez insanları en yüksek devlet görevlerine atayan kişi olduğu için Nicholas'ı suçlayabilirsiniz. Bununla birlikte, aynı mantığa göre, Birinci Dünya Savaşı sırasında iktidardan çıkarılan Alman hükümdar Wilhelm II'ye de aynı suçlama getirilmeli.
Bu arada, Şubat devrimi sırasında çok belirgin bir gerçek ortaya çıktı. İsyancı birimler arasında iki makineli tüfek alayı vardı ve onların emrinde iki buçuk bin makineli tüfek vardı [6, s. 15]. Karşılaştırma için, 1916'un sonunda tüm Rus ordusunda, on iki bin makineli tüfek vardı ve 1915 yılı boyunca, tüm yerli sanayi, 4,25'in binlerce tane üretti.
Bu sayıları düşünün.
Cephede ağır savaşlar var ve Rusya'nın zayıf noktasının orduna makineli tüfek sağladığı, gerçekten yeterli olmadıkları kabul edilmeli. Ve o sırada, derin arkada, çok sayıda makineli tüfek ve hayati ordu tamamen boşta tutuldu. Kim bu kadar "zekice" dağıtılmış makineli tüfek? Bu tür emirler sadece generaller ve ordu liderleri tarafından verilebilirdi. Askeri bir bakış açısıyla, bu çok saçma, öyleyse neden yapıldı? Cevap açıktır.
Devrim için makineli tüfekler gerekliydi. Yani, isyancı generaller çifte suç işledi. Sadece meşru otoriteye karşı gelmekle kalmamış, aynı zamanda kendi ordularını devrimci hedefleri uğruna keskin bir biçimde zayıflatmış, arkaya binlerce makineli tüfek göndermiştir.
Sonuç olarak, kralın yıkılması büyük miktarda asker ve subay tarafından satın alındı. Dürüst olmak gerekirse, öndeki zamanda savaştılar, makineli tüfek arka ünitelerinin sağlayabileceği makineli tüfek desteği ile çokça yardımcı olacaklardı, ama tamamen farklı hedeflere bağlı kaldılar.
Şubat Devrimi’nde Batı’nın müdahalesi de açıkça görülmektedir. Yıllarca, Nicholas iç muhalefetin baskısı altındaydı, ancak dış ülkelerin temsilcileri de çarı etkilemeye çalıştı.
Şubat Devrimi'nden kısa bir süre önce, George Buchanan, Duma Rodzianko Başkanı ile bir araya geldi. Buchanan, milletvekillerinin kraldan istediği siyasi imtiyazlara zemin hazırladı. "İnsanlara", yani Duma'ya karşı sorumlu sözde hükümetten bahsettiğimiz ortaya çıktı. Aslında, bu monarşik Rusya'nın bir parlamento cumhuriyetine dönüşmesi anlamına gelir.
Demek ki Buchanan bundan sonra Nicholas’a gelip, ülkeye nasıl önderlik edeceğini ve kilit görevlere kimin atanacağını öğretmek için yeterli cesarete sahipti. Buchanan, o anda kralı devirmek için çılgınca hazırlanan devrimciler için açık bir lobici olarak hareket etti.
Aynı zamanda, Buchanan kendisi eylemlerinin yabancı bir temsilcinin davranış kurallarının ihlal edildiğini anlamıştı. Ancak Nikolay Buchanan ile yaptığı konuşmada kelimenin tam anlamıyla kralı devrim ve felaketle tehdit etti. Elbette, tüm bunlar Çar ve Rusya'nın geleceği ile ilgilenme kefaretiyle diplomatik bir pakette yapıldı, ancak Buchanan'ın ipuçları tamamen şeffaf ve açıktı.
Nicholas II, hiçbir taviz vermedi ve sonra muhalefet diğer taraftan gelmeye çalıştı. 1917'in başında, Entente temsilcileri, gelecekteki askeri planları görüşmek üzere müttefik bir konferansta Petrograd'a geldiler. İngiliz delegasyonunun başkanı Lord Milner'dı ve önde gelen bir Cadet lideri Struve ona başvurdu. Rodzianko’nun Buchanan’a söylediklerini yinelediği, aslında Rab’ye iki mektup yazdı. Struve, İngiliz istihbarat subayı Korosu aracılığıyla Milner'e mektup verdi.
Buna karşılık Milner, Struve'nin muhakemesine karşı sağ kalmadı ve Nikolai'ye, Buchanan'ın muhalefetin taleplerini desteklemeye çalıştığından çok dikkatli ve kibar davrandığı gizli bir bildiri gönderdi. Mutabakatta Milner, Rus kamu kuruluşlarının (Zemstvo Birliği ve Şehirler Birliği) faaliyetlerine övgüde bulundu ve daha önce özel işlerle uğraşan ve hükümet faaliyetlerinde deneyim sahibi olmayan insanlara büyük pozisyonlarda bulunma gereğini ima etti! [7, s. 252]
Elbette, kral böyle saçma bir tavsiyeyi görmezden geldi ve muhalefet yine hiçbir şey bırakmadı. Ancak kral üzerindeki baskı durmadı. Zaten tam anlamıyla Şubat arifesinde, Genelkurmay Başkan Vekili General Gurko, Tsarskoye Selo'da Nicholas'la bir araya geldi ve anayasa reformları lehine konuştu.
Sonunda, devlet yapısının radikal bir dönüşümü fikrinin kıdemli subayların ortamına girdiği anlaşıldı. Şimdi durum hızla kontrolden çıkmaya başladı. Duma konuşmacıları ve her tür sosyal aktivist, herhangi bir şey hakkında konuşabilir, kendi başlarına meşru otoriteyi devirmek için güçsüzdü. Ancak kral, önce İngiliz diplomatlarından ve ardından Gurko'dan “kara leke” aldığında tahtını ciddiye almıştı.
Şubat ayında, Alekseev tatilden 1917 yılına döndü ve Nicholas II yakında oraya geldi. Diğer olaylar hızlı bir seyir kazanır. Şubat 23 (bundan sonraki tarihler eski stile göre verilir) Petrograd işçilerinin grevi başladı, Şubat 24 mitingleri polisle çatışmalara tırmandı, Şubat 25 grev hareketinin büyümesini kontrol altına aldı. Şubat 27, L.-GW’de asi askerler. Volyn ve Litvanya alayları, yakında isyan Petrograd garnizonunun diğer kısımlarını kapsar. 2 Mart Çar Nikolai sonunda güçten çekildi.
Sistemin devrilmesi iki paralel gelişme aşamasından oluşuyordu. Daha yüksek generallerin Çar'ı tutuklaması gerekiyordu ve Petrograd'da askeri darbeyi kamufle etmek amacıyla "popüler gösteriler" düzenlendi.
Daha sonra, Geçici Hükümet Bakanı Guchkov açıkça daha önce bir saray darbesi için geliştirilen planın iki harekattan oluştuğunu itiraf etti. Tsarskoye Selo ve Genel Merkez arasındaki hareketi sırasında kralın trenini durdurması ve daha sonra Nicholas'ı bağımlılık yapması gerekiyordu. Aynı zamanda, Petrograd garnizonunun birimleri askeri bir gösteri yapacaktı.
Darbelerin güvenlik güçleri tarafından yapıldığı ve isyan durumunda yine güvenlik güçlerinin isyancılarla savaşması gerektiği açıktır. Öyleyse, Şubat Devrimi günlerinde nasıl davrandıklarını görelim. Eylemlerini analiz etmek zorunda olduğumuz kişilerin listesi çok küçük. Bu, Bakan Griyarovich Bakanı Belyaev (Petrograd'ın bir liman kenti olması nedeniyle, konumu özel bir öneme sahipti), İçişleri Bakanı Protopopov ve birkaç üst düzey general, üst düzey ordu komutanı.
Şubat ayındaki "düştü" Grigorovich, meşru yetkilileri korumak için aktif eylemlerde bulunmadı, aksine, monarşiye sadık kalan son birimlerin, bir ayak izi kazanmaya çalıştıkları Admiralty'den çıkarılması istendi. Şubat 27, Volynsky ve Litvanya alayları başladığında, hükümet, olmasına rağmen, aslında hiçbir şey yapmadı.
Doğru, Bakanlar Konseyi, yine de, Mariinsky Sarayı'ndaki 16: 00'te bir araya geldi. Bu önemli toplantıda, Protopopov'un istifasına ilişkin soruya karar verildi ve bakanların onu görevden alma yetkisi olmadığı için Protopopov'un hastalardan etkilenmesi ve emekli olmaları istendi. Protopopov kabul etti ve yakında gönüllü olarak devrimcilere teslim oldu.
Bu, kralın bağımlılığının ilan edilmesinden önce gerçekleşti, yani Protopopov isyana direnmedi, kaçmaya bile çalışmadı, ancak kendisini güçlerinden istifa etti. Daha sonra, sorgu sırasında, Şubat 25’in başlarında bakanlık görevinden istifa ettiğini iddia etti. Bunun doğru olması çok mümkün.
28 gecesi, hükümet nihayet çalışıyormuş gibi davranmayı bıraktı ve herhangi bir işi durdurdu.
Savaş Bakanı Belyaev'in davranışı Protopopov'un eylemlerine benziyordu. Şubat 27 Belyaev Bakanlar Kurulu Başkanı ile yapılan toplantıya katıldı, daha sonra Admiralty binasına taşındı.
Şubat 28 birlikleri Amiralliği savunurken onu terk etti ve Savaş Bakanı evine gitti. Geceyi orada geçirdi ve 1 Mart Genelkurmay Başkanlığı'na geldi ve Duma'yı evini korumak için önlemler alma isteği ile çağırdı! Buna cevaben, Belyaev'in en güvenilir şekilde korunacağı Peter ve Paul Kalesi'ne gitmesi tavsiye edildi. Görünüşe göre, böyle siyah bir mizah oldu. Sonra Belyaev Duma'ya geldi ve yakında tutuklandı. Şubat ayının en önemli günlerinde Savaş Bakanı'nın tüm eylemleri bu.
Bu nedir? İrade felci, korkaklık, aptallık, resmi pozisyondaki tutarsızlık? Çok zor. Bu sadece saçmalık değil ihanet. Kilit güvenlik görevlileri basitçe devleti savunmayı reddetti.
Peki ya kral? Bugünlerde ne yaptı? Nikolai'nin Tsarskoye Selo 23 şubesinden geldiği Genel Merkeze hızlıca ilerleyin. İlginç bir şekilde, kral treninin güzergahı boyunca, yerel halk onları olumlu karşıladı. Rzhev'de Smolensk Vyazma'da insanlar şapkalarını çıkardılar, "Hurra" diye bağırdılar. Başlangıçta, Genel Müdürlük'teki kralın çalışma programı normalden farklı değildi. Bunu o günlerde Nikolai'nin yanında bulunan General Dubensky'nin hatıraları ile yargılayabiliriz.
Şubat 25’te Petrograd’daki ayaklanmalarla ilgili bilgiler merkeze gelmeye başladı. Şubat 27 Alekseev Büyük Dük Michael'ı aradı ve kendisine rıza olarak teklif etti. Ama Nikolai çoktan sürüldü mü? Resmen, hayır, ancak bu durumda, Michael’ın bunu hafifletmek için davranışının garip olduğuna inanılıyor.
Görünüşe göre, zaten Şubat 27, kral "gözetim" altındaydı ve bu Michael'a bildirildi. Bununla birlikte, Şubat ayının başlarında 28 sabahının başında Nikolay bir şekilde kontrolden çıktı ve trenle Tsarskoye Selo'ya gitti.
İlk başta, istasyonların rütbe ve dosya şefleri, yerel makamlar, polis, doğal olarak devlet başkanının gittiğini düşünerek, çarı durdurmuyor. Orada, Petrograd'da ve burada kralda neler olup bittiğini asla bilemezsiniz ve o kaçırılmalı. Ayrıca, illerdeki az sayıdaki kişi başkentteki isyanı biliyordu. Komplocuların planları açıkça ihlal edildi.
Bununla birlikte, aynı zamanda, Şubat 28’te, Devlet Duma Bublikov Geçici Komitesi Komiseri, askerleri kamyonlara yükledi, arabaya bindi ve Demiryolları Bakanlığına gitti. Bakanlığın, ülke genelindeki istasyonlarla ilgili bir telgraf ağı kontrol merkezine sahip olduğu söylenmelidir. Ağın ele geçirilmesi, bu “yüz yıllık İnternet” in ele geçirilmesiydi ve Bublikov'un hedefi buydu.
Ağ, bütün ülkeye güç değişimi hakkında bilgi verebilir ve aynı zamanda kralın nerede olduğunu da öğrenebilir. O anda, Şubatlılar bunu bilmiyorlardı! Ancak Demiryolları Bakanlığı isyancıların eline geçtiğinde, Bublik kraliyet treninin hareketini izleyebildi. Bologoye'deki istasyonun personeli Bublikova'yı Nikolai'nin Pskov yönünde hareket ettiğini söyledi.
Telgraf, Bublikov'un emirlerini gönderdi: Bologoye-Pskov hattının kuzeyindeki Çar'ın, rayları ve okları sökmesine izin vermemek, Petrograd'daki 250 versts'tan daha yakın tüm askeri trenleri engellemesine izin vermemek. Bublikov, kralın sadık birimlerini harekete geçirmesinden korkuyordu. Yine de tren hareket ediyordu, Staraya Russa'da insanlar kralı memnuniyetle karşıladı, birçoğu hükümdarı arabasının camından bile görmekten çok memnundular ve karakol polisi Nikolay'ı engellemeye cesaret edemedi.
Bublikov, Dno istasyonundan bir mesaj aldı (Petrograd'a 245 km uzaklıkta): kralın emri, yerel polisi yerine getirmek mümkün değil. Mart ayında 1, Nikolai Pskov'a ulaştı, vali tarafından karşılandığı platformda, yakında Kuzey Cephesi komutanı Ruza oraya geldi. Kralın emrinde bütün cephenin büyük askeri güçleri olduğu anlaşılıyor. Ancak Ruzsky bir feministti ve meşru gücü savunmak üzere değildi. Nikolai ile "sorumlu hükümet" atanması üzerine müzakerelere başladı.
Mart 2’te, Duma’nın iki temsilcisi Pskov’a geldi: Çar’ın tahtı bırakmasını isteyen Shulgin ve Guchkov. Olayların resmi versiyonu, 2 March’ın Nikolai’nin feragatname konusunda bir manifesto imzaladığını söylüyor.
REFERANSLAR:
1. Peregudova Z.I. Güvenlik görevlisi Siyasi soruşturma liderlerinin hatıraları. in 2 t .: Cilt 1- M.: Yeni Literatür Taraması, 2004. - 512 ile.
2. Kurlov P.G. Emperyal Rusya'nın ölümü. - M .: Zakharov, 2002. - 301 ile.
3. Zavarzin P.P. Jandarmalar ve devrimciler. - Paris: Yazarın Sürümü, 1930. - 256 ile.
4. Oskin M.V. Şubat ayının arifesinde Rusya'nın gıda politikası 1917: krizden çıkış yolunu araştırın. // Rus tarihi. - 2011. - N 3. - S. 53-66.
5. Globachev K.I. Rus Devrimi Gerçeği: Petrograd Güvenlik Dairesi Eski Şefinin Anıları / Ed. ZI Peregudova; comp.: Z.I. Peregudova, J. Daily, VG Marinich. M: ROSSPEN, 2009. - 519 ile.
6. Chernyaev Yu.V. Çar Petrograd'ın Ölümü: Belediye Başkanının Gözünde Şubat Devrimi Işın. // Rus geçmişi, L.: Swielen, - 1991.- C. 7-19.
7. Katkov G.M. Şubat Devrimi - M. "Tsentrpoligraf", 2006. - 478 ile.