Ülseratif kolit, kalın bağırsağa zarar veren iltihabi bir sindirim sistemi hastalığıdır. Yineleyen ishale, kanlı ve sümüklü dışkılamaya, karın ağrısına, aşırı halsizlik hissine, iştah azalmasına ve kilo kaybına yol açabilir. Hastalık, zaman zaman alevlenmelerle, bazen ise sessiz dönemler şeklinde seyreder. Ülseratif kolit, her yaştan insanı etkileyebilir, ancak çoğunlukla 15-25 yaş arasında tanı konulur. Hastalığa, kadın ve erkekler arasında eşit oranda rastlanmaktadır. Hastalığın kesin bir tedavisi bulunmamakta, tedavi, belirtilere yol açan iltihaplanmayı azaltma amacı taşımaktadır. Sıklıkla tercih edilen tedavi yöntemi, ilaç tedavisi olup, daha az sayıdaki hastada cerrahi tedavi gereksinimi ortaya çıkabilmektedir.
İçindekiler
Ülseratif kolit nedir?
Ülseratif kolit, sindirim sisteminde uzun süreli iltihaplanma ve ülserlere (yaralara) neden olan bir bağırsak hastalığıdır. Kalın bağırsak (kolon) ve rektumun iç yüzünü döşeyen mukozayı etkiler. Ülseratif kolit vücudu güçsüz düşüren hatta ölüme neden olan komplikasyonlara neden olabilir. Belirtiler genellikle zamanla gelişir ve hastalığın tutulum yeri ve şiddetine göre değişir.
Ülseratif kolit türleri
Ülseratif proktit: Bu tür ülseratif kolitin en hafif formudur. Enflamasyon anüse (rektum) en yakın bölgeyle sınırlıdır ve rektal kanama ile kendini gösterir.
Proktosigmoidit: Yalnızca kalın bağırsağın son kısmı (rektum ve sigmoid kolon) tutuludur. Belirtiler arasında kanlı ishal, karın krampları, ağrı ve tuvalete çıkma ihtiyacı hissedilmesine rağmen yapamama sayılabilir.
Sol taraflı kolit: İltihaplanma kalın bağırsağın dalağa kadar olan sol kısmına doğru uzanır. Kanlı ishal, kilo kaybı, abdominal kramp ve sol tarafta ağrı ile kendini gösterir.
Ülseratif kolitin beş temel türü vardır
Pankolit: Pankolit sıklıkla tüm kalın bağırsağı etkiler ve şiddetli olabilen kanlı ishal, karın krampları ve ağrı, yorgunluk ve önemli kilo kaybına neden olur.
Akut şiddetli ülseratif kolit: Bu nadir kolit şekli tüm kolonu etkiler ve şiddetli ağrı ve ishal, kanama, ateş ve yemek yiyememeye neden olur.
Hastalığın kesin nedeni bilinmemektedir. Ülseratif kolitin, otoimmün bir hastalık olduğu düşünülmektedir. Otoimmün hastalıklarda vücudun savunma sistemi olan bağışıklık sistemi, sağlıklı dokulara saldırmaktadır. Bağışıklık sistemini bu şekilde davranmaya iten sebebin ne olduğu bilinmemekle birlikte, çoğu uzman bunun genetik ve çevresel etkenlerin ortak etkisi sonucunda ortaya çıktığını düşünmektedir.
Ülseratif kolit belirtileri
Yineleyen ishal, kanlı, mukuslu dışkıyla birlikte görülebilir.
Sindirim sistemi dışında; gözün dış tabakasının iltihaplanması (Episklerit) veya göz merceğinin iltihaplanması (İritis), ciltte özellikle diz altlarındaki bölgelerde ağrılı şişlikler (Eritema nodosum) ve ayak bileğinin yakınında ülserler oluşabilir. Kalça ve omurga eklemlerinde hastalık olmasa bile ağrı olabilir. Karaciğer ve safra yollarında iltihap gelişebilir.
Ülseratif kolit teşhisi
Hekiminiz, şikayetlerinizi, sağlık öykünüzü sorduktan sonra sizi muayene edecektir. Gerekli görülmesi halinde şu test ve tetkikler istenebilir:
Kan testleri: Anemi (kansızlık) veya iltihap olup olmadığını anlamaya yarar.
Dışkı örneği testleri: Doktorun kolondaki başka bir enfeksiyonu veya paraziti ekarte etmesine yardımcı olabilir. Ayrıca dışkıda görülemeyen kanamaları da tespit edebilir.
Esnek sigmoidoskopi: Kolonun alt kısmına bakmak için rektum bölgesinden, ucunda ışık ve kamera olan esnek bir tüp yerleştirilir. Ayrıca bu işlem sırasında küçük bir aletle alt kolondan bir parça alınarak biyopsi yapılabilir.
Kolonoskopi: Esnek sigmoidoskopi ile aynı işlemdir, sadece kolonoskopide tüm kalın bağırsağa bakılır. İşlem sırasında hangi kısımların ülseratif kolitten etkilendiğini görmek için kolona mavi bir boya püskürtülebilir. Buna kromoendoskopi denir.
Tedavinin seçimi hastalık aktivitesinin derecesine, hastalığın seyrine, nükslerin sıklığına, bağırsak dışındaki bulgulara, daha önce alınan ilaçlara, ilaçların yan etkisine ve hastanın tercihine göre yapılır. Tedavinin amacı belirtileri azaltmak ve remisyon olarak bilinen sessiz dönemi uzatmaktır.
Ülseratif kolit ilaçları
Ülseratif kolitte ilaçla tedavideki amaç kolon mukozasına yönelik inflamatuvar aktiviteyi engellemek / baskılamak ve hastalığı sessiz döneme sokmaktır. Hastalığın şiddetine göre tek veya birçok ilaç bir arada tercih edilebilir.
Kortikosteroidler: Akut ülseratif kolit hastalığının aktif döneminde kortikosteroid ilaçlar iltihapların azalmasını sağlayarak karın ağrısının giderilmesi, ateşin düşürülmesi, ishalin azalması ve iştahın düzelmesini sağlar. Kortikosteroidler çok etkili olmakla birlikte yüksek dozlarda ve uzun süreli kullanımlarda yüzde yuvarlaklaşma, iştah artışı, yüksek tansiyon, şeker hastalığı, mide ülseri, kas incelmesi, kemik erimesi ve ruhsal durumda değişiklikler gibi istenmeyen yan etkilere yol açmaktadır. Lokal etkili Budesonid Budenofalk ilaçlarının yan etkileri oldukça azdır.
Kortikosteroid lavman ve köpükler: Bu ilaçlar rektumdaki şikayetleri hafifletmek ya da geçirmek için kullanılır.
Ülseratif kolit ciddi tahribatlara neden olur
Sulfasalazin: İçeriğindeki sufapiridin nedeniyle bazı hastalarda ciltte döküntü, baş ağrısı, mide ağrıları, bulantı ve kansızlığa yol açabilir. Erkeklerde bazen sperm sayısını azatlığı için çocuk sahibi olmayı engeller. Ancak bu geçici bir durumdur. İlacın kesilmesinden 3 ay sonra normale döner. Çocuk sahibi olmadan önce doktorunuzla görüşmelisiniz ilacınızın dozunu azaltabilir veya değiştirebilir.
5-ASA grubu ilaçlar: Bu grup ilaçların yan etkisi daha düşüktür. Nadiren ishal, baş ağrısı ve deri döküntüleri görülebilir.
Azatioprin: Bağışıklık sistemini etkileyen azatioprin gibi ilaçlar uzun dönemde hastalığın aktifleşmesini engellemek için kullanılmaktadır. Yan etkilerinin gözlenmesi açısından ilaç düşük dozlarda başlanır; zaman içinde kademeli doz artışı sonucunda oluşabilecek yan etkiler gözlenir. Tedavi sırasında bulantı, grip benzeri yakınmalar, halsizlik, karın ağrısı, deri döküntüleri ve kansızlık gibi belirtiler çok az sayıda hastada görülebilir. Bu grup ilaçları kullanırken aralıklı olarak beyaz küre sayımı yapılmalıdır.
Antibiyotikler: Metronidazol ya da Siprofloksasin gibi antibiyotikler anüs (makat) çevresinde iltihaplanma, apse gibi durumların tedavisinde kullanılabilir.
Vitamin takviyeleri: Kansızlığı olan hastalarda demir, folik asit veya B12 vitamini gibi mineral ve vitamin desteğine ihtiyaç olabilir.
Kolektomi olarak da bilinen ülseratif kolit ameliyatında kalın bağırsağın tamamı ya da bir kısmı alınır. İnce bağırsak, atık ürünleri kalın bağırsak yerine vücuttan atabilmesi için anüse bağlanır ya da vücut derisine ağızlaştırılır. Ülseratif kolitte ameliyat gerektiren durumlar:
Yoğun kanama
Delinme riski taşıyan veya delinmiş toksik megakolon
Steroid tedavisine yanıt vermeyen şiddetli akut ülseratif kolit
İlaç tedavisine bağlı sistemik komplikasyon gelişmesi nedeni ile ilaç verilemediği durumlar
Hastalığın kontrol altına alınamaması
Çocuk hastalarda görülen gelişim geriliği
Ülseratif kolitte ameliyat yöntemleri hastalığın şiddetine göre değişiklik gösterebilir:
Subtotal (İleostomili) kolektomi
Subtotal kolektomi, ülseratif kolit tedavisinde en yaygın kullanılan cerrahi yöntemidir ve genellikle poşet ameliyatının daha sonraki bir tarihte yapılmasına olanak tanır. Bu işlem sırasında cerrah kolonu çıkarır, ancak rektumu bırakır. Ardından ince bağırsağın sonu karın duvarında bir delik açılarak ağızlaştırılır. Buna ileostomi veya stoma denir. Ameliyat sonrası atıkların toplanması için bu deliğin üzerine özel torbalar yerleştirilir. Subtotal kolektomide ileostomi geçici veya kalıcı olabilir. Hastanın durumuna göre daha sonra ince bağırsağın ucu anüse yerleştirilebilir.
Bu prosedür genellikle poş ameliyatı olarak adlandırılır. Bu prosedürde iki veya üç ameliyat gerekir. İlk operasyonda, cerrah tüm kolonu çıkarır, ancak rektum ve anüsü bırakır. Subtotal kolektomide olduğu gibi, daha sonra sindirimden kaynaklanan atıkları toplamak için geçici bir ileostomi yapılır. Bu aşamada hastalar genellikle ülseratif kolit ilaçlarını bırakırlar.
İkinci işlem sırasında, ince bağırsağın alt ucu anüse bağlanarak bir kese yapılır. Kese, rektumun fonksiyonunu değiştirmeyi amaçlar ve dışkıyı bağırsak hareketi ile vücuttan dışarıya atılana kadar saklar. İleostomi yeni oluşturulan bu keseye genellikle üç ay süren iyileşme şansı verir. Bu geçici ileostomi daha sonra ikinci veya üçüncü operasyonda kapatılabilir, böylece kese kullanılabilir.
Bu ameliyatın avantajı, dışkının anüsten normal şekilde geçebilmesidir. Bir kese sağlıklı bir kolonun işlevini tam olarak gerçekleştiremediği için birçok insan günde 6 ila 8 defa bağırsak hareketlenmesi yaşayabilir.
Total kolektomi
Bu operasyonda kalın bağırsak, rektum da dahil olmak üzere makat kanalına (anal kanal) kadar tamen alınır. Kalın bağırsak alındıktan sonra, bağırsak devamlılığının sağlanması gerekir. Bunun için ince bağırsak karında açılan bir delikle ağızlaştırılır. Ameliyat sonrası atıkların toplanması için bu deliğin üzerine özel torbalar yerleştirilir. Bu ameliyatın geri dönüşü yoktur. Ancak iltihaplanma veya barsak kanseri geliştirme riskini ortadan kalkar.
Yukarıdaki işlemlerin bazıları, laparoskopik cerrahiyöntemiyle gerçekleştirilebilir. Cerrah, karın duvarında büyük bir delik açmak yerine, her biri sadece yaklaşık 1 cm uzunluğunda dört veya beş küçük kesi yapar. Küçük tüpler kesikler içinden geçirilir ve karnı hafifçe şişirmek ve cerraha daha fazla alan vermek için zararsız bir gaz kullanılır. Laparoskop denilen, ucunda ışık ve kamera olan ince bir tüp yardımıyla karın içine bakılır ve ameliyat bu şekilde gerçekleştirilir. Laparoskopik operasyonlar açık ameliyattan daha uzun sürer, ancak daha az ağrı, daha küçük ameliyat izleri ve hızlı iyileşme gibi avantajları vardır.
Ülseratif kolit bitkisel tedavi
Ülseratif kolit hastalığının bitkisel kesin bir tedavisi yoktur ancak yapılan araştırmalarda bazı bitkilerin semptomlarda rahatlama sağladığı bulunmuştur. Hastalığınız için herhangi bir bitkisel kür uygulamadan önce mutlaka doktorunuza danışmalısınız. Önerilen bazı bitkiler şunlardır:
Aloe vera:Aloe vera, dünya genelinde geleneksel tıpta kullanılan tropikal bir bitkidir. Yapılan araştırmalarda aloe vera jelinin anti-enflamatuar özelliği sayesinde ülseratif kolit iltihaplanmalarında fayda sağladığı bulunmuştur.
Boswellia serrata (hint buhuru): Reçineden elde edilen ve geleneksel olarak ülseratif kolit tedavisinde kullanılan bir ayurveda bitkisidir. Hayvanlarla yapılan bir çalışmada Boswellia’nın bağırsakta kimyasal kaynaklı ödem ve iltihabı azalttığı bulunmuştur.
Meyan kökü: Bu şifalı bitki, çeşitli rahatsızlıklar için yaygın olarak kullanılan bir bitkidir. Diamonyum glisirhizinat, meyan kökünden elde edilen saflaştırılan bir maddedir ve ülseratif kolit tedavisinde intestinal mukozal iltihabı iyileştirdiği saptanmıştır.
Buğday çimi: Yapılan bir çalışma buğday çimi suyunun güvenli bir şekilde ülseratif kolit tedavisinde kullanılabileceğini göstermiştir.
Zerdeçal: Anti-enflamatuar aktivitesi bilinen bir bitkidir. Safra akışını destekleyerek yağları parçalamaya yardımcı olur. Ek olarak, mide asidi salgılanmasını azaltır ve sindirim sistemi ülserlerine karşı koruma sağlar. Ağustos 2015’te Klinik Gastroenteroloji ve Hepatoloji alanında yayınlanan bir çalışmada, zerdeçal, aktif, hafif ve orta şiddette ülseratif kolitli hastalarda remisyon yaratmada etkili bulunmuştur.
Ülseratif kolit diyeti
Ülseratif kolitte, belirli bir beslenme şeklinin, iyileşme sağladığını destekleyen kanıt olmasa da bazı besinler, bazı kişilerde belirtileri kötüleştirmektedir. Sık ve az miktarda beslenmek, örneğin günde 5-6 öğün az miktarda yemek, belirtileri kontrol altına almanızı sağlayabilir. Hastalığın alevlenme döneminde geçici olarak düşük lifli besinlerle beslenmek de bazen belirtilerin hafiflemesine katkı sağlayabilir. Örnek olarak;
Beyaz ekmek
Beyaz pirinç, rafine makarna
Pişmiş sebzeler
Yağsız et ve balık
Yumurta
İshal nedeniyle vücudunuz sıvı kaybedeceği için bol miktarda su içmeniz gerekir. Doktorunuza danışarak demir, kalsiyum ve vitaminler almanızda fayda olabilir.
Ülseratif kolitte mortalite (ölüm oranı), normal nüfusla aynıdır. Ölüm oranı, yaşlı hastalarda ve beslenme bozukluğu, anemi gibi komplikasyonlar gelişen hastalarda daha yüksektir. Ülseratif kolit hastalarında en sık ölüm nedeni toksik megakolondur. Toksik megakolon, Seyrek görülen, ancak ciddi, yaşamı tehdit edici potansiyeli olan, kalın bağırsakların tümüyle veya bir bölümünün giderek şiştiği, kan akımı olmadığı için doku ölümüyle birlikte kangrenleştiği bir hastalıktır.
Ülseratif kolit ve kanser
Ülseratif kolit hastalarında bağırsak kanseri gelişme riski, daha yüksektir. Bağırsak kanserinin belirtileri olan karın ağrısı ve kanlı ishal, ülseratif kolitte de görüldüğü için hastalar genellikle durumdan haberdar olmamaktadır. Bu yüzden genellikle ülseratif kolit tanısı aldığınız tarihten 10 yıl sonra kolonoskopi ile kontrol olmanız faydalı olacaktır. Ayrıca tedaviniz için verilen aminosalisilat içerikli ilaçları kullanmanız, kanser gelişme riskini düşürmektedir.
Ülseratif kolit hastaları için öneriler ve uyarılar
Stres, ülseratif kolite neden olmasa da, stresi azaltmak atak sıklığını azaltabilir.
Fazla miktarda kafein içeren (kahve, çay, çikolata) içeceklerden uzak durmalısınız.
Ülseratif kolit hastalarında, osteoporoza yakalanma riski artmıştır. Bu durum, direkt olarak hastalıktan kaynaklanmamakta, uzun süreli kortizon içerikli ilaçların kullanımından ileri gelmektedir.
Ülseratif kolit hastalığı olan kadınların çoğu normal bir gebelik geçirebilir ve sağlıklı bir bebeğe sahip olabilir. Ancak, hastalığın alevlenme döneminde hamile kalınması durumunda, erken doğum riski ve düşük ağırlıklı bebek sahibi olma riski artabilmektedir. Bu nedenle, hamile kalmadan önce hastalığın kontrol altına alınması için doktorunuzla görüşmeniz iyi olacaktır.