Kapılarını bolluk ve bereket getirsin diye güneşe açar, kızıl toprakla bağları kesilmesin diye yere kilim sermezlerdi. Rüzgarla, suyla, ağaçla; kurtla kuşla, börtü böcekle söyleşir, doğayla uyum içinde yaşarlardı. Toptan Kızılderili diye adlandırılan Kuzey Amerika’nın yerli halklarından Navaholar; kıtanın tüm diğer yerli halkları gibi emsalsiz bir zalimliğin kurbanı oldular. Magma’dan Hakan Deliç, ABD’de Arizona ve Utah eyaletlerinde yaşayan Navaholara konuk oldu.
Yazı: Hakan Deliç
Navaho ulusu, kuzeydoğu Arizona, güneydoğu Utah ve kuzeybatı New Mexico’daki 71 bin kilometrekare toprağıyla üç eyalete yayılmış, en güçlü Kuzey Amerika halkı. Toplam nüfus yaklaşık 350 bin olmakla birlikte bunun yarısı başka bölgelerde yaşıyor. Navaholar kendileri için halk anlamına gelen Diné adını kullanır. Ülkeleri de Diné Bikéyah yani halkın kutsal toprakları. Navaho anavatanının sınırlarını dört kutsal dağ belirler: Güneybatıda Arizona’daki San Francisco Tepeleri; güneydoğuda New Mexico eyaletinde yer alan Taylor Dağı; sırasıyla kuzeybatı ve kuzeydoğuda da, her ikisi de Kolorado eyaletinde bulunan Hesperus Tepesi ve Blanca Dağı. Yakın zamana kadar Navahoların, Kolorado eyaletinde bir varlığı yoktu. Ancak son bir yılda kutsal Blanca Dağı’nın yakınlarında çiftlikler satın aldılar. Yönetim, satın alma yoluyla topraklarını yıllardır genişletiyor.
Navahoların Avrupalılarla ilk karşılaşması İspanyollarla oldu. İspanyollar köle ticaretini de beraberlerinde getirdiler ve ellerine geçen Navahoları köle yaptılar. General Stephen Watts Kearny’in 1846’da New Mexico’yu işgal etmesiyle İspanyolların hakimiyeti sona erdi. Ancak yeni işgalcilerin yaklaşımı da farklı olmadı. Yerli halkları medenileştirme gibi bahaneler batıya doğru genişleme arzusuyla birleşince çatışmalar çıktı. Hopi, Ute, Zuni gibi kabilelerin müttefikliği ve Kızılderili düşmanı Kit Carson’ın komutanlığında şeftali ağaçları söküldü, tarlalar yakıldı, halk açlığa mahkum edildi. Teslim olan 12 bin kadar Navaho 1863 - 1866 arasında gruplar halinde 600 kilometreden fazla yürütülerek New Mexico’nun Bosque Redondo denilen ıssız bir köşesine tehcir edildi. Yolda yaşlılar, hastalar, hamileler, yürüyüşü yavaşlatan herkes askerler tarafından vuruldu. 1 Haziran 1868 günü imzalanan anlaşmayla Navaholara anayurtlarında 14 bin kilometrekare arazi verildi. Anlaşmanın ilginç maddelerinden birine göre Navaholar on yıl süreyle çocuklarını okula göndermeyi, Amerikan hükümeti de her 30 çocuk için bir okul ve gerekli sayıda öğretmen sağlamayı taahhüt etti. 18 Haziran’da da geri yürüyüş başladı. Navahoların kendi tahminlerine göre, Uzun Yürüyüş dedikleri soykırımda yola çıkan on kişiden altısı geri dönebildi.
Amerika’nın yerli halklarının vatandaş kabul edilmeleri ancak 1924’de gerçekleşti. Navaholar, 1969 yılında topraklarını Navaho ulusu olarak tanımladıklarını ilan etti. En son olarak da Başkan Peterson Zah, 1992’de Utah, Arizona ve New Mexico valileriyle egemenlik anlaşması imzaladı. Böylece Navaholar, kendini kendi kanunlarıyla yöneten, eyaletlerden bağımsız, federal anayasanın geçerli olduğu ABD'ne bağımlı bir devlet haline geldi.