Bir olay hakkında yanlış bilgilere maruz kalmak, genellikle insanların orijinal ayrıntıları hatırlamasını zorlaştırır, ancak yeni araştırmalar, yanlış bilginin gerçekten hafızayı güçlendirdiği zamanlar olabileceğini öne sürüyor. Psikolojik Bilimler Derneği’nin bir dergisi olan Psychological Science’da yayınlanan araştırma, yanlış bilginin orijinal olayla tutarsız olduğunu gerçekten fark eden kişilerin, yanlış bilgiyi hiç görmemiş kişilere kıyasla olayı daha iyi anladıklarını gösteriyor.
Araştırmanın baş yazarı Carleton Koleji’nden psikoloji bilimcisi Adam Putnam, “Deneylerimiz yanlış bilginin bazen hafızaya zarar vermek yerine onu güçlendirdiğini gösteriyor” diyor. “Bu bulgular önemli çünkü yanlış bilgi etkilerinin neden bazen ortaya çıktığını ama diğer zamanlarda olmadığını açıklamaya yardımcı oluyor. İnsanlar yanlış bilgilerin doğru olmadığını fark ederse, o zaman yanlış bir hafızaya sahip olmayacaklar.”
Putnam ve meslektaşları ilk deneylerinde 72 lisans katılımcısına, her biri belirli bir olayı tasvir eden 50 fotoğraf içeren altı slayt gösterisi izletti. Slayt gösterilerine baktıktan sonra, katılımcılar yaklaşık beş dakika boyunca ilgisiz bir “dikkat dağıtıcı” görevi tamamladılar ve ardından önceki slayt gösterilerindeki her slayt için anlatı açıklamalarını okudular.
Örneğin, slayt bir hırsızın arabada 1 dolarlık banknot bulduğunu gösteriyorsa, açıklama tutarlı olabilir (ör. “Faturaları inceledi ve hepsinin 1 dolarlık banknotlar olduğunu gördü”), nötr (ör. “Faturaları inceledi ve bunların hepsinin ABD para birimi olduğunu gördü ”) veya tutarsız (örneğin,“ Faturaları inceledi ve hepsinin 20 dolarlık banknot olduğunu gördü ”) slayt gösterisiyle.
Açıklamaları okuduktan ve başka bir dikkat dağıtıcı görevi tamamladıktan sonra, katılımcı orijinal slayt gösterilerinden hatırladıklarıyla ilgili çoktan seçmeli soruları cevapladı, örneğin “Arabada ne tür faturalar vardı?” Yanıtlar arasında doğru bir seçenek (1 dolarlık banknotlar), anlatıdan yanlış bilgi içeren yanlış bir seçenek (20 dolarlık banknot) veya farklı bir yanlış seçenek (5 dolarlık banknot) vardı. Katılımcılar seçimlerini yaptıktan sonra orijinal slayt gösterisi ile anlatılar arasında herhangi bir tutarsızlık fark edip etmediklerini bildirdiler.
Genel bir yanlış bilgi etkisine sadık kalarak, anlatıdaki ayrıntı slayt gösterisiyle tutarsız olduğunda insanlar yanlış bilgi yanıtını seçme eğilimindeydi.
Ancak katılımcılar slayt gösterileri ile anlatı arasındaki bir değişikliği hatırladıklarını bildirdiklerinde, bu eksiklik ortadan kalktı: Katılımcılar, tarafsız bir ayrıntı görmeye kıyasla yanlış bilgileri gördükten sonra doğru yanıtı seçme olasılıkları daha yüksekti.
Anlatının slaytla çeliştiğini bildirdiklerinde, katılımcıların anlatıdaki tutarsız ayrıntılar için tarafsız olanlara kıyasla yanlış bilgi yanıtını seçme olasılıkları daha düşüktü.
Yanlış bilgilere maruz kalmak, doğru ayrıntı için hafızayı zayıflatıyor gibi görünse de, anlatıdaki yanlış bilgilerin tespit edilmesi ve hatırlanması, katılımcıların daha sonra tanınmasını artıracak gibi göründü.
İkinci bir deney benzer sonuçlar verdi ve ek analizler, bir detayın ne kadar akılda kalıcı olduğunu gösterdi ve fark yarattı. Nispeten daha az akılda kalan ayrıntılar, yanlış bilgilendirme etkisine karşı daha savunmasızdı.
Bu bulgular, yanlış bilgi ve bellek arasındaki ilişkinin düşündüğümüzden daha karmaşık olduğunu gösteriyor – yalnızca yanlış bilgilere maruz kalmak, yanlış bilgi etkisini otomatik olarak işaret etmez:
Putnam, “Hafızadaki klasik müdahale teorisi, değişimin hafıza için neredeyse her zaman kötü olduğunu öne sürüyor, ancak bizim çalışmamız, değişimin doğru koşullarda hafızaya nasıl yardımcı olabileceğine dair gerçekten açık bir örnek” diye açıklıyor Putnam.
Putnam, “İnsanlar sahte hafıza araştırmaları hakkında bilgi edinebilir ve her tür olay hakkında sahte anıların kolayca aşılanabileceğini düşünerek uzaklaşabilir – asla olmamış şeyleri sürekli olarak hatırlıyoruz,” diyor. “Araştırmamız, sahte anıların bir miktar düzenlilikle ortaya çıkabilse de, bunun hiçbir şekilde kesin olmadığını göstermemize yardımcı oluyor.”
Çeviri: Ömer Kılıç