Peki ışık, foton adı verilen taneciklerden mi oluşuyordu, yoksa sadece bir dalga mıydı o? Ya da, içinde tanecikler bulunan bir dalga mıydı? Newton’un, tanecik-parçacık görüşünde olduğu biliniyordu. Hollandalı bir matematikçi olan Huygens ise, ışığın bir dalga olduğunu öne sürüyor, dalga teorisinin temellerini atıyordu. Ama, ışık denilen bilmece öyle bir gerçeklikti ki, bazı deneyler onun bir dalga olduğunu, bazıları da taneciklerden ibaret olduğunu gösteriyordu. Hangisi doğruydu bunların?
Bu noktada, olayın aydınlığa kavuşması için yapılan çalışmalara en çok katkısı olan iki bilimadamının daha ismini belirtmemiz gerekiyor. De Broglie ve Schrödinger:
Birden fazla monokromatik ışık dalgasının (yani, herbiri belirli bir frekansa sahip birden fazla dalganın) girişimi, bu dalgaların toplanması, (süperpozisyonu) olarak açıklanırken, aynı olayın, yani interferens (girişim) olayının, ışık yerine, elektronlar kullanıldığı zaman da gerçekleştiği görüldü. Bu, ve buna benzer deneylerin sonucunda, sadece fotonların değil, atom düzeyindeki bütün diğer parçacıkların da, hem bir tanecik, hem de bir dalga olduklarına karar verildi. Fotonlardan oluşan bir dalga olarak ışığa “elektromagnetik dalga” denirken, belirli bir kütlesi olan diğer taneciklerin dalgasal hareketlerine de, “madde dalgaları” adı verilecekti. Bu durumda elektron, proton, nötron, hatta atomlar bile, bir dalga olarak ele alınabiliyorlardı. Meşhur “Doppelspaltexperiment” te (çift yarıkla deney) , bunların hepsi, tıpkı ışık gibi, girişim olayına yol açıyorlardı..Öyle ki, De Broglie’nin, bu “madde dalgaları” fikri, esasa ilişkin bir gerçeklik olarak kabul edildi ve herşeyin, hatta makroskobik nesnelerin bile, prensip olarak bir dalga şeklinde ele alınabileceklerine karar verildi! Örneğin, yerküre bile, dalga hareketi yapan bir tanecik olarak ele alınabilirdi!. Sadece, dalga boyu olağanüstü küçük olacağı için, bunu farkedemezdik!...
Tartışmalar devam ediyordu, ama tablo, özünde değişmeden aynı kalacaktı. Ortada “objektif bir realite” vardı! Bu, hem bir tanecik, hem de bir dalga olarak var oluyor ve hareket ediyordu! Schrödinger bunun, bu hareketin denklemini de yazdı. Ama anlayış değişmedi. Belirli bir anda, uzay-zaman içinde, objektif bir realite olarak var olan, yani belirli bir konuma, hıza, hareket miktarına (momentuma), enerjiye vs. sahip olan nesnelerin hareketi esas alındı hep. Klasik fiziğin ve pozitivizmin “kendinde şey” nesnelerinin yani... Buraya kadar kısaca, Heisenberg’in “Belirsizlik İlkesi’nin” ve kuantum mekaniği’nin doğuşuna kadar geçen süreci ele alarak, esas konuya girmeden önce, nasıl bir zeminde durduğumuzu göstermek istedik. Şimdi artık kolları sıvayabiliriz!
KUANTUM FİZİĞİNİN ESASLARI
Konuya açıklık getirebilmek için basit mekanik bir örnek verelim: Bir gün arabanızla giderken sürat tahdidini aşmışsınız! Evinize bir mektup geliyor ve 50 km. yerine 70 km. hızla gittiğiniz için belirli bir miktar ceza ödemeniz isteniyor! Ne yapacaksınız? Mecbur ödeyeceksiniz! Çünkü, radara yakalanmışsınız! Köşede gizlenmiş trafik polisleri radarla hızınızı ölçmüşler. Üstelik bir de fotoğrafınızı çekmişler bu arada! Cumartesi günü saat 13’ de köprüyü geçerken, tam köprünün ortasında gerçekleşmiş olay! Yani, belirli bir “an” da ve belirli bir “pozisyondaki” hızınız tam olarak belirlenmiş, yapacak hiç bir şey yoktur! Ödüyorsunuz! Ödemeyip de olayı mahkemeye götürseniz ve deseniz ki, “hayır, ben 50 km.yle gidiyordum. 70 km.lik hıza çıkmam radarın suçudur! Radardan gelen o sinyaldir ki, arabamın ivmelenmesine, yani hızının artmasına o sebep olmuştur”! Bu tür bir gerekçeyle kendinizi savunmanız ancak hakimi güldürmeye yeteceğinden ve siz de bunu bildiğinizden, ödüyorsunuz parayı, olay bitiyor!.
Ama diyelim ki, arabanıza, radardan gelen sinyali aldığı anda otomatik olarak arabanızı hızlandıracak özel bir alet monte edilmiş olsun! Biraz da abartarak, bu hız artışının aniden büyük boyutlara ulaşabileceğini de düşünelim! Aleti üreten ve arabaya monte eden firmadan da, aletin bu türden özelliklerine ilişkin resmi bir belge almışsınız, cebinizde duruyor! Bu durumda, bu belgeyi mahkemeye sunarak diyebilirdiniz ki, “bu alet bulunduğu sürece, hiç bir radar, hiç bir trafik polisi, bir arabanın, belirli bir andaki pozisyonunu ve hızını tam olarak belirleyemez. Bu, prensip olarak mümkün değildir! Çünkü, “bilmek ölçmekle gerçekleşir, ölçmek ise, en azından tek bir fotonla dahi olsa etkilemektir. Ancak siz bunu yaptığınız anda da, arabanın yerini ve hızını değiştirmiş oluyorsunuz. Bu yüzden, elde edeceğiniz ölçü değerleri, ölçme işleminden bağımsız, objektif değerler olmayıp, ölçme işlemi esnasında gerçekleşen, gözlemciye göre, yani trafik polislerine göre bilgiler, değerler olacaktır”. Ve davayı kazanacaktınız!..
Yukardaki örnek bir metafor tabi, kuantum mekaniğinin özünü ortaya koyabilmek için kullandığımız mekanik bir örnek! Ama Heisenberg’in “Belirsizlik İlkeleri’nin” özü budur işte! Arabanın yerine, herhangi bir kuantum objesini koyun, örneğin bir elektronu, durum apaçık çıkar ortaya!.46 Elektronun kütlesi o kadar azdır ki, dışardan tek bir foton bile gelerek onu etkilese, hiç bir özel alet monte etmeye gerek kalmadan, o tek bir ölçme fotonu bütün süreci-ölçme işlemini etkileyebilir. Ve buradan yola çıkarak da biz deriz ki, “hiç bir gözlemci bir elektronun belirli bir andaki yerini ve hızını tam olarak belirleyemez”. İstediğiniz kadar hassas ölçü aletleri kullanınız, bu gene böyledir. Yani bu ilkesel bir olaydır. Peki buradan çıkan sonuç nedir? “Gerçekte”, gözlemciden bağımsız-objektif bir gerçeklik olarak bir elektron vardır da, üzerinde ölçme işlemi yaparak onun uzay-zaman içindeki bu varlığına ilişkin değerleri bilmek mi mümkün değildir; yani, sorun sadece, elektronun, kütlesinin azlığından dolayı hassas olmasıyla mı ilgilidir? Yukardaki örnek mekanik bir örnek olduğu için sanki böyle bir sonuç çıkıyormuş gibi oluyor! Evet, olayı böyle yorumlayanlar, kuantum fiziğini-mekaniğini- bu türden bir zemin üzerinde açıklamaya çalışanlar da var- halâ da varlığını sürdürüyor bunlar! Örneğin, Einstein da bunlardan biriydi! Ama hepsi bu kadar değil! Bir de, Bohr-Heisenberg ekibinin başı çektiği ve bilim tarihine kuantum fiziğinin “Kopenhag yorumu” diye geçen anlayış var. Kuantum fiziği deyince olay esas olarak bu platformda tartışmaya açılıyor zaten. Buna göre (yani, kuantum fiziğinin Bohr ve Heisenberg’in başını çektiği Kopenhag yorumcularına göre) sorun sadece ölçme işleminin yetersizliğiyle ilgili değildir, çünkü, ölçme işlemine başlamadan önce “gerçekte”de bu türden değerler yoktur. Nereden biliyorsun ki var olduğunu diyordu Kopenhag’cılar! Bilmek ölçmekle gerçekleşiyordu, ama, ölçerek bilmeye çalıştığın nesneye ait ölçü değerlerini de ölçme işlemi esnasında kendin yaratıyordun!. Yani, olay bilincimize yönelik sübjektif bir eksiklikle ilgili değildi.Bırakınız bir elektronun yerini ve hızını aynı anda tam olarak tesbit etmenin mümkün olamayacağını bir yana, ölçme işleminden önce aslında uzayda mutlak bir pozisyona ve hıza sahip bir elektronun “varlığı” bile tartışma konusuydu! Çünkü, bir elektronun belirli bir pozisyona sahip olarak gerçekleşmesi için onu mümkün olduğu kadar dalga boyu küçük bir fotonla etkilemeniz gerekiyordu. Ama hiç bir zaman, dalga boyu sıfır olan bir foton olamayacağından, ölçme fotonunun dalga boyu küçüldükçe frekansı da artacak, elektronu lokalize etmek için göstereceğiniz çaba onu daha çok ivmelendirecek, yani hızını daha çok değiştirecekti. Bu durumda, bir elektronun uzay içindeki pozisyonunu belirlemek için yapacağınız çalışmalar, aynı anda, onun momentumunu, ya da hızını belirlemek için yapacağınız çalışmaların önüne bir engel olarak çıkacaktı. Olayın çapını daha iyi kavrayabilmek için yukardaki paragrafı bir kere daha okuyun isterseniz! Bir yanda belirli deneysel-bu anlamda bilimsel sonuçlar var ortada, diğer yanda ise günlük hayatımızın mekanik akışına dayanan belirli yüzeysel bilgi kırıntıları!. Madem ki bilmek ölçmekle gerçekleşiyordu, ve ama ölçerken de bilme nesnesiyle etkileşerek onu değiştiriyorduk, o halde elde edeceğimiz ölçü değerleri ölçme işleminden önce de varolan “objektif mutlak gerçekliğe” ait bilgiler olmuyordu. Bunlar, ölçme işlemini gerçekleştiren özne (ölçü aletleri de dahil olmak üzere bir bütün olarak özne..yani, sadece sübjektif bir unsur olarak özne değil!) ile ölçme nesnesi arasındaki etkileşmeye bağlı olarak yaratılan değerlerdi. Sonuç apaçık ortadaydı..
İşte tam bu noktada bir kısım bilimadamı diyor ki, iyi güzel etkileşmeden dolayı sonuç böyle çıkıyor. Bu durumda, hiçbir zaman, elde edilen değerlerin ölçme işleminden önce de varolan değerler olduğunu söyleyemeyiz, ama bu sadece bugün için bilme sürecine ilişkin bir eksikliktir. Buradan yola çıkarak bilme nesnesinin ölçme işleminden önce objektif mutlak bir gerçeklik olarak varolduğu konusunda şüpheye düşemeyiz! Bilim sürekli gelişen ilerleyen bir süreçtir, bugün böyle, ama bir bakarsın yarın ölçme işlemine yönelik bu eksiklik de ortadan kalkar ve problem çözülmüş olur! Bu şekilde düşünenler inançlı-ideolojik materyalistler oluyor! Ne yapsan etsen bunları ikna etmek mümkün değildir zaten! Ölçme nesnesini hiç değiştirmeden onun hakkında bilgiler elde edebilmek için dalga boyu sıfır olan bir foton kullanmamız gerektiğini (böyle birşeyin ise mümkün olamayacağını), ama zaten dalga boyu küçüldükçe bu seferde frekansı büyüyeceği için, bu durumda foton nesneyi daha büyük bir enerjiyle etkileyerek değiştireceğinden sonuç itibariyle objektif mutlak kendinde şey bir gerçekliğe ilişkin bilgiler elde etmenin hiçbirzaman sözkonusu olamayacağını söyleseniz bile bunarın görüşlerinin gene de değişmeyeceği açıktır. Çünkü, bunlar dinsel metafiziğin yerine “kendinde şey objektif mutlak gerçeklik” anlayışını koyarak bir tür dogma yaratmışlardır kendilerine.
Peki, bunlarla pozitivist bilimadamları arasında bir fark var mı? Esasa ilişkin bir farktan söz edilemez. Çünkü, pozitivistler için de çıkış noktası aynı objektif-mutlak gerçeklik anlayışıdır. Ne var ki, onlar-yani pozitivistler- için önemli olan o anın içinde varolan objektif mutlak gerçekliktir. Nesnelerin daha önceki durumları onları pek ilgilendirmiyor! Onlar belirli bir andaki üzümü yemeye yoğunlaşıyorlar, bu üzüm hangi bağın üzümüdür bu onları ilgilendirmiyor! Adına ister materyalistler deyin (buradaki materyalist kavramı sadece kaba mekanik materyalizme yönelik değildir, Diyalektik Materyalizmin özü de aynı “kendinde şey” madde anlayışıdır), ister pozitivistler, bu türden mefafizik bir madde-evren anlayışından yola çıkan 19-20 yy kalıntısı bütün o kafa yapıları kuantum fiziği-Heisenberg ilkeleri ortaya çıkana kadar tutunacak bir dal bulabiliyorlardı belki kendilerine; ama ne zaman ki, bilmek ölçmekle gerçekleşir, ölçmek ise etkileşerek nesneyi değiştirmektir, bu nedenle, belirli bir ana ilişkin olarak varlığından haberdar olduğumuz bir nesne, ölçme işleminden bağımsız olarak o an “kendinde şey” olarak varolan objektif mutlak bir gerçeklik değildir sonucuna varılır, bu andan itibaren artık varılan bu sonucun sadece klasik anlamda materyalist-ve de idealist felsefelerin, bunların savunucularının değil, pozitivizmin ve pozitivistlerin de bilimsel anlamda iflası anlamına gelmesi gerekirdi. Ama, tam olarak böyle olmaz. Olmaz, çünkü adına pozitivizm denilen bu zihinsel virüs, anında kılık değiştirerek başka bir şekle girebilen bir illettir.
Ama önce biz biraz da, bilimsel düzeydeki bu devrimin baş aktörleri olan insanların (başta Heisenberg olmak üzere bütün o Kopenhagcıların) yorumlarına kulak verelim: Madem ki bilmek ancak ölçme işlemiyle gerçekleşiyor, o halde ölçme-bilme nesnesinin ölçme işleminden önce de varolup olmadığı hakkında birşey söyleyemeyiz diyor bunlar da. Çünkü, diyorlar, varlığını bilemeyeceğimiz bir şey üzerinde tartışmak abestir. Önemli olan, o an-yani ölçme işleminin gerçekleştiği an-yaratılandır. Ki, onu da o an yaratan biziz-yani ölçme işlemini yürüten öznedir-! Bu ne peki şimdi? Bir ucunda, sübjektif idealizmin, diğer ucunda ise yeni türden idealist bir bilinemezciliğin yattığı bir ucube değil mi bu da?.Bir yanlışa karşı çıkarken işi başka bir yanlışa doğru yokuşa sürmek değil mi?
Neyse, tartış, tartış, en sonunda şöyle bir çıkış yolu bulunur! Ve denilir ki, bütün bu sonuçların günlük hayatın akışı içindeki makroskobik cisimler için pratik bir anlamı yoktur. Yoktur, çünkü, makroskobik nesneler üzerinde ölçme işlemi yaparken, ölçü aletlerimizin onları değiştirme açısından önemli bir etkisi olmayacaktır. Bu nedenle, günlük hayatın akışı içinde biz gene rahatlıkla, “şeyler, bizden, gözlemciden, ölçme işleminden bağımsız olarak var olan objektif realitelerdir” diyebilirdik! Örneğin, bir arabaysa söz konusu olan, “araba, trafik polisinden bağımsız olarak var olan objektif bir realitedir” diyebilirdik. Belirli bir anda, belirli bir yeri ve hızı vardı arabanın. Trafik polisinin yaptığı ise, sadece, zaten kendisinden bağımsız olarak var olan bu değerleri tesbit etmekten ibaretti. Günlük hayatımızı belirleyen bakış açısının özü bu idi, ve bu türden ifadeleri kullanmaya halâ devam edebilirdik. Bir elektron için söyleyemeyeceğimiz şeyleri kolaylıkla bir araba için söyleyebilirdik. İşte, günlük hayatımız dediğimiz mekanik dünyamızın “gerçekleri” bunlardır. Öyle bir dünya ki bu, hep bu türden kabuller üzerine kurulmuştur!
Uygulamaya-günlük hayata- yönelik esasa ilişkin olmayan yaklaşık değerlere, pratik çözüm-lere (ve de tabi, bu türden bir zemini esas alan klasik fiziğe-bilime) kimsenin bir diyeceği olamazdı, burası açık!. Ama, ya buradan yola çıkarak, günlük hayatın akışı içinde işimize yarayan bu pratik kabulleri (bunların belirli sınırlar içinde geçerli olan pratik kabuller olduğunu unutarak) bir dünya görüşünün temelleri haline getirerek halâ piyasaya sunmaya çalışmak.. bu ne demek oluyordu! Meselenin özü işte burada!
PEKİ İNSAN VE TOPLUM SÖZKONUSU OLDUĞU ZAMAN DURUM NEDİR.. Şöyle soralım: Mademki günlük olayların akışı içinde-mekanik makroskobik dünyada klasik fizik-bilim halâ geçerlidir, yani bu alanda olayları ve nesneleri halâ objektif mutlak gerçeklikler olarak ele alarak işimize yarayan sonuçlar elde edebiliyoruz (kuantum fiziğinin alanına, yani mikroskobik dünyanın sınırları içine girene kadar bir sorun ortaya çıkmıyor), peki toplum sözkonusu olduğu zaman durum nedir, burada da gene aynı mantık geçerli midir; yani, klasik fiziğin-bilimin geçerliği için koyduğumuz o “mekanik makroskobik dünyanın sınırları” toplumu da içine alıyor mu; toplum sözkonusu olduğu zaman da pozitivizmi-onun toplum mühendisliği anlayışını halâ “işe yarayan araçlar”-“yaklaşık değerler” olarak kullanabilir miyiz?
Hayır kullanamayız! Mekanik-makroskobik dünyanın doğal sistemleri için (interaktif anlamda belirli bir benliği olmayan “cansız” varlıkları kastediyoruz) geçerli olan yukardaki faydacı mantık, insan ve toplum sözkonusu olduğu zaman tamamen geçerliğini kaybeder. Neden mi?
“İnsan”, “insan” diyoruz hep, nedir o “insan” dediğimiz şey, basit bir moleküller yığını mıdır? “Hayır” mı diyorsunuz, nedir o halde insanın varlığını temsil eden şey-instanz? Almancada “selbst” İngilizcede “self” Türkçede de bizim nefs, ya da benlik-kimlik diye tanımladığımız nöronal bir etkinlik değil midir bu son tahlilde? Yani, adına insan dediğimiz gerçeklik, son tahlilde, nöronal ağlarda gerçekleşen ve her an değişen bir “aksiyon potansiyeliyle”-elektriksel bir sinyalle-temsil edilen bir etkinlik-instanz değil midir! Peki nasıl oluşuyor bu nöronal ağlar ve bu ağlarda ortaya çıkan aksiyon potansiyelleri?
“Nöronal ağlar”, hafızamızda kayıt altında tuttuğumuz informasyonları temsil eden sinapslardan oluşuyor. Çevreden gelen informasyonları değerlendirip işleyerek-yani öğrenerek-ürettiğimiz her bilgi beynimizde sinaps adı verilen kendine özgü nöronal yapılarla temsil ediliyorlar. İşte bizim, benlik adını verdiğimiz kimliğimizi oluşturan nöronal ağlar bu şekilde ortaya çıkıyorlar. Yani, son tahlilde, bir informasyon işleme sistemi olan beynimizin ürettği ve daha sonra da kayıt altına aldığı bilgileri temsil eden yapılardır bunlar. Ne kadar çok şey öğrenmişsek, öğrenilen her bilgiye denk düşen bir sinaps ve buna göre biraz daha karmaşık hale gelen bir nöronal ağ sistemi oluşuyor beynimizde. Belirli bir anda gelen bir informasyonu değerlendirirken her seferinde bu ağlardan gerekli olanlar aktif hale geliyorlar. Gelen informasyon nedir, ne değildir, buna karşı cevabımız ne olacaktır, bütün bunlar bu ağlarda oluşan elektriksel akımlarla-aksiyon potansiyelleriyle-değerlendiriliyorlar. Ve sonunda da “bir karara varıyoruz” ve diyoruz ki, “a, bak tamam şöyle”, ya da “böyle”, “evet” , ya da “hayır”! Peki ne demek bütün bunlar, kim veriyor bu cevapları, ya da, meydana gelen bu cevaplar kimi neyi temsil ediyorlar? Sizi! Çünkü, o cevapla birlikte aynı anda siz kendinizi-kendi benliğinizi de yeniden üretiyorsunuz. Yani öyle “objektif mutlak bir gerçeklik” olarak bir Ahmet, ya da Mehmet yoktur ortada!. Çevreyle etkileşme içinde, çevreden gelen informasyonları değerlendirip işleyerek bir sonuç ürettiğiniz an, bir aksiyonpotansiyeli olarak kendi benliğinizi-kendinizi de yeniden üretmiş oluyorsunuz! Aynı şekilde, öğrendiğinizi her yeni bilgiyle birlikte beyninizdeki nöronal ağlara yeni bir bağlantı-sinaps-daha ilave edileceğinden, o andan itibaren siz artık daha önceki siz olmaktan çıkmış, kendinizi yeniden üretmiş oluyorsunuz. Ama bakın, kendinizi yeniden üretmiş oluyorsunuz derken bunu doğru anlamak lazım! Selbst-benlilk kendi kendini tek başına yeniden üretmiyor!! Çevreyle birlikte yapıyor o bu işi. Çevre sizi etkiliyor, siz de onun etkisini değerlendirip yeni bilgiler üretirken kendinizi de yeniden üretmiş oluyorsunuz. Hani nerde burda “kendinde şey” “objektif mutlak gerçeklik”! Siz, her an, yaşamı devam ettirme mücadelesi içinde çevreyle etkileşerek kendini yeniden yaratan-yaratılan izafi objektif bir gerçeksiniz. Olay bu kadar basittir! Bu nedenle, günlük hayatımızı kuşatan mekanik makroskobik doğal-yani cansız-sistemler için geçerli olan sınırlar insan ve toplum söz konusu olunca geçerli değildir. Bu alanda geçerli olan, kuantum fiziğini de içine alan evrensel sistem yasalarıdır. Yani, hiç heveslenmesinler, toplum mühendisi pozitivistlere ekmek yok bu alanda!.. Burada hemen büyük kızımla aramızda geçen bir diyaloğu aktarmak istiyorum size: Elif şimdi Amerika’da doktora yapıyor. Aramızda bu diyaloğun geçtiği zaman-yedi sekiz sene oldu galiba-Almanya’da Osnabrück şehrinde üniversitede Cognitive Science-Bilişsel Bilim-okuyordu. Bir hafta sonu, ya da okul tatiliydi galiba, bizim yanımıza eve gelmişti, bu konuları tartışıyorduk. Birden bana dedi ki “ne yani baba, ben şimdi Osnabrück’te olduğum zaman yok mu oluyorum senin için”! Hani o Einstein’ın, “Paris şehri sizden bağımsız objektif-mutlak bir gerçekliktir, siz orada olsanız da olmasanız da o sizden bağımsız bir gerçeklik olarak varlığını sürdürmektedir” sözü vardı ya, ona benzer bir soruydu bu da! Madem ki herşey ilişki-etkileşme içinde karşılıklı olarak biribirini yaratarak varoluyordu-bu anlamda şeyler izafi gerçekliklerdi-o halde diyordu Elif, “Osnabrück’teyken benim sana göre yok olmam gerekir”, “ama ben “gerçekte” varolmaya devam ediyorum”!..
Ben de ona bir insanın varolmasının ne anlama geldiğinden başlayarak şöyle cevap vermiştim: Madem ki insan bir moleküller yığını değildir, ve bir insan için varolmak demek belirli bir selbst’e-benliğe-sahip olarak gerçekleşmek demektir, sen Osnabrück’teyken benim için sadece potansiyel bir gerçeklik olarak varlığını sürdürmüş oluyorsun. Bu durumda ben senin varlığını ancak beynimde sana ilişkin olarak daha önceden oluşan sinapslarla-sanal düzeyde algılayabiliyorum. Arada objektif bir etkileşme olmadığı için bu durumda ben de senin için aynı şekilde potansiyel bir gerçekliğim. O halde, ayrı şehirlerde iken, sen ve ben kendi çevrelerimiz içinde gerçekleşen ilişkilere göre bir anlama sahip olan izafi-objektif benliklere-selbst-sahip olarak gerçekleşiyoruz. Ama örneğin, telefonla konuştuğumuz an, ya da sen buraya geldiğin an durum değişiyor. Arada başlayan o etkileşmedir ki anında bizi biribirimize göre gene izafi-objektif gerçeklikler haline dönüştürüyor. Burada belirleyici olan varlığımızı-kimliğimizi belirleyen nöronal ağlardır. Seninle, telefonla bile olsa konuşmaya başladığımız an, aramızda gerçekleşen informasyon akışıdır ki, bu ağları etkileyerek onları biribirimize göre izafi-objektif gerçeklik haline dönüştürüyor.
Paris şehri de öyle. Biz orada yokken de “var” o gene!. Ama onun bu varlığı o an onun içinde bulunduğu ilişkilerin-etkileşimlerin sonucu, yani gene izafi bir oluşum. Ve bu da o anki sistemin sistem merkezini temel alan KS’ne göre gerçekleşiyor. Ama bizimle ilişkileri içinde düşünüldüğü zaman, bu sadece bize göre potansiyel bir gerçeklik. Ne zaman ki biz Paris’e ulaşırız ve oradaki etkileşmelere dahil oluruz, ancak o zaman bizim de Paris’in objektif bir gerçeklik olarak oluşmasına katkımız olmuş olur. Görüldüğü gibi, objektif gerçeklik kavramı mutlak değil izafi bir kavramdır. Tek bir insanın oradaki etkileşmelere dahil olması Paris gibi büyük bir kentin objektif varlığını ne kadar etkiler, bu ayrı bir konudur. Elbette ki, pratikte bunu hesaba katmayacağımız için, Paris bizden bağımsız bir şekilde varolan objektif bir gerçekliktir der çıkarız işin içinden, ama bu işin özünü değiştirmiyor..