Teknolojinin gelişimi ile hayatımıza Google haritalar girse de meraklıları için halen haritalar önemli öğrenme araçlarındandır. Haritalar aynı zamanda dört renk teoremi sayesinde matematikçilerin de özel ilgi odağıdır. Dört renk teoreminin ne olduğunu kolayca anlamanın bir yolu dünya haritasına bakmaktır. Siyasi haritalarda ülkeler farklı renklerde boyalıdır. Burada dikkat edilmesi gereken en bariz kural komşu iki ülkenin aynı renge boyanmamasıdır. Dört renk teoremi tam olarak da bununla ilgilidir.
1800’lerden beri farklı ülkeleri gösteren haritalar üretilmiştir. Ülkeleri ayırt etmek için onları farklı renklerle renklendirmek bu nedenle faydalı olur. Bunu yapmanın basit bir kuralı, aynı sınırı paylaşan iki ülkenin farklı renklere sahip olmasıdır. Aşağıda, aynı renge sahip komşu ülkeler olmadan, tam olarak dört renkle renklendirilmiş bir dünya haritası örneği görüyorsunuz.
Dört Renk Teoremi İle Nasıl Tanıştık?
Kaynaklara göre dört renk teoremi ile ilgili ilk soru 23 Ekim 1852’de Francis Guthrie’nin aklına geldi. Kendisi bu soruyu İngiltere haritasını renklendirmeye çalışırken sadece dört farklı renge ihtiyaç duyulduğu fark etmişti. O sırada Guthrie’nin erkek kardeşi, Londra Üniversitesi’nde ünlü matematikçi August De Morgan’ın öğrencisiydi.
Mantık konusundaki çalışmaları nedeniyle kendi alanında ünlü biri olan De Morgan, soruyu cevaplayamadı. O da soruyu meslektaşı Hamilton’a sordu. Fakat sorunun cevabını Hamilton da bilmiyordu. Francis Guthrie’nin sorusu şuydu. Her türlü harita en fazla dört renk kullanarak boyanabileceğini ispatlayabilir miyiz?
Dört Renk Teoremini İspat Etme Girişimleri
Zamanla soru Avrupa ve Amerika’nın matematik camialarında bilinir oldu. Viktorya dönemi bilimcisi Galton’un el atmasıyla sorunun şöhreti daha da arttı. Ancak hiç kimse önemli bir ilerleme kaydetmedi. 1878’de, Arthur Cayley (1821-1895), soru ile ilgilenmeye başladı. 1879’da haritaların renklendirilmesi üzerine kısa bir makale yayınladı. Makalesinde bir ispat girişimindeki bazı zorlukları açıkladı.
Bir ara Cayley’in öğrencisi Alfred Bray Kempe de bir ispat denemesine girişti. Ancak ispatı çok uzundu. Birkaç kişi ikna olsa da genel kabul görmedi. Zaten 10 yıl gibi bir zaman içinde de Percy Heawood, Kempe’nin argümanında bir hatayı bulunca problemin çözüldüğüne dönük hayaller rafa kalktı. Ancak bu esnada her siyasi haritanın 5 renge boyanabileceğini kanıtladı. Ama 4 rengin yetip yetmeyeceği uzun süre bilinemedi.
Kısacası matematikçiler çok denediler. Çizdikleri her haritayı 4 renge boyayabiliyorlardı. Ama bunu matematiksel olarak kanıtlayamıyorlardı. Aslında bunu yapabilmeleri için 80 yılın daha geçmesi ve süper bilgisayarların yardımı gerekecekti. Ancak ne yazık ki bunu bilmiyorlardı.
Dört Renk Teoreminin Çözümü
Sonunda Guthrie’nin sorusunu sormasından 124 yıl sonra soru çözüldü. Çözüm 1976 yılında, Illinois Üniversitesi’nde matematikçi olan Kenneth Appel ve Wolfgang Haken’den geldi. Ancak bir sorun vardı. Bu sorunun cevabını IBM 370 bilgisayarlarının yardımıyla bulmuşlardı. Appel ve Hakel yüzlerce sayfa süren bir kanıtla, bu çözüme ulaşmışlardı.
Sonuçta küçük bir çocuğun bile anlayabileceği, öte yandan bazı en büyük matematikçileri yıllarca zorlayan soru çözülmüştü. Ama bu durum matematikçileri pek de mutlu etmedi. Sorun, ispatın bilgisayarla yapılmış olmasından kaynaklanıyordu.
Bu çözüm geleneksel matematiksel ispat biçiminin dışında kalıyordu. Bir ispatın bilgisayarla yapılması haddi aşmak demekti. “Kontrol edilebilirlik” sorunu doğuyordu. İspatın dayandığı binlerce satırı kim kontrol edebilirdi? Bilgisayar kodlarında hata olağan bir durumdu. Ve böyle bir hata tüm ispatı geçersiz kılabilirdi. Hepsi bu da değil.
Matematikçileri cezbeden şey işin bilinmez kısmıydı. Ancak bir makine çıkıp size sadece evet cevabını veriyordu. Çözümün bir güzelliği, estetiği yoktu. Ve bu matematiksel açıdan kötü bir ispattı. Bugüne bu teoremi bilgisayar kullanmadan kanıtlayabilen çıkmadı. Matematik dünyası dört renk problemi için hala daha kısa ve geleneksel yapıda bir matematikçinin ispatını bekliyor.
Göz atmak isterseniz;
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Four color theorem; https://en.wikipedia.org/wiki/Four_color_theorem
- The Four Color Theorem; https://www.mathpages.com
- Myths of maths: The four colour theorem; Yayınlanma tarihi: 23 Mart 2020; Bağlantı: https://plus.maths.org
Dip Not:
Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım