Herhangi bir Ekonomi k birimin belirli bir andaki varlıklarını (aktif), borçlarını ve sahiplerinin o Ekonomi k birim üzerindeki haklarının parasal değerlerini toplu olarak gösteren ve bu sebeple de Ekonomi k birimin mali durumu hakkında bilgi veren bir tablodur. Geleneksel olarak bilançoda, Ekonomi k birimin sahip olduğu varlıklar, parasal maliyetleriyle; borçlar, vadelerinde ödenmesi zorunlu para tutarlarıyla gösterilir. Ekonomik birim sahip, ya da sahiplerinin, Ekonomi k birim üzerindeki hakları ise bir kalıntı özelliğinde olup varlıklar toplamından. Borçların toplamı düşüldükten sonra elde edilen parasal tutarla gösterilir.
Yine geleneksel olarak, bilançonun en çok kullanılan şekli, hesap şeklidir. Bu hesap şeklindeki tablo üzerinde, varlıklar tablonun sol tarafında, borçlar ve sahiplik hakları (sermaye) da tablonun sağ tarafında yer alırlar. Kıt'a Avrupa'sında, A.B.D. de ve ülkemizde kullanılan bilançonun bu düzeni, İngiliz Uluslar Topluluğuna dahil ülkelerde tersine çevrilmiş olarak görülür. Bu sonuncu ülkelerin çoğunda borçlar ve sermaye sol tarafta, varlıklar da tablonun sağında yer alırlar. Son yıllarda yabancı ülkelerde ve yurdumuzda bilançoyu daha kolay anlaşılır hale getirmek için geleneksel hesap şeklinden başka, bütün unsurları, çeşitli tarihlere ait rakamları karşılaştırmayı kolaylaştıracak şekilde yukardan aşağı sıralama şeklinde bilançolar da düzenlenmektedir. Yurdumuzda çoğunlukla kullanılan hesap şeklinin dahi tatbikatta birçok değişik tali şekillerini bulmak mümkündür. Türkiye Bankalar Birliği tarafından hazırlanarak 1963 yılbaşından beri bütün bankalarımızın müşterilerinden alacakları hesap vaziyetlerinde yer alan bilanço, yurdumuzda yaygın olarak kullanılan bilanço hesap şeklinin bir örneğini vermektedir.
Bu şekil meseleleri dışında bilançoların düzenlenmesi ve içindekilerle ilgili olarak uygulanan ilkeler aşağıda özetlenmiştir:
i) Dönen varlıklar (cari aktifler, mütedavil kıymetler) ile kısa vadeli borçlar tablonun en başında ve ayrı ayrı gruplandırılmış olarak gösterilmelidirler. Yurdumuzda en çok kullanılan hesap şeklindeki bilançolarda, dönen varlıklar tablonun sol tarafının en başında, kısa vadeli borçlar da sağ tarafının en başında gruplandırılmaktadır. Birçok hallerde görüldüğü gibi, bilançonun sol tarafta duran varlıklar (sabit kıymetler), sağ tarafa da sermaye ile başlatılması, ayrıca bazı hallerde dönen ve duran varlıklar ile kısa ve uzun vadeli borçların ayrı ayrı gruplanmayarak, karışık bir düzen içinde gösterilmesi, bilançodan yararlanılarak yapılacak mali tahlilleri güçleştirdiği için zararlı görülmekte ve yurdumuzda da gittikçe terk edilmektedir.
Alt alta sıralama şekillerinin birinde yapıldığı gibi en başa dönen varlıklar gruplandırılır. Onun hemen altında da kısa-vadeli borçlar gruplandırılırsa, dönen varlıklar toplamından kısa vadeli borçlar düşüldükten sonra tespit edilerek işletme sermayesi(net çalışma sermayesi)nin bilançoda açıkça gösterilmesi mümkün olmaktadır. Bilançonun hesap şeklinde düzenlenmesi halinde bile, başlı başına bir tahlil aletinden ibaret olan işletme sermayesin in okuyucu tarafından kolayca tespit edilerek incelenmesini sağlamak için, sol tarafta (aktif) dönen varlıklar toplamının, sağ tarafta (pasif) da kısa vadeli borçlar toplamının ayrı ayrı belirtilmesi gerekli görülmektedir.
ii) Para dışında kalan alacaklar, mal stokları ve benzeri dönen varlık unsurları, bilanço tarihini izleyen takvim yılı içinde paraya dönüşecek ya da normal faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde kullanılacak unsurlardan ibarettir. Paraya dönüşmesi, bazı hallerde bir yıldan uzun süren yarımamuller gibi varlık unsurları da, normal faaliyet dönemi (satın almadan satışa ve bedelin para olarak tahsil edilmesine kadar geçen süre) içinde paraya dönüşeceği için dönen varlıklara dahil edilecektir.
Kısa - vadeli borçlar, bilanço tarihini izleyen takvim yılı, ya da normal faaliyet dönemi içinde para olarak ödenecek olan ödeme taahhütlerini kapsamına alacaktır. Bu kapsama, uzun vadeli borçların kısa - vadede ödenecek taksitleri de dahildir:
i) Dönen varlıklar, kendi içinde para ile başlayarak paraya yakınlık derecelerine göre yaklaşık bir sıralamaya tabi tutulur. Kısa vadeli borçlarda genellikle ödeme tarihlerinin yakınlığına göre bir sıraya pek rastlanmaz. Bu borçlar, genellikle şu sınıflara ayrılmış olarak gösterilir: banka borçları, diğer borçlar (kısa vadede ödenecek ve uzun vadeli borç taksitleri dahil), senetli ve senetsiz borçlar, birikmiş borçlar.
ii) Dönen varlıkların belli başlı türleri, para, satılabilir hisse senetleri ve tahviller, senetli ve senetsiz alacaklar, stoklar, önceden ödenmiş masraflar, aFinans -haberleri>Kredi tiflerden ibarettir. Bazı hallerde bu belli başlı türlerin de bir kaç tali başlık altında toplandığı görülebilir.
iii) Dönen varlıkların para, ya da paraya çevrilme yönünde işleme tabi tutulmakta olan diğer parasal değerleri ifade ettiği ve bunların genel olarak işletme yönetiminin emrinde bu yönde hemen kullanılabilir durumda olduğu kabul edilmektedir. Böylece, çeşitli sebeplerle hemen ve serbestçe kullanılması sınırlanmış, örneğin belirli bir borcun ödenmesi için borç anlaşması gereğince bir banka hesabında bloke olarak (sadece bir belirli ödemenin yapılması için kullanılabilir şekilde) tutulan eldeki, ya da bankadaki paraların, dönen varlıklar dışında, özelliği belirtilerek ayrı başlık altında gösterilmesi gerekir. Dönen varlıkların serbestçe ve genel amaçlar için kullanılabilir, para tutarları dışında kalan ve alacaklar gibi ileride para tahsil etme hakkını temsil eden diğer türleri, bilançoda ilerde tahsil edilebilecek para tutarlarıyla gösterilmelidir. Bu nedenle, bu tür dönen varlık türlerinin paraya çevrilme kabiliyetleri hakkında şüpheli durumlar varsa, bilançoda gösterilen tutarların, ilerde tahsil edilecek para tutarlarını temsil edebilmesi için tahmin edilebilecek karşılıkların indirilmesinden sonra net olarak tespit edilmesi gereklidir. Böylece, iflas etmiş bir bankada bulunan mevduat tutarı, bu bankadan sonunda tahsil edilebilecek net para tutarı ile; satılabilir hisse senetleri ve tahvillerin bilanço tarihindeki piyasa fiyatları, maliyetlerinin çok altına düşmüş ise, bu senet ve tahviller, o tarihteki piyasa değerleri üzerinden: alacaklar, ilerde tahsili imkansızlaşacak alacaklar için bir indirim yapıldıktan sonraki net değerleriyle, mal stoklarından maliyetlerinin çok altında satılması muhtemel bulunanlar, satış değerleriyle; önceden ödenmiş masraflar da, bunların sadece gelecek dönemlerle ilgili kısımları seviyesine indirildikten sonraki değerleriyle bilançoda gösterilecektir. Bilançoda stokların değerlemesinde kullanılan usulün de açıklanması şarttır.
iv)İştirakler (bilançosu yapılan işletmenin başka işletmelerin sermayesine katılma payları), elde edildikleri zaman fiilen ödenmiş olan tutarlarıyla gösterilir; sonradan ortaya çıkmış piyasa değeri düşmeleri, önemli ölçülere ulaşmış ise, bilançoda gösterilecek maliyet bedelleri, bu değer düşmeleri tutarında indirilir. Böylece, henüz fiilen ödenmemiş iştirak taahhüdünün işletmenin varlıkları arasında gösterilmemesi gerekir.
İşletmenin çoğunluk hissesine sahip olduğu, ya da özel nedenlerle elden çıkarılması düşünülmeyen iştiraklerinin dönen varlıkların dışında tutulması gereklidir. Azınlık hissesine sahip olunan iştiraklerdeki Yatırım ların, satılabilir hisse senetleri ve tahviller dönen varlık kalemine dahil edilebilmesi için, bu Yatırım ları temsil eden senetlerin bilançoda gösterilen değerler üzerinden paraya çevrilmesinde hiçbir şüpheli durum bulunmaması ve işletme yönetiminin bunları elden çıkarmayı önleyecek açıkça ifade edilmiş, ya da edilmemiş bir niyetinin bulunmaması şarttır.
İştiraklerden alacaklar, kısa - vadeli de olsa ve bu yüzden dönen varlıklar arasında gösterilse bile, bu tutarlar bilançoda ayrıca belirtilmelidir.
v) Duran varlıklar, bilançoda, maliyetlerinden bilanço tarihine kadar birikmiş amortisman indirimleri düşüldükten sonra, net maliyet bedelleriyle gösterilir. Yurdumuzda oldukça yaygın olan ilk maliyetleriyle ve amortisman indirimleri (karşılıkları)nin de bilançonun sağ tarafında gösterilmesi, inceleme güçlükleri yarattığı için uygun bulunmamakta ve oldukça hızlı bir şekilde terk edilmektedir. Duran varlıkların ana türleri, uzun vadeli alacaklar, iştirakler, binalar, makine ve cihazlar ve arsalardan ibarettir.
vi)Maddi olmayan varlıklar (ihtira, geçiş hakları gibi) yurdumuzda kullanılan bilançolarda fazla görülmemektedir. Bu tür varlıklar, işletme kuruluşlarında, ya da kurulmuş bir işletmenin devrinde ortaya çıkarlar ve açık ya da açıkça belirtilmeden bu türlü unsurlar için bir bedel ödenmişse, bu varlıkların da fiilen ödenmiş bu bedeller üzerinden bilançoda gösterilmesi gerekir. Bu tür varlıklardan birçoğu zamanla değerini kaybeder (ihtira hakları zamanla sınırlı geçiş hakları gibi), bir kısmı da değerlerini işletmenin hayatı boyunca muhafaza ederler (peştamallık, kuruluş masrafları gibi) ömrü sınırlı olan bu türlü varlıkların da zaman içinde düzenli şekilde yok edilmeleri ve değerlerin tamamen yok edilmesinden önceki bilançolar da maliyet bedelinin, henüz yok edilmemiş kısmı üzerinden gösterilmeleri gerekir.
vii)Kısa vadeli borçlar, satın alınmış mal ve hizmetler, ya da ortaya çıkmış zararlar yüzünden başkalarına kısa sürede ödenecek para tutarlarını temsil etmektedir. Bir grup olarak önemli özellikleri, yukarda belirtilmiştir.
viii)Uzun vadeli borçlar, bilançoda ayrıca gruplanmalı ve bilançoda borcun temel özellikleri belirtilmiş olmalıdır. Bu özellikler arasında en az, borcun teminat durumu, vadesi, ya da vadeleri, faiz haddi gibi önemleri muhakkak belirtilmiş olmalıdır.
ix)İşletme sahiplerinin işletme varlıkları üzerindeki hakları (öz varlık), ödenmiş sermaye (sahipler tarafından işletmeye mal, ya da para olarak yatırılmış değerleri temsil eder) kanuni, fevkalade, genel, ya da özel ihtiyatlar ve dağıtılmamış karlardan teşekkül eder. Bazı hallerde ödenmiş sermaye, çeşitli sınıflara ayrılmış olabilir.
Bu tanımı ile, yurdumuzda genellikle bir varlık unsuru gibi gösterilen ödenmemiş sermaye ile birikmiş zararlar, hem varlıklar toplamının, hem de işletme sahiplerinin varlıklar üzerindeki hakları toplamının dışında kalacaktır.
Almancası : Bilanz.
Fransızcası : bilan.
İngilizcesi : balance sheet.
(Bk; Aktif, pasif, varlık hesapları, sermaye, alacak, borç, Amortisman, aşınma).