This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
. Demokrasinin temeli h rst r, diyor. Demokrasi adaletin temelidir, Vacherot'ya göre. Proudhon'a göre, ruhani ve cismani bütün iktidarlar n sona ermesidir. Thierry için toplumun hayat d r demokrasi. Tocqueville için, demokratik cumhuriyetlerin sonu manevi bir alçal t r. ki as r önce bas lan bir ikonoloji kitab , nazenini bir kad n olarak tecessüm ettirmi : aln nda asma yapraklar ndan bir taç, s rt nda kaba saba giysiler; bir elinde nar, ötekinde y lanlar. Her ça kendi rüyalar n , kendi emellerini söyletmi kelimeye, her demagog kendi yalanlar n . U runda sel gibi kan ak t lm . Nedir bu demokrasi? Homeros'un ahretindeki canl lar gibi, dokununca kaybolan bir hayalet mi? Genç bir sosyolog, demokrasiyi di er siyasi rejimlerden ay ran ve yaln z ona ait olan önfaraziye nedir, diye soruyor: Hürriyet. Hürriyet, demokrasinin ba lang c nda var; derece kabul etmez, kay ts z arts zd r. Hür riyeti meçhul bir istikbalde fethedilecek bir nesne olarak gösteren, diktatörlerdir sadece. Demokrasinin önfaraziyesi olan hürriyet, demokrasinin amac n da belirler: E itlik. E itlik gerçekle emez, gerçekle irse hikmet -i vücudunu kaybeder. Yerini anar iye b rak r. K saca, demokraside hürriyet ba lang çta vard r, oysa e itlik ula lmas gereken bir amaçt r. Demokrasinin ideal tipi (saf tipi) budur, yazara göre. Demokrasiyi kavram olarak ayd nlatmak, rejimin mant n veya teorisini belirlemek isteyen bir tan m bu. Tarihteki demokrasileri anlamak ve demokrasilerin özlerinden ne kadar uzakla t klar n tayin etmek için onlar bu saf tiple kar la t rmak gerek. (Bk. J. Freund, Le Nouvel Age, édit. M. Riviére, 1970) slâmiyet, bir teokrasidir, diyor Gardet, lai k bir teokrasi, daha do rusu bir nomokrasi (kanun hakimiyeti). Bu teokrasi, Kuran hükümlerinin hem tesbiti, hem de dünyevî ve siyasi planda geni letilmesidir. slâmiyetin siyasî felsefesi iki kutupta toplan r: otorite ve e itlik. slâmiyette otorite ile iktidar aras nda ananevi bir ay r m yok. Umumiyetle ikisi de bir vak a olarak kabul edilir. Ruhani iktidar Kuran bilgisine dayan r; Kuran' ve Sünneti bilen her müslüman, öteki müslümana e ittir. Ruhanî ile cismani içiçedir. deal slâm sitesinde bütün mümin lerin belli haklar vard r. Ehliyetleri olmak art yla sitenin bütün makam ve mevkilerine geçebilirler. Mevkiler ayr d r, içtimai durumlar farkl d r, ama müminlerin mümin olmak haysiyetiyle haklar e ittir. slâmda a priori bir imtiyaz ve s n f mefhumu yok tur. Hristiyan dünyas nda söz konusu olan ilk büyük de er, insan ki ili i ve hürriyetidir. Sosyal hiyerar i, tabiî hiyerar inin bir uzant s d r. E itlik nisbîdir. Oysa, hür insan kavram , slâm için hukuki bir kavramd r, meteafizik bir kavram de il. Hürriy etin temeli, slâm camias n n bütün üyeleri aras ndaki çok güçlü ve sürekli bir inanç: tam bir hak e itli i oldu u inanc . Bütün müminler, kanun kar s nda e ittirler, çünkü karde tirler. Kulun bütün haysiyeti mümin olu unda; kul, mümin olunca hukukî bir statü kazan r, dilenciyi halifeye e it k lan bir statü. man Tanr ile kul aras nda tek tarafl bir mukavele. Mukavelenin kula yükledi i görev: Rabbin birli ini ikrar. Hristiyanl a göre, her otoritenin kayna Tanr 'd r. slâmiyet her otorite Tanr 'dan gel ir demekle kalmaz, Tanr 'n n d nda otorite yoktur, der. Hükmeden Tanr 'd r, bu hakimiyet devredilemez. Tanr her cismanî efi, otorite ile do rudan do ruya teçhiz eder. ef, seçimle gelse de, durum de i mez. Yani Tanr 'n nkinin d nda gerçek bir cismanî otorite yoktur. Vard r demek, Tanr 'ya erik ko mak olur. ef, Tanr 'n n aletidir sadece. Halk, geni bir tenkit hakk na sahiptir. Hükümet tasarruflar n istedi i gibi ele tirir, ama onlara itaat etmekte devam eder. slâmiyette her türlü istibdada, ahkâm- Kuraniye d ndaki her türlü keyfîli e isyan etmek için birçok yollar vard r. Hak esast r. nsanlar do u tan e ittirler, çünkü kuldurlar, fanidirler. Menfî bir e itlik bu, hiçbir de er belirtmez. Sonra iman sayesinde yeni bir e itlik kazan r, karde olur lar. Rabbin lütuflar ndan ayn ölçüde faydalanacaklard r: hukukî ve müspet bir e itlik. Kitap sahibi kavimler, slâm n üstünlü ünü kabul etmek ve ona cizye ödemek art yla hudutlu fakat garantili bir hakka lay k görülürler. Bu himaye ümmetin bir civanmertli idir. Bir nevi misafirperverlik. Himaye edilenlerin daha az vazifeleri vard r, onun için haklar da daha azd r. Dinlerini devam ettirebilir, kendi kanunlar n uygulayabilirler. Putperestlerin camiada yeri yoktur. Ama müslümanlar zaman zaman onlar da korumu lard r. Her kâfir veya putperest slâmiyeti kabul eder etmez, misak'a dahil olur. slâm cihan ümul bir dindir, bütün insanlara hitap eder. Kast da tan maz, gerçek müslüman nazar nda sosyal s n f diye bir ey olamaz. Servet veya mevki ciddi bir de er ta maz, her Müslüman her Müslümana e ittir. Te riî magister (emr) Kuran' nd r. Kazaî magister (f k h) bütün müminlerindir. Kuranî okur, ezberler ve ona göre hareketlerini ayarlarlar. Bir de icra kuvveti (hükm) var: hem medeni, hem dinî. Hükm, yaln z Allah ' nd r. Bir arac taraf ndan ( ef) yürütülür. Bu efin ne kazaî , ne te riî bir gücü vard r. Vatanda l yapan kan ve toprak birli i de il, inanç birli i. Ümmetin avrupa dillerinde kar l yok. Hem siyasî hem dinî bir ba bu. Kuran hem bir ibadet kitab hem bir anayasa. Kuran' n muhatab bütün insanl kt r. Müslüman
camias milletlerüstü bir topluluk de il, dünyada ya amak hakk na sahip tek millet tir. F kha göre her Müslüman bulundu u herhangi bir Müslüman ülkenin vatanda d r. (Bk. L.Gardet, La Cité Musulmane, Vrin, 1969). Görüyoruz ki, slâmiyetin anahtar-kavram , e itlik. Bu bir amaç de il, bir hak. Hürriyet, e itli in bir ba ka ad veya görünü ü. S n f kabul etmeyen bir dinde imtiyaz kabul etmeyen bir dinde kimin kime kar hürriyeti? Bat , hürriyeti bir hata i leme hakk olarak tan ml yor. Müslüman n böyle bir hakk yoktur. Çünkü o ebedi hakikat n, yegâne hakikat n, cihan ümul hakikat n emrindedir. Gardet hakl : slamiyet bir nomokrasidir. Bat n n fethe çal t e itli i, çoktan gerçekle tirmi ; fik ir hürriyetin insan insana sald rtan bir tecavüz silâh olarak de il, bir ikaz bir ir ad vas tas olarak kabul etmi tir. Belki gerçek demokrasinin ta kendisidir slamiyet. Ama Bat 'n nkinden çok ba ka bir ruh ikliminde geli en, çok ba ka meseleleri olan bir demokrasi.
Cemil meriç
ZAMAN ZAMAN
I TERAKK
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1979, Say : 150, s. 5,6 Meçhul iklimlere sefer eden hiçbir yolcu Avrupa n n Sadullah Pa a ya telkin etti i vecdi tadamam t r. Viyana Sefer i Kebiri nin bütün metrukat edebiyesi uzun bir kasideden ibaret. Hele On dokuzuncu As r bat n n ba l ca mitoslar n ihtiyar ark n uur alt na zerk eden bir efsâne iir. Avrupa bütün günahlar ndan ar nm , bütün tezatlar ndan s yr lm t r; bu manzumede; o art k yaln z maddî fetihlerin de il, insanl k rüyalar n n da gerçekle ti i bir ütopyad r Maddecilikten, reybîlikten uzak bir inanm insanlar ülkesi. Bir kelimeyle Pa a, Tur u Sinâ da ilahî nurdan gözleri kama m bir Musa peygamberin cezbesi içindedir. Terennümlerine: Eri ti evc i kemâlâta nur i imkâna k sm i idrikat mümteniat
Yeti ti rütbe
m sralar yla ba lar. Bütün bu mucizeler ilmin eseridir. lmin ve iman n. Asr n hikmeti, Tanr n n birli i esas na dayanmaktad r. Bütün milletler birlik s rr n kavram t r, art k. Heyhat! rfan güne i bat dan do uyor; imdi Rûm un da, Arab n da, M s r n da adlar unutuldu. Sonra air, ülkesinin insanlar na ac yarak sesleniyor. Zamân zamân terakki, cihan cihan y cemiyyat ulüm
Olur mu cehl ile kabil beka
Olmaz tabiî. O halde, bütün gücümüzle ça da la mak biricik emelimiz olmal . Torunlar , Pa a n n bu hay rhah ihtar n unutmam lard r. ntelijansiyam z bu gün de ayn hedefe ko maktad r, hem de gittikçe artan bir h zla. Ne yaz k ki, Avrupa yaratt medeniyetten üphe etmektedir: art k terakkiye inanm yor. Ayd nlar m z n bir türlü kurtulamad bu u ursuz mitosun tarihçesine bir göz atal m: H ristiyan Avrupa kaybolan cenneti mazide arad , as rlarca. nsanl k, dört merhaleden geçmi ti : Alt n ça , gümü ça , tunç ça ve demir ça . Yaln z Avrupa m ? A a yukar bütün kavimler ayn inançta birle mi lerdi. Zamanla Tanr n n vahyi unutulmu , insanl k günden güne karanl klara gömülmü tü. Kaynaktan uzakla mak soysuzla makt . On yedinci as rda ümidler istikamet de i tirir. Bat insan garip bir gurura kap l r. Dü üncedeki bu ihtilal yüzy l önce ba lam t . Madde dünyas ndaki icat ve ke ifler bak lar mazinin ihti am ndan hâlin vaidlerine çevirdi; Alt n ça belki de istikbaldeydi. Bir Jean Bodin in, bir Francis Bacon un a r nikbinli i, bir as r sonra umumi bir kanaat olacakt . Dünya bir yarat hummas içindeydi. nsanl k boyuna ilerliyordu ve ilerleyecekti. Terakki, e yan n mahiyeti icab yd . Duraklama geçici, bir ar za, bir dinleni , bir gayri tabiilikti. Bununla beraber terakki metafizi inin gerçek mimar on sekizinci as rd r; Fontenelle, Turgot, Hume Condorcet, Herder, Diderot, bu i in farkl alanda mimarlar d r. Öyle ki, terakki felsefesi felsefenin bütünü olmak temayülündedir. Ça n n ikbinli ine kar bir nevi reaksiyon olan Russo culuk bile bu ma eri inanc kuvvetlendiren say s z delillerden biridir art k, Voltaire e gelince, Candide deki bütün karamsarl k, Üstad , terâkki felsefesine kat lmaktan al koyamaz.
Yükselen bir s n f n nikbinli idir bu. Müesseselerini kuran ve iktidar ad m ad m fetheden burjuvazi, zaferleriyle sarho tur. Ne Yunan n alt n ça efsanesine inan r, ne H ristiyanl n kaybolan cennet masal na. On dokuzuncu as rda terâkki inanc cemiyetin bütün tabakalar na kök salar. Avrupa da herkes ilerici dir art k. Terâkki inanc da n k bir iyimserlik halinde kalabal n uurunu ve uur alt n fetheder. Almanya da romantik metafizi in, Fransa da pozitivizmin, daha sonra ngiliz tekâmülcülü ünün dayand bir iyimserliktir bu. Tekâmül fikri tabiat ilimlerine de girer. ktisadî ve siyasi liberalizmlerin temelinde de terâkkici görü a r basar. Klâsik iktisatç lar n doktrinleri onunla me bu; Demokratlar n ilham kayna o. Bir kelimeyle, iktisatç lar n, iktisatç lar da , demokratlarda terâkkiyi mukadder, tabiî ve kaç n lmaz sayarlar. Mukadder ve hay rl . Ütopyac lar da insan n gittikçe mükemmelle ebilece ine, refah n gittikçe artaca na ve ilmin mutlak kudretine inan rlar. Terakki vehmi, sosyalistlerden sonra anar istleri de co turur: cemiyet ister istemez önce kollektivist, daha sonra da komünist bir merhaleye ula acakt r. Hele münvevver, yar münevver ve ümmî kalabal klar için terâkki tart lmaz bir nass d r. Ma inizmin ve büyük endüstrinin muar zlar na (Sismondi ve akirtleri gibi) cevap veren iktisatç lar n dayand klar hep terâkki metafizi i, Müstemlekeci fetihlerin me ruiyet fetvas d r, bu metafizik. Emperyalizmin ideolojik silah d r. Allah n sevgili kavmi kendi nizam n di er kavimlere kabul ettirir. Ame rika n n büyük ve küçük i adamlar körü körüne inan r, bu terakkiye. Rasyonalizasyon, normalizasyon, taylorizasyon doktrinlerinde tröstle mi endüstri sayesinde her ferdi bir otomobil, bir banyo salonu, bir piyano, bir spor sahas , bir seçim kart sahibi yapmak suretiyle bahtiyar k lmak ideali hep ayn mucip sebebe dayan r. Evet, ilerleyen hakim s n f n ideolojisi bütün cemiyetin ideolojisidir. Bütün cemiyet, hatta bütün cemiyetlerin. Ama bu metafizik en ihti aml ça lar nda bile hat r say l r muar zla r bulur. Bat intelijansiyan n ay r c vasf üphe ve tenkittir. Önce edebiyat yükseltir sesini, Flaubert ler, Baudelaire ler, Leconte le Lisle ler burjuvazinin bu ahmakça iyimserli iyle alay ederler. Sonra içtimayatç lar i e kar r. St. Mill e göre; Terâkki merhalesini durgunluk merhalesi takip edecektir. nsanl n tek hedefi o merhaleyi geciktirmek. leriye at lan her ad m bize o merhaleye biraz daha yakla t rmaktad r. Öyle ki, Endüstri rma durgun bir denize dökülecek sonunda. Zira, insanl n gerçekle tirmeye çal t terakki tam bir iktisadi sizifizmdir. (Okuyucuya Sizifos un sonsuz çilesini hat rlatmaya lüzum var m ? Kuca ndaki kayay zirveye ç karmak zorunda olan o bahts z, zirveye var r varmaz kaya a a ya yuvarlan r. Sonu gelmeyen bir i kencedir bu ) ngiliz iktisatç s için de medeniyet dünyas n n kaderi uçuruma yuvarlanmaktad r, sonunda. Le Play n kehaneti daha da korkunç: Avrupa cemiyeti, bilhassa Fransa çökü halindedir. Zaten terâkki inhitat takip eder, inhitat terâkkiyi. Terâkkiyi mukaddes sayan görü de, inhitat kaç n lmaz sayan görü gibi yanl ve tehlikelidir. Teceddütperestlik (Filoneizm) manevî ilimlerin en vahim hastal . Terâkki metafizi inin sebep oldu u bir hastal k bu. Madde ilimlerinde ne kadar hay rl ysa, ma nevî ilimlerde o kadar me um. Zira, moral ve sosyal dünyada ke fedilecek yeni bir prensip yoktur. Maddî terakki manevî inhîtat n ba lang c d r, Le Play e göre. Dupont White da isimsiz, kaç n lmaz ve kendili inden bir ilerleyi e inanmaz. Toplumlar n y a ay nda herhangi bir ilerleyi olmu sa ki böyle bir zorunluluk yoktur- bu ya bir elite in (seçkinler zümresi) eseridir; yahut da devletin. Kitleye gelince, terâkkiyi tahrik edecek herhangi bir güçten mahrumdur. Bu terâkkiyi arada bir gerçekle tiren ihtilalleri bile yapan o de ildir. Geçen asr n sonlar na do ru burjuva ayd nlar terâkki inanc ndan üphe etmeye ba larlar. Ufukta yeni bir içtimaî s n f belirmi , kurulu düzenin bütün müesseseleri, dayand ideolojilerle birlikte y k lmaya yüz tutmu tur. Bergsonculuk hudutlu ve geçici bir terakki felsefesi, Pragmatizm, hümanizm, plüralizm, neorealizm gibi felsefi mektepler de terâkki fikrine dayanmazlar. lim felsefesinde de devaml bir tekâmül fikri itibar n kaybetmektedir. XX. as rda terâkki inanc sa dan ve soldan tenkitlere u rar: Maurras, Daudet, G. Sorel, Ferrero ya göre; terâkki kemiyet dünyas nda, keyfiyet dünyas nda de il. Keyfiyet meselâ iyilik ve güzellik ölçülemez. Bu itibarla sarih ve sahih mukayeselere de elveri li de ildir. Bordinaeff, Avrupa intelijansiyas n n terâkki kar s ndaki inkârc tutumunu öyle hülâsa ediyor: 19. Asr büyüleyen ve yak n istikbâli, uful eden maziden daha güzel, daha sevimli, daha mükemmel olarak gösteren terâkki nazariyelerine, inanm yoruz art k. Demek ki, Sadullah Pa a n n Zaman, Zaman Terâkki isimli iirini yazd y llarda terâkki, Avrupa n n amentüsüydü. Gerçi, komüna bo azla malar unutulmam t henüz., hürriyet ve e itlik uzak bir ümitten ibaretti. Ama burjuvazi ihtiyarlamam t daha ve A vrupa dünyan n biricik hâkimesiydi. Elbette ki kendinden emin bir içtimai s n f n parolas tekâmül olacakt . Sonra burjuvazi terâkkinin bir serap oldu unu anlamak zorunda kald . Ne var ki, cihangirlik ça n n bu eski mabudesi ba ka ülkelere ihraç edilmek art yla faydal olabilirdi, kendine. Ve terâkki bir ihraç ideolojisi oldu. Dünya ikiye bölünmü tü, ileri memleketler, geri memleketler. Böyle bir tasnifin ne kadar yersiz, ne mertebe karanl k ve müphem oldu unu çok iyi bilen Avrupa intelijansiyas inanmad klar bir mefhumu Avrupa d ülkelerde ya atmaya kalkt lar. Sadullah Pa a n n torunlar geri kald klar na ve ebediyen geri kalacaklar na inand r ld lar. Bu gerilik yaln z iktisadî planda de ildi. Avrupa y bütün günâhlar , bütün abesleri ile taklide mecburduk. Avrupa n n her sözü kerametti: fazileti de, ilmi de o temsil ediyordu. Yükselen içtimaî s n flar
için bir kanat olan terâkki inanc , bizim için bir zincir oldu. Zavall Tanzimat Pa alar mrendikleri Avrupa bir zaferler ve ümitler ülkesiydi. Toru nlar n n hayran oldu u Avrupa ise; bir tezatlar ülkesidir. Temelleri çat rdayan bir harabeye imrenmektedirler.
47 L LER YAHUT B R ROMANIN DÜ ÜNDÜRDÜKLER
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1975, say : 138, sayfa: 6,7,8 47 liler harcanan bir nesil, harcanan veya intihar eden. Silahlar sustu ama zaman zaman isyan ç l klar yükseliyor, ma erî vicdan ürperten ç l klar. Bir zelzeleyi ya ayan bu bahts z nesil öfkesiyle, ac lar yla, aldan lar yla aram zdad r. Kay plar m z rakama vurmad k henüz. U rad m z felaketler bir al n yaz s m yd ? F rt na bulutlar da ld m ?
Tarihin münaka a kabul etmez ahadetiyle sabit: Zor hiçbir ça da inançlar yokedememi tir, inançlar veya i tiyaklar . Di er hükümleri - ister abese dayans n, ister ilme- ancak ba ka de er hükümleriyle sökülebilir. Cinnet hiçbir ülkede sopayla tedavi edilmiyor art k. Ayd nlar n görevi gerçeklerden korkmamak, uursuzlu a kar koymak de il mi? Diyalo un yasak oldu u yerde hakikatten söz edilemez. 47 liler günahlar ve sevaplar yla bü ülkenin çocuklar . Neden bir itham ve intikam ordusu gibi kar m za dikildiler? Ezilen bir s n f m temsil ediyorlard ? Hay r... Sava a at lanlar n ço u <<mutlu az nl k>>tand lar. Ne açl tatm , ne sefaletle k vranm t lar. Bir kelimeyle onlar sosyalizmin kuca na atan iktisadî mahrumiyetler de de ildi, içtimaî tenasüd duygusu da. Sosyalizmleri bir rüyâ sosyalizmi idi, daha do rusu bir sanr . Tecrübesizdiler. limle ideolojiyi, hakikatle hayali birbirine kar t r yorlard . Bilmiyorlard ki içtimaî ilimlerde cihan umul kanunlar yoktur. Hiçbir izm insanl k tarihinin bütününü izah edemez. Diyalektik kendi s n rlar içinde yani bir ara t rma yöntemi olarak ayd nlat c d r. Zavall çocuklar çok pahal ya ödedikleri vehimlerinin kur ban oldular. Onlara öyle geldi ki, kendilerinden önceki her nesil günahkârd r, haindir veya gaflet içindedir. Vatanperverlik de kendi inhisarlar ndad r, uur da, kahramanl k da. Ba ms z dü ünen, hakikatleri gören yaln z kendileridir. Bu imtiyaz nereden alm lard ? lhama m mazhard lar? Marksistler, proletaryay felsefenin biricik gerçekle tiricisi, objektif ilmin tek temsilcisi sayarlar. Daha do rusu bu hayalî s n f dünyan n bütün meziyetleriyle süslemek isterler. Bizde böyle bir proletarya var m ? Varsa 47 lilerin onunla münasebetleri ne? Bu garip bir vehim, ama mucib sebeplerden mahrum de il. Avrupa fikriyat ya kaçak yollardan giriyordu ülkeye, yahut da Avrupa n n i ine geldi i gibi, yani noksan ve çarp t lm olarak. Avrupa y tan maya çal rken kendimizi unutuyorduk. San yorduk ki böyle bir fetih ki ili imizi inkâr etmeden gerçekle emez. Mazimiz tecessüsümüzü tahrik etmiyordu art k. slâmiyet afyondu; Osmanl tarihi, insanl n yüzkarasayd . Padi ahlar zorbayd lar, salakt lar, seksomanyakt lar vs. O sayfalar kapanm t ve bir daha aralanmamal yd . lericili in tek art vard : ecdada sövmek. Hiçbir topluluk kendine bu kadar sefil, bu kadar yalanc bir tarih imâl etmemi tir. Tarih, Bat da da bir ideolojidir yani gerçekleri çarp tarak aksettirir. Ama bu yar ilmin belli bir hedefi vard r orada: mazi denilen mezbedeyi pisliklerden temizlemek, cinayetleri fazilet diye göstermek, içtimaî hodgâml kutsîle tirmek. Bir kelimeyle Bat da bir dev aynas d r tarih. Her millet kendini bu esrarl aynada, dah a büyük, daha muhte em görür. Bizde bir eytan aynas d r tarih, Andersen in aynas . Her fazilet çirkinle ir bu aynada, her güzellik ucubele ir. Tarih Avrupal lar için bir in â cehdidir. Avrupal bu hayâlî maziye bakarak daha parlak, daha muhte em bir gelecek kurmak ister kendine. Ve bir destane benzetti i tarihi ile övünmekten zevk al r. Biz ise dünyan n en muhte em gerçe ini inkâr ettik, ve rezil bir hayâlîyi geçirdik onun yerine. 47 lilere ezberletti imiz tarih böyle bir abesler mecmuas yd . Bu u ursuz, bu kirli maziden kurtulmak istiyorlard . Avrupa l de il miydiler? Sosyalizm, Avrupa ilminin son merhalesiydi. Ayr ca insanî idi de. Be eriyeti bölmüyordu. Ezilenlerin son ümidiydi, son ümidi ve son kalesi. Belgrad orman nda toplanan Yeni Osmanl lar da bir rüyây ya yorlard , kendilerinin olmayan bir rüyây , Carbonari li e hayrand lar. Te kilatlanmak, dö ü mek istiyorlard . Carbonari cemiyeti Lombardiya da kurulmu tu, yabanc çizmesi alt nda inleyen, parçalanm bir ülkede. ttifak Hamiyet kime kar sava acakt ? Bu müreffeh bürokrat çocuklar da devrimcilik oynuyorlard sadece, bir as r sonraki torunlar gibi. ama onlardan daha talihliydiler, zira o
gizli remizleri. Biricik parolam z bu olmal . sevimsiz. Bizi k zd ran bu isyan de il. Arada bir insanca p r lt la. kinlerimizden s yr lmak mümkün mü? stesek de yapabilir miyiz bunu? Hele kalbimiz kan yorsa.ça n yelde irmenleri bizimkiler kadar tehlikeli. Türkiye bir uçurumun kenar ndad r. Ve içinizden korkunç üpheler geçiyor: t marhanede miyim? Bir roman de il. rahipleri bulunmayan. s k c masallarla. iste insanl kanatland racak biricik inanç" (Renan. Onlara atalar n küçümsemekten ba ka ne ö rettik? Hakikatte bütün suç daha önceki nesillerin. maziyle istikbal aras ndaki köprüyü yokeden biz de il miyiz? Bu zavall çocuklar gözlerini bir enkaz y n aras nda hayata açt lar. O aynada kendi uursuzlu umuzu. kurbanlar deli. bir kâbus. hedefini tayin edemiyen bir öfke. bu sahipsiz. âsillerin yüzümüze tuttuklar aynayd . bu serke çocuklar kimin çocuklar yd ? Moskova dan m gönderilmi tiler. Roman da f rt nal bir ça tasvir etmekte ayn sabr . Çinden mi? Onlar iki dü man kampa bölen biz de il miydik? Onlar kinle. insanla insan aras ndaki uçurumu. yani insan n bütününe sayg . Ocak 1980 Yürekten inan yorum ki gelece in dini kat ks z bir hümanizm olacakt r. Tarihçiler. birbirimizi yiyerekveya intihar ederek de il. istikbale do ru kol kola yürümek.. kutsile tirilecek yüceltilecek. Önce bir mü ahittir o. i kence. Türk gençli i ilk defa ya ad n ispat ediyordu. 47 liler hakl .. kendi günahlar m z gördük. Unutmayal m ki her kin. Bir kaç ay önce ya ad bir i kencenin korkunç intibalar n silmek isteyen bir ge nç k z. lmin Gelece i) . Sonra i kence. hizipler ve tarikatlar gibi kimseye kapal olmayacak. ya amak için inanmak zorundayd lar. ÇA IN D N :HÜMAN ZM emil Meriç. 47 liler bir kâbusla ba l yor. i kence. Kuvvetimizin zerresini bile bo a harcayamay z. Neye inanacaklard ? Onlar masallarla oyalama a çal t k. isyan ettiriyor.. Nesiller aras nda bir diyalog zemini haz rlayabilirdi. vakalar n tesbit ve tahliline giri mek için aradan en az otuz y l geçmesini beklerler. kiliseler d dünyada gönlünce yasayan geni ve hür ilim. Hisar Dergisi. Kar lar nda da habis ve k y c hayâletler. Bu bir roman de il. hayat ahlaki bir de er ta yacak. Füruzan n roman na bu dü üncelerle e ildim.. ilmin nda ve bütün kuvvetlerimizi teksif ederek. 47 liler kurban edilen bir nesil. Ne söylediklerini anlayam yoruz. Uçurumu görmeden ilerliyorlar. 47 liler say klar gibi konu uyorlar. so uk. tap naklar . husumetle dolduran biz de il miydik? nfilâk hazindi ama tabii idi.. ama böyle bir sava ilmin nda yap lmal . Ne u runa? Uzaktan ayak sesleri geliyor. Evet 47 lileri cedlerinden i rendiren bizi. çtimaî bir anket miydi bu? Yar n n tarihçisine yeni vesikalar m sunuyordu? Bir müdafaaname kar s nda m yd k? Roman bize hakikati aksettirdi i ölçüde muhteremdir. ne anla mazl klar körüklemektir.. 650 sayfal k bir kâbus. Mazinin hatalar n unutmak. sarp ve yaralay c de ildi. Oysa 47 lileri daha çok sevdirebilirdi bize. bir mü ahit yani bir ara t r c . Oyuncaklar n öfkeyle parçalad lar ve üzerimize yürüdüler. yeni bir kinin habercisidir. hat ralara s n yor. Tarihi karalayan.. Emperyalizme kar koymak her namuslu insan n vazifesi. birkaç sevimli çehre. uursuz bir öfkeydi bu üphesiz. Belli bir ekle bürünmeyecek bu inanç. Ak ldan ba ka k lavuz tan mayan. Kitap inand rm yor. Etraf m z dü manlarla dolu. Türkiye de birçok ülkeler gibi emperyalizmin istismar alan içindedir. Her ad mda bir batakl a gömülüyorsunuz. ayn ihtiyatkârl göstermek zorunda de il midir? Romanc n n i i ne sisleri yo unla t rmak. Üstadlar böyle diyorlar. sevgilerimizden. 47 lileri tan maya çal mal y z. Cellatlar korkunç. Bu zavall . Onlara dur demiyecek miyiz? Bu dram n son perdesi oynanmam t r henüz ve oynanmamal d r.. Yar n n ba l ca kanunu güzelim insanl a özen göstermek. Bütün kaleleri y k lm t . Ama pe n hükümlerimizden. Yazar uçurumu derinle tiriyor. mukaddesleri kirleten. Gerekçesi olmayan bir ithamname bu. Erzurumdan bir iki kartpostal..
besleyici unsurlar varl na katm . Katolik bir tarihçi. nsan n yabanc la mas yd din. Gerçek hümanist biziz diyen Pierre l'Hermite'lerin. Toplum kendi de erlerini gök kubbeye aksettirmi . tanr y yaratan insand r. slam yunan ve Latin sanat na niçin dönecekti? Ne dilde ne zevklerde ortakl k söz konusuydu. bir çe it afyondu. "bütün tanr lardan i reniyorum" diyen Promete'yi. hürriyetti. Vesayetten kurtulu du bu. Geçen asr n dü ünce fatihleri Promete'yi bayrakla t r rlar. Fakat nas'lar n korkulu undan atlayarak putperest dünyan n iir ve dü ünce bahçelerine aç lmak yine de tehlikeliydi. Goethe mi? Nietzsche'nin ideali insan-üstü idi. Cah z (772 -870) için dünya iiri Yedi A k airleriyle ba lar. slamiyet te kilisede yok. Hümanizm nedir. Hümanizm bir ayd n hastal ama kimse bu izmin hudutlar n çizemiyor. ne Rab ne ibad. man evi miras n yeni ba tan inceliyor. bati dillerini 1850'den sonra fethetmi .man n kaybeden bir ça n dini. y n n m ? Hümanizm. yani bat hümanizminin ana kaynaklar n n biri slamiyet tir. kozmonotun mu. o metruk hazineden el de memi mücevherler derliyordu. Allah'la kul aras nda herhangi bir arac da. bir Renan'in. zincirlerini k rmak. 16. Hümanizm insan n tanr la t r lmas ym . greko latin kültürü ile hiçbir zaman göbek ba lar n koparmam t . onlara göre Yunus'lar. Filhakika hümanizmin ikinci manas insanl k dinidir. Çölde do an slamiyet. bir meçhulü aray t hümanizm. bu haritadan ç kan ana mefhum: insano lunun de eridir". Yaln z örnek kim olacak? Sokrat m . "H ristiyan hümanizm i. Antikite hem kendisiydi hem ba kas . Nas'lar n çelik korsas ndan kurtulup kilisenin duvarlar d na f rlamak hem cazip hem de tehlikesizdi. Avrupal için kaybetti i dinlerin. kimi. bir Marx n dikkatini insano lunun muhte em kaderine. slamiyet tek gerçek hümanizmdir. Ne olursa olsun Avrupa. saltanat n n sars ld n anlayan kilisenin de bayra . Ignace de Loyola'lar n torunlar kanl pençelerine ipek eldivenler geçirerek insano lunu karde li e ça r yor. Rönesans hümanistlerinin ça da hümanizm üzerinde etkisi nedir? ba ka bir deyi le. be eriyi ilahile tirmi tir". Böylece bat ayd n çe itli tahriflerle tan nmaz hale gelen H ristiyanl bir yana b rakacak ve giderek kendi kendini tanr la t racakt r. sosyalizm gibi. Kilisenin yasaklar ndan kurtulmak is teyen Orta Ça insan Eski Ça edebiyatlar na kaçt . "Humanités" edeb. varabilece i en yüksek irtifaa yükseltmek yani gerçek insan. Ne var ki slam Homeros da ilgilendirmemi tir. kelime de il bukalemun: demokrasi gibi. posay b rakm t geriye. "insanl kurtaracak tek k lavuz ilimdir". slam dü üncesi hangi bask ya kar direnecek. nefse hakimiyet. yak n tarihin kanl tacidarlar bu rüyan n ne kadar te hlikeli oldu unu ispat ettiler. nsan H ristiyanl n posala t ramad bir dü ünceyle yak ndan temas ediyordu. bir yeni boyut ihtiyac . slamiyet Yun an ve Roma'dan dü ünceyi alm t . bir Feurbach'in. ba ms zl n kime ispat edecekti? Hümanizm insan haysiyetine sayg . hangi insan n. Marksizm den egzistansiyalizme kadar Avrupa n n tüm dü ünce ak mlar hümanist. Sirenlerin ark s n engin denizlere aç lmayanlar duyamazlard ki. Mevlana'lar. direni ti. Kendi mazisine s n yordu bat . zenperest mabudlar de il mi? Hümanizm. çünkü H ristiyanl k. Diyorlar ki hümanizm. Hümanizm genç bir kavram. kimsenin tarife yana t yok. insana tabiat içinde istisnai bir de er vermekse. Erasmus mu. habis. Virjil de. as r Avrupas için bir kaç . Dü üncede yeniden do u ve atlay olmaz. rü tünü ispat etmek. Bir egzotizm. Carlyle'in kahramanlar na gelince onlar da mazide yasayan veya ya and farz edilen birer gerçek veya tecrid. feylesofun mu. horlanan haysiyetini kurtarmak zorundayd . insan müke mmelle tirmek. Biz Rönesans ya amad m z için mi hümanist olamad k? Evvela Rönesans tarihi bir gerçekten çok bir talyan miti. Vinci mi. efendilik. dedi. y kt inançlar n yerini alan bir put. kamil insan yapmak. diyor. mukaddese sayg ise slamiyet ve bilhassa tasavvuf .Kilisenin abesleriyle bunalan serazad zekalardan kimi.(1) Kelimenin iki ayr manas var : 1) Antikite hayranl . e siz de erine kanatland ran Rönesans n metin aktar c lar m olmu ? Onlar olmasa Comte insanl k Dinini kuramayacak m yd ? Bilemeyiz. iyi ama Promete'nin i rendi i tanr lar karanl k bir ça n kan dökücüsü. Unutmayal m ki karanl klar içinde bocalayan Avrupa'ya antik ça n en büyük dahisini. Sözünü dinletmek isteyen her felsefe bu kaftana bürünmek zorunda. kendi kanatlar ile uçmak arzusuydu. Ferdi cemaat içinde eritmeyen paganizm. Aristo'yu slamlar tan tm t r. yunan iirinin ç lg n ve günahkar cazibesine kapal yd . (Grouset) Ya slamiyet? Hümanizm putperest sanata kar duyulan hayranl ksa Müslüman dünya böyle bir muhabbetten habersiz ya am t r. Kavramdan çok k l f. Ama müsta riplerimiz hemen benimsemi kelimeyi. "tabiatta tanr yoktur. yunanl lar n dini ideali ile ncil aras ndaki kayna man n eseridir. Aç ktan aç a bir isyan de ildi üphesiz. Yunan felsefesi Latin hukuk anlay ve judeo kretien teoloji ayn potaya döküldü. Hac Bekta Veli'ler su kat lmam birer hü manist.
asr n sonl ar nda fethetmi bat dillerini. "insaniyete muhabbet" diyor (Kamus-u fransevi). "insan ruhunu metafizik kaynaklardan koparan ve bu sebeple insan vücuduna irca eden zavall bir sistem. Roustan) (Bu manada daha çok genel kültür tabiri kullan l r.38) Neden Picasso. Ömrün yetecek mi bu yolculu a. e er bezulmeti hesdi mu kayyedi. (Vocabulaire technique et critique de la Philosophie. Mozart ve Beethoven de Farabî. B. Kayna nda yakalayacaks n kelimeyi. sabr n yetecek mi? Kültür yabanc bir kelime. Bir yan yla balç k. e er benur-i ilahi münevveri.En dar ve en maddî manada.Daha genel olarak ve gündelik dilde: 1) Okumu ve bu sayede zevkini. tamamlay c bir isimle veya fiil olarak XVI. Beethoven.. as rda kullan lma a ba lam . 2) Bu özelli i sa layan e itim. Ziya Gökalp'e göre Medeniyet. tan yamazs n yoksa. (1) emsettin Sami. Önce kelimenin kendisinden. H SAR Dergisi Say 93.. (Bu ke meke nereden geliyor. Itrî veya Tagor de il? Bu garip takdimde uurlu bir Türk ayd n yerine bir amerikan misyoneri konu uyor.. yani millîdir. toplumun adeta üst-yap s n meydana getiren davran lar n.. matematik kültürü. ça dan ça a de i ir. Feyzi Hindi'nin me hur beyiti ile çerçeveledi i muhte em varl k: Haki."humanités" nin ta kendisi.) C. karanl k. diyor erif Mardin.. nsan yaln z slamiyet te e ref-i mahlukatt r.Medeniyet. Ad n nas l türkçele tirsek: irfan desek olmaz. almanca kultur civilisation kar l la langue philosophique. Bilgi. muhakemesini geli tirmi insan n özelli i. Eylül 1971 Kelime de maskelidir. Teknik anlamda kullan lmad zaman beraberinde getirdi i ça r mlar Picasso. Toplumsal ilimlerin en kaypak ve anla lmas en zor kavramlar ndan biri kültürdür. fakat frans z kültürü. Bu tan m n frans zcadaki kültür ile pek münasebeti yok ama anglo -sakson antropolog ve . kültürün vazgeçilmez art d r. tenkit kabiliyetini.) Foulqué ise.. kültür tabi. Lalande anlamlar n öyle s ral yor: A. edebiyat ve sanatla ilgilidir. bir medeniyetin her millette ald hususi ekildir. Cazibesi biraz da müphemiyetinden geliyor. ingiliz kültürü. muhakemenin ve duyarl n niteli i akla gelir (D. bir yan yla tanr . frans zcadak i kültürün almancas bildung diyor. "devr-i teceddüd üdebas n n yani elsine ve edebiyat-i atika tarafdar n n n mezhebi. Mozart. (Dictionnaire de Ne kadar çabuk eskiyor sözlükler. Medeniyet sunidir. ak n izleyeceksin. smail Fenni.. (Türkçülü ün Esaslar ).) d r. fakat yeter art de ildir. Afrika'y kültür mabedinden ko an hasta bir Bat hayranl . insan gibi. Ar . moral de erlerin. tek ba na XVIII. yabanc . hars desek de il. uygun temrinlerle baz beden ve zihin melekelerinin geli tirilmesi (veya geli mi olmas ): Kültür fizik. 200. müteaddit milletlerin mü terek mal d r.. Ergün Göze için. al kanl klar n topuna birden kültür ad n verdiler.. Garp medeniyeti. Kültür denince daha çok zekân n. Kemal Tahir hümanizm ile hümanitarizmi birbirine kar t rm t r. ülkeden ülkeye de i ir kimli i. Kültür. Bu izm "dünyan n en namussuz sömürüsü olan burjuva sömürüsünü örtbas etmek için ileri sürülmü bir duman perdesi" Kemal Tahir'e göre. Oysa.) KÜLTÜR VE ÖTES Cemil MER Ç. S.son a amas : makinele en insan". yani beynelmileldir. Asya'y . (Din ve deoloji S. tiyatro. 199. imdi de bir mütercimi dinleyelim: Darwin'in akirdi olan ilk evrimciler. ama sevimli.be eriyete ibadet mezhebi" (Lügatçe-i felsefe) (yazarlar m za sorsak). Kültür.
mutluluk hakk nda maddeci ve çocuksu imajlar telkin etmektedir. magazinlerin. teklif etti i veya zorla kabul ettirdi i modellerle. her alanda ve her bak mdan kaydetti i geli melerin bütünü . Antropologlar birbirne dü üren bir anla mazl k da u: daha çok toplum yap lar -yani bir grubun içindeki ili kiler üzerinde mi durmal . Antropologlar bu arka-plandan kopmamakla beraber. Amerika'dan gelen bu moda. S. konformizm yaratmakta. Art k kazan lm bir bilgiler bütünü veya her eyi okuyup. anti-kültür. daha do rusu kimliklerini belirtebildik mi? Hay r. "free jazz" "rock" la "pop"u taht ndan indirmek üzere. (K sa bir özet için bak. S. kültürler üzerinde mi? Bu tart ma iki okula ay rd antropologlar : Malinowski'den ilham alan yap salc yahut yap salc -görevci e ilim. medeniyet ise barbarl n z dd . bu eserde oldu u gibi. hayat de i tirmek amac nda. uurlu veya uursuz olarak.insan n ve insanl n. reklâm n eseri oldu unu iddia ettikleri halk kültürü. nsan hayvandan ay ran ey kültür oldu una göre. (Malinowski'nin fikirleri için bak: Culture in Encyclopedia of the social sicences. Bir de bak yorlar ki. uyu turucu maddeler havarisi Tim Leary. tüm de erleri yok etmek: kültür kavram n çatlatan bir davran bu. insanl n topyekûn ilerleyi inde bir merhale. sineman n. yay n organ ve araçlar yla genelle en mitler. Baz yazarlara göreyse. yani oldukça ilkel bir kültür modelleri bütünüdür. cilt IV. daha do rusu ku aktan ku a a aktar lan sosyal miras. Çe itli yazarlar taram lar. Maziden gelen tüm s n rlar . bir tutum. her eyi unuttuktan sonra kalan" de il kültür. Zirveye t rmand ktan sonra. radyonun. Konusu arkaik toplumlar olan bu tart malar bir yana b rakal m. Introduction a l'ethnologie. Hatta bu sosyologlar. Sosyologlar teknik ilerlemelerin sebeb oldu u büyük de i iklikleri de erlendirmekte de birle emiyorlar. Kültürün en yüksek merhaleye ula t ülkede. y n kültürü gibi bir tak m kavramlar üzerin de durmaktad rlar. kimi yap sal . "Ça da uygarl k" garip bir Sysiphos. 1970). Franz Boas kültür alanlar yla. a critical review of concept and definitions. y n kültürü halk s n f n n ya ay ve dü ünü al kanl klar n yükseltmektedir. tüketim toplumunun i ine yaramaktad r bu kültür. diyor Fisher. insan n bu amaca varmak için yaratt araçlara kültür araçlar veya daha genel olarak kültür de erleri diyebiliriz. Belli geleneklere de il. kültürlerden söz ediyorlar. Bunlar ahlakç veya filozof görü leri. fert ki ili ini. Avrupa'n n resmi veya gizli festivallerinde ba tac . can çeki en bir medeniyetin ölüm h r lt lar m ? Bâkir ve dilber bir dünyan n müjdeleri mi? Bilemiyoruz. Albert Schweitzer de ayn fikirde: kültür. -ferdin ruhî olgunla mas na hizmet ettikleri ölçüde . son hüviyeti içinde yakalamak ümidi ile. Avrupal sosyologlar. bir olu um. (Kardiner -Preble. zaman zaman toplum yerine kullan lmaktad r. bitnik'ler hipi olmu . kültürden çok. Bunlar. kimi psikolojik. kültürle do a iki z t kavram. Zen yay c s Suzuki'yi itibardan dü ürüyor.9) Vuzuha kavu tunuz mu? Ara t rmalar m za devam edelim: Krober'le Kluckhohn koca bir kitap yazm lar bu kelime için: Culture. kimi jenetik veya yetersiz. Kültür. kültür. kültürler aras ndaki al veri lerle u ra an ilk antropolog. Bu tariflerin kimi tasvirî. nazenini son kostümü. Baz sosyologlara göre. devrimci-kültür var. müesseseleri. Kültürlerin özellikleri ve tarihleri Boas'dan sonra incelenme e ba lan r. Y n haberle meleriyle (mass media) u ra anlar bu meseleye yeni bir boyut kazand rmakta. kimi tarihî. her gün yeni bir macera ile sevgililerini hayretten hayrete sürükleyen bir nazenin. bilhassa televizyonun. do rudan do ruya mass media'n n. Bu ele avuca s mayan kavram n kimli ini. Caseneuve et victoroff. kimi normatif. 621-645) Her kültürün. "bir hayat anlama ve ya ama tarz ." (Arthaud) .kültür yok art k: kar -kültür. MacLuhan' n yerini "teknoloji peygamberi" Fuller al yor. La Sociologie. yani her birinin kendine özgü bir kültürü olan bölgelerle. hasretle bak yor ovaya ve kendini uçurumlar n cazibesine b rak yor. A a yukar medeniyetin kendisi. e itim sistemleri. halka bir eyler bildi ini vehmettirmekte. kültür-sonras . bütün üslûplara asî. nas l biçimlendirdi ini ara t ran kültüralist mektep. kavramlar. ba lang çta insanl n umumî geli mesine ba l . tasavvurlar. 160 tarifini bulmu lar kültürün. tüm yap lar . yeni dünyaya ko uyorlar. Y n kültürü. Hareketin ak l hocalar bir y l geçmeden unutuluveriyor. Hayata bir ey eklemek istemiyor. bütün geleneklere dü man. hip-kültür. kelimenin manas n öyle geni let tiler ki. Kültür ileri bir toplum durumu. Kendini herkese kabul ettirmek iddias nda. Baz yazarlara göre. Kültür fikri.sosyologlar n ço unca benimsenmi bir tarif bu.
cilt 1. mur dar. Oysa tabandan gelen devrim. 'azgeli mi lik'. Ütopyalar istiyorlar. insan. s cak. bayramd r. Medeniyetin tek öl çüsü vard r: insana verdi i de er. Ça da medeniyet kendini inkâr eden bu isyan hamlelerini de bünyesine katabilecek mi? Baz yazarlar hareketi Reform'a benzetiyorlar. niçin azgeli mi . Dürüst ve erkekçe bir kavgadan kaçan bu hayal hastalar n biolojileri ile ba ba a b rakal m. Türk . dü üncemiz gibi. Ah bu Avrupa! ngilizler dünyan n en büyük medeniyetlerinden birini yok ederler. De er yarg s belirtmiyor. arzuyu susturu . yürüyü e devam etmek. Ça da la mak. sürekliyi geçiciden nas l ay raca z? Eserin kendisi yok ki ortada. kültürün kendi kendine sava aç bu. bizim için bir «geri kalm l k»söz konusu de ildir. Tabiat n d nda mtiyazl bîr yeri vard r. "Kelime hazinemizde. Zaten do unun ve bat n n bütün büyük târih felsefecileri medeniyetin. yâni daha ilmî bir s n fland r . Dionysos'tur. Eleba lar. kavimlerin târihinde böyle ç k ve ini merhaleleri oldu unu k abul ederler. mâbed ta lar n müzelere aktar r. 11 Eylül 1970 L'autre culture) Avrupal la mak m . Ama hiçbir emperyalizm. öteki daha de ersiz diyebilelim. Jean Jacques Lebel. Gerçek dergisi. sürrealizm. babalarla çocuklar aras nda uçurum aç lm t . lügat hazinemizden tardetmedikçe. kötü de.. havariler ikayetçi. ister istemez alçalmakt .sanayile memi diye ikiye ay r yor. daha önce var olan bir dünyadan geldi i için kalle lik ediyor bize. Bu habasetler insansever Marx'a latifeler ilham eder: «Do uda içtimaî de i iklikler ancak Avrupa'n n istilâs . Bu itibarla mukaddestir. hem bamba ka. deoloji ile teknik bu yeni ku aklara güvensizlik veriyor sadece. sanayile mi . Türk. bir uyutma endüstrisi. bu medeniyetler içinde en parlak. Gerçi Avrupa da uurumuzu buland rmak için. Gençler için istikbâl ya anan and r. nsan haysiyetine büyük de er veren. Hem ayn . Historie du surréalizme) Medeniyetin martt bu Amerikan veletleri için "kültür. korkak. Luther tezlerini hayk rd zaman otuz ya ndayd .slâm medeniyeti bu idealleri gerçekle tirdikten sonra. u eser daha önemli. kime göre azgeli mi ? Tarih sahnesine ç kan büyük medeniyetler birbirine e it de erdedir. henüz bir curcuna. tabiî ütopyalar. sömürgecilerin kendilerine vesayet hakk haz rlamak çin uydurduklar bir mahkûmiyet karar . en zinde medeniyetlerden biridir. Bat 'n n abeslerine îtibar etmek bu alçal büsbütün h zland rd . sanayile mek iyi de olabilir. nice laf zlar icad etmi . her mede niyet için mukadder olan bir çökü ve çözülü merhalesine ula m t r. Daha do rusu say s z mahzurlar olan bir mecbûriyet -i elîme. c v k. Rodinson. Vazge çilmez îcâblar adalet. A ustos 1978. bu haysiyeti inanc n ve dü üncenin bütün belirtilerinde görmesini bilen bir idrâktir. tezgâhlar söker. Bu devler veya cüceler ülkesinin bir çok Gulliver'leri var. Demek ki. yarat lmas gereken ba ka bir realite özlemi. e itlik. drâkin tepe taklak edili i. (Konunun iyi bir özeti için bak Le Monde. H ristiyan dünyan n son ke fi. Ama kimse anlam yor bu yeni kültürü. ça tek ba na temsil et mek gibi abes bir iddiaya kalk mam t r. y n arzular n n vah ice doyurulu udur" (Lebel). Eski bir ark n n akordsuz tekrar : dadaizm." (MacLuhan) " nsanl n korosu" olan istikbal.. (Kar la t rmak için bak Nadaud. Evet. Avrupal la t rmak m ? CEM L MER Ç. Tanr 'n n bîr nusha-y üras d r. Bu habis kelimeyi. Melanchton yirmi. Azgeli mi yalan . Zirveye vard ktan sonra yükselecek ba ka irtifalar olmad için. Hind'de kas rga gibi eser. hürriyet ve müsamahad r.slâm dünya görü ünde. Ke fedilmesi. en tan nm Edgar Morin'le. slâm -Türk medeniyeti. Gelenek paramparça ama yerine geçecek bir de er de yok. say 2 Bat dillerinde kar l olmayan bir mefhum. As rl k hezimetlerin ö cünü almak için uydurulmu a benzeyen bu sefil kelime müsta riplerimiz taraf ndan hararetle benimsen di Neden azgeli mi . en uzun ömürlü. yiyi kötüden. Türk .Hayalin ak l. tecrübenin bilgi üzerindeki zaferi.slâm dünya görü ü. insanl n yüzünü k zartacak zulümler icad ederler. genç üniversitelilerdi diyor Goodman. eski yasalar n ve ölçülerin y k l . dü ünce selâmetine ula amay z. Onalt nc as rda da bütün bir nesil. kurulu düzene kar ayaklanm . Daha ayd nl k. ça da dünyay .
eski bir ola y n (sayrûre) zaman m zdaki ad ym . sava sonras y llar bu daha geni tâbirin de lüzumundan fazla dar oldu unu isbat etti.» Marx bu sözü niçin söylemi . emperyalist rejimler aras nda millî men eleri bir yana büyük benzerlikler oldu unu gösterdi. bir inkâr ç lg nl . refah. Görülen benzerli in esas iktisâdi idi. Yerine yeni bir yalan bayrakla t r l r: Bat la ma. diyor. Daha topyekûn bir tâbi e ihtiyaç vard . Azgeli mi . ngilizler ingilizle tirmek. Arthur Levîs'in söyleyi îyle nüfus ba na dü en gelirin art oldu u kanâatine var nca ileri do ru bir ad m at lm oldu. Frans z lar frans zla t rmak. bütün bu lâf zlar Avrupa'n n zâde-i mel'anetidir. daha kucaklay c . Dünya Sava Avrupa devletlerinin zay flay na ve Amerikan nüfuzunun yay l na ahid oldu. ba l ca konular n n. Harold D. modernîsation. Sosyolog buna: «Azgeli mi ülkelere. Avrupa Amerikanla yordu. Bir iflâs n ifadesidir Avrupal la ma. Gaye. sayg . Ansiklopediyi okuyal m: «Uzun süren sömürgecilik y llar . Avrupa Avrupa. Avrupa'l la ma'n n Avrupal lar'ca ne manâda kullan ld n a a da anlataca z. H ristiyan korsanlar n istilâ s n rlar geni ledikçe bu tâbirler yetersiz gelmeye ba lar. gerekse modernle mekte olan toplumklar n nerede olurlarsa olsunlar. Portekizliler portekizlile tirmek pe indedir önceleri. W. beceri ve bilgi bütün sosyal de erlerin yeni ba tan düzenlenmesi ve yeni ba tan payla lmas na htiyaç vard r. sosyal bir çevre yarat r. yâni Hind'i ça da medeniyete ula t rmak çin bu s k nt lara katland lar»der. Çünkü her toplum ayn merhalelerden geçecektir.sayesinde gerçekle ebilir. Demek ki. bu vetirenin ba l ca unsuru iktisâdi geli medir. Sanayi nk lâb bütün ihti am ve sefâletiyle ferman ferma. Modernisation. Târihlerinden kopan bîr avuç a k n n omuzlad bir teslimiyet bayra . Sana anlatt m. Tanzîmât ntelijansiyas n n meçhulü olan bu mefhum sonralar bir bayrak olmu . Sömürge halk na bu yanl hedefi telkin edenler kimler di? Müstevliler. Ça da la ma bir yana. bir medeniyet camias hüviyetini nas l de i ti rir. Bu hüküm ça da dü ünceye Vico'nun arma an . Yazar Alman okuyucusunun dikkatini çekmek istiyor konuya. «Sanayi bak m ndan geli mi ülke. Ama dünyan n gerî kalan bölgeleri söz konusu olunca kullan lan kelime Bat l la ma idi. yani Avrupa'y . imdi dü man ülkelere teklif edilen daha sonraki modellere göz atal m: "II. do ruluk. Hind'den söz edilirken ngîlizle iyor deniyordu. Bat dilleri yeni bir kelimeyle zenginle ti: Amerikanla ma. onlar kendilerine benzetmek isterler. kar la t r l yor ve de erlendiriliyordu: Tek sa lam ölçü buydu.» Görüyoruz ki. bat l sömürgeciler taraf ndan uydurulmu tur. azgeli mi ülkeye gelece in imaj n sunar sâdece. Avrupal la maktan söz edilme e ba lan-d . uurlanan Do u bu kelimeden de tedirgin olunca. efen dilerine benzemekten ibaretti. bir intihar karar d r. nas l bir gelenekleri bulunursa bulunsun amaçlar ndaki benzerli i tek kelimeyle belirtiyordu. Yar n sen de ngiltere gibi olacaks n. Lawsell (1965) do ru söylüyor: Böyle bir kazanca dönük davran a sâhib olmak için. «ça da uygarl n»temsilcileri ma lûblara önce kendilerini örnek gösteriyorlar. onlardaki direni i yok etmek. iktidar. kendi hikâyendir.»diyor. çok geli mi ne demek? Bu de i me kendili inden mi oluyor. nezleye . MODERNLE ME Asr m z n en büyük içtimaî limler Ansiklopedisi Modernisation'a ay rd oldukça uzun bir incelemeyi Marx' n yukar daki cümlesiyle ba lat r. sömürge halklar na sömürgecileri taraf ndan sunuluyordu. gerek bütün modernle mi ülkelerin ister Sovyetler Birli i ve Japonya gibi do ulu ba ar daki benzerliklerini. sonra mensub olduklar camiay .. nüfus ba na gelir art n fiilî olarak gerçekle tiren bir çevre. daha do rusu de i tirebilir mi? Asya Asya'd r. modernisation sahneye ç kar l r. Sanayi alan nda ise geri mi geri. Almanya ise millî birli ini bile kuramam henüz. eski dar deyimler kullan lmaz oldu. aferin ngilizlere. daha yumu ak bir tâbir ke fedilir: Avrupal la t rmak. Kelime.. ki ili i öldürmekti. Ne var ki. fazla gu rur k r c bulunur. Bu basit ve lemsel tan m hem iktisâdi geli menin özlenen süreklili ini hem de bu süreklilik boyunca ba ar seviyelerinin mukayeseli ölçüsünü belirtiyordu. Daha müphem. bîr k t'a... anlatal m: ngiltere'de kapitalizm geli m i .»Demek ki sömürge halk için ideal (yâni bugünkü tâbirle modernisation). Giderek bu mefhum da fazla sert. fazla dar. Zîrâ verimin fiilî olarak artmas için yükselen ferdî geliri üretip tüketen insanlar n kendi üretici güçlerini art racak ve bu davran topluma yayacak kadar oyunun kaidelerini anlam ve benimsemi bulunmalar lâz md r. istikbâlin büyük Hindistan' n yaratmak.» AVRUPALILA MA (1) Avrupal la maya gelince.. Bat 'n n yükselme devrinde. sevgi. Hindiçin'den söz ederken Frans z la yor. Bu ihtiyac r kar lamak için modernisation kelimesi uyduruldu. Emperyalizmler kabza-i teshirine geçirdi i ülkeleri yok etmek için. geleceklerinin imaj veya tasvirleri. Modernîsation. Yabanc la an ayd nlar m z. Bu nki af nceleyen iktisatç lar. sosyal bîr de i me vetiresidir. yoksa d müdahalelerin eseri mi? Yazar devam ediyor: «Emperyalizm ça nda.. Toplumlar iktisadî ba ar lar n n bütünü göz önünde tutularak s n fland r l yor. Modernisation. geli mi ülkelerin vas flar n kazand ran sosyal de i me süreci. Vico'nun ve Auguste Comte'un: Her ülkenin târihi ayn istasyonlardan geçmek zorunda. Böylece iktisâdi geli menin tahlilini belli bir mihraka ba l yor ve modernisatîon'unun sosyal bir vetire olarak en anla l r tahlilini vurguluyordu.
«permeation» kelimesini kullan yor: Nüfuz etm e. Yunan kültüründe bulabiliriz. pek önemli say lmaz. Bu itibarla dü manlar m z n. bu Avrupal la ma M s r. Bu Avrupal la t rma dönemi Dara ve Keyhusrev'in Avrasya imparatorluklar yla Aryen Greklerin Avrupa site devletleri aras ndaki sava larla sona erer. Protestanl n.S) bir taarruz ve müdafaadan ibarettir.E. Avrupa'n n zaferini gerek Tevrat' n kehânetler fasl gibi eski siyâsî eserlerde. Di er taraftan Kuzey Afrika'yla berya Yar madas 'n n slâmiyet'ten gelen hamle gücüyle ve Arap fetihlerinin h z yla Sami kavimler taraf ndan Asyal la t r lmas Orta Ça da medeniyet tarihinin en esasl ak m n te kil et mi tir.. tüccar n mallar . Bu nüfuz. Amerika. Kendisini dinliyelim: O ça larda bile iki k t'a aras ndaki temel farklar aç kça belirmi bulunuyordu. içine geçme). Cereyan (tide) Asyan n lehine dönüyordu. maddî hattâ manevî kazançlar sa layacaklar na inand rmak. çünkü kuzey ve güney Amerika medeniyetleri Anglo-Sakson sömürgecili inin ve Lâtin ticarî nüfuzunun bask s yüzünden ayn ak betle kar kar yad rlar. Bir kelimeyle Avrupa'n n ba l ca dâvas Asya'n n direncini k rmak. Amerikan yerlileriyle Afrika zen cilerinin. Avrupa'ya has içtimaî bütünlerin (sistem Asya. Avrupa ile Asya aras ndaki merkezî köprü (yani stanbul) Bizansl lar taraf ndan ko rundu u için Asyal lar n Bat Dünyas na taarruzu. Bu ilk Avrupal la t rman n son dalgalar . Pers ve Grek medeniyetlerine kadar sürer. Young'a göre. Cyrus devrinde [549-529 M. kabîle geleneklerini y k mak ve israf önlemek. ve bu bölgenin Asya'ya kat lmas na sebep te kil etmesine ra men. Elen imparatorlu unu Dara mparatorlu unun s n rlar na kadar geni letilen ve bir dünya devleti idealini gerçekle tiren skender fetihleri Avrupa taarruzunun sonuncusu oldu. idarecinin iyi niyetleri arac l yla. Asya hâkimiyetine kar ümitsiz bir sava a giri tiler. Yazar n bu ifâdesini ayd nlatma a çal al m: Avrupal la t rma. En geni malûmat 1931'de yay mlanan çtimaî limler Aksiklopedisi'nde. Young'a göre. Young diyor ki: Avrupal la ma sözü. ticarî zihniyet. Lâtin ve Haçl seferlerinden do u Avrupa'da ve bat Asya'da kurulan devletler.. gerek arkeolojik ara t rmalarla gün na ç kan vesikalarda görmek kabildir.yakalan r gibi yakalanm onlara. iki as r sonra skender devrinde.. Ki ilikleri billurla m . özendirme yoluyla m . Daha sonraki Mo ol göçebelerinin taarruzu tesiri bak m n dan en uzun ömürlü olmas na. Ve Avrupa hâkimiyetinde bir dü ü görülmeye ba lar. Afrika kültür ve medeniyetleri üzerinde yapt tesirleri belirtmek için kullan l r. Amerika. gerek târihî. Bâbil. Nitekim geçen asr n Asya medeniyetlerinin ve sosyal sistemlerin esas lar na da o ça lardaki Asya imparatorluklar nda rastlamak kabil. Roma'n n Asya imparatorlu u (189 M. Lâtin imparatorlu u (1261 -1453). bu imparatorlu un vârisi o an Greko Bzantin (330-1204) imparatorlu u. Asya hiç bir zaman böyle bir mecburiyetle kar kar ya gelmemi tir. Bugünkü Avrupal la t rman n esaslar n . Aryal Grek ve Makedonyal lar n M s r. Avrupa d ndaki k t'alar Avrupa ilimleri elde ederek. iktisadî bak mdan ferdiyetçi kapitalizm ve rekabet ülküsünü empoze etmek. Bu dönemdeki Avrupal la t rma hamleleri eskilerine k yas la cans zd r. Berberilerin iki ktan bi rini seçmesi gerekiyordu: Avrupal la mak veya yok olmak. skender fetihlerinin sonunda kurulan Helenistik devletlerden bile daha k sa ömürlü oldu. Hind'i ele geçirirler. militarizm'i ve mistisizm'i aras nda her zaman medd-ü cezir vard r. siyasî bak mdan demokrasi fikrini. ki k t'a aras ndaki hâkimiyet sava târih öncesine kadar uzan r. sanayide el tezgâh n n yerine fabrikay ve dökümhaneyi geçirmektir. Bu içtimaî sistemlerin vas flar da unlar: Avrupal la t rma. Ne mâhiyetlerinden. çal mam z n ilk fasl n te kil edecektir. sana ink lâb n n yi ürünü olan belli sosyal sistemlerin nüfuz yolu ile Asya. Terbiye alan nda avrupal la t rma ise. Afrika kültür ve medeniyetlerini istilâ etmesidir (Yazar. Do u'dan gelen Aryal ak nc lar ranla.) Aryal Persler'in. Afrika'n n kabîle kültür ve medeniyetleri imdiden Avrupa'n n bask s alt ndad r ve eninde sonunda Avrupa ferdiyetçili inin ve sanayiinin taarruzuyla yok edilecektir. s nâyile me. onu kendine benzetmek ve gönlüne göre istismar etmektir. daha girift. Araplar n. yani kapitalizmle slâmiyetin veya Bu dizmin kolektivizmi. oysa Asya'da Bat medeniyetinin ferdiyetçilik. güneyden Kuzey Afrika yoluyla spanya'ya. Fransa'ya. Bu dalga 732 de Charles Martel ve Franklar taraf ndan Tours'da durduruldu u zaman en yüksek noktas na varm . misyonerin Kitab. s zma. belli de il. gerek sonuçlan bak m n dan Amerika'lara ve Afrika'ya tesirinden çok farkl olmu tur. ne târihlerinden haberleri var. O târihlerden sonra te ebbüs Asya'n n eline geçer. Yeni Avrupal la t r man n zaman m zdaki devresinde Asya devletlerine ilk kabul ettirilen felsefî ve siyasî nazariyeler in Eflâtun ve Aristo'nun fikirlerinde Atîk ve Ege medeniyetlerinin müesseselerinden ilham almas tesadüf eseri de ildir sadece. G. olacakt r. hatta Salt k Denizi'ne kadar yönelmek zorunda kald . komünizm'i. Asya'n n ilk Avrupal la mas ta devrine rastlar. istismarlar n gizlemek için uydurduklar bu yabanc kelimelerden ne anlad klar n aç klamak. telkin yoluyla m . olmaktad r.Mukaddes'i. sava la m gerçekle tirilecek. On be büyük sütun Europenisation maddesini hülâsa edelim. E-330 M. modern Avrupa'da kurulan ve Rönesans n. Bâbil ve kuzey Hindistan'a yapt istilâlard r. Avrupal la t rman n Asya üzerindeki tesiri. fakat daha az verimli ve ilerlemeye daha az elveri li kollektivist ve komünal medeniyetleri kontrol alt na almak. kuzeyden de Rusya yoluyla Balkanlara. Daha do rusu durumun icâblar na göre her üç yoldan. yay lma. ki k t'an n kaderi o ça lardan beri taayyün etmi . daha âdil.
nüfus art n bo altmak için sömürgeler de aram t r. bu iki yanl taarruz da gerileme e yüz tuttu.net Önce kelimenin mü taklar n tan yal m. Asya'n n eski kültürlerini adetlerini ve kanunlar n sürdürmekteydiler. Avrupa devletleri. devlet-i Aliyyenin tebas olan çe itli kavimler taraf ndan bölü ülmesine. hocalar ve hamileri oldular. Bu arada. as rlarda devam eden ve kendini târihe ve politikaya terakkî-i âlemin sürekli görünü ü olarak kabul ettiren Avrupal la t rma. Napolyon devrinde Frans zlar. Yunanl lar' n. XVIII. as r içinde ngilizler s n rlar n ran. Bab. sadece ticarî pazarlar pe inde ko mam . Osmanl adaletinin ba ar s n . Almanya. Do uda Pasifik'e kadar yay lm bulunuyordu. biri kuzeyden. Asya'n n idare tarz mâkul ve âdilâneydi. sonra civar ülkelerle ve tum H ristiyan dünyas yla. transkontinantal bir cephe boyunca Asya'n n belkemi i (dorsal ridge) arkas nda ve bu bölgeyi a arak. JAPONYA'NIN AVRUPALILA MASI : Japonya'n n beklenmedik ve a rt c Avrupal la mas ispat etti ki. gerçi daha önce bu siyâset. www. Japonlar. Avrupa n n da birbirine rakip milli devletler aras nda bölünü ü de Devleti Aliye nin çökü ünü geciktirdi. Osmanl mparatorlu unu parçalamak için giri ilen her te ebbüs ba ar s zl a u rad XVIII. Sava ta hafif süvarilerin. M s rl lar' n. Asyaî bir camialar toplulu uyken Büyük Petro taraf ndan Avrupal la t r lan Rusya mparatorlu u. 1453'de stanbul dü tü. Katerina ve Pitt taraf ndan giri ilen te ebbüs . Asya'dakî Araplar' n. daha sonra Asya'n n merkezden Avrupa'ya do ru ilerleyi i 1683'de Viyana'da durduruldu. Orta Asya ve ran'a ve Altaylardan Mo olistan'a. toplumlar n n Avrupa toplumlar ndan daha medenî olu uydu. Çin Asya's na ta mak için Avrupa devletleriyle yar a girmi . Slavlar. iç sava lar hüküm sürerken îslâmda dinî asabiyet ve içtimaî dayan ma vard . bando m z kan n kullan lmas Türklerden ö renilmi tir. . Böylece geçen asr n sonlar nda Devlet -i Aliye nasyonalizmin Asya içlerine yay lmas n önlemek için Av rupa diplomasisi taraf ndan sun'î olarak ayakta tutulmu tu. Osmanl nizam n incelemek için ngiltere'den stanbul'a bir heyet yollanm t .den tutun da. Avrupa'n n feodal sistemi ise buna k yasla ilkel ve in safs zd . a r topçula r n. Asya. di eri güneyden Asyay ku atan iki hareketle emperyalistik Avrupal la t rma sür'atle geli iyordu. Bu itibarla.CemilMeric. gayri-müslim teb'an n hâmisi olan Rusya taraf ndan takip edilmi ti. Avrasya ve Avramerika devletleri aras nda ya l bir kemik gibi çeki me mevzuuydu. Orta Asya'da Rusya içlerine kadar geni lettiler. cânu gönülden benimsenecektir. XVIII. Fransa. avrupal la mak veya avrupala t rmak. XIX ve XX. XVI. Japonya pek k sa bir zamanda (bir nesillik) yaln z Avrupal la m bir millet ol makla kalmam . as rda Hollandal lar n yolundan giderek ticaret ve sömürge üslerine yerle iyorlard . Not: Sitemizin ziyaretçilerinden Yunus Topuz'a bu makaleyi gönderdi i için te ekkür ediyoruz. Europeaniser yahut europeiser. Avrupa n n Asya ya son taarruzunu kolayla t ran Osmanl devlet ricalinin tereddisi oldu Bu zümre fesada u rad önce. Çin ise ngiltere. Avrupal la ma onlara dolayl olarak ve demokratik yoldan Amerika taraf ndan telkin edilmi . Çin'den al nan Asyaî bir kültür ve medeniyeti kendine yar d mc olarak bulmu tur. Babiller'in kültür miras ndan daha çok faydalanm t . Bu nizam n koruyucusu Osmanl lard . Sonra da güneye do ru. Afganistan. stila yoluyla ba ar lmak istenilen bütün bu Avrupal la t rma hareketlerini düvel -i muazzaman n rakip emperyalizmleri köstekledi ve sonunda bu kavimler aras ndaki milliyetçili i akamete u ratt . Nitekim Bizans mparatorlu u da Asya'daki yenili e kars Avrupa n n eski medeniyetlerini koruma a çal m t . Elizabeth devrinde bile. (Meydan Larousse kelimeyi avrupal la ma ile kar lam ve tarifi öyle çevirmi : Avrupal lar n fikirlerini ve davran lar n benimseme.alinin patronlar . Avrupa medeniyetini kolayca ve tahâlükle kabul etmi tir. Mançurya ve Vladivostok'a kadar ilerliyedursun. yani bu kavimlerin hükümran birer devlet olmas na taraftar de ildi henüz. Araplar Ermeniler). as rda Çar Nicholas' n I. Osmanl ülkesine yerle mek ve onu istismar etmek isteyen devletlerin birbirini kovalayan gayretleri ba ar ya ula amad . kendi teb'as yla aras bozuldu (Türkler. (Sobieski ve Polonyal lar) Bunun üzerine te ebbüs Avrupa'n n eline geçti ve Avrupal la t rma ça ba lad . Oysa as l metindeki mânâ avrupal la ma de il. as rda Portekizlilerin.bulunu yordu. milliyetçilik icab diye sunulunca. ngiliz ve talyanlar n parçalama te ebbüslerine kadar. Avrupa ya ay na uydurmak. her derde deva diye sunduklar temsili hükümet ve ademi merkeziyetleriyle (provincal autonomy) imparatorlu a yeni bir nizam verme e kalkt lar. Asya'daki bölünme (tefrika] Bizans mparatorlu u nun çökü ünü geciktirmi tir. ngilizler. H ristiyan Dünya'da mezhep kavgalar . Bu te ebbüslerin hepsi de semeresiz kalm t r. Sonralar Birinci Dünya Sava na kadar Almanlar ayn i i ele alm lard r. Rum lar. XIX. emperyalistler taraf ndan giri ilen Avrupal la ma. Yüzy lda Frans z ve ngiliz deniz imparatorluklar . Do u Avrupa ve Bat Asya'daki slam devleti emperyalizmin Avrupal la t rma te ebbüsüne kars nüfuz edilmez bir kaleydi. Neden? Zira daha önce Avrupan n milliyetçili i sokulmu tu bu ülkeye. Stadford Canning'in yönetiminde. as rda II. XVII. XIX. Dünya savas ndan sonra Frans z. Türkler'in Avrupa' y atfetmelerine sebep. adalar nda Avrupal la maya do rudan do ruya ve zorlama yoluyla mâruz kalmam lard r. Avrupal la t rma davas n n siyasi veçhesi olan « ark Meselesi» Avrupa n n modern ilmi dü ünceleri ve sosyal müesseseleriyle Orta Çag slam Devleti aras ndaki çat madan ibarettir (conflict).
filhakika sadece bilgi edinenlere entellektüel demek caiz de ildir ama entellektüelin mutlaka yarat c olmas da gerekmez.rum. arih. Tekamül vahdet'de tenevvü de il midir? Abdalan . bat insan n n uurunu temsil edenlere entellektüel (yahud intelijansiya) ad verilmis.rum. Shelling gibi baz yazarlar entelleküelin yarat c olmas gerekti ini söylerler. zahlar daha cömert fakat içtimai buud'dan mahrum oldu u için müphem ve kifayetsiz: «zihni faaliyetlere kar büyük bir alaka duyan. Avrupal la t rmak veya Avrupal la mak: Davran veya mizaç bak m ndan Avrupal ya benzemek. Lügatler çorak ve k s r.» Hangi rahib? Almanya'n n bu air filozofu. Kelime Bat 'n n iktisat ve sosyoloji kamuslar na da al nmam AYDIN Cemil Meriç. yeter ki bilgilerini sindirmi olsunlar ve yapt klar i kafa faaliyetine dayans n. Europenisation bel kemi i olmayan seyyal bir tâbir. ezeli hakikatin yani slami dünya görü ünün yay c s d r. (çünkü entellektueli ca lara ve ülkelere göre de erlendirmiyor. «Entellektüel deyince hocalar gelir akla. Birtak m vas flar izafe ediyor entelleküele. ktidara geçen üçüncü s n f. fikir hayat a r basan. bask 1957) u izahat veriyor : Europeanize. her faaliyet bir parca zihnidir. fakih. pe in hükümlerin tahakkümünden kurtulam yor. manevi.rum kollara ayr ld : alperen.. imam n kaybeden bat . Ekim 1975. muhakkik. entellektüel olmayanlar n hükümleri ise daha do rudan do ruya. gaziya. Ansiklopediler de kamuslar gibi kekelemektedir. Ne gariptir ki Fichte'den (çok sonra Evet. halka gerçek ihtiyaçlar n sezdirmeli. Asr n sözcükleri. fikri. Bilgisi ile topluma hizmet etmeli. (Meydan Larousse: Avrupa'ya has vas flar hâiz iktisâdi ve siyasî bir te kilât kurulmas . Ama bu egitimin s n rlar ne? «Yar » okumu lar. Bununla beraber ayd n diplomayla tarif elmek yine de yanl . Manâs : Avrupa medeniyetine.. hem Avrupal la ma. Okuyal m: Intelijansiya entellektüeller bütünü.Hisar Dergisi. ebedi ö renciler». Webster sözlü ü (II. Avrupa zihniyetine uydurmak. yüzy ldan itibaren bugünki manada kullanmad n söyler ama belli ba l kamuslarda böyle bir iddey do rulayacak kay tlara rastlamad k. Bat 'ya gecelim. Ayd n. mün i. Aron da ayn hataya dü üyor. Bugünki hüviyetiyle geçen asr n sonlar nda beliren entellektüelin seçeresine bir göz atal m. Ayd n n içtimai görevleri yüklenmesini istemek cok yerinde bir dilek. bir hayalin kurban d r. Tarifi ülkeden ülkeye. ayd nlar na filozof demi . kad . Müesseseler geli tikçe isimlerde de i ti. Paul Robert'in lügati biraz daha zengin: Europeaniser fiili 1830'larda kullan lma a ba lam . bir rahibin vas flar na sahib olmal ve rahibin görevlerini benimsemelidir. ve onlar nas l kars layaca n ö retmelidir. özelli i. Littrede de. ça dan ça a de i mi . Etimoloji uzmanlar (mesela Bloch) entellektüelin XVIII.. baciyan.» Bo lukta kalan bir tarif. Bir devrin ve bir ümmetin vicdan d r hoca.rum dörtkenin kenarlar . soysuzla demek gibi bir taleb. Rahib. Uleman n ortak s fati hocal k. Sonra müfti. Ama ona rahiple demek.avrupal la t rmad r. daha topyekün ihsaslara dayan r. Umumi ve mücerred vas flar. Gerçi ahlaki ve estetik olgunluk da cok defa ayd n n vas flar aras ndadir ama kökleri ba kad r bu geli menin ve mutlaka bulunmas art de ildir entellektüelde.rum. Bu kifayetsiz tarifleri 1970'lerde yay mlanan Büyük Larousse'den al yoruz... edib. dervi . Larousse'da da ayn güdük kar l klar Entellektüel: zihni. Homo faber'i (alet yapan insan). Ne var ki. Ayd n ele avuca s mayan bir mefhum. diyor. Sonra filozoflar kozalar na çekilmi ler.). En vaz hlar Seligman' n yayimladi i «içtimai limler ansiklopedisi*. diye ta n ml yor. Daha eski bir sözlük (Larousse'un 17 cildlik ansiklopedik lügatinde Europeanisme'i tek millet olarak dü ünülen Avrupal lar n siyasî birli i. çtimai uurun bu çe itli temsilcilerini toplayan tek isim: ulema.» (Paul Robert) Zihni faaliyet ne demek? Ça da toplumda. Say 142 Abdalan. Hem Avrupal la t rma. homo sapiens'den (dü ünen insan) ay rabilir miyiz? Doktorlar entellektül de il mi? Ayn vasf di çilerden esir eyecek miyiz? Ayd n kafa i çisi* olarak tan nan R. Entellektüel belli bi r e itimden geçecek elbette. Bir devletin ekono misini Avrupa iktisadî konjonktürüne göre ayarlamak. ezilenlerin ac lar na ortak olan ve as rlarca hakk n havarili ini yapan bir fazilet timsali degildir ki. daha sonra entellektüelin . Böyle bir te kilâta kat lmak. Devlet -i Aliye bu sütünlar üzerinde yükseldi.. Feodaliteyle beraber itibar n kaybetmi kelime.) Europeisation: Avrupa tarz nda ekonomik veya politik bir organizm kurmak. XX.). Entellektüeller: hükümleri dü ünceye ve ilme dayananlar. air. ahiyan. Europeanisme de geçen as rda do an bir kelime: Avrupal mizac . kendi kendilerini yeti tirenler de entellektüeldirler. Makalenin yazar Roberto Michels. entellektüeli isim olarak al yorlar. Sonunda tek kelimeye hapsedilmis mefhum: entellektüel. Avrupan n. müsannif. Görüyoruz ki. üniversite ve lise hocalar . Fichte'ye göre. daha do rusu toprak aristokrasisinin. Hristiyanl n zaferinden sonra dü ünce manast ra s nm ve Avrupa n n uuruolmu clerc. Avrupa ya ay tarz n benimsemek.
mesle inin icab da olabilir. felsefi. 3) En ayd l k tahlil Gramsci'ninki. Ayd nlarla i çiler aras ndaki çat sma fertlerle de il s n flarla ilgili.ahlaki ve de erlendirici bir temas kurmak ihtiyac nsan ruhuna kök salm bir ihtiyaçt r bu. ezilenlerin yan nda yer almal . geli tirmek ve bunu kelimelere. hatta entellektüel yarat c l k. Bu içtimai tabaka nanemollal ve karars zl ile ayr l r i çi s n f ndan». Shils'e gore. daha mükemmel bir dünyan n kurulmas için aç lan sava ta hicbir disipline. sanayi teknisyenini. yo unla r. mali destek kaynaklar . hocalar) üretici olmayan bir i çidir. dünyadaki bütün haks zl klara dur. ilimcilik. sosyal degi meler. talyan iktisatc s Loria'ya göre entellektüel (yani airler. kapitalizm'e dü mand r çünkü kapitalist. hekimler . avukatlar. filozoflar. teolojik faaliyetlerin maddele mi mahsulleri yaln z bu ihtiyac n (yani entellektüel kabiliyetlerin) eseri de de ildir. Entellektüel davran n bu iki temel motivasyonu ayn insanda ve ayn eylemde birlece i gibi birbirinden ba ms z olarak da mevcud olabilir. devrim. Da n k fakat çok fay-dal . Bu ihtiyaç. insan. .. ekillerle ve seslerle ifa de etmek ihtiyac ndan do ar. (Bu çok zengin ve son derece girift arast rmay . insano lu. Bu. Kapitalist isletme efi. Kilise-d -«ilerici»ler için ayd n hiçbir ideolojiye bagl olmamal d r. ayd n da. çok yerinde telkin ve tespitlerle örülmü bir ara t rma. Ama geli mi toplumlarda entellektüel roller daha ihtisasla m t r. milli ve milletleraras modeller. teolojik. u veya bu toplulu a uzvi olarak ba l entellektüel bir tabakan n mevcudiyetini tayin eden içtimai 'münaseb etlerin bütünüdür. Gerçek ayd n. En mekanik faaliyet'de bile dü üncenin pay var. hayat n devrime adayan ve partinin emirlerini nass gibi kabul eden bir kafa i çisidir. Çal anlar n. Bir k sm kurulu düzenin emrinde çoban köpe idir. entellektüelleri öyle tan ml yor: Herhangi bir toplumda.bilgi kabiliyetleri.. entellektüellik herhangi bir meslek erbab na inhisar ettirilemez. Sosyalistlerin. Görülüyor ki. Emekle sermaye aras ndaki çat man n bir ba ka nevii. izahlar daha «dünyevi» daha iktisadi. ort ak kültürlerin gelistirilmesi. Fakat bütün insanlar toplumda entellektüel vazifesi görmez. Seligman' n yayimlad bu abide-kitap. Zihni faaliyet en ilkel toplumlarda bile mevcuddur. her tarif ve izah yazar n temsil etti i ideolojinin damgas n ta maktad r. gelenekler yani çe itli zihni faaliyetlerin kuça nda geli ti i içtimai çevrelerin ve müesseselerin kültürü ve manevi miras sayesinde belirir. zihni faaliyetin maddelle mi eserlerine muhtaçt r. siyasi bir rol oynay . daha adil.. uzvi olarak bir veya bircok enteltektüel ta-bakay yarat r. entellektüel görevler yapan insanlar aras nda kesafetçe farkl d r. taleb örnekleri. Onlar için zihni ve cismani bir ihtiyaçt r. Yazar bunlara «ideolog ayd n* diyor. tabiat ve kosmosun en genel ve en esasl taraflar yla ilmi. Entellektüelin bu gibi sembolleri s k s k kullanmas ahsi bir temayülün eseri de. yeni bir kültürün. ayd nlar modern kapitalist toplumda ayr bir tabaka olarak vas fland ran ferdiyetcilikleri ve te kilatlanmadaki ehliyetsizlikleridir. en-tellektüeller de toplumun öteki tabakalar gibi herhangi bir tabakad r.. yüksek kültürü yaratmak ve yaymak. hizmetine daha az kar l k ödemek için entellektüellerin say s n art rmak ister. . Entellektüel de i en hadiseler kar s nda her an vaziyet almak zorundad r. iktisadi istihsal dünyas nda do an her içtimai zümre kendisiyle beraber. yalanlar n peçesini y rtan. zira ansiklopedinin yazar-lar daha cok Avrupal d rlar) 1935'lerdeki görü lerini belirtiyor.. ona yaln z iktisadi de il içtimai ve siyasi uur da verir: vazife uuru. Zihni faaliyetler neden müessesele ir? Müessesele ir çünkü kendilerinde güçlü ve yo un bir yarat l faaliyeti bulunmayan birçok kimseler. bir uur. Bir kelimeleyle proletaryayla ayd nlar aras nda iktisadi bir (çat ma yoktur ama hayattaki mevkileri. entellekt üel faaliyetlerin yönetimi. Komünistlere göre gerçek entellektüel. mihrakla r. hakikatte onun ayr lmaz bir parças d r ama fertlerin hepsine a yn ölçüde da lmama t r. gelenek ve yarati . Ayd n n toplum içindeki yeri de müphem bir «ortas n fl l k». edebi eserlerin (veya sanat eserlerinin) yarat l nda ve yay l nda ba l ca amildir. kuca nda do duklan zümreye insicam kazand r r. ikt isat bilginini. Entellektü eli. konumuzla do rudan do ruya ilgisi olmad için bütün olarak aktaramad k. Entellektüel temayüller yahud alakalar. çal ma artlar farkl d r birbirinden. bunlar. 15 buyük sayfa tutan makalede u konular incelenmi : entellektüel tabakala ma. ama ayn zamanda eme inin mahsulünü hatta çok defa çal ma gücünü satmak zorundad r. i inin veya dü üncesinin mahiyetine gore tarif edemeyiz. Edward Shils. Toplumun topyekun çal abilmesi için entelleküel eserlere ve müesseselere lüzüm vard r . 1968'de bas lan «The international Encyclopedia of the Social Sciences* in entellektüeller maddesi daha karanl k. yeni bir hukukun kurucusunu da yarat r. Entellektuel. entellektüel hayat n müesseseleri. ya ay ve dü ünü tarzlar i çilere de bula abilir. düzen. renklerle.toplumda oynad çe itli rolleri s ral yor. daha girift. ayd nlar n. entellektüel gelenek ve ictimai otorite. 1) Kautsky'e göre. Entellektüel bir sermayedar deg ildir. popülizm. Marxizmin bu konudaki izahlar n üç ba l k etraf nda toplamak kabil . Kapitalizm taraf ndan istismar edilir ve toplum taraf ndan küçük görülür çok defa. «Tu -tucu» lar n tahlillerinde ag r basan. ilmi. Bu entellektüeller. Bununla berabe ilmi. üpheli müttefiklerdir. görevleri hakim s n f n istismar edilen s n flar üzerindeki bask s n gizlemek veya hakl göstermekti r. yazar veya konu urken çevrelerindeki fertlerin ço una k yasla. felsefi. 2) Lenin de Kautsky'nin tahlilini benimser: Kimse inkar edemez ki. Amerikan intelijansiyas n n (bir manada Avrupa intelijansiyas n n da. cemiyet.) Entellektueli istihsal faaliyelinde oynad g ro le göre tarif edenler de var. daha mücerred. Vazgeçilmez görevi: tenkid. ro -mantizm. Bu yüzden de dü ünce tarzlar nda az çok bir çat ma vard r. Gercj ya ay seviyesi bak m ndan burjuvad r. Bilgi sosyolojisinin tan nm temsilcilerinden biri olan yazar. K saca. Tutarl ve abjektiv bir biçim isteyen ifade . Bu manada bütün insanlar entellektüeldir. beslenir. hiçbir ahsa esir olmadan dövü melidir. diye hayk ran ele avuca s gmaz bir zeka. Ama ayd nlar i çi s n f hareketinin ba na geçerek proletaryan n müttefiki de olabilirler. bir k s m yazarlar ona içtimai kinleri körüklemesini tavsiye ediyorlar. bir vicdan. tabiat ve kosmos hakk nda umumi sembolleri ve mücerred referanslar daha s k kullanan kimselerin bütünü. Deklase olmad kça bu hayat tarz n sürdürür. Bunun icin sürekli bir isyan halindedi r. entellektüellerin görevleri. mücerred ve umumi. Bir k s m yazarlar ayd n ezeli degerlerin bekçisi olma a çag r rken. hususi de (mü ahhas hadiseler) umumi bir mana bulmak. her çesit yazarlar.
En ciddileri ya Marx' n akirdidir. Türk dü ünemez bu efendilere göre. geriye dönülemezdi art k. bütünüyle yüceltmek kadar yanl . Yeni Sanat . Kemal. kâh ünid dolu. çevresine yeni teklifler sunan bir intelijansiya do uyordu. birer ümmmet. dolaplarla edebiyatta me um bir tesir yaparak. Gazelleri hâlâ haf zamda. Ne kanun-u kadim kalm t . kervana müsta ripler de kat ld . ya Seyid Kutbun. 346-350) . ya zaman n öldürmü dü üncelerin aktar c s . L gat i mefhumlar dünyas nda ilk klavuzum olmu du. Hatta her ayd n hayat n n bel li merhalelerinde oldukça farkl dü üncelerin havarisidir. birkaç haramzade evlâd na bakarak mahk m edem eyiz. Nesillerin gadrine u ram t Naci. Hür dü üncenin olmad yerde intelijansiya da yoktur. kitle-i cahiliyetin ruhundan münbais idi. entellektüelin magara duvar na vuran gölgesi. ruhu da. Ya amak için yenile mek lâz md . ülkesi ve tarihiyle.. Bir zelzelenin içindeydik. Hazret-i Üstad taklid edebilmek hemen hemen gaye-i sanat telâkki edilme e ba lad . Ama faziletleri ve günahlar yla Osmanl yd lar. Dü man s n flarla dövü erek geli ir ve olgunla r. her ikisi de birer ru eym. maziye ba l d r diye terter tepiniyordu.edebisinin tekâmülüne birkaç seneler mani olan Muallim Naci Muhatab avamd Naci nin (avam yani hristiyanla mam Türk insan ) Kendisi de. genç tecessüsümün zevkle tavaf etti i kaynak kitaplardan biri. Evet geçen asr n ayd nlar . Entellektüel. fikri de. s n f . Türkiye de içtimai s n flar olmad ndan entellektüel de yoktur. Ortak farikalar .Hamid edebiyat na kar bir aksülâmel . meçhulü ve mutlak . ölümünden y llarca sonra söyle tan t yordu üstad : Eserlerinden ziyade ahs n n etraf na zaman n gençlerini toplayabilmek için çevirdi i hilelerle. Bu gölge ayd nlar n ay r c va s flar kendi kendilerini küçümsemek. ayn kanaatlar payla an mütecanis bir kitle de ildir. ba l ba na bir s n f de il. lk defa olarak. Bunun içindir ki. Entellektüel. belli bir s n f n parças ve temsilcisidir. bu ak n intelijansyan n en tan nm temsilcileri. Melike Sultan a â k yedi gençtiler.Osmaniye. Ve bu garip bediiyat delisi.Edebiye . Descartes'dan beri akl n ve idrakin cihan umullu unu anlad . dü ünce dünyas n her gün yeni ba tan yaratabilece ine inanand r. Avrupa. Mefhumlar ve müesseselerle oynuyorlard . kalpleri yaral yurda döndüler. Nerde o kahraman? AHMET M THAT-MUALL M NAC Cemil Meriç. Zaten halk Avrupa n n nefais-i asar n anlayamaz. stilâhat. Daha dogrusu. Naci için bir özel say yay nlam . birer «öykünme» dir. bu efendiler için. Fecr -i Ati nin sevimli bir papa an . Abdülhak Hâmid tarz. ya yeni bir dünya kurma a çal an bir içtimai s n f n yol göstericisidir. Ama onlara Türk diyebilir miyiz acaba? Avrupa n n en sefil yazar eri ilmez bir zirvedir. dü ünemez çünkü kendileri dü ünemezler.kâh bedbin. ne deb-i dirin. Koca bir asr . edebî bir ç lg nl kt ehabeddin Süleyman a göre (Tarih-i Edeb yat.. Genç Osmanl lar. Eskiden bir müstagribler kervan yd intelijansiyam z. Ocak. Entellektüel. 9-11 Birer çocuktu Genç Osmanl lar yaramaz. Ayd n. Kanatlar yorgun. Ayd n ne mazisini bilir ne gelecek hakk nda ayd nl k tasavvurlar vard r. ark söyleyece ine bildiriler imzalayan bir a ustos bö ce i cok defa. Sonunda hepsi usland . 1975.avam n mucid ve müessisidir. Bir ça bütünüyle kötülemek. . Nerden ve nas l ba lanacakt ? Ça bir aray hummas içindedir. Avrupal bir hayvan. Hakikatta Avrupay da Asyay da tan mazlar. Naci ye kar gösterilen bu büyük sevgi. Meçhulü ar yorlard . Hülasa edelim. müsta riplikdi. Gurbet kocatm t genç ahinleri gurbet ve tecrübeler. Ülkesi ile göbek ba n çoktan koparm t r. Hisar Dergisi 15 (133).ulema parçalan yor. kitle -i avam n. Entellektüel. Çok yerinde bir hayranl k..Memnun oldum.. s. Köprüler at lm t . N aci benim de hocamd . serke . Edebiyat.Kelimeye bu kavgac ki ili i kazand ran ayd nlar n Dreyfus davas vesilesiyle yayimlad klar beyanname (14 ocak 1898). Daha sonraki nesiller gibi yabanc la mam lard .
Nam k Kemal in te bihleri daha da karanl k. Bütün yollarda arayacak hayal ahinini. Osmanl n n vakar . Hace -i evvel. tek air yeti tirmemi tir Fransa da. Midhat. Osmanl n n gururudur. ferdi tahassürlerin lo p r lt lar na de il.Birer ç l k olmal yd terennümler. dâvan n yani nesrin. Onsekizinci as r. Bütün zakâlar ayn hedefe yönelmeliydi:ayd nlanmak ve ayd nlatm ak.. Devlet -i Aliyye nin bu ahane oyuna harcayarak zaman yoktu art k. dedikodu ifritiyle kar la mak da var. Yeni Sanatç lar . cihan ümul ve cihangir. Bahçesinde görülmedik güller açacak. Yeni ehirli Avni Bey in cevab . ne kinlerimiz. demiyor mu?) air. eyh Galib e göre. Ama Avrupa hayranl ça n bir bülend zekâs için oldu u gibi Avrupa da Bir Cevelan yazar için de bir teslimiyet de il bir bütünle me ihtiyac d r. Bu ölüm kal m sava nda kalemler k l çla mal yd .Ama bat c lar n anlay s zl Naci ye inhisar etmez ki. Her kabiliyete hürmetkâr olan. küfrün her taarruzu kar s nda yalç n bir hisard r. Midhat. Evet. herhangi bir ferdin de il. Ama ç kmazlara sap p. eytan n art klar yla geçinen erazili nas gönül vahiyine a ina olabilir mi? Ahlâki vas flar n a r bast öyle devam eder: âirli e suzü dert lâz m Enduhü belâ olur mülâz m Ruyi lebe etmeyip tenezzül Açs n çemeni görülmedik gül Her râhta eyleyip tekâpu ahini hayali ala ah Girdikte girivei hayale Çarp lmaya divi kîlü kale. airlerin tab . Osmanl n n irfan . nas l olmu da çok sevdi i damad yla anla amam ? zah edelim: tek ba na müdafaa Ondokuzuncu as r. Bu u urlu daha do rusu uursuz--. Yeni airi air yapan çile. ba kalar na bilhassa Ahmed Midhat a.dü manl k. aldana cakt . Elbette ki. Bir yandan ya l ve yorgun bir medeniyet: dürüst. en güzel terennümler en ümidsizleri. sürüden ayr lan bir Be ir Fuad bile ça n n dar anlay na kar edeb o büyük kalp. bazen ar tan to ra a süzülen ahinlerin sevdas kadar ac . Divan iiri. belâ (Mussetvari bir anlay o da. mant n çi ve keskin na susuz. bu tarif rfan m z n nüfuz edemedi i bir lü âzlar orman nday z. daha da seyyal: air nedir? Tabiat n en sevdal zamanlar ndaki hazin hazin tebessümlerinden yarat lm bir mahl k Tabiat her mahlukattan ziyade esir iken tabiat n fevk na ç kmak ister. âir demek ehli dil demektir. Divan edebiyat n n son büyük temsilcilerinden birine soral m airi. yirmi y l tek m sra yazmam . dü man bir dünya ortas nda yapayaln z. fedakâr. dâvan n emrine vermi kalemini. Ho me rebü mutedil demektir . iltifat beklemeyecek kimseden. Yaln z karanl a ve samimiyetsizli e dü man. Cihan ümul bir tecüssüsdür. . Milton.selimi cihan yaratan n ilhamlar n aksettirir. iirin ir ad veazifesi yoktu Divan edebiyat nda. mazmunlar hayidele mi . Sarho ken söylenilmi e benzeyen bu garip nutku noktalayarak. bir felaketler ça . Tanzimat Türkiye si . Kendi vücudunu lây k yla idareye muktedir de il iken kürrei zemini zaif kollariyle sürükleye sürükleye ba ka bir noktai feyze. Devlet -i Aliye. vakur. Draper i hidayete dâvet eden ses. ba ka bir merkezi kemale götürmeye çal r : Ba aramay nca feryada ba lar. air rebab n k rmak ve kavgaya kar mak zorundad r. idrakinin pencereleri ard na kadar aç k adam. birer h çk r kt lar. bizi a r aksülâmellere sürüklememeli. iir kendini tekrarlama a ba lam t .Ne mukaddeslerimiz ayn d r. Öyle bir hengâmede. mü küllerini k l çla çözen nesillerin sesi. ki ayr dünyan n ilk uurlu temas yd bu. öyle ölümsüz ark lar bilirim ki. Efendi de bir müsta ribdir. Bazen kafes arkas ndaki bülbüller in enini kadar hazin. te. bir medeniyetin sesidir. Bir entelektüel hastal olan naz mperdazl â vedâ etmek zorundayd k. bahtiyar ça lar n sesiydi. Naci yi bayrakla t r rken ba kalar na kar haks zl k ediyorlard . Zaten ilham p narlar kurumu . Stockholm de konu an. ötede haris ve hasis bir tilki uygarl k .
Onu. "Efsane söylediler uykuya dald lar" diyor. Allah kat nda bir imtihan olarak niteleyenler de var. Hüsamettin Aslan' n... bütün dü üncelerinin . yani hayat . sonu zulmet. Midhat Efendi. "bir bunal mlar serisidir". Hepimizin söyledi i bir efsane var. Sizce nedir hayat n anlam ? Cemil Meriç: Hugo'nun bir sözünü not etmi tim. bilir ancak onun içyüzünü/ Bir delikten ç karak bir deli e girmekteyiz/ Önü zulmet. Bence. lham var. H. meziyet ve zaaflar yla Pierre Larousse un (1817-1875) ikiz karde idir CEM L MER Ç SÖYLE Cemil Meriç Röportaj "Nesillerin Miras " Türkiye Kültür ve Sanat Y ll .Aslan: Üstad m. Bir airde mutlak hakikat aramak yanl .mi im gündüzünü. Hepimiz bir efsane söyleyip uykuya dal yoruz.586-594. Buna mukabil öyle söyler Neyzen Tevfik: "Çözemez kimse bu dünya denilen kördü ümü/ Yaratan . sorular ma. suale sualle cevap vermek. Türkiye Yazarlar Birli i Yay n .Üstada göre: Bin safsata bir m sra bercesteye de mez ndimde esatir-i Felâtun hezeyand r. Ankara 1986. Hayyam. air sözü. . s. izninizle.. imdi hat rlayamad m bir yerde "Hayat" der Levi Strauss. ünlü mütefekkir ve edebiyat tarihçisi-ele tirmeni Cemil Meriç (1917-1987) ile yapt röportaj. air o hümad r ki iki âleme pinhan Bir cevvi Mükaddesde hafiyyuttayyarand r. Bu." Bu sözlerin hiçbiri mutlak olarak ele al nmamal elbette. Bu suale cevap verilmez. 1986.. hace -i evvel. Münker Nekir sualleri gibi. Amma ki bu tarif olunan airi mahir Nadir bulunur cevheri nayab zamand r.. "Hayat mezarlar n çözdü ü dola k bir yumakt r" diyordu. Sokrat. bu marazi iir anlay na iltifat etmemek cesareti gösteren say l ayd nlardan biridir.. Zor sualler bunlar. hayat konusundaki görü lerinizi alarak ba lamak istiyorum.. tabiî ay klama kanunuyla aç klayanlar da.
oysa Gökalp bunal mlar n çözmek için intihara ba vurur. Bat 'n n sofra art klar yla geçinen bir zatt r. Durkheim' yani modern dü ünceyi tercih etti. yani ebediyet. syf.Aslan: Kültürler. nsan n fikrî ölçülerini de i tirmesi bence bu.182) diyorsunuz. ister istemez kar la aca m z bir sual i areti! Ziya Pa a'n n dedi i gibi "Halledemedi bu lügaz n s rr n / Bin kafile geçti ulemâdan.Aslan: Ölümden korkar m s n z? Cemil Meriç: Aksini söyleyemem. Gazali de ildir. duvarlardan. Bu büyük meçhul beni ürküttü. nanm yor musunuz ebediyete? Cemil Meriç: Ebediyet diye bir ey yok yeryüzünde. ntihar kap y açm yor. ebediyet sümüklü böce in izleri kadar aldat c . Ölmeden onbe gün önce günlü ünde u soruyu soruyor kendisine: "Tanr 'ya inan yor muyum? Evet. S k s k bu meseleyle ben de kar kar ya geldim ama korkak oldu um için intihar edemedim. Asl nda bu sorular.. Ziya Gökalp'le Gazali aras nda mahiyet fark var. Mahiyeti meçhul bir korku. Ben dü ünceyi bir bütün olarak ele al r m. ster istemez intihar edecekti." H."(Bu Ülke. im ek p r lt s geçti inde daha koyu bir karanl n içinde kal r insan. Belli anlarda do ar airin içine bunlar. Tarihin martt . Her devirde dalkavukluk yapm t r. Memleketten memlekete de i mez. bilmiyorsun ki. genellikle içlerinde ya ad klar insanlar n bunal mlar n çözen kurumlar yaratm lar. Ziya Gökalp.Aslan: Ebediyet neden sümüklü böce in izleri kadar aldat c olsun? "Senin türben kelimeler. zaman zaman da kusar. beni o konu turuyor" derdi. Napolyon mu. Bütün öhretler yaland r! Ebediyeti öhret manas na kullan yorum. Mesele bir tercih meselesi. Zavall çocuk. Yuvarlan rken t rnaklar n ka da geçirmek istiyorsun. gazetelerden ve insanlar n yüzlerinden" diyordu Ba kald ran nsan adl kitab nda. Sahtekârd r. Ben. Peyami Safa'n n çekti i ruh çilesini çekmemi tir. Somutla t rarak anlatmak mümkün de il. H. füzelâdan.Aslan: Ölüm hakk nda ne dü ünüyorsunuz? Ölümün sizdeki tedaileri nedir? Benim akl ma Camus geliyor." Cemil Meriç: Ziya Gökalp.demon'dan geldi ini söyler. O.. O da Mavi Sakal' n K rk nc Odas 'n aç yor. ka da. 'Ölüm. H. Elindeki imkanlarla ba ka çaresi yoktu. "Bu dünyada her eyden ölüm ak yor. sizin de ayn tercih problemiyle zaman zaman kar kar ya olabilece inizi dü ünüyorum. ayd nlat r insan . Herkesin bir demon'u var. Bu konuda bizi biraz ayd nlat r m s n z? Akl ma gelmi ken söyleyeyim. "Benim bir demon'um var. Gökalp. onlar at t r r. bazen bir im ek p r lt s gelir. meselenin ça r mlar beni Tanp nar'a götürüyor. Kimse verememi . Gazali böyle bir meseleyle kar la t nda tekkeye ko ar. Marks m ? H. Yukar daki m sralar böyle anlamal y z. insan n can n Rabbi'ne emanet etmesidir' diyor. Burada öhret söz konusu. Cemil Meriç: Ölüm. benim bütün hayat m boyunca kendime sordu um sorular. Gökalp minnac k bir adamd r. nsan ayd nland n zanneder. slamiyet. Talat Pa a'ya ve ttihat Terakki'ye mesela. Hiç bir zaman cevap veremedim.
müslüman bir çevrede do dum. Eklektik bir dü ünür. Yön de bir taraf m benim. nsan çok meçhullü bir problemdir. nan yorum da inanm yorum da. Bu soruya cevap vermi . laiklikle din. Belki ben ayd n olman n sorumlulu unu idrak ediyorum ama icaplar na ne kadar uyuyorum bilemem. Bu sorumlulu un idraki ba ka. H. çatlam aynalarda seyreden ve bunun verdi i ac yla k vranan bir ayd n diyebilir miyiz sizin için? Arkas ndan sözkonusu parçalan n z n ülkemizle ilgili yanlar sökün ediyor.. imdiyse intihar bile edemeyecek haldeyim." Nas l oluyor da hem Büyük Do u kadrosundan hem de Yön kadrosundan olabiliyorsunuz?Neden buna mecbur hissediyorsunuz kendinizi? Cemil Meriç: Bu kelimeleri tarif etmeden kullanmak hata. Mesela R za Tevfik. Sol diyalogdan kaç yor. dilimi konu anlarla(yani sa c larla) konu acak lak rd m yok" -parantez içleri soruyu soran n. E er Tanr olmazsa.Aslan: Geçmi te sosyalist olman zla Yön aras nda bir ba kurulabilir mi? Cemil Meriç: Ben hiç bir zaman sosyalist olmad m.Aslan: Yön'le payla t klar n z? Cemil Meriç: Önce pozitivizm. Cemalettin Efgani ile Ali eriati iç içe bu külliyatta. Halbuki ayd n olmak ba ka ey. Ayd n olman n insana yükledi i büyük sorumluluklar var. nsan bütündür.bir adamd . "Benim trajedim u birkaç sat rda. Zaman zaman inand m. Kim ne kadar inan r bilinmez. Bo una ba r yorum. Tanp nar bahtiyar bir adamd . Noktalayaca z bir gün. kendini parçalanm . bn Haldun'la Marks. Ancak ne kadar inan p inanmad m n cevab n mah er günü bilebilece im. Tevfik Fikret zaman zaman bir anlamda Yön'cüdürler. Akla fazla önem veri im. Müslüman m.Aslan: Cemil Meriç külliyat nda el at lmayan dü ünce devi yok gibi. bir masal anlatt k ça da lar m za ve geçip gidece iz. nan p inanmad m bilemiyorum. Bunlar matematik birer realite de il ki. bilemiyorum. do u ile bat .Aslan: "Kimim ben?" diye soruyorsunuz günlü ünüzde kendinize ve insan kanser edecek . Ben Türkiye'de gerçekten sosyalist olabilece ini sanm yorum. H. nançlar m n bir k sm yla da öyle. nsanla ilgili hiç bir problem basit de il. Cevdet Pa a'yla Weber. Bu problemde o kadar meçhul var ki.(2) Her ayd n bir parça eklektik olmak zorundad r. uygulama imkan ba ka. sevebileceklerim(yani sosyalistler) dilsiz. Tanr sorusuna cevap veremem.. Camus'nun yapt da bu. Bir parça eklekti im. Ama ne kadar inan yorum. H. ntihar beni dâûss la gibi takip etmi tir. Bence zorlu ve çetin bir yürüyü bu. Hayyam' n dedi i gibi. Tanp nar benden ayd nl k görüyor ve 'Evet' diyor. Bunlar kaypak kavramlar.(1) Sisyphos Efsanesi'nde söyledi i gibi. Mesela dilimle Büyük Do u'ya mensubum. Evet derseniz biter. Ben daima intihar dü üncesi içinde ya ad m. Yani idealizmle materyalizm. H. Mesela Necip Faz l' severim ama Do an Avc o lu'nu sevmem. ntihar tam bir hal çaresi oluyor o zaman."Sa okumuyor. ya inanacaks n ya intihar edeceksin. Üçüncü bir hal çaresi yok. hayat bir curcuna oluyor. Bilhassa materyalist hiç olmad m.
görüyorsunuz. yani hem yalan hem do ru bunlar. yan na itti" eklinde beyanlar n z var. okuduklar m z. "Solun kadir na.inas davran beni ister istemez gericilerin kuca na de il. Onsekiz ya nda bir insan çarpar elbette. Sözün geli i öyle yazm m. ruh dünyas nda kötü akisler yapt . Eserlerinizde bu türden yüzlerce ifade gösterebilirim. Okumakla olmak neden aynile sin? Bir dü ünceyi ö renmek ayn zamanda bir ya ama biçimini ö renmektir. Benim ça da lar m. Ama babam için ayn eyi söyleyemem. Bulû ça nda. San r m. Bütün hayat m etkileyen bir tesiri olmam t r. Onun üzerinde tesirli oldu bu kitap. Gökalp'in bir Delf kâhinine benzedi ini sizden ö rendiler. biz. Çeli ki bu. bu yamal bohçada. bir anlamda ki ili inizi en çok etkileyen kitaplardan biri oldu unu söylüyorsunuz." diyorsunuz.Aslan: Günlü ünüzde yazd klar n zla kitaplar n zda yer alan dü ünceler aras nda çeli kiler var. slamiyet'in size aç klamad ey neydi de bu kitaba dört elle sar ld n z? Kaderiniz bence. slamiyet le ilgili olarak yazd n z hepsi birer manifesto niteli indeki yaz lar n z geliyor akl ma.Aslan: Umrandan Uygarl a adl kitab n zdaki müthi makalenizi. Babam hac yd ve mûtekit bir insand . Elimden gelse herkese okurdum bu yaz y . "E er yüzde yüz tutarl ysa. Ancak. Ru en E ref'in 'Diyorlar ki' adl kitab n esas alarak yazd n z 'Diyorlar ki' ba l n ta yan yaz n z dü ünüyorum. sa nedir? Yeni Devir gazetesi hangi çizgidedir? Müslümanl k nedir ki böyle söylüyorsunuz? Cemil Meriç: Yeni Devir pek ciddi bir intiba b rakmam t r üzerimde. "Bat Felsefesi Tarihi"ndeydi. Üzerinde resim var diye eve gelen kibritlerin resimli kapaklar n y rtard . Babama okuttum.a rl ktaki bu soruyu öyle cevapland r yorsunuz: "Hayat n Türk irfan na adayan münzevi ve mütecessis bir fikir i çisi. o dü ünce sistemi toptan tutars zd r ya da ilmî de ildir. orada sözünü etti iniz Türk ayd nlar yla sizin aran zdaki fark nedir? Bu ülkede Peygamber'den 'Muhammed' diye söz etmiyor musunuz? Bir bat l n n konu ma veya yazma biçimi bu. Büchner'in "Madde ve Kuvvet" adl kitab n n dü ünce dünyan z . solcu. ilk defa rastlanan güzel bir kad n n insan üzerindeki etkisi bu. Türkiye gibi Ortado u'nun göbe indeki bir ülkede." Sene 1974. Russell. benim üzerimde de il. Çeli kileriniz son tahlilde normal olarak da kabul edilebilir. H. Do ru. Mesela Cumhuriyet'te . Pratik hayatta kendilerini ya ayabilmek imkan n sa lam yor bize. H. kimlik bunal mlar n okuduklar kitaplarda çözümleyen binlerce insan n -sa c . idealist veya materyalist olmalar bir ey de i tirmez. Belli bir ça da etkilemi tir beni. Hayat ma âmil de ildir. bir dü ünür için yukar daki cevab n z yeterli mi? Kimsiniz siz? Kimlik söz konusu oldu unda sorulacak bütün sorulara cevap verebilecek birdü ünür mü yoksa arafta bir yaln z m ? Cemil Meriç: Arafta bir yaln z m. Peki ama hocam. Gericilik nedir. Hemen arkas ndan." Bu tespit. Cemil Meriç: Biraz fazla alt n çizmi im "Madde ve Kuvvet"in.kaderleriyle aynile iyor. Yobaz en güzel taraflar m zla biziz. o ya ama biçimini icra etmek de il. Evlad m. "Yobaza dü manl k tarihe dü manl k. kelimeler hiç bir ey ifade etmiyor. Oysa günlü ünüzde. Kitaplar n zdan birinde. "Bir dü ünce sistemi" der.
Ortodoks olmayan marksist dü ünürler ise daima tam not al yor sizden. Ama bu dü ünce biçimi. Talleyrand do ru söylüyor galiba: Dilin görevi hakikati gizlemektir. En masumlar .. Do ru. Marks' . Haber'e oldu u gibi inan l r. di er sosyalistler gibi. insan dü üncesine sayg d r. Umrandan Uygarl a adl kitab n z n 231-261. evet. Talleyrand bir politikac yd . Rodinson. Politikan n dili gizliliktir. sayfalar na bakabilirler. Tarihin en namussuz. bilimin nesnesi. Bilgi problemine bak aç n z marksizmden izler ta yor. Be inci Bask . Dü ünen bir adamd r. H. Dü ünen hiç bir insan tarafs z olamaz."(Bu Ülke. ara t rma nesnesi maddedir. Bunlar n ba nda dü ünme biçiminiz var bence. Proudhon'u. "Ben Müslüman sosyalistim" demi tiniz. dipnot). Talleyrand yükselmek istiyordu. O da bir insand r ve hatalar vard r. Sa 'a antipatim yok. sizce yaln zca bir dü ünme biçimi. Eskinin devam n ister sa . Tehlikeli. Marks' n da hatalar vard r. maddi gerçeklik vard .(3) Dü ünürken ve yazarken. Saint-Simon'u. çizgide de i meden kalan tek unsur dü ünme biçiminiz yani diyalektik yöntem. Marks da bn Haldun ve Farabi gibi büyük dü ünce adamlar ndan biridir.Aslan: "Otobiyografileri hep üpheyle kar lar m. sf. ha in bir adamd r Marks. lmî namusumu az çok muhafaza etmi imdir.366. ihtiyar nazeninler gibi a r bir tuvaletle ç kar tarih kar s na. Ailem ve çocuklar m için de öyle.. Proudhon'u yazarken ya ad n z iç hazz geliyor akl ma. en zeki adamlar ndan biridir. Çünkü hiç bir siyasi hareket içinde bulunmad m. Ma aradakiler adl kitab n z n 391. Bilginin kayna n n materyalist aç klamas bu.197) Sizin otobiyografiniz için de geçerli mi ayn ey? Cemil Meriç: Benimki için geçerli de il. Marks'tan daha çok severim. dövü ken. yani hayat vard . H.. H. Merakl okuyucular. Gerici benim.Aslan: Marksizme yakla m n z oldukça farkl . Ben insan dü üncesini bn Haldun gibi ikiye ay r yorum: n a ve haber. kitaplar n zda s kça vurgulad n z slamiyet sözkonusu oldu unda çeli kilerden birini do uruyor. "Önce eylem vard " diyorsunuz. yine de marksist dü ünceyle bir çok eyi payla yorsunuz. Benim yükselmek gibi bir amac m olmad . Bilhassa polemik içinde ve dü manlar yla sava arak dü ünen bir adamd r. Modern bilimin bu ilkeye dayand n kabul ediyorum. Bir ey daha var: 'Umrandan Uygarl a'da(sf.Aslan: Mülkiyet kar s ndaki tavr n z nedir? Daha önceki bir konu man zda.yazmay tercih ederdim. slamiyet. Önce eylem vard . bende de i meden kalan diyalektik de ildir. Sert. mtiyazl bir mevkii yoktur.29) Müslüman sosyalizmi pek itibar görmüyor bugün Türkiye'de. Ortodoks marksizme ate püskürüyor yaz lar n z. Musevi as ll d r ve bunun dü üncelerine büyük etkisi vard r. K rk Ambar adl eserinizde. slamiyet aç s ndan. erif Mardin'e kar savunabiliyorsunuz. Ayr ca. çünkü vahyi d arda b rak yor. Bu sözünüz bana gençli inizin Tar k Mümtaz' n hat rlat yor. Cemil Meriç: Hay r. n a ise yorum demektir ve tart maya aç kt r. Onun ' slamî Sosyalizme Do ru' adl bir risalesini okudu unuzu belirtiyorsunuz.(Bu Ülke. syf. Schumpeter ve di erleri. Tehlikeli bu. Halbuki hayat n kendisi daima yeniye müteveccihtir. . Ancak. Sa mezarl k bekçisi. Genç Cemil Meriç'ten olgun Cemil Meriç'e uzanan.
H. Topluma faydal oldu u sürece yararl d r.Aslan: En belirgin özelliklerinizden biri.Aslan: Ama bugün bunun tam tersi ortaya ç k yor. Benli im. Mülkiyet konusunda Saint-Simon gibi dü ünüyorum. bizden sonra geleceklerin de hakk vard r. Bu konuda titizim. Yani herkes kendi zevki için tüketim yapamaz. Birbirlerine yakla mal d rlar. Mülkiyet daima tahdit edilmelidir. bütün hüviyetimdir. ilham gelmesini beklermi yazarken. bizden önce gelenlerin de.Aslan: Yaz lar n z ba ka birine dikte ettiriyorsunuz. H. Kutupla ma yobazl kt r. Konu uyorsunuz. Siz nas l yazars n z? Cemil Meriç: Özel bir merasime tâbi de ildir.Aslan: Stendhal eline kalemi al r. Onda. Mülkiyet toplumundur. Sa la sol aras nda büyük bir fark yoktur..Aslan: iirin tornas ndan geçmi bir dü ünürün üslubu diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Y llarca iir yazd m. Ben fark na varmadan bir etkisi olmu olabilir Frans zca'n n.Aslan: Türk Sa ' na ve Türk Sol'una tavsiyeleriniz nelerdir? Cemil Meriç: Türkiye'de sol'un sa la mas .Aslan: Üslubunuz efendim? Cemil Meriç: Üslubum kendimdir. yaz l yor. H. deniyor. Bir uuralt tesir. Cemil Meriç: Ben bu kutupla maya kar y m. yani gözlerimin kapanmas ndan önce de . H. dil konusundaki hassasiyetiniz de il mi? Cemil Meriç: Bir yazar olarak dili muhafaza etmeye çal r m. Dikte ettirmenizden mi geliyor bu özellik? Cemil Meriç: Üslubum. H. H. Gurur darg nl klar ve benzeri eylerden do an ayr l klar. kendim yaz yorken de.(4) slamiyet de sosyalizm gibi dü üncede bir devrimdir. sa ' n solla mas gerekir. Türk nesrine Frans z sentaks n getirdi. Yaz lar n zda konu ma cümleleri a rl kta. Edebiyata tercümeyle geçtim. lham da beklemem. Hayat m n manas bu. H.Aslan: Cemil Meriç. do ru mu bu sizce? Cemil Meriç: Olabilir.Cemil Meriç: Sosyalizm Türkiye'de ya amak için slamî bir veçheye bürünmek zorundad r. Yazd klar m kadar yaz biçimim de önemlidir. Frans zca'yla o kadar çok temas m oldu ki.. H.
Vazife taksimi vard r. Sakin bir zevceydi. Salakt hazret. Kar m çok severim. " nsan n tanr olmad n n tek belgesi göbekalt d r" diyor bir yerde de. H. Erkek kad n e itli i yoktur. a k. Mente o ullar boyundand . Hastal mda bana gösterdi i efkat emsalsizdir. Daima rahmetle anar m.Aslan: A ka inan yor musunuz? Cemil Meriç: Elbette. Kar m öldükten sonra onun yerini ancak Lamia Han m doldurabilirdi. Sanm yorum. Davet edildi i dü ünde. Mükemmel bir hocad r. Son derece fedakârd r. H. di eri kitap. Necip Faz l. Halbuki. mükemmel bir anneydi. nsanlar aras ndaki biricik insani his. ngilizce ö renimine dört ya nda ba lam t r. sadakatiyle.Aslan: Üstad m. geline evlenme teklif eder. P narba lar tutulmu tu. Hz. Talihim benim. Kad n bahsinde hiç bir zaman tatmin olmam t r. Çok mükemmel bir .Aslan: Kad nlar bahsinde hayat n zdaki en büyük yeri i gal eden kad n kimdir efendim? Cemil Meriç: Ölenlerden kar m Fevziye. Küçüklük duygusundan ileri geliyor onun bu özelli i. Hayat mdaki önemli varl klardan biri kad n. "Sak n k rbac n z yan n za almay ihmal etmeyin. H. H. Fedakârl yla. H. Yahya Kemal. nesirde bana rakip olabilecek bir zirve yoktu. Hayat m n en mükemmel arkada . nsanl n yüzünü a artan bir fedakârl k. iiri neden b rakt n z? Cemil Meriç: Sevdi im airler vard .Aslan: Lamia Han m'dan sözeder misiniz? Cemil Meriç: Son derece sevdi im ve son derece sayd m müstesna bir insand r.Aslan: "Bir kad nla yeme e mi ç k yorsunuz" der Nietsche. Hasan Âli Yücel döneminde ba ar l ö rencilerin diplomalar n Roosevelt imzalard . Kad n vazifeleriyle üstündür.Ebubekir soyundan geliyor. Tam bir erkek de ildi çünkü tam bir insan de ildi. Fark nda olmad bir zaaf vard kad na. ya ayanlardan Lamia. Roma'y Roma yapan asil ve büyük kad nlardan biriydi. H. Dâhi bir salak. Diplomas nda Roosevelt ve Hasan Âli'nin imzalar var." Cemil Meriç: Budala.böyleydi. nsan insan yapan a kt r. Naz m. Fevziye tam bir aile kad n . Delirdi zaten. K rk y l n üzerinde bir beraberli imiz oldu onunla. Ana mektebini ve Arnavutköy K z Koleji'ni birincilikle bitirmi tir. nsanlar aras ndaki yerini bulamam t r. Talihsiz bir izdivaç yapt . Kad n erkekten daha yüksektir bana göre. Onlardan daha büyük olamayaca m hissettim.Aslan: Kad nlara bak aç n z nedir? Cemil Meriç: Büyük bir sayg ve sonsuz bir sevgi.
H.Aslan: Büyük yazar olmak için sizin hayat çizginize benzer bir yolu katetmek gerekir mi? Cemil Meriç: Gerekir. Bedbahtl k içinde bahtiyar m. H. Talihim bu. Türkiye'de ayd n yoktur. Liberal ve demokrat m. Tanp nar' n ö rencisidir. H. Ac çekmeyen.Aslan: iiri b rak n z n tarihini hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Acaba b rakt m m ? Söyleyemem ki bunu. Re at Nuri ile akrabad rlar. bir ülkede" Cemil Meriç: Evet. ster otobüs müzi i olsun ister klasik. Nesri iir haline getirmeye çal t m.Aslan: Ne tür müzikten ho lan yorsunuz? Cemil Meriç: Umumiyetle alaturkay severim. Ta ma suyla de irmen döndürüyoruz. Türkülere özel bir zaaf m yok. Farketmez. Çünkü mesuliyet yoktur. Sevdi im insanla birlikte dinledi im müzi i severim. En kötü yan m z müsamahakâr olamay m z. H. Ama sevdi im türküler de var. . H.Aslan: Sizin için demokrat diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Elbette evlad m. Herhalde Mo ollar'dan kalma bize. Gerçek bir demokrat m.ngilizce hocas d r Lamia.Aslan: Ayd nlar m z konusunda söyleyecekleriniz var m efendim? Cemil Meriç: Bu konuda söyleyece imi söyledim galiba.Aslan: K z n z efendim? Cemil Meriç: K z m mükemmel ve emsalsiz bir evlatt r.Aslan: Liberal terimini hürriyet anlam nda m kullan yorsunuz? Cemil Meriç: Evet.Aslan: Hangileri mesela? Cemil Meriç: u anda s ralayamam. H. H. insan olamaz. Ac lar insan ruhunu biliyor. H.Aslan: Yaz lar n zdan birinde "Dü üncenin kuduz köpek gibi kovaland ya ad m zdan söz ediyorsunuz. Sevdi im bir insanla dinlemeliyim müzi i. H.
Benim soyad m asl nda Hocazâde'dir. Be karde iz. Bu yüzden biraz mar k büyümü üm. Lüzumundan fazla hassas m. Babamla akrabayd lar. insanlar birle ir. imdi içmiyorum. Bütün yemeklerini severim Lamia'n n. . belli bir ölçü içinde kad nlara zaaf m var. Lamia'n n yüzünden tekrar ba lad m. H. Bilhassa bulgur ve etle yap lan yemekleri. söyleyeyim: Annemdir" der Abraham Lincoln. Kad n ve erke in bir araya gelmesinde. Okumaya dü künüm. Her insanda binlerce insan vard r. H. kisi de insan. Çabuk k zar m.Aslan: Sevdi iniz yemekler neler? Cemil Meriç: Lamia'n n pi irdi i yemeklerin hepsini severim.Aslan: "Her kitapta kendimizi okuruz. Sonra b rakt m. Ailenin ya ayan tek erkek evlad benim. Günde üç paket. çabuk dar l r m. Hassas bir kad nd . H. Çok zengin bir masal dünyas vard ve masallar anlat rd bana.Aslan: Zaaflar m diyebilece iniz özellikleriniz neler efendim? Cemil Meriç: Çok. kendimizle yatar z her kad nda" diyorsunuz. lk mektebi bitirmi ti annem. H. Bu soyad Haf z dris Efendi'den geliyor.H. Neden ba ka bir varl a de il de kad na? Cemil Meriç: Hayat mda iki önemli varl k var: Kad n ve kitap. Annenizden hat r n zda kalanlar neler? Cemil Meriç: Muhterem bir han md annem. Soyad Kanunu'yla de i tirildi. Neden kendimizle yatar z her kad nda? Cemil Meriç: Kad nla bir parça bize yak n oldu u ve bizi sevdi i için yatar z. En son olarak da hastalan nca b rakt m. Bende de var ayn hassasiyet ve bu.Aslan: Kitab kad na benzeten ba ka bir dü ünür hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Hat rlam yorum. bu binlerce insandan yaln zca birer tanesi birbiriyle kayna r ve anla r.Aslan: Bir denemenizde kitaplar kad nlara benzetiyorsunuz. Kad n da insan kitap da insan. tekle ir. Aynile irler. H. Ba tan a a zaaf m. Yani bunlar teke irca edebiliriz. çabuk sevinirim. Hayvanlar çiftle ir. Her insan gibi. Babam n dedesi Dimetoka müftüsüydü. H.Aslan: "Bana okudu unuz kitaplar n en güzelinin hangisi oldu unu soruyorsunuz. annemin bendeki etkisidir. Ümit'in pi irdiklerini de severim.Aslan: Sigarayla aran z nas l? Cemil Meriç: On yedi ya mdan bu yana sigara içerdim.
Bat 'dan Do u'ya gibi bir ey. H. Cevaplamak ay klamakt r..Eklektizm: Felsefede. H. sizin söylemek istedi iniz bir ey var m ? Cemil Meriç: Her cevap noksan. H. rfan biziz. Onlar da çocu um. Altm küsur y ld r Frans zca'yla u ra yorum. Dü üncelerim tohum halinde "Bu Ülke"dedir. nsanlar n severim. ba ka bir yerde "O'nsuz bir sosyalizm hatta O'nsuz bir Bat dü üncesi .Cemil Meriç.Aslan: Yeni bir çal man z var m ? Cemil Meriç: Evet. H. Lamia'yla O'nun memleketi olan am'a da gitmek isterdim mesela. Sonradan "Bir Dünyan n E i inde" ad yla bas ld . "Kültürden Irfana" olacak ad . H.Aslan: Kitaplar n z aras nda tercih yapabilir misiniz? Cemil Meriç: Yapamam.Aslan: Kitaplar n za çocuklar n z hissiyle bakt n z oluyor mu? Cemil Meriç: Fazlas yla elbette. Kafam n gönlümün çocuklar . Ancak "Hind Edebiyat "n çok severim. edebiyatta ise birbirine ayk r çe itleri ba da t ran geni s n rl zevki ifade eder. "Umrandan Uygarl a"n n tersi. Yeni bir kitap haz rl yorum.Aslan: Benim sormad m..Aslan: u anda seyahat etme imkan n z olsayd hangi ülkede olmak isterdiniz? Cemil Meriç: Fransa'da. 2. Hakan Ula ' n notu: 1. Hayat m n bütün tecrübesi. nsanlara verebilece im mesaj bu. uyu abilir tezleri toplay p uyu amayanlar n bir yana b rakma e ilimini. geçmi ten bugüne idi.H.Aslan: Lamia Han m yüzünden? Cemil Meriç: O içiyordu çünkü. "Umrandan Uygarl a". kültür Avrupa. H.1960 y l nda bir otomobil kazas nda ölen Albert Camus'nun intihar etti ine inan l r.Aslan: Neden Fransa'da? Cemil Meriç: En çok Frans z kültürüyle temas halinde oldum. 3. yeni kitab m bugünden geçmi e. "Bu Ülke"yi de severim.
dolay s yla da mülkiyetin nedensiz bir sonuç oldu unu iddia ediyorum.. insandan dü üncesini. Bat n n bütün doktrinleri içinde slamiyet'e en yak n olan felsefedir. anar izm de.. anar izm için nomos(kanun) mâ eri ak ld r."Mülkiyet Nedir?" kitab yla ünlenen Proudhon'un bu konudaki görü üne bakal m: "Kölecilik nedir? sorusuna cevap vermek durumunda kalsayd m ve tek kelimeyle: Cinayettir. I te devrimlerin giri kap s .. Proudhon'un temsil etti i anar izm. ki ili ini çekip alabilme gücünün ölümüne bir erk oldu unu ve bir insan köle haline getirmenin onu öldürmekten farks z oldu unu ispatlamak için uzun boylu konu maya ihtiyaç kalmaks z n anla l rd dü üncem. deseydim. Türk Edebiyat Vakf Çar amba Sohbetleri Türk Edebiyat Dergisi (Türk Edebiyat Vakf ¶n n geleneksel olarak düzenledi i "Çar amba Sohbetleri" ne Ahmet Kabakl ¶n n davetlisi olarak kat lan Cemil Meriç¶in yapt konu ma ve di er kat l mc larla aras nda geçen sohbetler. Gerçek sosyalizmi.. Niçin k nanacakm m bundan dolay ? Mülkiyet h rs zl kt r!. Proudhon. emekten do mayan her kazanc mahkum eder.Pierre Joseph Proudhon için "Bir Facian n Hikâyesi" kitab nda da öyle yazar: "Proudhon ça m z n en büyük dü ünce adamlar ndan biri.. iradesini. Faiz bir sömürü arac d r. üstada göre. slamiyet de bir nomokrasi(kanun hâkimiyeti) dir.tasavvur edilemez" diye and -anar izmin babas say lan." 4.. Ne eme in. önyarg lar n kal n duvarlar arkas nda hep ayn teraneleri tekrarlar.. Oysa Proudhon ayd nl a ko an her insan için de erli bir k lavuzdur. cevab n veremiyorum?. slamiyet için vahiy yani ilâhi eriat. Peki ama: Mülkiyet nedir? sorusuna niye ayn ekilde...) ... H rs zl kt r. Ülkemizde sol. yani bu ikinci sorunun asl nda birincinin de i ik bir biçiminden ba ka bir ey olmad n hemen anlatabilmekten emin olarak.." Not: Yukar daki röportaj Cemil Meric Dü ünce platformuna ta yarak sizlerle payla mam z sa layan forum üyelerimizden Hakan Ula Bey e ükranlar m z sunuyoruz. Kilisele en sosyalizmin hür tefekküre tahammülü yoktur. gerçek demokrasiyi bütün buutlar ile tan mak isteyenler kilisenin afarozuna u ram bu yavuz ve samimi yol göstericiyi tan mak zorundad r. bu dürüst ve samimi insana kulaktan dü mand r... Yaln z. ne mülkle tirmenin ve ne de yasan n mülkiyeti yaratamayaca n . Ülkemizde sa .
bir nevi siyasetname ar yordu. Mekteplerde okutuldu ve nesiller için bir üslûp hocas mahiyetini ta d . dili ve muhtevas bak m ndan büyük ra bet gördü. Cemil Meriç: Bu kadar nadide. gaziler" toplulu udur. edebiyat bir bütün. Bugün de bu te hisim bütün s cakl yla devam etmektedir. "Bu itibarla. Ahmet Kabakl : Esta furullah. Konu man n mahiyeti hakk nda da bir fikrim yoktu. bu kadar güzide bir toplulukla kar lanaca m ummam t m. Nitekim senelerce eser. "fâtihler. Konu mam bir cesaret olacak. Çünkü Türk milleti heyecan duyan. Yoksa Télémaque'in romanla hiçbir alâkas yoktu. kabiliyetini ilk ke fedenlerden biri s fat yla iftihar duymu tum. Frenklerin tabiriyle "sanatlar n sanat . serbestî halinde ya ayan bir ak nc lar toplulu u. Fakat Bat kar s ndaki susuzlu umuzu. Ferman buyurdular. Yusuf Kâmil Pa a bu eseri müzeyyen üslûpla Türkçe'ye kazand rd . . Edebiyat kâ anesi. Yani bir nevi Kelile ve Dimne. nazm n yan nda bir parça daha fakir. As rlardan beri naz m hücresi a z na kadar dolu.. insan duygular n en mükemmel ekilde ifade etme sanat . Nesir. mütemadi bir co u halinde.. ko tum geldim. Büyük âirler yeti tirmi iz. naz m hücresi. idare sanat n ayd nlatan bir eser istiyordu. bir nesir hücresi. Bu itibarla en küçük bir haz rl a imkân bulmadan. Edebiyat insan dü üncesini. gönlü olan. Her eyi kucaklayan bir sanat. dünyam z geni letmek istedik. Bana bu kadar güzide bir mecliste sadece dinleyicilik dü erdi. sadece gönlümden emir alarak huzurunuzda bulunuyorum. Bu imtihan sadece k ymetli dostumun arzusuna uymak için yerine getirmeye çal aca m. Tanzimat'tan sonra Bat 'yla temas ettik. Ahmet Bey'in iltifatlar na da bilhassa te ekkür ederim.Cemil Meriç: Efendim. bir cazibeden ibaretti. Fénelon'un hikmet ve siyasetle dolu olan eseri veliahta siyaset ö retmek için kaleme al nm t ve hikâye sadece bir süsten. muhterem Ahmet Kabakl Beyefendi'ye te ekkür ederim. Edebiyat Vakf 'nda yap lacak bir konu man n edebiyata taalluk etmesi bence münasip olur. Kabul buyurursunuz ki bu kadar güzide bir mecliste hiçbir haz rl k yapmadan konu mak çetin bir imtihand r. Efendim. Tehlikeli bir macerayd bu. Kâmil Pa a insanla cemiyet aras ndaki münasebetlerin hududunu çizen. Filhakika. Fransa'dan yap lan ilk tercüme Yusuf Kâmil Pa a'n n Télémaque tercümesi. Bu bir tesadüf eseri de il. y llarca önce serefyab olmu . "Bat n n manevi fetihlerinden faydalanma arzumuzu" isabetle ba latt k. Birçok kazançlar n yan nda birçok felâketler de mukadderdi. edebiyat saray önce iki hücrelik: Bir.
okumu tu. Rousseau'nun çtimaî Mukavele'sine e ilir. Bat ya teslim olmak de ildir. Haddizat nda Osmanl Bat l la mas diye bir ey yok. Tabiat yla bu. Bat 'da da öyleydi. Üçüncü Murat zaman nda Machiavelli'nin me hur Hükümdar' defalarca Türkçe'ye kazand r lm t . o ça n belli ba l mütefekkirleri tefekkürü bir bütün olarak ele al rlar.. Biz Bat 'y bütün olarak tan mad k. Bu itibarla kültürü bütün olarak ele alan Osmanl cemiyeti siyasî kültüre de ehemmiyet vermi ti. Bat y bütünüyle tan mak bilhassa tefekkür sahas ndaki fetihlerinden haberdar olmak arzusundayd . Sezar' n Galya seferlerini tercüme ettirmi . Plutark' n birçok yaz lar n tercüme ettirip. Nam k Kemal ve Ziya Pa a da öyle. Bu. fikriyat n da fethetmek arzusunu duyuyorduk. Bir kelime ile edebiyat o ça için sadece bir e lence de ildir. Birçok siyasetnameler elden ele dola yordu. . Bu bo lu u doldurmak için elbette ki izm'lere ihtiyaç vard . Bütün dünya irfan na çevirmi lerdi. Nam k Kemal. Bizim dikkatimiz Bat 'n n sadece dikenlerine yapraklar na tak ld . Çünkü iirde biz büyük bir merhale idik. insanla devlet. Osmanl fazla ciddi ve vakurdu. Nitekim iki roman yazm t r: ntibah. ahika idik. Geni halk kitlelerine hitap eden. Montesquieu'nün Kanunlar n Ruhu adl eserine e ilir. Bat iirinin bize verece i bir ey yoktu. hiçbir ciddi mütefekkirin alâkas n çekmezdi. Küffar n topraklar n nas l fethetmi sek. Bu itibarla bak lar n bütün dünyaya çevirmi lerdi. okumaya al t ran. bir insan yaratmak sanat yla u ra r. Ben öyle san yorum ki büyük fikir buhran m z n kaynaklar ndan biri de bu siyasî irfan eksikli idir. Osmanl 'n n Bat 'dan alaca herhangi bir edebiyat nevi yoktu. hikâyenin imkânlar ndan faydalanarak kendini okutturmak isteyen bir te ebbüstü. günümüzün en entelektüeli ark' de Garb' da tan mayan acayip bir mahluktur. Ziya Pa a. Bat 'da kendi susuzlu unu giderecek eserler ar yordu. Bu sebeple insanla cemiyet. Yani a açla me gul olmad k.. Osmanl kay ts z de ildi. anar izm. Emile'i Türkçe'ye kazand rmaya gayret eder. Roman ise bir e lence unsuruydu. Tanzimat' n ba ar s zl yla birlikte son buldu. gibi izm'ler. iktidar problemlerini konu alan kitaplar Osmanl tecessüsünü tahrik ediyordu. en büyük medeniyetini yaratan insanlar. Tanzimat devrinde Nam k Kemal de roman yazm . Bir Cevdet Pa a. Ormanla hiç me gul olmad k. Osmanl lar elbette ki dünyan n en büyük idarecileri. maceran n cazibesinden istifade eden ikinci derecede bir nevi idi. Rüzgâr n tesadüfen önümüze serpti i birkaç kuru yaprakla u ra t k. Daha sonraki Osmanl padi ahlar da dünya tefekkürüne bigâne kalmam lard . 1960'lardan sonra Türkiye'yi salg n bir hastal k gibi istilâ eden Marksizm. Tanzimat devrinde tan mak istemi tik. do rudan do ruya siyasî irfan m z n yoklu undan faydalanm lard r.Efendim. Daha çok romana. komünizm vs. meçhul de ildi. Ondan sonra Bat 'n n bu çe it eserleri kar s nda daha az tecessüs gösterdik. Marksizm bütün sahte cazibesi ve sahte ilimcili iyle kafalar istilâ etti. hikâyeye yani vakit geçirmeye dald k. Fatih'in tecessüsü de fetihleri gibi cihan ümuldu. fakat onun romanc l geni tabakalar irfan bak m ndan zenginle tirmek gayesini güden. bir Tunuslu Hayreddin. Cezmi. Balzac'a kadar Bat 'da roman ciddiye al nmaz. Bir kelime ile günümüzün insan . Tanzimat devrinde Bat fethedilecek bir ülkedir.
Kendini tan mak için çevreyi. Fakat Marks'tan evvel tan nmas gereken adamlar var. "Bu gâvurun bize ö retece i bir ey yoktur" demi . Bu söz Fransa'ya Avrupa'ya as rlarca tahakküm eden Cizvit tarikat n n kurucusu olan bir din adam na aittir. adamlar na okutmu ve yirminci sayfaya kadar dayanabilmi . bilhassa Servet-i Fünun devrinden itibaren unutulmu tur. Avrupa insan n n saadet ve felâketine sebep olan tarihi vakalar bilmedi imiz gibi bu tarihi vakalar n semeresi olan nazariyeleri de bilmiyoruz. Gerçi Machiavelli defalarca çevrilmi . elbette ki Marks' da tan mal d rlar. Fakat bu son zamanlarda. Rönesans'tan beri tefekkürde büyük merhaleler alm . neyi temsil etmektedir. Dü man veya dost Bat . Fakat buna mukabil Bat 'y da tan mad k. dilimizi unuttuk. bir homo politikus olarak vas fland ran bir insan n mü ahedelerini billurla t r r. Elbette ki irfan. Tarihimizi unuttuk. tiraf ederim ki üniversitelerimizde de ciddi bir siyaset kürsüsü yoktur. Nitekim rivayet edilir ki. M s rl Mehmet Ali Pa a Machiavelli'yi tercüme ettirmi . Avrupa'y tan madan Asya'y tan maya imkân yoktur. hangi kavgalar n neticesinde bu hale geldik. Bu ekilde tefekkür olmaz. Hiçbir kitap haz rlanmam t r. hangi hakikatlere k tutmaktad r. dost olarak da. Osmanl n n bir valisi bile Machiavelli'den çok daha iyi biliyordu insan ruhunu ve insan . Kendini tan mak dü man n da tan makt r. Asya ile Avrupa insan beyninin iki yar m küresidir. mülevvesat n .. Bütün büyük fikir adamlar . Ignagio de Loyola'a aittir. Asya'y tan madan Avrupa'y tan maya. nas l yeti mi tir. Meselâ Machiavelli. eserinin de eri nedir. Yani Machiavelli nas l bir cemiyetin adam d r. bir siyasî edebiyat dersi vardir. Meselâ Machiavelli'ye atfedilen "gaye vas talar mübah k lar" sözü bile haf zalar m za yanl geçmi tir. büyük fetihlerde bulunmu . bunlar hiçbir zaman anlat lmam t r. adeta hastal klar n ithal eden bir kumpanya haline girdik. Bu söz ona ait de ildir. Dü man olarak da tan mak mecburiyetindeyiz. Do rudan do ruya ders olarak okutulur. Fakat kendini tan mak formülü son derece kucaklay c bir formüldür. Gerçi ecdad m z. Bu söz bir cinayet fetvas d r ve Machiavelli'ye de il. insan sadece menfaatlerine esir bir robot. Biz kimiz. Biz Asya ile yani kendimizle me gul de iliz. nas l bir tarihten geldik. büyük ke ifler yapm bir insan toplulu udur. irfanla alâkam z kalmad . Bu itibarla politikayla u ra acaklar. Elbette Machievelli de Avrupal d r ve Avrupa'n n siyaseti ahlâktan ay ran. Fransa'da bir siyasî kültür.. Çünkü dünyada yaln z ya am yoruz. Bu itibarla sadece kula m za üflenen formüllere ba l robotlar haline geli imiz siyasî kültürümüzün eksikli inden kaynaklanmaktad r.Evvelâ insan dü üncesi bir bütündür. Biz Avrupa'n n pisliklerini. kendini tan makla ba lar. Machiavelli'den zaman m za kadar Avrupa'y i gal eden. insanla devlet aras ndaki münasebetleri dikkatlerine tevcih etmi lerdir. bütün büyük ara t r c lar talebelerin kültürüne malzeme olarak haz r ve aç kt r. dünyay da tan mak mecburiyetindedir insan. fakat bu çeviriler ciddi bir bilgiyle ku at lmad için hakikî de eriyle tan nmam t r. Fatih'ten itibaren daha do rusu Selçuklulardan itibaren dü ünceyi bir bütün olarak alm lar. adiliklerini alan.
Sadece Avrupa'n n ikinci derecede müelliflerini ve ikinci derecede eserlerini ald k. Onun i tigal sahas . ihtilâli haz rlayan mütefekkirler. Nihayet birinci dünya sava ve sonras n n mütefekkirleri. kahramanl temsil ettik.. Bugün Marksizmin kazand budalaca itibar ve dü künlük do rudan do ruya bu bo lugun eseridir. romanla u ra mak ihtiyac n duymam lard r. bir Kelile ve Dimne. Çünkü Avrupal tilkidir. Çok daha ciddi i lerle u ra an Türk slâm ayd nlar . Roman sadece sinema gibi aylak tecessüsleri avlayan bir nevidir. tarihin ak na istikamet veren kitaplar. Çünkü roman n konusu insand r. nsan ilimleri geli tikten sonra roman n sahas kalmam . hikâyeler yetmi tir. Memleketimizde bir siyasî edebiyat do mam t r.. O hileyi.. K ssalar. Bugün bir siyasetname. Avrupal neden bahsetti ini biliyor. kendi ölçülerimiz içersinde biz de yapmak mecburiyetindeyiz. so uk kanl dü ünceyi tan d . Tarihimiz boyunca bu tezad ya ad k. onun bildi i eyler bizi esir etmek için kâfidir. psikanaliz i ler. psikiyatri i ler. Bizde roman do may sebepsiz de ildir. Elbette ki geri toplumlarda büyük yeri olan fakat netice itibar yla ilerleyen bir toplumun itibar etmeyece i bir edebiyat nevidir. Yani bir Frans z. Edebiyat demek. Tilki aslan tan maz. Fakat bizim de esir olmamam z için mutlaka ayn bilgilerle mücehhez olmam z gerekir. neyi temsil ettikleri. Fakat ç plak olarak okutulmaz. Ayn cinsten insanlar birbirlerini tan r. Halbuki yirminci asr n ba lar nda Fransa'da demin de belirtti im gibi bir siyasî edebiyat dersi vard r. biz aslan z. Tilki ve Aslan Avrupa'n n bize göre üstünlü ü de fikre. Hiçbir temayül fark gözetilmeden. slâmiyetin romana kar gösterdi i alâkas zl k sebepsiz de ildir. Yani roman ölmektedir ve ölecektir. nsanlar tan yor ve tarihi tan yor. Evvelâ on alt nc as rdan ba layarak mutlakiyeti savunanlar. Ayr ca roman yazmaya itibar etmemi lerdir. geni kalabal klara seslenen bir edebiyat nevidir. Do u'ya ait büyük siyaset eserleri hepimizin meçhulüdür. Edebiyat m z n en fakir taraf siyasî edebiyatt r. mektep kitab olarak okutulur. bizi nas l istismar edece ini biliyor. Bu itibarla büyük idarecilerin ihtiyac yoktu. Roman Roman ancak.. feragati. . Ö renmedikçe. nsan tabiat n psikoloji i ler. daha sonra Frans z ihtilâli. Bu itibarla onlar n yapt n . muhtevas kalmam . hangi artlar içinde do duklar . ilme verdi i de erden ileri gelmektedir. büyük tahliller okutulur. Yorumlar yla beraber okutulur. so uk dü ünceyi. ilk izm'i yegâne reçete telâkki edecektir. antropoloji i ler vs. kendi dünyas ndaki fikirleri kaynaklar ndan ba layarak zaman na kadar geçirdi i bütün dönemeçler içinde bilir. Halbuki edebiyat demek roman demek de ildir. dü ünceye neler getirdikleri de uzun uzad ya anlat l r. roman demek haline geldi. sosyoloji.cemiyetlerini. ihtilâl hakk ndaki büyük tefsirler. Yani bir roman merak istilâ etti bizi. Bütün samimiyetiyle tan m yor tabiî. edebi k ymeti olan kalabal k üzerinde büyük etki yapan. Fakat bugün politikaya at lan insanlar n elbette ki bütün politika üstatlar na ihtiyaçlar vard r. kar s na ç kacak ilk mütefekkiri. Zaten Do u'da ve Bat 'da en büyük hazine olan Binbir Gece yetmi tir. nas l bahsetti ini biliyor. Biz vefay .
nsanlar tekâmül ettikçe ciddi bir olgunluk devresine geldikçe. Bu üslubu psikoloji ve psikanaliz de gösterebilirse elbette ki roman n yerini alabilir. Siyaset. Marks belli bir devirde belli bir cemiyetin belli meselelerine k tutmaya çal m bir fikir adam d r. ilim demek kendine mahsus bir dil demek. Maalesef biz masal dinlemeye al m insanlar z. ilimler geli inceye kadar çok i yapm t r. Sadece üslubuyla kendini okutan bir edebiyat türüdür. cemiyetlerin münasebetlerine ve insan ruhuna k tutan bir ilimdir. Dü üncelerimizi ba ka kahramanlara söyletmek. siyaset ilmini tan makt r. Marksizm bir ideolojidir. fakat ilmin yan nda ba ka aldatmacalara da ba vurur. Romanc sadece ilimlerin geli medi i bir ça da insan uuruna. . Siyasî Edebiyat Roman n d nda insan inceleyen bir ba ka ilim de siyaset ilmidir. tek siyasetçisi Marks de ildir. Bu sayede kültür de edinebilirsiniz. roman okumak ihtiyac ortadan kalkacakt r. Romanla televizyon ve sinema aras nda büyük bir benzerlik vard r. sosyoloji de yapmaktad r. Demek ki vaktiyle roman büyük hizmetler etmi tir. Roman tecessüsümüze hitap etti i için. çat k çehresi ho umuza gitmemektedir. psikolog da de ildir. büyük fedakârl a ihtiyac olmad için odan za çekilip. sigaran z yakar. nsan tan mam z kolayla t rm t r. sosyolog da de ildir. insan vicdan na e ilen bir yazard r. Marks'tan sonra da gelmi ve gelecektir. Roman itibardad r çünkü mesuliyetimiz yoktur hepimiz mesuliyetten kaçar z. henüz ilimler geli medi i zamana mahsus bir edebî türdür.Roman buhranlar içinde ç rp nan bir ça a. limler. vakit öldürmeye yarayan birer parazit tür haline gelecektir. Fakat bu kültür ciddi de ildir. deolojilerden kurtulman n tek çaresi ilmi tan mak. Çünkü mesele insan ruhunun karanl klar na k serpmektir. neyle me gul olacakt r? Çünkü ilim demek laboratuar demek. kahvenizi içer okursunuz. Yani dünyan n tek dü ünce adam . Elbette de eri vard r. Bunlar n hepsi bizi tecessüsümüzden yakalayan ve sadece vakit geçirmeye yarayan. Masallarla oyalan yoruz ve ilmin ciddi sesi. sosyolojinin kayna nda roman vard r. lim bu vazifeyi yapmaktad r. Roman "ben"e tutulan. m uhayyel ah slar ç kartmak. Fakat bu mutlak de er de ildir. Psikoloji geli tikten sonra roman n sahas kalm yor. çünkü cahiliz. roman taht ndan indirmektedir. sedire uzanarak. limler geli tikten sonra psikoloji bir ilim hüviyeti kazand ktan sonra roman neyi halledecek. ciddi de iliz. Bu i te evvelâ Avrupa'n n yapt klar n bilmekle mükellefiz. Bu itibarla siyaset ilmiyle yak ndan ilgilenmemiz ve ona edebiyat n bir dal olarak itibar etmemiz lüzumlu ve faydal olacakt r. onlar konu turmak mesuliyetten kaçmakt r. Roman itibardad r. insanla cemiyetin. nsanlar olgunla t kça romana itibar azalacakt r ve azalmaktad r. oysa mutlak olarak politika ilminin getirece i a muhtac z. Bu yazar. Psikolojinin. Marks'tan önce çok daha büyük adamlar gelmi . Romanc tarihçi de ildir. deoloji ilmi de içine al r. bulan kt r. "ben"in garip taraflar na tutulan bir aynad r. Belki de yirmi birinci as rda romana hiçbir ihtiyaç kalmayacakt r.
ben seni çoktan azat ederdim. Ahmet Kabakl : Efendim. olmaz m ? Bütün bu meseleleri ayd nlatmal y z. büyük dü ünce adamlar n n tevazular da o ölçüde büyük oluyor. Böyle bir insan n yeti mesi mühimdir." Yine Hamdullah Suphi Bey bir konferans nda anlatm t . tahliller yapmaya muhtac z. Cemil Atasoy: öyle bir ey akla geliyor. siyaset ilmi çareler arama. pek tabiî. Onlar n büyük tecrübeleri. bir Fatih rastgele yeti mi de ildir. sonra kendi siyasetnamelerimizi bilmeye. tedbir alacak komple insan yeti tirmek meselesi çok mühimdir." Bizim mimarîmiz. Meselâ Abdülhak inasi Hisar Bo aziçi Mehtaplar 'nda dert yanar: Tarihi. Hepsi mücessem ve hepsi yüksek. Tedbirleri alacak olan. Bir gün bir yabanc yla arabada giderken. tedbirler almak mânâs nda midir? Cemil Meriç: En geni mânâda insanlar idare etme sanat d r. imdilik maruzat m bundan ibarettir. Bu yabanc sanatkâr n eser hakk ndaki kanaati öyleydi: "Muhte em bir üslûp. ahlâk n d nda bir politika olur mu. bizim slâmî bir politika ilmi kurmam z artt r. Kendilerine müte ekkiriz." Yavuz'un cevab öyle: "Bre mel'un. bunlar üzerinde dü ünmeye. Bat insan bugün insan ve cemiyet problemlerini son derece iyi bilmekte ve bu problemlere kar son derece uyan kt r. Muhteval bir sohbeti bize lütfettiler. Bunun için de evvelâ mevcudu bilmekle mükellefiz. edebiyat m z. . radyodan verilen on alt nc asra ait bir musiki dikkatimizi çekti. Onu yeti tiren bir anne vard r. musikîmiz. yenmek yenilmek aç s ndan ö rendi imizi ifade eder. büyük ba ar lar vard r. Yavuz Selim'e bir gün veziriazam der ki: "Beni azat edin. Cahit Atasoy: Efendim. senden daha iyisini yerine koyamam. Büyük devlet adamlar yeti tirmi iz. resmimiz zirveye yükselmi tir. çoktan boynunu vurdururdum ama. Sizin ani kararlar n z kar s nda bir gün benim de boynum gidebilir. ahlâkla münasebetleri nedir. Bu bak mdan. "Bu camii sizler yapamazs n z. nas l ifade ettiler. Devletle fert aras ndaki münasebetleri en iyi ekilde yürütmek sanat d r. neyi. Kelile ve Dimne'den ba layarak kendi siyasî eserlerimizi birer birer ele al p nas l bir toplumda. ster istemez bu konularda metot olarak hocam z. Bat olacakt r. Frenklerin politika ilmine kar . Efendim. Halbuki bizim medeniyet tarihini bilmemiz gerekti ine i aret eder. Hemen arkas ndan ilâve etmi . bir Yugoslav tarihçisine Süleymaniye Camiini gezdiriyormu . Evvelâ Bat 'y tan maya. Size lây k bir konu ma yapamad m." Yine. insand r. nas l bir çevrede do dular.Bat 'ya kar kendimizi müdafaa etmek için mutlaka siyasî edebiyat kurulmas na muhtac z. aff n z dilerim. Tarihçi kendisine "Bu camii kimler yapt ?" diye sormu .
tham edildi i suç da u: Tütünü nemlendirip a rla t rma. Kendisinin Paris'te laboratuar var.bir çevresi var. Neticede idama mahkum edilen Lavoisier. O zamanlar kurulmu olan bir ziraî te kilât n ve Frans z barut komisyonunun âzas . Bir ufak tarih bilgisi arzetmekle zannediyorum baz mukayeselere imkân verece im: Frans z htilâli Lavoisier'nin kafas n kesmi tir. Adeta Lavoisier'nin hat ras ndan ve Frans z milletinden özür diler. Mahkemeyi kuran da ihtilâli yapan cumhuriyet idaresidir. Onu beraat ettirir. Bu mukayeseyi yapabilmeniz için bunlar arzettim. Be erî ilimleri sayarken psikiyatri üzerinde de durdular. Tütünlerin k r lmas n önlemek için. yanma hadisesinin bir oksidasyon oldu unu havada oksijen diye bir gaz n bulundu unu ke feden. "Bu ba kesmek için. Ne yaz k ki kendi tarihçilerimizden baz lar da bu dü üncededirler. fakat böyle bir ba tekrar meydana getirmek için as rlar kâfi gelmeyecektir. Son derece de vatansever bir adam. hocalar var. dünyan n gelmi geçmi en büyük kimya âlimlerinden biri. Be erî ilimlerin en mühimidir. htilâl mahkemesinin cevab udur: htilâlin âlimlere ihtiyac yok. O ya ta o ba ta nas l birkaç dil bilmektedir? Bunu ifade etmek istiyordum efendim. diyebilirim. Lavoisier Ayhan Songar: Cahit Bey'in konu mas bana baz eyler hat rlatt . Yine Lavoisier. iade-i itibar ettirir ve muhte em bir cenaze töreni tertip eder. Ayr ca Cemil Meriç üstad m za bir noktada çok te ekkür ederim. Bu Lavoisier'nin mahkemesinde âzalardan Mara da bulunmaktayd . metabolizma denen hadiseyi. Onu vefat ndan iki sene sonra g yaben muhakeme eder. Kendi gayreti ve kazanc yla buray . Bir de kendi cemiyetimize bakt m zda aradaki fark görmü oluyoruz. Mensubu bulundu um meslek nam na da . Ahmet Kabakl : Bizim mütefekkirler aras nda da Süleymaniye'yi bizim yapmad m z eklindeki kanaat alm yürümü tür. Buras dünyadaki bütün ilim adamlar n n ziyaretgâh ." htilâlden iki sene sonra Fransa'da tekrar bir mahkeme kurulur. Mara âlim olma merak ve iddias nda ama sadece nutuk atma merakl s . tefekkürüne bir yerde müdahale eder ve onun patolojisini de tetkik eder. Bugün de bilindi i gibi dünyan n her yan nda tütünü muhafaza için bu metot kullan l r. Tarih tekerrürdür. bir an yetti. ilim adamlar na aç k tutmaktad r. yani organizmada al nan besinlerin kullan lmas n ilk tetkik edenlerden ve bugün de geçerli birçok teorileri ortaya koyanlardan biri. Psikiyatri insan dü üncesine. bir tecrübeyi tamamlamak için iki gün mehil ister. Frans z ihtilâlinde Lavoisier tevkif edilir. bir i gal gücüdür. Tütünü satan kendi olmad na göre böyle bir suçlama yersizdi. Psikiyatriyi kuru bir t p dal zannedenler vard r. insan diline. Lavoisier (Lavuaziye). Lavoisier bir metot bulmu tu. Daha sonra giyotinle ba kesilen Lavoisier için bir tarihçi unlar söylüyor. onlar nemlendiriyordu. Baz lar na göre Osmanl .
Cemil Meriç: Roman n garip bir kaderi var. yine ayn as rda psikoloji istiklâllerini ald lar. stifade ettik. Demek ki roman okuyucusu var. dilin imkânlar n en güzel ekilde ortaya koymak. Tahir Kutsi Makal: De erli ilim adam m z say n Cemil Meriç'i iftiharla dinledik. roman eski itibar n hakikaten kaybetmi tir. ne de sosyoloji anla l yor. Roman. ideolojik muhteva ta yor ise okundu u ve itibar edildi i aksi halde okunmad maalesef ac bir gerçektir. tiyatronun. Yani bir papatyan n yapraklar n n kopu u gibi.Say n Cemil'e bu mü ahedeleri bak m ndan ayr ca te ekkür ederim. üstad m za be erî ilimlerin geli mesinden ziyade. hiçbir ey olmasa. ideolojik sebeplerle yaz lmasa. di er be erî ilimlerin ilerlemi olmas ndan ziyade. Bir tecrübe sahas yd . Bugün ça m zda. resmin. istiklâllerini ald lar. edebiyat fakültemizde roman . Bugün felsefe denince. Geli mi kapitalist ülkelerde romanlar insanlara ho vakit geçirtici vasf n devam ettirmektedir. . sosyolojinin konular na girmekle birlikte o güzeli aramaktad r. limler yava yava geli tiler. antropolojinin. felsefe sadece papatyan n sap olarak kald . ideoloji yoksa alâka göstermemektedir. ideolojilerin istilâs yüzünden roman n hedef ve mahiyet de i tirdi ini arzetmek istiyorum. 19. Roman da zaman m zda be eri ilimler geli meden hüviyetlerini kazanmadan önce hepsini kucakl yordu. Ama roman n sanat oldu unu kabul etmek gerekmez mi? Psikolojinin. Bu itibarla ben. Fakat benim kanaatime göre kaybedi sebebi. Ancak ben muhterem hocam z n roman konusundaki dü üncelerine i tirak edemeyece im. romanc k var. u halde say n üstad m z sanat n ilerde ya amayaca n mi ifade etmek istiyorlar? Ahmet Kabakl : Roman var. sadece dili güzel kullanmak mümaresesini (maharetini) temin için dahi vazgeçilmez bir sanat eseridir. Eski Yunan'da ilimler geli meden hepsi birden felsefenin içindeydi. sosyal ilimler yüzünden be eri meseleleri ele almak vasf n kaybetse.. fakat roman muhteva de i tirmi . ben de ayn konuyla ilgili olarak konu mak istiyorum. edebiyat tarihi elbette yaz lacakt r. ne psikoloji. as rda Auguste Comte'tan sonra sosyoloji. ideolojilerin ve politik çeki melerin bir f rt na gibi dünyaya hakim olmas ndan ileri gelmektedir. hürriyet sahas . Nitekim günümüzde sadece roman n de il. Yani felsefe. Necmettin Hac emino lu: Efendim. geni bir saha. Siyaset tarihi. iirin de ancak ideolojik hedefler güdüyor ise. iiri.. böylece felsefeden koptular. hedef de i tirmi tir. Bu konuda hocam z n görü lerini de alaca z elbette. tiyatroyu bir sanat eseri gibi incelemesi gereken talebeler. Bu bak mdan roman ve sanat belli zümrelerin nazar nda itibars z hale getiren ideolojiye bula m olmas d r. tavsiye edilen romanda ideoloji varsa kap makta. fizi i de metafizi i de kucakl yordu. Bugün kendi cemiyetimizde.
Bu yeme ihtiyaç yok. bence istikbalde ayn itibari göremez. Fakat bu sanat eseri bir maceraya dayand için. çocuklu kavimlerin fazla itibar ettikleri. hem ihti am . Bu. Roman büyük hürriyet veriyor yazara. roman n hem felâketi. Her türlü cesarete aç kt r. Yani Balzac'la sosyoloji mü ahhas olarak ilim hüviyetini kazan r. Büyük romanc lar n hepsi büyük üslûpkârlard r. Sayfas da belli de ildir. be eri ilimlerin büyük eserler vermedi i ülkelerde elbette roman ya ayacakt r. akla da aç kt r. Bu itibarla roman n muhte em bir hudutsuzlu u var. heyecanlar bütünüyle psiko-sosyoloji romana girer. Yani cinnete de aç kt r. Yaln z u var: Bugün bizim gibi. denemedir. Deneme ile roman aras nda tek fark birisinde bir maceran n olu udur. katiyyeti romanc dan beklemiyoruz. okuyucuyu tecessüsünden yakalad için. Romanda üslûp ne kadar aran l rsa. Kemal Tahir bu dü üncelerini yaz olarak. nsanlar hikâye dinlemekten usanacaklard r. Macera nispeten çocuk kavimlerin. belki yar n ihtiyaç kalmayacakt r dedim. felsefe gibi birçok ilimleri emzirdi i gerçe ini kabul etmiyor de ilim. denemede de o kadar aran l r. meselâ Balzac bütün cemiyeti roman n konusu yapt . Buyurdu unuz gibi roman roman yapan en belli ba l taraflar ndan biri üslûptur. maddesiyle. Yoksa roman n cemiyetlerde büyük hizmetler gördü ü. ihtiraslar. Sanat eseri. Felsefenin ba na gelen ak bet. Çünkü deneme de üslûp endi esiyle kaleme al n r. lmî mahiyetin . deneme olarak kaleme alsa birçok itirazlarla kar la r. Fakat be eri ilimler geli tikçe roman n muhtevas azalmaktad r. çünkü. Adeta sorumsuzluk fetvas veriyor. roman n ba na da gelecektir diye dü ünüyorum. Meselâ bir Kemal Tahir ç k yor. Bir psikologun bir kitap yazarken ilmî haz rl klara ihtiyac vard r. Bir toplumu çamurdan ve kandan rüyalar yla. Bir ilim adam ndan bekledi imiz ciddiyeti. Bütünüyle mutlak kucaklamak kabiliyetinde. Halbuki gerçekten olgunla an bir cemiyette roman. Endi eleriniz son derece yerindedir. sanat eseridir. hayat romana sokan Balzac't r. Fakat ben uzak bir istikbalden bahsederek. Yani hikâyenin yerine ilim geçecektir. Roman ve Deneme Roman n esasen hikâye k sm n atarsan z. nsanlar söyleyeceklerini aç ktan aç a söyleyebilirler. Müsaade buyurursan z u nokta üzerinde durmak istiyorum. nsan n hareketlerini tayin eden saikler. emperyalist bir edebiyat türüdür. fazla yumuldu u yemdir. Roman roman yapan faktörlerin ba nda üslûp gelir. Haddizat nda Fransa'da yeti en tek büyük sosyolog bence Balzac'd r. Osmanl toplumunu romanla t r yor. ilimlere yard mc oldu u. Roman oldu mu kar la m yor. hti am . yerini meselâ denemeye b rakabilir. mistik taraflar ve çirkin taraflar yla. Romandan maceray ç kar rsan z bu fark ortadan kalkar. be eri ilimlerin geli medi i.Edebiyat nevileri içersinde kanunu olmayan tek nevi romand r. konusu da belli de ildir.
Hayat n H ristiyanl a vakfeden. Roman n hususiyeti. denemedir. Darwin de böyleydi. roman. Kemal Tahir vak'alardaki cazibe yahut ideolojik sebeplerle okunmaktad r. Romana gösterilen itibar bir yerde marazi bir itibard r. belli bir zaman için roman n yerine oturabilir. yaz lmas n kesinlikle yasak etti. Sizin de buyurdu unuz gibi ya ideolojinin elindedir yahut sadece h rs z polis hikâyesi haline gelmi tir. Peyami gibi kaç romanc var? Demek ki. Ben de çok okudum roman ve hâlâ okumaktay m. Cervantes'ten daha önce fermanlar ç kar lm t .. Tabiî okuyucunun kültür seviyesini de dikkate almak lâz m. Roman manast rlara da girmi ti. Çünkü onun da s n rlar kat' olarak çizilmi de ildir. üslûp s fat na bile lây k de ildir. Romanc elbette çok muhteremdir ve çok büyük i ler yapmaktad r. büyü. bu kadar alelâde vakalar tecessüsümüzü tahrik ediyor. Bütün ciddiyetimize ra men hepimizin kültür temelinde romanlar n . Bu eserde. Bunlar hiçbir edebî de erleri olmamas na ra men bütün dünyay istilâ etmi ti. Don Ki ot bu romanlar n tenkidini yapmak için sahneye ç kar ld . Bu kadar münferit. deli dolu bir üslûptur. kesin. S hhatli bir toplumun romana ihtiyac yoktur. Roman. Yani deneme. edebiyat eseri oldu u için okunmuyor. insan belli vakalar içersinde göstermesidir. Bugünkü roman hakk nda böyle bir mahkumiyet karar m yok. roman oldu u için okunuyor. insandaki bu iptilan n köklerine inilmi tir. Vaktiyle övalye romanlar vard . Roman okunuyor. Ispanya'n n ve Avrupa'n n yeti tirdi i en büyük yazar olan Theresa bile roman yazmak zaaf ndan kendini kurtaramam t r. as rda ayn itibari. deneme okunmuyor. Roman n zaman zaman bir cemiyetin edebiyat g das haline gelmesi. Deneme roman n yerine pekâla geçebilir. Elbette "güzel". Akla s mayan maceralar. Devler. Roman okutan macerad r. Roman n gösterdi i bütün cesareti deneme de gösterebilir. Bir parça muhayyele al t r yor ve insan realiteden uzakla t r yor.. televizyon geçiyor. Yani Türkiye'de roman. Bu sadece bir faraziyedir. meselâ 21. roman ça m z n büyük edebiyat türüdür. okunan tek ey olmas . Roman n cemiyeti nas l tahakkümü alt na ald ortaya konmu tur. Büyük romanc say lan Kemal Tahir'in de üslubu k r k dökük. Roman n yerine sinema geçiyor. Bütün büyük adamlarda roman okumaya kar bir alâka vard r. bir laboratuar adam kadar. Deneme roman n bütün üslûp ustal klar n kendinde toplamak mecburiyetindedir. Fakat Sarlken bir taraftan romanlar yasak ederken bir taraftan da gizli gizli roman okuyordu. Yaln z yegâne edebiyat türü olmas . hikâye insanlar n zaaf d r. Sarlken romanlar n bas lmas n . alâkay görece ini tahmin etmiyorum. Vaizler kilisede romanlar aleyhinde konu tular. endi eye sezad r.daha suland r lm sekli. Ben roman n. diyorum. bir parça tembelli e al t r yor insanlar . Saint Theresa gibi bir azize evvelâ övalye romanlar yazmakla ise ba lad . Denemeci. Yani Kemal Tahir bir üslûpkâr de ildir. cinler. edebiyat n ezelî konusudur. Don Ki ot da bu iptilây önlemek için kaleme al nm t r. sahih konu ma mecburiyetinde de ildir. Her yazar edebiyat çerçevesi içinde güzel yazmaya mecburdur. lim kitab hiç okunmaz. Bu belli vakalarla okuyucuyu sürüklemesidir. Hele bizim gibi ilmin tad n ciddi olarak tatmam cemiyetlerde roman n ba araca çok i vard r.
Birisi mimarlar. Ve Asya'n n siyasî dü üncesinin temeli olmu tur. K ymetli dostum Kutsi Bey'i tenzih ederim. Buyurdu unuz gibi Kutadgu Bilig de çok de erli bir kitapt r. Bizim. Yani Bat . Machiavelli insan ikiye ay r r. sa'dan bin y l önce yaz lm t r. çok okunmu tur. Fakat bizim gibi hikâye dinlemeye merakl . Siyasetnamelerden söz edilmi ti. Bat 'n n gayesi hiçbir zaman mukaddes olmam t r. Müslümanl kta önce ahlâk. önce din vard r. Bu eser Farsça'ya. her türlü zarafetten mahrum sesidir. Kutadgu Bilig Nermin Pekin: Efendim. di eri tarihin malzemesi. Biz ahlâkl bir kavimiz. Acaba bu konuda Say n Cemil Meriç'in dü ünceleri nelerdir? Cemil Meriç: Han mefendi. Kum gibi. ilk eski siyasetname Hz. Ama insan n mükemmelle mesi de il de nas l idare edilece i esast r. Büyük romanc lar da öyle yap yorlar. Yani Bat 'da siyasetname akl n çi . normatiftir. Yani geni kalabal klar sadece tarihin malzemesidir. Fakat unu hemen kaydetmeliyim. Bat l lar n siyasetnamelerinden önce Kutadgu Bilig adl eserimiz var. cemiyet nas l refaha kavu turulur gibi bir gayeye dayan r. Asya dü üncesinin tesiri alt nda geli mi tir. Arapça'ya defalarca tercüme edilmi (Kelile ve Dimne). mü ahhas bir ekilde kaleme al nm . Romanc n n kocakar hikâyelerine yana mamas ve eserini hiçbir ideolojiye alet etmemesi elbette temenniye ayand r. sonra dünyaya boyun e dirmektir. insan zaaflar yla ele alan kitaplard r. slâmiyet vard r. Bat 'n n gayesi evvelâ kendi insan na boyun e dirmek. Bizdeki Kutadgu Biligler. insan bir hekim so ukkanl l ile incelemeye çal an.oynad rol büyüktür. Yani sanat de ildir siyasetname. Yani mükemmel insan vard r. Mustafa Kafal : Kutadgu Bilig'deki hususiyetin ark için de ayr bir mümtaz yeri . Hem de manzum olarak yaz lm t r. Tabiî Hint'te bu yoktur. elbette mevzundur. Bu itibarla bizim siyasetnamelerimizle Bat n nkiler aras nda fark vard r. Bu siyasetnameler so ukkanl . harç gibi cans z bir malzemedir. Bat n n siyasetnamelerinde böyle bir kay t yoktur. idare edenler. Biz Müslüman z. Bat 'dan çok daha evvel. Söyleyeceklerim bundan ibarettir. ciddiye s rt n çeviren bir toplulukta romanlar n çok fazla alâka görmesi de temenniye ayan de ildir. ben biraz mevzuu de i tirece im. kalbi ve ruhu bir yana b rakan. Bizde bütün siyasetnameler mükemmel insan nas l yeti tirilir. Türkçe'ye Hümayunname ismi alt nda tercüme edilmi tir. Eser okutmak gayesiyle san yorum. Hint'te Kelile ve Dimne'nin ahlâk ç r lç plak bir ahlâkt r. do rudan do ruya ilimdir. Bat yla Do u aras nda ba l ca u fark var: Do uda hikmet-i ameliye ba l alt nda toplanan edebiyat nevileri çoktur ve hepsinin de temelinde ahlâk vard r.
Bu müessese kendi istedi i biçimde hakikati biçimlendirir. Bizim dünyam zda bir ilim adam n n katledilmesi. nizam içinde bulunmaktad r. Bat 'da büyük bir âbide meydana getirilir. Gazeteyle dergi aras nda bir fark yoktu. Bat 'da eserlerde bir samimiyet bulamazs n z. okuyucuyu bir nevi medyum haline getirmek. slâm Türk dünyas nda apayr bir ruh var. lim adamlar . Ayr ca Kutadgu Bilig'deki hususiyet de udur: dealize etmek yerine. al kanl klar n n esiri haline getirmek ve mümkün oldu u kadar dü ündürmemek. Hak. hürriyeti rahatl kla görmek mümkündür. Valéry'nin politikay tarifi öyledir: "Politika insanlar kendilerini ilgilendiren meselelerle u ra maktan al koymak sanat d r. Despotluk asla yoktur. Türkiye'yi idare edecek olan nesillere daha kötü bir ekilde intikal edecek. irfan gazeteye hapsettiniz mi haysiyetini . Bu konuda bir makalesini okumu tum. gazeteler de bir nevi endüstri müessesesidir. Yani devlet anlat lmaktad r. de erli hocam z n bir sohbet yapmalar n rica edecektim. O zamanlar gazete bir kültür ta y c s yd . cemiyet hayat nda. Hegel. Devlet oldu u zaman. Üstad m za burada te ekkür etmek isterim. televizyon s bir kültürü yaymakta ve ciddi kültüre kar duyulan alâkay da azaltmaktad r. gazete.. idarede. Ancak gazetelere s nabiliyorum. Bu bak mdan. telkin etmek. Hedefi. sanatta.. ark'ta ve Türk slâm dünyas nda ilim hürdür. günün artlar sebebiyle kitaplara vakit ay ram yorum.vard r. Devlet. onun hakk nda ferman verilmesi katiyyen söz konusu de ildir. Dergi ve Kitap Gültekin Sâmanoglu: Efendim ben Say n Cemil Meriç'ten gazeteler. Ben ahsen zaman n. bir adalet mefhumu daima aranan eylerdir. gazete için "sabah duas " diyor. baz belli dü ünceleri kabule mecbur edilen bir insan. Kutadgu Bilig'de aranan ey. kat ve despot bir hava vard r. Zaman zaman kaybedilse dahi. Hakikati belli ölçülerde kal plar içine dökerken ayn zamanda dü ünceye de yer veriyor. Dü ünen de il. ya anan bir eyin kaleme al n vard r. Meselâ bir Süleymaniye'de samimiyeti. dergiler ve kitaplar aras ndaki münasebet hakk nda bilgi rica edece im. Tabiî bu durum. Cemil Meriç: Efendim. nizam getirecektir ve saadet öylece bulunacakt r. Bütün bunlar elde edebilmek için bir mücadele vasat yarat lmaktad r. kland rmak de ildir. despotlukla. çok güzeldi. bir H ristiyan dünya. edebiyatta görmek mümkün. nizamd r. ilimde muhtard r ve hürmet görürler. Zaman m zda gazeteler bir ticaret meta halindedir. fazileti. yine ya anaca ndan eminim. saadet vard r. uyand rmak. Yani bir aray de il. O nizam anlat lmaktad r. Gazete. Görebildi im kadar yla.. ama kamç yla. Bütün bu de erleri. orada çal an eme inin kar l n alm t r. Kitap okumak bana zor geliyor. Sadece belli haberleri istenilen ekilde aktarmak. Bat ayr bir dünya. ça m z n insani alâkas parçalanan ve bir nevi afyonke haline getirilen insand r. meselâ bir hürriyet. ideal olan bir nizam n tespiti. Sanatkâr gönlüyle gelmi ve orada bir âbide meydana getirmi tir. hakkaniyet de öyle.. Kitle haberle me araçlar . bizden sonraki nesillere. Yaln z. Her ne kadar bugünkü Türkçe'ye "Saadet Veren Bilgi" diye çevrilmi se de aranan saadet." imdi böyle olunca. Onun yerine so uk. Bat 'da. Halbuki Türk slâm dünyas nda bunlar idealize edilen eyler olmay p ya anan eylerdir.
ndeks yapmak gibi bir tak m mükellefiyetler yükler yazara.kaybeder. donmam genç ve gerçek dü üncedir. Böylece dolar. mutlaka dergilerine e ilmek mecburiyetindeyiz. Dergi bir memleketin fikir aynas d r. Çünkü gazetenin bir günlüktür ömrü. Gazete tefrikac l geli tikten sonra roman bütün dünyay istilâ etmi tir. Ama çok sevdi imiz insanlar bu hareketin içindedirler. Umumiyetle ça m zda en fazla yay lan hastal klardan biri de yaz yazmak hastal d r. ancak belli bilgiler elde etmek için okunur. Grafoman. Gazete ciddi bir rehber ve güvenilir bir kaynak olmaktan uzakt r. Fakat bunun d nda bir posad r gazete. Bu itibarla dergi gazeteyle kitap aras ndad r. daha smokinli dü üncedir. Ne yapal m ki gazetede okumak mecburiyetinde kal yoruz. Roman n geli mesinde gazetelerin rolü büyük olmu tur. Gazeteleri kültürün ba l ca kayna telâkki etmek yanl t r. F kralar n. limon gibi s k l p bitecektir. gazeteleri didik didik eder. yaz yazmak hastal . bo altmak için eline kalemi al r. ciddi kitaba ay rd m z zamanla gazetelere ay rd m z zaman aras nda yap lacak mukayese son derece aleyhimizdedir. Ço umuz üç dört gazete birden okuruz. dergi daha geni soluklu. Kitaba. Bu hazindir. ster istemez bu harekete kat l rlar. çok okur. Yani gazete fanidir. Birçok büyük adamlar n. Kitap ise fikri . haberlerin hepsinin ömrü bir günlüktür. Yazamazsa. Bir Ahmet Kabakl 'n n gazetede yaz yazmas . Bir kültür adam d r. Gazete sigara gibi içilecek. Bir memleketin irfan n tetkik etmek için. Dergi daha geni imkânlar önümüze serer. Gündelik hayat n incir çekirde ini doldurmayan vakalar üzerine e ilmekle de erli vaktimizi öldüren bir mekanizma. Dü üncenin gerçek ta y c s d r. Gürültüden ibarettir. Bu arada birkaç fikir adam n n oraya dü en yaz lar da ruhumuza sevinç vermektedir. Bu bak mdan gazetede romandan daha fazla tehlike mevcut. irfan adam d r. gazete de bir kaçma mekanizmas d r. Bu bilgiler de politikan n konusunu te kil ediyor. Eline kalem alan. bizim için de onu gazetede okumak bir fedakârl kt r. her türlü dü ünceye aç kt r. en zinde malzemesidir. Ahmet Kabakl için bir fedakârl kt r. kitaplar yay mlanm olan yazarlar n yaz lar n n bir k smi dergi sayfalar nda kalmaktad r. Bir tak m mecburiyetler bir insan olmas gerekenden ba ka ekle sokmaktad r. Birçok insanlar kitap yazmak ve bast rmaktan mahrumdurlar. Bu hastal k. mutlaka yaz yazmak mecburiyetinde. Kitap ise daha çat k ka l . daha geni imkânlar olan ve istikbale kalacak olan bir nesir vas tas d r. dergiler kütüphanelerin en ciddi. Haddizat nda roman da. Çünkü Ahmet Kabakl gazeteci de ildir ve olamaz. Çünkü yirminci asr n bir mecburiyetidir bu. Bu sloganperestli in kayna da grafomanidir. Dergiye gelince. trajiktir fakat reeldir. Bu bak mdan. Tefekkürün kalesidir. Hiçbir ey yazamazsa. A rl k merkezi belli dü üncelerin telkin edilmesidir. slogan yazma mecburiyetinde. o bak mdan sürükleyicidir. Ayn zamanda gazete bir hastal n da ta y c s oluyor. gider cami duvar na slogan yazar.
Siyasî edebiyat n bo lu una varmadan önce bu noktalar n belirtilmesi gerekiyor. Evvela ayd nlar n uurlanmas lâz m. buyurdu unuz gibi adeta afyon yutturularak y kanmalar n mü ahede etmemiz kar s nda bir tohumu nas l ekmemiz lâz m gelir. Marksizm'e kar en iyi ilâç yine izm'lerdir. Biz fildi i kulede de iliz. Polisiye tedbirlerle veya hüsnüniyetle yap lacak bir i de ildir bu. adeta afyon gibi yutturulan bir nevi slogan edebiyat . arzedebildim mi? Siyasî Kültür ve Ayd nlar Cemal Ertek: Efendim. kendimizi de kurtarmak mecburiyetindeyiz. ne gibi tedbirler almam z gerekir? Ayr ca ben siyasî edebiyat m z n da bir folkloru oldu una inan yorum. atalar m z n olmad halde. Bunlar kalabal dü ünmekten al koyar. "sana dokunmayan y lan bin ya as n". gibi tamam yla siyasî literatürle ba da t r labilecek baz deyimler s zm t r. Yani ayd nlar da kendileri olmal d rlar. Maksizm'e kar aç lacak cihat mutlaka ilme dayanmal d r. Evvelâ siyaset adamlar n . i i nereye getirmi ler. Karanl kta dövü olmaz. Bu itibarla ben siyasî edebiyat n mekteplerimizde okutulmas na taraftar m. Evvelâ biz ayd nlar n terbiye edilmesi lâz md r. Bu konular n da i lenmesi lüzumuna inan yorum. Ben bunlar siyasî folklor olarak isimlendiriyorum. Bu uur ayd nlar kat nda gerçekle tikten sonra nesilleri uurland rmak daha kolayd r. hocalar yani ayd nlar terbiye etmek lâz m. sonra yap lan tahripleri önlemek. tarihimizi tan mak. "çirkefe ta atma sana da s çrar". Bütün bunlar n bilinmesi gerekiyor. "Suya sabuna dokunma" gibi sloganlar elbette bizim dünyam z n mahsulü de ildir. Hele bu sene çocuk y l olmas münasebetiyle çocuklar m z n beyinlerinin. Bildi imiz ölçüde muzaffer oluruz. Kendimizi tan mak. Buyurdu unuz gibi halk n aras nda "darb-i mesel" ad alt nda. Biz gelecek nesillerin iyi yeti mesi için evvelâ kendimizi iyi yeti tirmeliyiz. Avrupa'n n tasallutuna kar kendimizi sa lam bir hisarla ku atmak mecburiyetindeyiz. Türkiye siyasetin içine kendi insiyatifiyle de il adeta sürüklenerek girmi tir. "bükemeyece in eli öp" vs.. Hocam zdan bu konudaki dü üncelerini rica ediyorum. kaditle tirir. Çünkü hepimizin bilgisi s d r. ters ideolojilerin körpe dima larda ye ermemeleri için. Bilmiyorum. evet politikayla alâkal d r. Bu itibarla yap lacak i büyüktür. siyasî kültürün olgunla mas . Evvelâ sunu kabul etmek lâz m: Tedbirin de terbiyeye ihtiyac vard r. izm'lerin. Hepimizin siyaset literatürü son derece s d r.. politika esnaf n n ekme ine ya sürer.mumyala t r r. Marksizm'in yay lmas na sebep olan siyasî kültür bo lu unun doldurulmas için çocuklar n e itimine alfabeden ba lamak gerekti ine inan yorum. Biz nesilleri yeti tirece imiz gibi. fakat politika ilmiyle alâkal de ildir. Birçok sömürücünün. Maksizm'e kar ayn ilmi cihazla ç kmak mecburiyetindeyiz. nsanl k bu konuda nereye varm siyaset sahnesinde boy gösteren fikir adamlar neler bulmu lar. Halk m z n aras na maalesef. Bir nevi teslimiyet telkin eden bu sloganlarla mücadele etmek gerekir. Dü ünceyi bir bütün olarak almak ve izm'leri bu bütün içinde görmek mecburiyetindeyiz. . Bunlar teslimiyet ve acz ifade eder. Cemil Meriç: Çok mühim bir yaraya parmak bast n z.
aralar nda nüans ayr l Türkçülük. ortaya at lm . slamc l k gibi. kompleks bir hüviyete kar t bir ortamda gelmi . Milliyetçilik mevzuuna Bediüzzaman Hazretleri yer yer eserlerinde temas ediyor. siyaset ilmidir. k sa da olsa erhetmeniz talebiyle getirdim. Osmanl c l k.. Türkiye'ye Bediüzzaman bu meselelerin alevlendi i. Bunun da tek çaresi bilmek ve okumakt r. olan tarzlar yla. 40 milyon Robinson halindeyiz. Ayd n meselesi. Mü terek bir dil. Bilmek. te bunlar n herbirinin kendine . Nesilleri ayd nlatacak olan. Bu vas fta insanlar n genç nesilleri dü ünmesi imkâns z.. say : 32. daima slâm' n büyük emridir. Kimse kimseyi anlam yor. Sonra birçok alternatifler. 2002 Safa Mürsel: Bugün ihtiyac ma ve cehaletime binaen sizin huzurunuza milliyetçilik meselesini.Sordu unuz suali tam mânas yla cevapland racak durumda de ilim. Bat c l k. Evvelâ kendimizi tan mal y z. Evvelâ genç nesillerin yeti mesi bir devlet meselesidir. dilimiz yok. kalem sahiplerinin ve cemiyetin meselesi. Cemil Meriç'le söyle i "Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür" Cogito. mü terek bir tefekkür dünyas yaratmal y z.
kayna mam lar. milliyetçilik görü lerini kendi anlay Cemil Meriç. Bu H ristiyanl k ciddi bir vahdet unsuru olamam . ayn kavmin insanlar da birbirleriyle kavga etmi . Gerçi H ristiyand r bunlar. hatt zat nda unsuriyet hissini kolay kolay kaybetmemi ler. renk. nazariyeleri olmu . Avrupa bu vahdeti hiçbir zaman gerçekle tirememi . Me rutiyet döneminde veya Cumhuriyet'ten hemen sonra slam dü üncesiyle ba da t ramad içinde s n fland rm . Üstat II. do rudan do ruya bat dan ithal edilen bir mefhumdur. . Yaln z birbirleriyle de il. Bu insanlann aras nda hiçbir fark yoktur. Fakat belli bir süreden sonra bütün insanl k Osmanl idaresi alt nda tek kalp. Barbar istilalar ndan sonra Avrupa'da dilleri ayn. Avrupa'n n farikas daha önce de söyledi im gibi kavgad r. Misaka dahiloldu u andan itibaren her insan bütün teali imkanlanna ayn derecede sahiptir. ayn memleketin insanlar .: Millet mefhumu. her an birbirleriyle kavga etmi ler. menfaatleri ayn birtak m kavimler peydahlanm t r. bütün müesseseleri ekillendirmeye matuf görü leri.has. muharebedir. Darü'l-iman diye. kafatas gibi mefhumlar hiçbir ey ifade etmezler. gibi birtak m gruplar üstünlükler pe inde ko mu lar. Kurey kabilesi vb. slamiyet'i kabul etmi insanlann ülkesidir. slamiyet bütün insaniyete amildir ve biliyorsunuz ki k talar ikiye bölmü tür: Darü'l-Harp. Darü'l-iman hidayete eren. tek vicdan halinde birle mi tir. Gerçi zaman zaman Araplar. Burada kan. vahdaniyyete inanan.
Bu parçalama hareketi epeyce muvaffak olmu . kitap sahibi milletleri korumu uz ve üç k tada hükümran olmu uz. Avrupa'ya teveccüh ettikten sonra Avrupa yeni bir Truva at daha sokmu içimize. Fakat bu tarih Osmanl 'n n çocukluk devridir. Ruslar .mücadeledir. Biz Misaka dahil olan bütün kavimlere karde muamelesi yapm z. S rplar k k rtm ve parçalamaya ba lam Osmanl 'y . Milliyetin hiçbir kökü yoktur. Bu kavmiyet. Bu hükümranl parçalamak için Avrupa zaman zaman te ebbüslere giri mi . s n f hakimiyetini kurmu ve bizi yok etmek için te ebbüslere giri mi . Yani tefrika olmasayd Avrupa ile daha güç mücadele edebilirdik. Hiçbirimiz gençken çocukluk devrinden bahsetmeyiz. tek kalp olu tad r. Bulgarlar . slamiyetin mitolojisini . a a yukan men e birli ine dayanan kavmiyet belli zamanlarda hafiflemi . mü terek dü man olan Osmanl ya kar . bunay nca anlatmaya ba lar z. Büyük tarihimiz var. Evet O uzlardan geliyoruz. yani lisan birli ine dayanan. aralar ndaki tefrika. kendi aralar ndaki rekabet de büyük rol oynam t r. Osmanl da lüzum görmemi bunlara. Ama akl ba nda iken insan anlatmaya hiç lüzum görmez. slam'a kar Haçl seferlerinde hep beraber çarp m lar. iktisadi fetihler yapm . Yani hiçbir zaman bir slam vahdeti gibi bir H ristiyan vahdeti te ekkül etmemi . man na sad k kalm . Milliyet. Bu te ebbüslerinde muvaffakiyete eri memesi elbette CenabHakk' n bir lütfudur. imdi Osmanl 'n n yani slamiyet'in zaferlerinin bütün s rr tek vücut. Osmanl 'da hiçbir eye dayanmaz. kuca m z açm z. Fakat kendi ba lar na kal nca yine birbirlerini tahrip etmekten vazgeçememi ler. Fakat burada. Avrupa kuvvetlenmi . Evvela himayemiz alt ndaki kavimleri k k rtm . Ortodoks kilisesine ba l Rumlar .
Zaten Avrupa'da uurlu olarak milliyet fikirleri. Elbette birçok hasletler. Tabii dünyaya kar da dü mand r. Endüstri kurulu lar olan . ktidara geçen burjuvazi kendi d nda kalan içtimai s mflar yabanc gibi sömürmeye ba lar. Kendi mitolojik tarihine itibar etmemi . Alman kapitalizmiyle Frans z kapitalizmi ortakt lar. Mesela I. kendi varl n n uuruna vard r r Fransa'y . Çünkü erefi. ayr bir tarihi oldu unu idrak eder. Fakat bu co rafyadan gelen milliyetçilik zamanla daha geni bir menfaat birli ine ink lab eder. Silinmi iman n içinde. Kendisi de toprak aristokrasisine kar ayaklanm t vaktiyle. H ristiyan kavimleri içinde belli bir yer i gal etti ini o zaman ciddi olarak fark eder. bu d a kar kendini müdafaa mecburiyeti. kendi içlerinde 1789'dan yani burjuvazi iktidara geçtikten sonra ba lar. Bunun d nda milliyetçi de ildirler. büyüklü ü. 1789'dan sonra ihtilali yapan Fransa bütün Avrupa'ya kar mücadele vermek zorundad r. Zaten bu kan nda vard r. Almanlar.benimsemi . zaferleri slam' n eseridir. Ayr bir dili oldu unu. haysiyeti. Hakikatte milletler sadece ba ka milletlere kar mücadele verdikleri zaman milliyetçidirler. Fakat bunlar erimi slamiyet'in içinde. ngilizler. faziletler getirmi . ayn öfkeyi ayn y rt c l izhar eder. Cihan Sava 'nda bu çok görüldü. Bu defa da kendine kar cephe alan i çi s n f na kar ayn k zg nh .
Almanlar n Alsace Lorraine'i i galinden sonra hukuki ve felsefi bir mesele olarak ortaya ç kar. prensipler etraf nda birle mek zorundad r. Var lan ve bizim de kabul edece imiz -ister istemez. imamm z yok edilmek istendi. Bu vesilelerden birisi de milliyetçilik hikayesidir. Bu imam yok etmek için bilumum vesilelere müracaat edildi. Katiyyen tarihimizde yoktur. Onlar aynld lar bizden. imdi çe itli telkinler. Bir nefis müdafaas olarak milliyetçilik zarurettir. fakat bizden ayr lm ülkelere kar kendi menfaatlerimizi korumak mecburiyetindeyiz. Fakat zeval devrimizde en kuvvetli taraf m z. Rusya'ya kar .birçok yer bombaland nda kapitalizm. Bizde milliyetçilik do rudan do ruya Avrupa'dan ithal edilmi mehfumdur. ayn eylere inanan. Elbette ki belli hudutlar içinde ya ayan. kapitalizme yard m etti. Men einde bu bir Avrupa oyunuydu. Avrupal için milliyet sadece belli ölçüler içinde geçerlidir. ikinci k sm da u. Alman ayd nlar yla Frans z ayd nlar aras nda tart ma konusu olur. slam olduklan halde bize husumet besleyen as rl k telkinlerle. Baz arzu edilmez hadiseler geçti. Bat 'ya kar . Kendini korumak için de belli bayrak alt nda. slamiyet'te olamaz milliyetçilik.tarif u: Mazide ortak zaferleri olan. Baz sava lar geçti aram zda. Elbette Türk insan kendini korumak zorundad r. belli dili konu an insanlar kendi hüviyetlerini d dünyaya kar hayk rmak. fakat sonunda bir mecburiyet oldu. dü man telkinlerle husumet beslemekte olan karde imiz. bir bayrak alt nda toplanmak zorundayd lar. ayn eyleri isteyen . çe itli propagandalar neticesinde dinda lar m zla aram z bozuldu. Bu birinci k sm i in. Bu kopu tan sonra biz de ister istemez kendimize çeki düzen vermek zorunda kald k. dü man olduk. Milliyetin birçok tarifi var.
Milleti millet. istikbalde ayn çat alt nda. Onun gibi dünya proleteryas da tek millettir. kader birli ine dayanan bir topluluk demektir. Bu arzu mü terek inan lardan gelir. smi üzerinde milletleraras . akl vard r. o halde hatt zat nda milliyeti yapan en kuvvetli faktör imand r. al nteri harcayanlar mazide de ayn gaye u runda çal m olanlar. Çal anlar yani ayn gaye u runda emek. insan e ref-i mahlukat yapan hayvan. Bu arzu tarihten gelir.menfaatleri mü terek. madem ki. yapan birlikte ya amak arzusudur. istikbalde de ayn gaye u runda çal acak olanlar karde tirler. ayn gaye u runda mücadele eden insanlar içtimai bir s n f te kil ederler. Enternasyonal. Fakat insan insan yapan. beynelmilel. kafas na k veren inançlar d r. Kendi menfaatleri u runda daima kendi insan n istismar eder. Burjuvazi zaten bu karde li i gerçekle tirmi tir. Bunlar biyolojik faktörlerdir ve hiçbir mana ifade etmezler. Madem ki. Ona göre ayn eylere inanan. Çal anlar karde tirler. bütün hayat n belli bir istikamete sürükleyen iman d r. inançt r. Bunu kuvvetlendiren kan. Sosyalizm slamiyet'ten haberi olmayanlar n slamiyetidir. Yani Said-i Nursi Hazretleri "bugün unsuriyet ça geçmi tir" derken iki manada hakl d r. Bu içtimai s n f rk ba lar yla ba l de ildir birbirlerine. dü üncesi vard r. ayn bayrak alt nda ya amak isteyen insan toplulu u.nat k olu udur yani insan n kafas vard r. bütün milletlere aç k sadece dü ünce birli ine dayanan. Sovyet Rusya da bunu . Sosyalizmin inanc budur: Bütün dünyada buIjuvazi bir tek millet vaziyetindedir. Birisi ideoloji olarak bu as rda sosyalizm sahneye ç km ve bütün dünyada enternasyonaller kurulmu . Dünyan n bütün proleterleri karde tirler. dil gibi ba ka unsurlar da vard r. Vicdan vard r.
bir Frans z i çisi. imdi nazari olarak sosyalizm milletlerüstüdür. beynelmilelcili i samimi olarak tatbik ettikleri zannediliyordu. iki dünya sava t birbiriyle. Millet gibi birtak m suni tasniflere katiyen iltifat etmez. Ve bu cephelerde bütün Avrupa insan sava t . muhterem oldu unu. Bunu yaparken insanlar n ayn haklara sahip oldu unu. ayn derecede aziz oldu unu. Sovyetlerin sosyalizmi. Ruslar. Bunun d nda sömürenler vard r. Almanlar. Hiç olmazsa nazari olarak. Bütün insanlara hukuki e itlik sa lan r. Frans zlar. Enternasyonale ba l yd . . Amerikal lar. imdi de mümkün bir yerde. bir spanyol i çisi ayn insand r. Enternasyonal kurulmu tu ve bütün Avrupa proleteryas III. Sömürenler bir bütündür. ddias budur. En yenisidir. Sosyalizm insanl ikiye böler: Sömürenler. Vaktiyle 1789'da milliyet hisleri bir taraftan kuvvetlenirken. kimsenin kimseyi istismar etmeyece ini ileri sürer. bir taraftan da orta s n f iktidara geçer. O dönemde henüz ne gibi mecra takip edece i. Milletleraras cepheler kuruldu. ngilizler. Franco iktidara geçerken spanya'da. ezilen bütün insanl k tek bir bütündür.gerçekle tirdi ini iddia ediyordu o zamanlar. nas l bir aldatmaca oldu u belli olmam t . Yani bir talyan i çisiyle. Sömürenler de bir bütündür. lll. Mü terek dü mana. talyanlar. Demek ki milletlerin d nda milletleraras bir milletten bahsetmek mümkündü. fa izme kar dövü tü. Ac çeken. sömürülenler. Sosyalizm Bat dü üncesi içinde en son sahneye ç kand r.
Bat 'n n buldu u en son hakikat de ildir. H ristiyanl k. dini ba ka. Harice kar bir müdafaa silah d r. Milletler daha sonra ç km t r ortaya. Ve do rudan do ruya amentüsü de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. Yani Frans z ihtilali insanl k nam na yap lm oldu unu iddia ediyordu. Bu itibarla zannedildi i gibi milliyetçilik. liberal burjuvazi ve sosyalizm bunu kabul etmi tir. hiç olmazsa nazari olarak. fert hodbinli i. Bat bir H ristiyan vahdeti kuramam t r. nsanl a çok büyük ac lara. Bunlar slamiyet'e benzeyen gerçek bir vahdet kuramam t r. H ristiyanl k bunu kabul etmi tir. Kuramam t r ama daima milletin d nda daha yüksek bir cemaat oldu unu kabul etmi tir. Bu ne kadar gerçekle ebilir. Fakat Bat 'da bir ideoloji hüviyetiyle tarih sahnesine ç kan üç ideoloji var. Bu çok dikkate lay k bir eydir. nsan ve vatanda haklar d r. menfaatler bu ideolojinin mümkün olmayan esaslara istinad etti ini çünkü dili ba ka. milliyetçilik. Charlemagne mparatorlu u. Bunlar n üçü de bütün insanl k için harekete geçtiklerini iddia ederler. liberalizm ve sosyalizm. Ayn milletleraras mahiyeti sosyalizm de ta r. neresi yaland r ayn mesele. Nitekim o zamanki anayasada gerekçesi de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. aile hodbinli i. çok büyük facialara mal olmu tur. milli hodbinlik ekline de gelmi tir. hayat ba ka. milliyetçilik tarihi kanla yaz l d r.Fakat sonra hadiseler. Sadece vatanda haklar de ildir. Bu itibarla Said-i Nursi Hazretleri'nin . mparatorluklar kurmu tur: Roma-Cermen mparatorlu u. Frans z ihtilali de kendini bütün insanl n ihtilali olarak takdim etti. servet seviyesi ba ka insanlar n birbiriyle anla amayaca n ispat etti.
Bu itibarla tarihe dayanmayan.söylediklerine ben de kat l r m. H ristiyanlar tarihin belli merhalesinde milli egoizmleri sahneye ç karm lar. Bu iki dünyan n birbirleriyle anla mas na imkan ve ihtimal yoktur. mukaddese dayanmayan bir milliyetçilik kurulamaz. H ristiyanl k içtimai. dinden de tecrit etti ini zannetmi ve dinden tecrit edilen bir kalabal n da ya ayabilece ini zannetmi . Yani bizi Osmanl 'dan tecrit ederek. Mazideki kudretimiz hat ra olarak da ya asa ayakta durmam z mümkün k lm t r. kendilerini "millet" olarak anlatm lar. çe itli ihanetIere u ram . Bir kere slamiyet'le. Yaln z imdi bu hudutlar içinde baz noktalan i aret etmek gerekiyor. ster istemez ba kalar na kar kendi varl m z müdafaa etmek için millet unsurundan da istifade etmek zorunday z. Cumhuriyet'in en büyük hatas bu olmu tur. Fakat hepsinden evvel dinimiz var. bütün alicenapl m za ra men hançerlenmi . yobazl k eklinde olmayacak. As rlarca Müslüman olarak ya am . zafer kazanm z. Elbette bizim de dilimiz var. aldat lm vaziyetteyiz. uurumuzdan idrak m zdan ve ahsiyetimizden bunu ç karmaya imkan yoktur. Yaln z bu istifade ba naz bir ekilde. mutaas p bir ekilde. Yani din olmadan esasen milliyet olmas na imkan yoktur. Fakat . bizim de edebiyat m z var. fikri ve tarihi yap s bak m ndan tamamen birbirine z t iki dünyad r. ark lar m z var. Din olmayan yerde milletten bahsetme imkan yoktur. bütün efendili imize. Ama bugün dü manlarla çevrilmi . Bu itibarla bugün ister istemez bir devletimiz var ve bu devlet milli bir devlettir. Bunlann kar s na biz sadece slam olarak Ç km z.
imand r. mukaddesatt r. millet gibi adeta kabile devrinin bakiyesi olan bir hisle ayakta tutulamaz. Çünkü bir yerde bizim dilimiz de dinimizin bir parças d r. Dinsizlik bir hastal kt r. hem hat ra olarak. Fert dinsiz olabilir. fert ate olabilir. Nitekim tarihin hiçbir devrinde hiçbir topluluk dinsiz ya ayamam t r. Bu . Bu itibarla bir topluma yap lacak en büyük kötülük onun dini inançlar yla oynamakt r. bir milletten bahsedilebilir. Toplum dinini kaybetti i andan itibaren vah i bir hayvan sürüsüdür. mü terek facialara maruz kalmaktan gelen Avrupal manas yla. Himaye etti imiz milletleri kaybettik. vücudumuzdaki her zerrede mevcut. Fakat unutmamak gerekir bunun en kuvvetli istinadgah dindir. hem dinamik bir kuvvet olarak. Bu itibarla dini tesanüd etraf nda dinden gelen. Din ki damarlar m zdaki her zerre kanda. Elimizde olmayan sebeplerden dolay dostlar m z kaybettik. riyakar. mü terek ac lar çekmekten. bundan tecrit edilen Türk insan . Bir mukaddesler manzumesi olmad kça hiçbir topluluk ayakta duramaz. . Said-i Nursi 930'da hakl yd . melun. bütün hayat m za istikamet veren sevgiler. undan hakl de ildir: Toplum maziden çok farkl bir yap ta yor. Fakat toplum olamaz. Y rt c . Bütün sembollerimiz. en adi canavardan daha tehlikeli bir sürüdür.mazideki ihti am nerede.Türk milletini dinin d nda mütalaa etmektir. dinimize göredir. tarihten. bugünkü facia nerede? Cumhuriyetin en büyük hatas -hatta bir parça ttihat ve Terakki'nin de. bugün hakl de ildir.
Hunlar n. merkezleri bir olan dairelere bölünebilir. Ondan sonra slamiyet'tir. Bütün insanl a amildir. Mo ollar n çocu u oldu umuzu. Ve mesela ÇinIilerin. Kendisi hariciyeye. En son tarihler Hunlardan "medeniyetin kendilerine yaln z harabeler borçlu oldu u Hunlar" diye . onlardan faydalanmak zorunday z. De Guignes slamiyet'e.: imdi efendim. Josephe De Guignes. Bu milliyetçilik hareketi iki kaynaktan geldi bize. Hepsini kucaklas n. onun bizi karde yapt bu kavimleri lanetle yad eder. Fakat bu daire daha küçük dairelere müttehid-ül-merkez. M s r'dan gelen bir koloninin devam oldu unu söyleyecek kadar bilgisizdir bu konuda. Ve Avrupa.f rt na ortas nda da lan sürüyü bir araya toplamak için ister istemez tarihi hat ralara dayanmak. o devrin kifayetsiz bilgileriyle Çin uzman d r. çok eski bir mazimiz oldu unu. De Guignes 18. anla abildi imiz insanlar elbette bize daha yak nd r. slamiyet büyük bir dairedir.M. Elbette bütün Müslüman karde lerimiz ayn de erdedir. Arzu ederiz ki slamiyet en büyük daire olsun. Bütün insanl kucaklas n. Fakat kendi dilimizi konu an. Mo ollarla akraba yapm . De Guignes bizi bizden fazla dü ünmü tür. Leon Cahun. C. Bat ' dan gelen bu tehlikeli fikir birkaç isim etraf nda toplanabilir. lk daire ailedir. Osmanl 'ya dü mand r. Vambery. Frans z polisine mensup bir adamd r. Güya bizi Osmanl 'dan ve slamiyet'ten kurtarmak için Hunlarla. as rda ya am . Birisi bat kayna . Hakikatte bu tarihen hiçbir zaman sabit olmam t r. sekiz cilt halinde yazm . Ondan sonra millettir. Ebediyete kadar uzar.
Diyor ki "Türkler hiçbir medeniyet kurmam lard r. hem dü man. Önsözünü tercüme ettim onun. ayn ruh iklimi içindeler. Dü ünce kabiliyetleri yoktur bunlar n.Kerim'i oluyor. y rt c . Leon Cahun Yahudidir. ismini bilmedi imiz birçok milletlerle. Vizigotlarla. Dostturlar çünkü ayn medeniyet camias . Dü mand rlar. çünkü Osmanl kendi d lar nda. Asya Tarihine Giri diye bir kitab var. imdi bir de Rusya' dan gelen Türklerin telkinleriyle kuvvetleniyor bu hakikat. 20. Eserinde De Guignes'den parçalar nakletmi tir. asnn ba nda ya am t r. Ostorogotlarla vs. Vambery do rudan do ruya casustu zaten. K r m' dan ayr ld ktan sonra . tan mad De Guignes' den ö rendik. Bu kitap Türk milliyetçili inin Kuran. De Guignes'den Süleyman Pa a bahsetmi tir. hunhar bir sürü olarak bahseder. Sadece y km lard r".bahseder. O kadar budalad rlar ki Çin medeniyeti ile uzun zaman temas etmi ler. 19. Tatarlarla. Bilakis y karlar. Süleyman Pa a De Guignes'yi nereden tan d ? Nas l tan d ? Hangi karanl k kaynaktan geliyor De Guignes'yi tan mas ? Belli de il. as r sonu. Osmanl 'ya hem dostturlar. Rusya'dan gelen Türkler. Hunlarla. Medeniyet tahripçileri. Kuramazlar da. Türkiye'de milliyetçili in kayna d r bu kitap. Ondan sonra Ziya Gökalp'in tavsiyesi ile Hüseyin Cahit tercüme etmi . Fakat bu medeniyeti bir türlü nakledememi lerdir. m z atalar m zIa münasebetlerimizi Bir di eri de Leon Cahun'dur. Bütün Türkçülerin üzerinde birle tikleri isimlerin ba l calar ndan biridir Leon Cahun.
Orada Türklük gururlar k r lm . cans z. sen Peygambersin diye kasideler yazd . Haris bir adamd . Mustafa Kemal'in çok sevdi i adamd ve bütün emellerine sadakatle hizmet etti.Allahs n. Fakat bu vatanda söz sahibi olmak. Yusuf Akçura. Prototipidir onlar n. Yusuf Akçura biliyorsunuz Tarih Kurumu'nun ba kan oldu Mustafa Kemal devrinde.onlarla bir münasebetimiz kalmad . Said-i Nursi'nin büyük bir ihtimalle bid'at erbab diye yad ettikleri aras na bunlar da girer. ttihad Terakki. kans z. Büyük milliyetçi. Mustafa Kemal'e sen -ha a. hareket kabiliyeti olmayan bir milliyet. daha çok Türk motifi üzerinde durmu lard r. Hepsi ayn vaziyetteler. büyük söz sahibi olmak arzusuna kap lm lar. Yaln z dedi im gibi bu öyle bir milliyetçilik ki içi bo alm . Bu itibarla Türkler slam medeniyetinde. emellerine alet etti. slam faktörü üzerinde de il. Tarih tasfiye etti Osmanl 'y . Türk Yurdu etraf nda geli mi tir. Zaten "cihanda sulh. aynca A ao lu Ahmet -garip bir milliyetçimiz-. . Evvela Selanik'te pohpohlad lar. çünkü Rus terbiyesi görmü ler. Son derece ümmiydi. Osmanl 'n n y k l nda onun büyük rolü vard r. Talat'a. Binaenaleyh. Rusya'da yeti mi ler. Cumhuriyet devrinde milliyetçili e san mak mecburiyetti. Türk Yurdu etraf nda halka1anm . Politikan n bütün büyüklerine. A ao lu Ahmet'i anlatmak bütün Rusya'dan gelen Türkleri anIatmak için kafidir. Enver'e. Ziya Gökalp ayran budalas yd . A ao lu budala de ildi. Milletvekiliydi. hissesi vard r. Ve Milliyetçi hareket Türk Yurdunda. parçaland ülke. Cahil bir adamd . Ziya Göka1p budala bir adamd tam manas yla. milliyet nazariyecisi oldu. Burada yeni bir vatan bulmu lar.
dinamik olmas na zaten imkan yoktu. Cihanda sulh. Yani elbette slamiyet'i tahkim etmek. Diyelim ki ilk kelime Adem. mümkün oldu u kadar mü terek unsurlar bulup birle mek laz m. kelimelerin alt n çizer. yurtta sulh olmas n da ne olsundu? O devrin fikir hareketleri karmakar kt r. Herkes dü man. indeksIemeli. Birincisi dindir tabiat yla. Herkesin dü man oldu u bir dünyada ya yoruz. kaybettirilen insanlar n mütearr z olmas na. hangi sayfalarda ve niçin geçer? Cilt 3. Said-i Nursi Hazretleri'nin bütün yaz lar n belli ba l klar etraf nda toplamal . alfabetik olarak yazar. nanc n kaybeden. mufassal bir lugatçesini yapmal . A a yukar bütün büyük adamlar için . Kavmi yapan dindir. Yaln z z. birle meye ihtiyac m z var. Bu insanlann hepsi bizim. Adem kelimesi hangi ciltlerde.yurtta sulh" formülü ile ifadesini bulan bir sulhperverlik bahis mevzuu idi. mutlak olarak teslim oldu umuz bir ça . Ama kavim ikincidir. tahsir etmek. bütün dünyada yaln z z. inançt r. Ayr lmaya de il. Fakat ay rmaktan. Bizim için bir dayan ma unsuru oldu u ölçüde kavmiyetimizi müdafaa edece iz. rasin ve metin hale getirmek bilhassa ayd nlar aras nda vazifemizdir. yaralay c olmaktan hazer ederim. Biri. s cak bir tebessüme çok ihtiyac m z var. Yani insanlar damgalayarak ay rmak de il. Bu itibarla ben ahsen bunlar n bugünkü cemiyette çok faydal olaca na da inanm yorum. Ne olursa olsun birle meye ihtiyac m z var. Dosta. bütün külliyat n tarar. sayfa 500' de. ay r c olmaktan.
O biraz güç. z nd k de ildir. Türkköri kelimesi Türk perestliktir. Çok geni tecessüslü olan mustarip ve yaln z bir adamd . Mülhid de ildir. nerelerde ne söylemi ? Ne kadar söylemi ? Bunun daha mufassal da olur. Madrabazl k yapm t r. Herkes k zd . Baz eyler var ki münaka a edilir. tabii herkesin bir parça sübjektif taraflar vard r. Yeniçeri topa tutulduktan sonra yeni bir ordu kurmak laz m. Türkiyat. Bir yerde çok faydaland m Abdullah Cevdet'ten. Hiçkimse a z n aç p cevap vermedi. Bu ordu nas l kurulacak? Bu orduyu kurmak için Bat ' dan hocalar getiriyoruz. Herkesin kitab n n indeksi vard r. okumay ve anlamay kolayla t r r. n allah hata etmi imdir. Buyrun can m hata etmi olabilirim. Niçin bunu yapt m anlatt m. Gazali'nin Gazeliyat' n ondan okudum. Dil Best-i Mevlana's çok güzeldir. Abdulluh Cevdet'e gelince. Bu. Tasavvur . yokolu tarihi 1826'd r. okumay çok kolayla t nr. Devlet-i Aliyye'nin çökü tarihi. Bitirdim hikayeyi. Türkköri bu manaya hiç gelmez. Bunlar dünyada mevcut bütün lügatlarla ve vesikalarla ispat ettim.ayn eyi yapm lard r. Etüd yapmak isteyince onu da kolayla t nr. Ben hiç kimsenin münaka a edemeyece i eyleri ele tirdim. Baz eyler var ki münaka a edilemez. Faraza Said-i Nursi Hürriyet hakk nda. Bütün söyledikleri yanl t r. Türkiyat da. Ben Ziya Gökalp'in baz yazd klar n ele tirdim. Türkolojidir diyor. Çok faydal bir i olur. Türk perestlik diyor.
edin. Yabanc mektepler aç l yor. vesairesi vard r. Mü avirler getirtiliyor Bat 'dan ve Mühendishane-i Bahri. Politika esnaf da geliyor. i adamlan da geliyor. Mühendishane-i Bem aç l yor. Hiçbir zaman anlayamay z. Avrupa da bizi anlamad . malzemesi vard r. Kuca m z aç yoruz. anlamak mecburiyetinde de de il. yeriz. Orduyu slah etmek için. insan deli olur. Avrupa bizi yemek istiyordu. Bizi anlamak niyetinde de il. Hayat n n yegane gayesi bizi yemek olan bir medeniyetten. bizi tetkik ediyor Avrupa. Yani bu adam n hikmet-i vücudu bizi yemektir. Avrupa'yla kayna yoruz. mahvetmektir. De il mi ya? Keseriz. Halbuki biz dü man dost telakki ediyoruz. Onlar da bizi öyle. hiçbir zaman anlayamad k Avrupa'y . Bal klar n. Anlamas na ihtiyaç yoktu çünkü. Çünkü kar daki tilkidir. Orduyla beraber müteahhitler de geliyor. Bat mektepleri aç l yor. ordumuzu yeti tirmek için hoca istemek ne demektir? Yani bundan büyük felaket tasavvur edebilir misiniz? Ordunun techizat vard r. mal rem . tarihte gazalar m z olan ve onu hidayete getirtmek için sel gibi kanlar ak tt m z bir dü mana el aç yoruz. Burada tabii biz ma lup olaca z. koyunlar n hissiyat n merak etmeyiz. As rlarca mücadele etti imiz. Kesif bir taarruz ba l yor. Avc n n hayvan tetkik etti i gibi. nas l kesilir bu. Yiyece imiz hayvan anlamaya mecbur de iliz. ona bakacak. misyonerler de geliyor. Bunlan da getirtmeye ba l yorlar Avrupa' dan. Mekteb-i harbiye aç l yor. Tabii adam gelince bize hizmet etmek için gelmiyor. "gel bizi yeti tir" diyoruz.
slamiyeti n haline gelir" diyorlar.: Bu dü ünceleri beyan eden kay tlar var. aç kça söylüyorlar. malat hatas d r. Bat 'da. Hilafeti y kt ktan sonra dava kazan lm t r. Osmanl 'ya ihanet etmek için d andan kuvvet kullanmak mümkün de ildir. Bat dilini yaln z kendi adamlar bilir. tesadüfen bilir. lk bat l la an müessese ordudur. Çok iyi biliyor ki. hilafeti d ardan y kmak mümkün de ildir. ngiliz müstemlekat naz r Gladston Kur'an' kald rmal y z diyormu .M. temelleri ortadan kalk nca. C. Viyana'ya giden ordu de ildir elbette.M. Robert Kolej'den ç km adamlar bilir. çeriden kendi adamlar na y kt r yor. yol bu. Yani Bat dilini bilip Bat 'dan . Bunun d nda Türkiye'de Bat dilini bilen adam yoktur. kald nrsak Osmanl toz y H.dünyam za sokuyoruz. çöküyor: Fakat çökü orduda ba lam t r. Avrupa bizi nereden y kaca n . lk çürüyen ve ilk yok edilen bu ordu. Haluk mamo lu: Bu beyanlar n ifade eden kaynaklar var m ? C. Tek dü man hilafet müessesidir. emellerimizi onlara tahakkuk ettirmek.: Okuyanlar kendi adamlar d r. Fakat bu okuyanlar kendi dillerini biliyorlar. . bina çökecektir. Orada "En büyük dü man m z slamiyettir. Kendi içinden adamlar bulmak. Mesela misyonerlerin yazd kitaplar var. Medeniyet bir bütündür.: Bediüzzaman Hazretleri'nin ifade etti i bir ey var. Bat dilini bilen adam n dürüst ve namuslu olmas na imkan yoktur. nas l y kaca n biliyor.
O kavim de sana yard m ediyor.M. Sadrazaml a kadar ç kacak adam. H.kopmak akla hayret verecek bir i tir. hikaye bu. deoloji kitapta durdu u gibi durmaz. Tecrit edemeyiz. Binaenaleyh. Yani rastgele adam. okuma yazma bilmeyen bir toplumda. Çünkü komünizm yoktur henüz. . Bilince de o kavimden olur. Rusya' da nüfusun yüzde 80'i köylü idi ve köylünün içinde okuma yazma bilen yoktu. Bu Tanzimattan beri böyle. hakikatte ideolojiler insana göre ekillenir. ne diye Bat 'yla muharebe etsin.: Tilki medeniyetini (bizi yutmak isteyen medeniyet) komünizm de kendi bünyesinde kurmu mudur acaba? C. geri bir toplumda gerçekle ti komünizm. yükseliyorsun. Bu itibarla kapitalizmde olan kepazelikler. . Arka oluyor. imdi. Tatbikatla toplumun bütün ruh dünyas na kök salar. ne yaps n? Deli midir adam? Pek az deli ç km t r binaenaleyh. Menfaatlar na ayk r d r. sokaktaki adam Frans zca ö renince sadrazam oluyor. mkan yok çünkü. isterseniz sosyalizm diyelim. Dü man olmak için sebep yok. imdi. Bir kavme benzemek dilini bilmek demektir. Komünizm. ister istemez bu toplumun iç dünyas komünizmin ekillenmesinde müessir olacakt . Bilmiyoruz ne oldu unu. Niçin. mücadele etsin? Sebep yok. komünizmde de vard r. Çünkü Bat dilini bilince bütün mevkiler size aç kt r.: Efendim.
H.: Rüyadaki hitabe son derece mühim bir hitabedir. yeni kurulmu tur. Komünizme geçmesi için devletin ortadan kalkmas laz m. kisi de Avrupa menbal d r. Bu rüya kar s nda Bediüzzaman Hazretleri'nin dü ünceleri var. Rus insan cahil oldu undan. Nas l bir cemiyet olaca n bilemeyiz komünist cemiyetin. Teorik olarak ve pratik olarak yoktur. ne kadar namussuz.M. ne kadar insanl k d . sosyalizm. kapitalizmin bütün kepazeliklerine vâristir Yani bunlar ay rmak mümkün de ildir. . Yani gayr-i ilmi ve gayr-i ciddidir. Rusya sosyalizmi tatbik etmek suretiyle günün birinde komünizme geçmek iddia ve arzusundad r. Aç ktan aç a sempati ile bak yor memlekete.Komünizm diye bir ey yoktur dünyada. Fakat doktrin olarak.: Rüyadaki hitabede geçen be menfi esas Makyavelist prensipler mi dir? C. Komünizm merhalesi hiçbir yerde tatbik edilmemi tir. Elbette. Buna Rusya bir Rus misti i getirmi tir. Sair kendinde bütün doktrinlerin hatalar n ta r sosyalizm. yontulmam oldu undan. tabiata ve Allah'a daha yak nd r. ne kadar hain. Yani kapitalizm as rlardan beri imtihandan geçmi . ondan sonra komünizm merhalesi gelir. Yani kâfi derecede medeni de ildir. bir doktrindir sosyalizm. Devlet oldukça komünizm olamaz. bugün tatbik edilen ekliyle Rusya'da. Biz komünist diyoruz. O s ralarda sosyalizm emekleme ça ndad r. Devlet yoktur komünizmde. Devlet ortadan kalkar. Komünist de ildir Rusya. Ve bir rüya olarak caziptir. Sosyalist olmak iddias ndad r. Bu palavradan ibaret.
De erlendirilmedi o hitabe. bütün insanlar n mülk sahibi olmas demektir. Hakikatte Marx' n kominizm dedi i ey de Bediüzzaman n 5. Malikiyet demek. günahlar ndan s y rmas ve Asya'y . her türlü bask dan.M. bir kitaplarda. komünizm de budur. Bu hazret milletleraras bir mücadeleyi de il s n flararas . Bu hareket insan . Kapitalizme yüzde yüz has md r. Safa Mürsel: Fakat Marksizmde. dost yapan bir harekettir. ezenle ezilenin mücadelesini remizle tirir. istedi i gibi ya amas .bir dü ünce oldu unu ispat etmi tir. istikbal var. Bu hitabe son derece dikkate lay kt r. Bugünkü ekliyle . mazlum Asya'y yine slamiyet'in rehberli inde fakat sosyalist bir temayülle idare etmesi arzuya ayand r. C. kafadaki istikbal var. neticesine var yor. tasvir etti iniz gibi bir dünya dü ünülmüyor. Kapitalizm Asya'y yemektedir ve Asya'y yok etmektedir. Hiçbir bask olmamas d r. Marksizm de. Ve hürriyet demek her türlü zulümden. hareket olmu tur. Herkesin mülk sahibi olmas . esir Asya'y . Bu arada yeni bir dünya uyan yor. devriyle uyu maktad r. insana dü man yapan bir hareket de ildir.müsamaha ve efkatle bakmaktad r. bir de ya anan realitenin getirece i tahmin edilen.: imdi efendim. son derece. her tür lü istibdattan kurtulmak demektir. Asya için bir felakettir. slamiyet'in bu harekete ba olmas . Yeni bir ink lap olmu tur. Sosyalizme nazar.
ahenkli bir cemiyete götürece i söylenemez. Bu iktidar. Bu makine ortadan kalk nca hürriyetsizlik kalmayacakt r. Program. Ama rüya bu de il. emel bu de il. imdi fail-i muhtar de ildir. Fakat Marx' n söyledi i bu 5. herkesindir. Komünist merhalede her ey. sahip olanlar n devletidir. merhale u ekilde tarif edilir: Esaret tünelinden hürriyet dünyas na ç k . daima bir bask alt ndad r. emel bu. o ekilde artacak ki devlete ihtiyaç kalmayacak herkes fail-i muhtar olacak. çünkü devlet bir esaret müessesesidir. Bu makine ortadan kalkacakt r. Ne yap yorsan z. saadete. Tatbikat nereye götürür? Belli. Sosyalizmin ilk merhalesinde ölçü herkese ehliyetine göredir. Daima hakim s n f n yan . ne kadar çal yorsan z. Herkes ehliyetine göre yiyecek. kavgas z bir cemiyete. o kadar yiyeceksiniz. hürriyetsizli e götürüyor. Mal mülkü olan s n f n iktidar d r. Fail-i muhtar oldu u devirde yeniden hürriyet dünyas na geçilecektir. Fakat daha ilerdeki merhalede herkes . Hiçbir zaman hiçbir hakka ve hürriyete sahip olamazlar. Halbuki istihsal o ekilde düzenlenecek. "Her ey herkesindir" ne demek? imdi u formül dü ünülüyor. esarete. çat maya. alt ndakileri ezer. Has bir dü ünce adam n n da böyle bir netice tasavvur etmesi dü ünülemez. ne kadar üretiyorsan z. Devlet. devlet s n fl bir cemiyette hakim s n f n emellerini destekleyen ve ezilen s n flara nefes ald rmayan bir makinedir. Kâ t üzerindeki emel bu de il.sosyalizmin insanlar hürriyete. Peki ehliyetin ölçüsü nedir? Ehliyetin ölçüsü el sanat d r. Bir rüyad r sosyalizm ve böyle dü ünülüyor.
Her insan istedi i kadar yiyecek. Bu ekilde istihsal vas talan zaten bütün cemiyetin oldu una göre herkes her eye sahiptir ve herkes ihtiyac na göre mü terek has ladan faydalanacakt r. arzusu bu. Marx' ayn eyleri isteyen kimseler olarak . stihsal bir rmak gibi. u kadar demir. kudretine göre üretecek ve her insan ihtiyac na göre yiyecek. Her insan 5 saat çal acak. imdi üretimin gayet bolla t n dü ünün. Anar izmin de bu. u kadar eker. Bunun için suyu kurutmas na ve küplere doldurmas na lüzum yoktur. Bunlar tabiat yla evlad m birer rüya.000 ki ilik bir memleket. Irmaktan herkes tenekesini doldurur. u kadar bak r. ideal sitede. Diyelim ki istihsal yiyece imizden fazlaysa kimsenin tutup daha fazla zahire iddihar etmesine ihtiyaç yoktur. yap lan istihsal tabii olarak Kad köy ahalisinin istedi i gibi ya amas na kâfi gelir. Hiçbir al n teri bo a harcanmad kça. Mesela Kad köy 100. u kadar çinko. rmak kadar boIdur. Ne zaman gerçekle ece ini. akl n emrine girince kimse kimseyi istismar etmeyecek. içece i suyu al r. Liberalizm bunu gerçekle tiremedi ve gerçekle tiremez de. Üretim planlan nca. u kadar arpa. Bu 100. S. düzene sokulunca.000 ki inin ya amas için ne laz m? u kadar bu day.M. Fakat sosyalizmin ümidi.: Bediüzzaman'la. nas l gerçekle ece ini kimse bilmiyor. Anar izm de ayn eyi söylüyor.ehliyetine göre üretecek. Esasen bütün doktrinlerin gayesi de bu bir yerde. Mesela burada 3 ki iyiz.
Ve bu köprü de proletarya diktatoryas d r. Binaenaleyh geni halk tabakalar n n. Marx' n ya ad dünyada bu juvazi y rt c bir kuvvetti. iktidan ele geçirmi tir. dünyay sömürmesi nas l önlenebilir? Önlenmesi için iddete ihtiyaç vard r. Burjuvazi bütün imkanlara sahiptir. Ba ka çaresi olmad için bunu söylemi tir. Proletarya diktatoryas . Avrupa'n n sosyalist ülkelerinde proletarya diktatoryas kalkm t r. Marx' n sadece zaman n icab olarak kulland proleterya diktatoryas luzümsuz bir gevezelikten ibarettir .cerrahiyedir. bugün bunun yanl oldu u bütün sosyalistler taraf ndan kabul edilmi tir. çal anlar n haklar n n istirdad için mutlaka bir iddete ihtiyaç vard r. Marx' n bütün eserlerinde bir defa geçer proletarya diktatörlü ü.: Proletarya diktatörlü ü zaruri bir merhaledir.mütalaa etmek mümkün mü? C. geçilecek bir köprüdür mecburi olarak. bir insan n belki bütün insanlar n. bir insan n birçok insan . burjuvazinin getirdi i anar izme son vermek ve müstakbel cemiyeti kurmak için zaruri bir ameliyat. gerek spanya'da.M. Geni nüfuzu ve kudreti olan bir s n ft . Nas l bütün insanl k istihsal vas talar na sahip olur? Bir insan n bir insan . Diyor ki. Proletarya diktatoryas bir gaye de ildir Marx'ta. istedi ini yapmaya ve istedi inden ba ka bir ey yap lmamas na kadirdir. gerek Fransa'da. Hastal tedavi etmek için kullan lan bir b çakt r. Proletarya diktatoryas na ihtiyaç yoktur prensibi yerle mi tir. yava yava iddetini kaybetmekte ve gerek talya'da. Ama bugün o s n f yava yava tasfiye edilmekte. Bu iddet. Proleter diktatörlü ünün as l sebebi u: Burjuvazi.
toplumun menfaatlar çerçevesi içinde. O devirde öyleydi. Elbette kullan lan kelimeler ayr . bütün imkanlar yla ya amas . Fakat netice itibariyle ikisinin de istedi i.M. kimsenin kimseye tahakküm etme imkan kalmayan bir ülkede elbetteki herkes hür olacakt r. Bediüzzaman Hazretleri bunlan slamiyet'e dayanarak. proleterya diktatoryas n . ayn zamanda iktisadi bir kendi kendini gerçekle tirmedir. Yapmak de il yapabilmektir. kendi kafas na ba l olmakt r. "Cümlenin maksad bir amma rivayet muhtelif" gibi. Hürriyet ifahi bir kelimeden ibaret de ildir. insan n bütün melekelerini geli tirmesi. Ben size ba l ysam. Halbuki istihsal vas talar n n cemiyete mal oldu u bir ülkede istihsalin son derece geni ledi i. elbette dayand klar temeller de ayr . De i mi bir hükümdür diyorlar. Hürriyet yaln z nazari de ildir. Ba kas na ba l olmamakt r.: Serbestlik anlay nda. Hürriyet. Marksistler bile kabul etmiyorlar. Kendi eme ine. Kimse kabul etmiyor. Marx ise do rudan do ruya insaniyete dayanarak söylüyor. bu devirde böyledir. Bediüzzamanla tel'ifte. Tabii.: Serbestlik anlay u: Hatt zat nda. Her istedi ini yapabilmektir. Diyorlar ki Marx bunu bir kere söylemi tir ve belli bir zamana münhas r söylemi tir. kendini insan olarak idrak etmesi ve bunu yaparken de hiçbir bask ya maruz kalmamas d r hürriyet. farkl de il. nsan akl na güvendi i . ben nas l hür olabilirim? Liberal kapitalist cemiyette insanlar n hür olmas n n imkan yoktur.bugün.M. siz ekme imi veriyorsan z. S. Yapabilmek de iktisadi kalk nmadan sonra olur. nas l davranaca z? C.
M. Bir söz vard r: "Vas talar gayeyi me ru k lar". Vas talar gayeyi me ru k lar. nsan akl bunlar gerçekle tirecek. çok daha derin kökleri var. K lar m ? K lmaz m ? gnacio De Loyola'n n gaye dedi i i'la-y Kelimetullahd r. Fakat netice itibariyle gaye çok yak nd r. Machiavelli'nin zannediyorsunuz. S. Dikkatinizi çekiyorum. Çünkü hareket noktalan çok farkl . Vas talar elbette birbirinden çok farkl d r. vas talar .M. Marx' n gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetler aras nda bir fark yoktur. çok yak nd r.: Burada bir eyi düzeltmek için araya girece im. kullan lan vas talar n farkl olaca n kabul edebilir miyiz? C. Machiavelli ile alakas yoktur bu sözün.M. Bunu yanl biliyorsunuz hepiniz. Çok mühim benim için bu. gerçekle tirmezse insan n kendisi yok olacak.: Bunlar n ikisinin ayn olmas na imkan ve ihtimal yok. . Çok daha sa lam.: Bu neticeye giderken. Ama gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetlerle.M. neticeler kadar önemli tutmak icabetmez mi? C. Bu sözü Cizvit mezhebini kuran gnacio De Loyola söylemi tir.için bunlar söylüyor.: Arada farkl l kabul bak m ndan. Bediüzzaman semavî naslara dayan yor. S.
yani ona göre bütün insanl a saadet getirecek olan bir inanç sisteminin ya amas için vas talar me rudur diyor. Ben de öyle dü ünüyorum. Binaenaleyh bunu da biz soysuzla t rm . temiz bir davaya. bozuk hale getirmi iz.H ristiyan dininin birli i ve H ristiyan kilisesinin ya amas bahis mevzuudur. Elbette büyük bir davaya. Hud'a ay p bir ey de il mi? Ama "el harbu hud'amn" diyor. Bir sual daha var. Bilhassa insanl k bahis mevzuu olunca. bu neticeye uygun olarak ayn derecede nezih olmayabilir vas talar. 'lâ-y Kelimetullah için hud'a bile caizdir diyor. ilahi nizam n kurulmas için vas talar me rudur diyor. temiz yollardan gidilir. Gaye cihan umuldür. Böyle bir ey yok. Hakl d r. kilisenin ya amas . imdi bir yerde u var. Burada gnacio De Loyola'n n "gaye vas talar me ru k lar" hikayesine gelip dayan yoruz. Fakat. dinidir.: Evet. Vas talar her zaman arzumuza uygun olmayabilir. Elbette vas talar da dü ünülecek. Elbette dü ünülecek vas talar. C. Mesela yine Hazret-i Muhammed'e atfedilen "el harbu hud'atün" sözü.: Yani gerçekle tirilmesi istenen neticeleri tahsil etmeye müsait olmayabilir. O zaman ne yapaca z? S. imana dayan r.M. H ristiyan dininin. Halbuki bunu matbuatta falan n iktidara geçmesi için vas talar me rudur diye yaz yorlar. Ne kadar kullan l r bu vas talar? stisnai olarak bir defaya .M.
Belki Rusya'n n en büyük felaketi budur. Kemal Tahir'de Anadolu vard r. .M. Tarih vard r. Çe itli ülkelerden gelen. Peyami'de yaln z bir kesiti vard r. Vas ta bir köprü iken. gaye haline geliyor. Kulland n. vas talar ön plana geçiyor. harpte. Tahlil sahas çok geni tir Kemal Tahir'in. çe itli meseleleri olan. Kendi ya am n anlat r. kan dökmek de. gidilmesi gereken bir yer olarak telakki edilmeye ba lan yor ve bütün felaket ba l yor o zaman. Peyami teknik olarak usta bir . stanbul'un belli bir muhiti vard r.: Peyami'nin üstünlü ü nerden geliyor? C. çe itli istidatlar olan insanlarla daha yak ndan tan t . Peyami Safa'da yaln z stanbul vard r. Türk insan n n istidatlan vard r. Kemal Tahir'de sosyal hayat vard r. Daha do rusu ferdin içine. iç istidatlar na. O halde. iç dünyas na. Osmanl vard r. iddet de kullan labilir. zulüm de. iç bunal mlanna çevrilmi tir. Bu itibarla romanlar psikolojiktir.: Peyami'nin üstünlü ü sadece üslubudur. Peyami'de yoktur. Gaye insanl n saadetidir. bunu kaç defa kullanacaks n? Bu kullan lmaya ba lad ktan sonra insan iradesini kaybediyor. H. Kemal Tahir için hapishane iyi bir laboratuard r.mahsus. Yani en büyük tehlike udur. Bazen vas talar.
bir ç rp n t r. alan çok dard r. teknik olarak. yukan ilk defa olarak Türkiye'de nas l bir oyuna geldi imizi. nas l bir açmaza girdi imizi söylemi tir. Osmanl 'n n kurulu undan itibaren meseleleri kovalam . Peyami'nin romanlar bir odada geçer. II. kurtulu sava na. bir çiledir. Mukayese edilirse Peyami belli bir yerin adam d r. Ziya Gökalp'in d na bir ad m atmam t r. Bat l la may ç plakl etinde ya am ve a a yla. Peyami. Kemal Tahir'e göre. Peyami. devrinde. yap lan rezilIi i. ve bu bir tarafa b rak l rsa o da . bütün kepazelikleri. hasta bir adamd r. Me rutiyet ayd n d r. Kemal Tahir'in romanlar bütün Türkiye'de geçer. Yani roman n s n rlar n . bütün rezilIikleri görmü tür. smail Safa. Peyami esasen. üçüncü derecede bir airdir. bir mahallede geçer. Bir st rapt r. ac lanyla. Türk roman n n s n rlann geni letmi tir. do rudan do ruya tarihimizin son derece mühim hadiselerine e ilmi . O da Opperman' n taklitçisidir hatt zat nda. Hapishaneyi. Mesela bir Serbest F rka rezaletine. Mesela bir ink lab n ba lar na. ikinci.yazard r. Kemal Tahir. men e olarak smail Safa'n n o ludur. Dü ünce ufkunu Ziya Gökalp çizmi tir. Kurt Kanunu'nda girmi tir. Belli bir kurulu düzenin müdafiidir.
Boerler masum ve mazlum bir kavimdir. Peyami'nin hayat nda bir facia vard r. " ngilizlerin. Boer sava lan son derece mühim insanl k tarihinde. Hayat n zehirlemi bu hadise. Mukayese olsun diye söylüyorum. Abdülhamid Han ile beraber. müthi cam s k l yor Spencer' n. kendi ülkelerini müdafaaya m gittiler? 'la-y Kelimetullah için mi çarp yorlar. Gerçek bir budalayd smail Safa. müteessirler. kraliçenin ni an n böyle zalim. Bir alay korsan. hayat ndan memnun ya amaktad r ve Kraliçenin ni amna mazhard r. babas n n Sivas'ta ölmesi. ngiliz sömürgecili inin müdafaas n yap yor. Spencer. ngilterelilerin çok sevdi i ve sayd bir adamd r. ngiliz gazetelerinde yay mlam yor bu ve tabiat yla Abdülhamid Han . Herbert Spencer . Kendi mukaddeslerini. gittiler. "Çok iyi olmu " diyor Spencer. geberdiler. Hadiseyi anlatt m m bilmiyorum? ngilizler. gayet iyi olmu ." Boer sava na girdikten sonra. istila ediyorlar. ngiliz sefaretinde. Boerler aras nda ne i i vard . Kulüpte otururken subaylar geliyorlar. "Boerleri yendiniz. "Ne oldu" diyor Spencer.hastayd .ngiliz filozofu. Bu arada smail Safa o zamanki arkada lar yla ngiliz Sefaretine gidiyor. Abdülhamid Han sürgün etmezse ölmeyecekmi gibi.Londra'da müreffeh. Bunun için Abdülhamid Han' daima tel'in eder. böyle namussuz bir hükümetin ni an n ben istemem diye reddetmi tir. Osmanl 'ya da dü mand r. Boerleri tahrip ediyorlar. O s rada Boer muharebesi oluyor. "Allah zaferinizi müzdad eylesin". "Boerler bir ngiliz subay grubunu pusuya dü ürup öldürdüler" diye cevapl yor birisi. tahrip ettiniz mel'unlar " diyor. memnun de il.
bundan müthi rahats z oluyor. Bunlar n içinde smail Safa en ahmaklar d r ve en cahilleridir. silinmeyen akisler b rakm t r. birçok eyleri yapmayabilirdi. Fakat bunlar n hiçbirini tatmin edecek imkana sahip de ildi. Osmanl hakk ndaki hükmü daima smail Safa'n n nefy hikayesiyle beraber gitmektedir. Hastayd evvela. Sanki bütün tarih. Basit bir adamd r smail Safa. mukayese edilemeyecek kadar de ersiz. smail Safa'n n ak betiyle me gul. Dünya nimetlerine dü kündü. kazanan bir adam da de ildi. Lükse dü kündü. inanmas n. her entelektüel gibi. Tutup. Yapt . Ben. H. Adeta bir kalem e k yas idi. beynini satarak ya amak mecburiyetinde idi. hepsi elçi oldu. hepsini de. Kendini bo a harcad ve harcamak mecburiyetinde idi. Peyami kalemiyle hayat n ya amak mecburiyetinde kald . . O devirde ya ayanlar aras nda en zekisi idi.: Ayn eyleri Kemal Tahir için de söylemi tiniz. adamlar n hepsi milletvekili oldu. Peyami'yi çok severim ve ac r m. Kendisinden çok de ersiz. namütenai yaz yazd . nans n. imzas z. Peyami'nin ruhunda bu. Paray veren Peyami'yi kullanabilirdi. Peyami büyük bir zeka idi. Birçok eyleri görebilirdi. Birçok eyleri . Peyami'nin aile facias yla me gul. mzal . Büyük ac lar çekti. Mütemadiyen çal mak. o s rada belli bir zümre taraf ndan desteklenen fikirlerin destekleyicisi oldu. H rç n bir adamd . Büyük i tihâlâr vard . hepsi vali oldu.
yapmayabilirdi diye.
C.M.: Kemal Tahir 1910 do umludur. Kemal Tahir o neslin bütün vehimlerini ta yordu kendinde. 1936'da genç bir adamd . Dergi ç kard lar, mahkum oldu. Onüç sene yatt içerde. Gençli inin en güzel y llar n hapishanede geçirdi. Çorum Hapishanesi'nde, Malatya Hapishanesi'nde. Hapishaneden hapishaneye dola t . Fakat kuvvetli bir iradesi vard . Yenilmedi ve y k lmad , çal t .
1953'te hapisten ç kt
nda çok güç durumdayd . Onüç sene hapishanede
yatm bir adam n, hapishaneden ç kt ktan sonra polis nezareti alt nda kalmas mukadderdi. Eski arkada lan terk ettiler. bulma imkan yoktu.
Zaten hapishaneye ginneden önce de avukat katipli i yap yordu. Galatasaray' bitirememi ti, tahsili yoktu. Bir ara ye' se dü tü ve Mayk Hammer tercümeleriyle ya ad . Bu taraf üzerinde durulmad Kemal Tahir'in. Halbuki durulmaya lay k bir taraft r. Senelerce Mayk Hammer tercümeleri yapt . Hayata küskündü, kafay çekiyordu boyuna. Fakat teslim olmad ve yolunu buldu. Tabii birçok tavizler vennek zorunda kald cemiyete. Mecburdu vermeye. Uydurma dilin çok aleyhinde oldu u halde. T.D.K.'den ödül ald . Yunus Nadi'den ödül ald . Bunlar bir adam için çok kirleticidir. Çirkin eylerdir. Kemal Tahir'e katiyyen yak maz. Fakat mecburdu. E er ödül almasayd , öteki romanlann bast rmak imkan da bulamazd . Yani Kemal Tahir bu alçal , merdiven yapt ister istemez. Ba ka hiç çaresi yoktu. Hakikatte Kemalistler taraf ndan kabul edildi. Kabul ettirmek için de
kendini baz eyler yapmak istedi. Ba ka çaresi yoktu. Ne memur olabilirdi ne mal mülkü vard ; nas l ya ayacakt ? Ve bunlar en az yapt hatt zat nda. Asgarisini yapt .
Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür. Bir yerde en güç ey ayd n n namuslu olarak ya amas ve ölmesidir. Adeta mümkün de ildir.
H. .: çtimaî s n f ne demektir? çtimaî s n f n adam olmayan ahsiyetler yok mudur? slam toplumu bünyesinde de içtimaî s n f olabilir mi?
C.M.: slamî toplumun sinesinde içtimaî s n f olmaz. çtimaî s n flann kurulmas na engeldir slamiyet. Zekat müessesi, istirdat müessesesi, müsadere müessesesi büyük sevretlerin do mas n , büyümesini önlemi tir. Fakat art k slamiyet'in hakim oldu u bir durumda ya am yoruz. Bu itibarla bugünkü cemiyette de, Avrupa'da oldu u gibi içtimaî s n flar te ekkül etmi tir. Avrupa'da oldu u kadar uurlu ve kesin çizgileriyle birbirinden ayn m s n flar olmasalar da, vard r.
çtimaî s n f kelimesi tabiat yla çok müphem ve Bat ' dan getirilmi bir mefhum. Bizde içtima s n flar yoktu ama içtima zümreler ve tabakalar mevcuttu. Bilhassa 23'ten sonra.
H. .: çtima tabakayla, içtima s n f ne demektir?
C.M.: çtima tabaka zarurettir.
bölümünden do ar, bir bürokrasi vard r.
Mesela, bir memurlar zümresi vard r, bir i hayat ile u ra an bir zümre vard r. Serbest meslek sahipleri vard r. Geni halk tabakalan, köylüler vard r. Bunlar n hepsi birer tabakad r.
H. .: Lonca te kilatlan içtima tabakalara misal olabilir mi?
C.M.: Olabilir tabii. Evet, tabalar seyyaldir, kat hududlan yoktur. Belli leri görmek için belli insanlar n biraraya gelmesi, servet durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, ya ay durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, içtimaî tabakalar te kil eder. Tabakalar vard bizde de. Bir kere ehir burjuvazisi vard . Bunlar n hepsi yak t rma kelimelerdir. Evvela bunu kabul ediyorum da, ifade kolayl için kullan yorum. Mesela, Peyamii; hayat boyunca, zengin tabakan n ve iktidann emrinde oldu. Hiçbir zaman halkla me gul olmad ve hiçbir zaman halk kendini alakadar etmedi. Daima Halk Partisi'nin içinde ya ad ve daima Halk Partisi'nin menfaatlar na uygun bir platformda kald .
Bir de geni halk tabakalann , yani çal anlan, ezilenleri, st rap çekenleri, çilesi olanlan dü ünmek vard . Kemal Tahir böyleydi. Geni manada halk n yan ndayd . dare edenlerden çok idare edilenlerin yan ndayd . Bürokrasiden çok, çal anlann yan ndayd .
Kemal Tahir hiç bir içtima kavgada yer almad . Yani ne mümindir, ne sosyalisttir, ne fa isttir. Rengi hürriyette olmad . Kendi içine gömülü, kendi mahpesinde, kendine ark lar söyleyen insan olarak kald .
H. .: Siz kendinizi nereye yerle tiriyorsunuz?
C.M.: Evvela bu suale kaçamak bir cevap verece im, sonra meseleyi rgalayaca m. 1848'de, Fransa'da içtimaî s n flar çoktan te ekkül etmi tir. Ve ihtilal olmu tur. 1848 ihtilali, demokrasi hayat nda mühim bir merhaledir. Bizimkilerin sosyal devlet dedikleri bir devlet te ekkül eder. 1789'a nazaran çok daha ileri bir merhaledir 1848. 1848' de imdiki ifadeyle sosyal demokratlar iktidard r, a a yukar . Birçok hizipler var. O s rada
Lamartine de hariciye vekilidir. La Martine'e sorarlar "siz sa da m s n z, solda m s n z?" "Ben tavanday m" der. Ben de tavanday m imdilik. Fakat tavanda olunmaz evlad m. Bu yanl bir ey tabiat yla.
H. .: Bu kaçamak olan cevab n zd .
C.M.: Evet. Ben gençli imi içtimaî s n flar n kal pla mad
bir devirde
ya ad m. Bugün benim için Türk insan bir bütündür. Hangi siyas mezhebe mensup olursa olsun, hepsini çocu um, karde im telakki ederim. Aldananlar, gaflet içinde olanlar, hakikat arayanlar kim olursa olsun benim dostlu uma güvenebilirler. Ben hakikat arayan adam m. Hakikat mücerret midir? Yani
destek olur. Hiçbir eye ihtiyac m yok. Bu itibarla do rular n s n f nda ve do ruluk için çal yorum. E er bu hakikatlar. sömürenler. herkes için faydal d rlar. dünya üzerinde. u ya da bu s n ftan de il de bir slam hangi s n ftansa o s n ftan olmak istiyorum. bütün Türk ve slam dünyas n ilgilendiren hakikatlarsa. . Gafili uyand r r. C. Nemrudlar n yan nda olunmaz. H. kitaplar mdan ba ka hiçbir eyim yok." Böyle bir ey. belli bir emekli maa m var. sömürülenler diye gruplan p bu gruplarda yer almam z gerekir mi? . ya ay olarak avam. Ya ay tarz e er s n flar n tayininde bir mikyas olabilirse.: Elbette halk n yan nda olunulmal . "Fikren ve me reben havas tabakas ndan. bu hakikatlar yaymaya çal an bir adam m. Bütün s n flar için hakikat olan eyler vard r.: ahsiyetli adam olabilmek için. H. Kanaatkar bir adam m. Do ru yolda olan te vik eder. Türkiye'deki bütün tabakalann üzerinde birle meleri gereken hakikatlar vard r. Hiçbir namuslu adam Nemrud'un ve Firavun'un yan nda olamaz. . hiçbir ihtiras m yok.: Bediüzzaman Hazretleri'nin öyle bir sözü var. Elbette Firavunlar n. Ben bu hakikatlan arayan. Tek kelimeyle Müslüman olmak istiyorum.M.s n flar n d nda bir hakikat var m d r? S n flar n d nda hakikat vard r.
i tirak ederler. be enmezler.M. Adeta haklar n n bir k sm n ona devretmi .nat kt r ve e ref-i mahlukatt r. Hakk ndan mahrum edilenlerden tarafay m. Bizatihi insan ve insan hayat mukaddestir. kim hakl ysa. Hiçbir menfaatim. Cenab. kim gadre u ram sa.: Uzun kavgalardan. tavanda yer alabilir. : Bat ve slam medeniyetleri hayata ne vermi lerdir? Neticesi ne olmu tur? nsana nas l bakm lard r? C. Yoksa. Do rudan tarafay m. Böyle olunca da. Be enirler. ezilenlerden tarafay m.C. Tarafs z olmak bu demektir asl nda. kim zulüm çekiyorsa. hiçbir dü üncem yok. Sadece do ru bildi im eyleri söylerim ve söylemekle mükellef telakki ederim kendimi. Bat 'da böyle bir ey . hayvan. Fakat benim vazifem. hiçbir ey tarafs z de ildir. en sola kadar herkese hitab ederim ve herkesle dostlu um vard r. kim mahrum edilmi se haklar ndan. nsan. hayat n dü ünceye. etmezler.: slam'da insan mukaddestir. Nas l tarafs z olunabilir? Birbirinin bo az na sar lm bir dünyada. bir parça. Yani en sa dan. ilme vakfetmi bir adam olarak hepsinin d nda kalmak. Adeta ben mezarlardan seslenirim. uzun f rt nalardan sonra 60 ya na gelen bir adam. H.M. onun yan nday m. Yaland r tarafs zl k ve bir yerde namussuzluktur. kitaba. insan n insan öldürdü ü dünyada tarafs zl k ne demek? Mazlumlar n yan nday m elbette. Zalimlerin yan nda de ilim hiçbir zaman. Ben herkese hitab ederim.Hakk' n halifesidir.
nsanlar n birbirine yard m d r. cihan çap nda bir sömürü medeniyetidir. Bir hayvan olarak incelenmesi gerektir. Halesinden terit edilmelidir. Bat 'da insan. i tiyaklar yla. Bat ' da insan kendi ferdiyetine mahpustur. bir haleyle süslemi tir insan . di er toplumlarla sava söz konusudur. Hayat kavgadan ibarettir. Sadece slamiyet gibi. Ve bu kavgay bütün hayvanlara. amipten file kadar. Bat 'da ya aman n kanunu kavgad r. Ayr ca bir izzeti. insan için kurttur. sonra toplum halindeki ferdin. . nsana ait olan her ey mukaddestir. Fert hayvand r: insiyaklar yla. Bat 'da. Bat tarihi bir sömürü tarihinden ibarettir. insan herhangi bir hayvan de ildir. Evvela ferdin fertle sonra ferdin toplumla. bir haysiyeti yoktur. Yani Bat ' da ilim dedi imiz ey de desakralizasyon. Bat ' da tarih. Di er hayvanlar için cari olan kanunlar. insan için de caridir. fert ferdi sömürür. s n f kavgas d r. ötekiler ölüp gider. Darwin "hayat kavgas " der. fert kendi milletini sömürür. toplumu sömürür. En iyi intibak edenler ya arlar. nsan da bunlar n içindedir ve insan da hayvand r. te bu iklimde do mu tur kapitalizm. Ve kapitalizm. Bat ' da bir ümmet yoktur. baz dinler. tabakalar n taammümüdür. Do u' da tarih. çe itli isimlerle yadederler. Fert.yok. s n flar n taammümüdür. Halbuki. balinaya kadar bütün canl lara te mil eder. fert ba ka milletleri sömürür. Ama hep ayn d r. Bu itibarla insan hayat mukaddestir. Ölüp gitmesi mesele de ildir. slamiyet'te insan n imtiyazl bir yeri vard r. nsan tabiat n bir parças d r. Bunu çe itli doktrinler.
bir kurt i tihas na sahip. Bizim için muharebe bir i'la-y Kelimetullah'd r. arslan medeniyetine galebesidir. . imtiyazl bir mahluk olarak gören cemiyetle. Bütün felsefeleri bu mihver üzerinde kurulmu tur. bir kurt kadar y rt c . Bat n n bize kar galebesi. Bütün iç ve d mücadeleleri bu mihvere dayan r. melektir. Vakurdur. rezillik tabiidir. insana inanan. dünyay idare vas tas haline getiren. ikiyüzlülü ü eref telakki eden. Bat için muharebe bir kazanç vas tas d r. Hiçbir ey mukaddes de ildir Bat insan için. insana ait her eyi tebcil eder. Bu iki medeniyetten birisi madde dünyas nda tabiat yla büyük fetihler yap yor. feragatkârd r. seven. huda. insan e ref-i mahlukat telakki eden. Ac yan. insan insan için kurttur. Bunda bütün mesele urada. Yenilmeleri mukadder. ötekisi yapam yor. Birisi için hile. Ötekisi insana hürmet eder. Silahlar ayr çünkü. adilik.insan kudsiyetinden tecrit etmekten ibarettir. Yani tilki medeniyetinin. bir toplulukla birdenbire temas ediyorlar ve yeniliyorlar. insan için koruyucudur. Ve birdenbire tarih kar kar ya getiriyor bu iki medeniyeti. Bat 'da. Bütün tarih bu prensiplerden hareket edilerek in a edilebilir. Bizim için insan.
Cemal U ak. Halil Aç kgöz'ün bulundu unu biliyoruz. toplumsal s n flar Iddihar etmek: biriktirmek Istirdat: geri alma mufassal: ayr nt l mülhid: dinsiz mütearr z: sald rgan rasin: sa lam amil: kapsayan tahkim etmek: peki tirmek teali: yücelme. farika: ay rmaç hazer etmek: çekinmek lçtimai s n flar.* Bu söyle i 11 ubat 1977'de Rü dü Onduk taraf ndan kasete al nm t r. yükselme tebcil etmet: yüceltmek tecessüs: bilseme tefrika: ayr lma. bölünme tesanüd: dayan ma . Haluk mamo lu. Bu konu ma s ras nda Safa Mürsel. Eski bir kay t oldu undan sorular n birço u duyulamam t r. ayr l k.
vahdet: birlik .