Sevr Antlaşması’na gelinceye kadar Ermeni meselesinin, ABD tarafından uluslararası platformda sürekli gündemde kalması sağlanmıştı. Wilson’un savaş sonrasındaki meşhur demecinde, Ermeniler önemli bir yer teşkil etmekteydiler. Ayrıca, Wilson’un Amerika Senatosu’nda “Bağımsız bir Ermenistan’ı tanıyacağına dair açıklaması” da Sevr Barış Görüşmeleri’nde, Osmanlı delegelerinin karşısına, Ermeni Cumhurbaşkanı Avetiş Ahoronyan’ın çıkmasına sebep olmuştur.317
1919 yılı ağırlıklı olarak manda sorununun tartışma ve yazışmalarıyla geçmiştir, fakat Amerika Birleşik Devletleri’nin manda yönetimini üstlenip üstlenmeyeceği sorunu, netlik kazanamamıştır.318 Wilson’un Paris Barış Konferansını terk edip ABD’ne dönmesi, İngiltere’nin bu konuda tüm kontrolü ele almasına neden olmuştur. Konferansta söz alan Milli Ermeni Heyeti Başkanı Bogos Nubar, Ermenilerin İtilaf Devletleri ile olan ilişkilerini kabul ederek daha fazla haklar elde etmek için açıklamalarda bulunmuştur. Bu açıklamaları Time Dergisi, 30 Ocak 1919 tarihinde yayınlanmıştır. Bogos Nubar konuşmasında, “... Maalesef pek az sayıda kişinin bildiği gerçeği açıklayalım: savaşın başlangıcından beri Ermeniler, her savaş kesiminde Bağlaşıklar safında çarpışmışlardır... Ermeniler, Türkiye’den yana geçmeyi öfkeyle reddettikleri günden bu yana fiili olarak savaşan bir yan olmuşlardır. Gönüllülerimiz Fransız Yabancı Lejyonu mensubu olarak çarpışmış ve onur kazanmıştır. Doğu Lejyonu’nda 5000’den çok Ermeni görev yapmış, Suriye ve Filistin’deki Fransız Ordusu’nun yarısından çoğunu oluşturmuş ve General Allenby’ni kesin zaferine katkıda bulunmuştur” şeklindeki konuşmasıyla İtilaf Devletleri’ni etkilemeye çalışmış ve bunu da başarmıştır.319
316 Şehirli, a.g.e., s. 23-24.
317 Halil Metin, Türkiye’nin Siyasi Tarihinde Ermeniler ve Ermeni Olayları, 3. Baskı, Ankara, MEB
Yayınları, 1992, s. 67.
318 Mazıcı, a.g.e., s. 65.
319 Süleyman Beyoğlu, “Sevr ve Lozan’da Ermeni Sorunu”, Türk-Ermeni İlişkilerinin Gelişimi ve 1915
Olayları Uluslararası Sempozyumu Bildiriler, Gazi Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi, Ankara, 2006, s. 544.
Bu bağlamda 19 Ocak 1920’de Paris’te Clenemceau başkanlığında, Lloyd George, Lord Curzon ve Winston Churchill’n de katıldıkları Yüksek Konsey toplantısında, Ermeni devleti hükümetinin fiilen tanınacağına karar verilmiştir. ABD Hükümeti ise, bu karara uymamış, Ermenistan Cumhuriyeti’ni tanımada kesin bir sonuca henüz ulaşamadığını, ABD’nin Ermeni Devleti’ne yönelik girişimlerini, ancak Türk barış antlaşmasının koşulları altında belirleyebileceğini, sınırları belli olmayan bir devleti tanımanın olağandışı olacağını açıklamıştır.320
18 Nisan 1920’de San Remo’da Yüksek Konsey toplanarak, Londra Konferansı’nda çözümlenemeyen konuları, özellikle Ermenistan sorununu halletmek istiyordu. Ancak San Remo’da bulunan devlet başkanları Ermenistan konusu açıldığında durumdan hoşnut kalmadılar. Fransa ve İtalya ne mali ne de askeri yardımda bulunmayacaklarını, çünkü hazırlıklı olmadıklarını ifade ettiler. Özellikle İtalya Boğazlar konusu dışında Küçük Asya ile ilgili antlaşmalarda hiçbir şekilde askeri sorumluluk almayı kabul etmiyordu. İngiltere’de aynı şekilde Ermenistan’a asker gönderme konusunda isteksizdi.321
İş dönüp dolaşıp ABD’nin Ermenistan’a mali destek vermesine geliyordu. İtilaf Devletleri almak istediklerini almışlardı. Bu sebeple Ermenistan ile uğraşmayı boşuna iş yükü olarak görmekteydiler. Çünkü Ermenistan iç bölgede Türkler tarafından tehlike arz etmekteydi. Bu nedenle Lloyd George Ermenistan’dan Türk milliyetçilerini çıkarmak için ABD’den yardım istemeyi uygun görmüştür. Eğer ABD bu öneriyi kabul etmezse, daha küçük bir Ermenistan kurulması uygun olurdu.322 Milletler Cemiyeti üyesi her ülke ve ABD’nin de devlet olarak Ermenistan’a birkaç milyon dolar borç para vermesini, ayrıca Amerika’da bulunan çok sayıdaki Ermeni örgütlerinin ve varlıklı Ermenilerin de katkı yapmasını öneren Yüksek Konsey, “... Eğer bu öneriye sıcak bakılmazsa, Ermenistan’ın korku ve kaygıları en üst düzeye çıkacak ve Doğu dünyası da ciddi bir biçimde edilgenleşecektir” yorumunu yapmıştır.323
11 Mayıs 1920’de İtilaf Devletleri San Remo'da Osmanlı Hükümeti ile Türk Milleti'ne kabul ettirilecek barış şartları üzerinde tek taraflı anlaşmaya vardılar. San Remo Konferansı’nda alınan kararlar Osmanlı Delegasyonu tarafından Damat Ferit Paşa’ya sunuldu. Yine aynı gün antlaşmanın bir özeti basına verildi ve o da bu kararları protesto ederek,
320 Mazıcı, a.g.e., s. 66. 321 Kodoman, a.g.e., s. 28. 322 A.g.e., s. 28.
Türklerin İstanbul ve boğazlara ilişkin kararları kabul etmeyeceklerini, bunun Türkiye’nin geleceğini felç edeceğini ve kalbinden vuracağını söylemiş, Ermenistan’a ilişkin koşulları da reddetmiş, Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması kararına da 8 Temmuz 1920’de benzeri protestoyu göstermiştir.324 Böyle bir Ermenistan devletinin sınırlarını çizme yetkisinin, Başkan Wilson’a verilmesi uygun olacaktı. Bu arada manda ABD tarafından kabul edilmedi. Beklenildiği gibi Başkan Wilson Ermeni sınırını çizmeyi kabul etti. Wilson çizdiği sınırlarda Erzurum’un yanı sıra Erzincan ve Trabzon’u da Ermenistan’a veriyordu.325 San Remo Konferansı’nın bitmesiyle artık Osmanlı Hükümeti’yle yapılacak olan antlaşmanın ana hatları tamamlanmıştır.
Avrupa basınının tepkisi genel olarak olumlu idi. Antlaşma maddeleri genel olarak ağır olduğu kabul edilmekle birlikte, Türklerin bunu hak ettiklerini söylüyorlardı. Çok az basın organı antlaşmaya karşı çıktı. Manchester Guardian, “barış koşullarının haksız olduğunu”, söylüyor. Westminster Gazetesi, “müttefiklerin çözmeye muvaffak olmadıkları sorunları maskelemek amacıyla kaleme alınmış hatipçe bir metin”, yorumunu yapıyordu. Observer Gazetesi, “antlaşma için yapay, güvenilmez ve geçici”, ifadelerini kullanıyordu. Bu arada bazı basın organları antlaşmayı adil olarak değerlendirirken, devletlerin uygulamada ne derece başarılı olabileceği konusunda şüpheleri vardı.326
Türk basınının tepkisi ise öfke ve dehşetti. Ama, teslimiyet söz konusu bile değildi. Türklere idam cezası verildiği söylenmekteydi. Bu antlaşmayı Kuvayı Milliyecilerin kabul etmesine imkan yoktu. Zaten ardından da Mustafa Kemal, halkı direnişe çağırdı. Çağrıdan sonra on binlerce Türk İstanbul’u terk ederek Milli Mücadeleye katılmıştı.327
17 Haziran 1920’de Damat Ferit Paşa Paris’teki görüşmelere katılmıştır. Maddelerin değiştirilmeyeceği ve eğer anlaşma kabul edilmezse Osmanlı İmparatorluğu’nun yok olacağı konusunda bir nevi uyarılmışlardır ve Hükümette bundan çekinerek anlaşmayı kabul etmiştir.
Osmanlı Hükümeti 10 Ağustos 1920’de Sevr Antlaşması’nı imzalayarak, Doğu Anadolu’da Türk topraklarında bağımsız bir Ermenistan Devleti’nin kurulmasını kabul etmiştir. Böylece, nüfusun ancak %4-5’i Ermeni olan Trabzon ile, nüfusunun 1/3’ünü teşkil
324 A.g.e., s. 69-70. 325 Kodoman, a.g.e., s. 29. 326 A.g.e., s. 31.
etmeyen Doğu Anadolu Ermenilere bırakılıyordu.328 Sevr Antlaşması’yla İtilaf Devletleri, Doğu Anadolu’da Şark Meselesi’nin Ermenilerle ilgili kısmını tamamen çözmeye çalışmışlardır. Sevr Antlaşması’nın altıncı bölümünde Ermenistan ile ilgili altı maddeye (88- 93) yer verilmiştir.329 “Sevr Antlaşmasındaki bu altı madde şöyle idi:
88. Madde: Türkiye Müttefik Devletleri tanıdığı gibi, Ermenistan’ı hür ve müstakil bir devlet olarak tanıdığını beyan eder.
89. Madde: Osmanlı Devleti ile Ermenistan ve diğer imzası bulunan devletler, Erzurum, Trabzon, Bitlis vilayetlerinde de Türkiye ile Ermenistan arasındaki hududun tayini Amerika Birleşik Devletleri Cumhurbaşkanlığı’nın hakemliğine havale etmeyi ve onun vereceği kararı ve Ermenistan’ın denize çıkışında ve adı geçen hududa komşu olan Osmanlı arazisinin askerden arındırılmasıyla ilgili olarak belirleyeceği bütün hükümleri kabul etmeyi kararlaştırmışlardır.
90. Madde: 89. Madde gereğince, tayin edilecek hudut, adı geçen vilayetlerin kısmen veya tamamen Ermenistan’a terkine yol açtığı takdirde, Osmanlı Devleti karar tarihinden itibaren, terk edilen arazi üzerindeki bütün hak ve hukukundan vazgeçtiğini şimdiden beyan eder. İş bu antlaşmanın, Türkiye’den ayrılan araziye uygulanacak hükümleri, sonradan Ermenistan’a terk edilecek araziye de uygulanacaktır.
Ermenistan’ın kendi hakimiyeti altına giren arazi sebebiyle, üslenebileceği Osmanlı Devleti’ne ait mali yükümlülüklerin ya da iddia edeceği hakların oranı ve niteliği, iş bu antlaşmanın sekizinci bölümünde (Mali Hükümler) 241.-244. maddelere uygun olarak tayin edilecektir. İş bu antlaşma ile çözülmemiş ve düzenlenmemiş bulunan ve söz konusu arazinin intikalinden doğabilecek olan bütün meseleler, ileride bütün sözleşmelerle hal edilecektir.
91. Madde: 89. Madde belirtilen arazinin bir kısmı Ermenistan’a intikal ettiği takdirde, Osmanlı Devleti ve Ermenistan arasında, (aynı maddede öngörülen karara dayanarak) belirlenecek olan hududu, arazi üzerinde çizmek üzere, adı geçen kararın verilmesinden on beş gün sonra, teşekkül şekli sonradan tayin edilecek olan bir Hudud Belirleme Komisyonu kurulacaktır.
328 Seçil Akgün, “Kurtuluş Savaşı Başlangıcında Türk-Ermeni İlişkilerinde ABD’nin Rolü”, Tarih Boyunca
Türk-Ermeni Toplumu İle İlişkiler Sempozyumu, Ankara, 1985, s. 345.
92. Madde: Ermenistan’ın Azerbaycan ve Gürcistan’la olan hududu, ilgili devletler tarafından uzlaşma yoluyla belirlenecektir. 89. maddede açıklanan karar alındıktan sonra, alakadar devletler uzlaşma yoluyla hudutları tespit etmede muvaffak olamadıkları takdirde, iş bu hudut Müttefik Büyük Devletler tarafından tayin edilecektir ve hududun arazi üzerinde çizilmesi de bu devletlere ait olacaktır.
93. Madde: Ermenistan Hükümeti; Ermenistan’da ırk, dil veya din bakımından ahalinin ekseriyetinin (teşkil eden nüfusun) dışında kalan azınlıkların menfaatini korumak için, Müttefik Devletlerin lüzum görecekleri hükümleri ve bu devletlerce yapılacak olan antlaşmaya da hükümlerin yazılması muvafakat etmek suretiyle kabul eder.
Bunların dışında dolaylı olarak Ermenilerin lehine olan 230. maddeye göre ise; “Osmanlı Hükümeti 1 Ağustos 1914’te Osmanlı İmparatorluğu’nun parçası bulunan herhangi bir toprak üzerinde, savaş durumu sırasında işlenen topluca öldürmelerden sorumlu olan ve Müttefik Devletlerce istenen kişileri kendine teslim etmeyi yüklenir.” hükmü yer almaktaydı.330 Sevr Antlaşması’nın Ermenilerle ilgili dikte edilen maddelerine bakıldığında, bütün maddelerin Ermenilere bağımsızlık getirirken, Türkiye açısından büyük toprak kayıpları içermektedir.
23 Nisan 1920’de kurulan TBMM Hükümeti’nin Sevr Antlaşması’nı kabul etmesi imkansızdı. Sevr Atlaşması’nın imzalanmasından sonra, Ankara Hükümeti ve Mustafa Kemal’in antlaşmayı kesin olarak tanımama tavrı ortaya çıkmıştır. Aynı dönemde, Ankara Hükümeti’nin Genelkurmay Başkanı İsmet Bey, bu durumu Kazım Karabekir Paşa’ya bildirerek şöyle sormuştur; “… Bolşeviklerin Van ve Bitlis teklifine ne dersiniz?” Kazım Karabekir Paşa’nın tepkisi ise: “Üç sancağın (Kars-Ardahan-Batum) işgaline devam en iyi cevap olur.” şeklinde olmuştur.331
Mustafa Kemal’in başkanı olduğu meclis Misak-ı Milli’yi gerçekleştirmek için çaba sarf etmekteydi. Bu durumda, Sevr Anlaşması’nın yürürlüğe girmesi ve Ermeni hayallerinin gerçekleşmesi, ancak Ankara Hükümeti’nin silah zoruyla yenilgiye uğramasına bağlıydı.332 TBMM’nin Anadolu’daki direnişinin, Sevr ile birlikte hız kazanmış olması bu antlaşmanın ölü
330 Gürün, a.g.e., s. 252.
331 Cemalettin Taşkıran, Kazım Karabekir Paşa Askeri Hayatı ve Komutanlığı, Genelkurmay Yayınları,
Ankara, 1993, s. 71.
332 Abdurrahman Çaycı, Türk-Ermeni İlişkilerinde Gerçekler, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları,
doğmasına sebep olmuştur. Sömürgeci devletlerin birbiriyle giriştikleri rekabet Anadolu’daki direnişi körüklemiş ve milliyetçilik duygularıyla toplumun birbirine kenetlenmesini sağlamıştır.
Sevr Antlaşması hükümleri ile Ermeni Devleti’ni güven altına alan Ermeniler bununla yetinmemiş ve milli mücadeleyi yürüten kuvvetlerle olan ilişkilerini düzeltmek amacıyla Milletler Cemiyeti’ne başvuruda bulunmuşlardır. Cemiyet-i Akvam Kasım 1920’de yaptığı görüşmede oybirliği ile şu kararı almıştır.333
“Mümkün olduğu kadar kısa bir zamanda müthiş Ermeni trajedisine son vermek için konsey ile görüşmek ve birlikte çalışmak isteyen Asamble, hükümetlerle anlaşmak ve Ermenistan ile Kemalistler arasındaki savaşa son vermek için bir devletin görevlendirilmesini ve Ermenistan ve Kemalistler arasındaki durumu sona erdirmek için alınacak tedbirleri incelemek ve bu toplantı sırasında bir rapor düzenlemek üzere altı üyeden meydana gelen bir komisyon kurulması.”334
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 7 Haziran 1920 tarihinde çıkarmış olduğu kanunla, İstanbul’un işgal tarihi olan 16 Mart 1920’den itibaren Büyük Millet Meclisi’nin tasvibi haricinde İstanbul Hükümetince akdedilmiş veya edilecek bilumum muadehat keenlemyekundur hükmü nedeni ile, İstanbul Hükümeti’nin imzalamış olduğu Sevr Antlaşması’nı yürürlüğe koymamıştır, böylece tüm Ermeni çabaları sonuçsuz kalmıştır. Nitekim 28 Eylül 1920 tarihinde Ermenilerin saldırıları üzerine TBMM’si adına harekete geçen Türk Orduları 1 gün sonra Sarıkamış’ı 30 Ekim’de Kars’ı kurtarmışlardır. Kazım Karabekir’in komutasındaki Türk Kuvvetleri 7 Kasım’da Gümrü’ye girmiştir. Erivan’ın tehlikeye düşmesi üzerine bütün Türk talepleri kabul edilerek 3 Aralık’ta Gümrü Anlaşması’nı imzalamışlardır. Böylece Ermenistan Cumhuriyeti Anadolu toprakları üzerinde Ermeni taleplerinin olmadığını kabul ederek, bugünkü Türkiye – Ermenistan sınırı çizilerek Sevr’in geçersizliği onaylatılmıştır.335
333 Beyoğlu, a.g.e., s. 545. 334 A.g.e., s. 546.