II.Ünite_Bilgi Felsefesi - FELSEF e
II. Ünite: BĐLGĐ FELSEFESĐ ( EPĐSTEMOLOJĐ )
A- BĐLGĐ FELSEFESĐNĐN KONUSU
Felsefenin insan bilgisinin yapısını ve geçerliliğini ele alan dalına bilgi felsefesi adı verilir.
Buna göre bilgi felsefesi, bilgimizin temel özelliklerini, kaynağını ve sınırlarını inceler.
Bilgi felsefesi, veren ve nesneler hakkındaki yargılara, yani metafizik ve ontolojiye bağlı
değildir; hatta bu disiplin hiçbir koşula dayanmayan bir bilgidir. Felsefe ve bütün bilimler
bilginin belli tarzlarıyla uğraşırlar; bu bilginin belli tarzdaki objeleri birbirinden farklıdır. Bu
objeleri herhangi bir zamandaki felsefi ve bilimsel bilgi inceler. Fakat bütün bilimlerde elde
edilmeye çalışılan bilginin kendisini, bilgi objelerinin birbirinden farklı olmasına rağmen
bilgide daima aynı kalan insan aklını, akıl ve denemeyi kavrama ve algılamayı bilgi felsefesi
inceler. Bilgi felsefesi şu veya bu objelerle uğraşmaz, bilgi yeteneklerini kavramaya ve
bilginin olanaklarını yoklamaya çalışır.
Böyle bir çaba ilk çağdan beri vardır. Platon’un (M.Ö 427 – 347) “Theaitetos” adındaki
diyalogu şu soruyla başlar: Bilgi nedir? Bu kitaptaki felsefe konuşmaları bu problem ile
uğraşırlar. Bilgi probleminin bir tarihi ancak felsefe çalışmalarının büyük bir bölümünün bilgi
problemine ayrıldığı Yeniçağdan beri vardır. Yeniçağda Descartes bu alana yönelerek ilk defa
bilgi felsefesi temelli bir felsefe sistemi kurdu.
O, felsefesine, temellendirilmeyen görüşlerimizin, savlarımızın geçerliliği ve dayanıklılığı
hakkında ortaya konulan bir soru ile başlar. Descartes, felsefe ontolojiyle ya da mantıkla
değil tersine bilgi felsefesinin problemleriyle başlar.
Kant’tan itibaren de bu türden olan felsefe problemleri o kadar önemli bir yer aldılar ki,
sonunda bunlara, bütün felsefe yapmanın en temel problemleri gözüyle bakıldı. Kant’ta şu
düşünceler büyük bir önem taşır: Bir felsefe sistemi kurmadan önce bilgimizin olanaklarının
bunun için yeterli olup olamayacağını yoklamalıyım. Bilgimizin olanaklarını yoklamak, yani
insan aklının eleştirisini yapmak bütün felsefe sistemlerinden önce gelmeliydi. Kant’tan beri
bu düşünce yerleşti. Bilgi felsefesi, felsefenin, çok özel olan, kendisiyle çok uğraşılan ve
çeşitli şekillerde kurulan bir disiplini olarak gelişmekle kalmadı, aynı zamanda felsefenin
mantığa bağlı olmayan bir temel disiplini haline geldi.
1. Bilgi kuramı
Bir yandan bilginin özünü, ilkelerini, yapısını, kökenini, kaynağını diğer yandan bilginin
yöntemini, geçerliliğini, koşullarını, olanak ve sınırlarını araştıran felsefe dalıdır. Felsefenin
temel disiplini olarak da bilgi kuramının kendine özgü bazı temel kavramları vardır.
a. Bilgi kuramının temel kavramları
Bilgi kuramının temel kavramları arasına algı, anlayış, akıl ilkeleri, önerme, doğruluk,
gerçeklik ve temellendirme birçok kavram girer. Ancak bu kavramlardan üçü diğerlerine
göre daha önemlidir. Bunlar; doğruluk, gerçeklik ve temellendirmedir.
•
•
•
Doğruluk: Doğruluk, bilginin bilgisi edinilen şeyle tam uygunluğunu dile getiren
bir kavramdır. Algılar, kavramlar, bilimsel kuramlarla nesnel gerçeklik arasındaki
uygunluktur. Buna göre doğruluk bilen özne ya da bilinen varlıkla değil, bu ikisi
arasında kurulan bağ sonucu ortaya çıkan ürünle ilgilidir. Örneğin; “Kar beyazdır”
önermesinde doğruluk, bu önermeyi dile getiren ve özne bilinen kar ile ilgili değildir.
Sadece verilen yargının yani “beyazdır” yargısının “kar”a uygunluğunu dile getirir.
Gerçeklik (Realite) : Gerçeklik, varlığın var oluş tarzıdır. Gerçeklik, varlığın bir
özelliğidir. Yani düşünceden ve bilen insan zihninden bağımsız olarak var olan bir şeyi
gösterir. Gerçeklik, önermenin özelliği değildir. Đnsanın bilme eyleminde kendisine
yönelmiş olduğu varlığın bir özelliğidir.
Temellendirme: Gerçeklik üzerine olan bilgiyi ifade eden önermelerin
dayanaklarının, gerekçelerin ortaya konması anlamına gelir. Gerçeklik hakkında öne
sürülen bir düşünce için ya da ortaya atılan sav için gerekçe bulma işidir.
Temellendirilmiş bilgi, geçerlilikleri sorgulanmış olan yöntemler ya da ölçütler
aracılığıyla kazanılmış olan bilgidir.
1
b. Bilgi Kuramının Temel Soruları
Bilgi kuramının temel soruları aşağıdaki şekilde sıralanabilir.
(1) Doğru bilginin imkanı ile ilgili sorular: Doğru bilgi elde edilebilir mi? Đnsan doğru
bilgiye ulaşabilir mi? şeklinde ifade edilen sorulardır. Buna göre iki tür tavırdan söz
edilebilir. Birincisi, doğru bilginin insan için olanaklı olmadığını ifade eder. Đkincisi,
doğru bilginin insan için kesinlikle olanaklı olduğunu savunur.
(2)
Bilginin değeriyle ya da doğruluğuyla ilgili sorular: Ne tür bir bilgi doğru kabul
edilebilir? Hangi bilgi doğru bilgidir? Şeklinde ifade edilen sorulardır. Bu sorular
karşısında da farklı tavırlar söz konusudur. Bununda ilgili bir görüş, bir bilginin, bir
düşüncenin doğruluğunun onun betimlediği gerçeklikle uyuşmasından meydana
geldiğini savunan tutumdur. Đkinci görüş ise, doğruluğun, düşüncelerin ve bilginin
kendi aralarında uyuşmasından başka bir şey olmadığını ifade eden tutumdur. Diğer
bir görüş ise, doğruluğun ölçütünü temel uyuşma olarak kabul eden tutumdur.
Örneğin, benim aldığım bir duyumu başkaları da almışsa, benim aldığım duyum
doğrudur. Başka bir görüş de, Doğru bilginin ölçütünü apaçıklıkta bulan tutumdur.
Descartes’a göre apaçıklık, kendini bize zorla kabul ettirendir. Yani doğruluğu
ispatlamaya gerek duyulmayan, zorunlu olarak doğru olandır. Ve son olarak, doğru
bilginin ölçütünün yarar olduğunu kabul eden tutum söz konusudur. Buna göre, bir
bilgi yarar sağlıyorsa, işe yarıyorsa doğrudur.
(3) Bilginin sınırları ile ilgili sorular: Bilginin olanak ve sınırları var mıdır? Đnsan her şeyi
bilebilir mi? türünden sorulardır. Bu sorulara verilen cevaplara göre farklı yaklaşımlar
söz konusudur. Bunlardan biri, bilen öznenin bilme faaliyetinde kendi zihninin dışına
çıkamayacağını, insanın yalnızca kendi zihninin içindekileri bilebileceğini savunan
görüştür. Diğeri ise, insan zihninin kendisinden bağımsız gerçekliği bilebileceğini
savunur.
(4)
•
•
•
•
•
2.
Bilginin kaynağı ile ilgili sorular: Bilginin kaynağı nedir? Bilgi hangi yolla elde
edilebilir? Türünden sorulardır. Bu sorulara verilen cevaplara göre farklı yaklaşımlar
söz konusudur.
Bilginin akılla elde edildiğini savunan Rasyonalist yaklaşım.
Bilginin deney yoluyla elde edildiğini savunan Empirist yaklaşım.
Sezgi yoluyla bilgi elde edildiğini savunan Entüisyonist yaklaşım.
Doğru bilginin olgulara dayalı olduğunu savunan Pozitivist yaklaşım
Fenomeni dile getiren bilginin doğru bilgi olduğunu iddia eden Fenomenolojik
yaklaşım.
Mantık
Günümüzde bilgi kuramının içinde kalan birçok konu, geçmişte geleneksel mantık
tarafından ele alınmıştır. Bilgi kuramında ele alınan bilginin, mantık ilkelerine uygun bir bilgi
olmak zorunda olduğu dikkate alınırsa bilgi kuramı ve mantık arasında yakınlığın nedeni
daha iyi anlaşılır. Ancak günümüzde mantık bağımsız bir dalı haline gelmiştir.
Buna göre mantık, geçerli akıl yürütmeyi yöneten ilkelerin formel bilimidir. Mantık
içerikle ilgili değil de formla, biçimle, geçerli akıl yürütmeyle ilgilenir.
Bilgi kuramı, bilginin ve doğruluğun doğasıyla, özüyle ilgili olan bir disiplindir. Bilgi
kuramı, bu özelliği nedeniyle bilginin içeriğine yönelir.
2
B. BĐLGĐ KURAMININ TEMEL PROBLEMĐ
Đngiliz filozof ve matematikçi Bertrand Russell (1872-1970)) "Felsefe Meseleleri" adlı
eserine "Dünyada aklı başında bir adamın şüphe edemeyeceği kadar kesin bir bilgi var
mıdır?" sorusuyla başlar ve şöyle devam eder: "ilk bakışta hiç de güç gibi görünmeyen bu
soru, sorulabilecek soruların kuşkusuz en güçlerinden biridir."
Bilginin doğruluğu probleminin tartışılması, batı felsefesinde çok eski bir olay değildir.
Bilgi daima kullanılageldiği halde, problemin araştırma konusu yapılmasında geç kalınmıştır,
konuya yeterli ilgi gösterilmemiştir.
Bilginin doğruluğu problemine karşı gösterilen bu kayıtsızlık haline, naif empirizm, yani
yöntemsiz ve sistemsiz deneycilik demek yerinde olur. Burada, deneyden kazanılan bilgilerin
doğruluğu kısmen kabul edilir. Ama yöntem bakımından sistemli bir bilgi olmadığı için bu
bilginin doğruluğu irdelenmez.
Naiv empirizm, ilk defa Eski Yunan'da sofistler ve doğa filozoflarının ya da fizikçilerin,
bilgi karşısında safiyane (naive) tutumlarını belirtmek ve onları eleştirmek amacıyla
kullanılmıştır. Daha sonra bilginin doğruluğu ve değeri problemi konusunda araştırmalar
ilerledikçe bilgi teorileri de ortaya çıkmaya başlamış ve naif empirizm de yerini esas empirik
anlayışa bırakmıştır.
Bilgi teorisinde temel sorulardan biri de "Genel geçerli bir bilgi olanaklı mıdır?" sorusudur. Bu
soru da bizi, doğru bilginin imkanı problemine götürmektedir. Batı felsefesi tarihinde bu
soruya iki şekilde yanıt verildiğini görüyoruz: a. "Doğru bilgi, daha doğrusu bilgi ve bilim
mümkün değildir." (septisizm), b. "Doğru bilgi mümkündür." (dogmatizm).
1. Doğru Bilginin Đmkansızlığı (Septisizm)
Felsefe tarihinde bazı filozoflar, doğru ve kesin bilgiye ulaşılamayacağını ileri sürmüşlerdir.
Bu filozoflar, hiçbir bilginin kesin olmadığını, aksine kesinliğin şüpheli olduğunu iddia ederek
doğru bilginin imkanına karşı şüphelerini açıklamışlardır.
Đlk çağ Yunan düşüncesinde Elea okulunun kurucusu Parmenides (M.Ö. 540-470) ve özellikle
Zenon (M.Ö. 490-430), Yunan şüpheciliğinin öncüsü sayılabilir.
Parmenides, oluşu reddeden bir filozoftur; dolayısıyla değişmeyen tek bir varlık kabul
eder ve değişen şeyleri, görünüşler olarak niteler. Ona göre, varlık var olmaya başlamışsa ya
varlıktan ya da yokluktan çıkmıştır; varlıktan çıkmışsa kendi kendini doğurmuştur ki bu yeni
bir şey olmayıp sadece ezeli olan ebediliğe gidiyor demektir. Yokluktan çıkmışsa, hiçten bir
şey çıkmayacağı için saçmadır. Öyleyse "Varlık vardır, yokluk yoktur.", yani varlık ve yokluk
değişmezdir. Parmenides, böylelikle görünüşler dünyasından kuşku duymuş,
değişen varlıkları temel varlık olarak kabul etmemiştir.
Parmenides'in öğrencisi Elealı Zenon ise hakikatin ve çokluğun (değişmenin) varlığından şüphe etmiş ve bunları reddetmek için çeşitli kanıtlar getirmiştir. Böylelikle Zenon,
olmayana ergi (saçmaya indirgeme) yöntemini bulmuş, dolayısıyla diyalektiği n ve sofistçe
3
düşünmenin babası sayılmıştır. Zenon'a göre hareket yoktur, düşünülemez. Çünkü hareket
noktası ile varış noktası arasındaki çizgi, sonsuz noktalardan meydana gelmektedir. Nokta
yer kaplamadığından sonsuz sayıda nokta da yer kaplamaz. Öyleyse her mesafe -en küçüğü
bile- sonsuzdur ve son noktaya ulaşılamaz.
Hızlı koşan atlet Aşil ile kaplumbağa yarıştırılırsa, yarışı Aşil değil kaplumbağa kazanır.
Önce Aşil'in kaplumbağaya biraz avans verdiğini kabul edelim. Aşil'in ona yetişmesi için
aradaki mesafenin önce yarısını aşması gerekecektir. Bunun için onun da yarısını koşması
gerekir. Bu ise sonsuza kadar böyle gider. Bu sırada kaplumbağa da yeni mesafe almıştır.
Çizginin sonsuz bölünebilmesi, Aşil için en büyük engeldir. Öyleyse Aşil, kaplumbağaya
yetişemez; bu da demektir ki hareket yoktur. Yani hareket, her bakımdan olanaksızdır.
Zenon' un bu "saçmaya indirgeme (Aşil Paradoksu)" yöntemi, daha sonra sofistler tarafından çeşitli fikirleri çürütmek için kullanılmıştır.
Demokritos da şüphecilerden sayılır. Çünkü o, atomların akıı ile bilinebildiğini belirtirken "Atomlar ve boşluktan başka hiçbir şey yoktur: geri kalan her şey sadece varsayım
(hipotez)dır." diyor. Böylece ona göre "Tatlı, acı, sıcak, soğuk, renk ancak zihinde, düşüncede vardır." Dolayısıyla o, günlük hayattaki tatlı, acı, renk, koku gibi birçok gerçeklikten ve
bunların kaynağı olan varlıkların mevcudiyetinden şüphe etmektedir. Böylelikle duyusal
bilgi, Demokritos açısından şüpheli bir bilgi olmaktadır.
Septik düşünceyi Eski Yunan'da başlatanlar sofistlerdir. Bunların en önemlisi Protagoras (M.Ö. 480-41O)'tır. Protagoras, "Đnsan her şeyin ölçüsüdür." diyordu. Burada kastettiği "tek insan" olduğu için herkesin kabul edeceği doğru bir bilgi elde etmek olanaklı değildir.
Bir diğer sofist Gorgias'tır. O, Elea ilkelerini nihilizme (hiççiliğe) kadar götürür.
Gorgias, hareketi ve mekfmı reddetmekle yetinmez; varlığı yok kabul eder ve şöyle der:
"Hiçbir şey yoktur; bir şey olsaydı bile biz onu bilemezdik: bildiğimizi var saysak bile başkalarına bildiremezdik." Gorgias böylece varlığı, onun hakkındaki bilgiyi, buradan doğacak
bilimi tamamen reddetmektedir. Sofistler, üretilen bilgiyi derhal çıkara dönüştürmek için
çalışırlardı. Kendilerine fayda sağlamayan bilgiye değer vermezlerdi. Bu bakımdan onlara Đlk
çağın pragmatikleri denmiştir. Sonuç olarak sofistlere göre doğru bilgiye ulaşılamaz ve
bilginin nesnesine uygunluğu açısından bir değeri yoktur.
Asıl sistemli şüphecilik Pyrrhon (Piron, M.Ö. 365-275) ile başlar. Pyrrhon, "Bu
böyledir." gibi kesinlik ifade eden bir önermeyi reddeder. Onun yerine "Bana öyle geliyor ki
... " gibi bir önermeyi kabul eder. Ona göre nesnelerde ve bilgimizde istikrar yoktur. Olaylar
aldatıcıdır. Örneğin; cisim su içinde kınk gibi görünür. Görme gibi diğer duyularda da
yanılma vardır. Dolayısıyla, hükümlerimiz doğrudur veya yanlıştır denilemez. Öyleyse kesin
bilgi değil göreli bilgi vardır. Çünkü bilgi; fertlere, duyulara, zaman ve mekana, örf ve
adetlere göre değişir. Bilgiler değiştiği için "epokhe"yi, yani hüküm vermekten kaçınma
halini uygulamak gerekir. Bunu uygulayanlar mutluluk kazanır.
4
Timon (M.Ö. 320-230), hem duyulara hem de akla karşı güvensizlik duyar. O da
mutluluğu hüküm vermekten kaçınmada bulur.
Bu duyumcu şüphecilerden sonra akademi şüpheciliği ortaya çıkmıştır ki temsilcilerinin
hepsi, nedensellik ilkesini eleştirerek bilginin göreli (rölatif) olduğunu ileri sürmüşlerdir.
Đslam filozoflarından büyük fizikçi Đbnül Heysem (965- 1039), görme fiziğine (optik) ait
deneyleri sonucunda şüpheciliğe ulaşmıştır. Gazali (1058 – 1111) ise daha sonra Descartes'ın geliştirdiği metodik şüpheciliğe ulaşır ve Sapıklıktan Kurtuluş adlı eserinde, kesin
bilgiye ulaşmak için bunu nasıl kullandığını anlatır. Đslam dünyasında ayrıca Delillerin
Denkliğini ileri süren bir başka şüpheci grup çıkmıştır ki bunlar, lehte ve aleyhte delillerin
denkliğini ileri sürerek hüküm vermekten kaçınmışlardır. Đlk Çağ şüphecileri, şüpheyi amaç
edinmişlerdir: Tıpkı Montaigne (Monteyn, öl.: 1592) gibi. Montaigne, "Şüphe, yumuşak bir
yastık gibidir." der.
Đlk Çağ şüpheciliği, kesinsizliği ifade eden ruhsal bir bunalım ve tavırdır. Yeni Çağda
bunun bir değeri kalmamıştır. Nitekim metodik (yöntemsel) şüphecilik, Descartes (15961650)'ta daha gelişmiş olarak kendini göstermiştir. Metodik şüphecilik; kesin, açık seçik
bilgiye ulaşmak için sadece bir araçtır.
Descartes, bilgiye sağlam bir temel bulmak için önce, Tanrı da dâhil her şeyden şüphe
eder. Buna, şüphe edemeyeceği kadar kesinlik ifade eden bir temele ulaşıncaya kadar devam eder. Yani sadece düşündüğünden şüphe edemez olur. O zaman da formülü bulur:
“Düşünüyorum, o halde varım. (Cogito ergo sum.)”
Deseartes, bu formülü bulunca varlığının ancak Tanrı'dan gelebileceğini düşünür. Tanrı
da mükemmel olduğuna göre "aldanmaz ve aldatmaz" olmalıdır. "Öyleyse onun bilgisi
kesindir, yanlış değildir; bildirdiği de doğrudur." diyerek "Metafizik Düşünceler" adlı kitabında
doğru bilginin temeline Tanrı'nın yanılmazlığını alır.
Probabilizm (olasıcılık), agnostisizm (bilinemezcilik), pozitivizm (olguculuk), bilimsel
nominalizm (bilimsel adcılık) gibi çağdaş felsefe akımlarında görülen septik anlayış, daha
çok bilimsel bir tavırdır. Bilimlerin ilkelerinin ve sonuçlarının yorumundan kaynaklanan bir
tutumdur.
2. Doğru Bilginin Đmkanı
Burada "insanın, nesnesine uygun doğru bilgiyi elde edip edemeyeceği" sorusu, temel
sorudur. Buna, "Evet, insan dış dünyayı bilebilir, doğru bilgiye ulaşır." diye yanıt veren
anlayış dogmatik anlayıştır. Dogmatizm, şüpheciliğe tamamen zıttır. Birtakım ilkelerle insan
bilgisinin mutlak hakikate ulaşabileceğini iddia eder. Bu anlamda felsefe tarihinde ortaya
çıkan rasyonalizm, empirizm, kritisizm, entüisyonizm, pozitivizm, çözümleyici felsefe,
pragmatizm ve fenomenoloji gibi akımların her biri, az ya da çok dogmatik sayılır. Şimdi
bunları ayrı ayrı inceleyelim.
5
a. Rasyonalizm
Rasyonalizmde doğru bilginin kaynağı ve ölçütü akıldır. Akıl nedir? Akıl, nesneler ve
olaylar arasında ilişkiler kuran ve bunlardan soyutlama ve genelleme ile kavramlar yaratan
yetidir. Aynı zamanda zihnin doğruyu ve yanlışı, iyiyi ve kötüyü ayırabilme kabiliyetidir. Bu
anlamda bütün filozoflar akla önem verirler. Ama rasyonalisti başkalarından ayıran özellik
şudur: Bilme ve doğruyu ayırma yetisi, doğuştan gelir ve içerikli bilgiyi beraberinde getirir.
Yani zihin boş bir levha olarak gelmez.
Nitekim Yeniçağın büyük akılcı filozofu Deseartes, her insanın doğuştan iki bilgiyi
birlikte getirdiğini söyler: Tanrı fikri ve matematik bilgisi (Buna inneizm; doğuştancılık da
denir.). Ayırıcı bir diğer özellik ise rasyonalizmin, içeriği olan aklı ve bilinci hareket noktası
olarak almasıdır. Bu hareket noktası, rasyonalistleri ruh beden ilişkisini çözmek zorunda
bırakmıştır.
Büyük rasyonalist düşünürler arasında Platon (Eflatun), Aristoteles, Farabi, Đbni Sina,
Đbni Rüşd, Deseartes, Spinoza, Kant, Leibniz ve Hegel sayılabilir.
Platon (Eflatun, M.Ö. 427-347), iki alemin varlığını kabul eder: Duyularla algılanan
"görünüşler, gölgeler alemi ", akıl ile kavranan "idealar alemi ". Platon'a göre asıl bilgi, değişmez varlıkların bulunduğu idealar âlemine ait bilgidir. O, bu bilgiye "episteme" der.
Đnsanlar, aslında o idealar âlemine ait iken sonradan bu görünüşler âlemine düşmüşlerdir.
Varlıkların asılları o âlemdedir; buradakiler onların gölgeleridir. Đnsanlar zaman zaman o eski
hayatı hatırlarlar, ideaların gerçek bilgisini elde ederler. Đdeaların bilgisi bizde doğuştan
vardır. Duyuların verdiği bulanık bilgiden sıyrılmak, ideaların gerçek bilgisini elde etmek için
yeterlidir. Platon, değişmelerin ve görünüşlerin bilgisine doxa (zan, sanı) der. Ona göre
duyular aleminin değişken bilgisi, kesin ve doğru bilgi değildir.
Aristoteles (M.Ö. 384-322), Đlk Çağda rasyonalizmin en büyük temsilcisidir. O, akılcı
anlayışını mantıki çıkarımlarına dayandırır. Bunun için Aristoteles, önce mantığı düzenlemiş
ve Aristo mantığı denilen klasik mantığı ortaya koymuştur. Aristoteles'in burada dayandığı
bir temel vardır: "Düşünce kanunları ile varlık kanunları aynıdır." Yani o, varlıkta yürürlükte
olan esasları, mantık kurallarını işleterek çıkarır. Bunun için mantığın işleyiş şekillerini ortaya
koyarken varlığı açıklayan kavramları da oluşturmuştur.
Aristoteles temele, hocası Platon'un aksine bireysel olanı alır. Platon'un ideası,
Aristoteles'te form (suret) adını almış, bu da madde ile birleşerek tek tek varlıkları meydana
getirmiştir. Tikel bir varlığın bilgisi olur, ama bilimi olamaz; tek tek ağaçların bilimi yapılamaz. Dolayısıyla bütün ağaçlarda ortak özellikleri bulunca genel "ağaç" kavramı üzerine
veya genel olarak "canlı" üzerine bilim yapılabilir. Ama önce genel kavramlar elde edilmelidir. Bu da ortak özelliklerin soyutlanması ve genellenmesi ile yapılabilir.
Aristoteles, önce kıyası geliştirir ve onu kullanarak tümden gelim yoluyla tikelin bilgisine ulaşmaya çalışır. Aristoteles, genel fikirlerin (tümellerin) kazanılması probleminde,
Platon ile daha önceki doğacıları bir bakıma uzlaştırmıştır. Ona göre bilim, hem deneyden
6
duyumlarla elde edilir hem de zihinde güç halinde vardır: O, bunu madde-suret (form) ve
güç-fiil teorisiyle açıklar.
Evrende var olan her şey madde ve şekilden meydana gelir. Madde aslında kendisinde
bu olanakları güç halinde tutar; şekil veya form ise o gücün fiil (acte) halini almasıdır.
Örneğin; bir armut tohumu, armudu çekirdeğin içinde güç halinde bulundurmaktadır. Buğday tanesi; unu, ekmeği güç halinde taşımaktadır. Đşte bu güç, tecrübe ile temasa gelince
(su, hava, güneş ve toprakta ortamını bulup onlarla temasa geçince) fiile dönüşür, başak
olur, ekin biçilir ve buğday ekmek haline gelir. Aristoteles'teki akıl da böyle güç halinde iken
bilgi elde edince fiil haline gelmiş olur.
( Başka bir anlatımla: Aristo’ya göre, var olan bir şeyle ilgili olarak gerçek bilgiye sahip
olabilmek için, onun varlığa gelişini sağlayan dört nedenin bilinmesi gerekir. Bu dört neden:
(a)
Maddi neden: Varlığı meydana getiren maddenin ne olduğunun bilinmesidir.
(b)
Formel neden: Varlığın şeklinin nasıl olduğunun bilinmesidir.
(c)
Fail neden: Varlığı, varlığa getirenin kim olduğunun bilinmesidir.
(d)
Ereksel neden: Varlığın hangi amaç için meydana geldiğinin bilinmesidir. )
Farabi (870-950), Türkistan'ın Farab şehrinde doğmuştur. Uzluk Oğlu Farabi, Aristocu
felsefenin Đslam dünyasındaki en büyük temsilcisi sayılır. Farabi'nin sistemine göre gerçeğin
başında zorunlu varlık olan Allah vardır. Allah, varlığını kendisinden alır. O, hakiki ve sonsuz
varlıktır. Allah, doğrudan bir varlık yaratır. Yarattığı bu ilk varlık, akıldır. Bu akılda çokluk
vardır; hem kendini bilir hem de Allah'ı bilir. Şu halde bilme, aklın kendisinde vardır.
Farabi, böylece en son olarak insan aklının yaratıldığını söyler. insan aklı, doğuştan
bazı bilgileri beraberinde getirir; yani aslında pasiftir ama deney ile karşılaşınca aktif hale
gelir. Böylece duyular ve mantıksal çıkarırnlarla elde edilen bilgilere ulaşılır. Bu bilgiler,
doğru veya yanlış olabilir. Farabi'ye göre akıl, daha sonra "tasdikat" (doğrulanmış bilgiler)
dediği doğru bilgiye ulaşır.
Farabi, bilginin kaynağı olarak duyu, akıl ve nazarı (derinliğine düşünmeyi) kabul eder.
ilk ikisi doğrudan, üçüncüsü dolaylı bilgiyi verir. Çünkü aklın kendisinde, yaratılıştan bilme
yetisi ve bilgi vardır. Akıl; çok yönlü düşünebildiği, varlıklarla doğrudan ilişki kurabildiği için
varlıkları da bilir. Farabi, apaçık bilgiye ulaşmada sezginin rolünü reddetmez.
Rene Descartes (Röne Dekart, 1596-1650), modern rasyonalizmin babası sayılır.
Descartes'a göre üç türlü bilgi vardır: 1. Doğuştan gelen, 2. Yapma, 3. Arızi (geçici) bilgiler.
Doğuştan gelenler, zihnimizin açık (evident) ve seçik (clair) olarak doğrudan kavradığı
hakikatlerdir: Allah fikri, matematikteki sayılar, aksiyomlar, sonsuzluk fikri gibi. Bunların
dışındaki bütün bilgilerimiz, duyularla kavranılmış niteliklerden ibarettir. Descartes, duyularla kavranılan bu bilgiyi elde etmede kullandığı yöntemin dört kuralını koymuştur:
1. Doğruluğunu apaçık bilmediği şeyi doğru kabul etmemek (apaçıklık)
7
2. Đncelenecek şeyleri elden geldiğince bölümlere ayırmak (bölme, analiz)
3. En kolay bilinenden en karmaşığa doğru yükselmek (basitleştirme ve sıra)
4.Bir şeyi unutmamak için yapılanı gözden geçirmek (sayma veya kontrol).
Descartes, duyulara güvenemediği için duyulardan elde edilen bilginin şüpheli
olduğunu düşünür. Matematiği ve fiziği apaçık ve kesin bilginin modeli olarak alır. Onun
dışındaki her şeyden bir kere de olsa şüphe eder. "Mademki her şeyden şüphe ediyorum,
öyleyse düşünüyorum; mademki düşünüyorum, öyleyse varım." diyerek düşüncenin, yani
bilincin kesin bilgi (açık-seçik)ye temel olacağına inanır. Doğru bilgiyi, dış dünyanın duyusal
bilgisine değil, akla ve bilince dayandırır. Dış dünyanın varlığını ve bu varlığa ait bilgiyi de
Tanrı'nın aldanmazlığı ve aldatmazlığına dayandırır. Ona göre akıl, herkese eşit olarak verilmiştir.
G. W. Friedrich Hegel (Fridrih Hegel, 1770–1831) rasyonalizmin zirvesini temsil eder.
Hegel, Hukuk Felsefesinin Esasları adlı kitabının ön sözünde, "Her akli olan gerçektir, her
gerçek olan aklidir." formülünü dile getirir. Bu, aslında Aristoteles'te görülen "Varlık
kanunları ile düşünce kanunları aynıdır." ilkesinin formülleştirilmiş şeklidir.
Hegel, doğru bilgiye ancak mantık ile ulaşılabileceğini söyler. 0, duyularla değil akıl
yoluyla, mantık kurallarına göre çıkarılan bilgiyi önemser. Onun mantığı, diyalektik mantıktır. Mantık kavramlarından elde edilen bilgi, varlıklara birebir uyar. Daha doğrusu, dış
dünyadaki varlıkların yapısı ve işleyişi mantıken düşünülenler ile aynıdır. Bu nedenle Hegel'in sistemine panlojizm (tüm mantıkçılık) denir. Onun mantığı, bilgiyi ve tüm evreni
kapsamak iddiasındadır.
Yalnız Hegel mantığı, klasik mantık değil oluş mantığı, yani evrendeki oluşu açıklayan
bir mantıktır. Diyalektik biçimde çalışan bu mantık, klasik mantıktaki gibi çelişmezlik ilkesine
dayanmaz; aksine çelişmeye dayanır. Çünkü her varlık kendi zıddını içinde barındırır.
Örneğin; en soyut, en genel kavram olan varlık, içinde yokluğu da bulundurur. Varlık ile
yokluğun çatışmasından oluş meydana gelir. Diyalektik mantık, tez – antitez - sentez
halinde üçlü aşamalar olarak çalışır. Burada varlık, tez; yokluk, antitez; oluş da sentezdir.
Evrendeki bütün oluşlar, bütün varlıklar evrensel akım yahut idenin diyalektik olarak
belirlemeleridir.
Modern rasyonalizm, doğuştan gelen bilgi anlayışını bir yana bırakmış, aklın yapıcı,
birleştirici rolüne ağırlık vermiştir. E. Boutroux (Butro, öl. 1921) ve Brunschvicg (Brönşvig,
öl. 1944) esnek ve gelişen bir akıl anlayışını; G. Bachelard (Başelar, öl. 1963) ise uygulamalı akılcılığı, "deney ile aklın diyalogu”nu benimsemişlerdir. Popper'in felsefesine de
eleştirici akılcılık adı verilmiştir. Fransız felsefesinin genel karakteri ise rasyonalist olmasıdır.
b. Empirizm
Empirizm, bilginin biricik kaynağı olarak deneyi, tecrübeyi görür. Deneyden ayrı bilgi
ilkeleri olan aksiyomları, kategorileri ve doğuştan fikirleri reddeder. Zihindeki her şeyin
8
doğrudan deneylerle kazanıldığını iddia eder. Empirizm, daha çok fizik ve fizyolojiye dayanır,
yöntemi de endüksiyon yani tüme varımdır.
Empirizm, bir öğreti (doktrin) olmaktan çok, bir yöntemdir. Nitekim empirizmin ilk
temsilcisi olan Francis Bacon (Frensis Beykın, 1561–1626), bilimsel gelişmeyi hızlandırmak
için tüme varım yöntemini geliştirir ve yaygınlaştırır. Bunun için o, önce eksik tümevarımı
kullanır. Eksik tüme varım, bir konudaki bütün olaylardan seçme yaparak sonuca gitmektir.
Tıpkı günümüzde bir konuyu araştırırken belli sayıda deneklerle görüşülerek genel sonuca
gidilmesi gibi. Eksik tüme varım, karakteristik olayları inceleyerek sonuca ulaştığı için
olayların tamamını incelemez. Böylelikle tüme varımın uygulanışı kolaylaşmış, sonuca daha
kısa zamanda ulaşılmış; dolayısıyla doğa bilimleri hızla gelişmiştir.
Empirizm, bilgide görelikçi ve şüphecidir. Đngiliz felsefesi özellikle bu karakterleri taşır.
Đngiliz felsefesinin etkisinde gelişen Amerikan felsefesinin de ana karakteri deneyci ve göreci
olmasıdır.
Empirizmin kökleri Sokrates öncesi filozoflara kadar uzanır. Đslam dünyasında da
Ebubekir Razı gibi temsilcileri vardır. Rönesanstaki ilk temsilcisi Francis Bacon'dır. Ama onu
sistemleştiren J. Locke (Lok, 1632–1704)'tur. David Hume ve J. S. Mill (1806–1873) ise
önemli temsilcileridir.
J, Locke'a göre zihin, boş bir levha ( tabula rasa )dır. Ona her şey sonradan deney
yoluyla gelir. Deney öncesi hiçbir bilgi ve kavram yoktur. Ama zihinde bilgi edinmeye yatkınlık vardır. Bununla beraber zihinde iki güç vardır: Duyum ve derinlikli düşünme (iç
deney). Bu iki güç her bilginin kaynağıdır.
J. Locke'a göre, bilgi ve tasavvurların kaynağı olan deney, zihindeki bu iki gücün çalışarak bilgiyi meydana getirmesiyle oluşur. Bu deney; a. Đç deney, b. Dış deney olmak üzere ikiye ayrılır. Dış deneyin konusu, dış dünyada olup da algılanan şeyler; iç deneyinki ise
zihinde olup bitenler, yani zihnin faaliyetleridir. Dış deney, nesnelerin renk, ses, sıcaklık,
soğukluk, sertlik gibi niteliklerini verir. Dışarıdan gelen uyarımlarla zihin, kendiliğinden işlemeye başlar. Bu sırada birtakım etkinlik ve edilginlik durumları ortaya çıkar. Aslında zihin,
önce pasif iken aktif hale gelir. Algılamak, şüphe etmek, bilmek, sınıflamak, düşünmek,
çıkarım yapmak gibi etkinlikler ortaya çıkar. Đç deney, bu etkinliklerin farkına varmak, yani
bilinç kazanmaktır. Kavramlar ve tasavvurlar bu kaynaktan (bilinçten) gelir.
Sistemli bilgi için zihin, üç çeşit eylem meydana getirir: a. Birkaç basit ideyi tek bileşik
ide halinde bağlayan fiil, b. Bunlar arasındaki ilişkiyi kuran fiil, c. Đdeleri soyutlayan fiil.
Böylece ide, bağlı bulunduğu diğer idelerden ayrılır ve zihin, tümel kavramları kurar.
Örneğin; güneş denen bileşik kavram ışık, ısı, yuvarlaklık, devamlı ve düzgün hareket fikirlerinin birleşmesi fiillerinden meydana gelmiştir.
9
D. Hume (1711–1776), çağdaş bilimsel şüpheciliğin kurucusudur. Onun en önemli
fikri, doğa kanunlarını zihnin alışkanlıklarından ibaret görmesidir. Bunun için o, tüme varımın
temelinde de zihnin alışkanlıklarını görür; yani tüme varım ile elde edilen bilimsel bilginin
kesinliğinden şüphe eder.
D. Hume'a göre neden-sonuç ilişkisinde bir öncelik sonralık, yani bir art arda geliş
ilişkisi vardır. Her neden-sonuç ilişkisi zihinsel çağrışımlara indirgenebilir. Çünkü insan,
olayları göre göre alışkanlık edinir; her zaman aynı şekilde olacağını düşünür. Örneğin; Güneş'in her gün doğudan doğduğunu, ateşin üstüne konan tenceredeki suyun kaynadığını göre göre alışırız. Tencereyi ateşin üstünde görünce, suyun kaynayacağını hemen biliriz. Yani
ateşi görünce kaynama olayını hatırlarız. Fakat bu bilgi, akli kesinlik taşımaz; deneye dayanan açıklığı taşır.
A olayını görünce B olayını hatırlamamız, nedensellik ilişkisine dayanan çağrışım
ilişkisini ortaya çıkarır. Yani A olayı, B olayını çağrıştırır. Bilginin oluşmasında çağrışım, onun
da temelinde izlenimler vardır. Tasavvurlar ve düşünceler temelde izlenimlere dayanır.
Hume, bu fikirleri ile Kant'ı dogmatik uykusundan uyandırmış, 19. ve 20. yüzyıl tecrübecilerini hazırlamıştır. Deneycilik, 20. yüzyılda değişik şekillerde kendini göstermiştir.
c. Kritisizm
Immanuel Kant (1724- 1804), Saf Aklın Eleştirisi adlı kitabında bilginin, zihnimizin
apriori (deney öncesi) ilkeleri tarafından konulan sınırlarını aşamayacağını söyler. Bu
bakımdan insan aklının, dolayısıyla bilginin sınırlarını belirleyen felsefeye kritisizm (eleştirici
felsefe) denilmiştir. Kant, kendi felsefesi için de bu adı kullanır.
Kant'tan bu yana kritisizm deyimi, bilgi teorisini bütün felsefe araştırmalarına temel
yapmak anlamında kullanılmıştır. Kritisizm, her şeyden önce bilginin kaynaklarını ve değerini
tespit etmek için bilme güçlerini eleştiri süzgecinden geçirir. Böylece kesin bilgiyi elde etmenin yollarını arar.
Kant'a göre insan aklı, ancak olaylar dünyası (fenomenler âlemi)nı bilebilir. Bu bilginin
ham maddesi duyular aracılığıyla gelir. Ham madde, zihnin kalıplarına (kategorilerine)
girer, formunu alır ve akıl ilkeleri ile işlenerek görünüşler âleminin doğru bilgisi elde edilir.
Burada, zihnin apriori kalıpları ve kavramları temel rolü oynar. Bilgi, zihnin on iki kalıbına
göre şekil aldığı için, fenomenler olduğu gibi değil zihne göre bilinir. Zihnin yapısı farklı
olsaydı, olaylar dünyası da başka türlü bilinecekti. Bu bakımdan Kant'ın bilgi anlayışı "göreli"
(rölatif), yani "zihne göre"dir.
Kant, nesnelerin kesin gerçeğinin bilinebileceğini, ama mutlak gerçeğin (numen alanının) bilinemeyeceğini ileri sürer. Numen âleminin var olduğu halde tanınamaz olması,
Kant’ı bir çıkmaza sürüklemiştir. Kant, saf akıl ile ulaşılamayan asıl varlık sahasına (transandantal sahaya) pratik akıl ile, yani ahlak ile ulaşılabileceğini iddia etmiştir. Aklın ve zihnin
eleştirisini temel alan kritisizm, sonunda göreceliğe ulaşmıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında
10
Renouvier ve Hamline'in temsil ettiği yeni eleştiricilik, Kant felsefesinin idealist ve metafizik
unsurlarını geliştirmiş; pozitivizme, evrensel determinizme ve eklektizme karşı çıkmıştır.
d. Entüisyonizm
Entüisyonizm (sezgicilik); rasyonalizm, entelektüalizm, sansüalizm (duyumculuk),
materyalizm ve benzeri akımlara karşı Henri Bergson (1859-1941) tarafından sistemleştirilmiştir. Aslında sezgi, birçok filozofça değişik şekillerde kullanılmış ve benimsenmiştir.
Örneğin; Descartes aklı sezgiyi kullanmıştır. Đslam dünyasında ise sezgici anlayışı esas ortaya koyan Gazali' dir.
Bergson sezgiyi zekâdan ayırır ve onun içgüdüden doğduğunu söyler. Bir sempati olan
içgüdünün gelişmesi ile sezgi, bilinçte önce kavramları kullanır; kavramlardan elde edilen
hayallerden yararlanır; böylece hızlı kavrayan bir hal alır ve yaratıcı olur. Sonra da
yaratmanın meydana çıkması için bir çabaya gereksinim duyar. Hayal, sezginin gölgesidir.
Sezgi hayalden yola çıkar. Sezgi, bir gerçekliğin bilgisinin doğrudan kazanılmasıdır. Sezgi,
doğrudandır; çünkü ilk, saf ve katışıksız bir bilgidir. Zekâ nesneleri ayırır, böler, analiz eder,
sonra bilgi elde eder. Halbuki hayat bir bütündür. Bilinç uykuda da çalışır, akar. Bu akışın
bilgisini, zekâ doğru olarak veremez. Oysa sezgi, bir anda bütünü kavrar. Parçalara
ayırmadan, bozmadan doğru bilgiyi yakalar. Sürekli bir oluş ve hayat hamlesi (élan vital)
olan akışın apaçık bilgisini, sezgi elde eder. Bergson'un sezgici felsefesi, çağımızda büyük
etkiler ve yankılar uyandırmış bir hayat ve aksiyon (eylem) felsefesidir.
Gazali (1058 – 1111) ise önce bizi çelişkili hükümlere götüren zekâdan ve algı
yanılmalarına yol açan duyulardan şüphe eder. Duyuları ve aklı bilgi kaynağı olarak kabul
etmekle beraber bu bilgilerin kesinliğine güvenemez. Aklın ilkeleri de kesinlik ifade etmediği
için ondan ötede bir kesinlik noktası arar. Đşte bu, Gazali'nin kalp gözü; Pascal'ın ondan
alarak ince fikir dediği sezgidir.
Đnsan, kalp gözünün açılması için kalbini temizlemeli ve onu arzuların baskılarından
kurtarmalıdır. Bu da uzun ve çok yorucu bir çalışmayı gerektirir. Kalp gözü açılan kimse, dış
dünyayı ve fizik ötesini daha iyi bilir ve bilgilerine değişmez bir dayanak bulur.
e. Pozitivizm (Olguculuk)
Pozitivizm terimini ilk kullanan Saint Simon (Sen Simon, 1760- 1825)' dur. Ama pozitivist felsefeyi geliştirip sistemleştiren, onun öğrencisi Auguste Comte (Ogüst Komt, 17981 857)'tur. Pozitivist düşüncenin kökeni F. Bacon' a ve hatta sofistlere kadar uzanır.
Pozitivizm, araştırma alanı olarak sadece olguları görür; bilgi kaynağı olarak onları
kabul eder. Olguların dışında olan, yani deneye girmeyen her şeyi metafizik olarak niteler.
A. Comte'un asıl amacı, toplum olaylarını inceleyerek topluma yeni bir şekil, yeni bir
yön vermektir. Bunun için sosyolojiyi bilim olarak kurmuştur. Sosyolojiye fizik ve matematiğin yöntemlerini uygulamaya çalışmıştır. Bu bakımdan pozitivizm, deneyci felsefenin
bir türüdür. Comte, fiziğin yöntemi ile olgular dünyasını doğru olarak bilmenin mümkün ol-
11
duğuna inanır. Olguların bilgisi, olayların özünü ve gerçek nedenini vermez, ama olayları
idare eden kanunları verir. Bu kanunlarla, gelecek hakkında öngörüde bulunuruz.
A. Comte'a göre, pozitivizm “niçin”lerle uğraşmaz, ama nasılları iyi bilir. Çünkü A. Comte,
"Niçin?"
sorusunun
metafiziğe
götürmesinden
çekinir.
Aslında
Comte,
insanların
ve
toplumların zihniyetini, yani düşünme şeklini değiştirmeye çalışarak insan zihninin, insanlığın
ve medeniyetlerin üç dönemden geçtiğini ileri sürmüştür:
1. Teolojik veya dini dönem: Đnsanların her şeyi din ile açıkladığı bu dönem, Orta çağın
sonuna kadar sürmüştür.
2. Metafizik dönem: Bu dönemde insanlar olayları üstün güçlerle değil; ruh, töz, kuvvet gibi metafizik ögelerle açıkladılar. Bu dönem 1789'a kadar sürmüştür.
3. Pozitif dönem: Önceki dönemler pozitif dönemi hazırlamıştır. Bu dönemde olaylar. Art
arda gelişleri bakımından neden-sonuç ilişkisi içinde bilimsel araştırma yöntemlerine göre
açıklanmaya başlar. Bu nedenledir ki Comte, "Pozitivizm niçinlerle uğraşmaz, ama nasılları iyi
bilir." ilkesini koyar. Hatta o," ilk iki dönem geride kalmıştır; pozitif bilimin ve düşüncenin
hâkim olduğu döneme girdik." der. Comte, pozitif bilimlerin en karmaşığı olarak da sosyolojiyi
görür.
f. Analitik Felsefe
Analitik (çözümleyici) felsefe, gerçeğin bilgisine dil çözümlemeleri ile ulaşılacağını ileri
sürer. Felsefeyi de bu çözümleme ile sınırlandırır. "Analitik felsefe", "modem deneycilik" .
"mantıksal
deneycilik",
"bilimsel
felsefe"
gibi
adlarla
anılan
çözümleyici
felsefenin
temsilcileri, modem mantığı geniş ölçüde kullanmışlardır. Dolayısıyla mantık ve matematik
araştırmaları gittikçe önem kazanmıştır. Bu akımın birçok temsilcisi vardır. Biz burada,
önemli temsilcilerinden olan Ludwig Wittgenstein (Ludvig Vitgenştayn, 1889-1951)'dan söz
edeceğiz.
Wittgenstein, Tractatus (Traktatus) adlı eserinde şu ana tezi ileri sürer: Dil ile dünya
aynı mantıki yapıya sahiptir. O, Traktatus'un ilk önermesinde şöyle der: "Dünya, nesnelerin
değil olguların toplamıdır."
Wittgenstein'ın temel problemi; dilin, dünya (gerçeklik)nın bir resmini verip vermeyeceği, yani dil-dünya ilişkisidir. Filozof, bu ilişkiye gerçekçi bir açıdan bakmaktadır. Ona
göre dil, dünyanın ve düşüncelerimizin ortak bir görüntüsüdür. Dilin mantıki bir yapısı vardır. Bu yapı iyi analiz edilmelidir. Cümle veya önermelerin yapısı açıklanmalıdır. Yani
"Kelimelerden oluşan önerme, dünyadaki bir olguyu yansıtıyor mu yansıtmıyor mu? Eğer
yansıtıyorsa olguların bilgisi önermelerle anlatılmış olmaktadır.
Burada önemli olan, dilin yapısının gerçekler dünyasının yapısını belirlemesidir. Çünkü
dış dünya, kelimeler ve önermelerle sınırlıdır; önermelerle ifade edemezsek bir anlamı
kalmaz. Bu bakımdan dilin yapısı düşünceye de sınır koymuş olur. Neticede bu sınırların
dışında kalan saçmadır, yani anlamsızdır; doğrulanamaz, bilgi değeri yoktur.
12
Wittgenstein, 1929' dan sonra bu fikirlerin aksi kanaatlere ulaşmış, Felsefi Araştırmalar
adlı eseriyle felsefe tarihinde ilk kez, kendi fikirlerini kendisi reddeden filozof olmuştur. Bu
ikinci döneminde o, dili bir araç gibi görmüş; önceden reddettiği etik, estetik, dini ve
metafizik önermelerin de anlamı olduğunu ileri sürmüştür. Burada dilin kullanılış biçimleri
önemlidir. Ona göre, dilde bir kelime ne ise satranç oyunundaki taş da odur. Satranç belli
kurallar çerçevesinde oynanır. Ama yine de sonsuz sayıda hareket etme olanağı vardır. Dil
de böyledir.
Mantıkçı çözümlemeciler hakkında ileri sürülen eleştirilerden birkaçı şöyledir: Onlar,
bilimin içinin boşalıp içeriğinin kaybolmasına; dolayısıyla bilimin önermelerden kurulu
biçimsel bir hal almasına; böylece bilimin nesnel olma ilkesinin yitirilmesine yol açmışlardır.
g. Pragmatizm
Yunanca pragma (aksiyon, eylem) kelimesinden türemiş olan pragmatizm, zekanın
işinin nesneleri tanıtmak olmadığını söyler, ama nesneler üzerinde pratik olarak çalışmamızın
ve onlara etki etmemizin gerekli olduğunu ileri sürer. Zeka, ancak etkili ve sonuç alıcı bir işe
yönelirse amacına ulaşır. Bundan dolayı gerçek fıkir, başarılı olan fikirdir.
Bir çeşit empirizm olan bu felsefe, "pratik değeri" olan, başarı sağlayan, yararlı ve
verimli olan her şeye itibar eder. Şu halde pragmatizm, gerçekliği ve doğruluğu, yalnızca
eylemlerin başarılı sonuç almasında bulmaktadır.
Anglo-Amerikan pragmatizmi denilen bu felsefenin kurucusu Charles S. Peirce (Çarls
Pirs, 1839-1914), onu sistemleştiren ise William James (Vilyım Ceymis, 1842-191O)'tir.
W. James'e göre pragmatik yöntem, her kavramı kendinden pratik sonuçlar çıkararak
yorumlamaktır. Hakikat ise olacak şeye karşı bizi hazırlayan eylemdir. Doğru fikirler,
doğruluklarını uygulayarak ortaya koyabileceğimiz fikirlerdir. Hakikatin doğruluğu bir süreç,
uygulamaya dayanan bir olaydır; yani onu uygulama ile test ederek doğrulayan olaydır. Bir
fikir, hayatımız için elverişli olduğu sürece doğrudur ve iyidir. Bize yarar sağlamayan fikir ise
doğru değildir.
Pragmacı, olgulara ve somutluğa tutunur, olgulardan uzaklaşınca rahat edemez. Pragmacılık "bir arabulucu, bir uzlaştırıcı”dır. Bir oteldeki koridorun odalara yakınlığı gibi pragmacılık da her felsefi sisteme yakınlık duyar ve ondan yararlanır. W. James, "Metafizik, yarar
sağladığı sürece doğrudur.", "Dinler de manevi tatmin sağladıkları sürece doğrudur." der.
Pragmacılık hakikati, çokluğu ve çeşitliliği içinde arar. Bu bakımdan çokçu (pluralist)
bir anlayışa sahiptir.
John Dewey (Con Dövi, 1859–1952), pragmatizmi eğitime geniş şekilde uygulamış ve
bir eğitim felsefesi geliştirmiştir. Ona göre genel olarak düşünceler ve özel olarak da teoriler,
eylem için sadece birer alettir. Buna düşünce eylemi veya bilimsel faaliyet de dâhildir.
Dewey'e göre pragmatik felsefede hakikatin değeri, eylemde başarılı olmaktır; yani ona göre
pragmacılık, verim elde etmekten ibarettir.
13
Dewey'nin anlayışında düşünce, çevreye uymada biyolojik bir ödev yapar, yani insanın
kendi beden yapısından gelen düşünce, vücudun biyolojik yapısından gelen bir yatkınlıkla
çevreye uyumu kolaylaştırır; doğa ile uyumu sağlar. Bu açıdan düşünce, doğadan da
yararlanarak bu görevi yerine getirir. Düşünce eylem halini almazsa bir işe yaramaz ve
teoride kalır, doğrulanamaz. Gerçeğin doğru bilgisine, teorinin doğrulanması ile ulaşılabilir.
Başan getiren bilgiler, doğrulanmış olup insana mutluluk verir. J. Dewey'nin bu anlayışına
enstrümantalizm (aletçilik) denir. O, Chicago okulunun kurucusu olmuş ve Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığının merkez teşkilatını yeniden kurma görevini de üstlenmiştir.
h. Fenomenoloji
Fenomenolojiyi Ruhun Fenomenolojisi adlı eseri ile kuran Hegel'dir; fakat fenomenolojiyi, özü araştıran bir yöntem olarak kuran Edmund Husserl (1859-1938)' dir. Bu bakımdan fenomenolojiye öz teorisi, olay bilgisi de denir.
Husserl, zihnin ve en genel ilkelerin zaman ve mekan dışı birer öz olarak mevcut olduğu tezinden hareket eder. Bu özlerin anlaşılmasını, felsefenin konusu olarak görür ve bu
özlere fenomenler der. Örneğin; üçgen, kırmızı, yeşil birer fenomendir. Yalnız, üçgenin
içeriği yok iken diğerlerinin vardır. Biz, fenomeni bilincin özü kavraması ile biliriz. Böylece
Husserl, dış dünyanın varlığını bilincin varlığından çıkarır. O bunu yaparken, duyulardan
gelenleri ve tarihi açıklamaları, her şeyi paranteze alarak sonunda indirgenemez olan,
duyuları aşan öze, saf bene ulaşır. Bunda çıkarım veya deney yoktur. Sadece özün
çözümlemesi yapılır. Onun bilgisine ulaşılır ve o betimlenir.
Husserl'in fenomenolojisi geniş bir ufuk açmıştır. Hartmann (Hartman), Heideger
(Haydeger), M. Scheler (Maks Şeler), Jean Paul Sartre (Jan Pol Sartr), Merleau Ponty (Merlö
Ponti) gibi filozoflar bu yöntemi kendilerine göre uygulamışlardır. Ayrıca
sosyolojiden din
fenomenolojisine varıncaya kadar birçok bilim dalında da bu yöntem değişik şekillerde
uygulanmıştır.
Husserl'in kastettiği fenomen, dışarıdaki görünen olaylar değil bilinçteki görünmeyen
olaylardır. Husserl'e göre "Düşünüyorum." dediğim zaman mutlaka bir şeyi düşünüyorum
demektir. Yani masayı, ağacı, evi, dünyayı, geçmişi, geleceği düşünüyorum. Öyleyse bilinç
mutlaka bir şeye yönelerek düşünüyor. Biz bir şeye yönelerek düşününce, o şey anlam ve
içerik kazanır; böylece de onun bilgisini elde etmiş oluruz.
Husserl, bu bilgi eylemlerine bilinç fenomenleri der. Onları, deneysel içeriklerini
paranteze alarak saf özler olarak görür. Her bilinç gibi bu saf özler de düşünülen, algılanan,
hatırlanan bir şeye aittir. Örneğin; bir masayı düşünüyoruz. Masanın şeklini, rengini atarsak
bilincimizde, onu masa yapan "saf özü, idesi" kalır. Bu özler, zaman ve mekana bağlı
değildir. Ölçüye, tartıya gelmez. işte bunları betimleriz. Matematik ve mantığın genel ilkeleri
ve kavramları da böyle saf özlerdir. Husserl, burada Platon'un matematik özlerin insan
ruhunda ve idealar dünyasında var olduğu düşüncesinden etkilenmiştir.
14