Bir dilde sesler yalnız başlarına söylenmez. Konuşma sırasında sesler bir araya gelerek heceleri, heceler sözcükleri, sözcükler cümleleri, cümleler de bir dili oluşturur. Sesler birleşirken oldukları gibi kalmaz. Genellikle seslerin birleşmesi sırasında üç önemli değişiklik görülür:
• Sesler birbirlerine etki ederek benzeşir.
• Seslerin birleşmesi sırasında bazı sesler kaybolur.
• Sesler birleşirken yeni sesler oluşur.
Seslerin birleşmesi sırasında meydana gelen bu olaylar, genellikle raslantıya
bağlı değildir. Türkçede bulunan ünlü ve ünsüzler, hecelerin, sözcüklerin ve
cümlelerin oluşumu sırasında bazı ses kurallarına göre birleşir.
HECE
Ağızdan bir solukta çıkan ses ya da ses birliğine hece denir. Bir sesin oluşumu
sırasında üç aşama vardır. Birinci aşamada uzuvlar sesin çıkması için gerekli
durumu alır. Buna gerileme denir. Sesin çıkışı sırasındaki zamana duraklama,
sesin çıkışından sonraki gevşeme durumuna da çözülme adı verilir. Ancak, ses
uzuvlarındaki çözülme anı uzun sürmez. Konuşmada sürekliliği sağlayabilmek
için bu hareketi devamlı olarak tekrar etmek gerekir. Konuşma sırasında sesler
zincir halkaları gibi birbirlerinin içine girer. Bu nedenle bir solukta çıkardığımız
seste, yani hecede genellikle birden çok ses bulunur.
Hecedeki Sesler
Türkçede bir ünlü tek başına bir hece oluşturabilir. Ancak bir ünsüz tek başına
bir hece oluşturamaz. Genellikle heceler bir ünlü ile birkaç ünsüzün birleşiminden
oluşur. Türkçede heceler en az bir, en çok dört sesten oluşur:
o, bu, üst, kırk
Tek bir sesten hece oluşabilmesi için bu sesin mutlaka ünlü olması gerekir.
Türkçede heceler ikiye ayrılır:
Açık hece
Kapalı hece
Açık Hece
Ünlü ile biten hecelere açık hece denir:
o. bu. bi-ni-ci. gc-çi-ci, a-lı-cı. kö-tü. i-yi. su, a-ra-ba… gibi.
»
Kapalı Hece
Ünsüzle biten hecelere kapalı hece denir:
ot. diş. üst, Türk. kırk. öğ-rct-mcn. el. yaz-lık. baş-lık. git-mek. ts-tan-bul. Sam-sun.
göz… gibi.
Örneklerde görüldüğü gibi, bir sözcükte açık ve kapalı heceler yan yana sıralanabilir. Heceleri oluşturan seslerin zincir halkaları gibi iç içe geçmesine karşın,
heceler ayrı ses birimleri oluşturur. Başka bir deyimle, heceleri oluşturan sesler
zincir halkalarına, sözcükleri oluşturan heceler de teşbih tanelerine benzetilebilir.
Teşbih taneleri yan yana dizilir, ama birbirinden ayrı taneler halindedir.
Sözcüklerin başındaki sese ön ses, içindeki seslere iç ses, sonunda bulunan
sese de son ses denir.
Türkçede heceleri ve sözcükleri oluşturan sesler bir çizelgede şöyle gösterilebilir:
Çizelgede görüldüğü gibi, genellikle ünlüler kendilerinden önceki ünsüzü yanına alarak tek bir hece oluşturur. Heceler de birleşerek sözcükleri ve ekleri oluşturur.