I. Dünya Savaşı nedenleri (1914-1918)
Savaşın genel nedenleri
- Sanayi inkılabı sonucunda büyük devletler arasındaki hammadde ve pazar rekabetinin artması ve sömürgecilik yarışının hızlanması.
- Karşılıklı siyasi rekabetler, bloklaşmalar, silahlanma yarışı ve devletlerarası anlaşmazlıklar.
- Fransız ihtilali sonucunda önem kazanan milliyetçilik düşüncesinin yaygınlaşması.
Savaşın özel nedenleri
- İngiltere ile Almanya arasında hammadde ve pazar ihtiyacından kaynaklanan ekonomik, askeri ve siyasi rekabet olması.
- Osmanlı ülkesindeki petrol yataklarının kontrol etmek isteyen İngiltere’nin, Bağdat Demiryolu Projei ile Almanya’nın Osmanlı Devleti üzerinde etkili hale gelmesinden rahatsızlık duyması.
- Fransa’nın Sedan Savaşı sonucunda Almanya’ya kaptırdığı kömür yatakları bakımından zengin olan Alsas-Loren bölgesini geri almak istememesi.
- İtalya’nın Akdeniz’e hakim olmaya çalışması.
- Rusya’nın Boğazları ele geçirmek ve sıcak denizlere inmek istemesi.
- Doğu Avrupa’da Avusturya ve Rusya’nın başını çektiği Germen-Slav gerginliğinin olması.
- Japonya’nın Uzak Doğu’daki Alman sömürgelerine sahip olmak istemesi.
Devlelerin bloklara ayrılması
İtilaf devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya,
İttifak devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya
Sonra katılanlar: İtalya, Sırbistan, Belçika, Japonya, Romanya, ABD, Yunanistan, Osmanlı Devleti, Bulgaristan.
İtalya savaş öncesinde üçlü ittifak arasında olmasına rağmen, İngiltere’nin vaadleri ve Avusturya ile olan sınır sorunları nedeniyle 1915 Londra Antlaşması ile itilaf bloğuna geçmiştir.
Savaşın başlaması
- 28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan veliahtı Ferdinand ile eşi Sofi’nin bir Sırp milliyetçisi tarafından Saraybosna’da öldürülmesi savaşın görünen nedeni oldu.
- Savaş 2 Ağustos 1914’te Sırbistan’la Avusturya arasında başlamıştır.
- Almanya’nın Avusturya’nın yanında, Rusya’nın da Sırbistan’ın yanında savaşa girmesiyle savaş Avrupa savaşına dönüşmüştür.
Osmanlı Devleti’nin savaşın başındaki tutumu
- Tarafsızlığını ilan etti.
- Boğazları yabancı gemilere kapattı.
- Seferberlik ilan etti (Her an savaşa girebileceğinin göstergesidir).
- Kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdı. (Ekonomik bağımsızlığını sağlamayı amaçlamıştır).
- Mebusan Meclisi’ni kapattı.
Osmanlı Devleti’nin savaşa girme nedenleri
- Savaş öncesinde oluşan bloklarda yer almadığı için yalnızlık politikasına itilmişti, bundan dolayı diplomatik yalnızlıktan kurtulmak istemesi.
- Yakın dönemde etkili olan ittihatçıların Almanya’nın savaşı kazanacağına inanması.
- Almanya ve Bulgaristan ile ittifak ve dostluk antlaşmaları yapılması.
- Rus,İngiliz ve Fransız sömürgelerinde yaşayan Türklerin ve bu devletlerin idaresi altındaki İslam ülkelerinin bağımsızlığına kavuşturulacağı inancına sahip olunmasıdır.
Almanya’nın Osmanlı Devleti’nin kendi yanında savaşa girmesini istemesinin nedenleri
- Osmanlı Devleti’nin jeopolitik konumundan (Süveyş Kanalı ve Boğazlar) yararlanmak.
- Halifenin dini gücünden faydalanmak.
- Osmanlı Devleti’nin askeri gücünden ve hammadde kaynaklarından yararlanmak.
- Yeni cepheler açarak Avrupa’daki İngiliz ve Rus cephelerinde rahatlamak,
- Ortadoğu petrollerine sahip olmaktı.
Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi
- İngiliz donanmasının önünden kaçarak Osmanlı Devleti’ne sığınan Goben ve Midilli adlı Alman gemilerinin Osmanlı Devletince satın alındığının açıklanması ve bu gemilerin Rus limanlarını bombalaması üzerine Rusya, 1 Kasım 1914’te Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti.
- Buna karşılık Osmanlı Halifeside 11 Kasım 1914’te Kutsal Cihat ilan etti.
Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi sonucunda meydana gelen gelişmeler
- Savaş daha geniş bir alana yayılmıştır.
- Savaşın süresi uzamıştır.
- Almanlar cephelerde rahatlamıştır.
- İtilaf devletlerinin Boğazlar yoluyla Rusya’ya yardım etmesi engellenmiştir.
Osmanlı Devleti’nin savaştığı cepheler
Taarruz cephesi: Kafkas cephesi, Kanal cephesi
Savunma cepheleri: Çanakkale cephesi, Irak cephesi, Suriyet-Filistin cephesi, Hicaz-Yemen cephesi
Müttefiklerine yardım ettiği cepheler: Galiçya cephesi, Makedonya cephesi, Romanya cephesi.
Kafkas cephesi
- Rus işgali altındaki Türklerin kurtarılmasını ve Almanya’nın Rus cephesinde rahatlamasını sağlayıp, Bakü petrollerini ele geçirmek için açılan bir cephedir.
- Bu cephenin açılmasında Turancılık düşüncesi etkili olmuştur.
Kanal cephesi
- Osmanlı Devleti’nin 1882’de ingilizlere bırakmak zorunda kaldığı Mısır’ı geri alma ve İngiltere’nin sömürgelerine giden en kısa yolu ele geçirme isteği cephenin açılmasında etkili olmuştur.
- Cemal Paşa komutasındaki Osmanlı ordularının yaptığı her iki taarruzun da başarısızlıkla sonuçlanması üzerine İngilizler, Suriye-Filistin cephesini açmış ve Kudüs’ü işgal etmiştir.
Çanakkale cephesi
Cephenin açılmasında itilaf devletlerinin;
- İstanbul’u alarak Osmanlı Devleti’nin savaş dışı bırakmak,
- Çarlık Rusyası’na boğazlar yoluyla yardım etmek,
- Osmanlı Devleti’nin Almanya’yı desteklemesini engellemek,
- Savaşı kısa sürede bitirmek istemeleri
etkili olmuştur.
- İtilaf devletlerinin donanmaları Çanakkale’yi geçmek istedilerse de Nusret mayın gemisinin boğaza döşediği mayınlardan dolayı başarılı olamadılar.
- Deniz yoluyla geçemeyen itilaf devletleri Gelibolu Yarımadasına asker çıkarmaya başladılar. Ancak Türk ordusunun direnişi üzerine başarılı olamayarak geri çekildiler.
- Mustafa Kemal bu cephede Anafartalar, Conkbayırı, Kireçtepe ve Arıburnu savaşlarında da önemli başarılar elde etmiştir.
Çanakkale savaşının sonuçları
- İtilaf devletleri Çarlık Rusya’sına gerekli yardımı yapamamıştır.
- Çarlık Rusyası’nda Bolşevik ihtilali’nin çıkmasının sonucunda yönetim değişmiş ve Çarlık rejimini yıkan Bolşevikler savaştan çekilmişlerdir.
- 1. Dünya Savaşı’nın uzamasına neden olmuş ve yeni cepheler açılmıştır.
- Mustafa Kemal’in başarıları Milli Mücadelede önder olmasında etkili olmuştur.
Irak cephesi
- İngilizlerin; Musul – Kerkük petrollerini kontrol altına almak, Kuzeye çıkıp karadan Rusya’ya yardım etmek, Almanya’nın Ortadoğu’daki etkinliğine son vermek amacıyla açtıkları cephedir.
- İngiltere savaşın hemen başında Basra’ya asker çıkarttı. Yapılan Kut’ül Amare Savaşı’yla Osmanlı ordusu başarılı olduysa da gerek arapların ingilizlerle birlikte hareket etmesi, gerekse ingilizlerin bu cepheyi güçlendirmesi ve Anadolu’dan yeterli yardım alınamaması sonucunda bu cephede üstünlük ingilizlere geçti ve Bağdat işgal edildi. Mondros Ateşkes Antlaşması ile cephe kapandı.
Suriye-Filistin cephesi
- Kanal cephesinde Osmanlı ordusunun başarısız olması üzerine, ingilizlerin Suriye ve Filistin’i işgal ederek Osmanlı Devleti’ni barışa zorlamak amacıyla açtıkları cephedir.
- Alman Generali Liman Von Sanders’in savaşı kazanamayacağını anlayarak cepheyi terk etmesi üzerine Mustafa Kemal Paşa, buradak Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı’na atandı ve Osmanlı ordusunu Halep’in kuzeyine çekti.
- Suriye Cephesi Mustafa Kemal Paşa’nın 1. Dünya savaşında savaştığı son cephedir.
- Mustafa Kemal Paşa, 1. Dünya savaşında sırasıyla, Çanakkale, Kafkas ve Suriye Cephelerinde göre almıştır.
I. Dünya savaşının sonuçları
- Yeni devletler kuruldu.
- Yenilen devletlere askeri sınırlandırmalar ve ekonomik yükümlülükler getirildi.
- İngiltere savaştan en karlı çıkan devlet olmuştur.
- Çok uluslu imparatorluklar yıkılmıştır. (Osmanlı Devleti, Avusturya-Macaristan).
- Avrupa haritası yeniden çizildi. Yeni devltler kuruldu (Polonya, Yugoslavya, Çekoslovakya, Letonya).
- Barışı korumak amacıyla Milletler Cemiyeti kuruldu.
- Sömürge yönetimlerinin adı manda ve himaye olmuştur.
- Cephe kavramının değişmesi ve çok fazla sivilin ölmesi nedeniyle Sivil Savunma Teşkilatı kurulmuştur.
- Yenilen devletlere ağır şartlar taşıyan antlaşmaların imzalatılması 2. Dünya savaşına ortam hazırlamıştır.
- Sınırların belirlenmesinde milliyet esaslarına dikkat edilmediği için savaş sonrasında azınlık sorunları ortaya çıkmıştır.
- Yeni rejimler ortaya çıktı (Rusya’da komünizm, İtalya’da Faşizm, Almanya’da Nazizim).