Üçüncü Reich'ın II. Dünya Savaşı'ndaki yenilgisi, Avrupa'da bir Alman imparatorluğu fikrinin çökmesi anlamına geliyordu ve tüm Alman toplumu üzerinde güçlü bir etkisi oldu. Tarihçi Oleg Plenkov'un belirttiği gibi, tarih Yakın modernite tarihinde Almanya, modernite tarihinde savaşta tam bir yenilgi, yani arkasında yeniden canlanma olasılığının olduğu böyle bir yenilgi yaşayan tek ülke olması nedeniyle istisnai bir yere sahiptir. ulusal devlet başlangıçta görünür bile değildi. Birçok Alman'ın düşündüğü gibi,
“sıfır saat geldi” [1].
Teslim şartları sertti ve yalnızca toprak kayıpları, Almanya'nın işgali ve bölünmesi değil, aynı zamanda siyasi kültürünün de gözden geçirilmesi anlamına geliyordu. Bir pişmanlık duygusuyla ifade edilen İkinci Dünya Savaşı hakkında Alman toplumunun modern tarihsel hafızasının oluşum süreci, Federal Almanya Cumhuriyeti'nin varlık tarihi boyunca sürekli olarak gelişmektedir [2]. Tarihçi Viktor Kondrashin, Alman tövbesinin sebepleriyle ilgili olarak şu görüşü dile getirdi:
“Yakın tarihte sadece bir ülke önceki yetkililerin eylemlerinden pişmanlık duydu. Burası Almanya. Ancak Almanların tövbesi gönüllü değil, zorunluydu. Onlara galipler tarafından empoze edildi [3].”
Tarihsel hafızanın oluşumundaki ilk aşama, önce işgal bölgelerinde, ardından Almanya Federal Almanya Cumhuriyeti ve Doğu Almanya'da denazifikasyon süreçlerini içermelidir. Almanya'nın Nazilerden arındırılması, onu başlatan Nürnberg Duruşmaları gibi, savaş sonrası yeniden yapılanmanın geniş çapta duyurulan bileşenleridir.
Ancak bu süreçlerin mitolojik bir hal aldığı söylenebilir. Bu materyalde, Almanların Nürnberg mahkemeleri hakkında ne hissettikleri, 1950'ler ve 1960'larda Üçüncü Reich hakkında ne hissettikleri ve Almanya'nın sonunda Nazizm'i ve ulusal pişmanlığı nasıl kınadığı sorularına cevap vermeye çalışacağız.
Nürnberg mahkemeleri Almanların gözünden
Oleg Plenkov'un belirttiği gibi, Nürnberg Mahkemesi Almanların gözünde adil ve yasal olarak algılanan bir mahkeme değildi. Bugün böyle algılanıyor ve savaşın hemen ardından çalışmaları ile ilgili oldukça tartışmalı konular ortaya çıktı. Almanlar, Nürnberg mahkemelerini galiplerin intikamı olarak algılama eğilimindeydiler.
Alman tarihçi S. Haffner, Nürnberg Mahkemesi sırasında Müttefiklerin en büyük hatasının, önce askeri saldırganlık, ikincisi savaş suçları ve üçüncüsü soykırım olmak üzere birbirlerinden ayrılmamaları olduğunu kaydetti. Birincisi, istisnasız tüm güçler tarafından her zaman işlendi, ikincisi savaş sırasında sadece Almanlar tarafından değil, fabrika usulü toplu katliam - Nazizmi medeni dünyadan gerçekten ayıran şey buydu. Basitçe söylemek gerekirse, Nürnberg'deki savcılar, Nazilerin suçları ile sıradan emperyal siyaset arasındaki farkı bulanıklaştırdılar [5].
Prensipte başka bir devletin yargılanmasının emsali yoktu ve yasal bir saçmalıktı. Üstelik savaş sırasında tüm katılımcılar suç işledi, ancak yalnızca mağluplar yargılandı. Fransız tarihçi Marc Ferro haklı olarak şunları belirtiyor:
“Aynı zamanda demokrasi şarkıcıları ve özgürlük savunucuları olan diğer rejimler de hiç tereddüt etmeden imha savaşına başvurdu. Böyle bir savaş teorik olarak gerekçelendirilmemiş ve programlanmamış olsa bile, yine de, düşman örneğini izleyerek, atom bombasının kullanımına kadar şehirleri yerle bir etmeyi sağladı [6].
Nürnberg'deki Amerikan başsavcısı Robert Jackson, şunları söyledi:
"Savaş suçtur"
herhangi bir savaş olduğu anlaşılmalıdır. En keskin şey, Londra'da ABD'nin başsavcısı Jackson'ın "savaş bir suçtur [5]" tezi canlı bir şekilde tartışılırken, gemide atom bombası bulunan Enola Gay'in zaten Hiroşima'ya gidiyor olmasıydı.
Nürnberg Duruşmalarının tipik bir Amerikan girişimi olduğu da unutulmamalıdır, çünkü Amerikalılar her zaman iç politikalarının ilkelerini dünya çapında dış politikaya aktarma eğiliminde olmuştur. Başkan Woodrow Wilson, Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra, uluslararası politikadaki eski güç dengesi ilkesini değiştirmeye çalışarak aynısını yapmaya çalıştı [5].
1918'de, 1945'e benzer bir durum zaten gerçekleşti: savaşın sonunda, Kaiser (ancak Hollandalılar onu iade etmeyi reddetti), Hindenburg, Ludendorff dahil olmak üzere 4 savaş suçlusunun bir listesini derleme girişiminde bulunuldu. , Bethmann Gollweg, ama sonunda İtilaf ülkeleri tüm bunları terk etti. Nürnberg'de ise duygusal bileşen çok güçlüydü: cinayetlerin ölçeği korkunçtu, toplama kamplarında neler olduğunu anlamak özellikle zordu [900].
8 Ağustos 1945'te kararlaştırılan ve imzalanan uluslararası mahkemenin statüsü üç noktayı içeriyordu:
1. Saldırgan bir savaş planlamak ve yürütmek.
2. Savaş yasalarının ve savaş geleneklerinin ihlali - yani savaş suçları.
3. İnsanlığa karşı suçlar, bu ihlallerin savaş suçlarıyla ilgili olduğu ölçüde.
Ancak önemli bir açıklama yapılmalı Nürnberg'den sonra asla uluslararası hukukta tanınan bir saldırı savaşı yürütme suçu olmadı.
Savaş suçlarıyla ilgili olarak, "cezai emirlerin infazı" ile ilgili soru özellikle ilgi çekiciydi. Nürnberg duruşmalarındaki Wehrmacht Generali Alfred Jodl, savaş başlatma kararlarının askerler tarafından değil politikacılar tarafından alındığını söyledi.
"askerler saldırgan savaşlar yürütmez, bu politik bir kavramdır" [7].
Jodl'un bir askerin bir emre itaat etme görevi hakkındaki sözleri daha sonra farklı versiyonlarda birçok kez tekrarlandı. Aslında, uymanız gereken ve uymadığınız emirleri seçerseniz, ordu emir-tabiiyet ilişkisi üzerine inşa edildiğinden, böyle bir yol çıkmaza yol açacaktır. İtaat etmeyi reddetmek her zaman cezayla sonuçlanmıştır.
Örneğin, İngiliz subay William Douglas Home, Eylül 1944'te Alman garnizonunun başı Albay Eberhard Wildermuth'un ilk saldırıdan sonra Fransız Le Havre'yi bombalamaya devam etme emrine uymayı reddettiği için bir yıl hapis cezasına çarptırıldı. bombalama savaşı, sivil halkı tahliye etmek için izin istedi. Home komutanlığı, Home'un bir Alman subayının teklifini kabul etmesini yasakladı, ancak Home, askıya alındığı ve tutuklandığı emre uymadı. Yeni komutan bombardımana devam etti ve sonuç olarak kuşatma altındaki şehirde üç binden fazla Fransız öldü [5].
Bu bağlamda Home, askeri mahkemenin von Manstein'ı "en yüksek liderliğin emirlerinin yerine getirilmesine izin vermekten suçlu" bulmasına şaşırdığını ifade etti. Home, İngiliz Ordusu Yönetmeliğinde iki değişiklik tavsiye etti: birincisi, hangi emirlerin yerine getirileceğini ve hangilerinin yapılmayacağını belirlemek; ikincisi, neyin daha büyük bir cezai ceza gerektirdiğini belirlemek için - emirlere itaat veya itaatsizlik [5].
1954'te Almanya'da, Nürnberg Mahkemesi'nin tüm kararlarının bağlayıcı olduğu ve herhangi bir ek kanıt gerektirmediği yasal olarak tespit edildi. Bu karar, kazananların öznelliği için pencereler ve kapılar açtı. Tarih ders kitapları, bilimsel araştırmalar bir yana, politikacılar tarafından dikte edilen bu mahkeme kararına uymak zorundaydı [5].
Sonuç olarak, Nürnberg Mahkemesi'nin elbette gerekli olduğunu belirtmek gerekir, ancak savaş suçlarının bu şekilde değerlendirilmesinde gerçek bir yasal düzenin kurulmasına bir önsöz haline gelmedi ve buna karşılık gelen herhangi bir emsal yaratmadı.
Alman tarihçi Edgar Wolfram'a göre, Almanların olan biteni gerçek anlamda fark etmesi çok sonra oldu:
“Almanya'da savaştaki yenilgi ile Nazizm'den kurtuluşun birbirine bağlı olduğu anlayışı 1945'ten çok sonra geldi”
ve hiçbir şekilde Nürnberg Mahkemesi'nin kararlarından kaynaklanmamaktadır [8].
Denazifikasyon - mitler ve gerçeklik
Kasım 1945'te Nürnberg'deki Fürterstraße'deki Adalet Binalarının havadan görünümü
Denazifikasyonun temel ilkeleri Yalta ve Potsdam konferanslarında ele alındı.
Denazifikasyon, Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi'nin (NSDAP) ve onun tarafından kontrol edilen tüm yapıların yok edilmesi, toplumun tüm alanlarının Nazi liderlerinden ve Nasyonal Sosyalist fikirlerden temizlenmesi anlamına geliyordu. Denazifikasyonun temel amacı, Alman halkını ikna etme arzusu olarak kabul edilebilir.
"tam bir askeri yenilgiye uğradığını ve kendi acımasız savaşı ve fanatik direnişi Alman ekonomisini yok ettiği ve kaosu ve acıyı kaçınılmaz kıldığı için kendi başına getirdiklerinin sorumluluğundan kaçamayacağını" [9].
İşgal yetkilileri tarafından gerçekleştirilen denazifikasyonun, Alman halkının İkinci Dünya Savaşı ile ilgili yeni bir tarihsel hafızasını oluşturmayı amaçladığını belirtmek gerekir. Almanya'daki NSDAP'nin yüksek bir popülerlik derecesine sahip olduğunu hatırlayın. Temmuz 1932'de NSDAP, Reichstag seçimlerinde% 37,36 ve Kasım ayında - popülaritesini gösteren -% 33,09 aldı. Bu başarı, Adolf Hitler'in Ocak 1933'te Reich Şansölyesi olarak iktidara gelmesinin nedenlerinden biriydi.
Denazifikasyon, Nürnberg mahkemelerinin yasal normlarına dayanıyordu. İşgal bölgelerinin askeri yönetimleri tarafından başlatılmış, ancak iki devletin, FRG ve GDR'nin ortaya çıkmasından sonra onların yetki alanına girmiştir. 1950'lerde, personel sıkıntısı ve Soğuk Savaş, Federal Almanya Cumhuriyeti'nin kısmen "yeniden nazize edilmesine" yol açtı ve bunun sonucunda bazı eski Naziler hükümet organlarında yer aldı. 1951'de, Federal Almanya Cumhuriyeti'nin temel yasasında, eski NSDAP üyelerinin bir dizi devlet kurumunda hizmete geri dönmesine izin veren değişiklikler yapıldı [10]. Aslında, yeni sistem birçok kişiyi kahverengi arka plana başarıyla entegre etti.
1945'te, tam bir yenilgiden sonra, Almanların aniden demokratik hale geldiği ve geçmişlerini tartışmasız bir şekilde kınadığı mitleri oldukça yaygındır, ancak gerçeklikle çok az ilgisi vardır. Tarihçi Nikolai Vlasov'un belirttiği gibi, 1950'lerde ve 1960'larda Almanya'da hala Üçüncü Reich'a sempati duyan birçok insan vardı.
“1945'te Alman toplumu için “sıfır saat” yoktu. Hitler, toplumun önemli bir parçası olan ölümünden sonra popülerliğin tadını çıkarmaya devam etti ve yenilgiden birkaç yıl sonra, savaş öncesi Üçüncü Reich'i Alman tarihinin en iyi zamanı olarak kabul etti.
1950'lerde ve 1960'larda Almanya'da suçluluk ve sorumluluk hakkında hiçbir şey bilmek istemeyen pek çok insan vardı ve liste uzayıp gidiyor. Bu insanlar, Wehrmacht'ın Almanya'yı Bolşevizm'den korumak için asil bir misyon yürüttüğüne ve ölüm kamplarının kazananlar tarafından icat edilen bir sahte olduğuna içtenlikle inanıyorlardı.
Batı Almanlar, 1960'ların sonlarına doğru geçmişleriyle gerçekten yüzleşmeye başladılar, yeni bir nesil olgunlaştığında, birçok lekeli figür sahneden ayrıldı ve FRG, Weimar'ın kaderi tarafından tehdit edilmeyen oldukça başarılı ve istikrarlı bir sistemdi. [12]”,
1950'lerde ve 1960'larda Almanya'da suçluluk ve sorumluluk hakkında hiçbir şey bilmek istemeyen pek çok insan vardı ve liste uzayıp gidiyor. Bu insanlar, Wehrmacht'ın Almanya'yı Bolşevizm'den korumak için asil bir misyon yürüttüğüne ve ölüm kamplarının kazananlar tarafından icat edilen bir sahte olduğuna içtenlikle inanıyorlardı.
Batı Almanlar, 1960'ların sonlarına doğru geçmişleriyle gerçekten yüzleşmeye başladılar, yeni bir nesil olgunlaştığında, birçok lekeli figür sahneden ayrıldı ve FRG, Weimar'ın kaderi tarafından tehdit edilmeyen oldukça başarılı ve istikrarlı bir sistemdi. [12]”,
tarihçi notları.
Ona göre, erken Almanya'nın istikrarındaki ana faktör "Alman ekonomik mucizesi" idi.
Erken FRG'nin istikrarındaki ana faktör, ünlü "Alman ekonomik mucizesi" idi.
Vatandaşlar, kendi hayatlarında gerçek anlamda iyileşmeler hissettiklerinde yeni sistemi canı gönülden desteklemeye başladılar. Galiplerin Batı Almanları mali olarak cezalandırarak değil, mümkün olan en kısa sürede iyileşmelerine yardımcı olarak çok akıllıca davrandıkları sık sık söylenir. Aslında, bu strateji öncelikle tarihsel bilgelik tarafından değil, Avrupa'daki Soğuk Savaş'ın gelişimi tarafından belirlendi.
Sosyal blokla şiddetli bir çatışma durumunda, Batılı güçlerin Batı dünyasının doğu kalesi olarak güçlü ve başarılı bir Almanya'ya, Batı Alman ordusuna ve endüstriyel potansiyele ihtiyaçları vardı.
Aynı nedenle Almanların cezalandırılması konusu da hızla önemini yitirdi [12].
Vatandaşlar, kendi hayatlarında gerçek anlamda iyileşmeler hissettiklerinde yeni sistemi canı gönülden desteklemeye başladılar. Galiplerin Batı Almanları mali olarak cezalandırarak değil, mümkün olan en kısa sürede iyileşmelerine yardımcı olarak çok akıllıca davrandıkları sık sık söylenir. Aslında, bu strateji öncelikle tarihsel bilgelik tarafından değil, Avrupa'daki Soğuk Savaş'ın gelişimi tarafından belirlendi.
Sosyal blokla şiddetli bir çatışma durumunda, Batılı güçlerin Batı dünyasının doğu kalesi olarak güçlü ve başarılı bir Almanya'ya, Batı Alman ordusuna ve endüstriyel potansiyele ihtiyaçları vardı.
Aynı nedenle Almanların cezalandırılması konusu da hızla önemini yitirdi [12].
Bu görüşe katılmamak zor. Ancak tarihçinin başka bir tezine katılmak zordur.
Aynı metinde Nikolai Vlasov, işgal yönetimlerinin yeni Alman elitinin oluşumunda önce yer aldıklarını, sonra da onlara yetki devrettiklerini vurgularken, şunları da belirtiyor:
"Önemli sayıda Batı Alman yeni rejimi reddederse, galipler bu konuda çok az şey yapabilirdi",
böylece birbirini dışlayan iki tez verir.
Alman toplumu, muzaffer ülkeler (başta Amerika Birleşik Devletleri) tarafından oluşturulan yeni Alman siyasi seçkinlerine karşı yeni ayaklanmalara ve direnişe açıkça hazır değildi, bu nedenle reddedilebilecekleri tezi yazara mantıksız görünüyor.
Holokost ve "Ulusal Pişmanlık" Siyaseti
Oleg Plenkov'un belirttiği gibi, Nazi Almanya'sının sosyal tarihinin Alman tarihçiliği tek bir şeyle ilgileniyor - ulusal yeniden eğitim süreci, tövbe, Alman halkının Nazizm tarafından baştan çıkarılmasının üstesinden gelme. Almanya'da, siyasi doğruluk ve siyasi eğitimin görevleri, toplu suçluluk ve Nazizm'e katılım hakkındaki tartışmalar sırasında hala ilgi odağında.
Almanya tarihindeki dönüm noktası, 1968'deki öğrenci ayaklanmalarıydı; yeni nesil, sorgulayıcı bir tavırla önceki nesilden anne ve babalarının başına gelenlerin hesabını vermesini talep etti. Öğrenciler, "Amerikan emperyalistlerine" karşı protesto yapmalarına rağmen, Amerikalıların "oturma" ve "girme" biçimlerini benimseyerek kendi ülkelerini Amerikanlaştırdılar[1].
Holokost özellikle 1968'de radikal bir şekilde ele alındı - Almanların ana suçu haline getirildi. Nazizmin Almanların zihninde mutlak kötülüğün kişileştirilmesi haline gelmesi ve geçmişin eleştirel bir şekilde yeniden düşünülmesine yönelik olağan ihtiyaç, kötülüğün mutlaklaştırılmasının eşlik ettiği eşi görülmemiş bir ölçekte yavaş yavaş tövbeye dönüşmesi Holokost ile bağlantılıydı. Bu bağlamda, Erich Nolte nükteli bir şekilde, eğer "mutlak kötülük"ten bahsediyorsak, bunun bir "mutlak iyi" olduğu anlamına geldiğini ve Yahudi araştırmacıların sunduğu bazı tarihsel yorumlarda,
"Holokost, Tanrı'dan korkan bir halka ve dolayısıyla Tanrı'nın kendisine yönelik bir saldırı olarak algılanıyor" [11].
Nazi geçmişi Almanya'da kalıcı bir yara bırakmış gibi görünüyor. Almanya bu yarayla yaşıyor ve iltihaplanmasın diye zaman zaman yara açılıyor. Sihirli sayı - Holokost'un altı milyon kurbanı - pazarlık konusu değildir, kanunen açıkça yasaklanmıştır [1]. Holokost, Almanya'da her türlü söylemin ahlaki, politik ve hatta estetik değerlendirmesi için bir inanç ve kriter haline geldi.
1960'larda Almanlar yavaş yavaş Nazizm'in kurbanlarından kendi yurttaşları için kötü adamlara ve suçlulara dönüştüler. Sol çevrelerde, Almanların etnik temizliği, 1945'teki zaferden sonra vahşice tahliyeleri, Yahudilere yönelik soykırımın sadece bir cezası olarak görülmeye başlandı. Almanların çektiklerini hatırlayan kişi, Nazi saldırganlığının [1] kurbanlarının çektikleri acılardan şüphe uyandırmaya çalıştığı şüphesine kapıldı.
1993'te Steven Spielberg'in "Schindler'in Listesi", Yahudilerin imhası konusunu bir kez daha ele aldı. Hollywood yönetmeninin becerisi sayesinde bu filmde kötülüğün ölçeği özellikle net bir şekilde gösterildi.
Schindler'in Listesi'nden üç yıl sonra Amerikalı tarihçi Daniel Goldhagen, Hitler'in İstekli Cellatları'nı yayınladı. Yazar, Üçüncü Reich'ta Yahudilerin öldürülmesinin Almanların savaş sırasında ulusal bir siyasi hedefi olduğunu göstermeye çalıştı. Almanya'da kitap büyük ilgi gördü ve sorunun saçmalığına rağmen bu konu hakkında geniş bir kamuoyu tartışması bile oldu. Holokost kurbanları için Berlin'in merkezine bir anıt dikilmesi konusu da geniş çapta tartışıldı ve sonuç olarak, bariz mimari saçmalığına rağmen inşa edildi [1].
Holokost meselesine bu yaklaşımın şekillenmesinde, siyasetçileri bu trajediyi “araçsallaştırmaya” ve kendi siyasi ihtiyaçlarına uyarlamaya çalışan İsrail devleti önemli bir rol oynadı. Tarihçiler, İsrail'in Holokost kavramından büyük ölçüde etkilendiği açıktır, ancak Nürnberg mahkemelerinde Holokost'tan hiç bahsedilmemiştir. Etkili Amerikan Yahudilerinin de Holokost temasını kendi siyasi amaçları için kullanarak sürekli olarak istismar etmeleri çok önemlidir.
Yabancılar, diğer Batılı ülkelerin giderek daha fazla örnek ve öykünmeye değer olarak algılamaya başladıkları bu Alman laik kendini kırbaçlamasına, hem inançsızlık hem de şaşkınlık duygularıyla bakıyorlar [1].
Sonuç
Bu nedenle, Almanya'nın denazifikasyon sürecindeki kilit rolün, denazifikasyonun kendisi tarafından çok fazla oynanmadığı belirtilmelidir (bu, suçluları cezalandırmaya gelmedi, ancak Nasyonal Sosyalist fikirlerin etkisini sınırlayan eğitim programlarının bir revizyonunu da içeriyordu. kültür, edebiyat, sanat, Nazi yasalarının kaldırılması vb.), ne kadar demokratikleşme ve "Alman ekonomik mucizesi". Ve elbette, tüm bunlar Nazi karşıtı propaganda ile desteklendi.
Alman ekonomisindeki keskin yükseliş, Batı Almanya'nın sanayileşmiş bölgeleri üzerinde kontrol sağlayan ve fiili olarak FRG'yi himayesi haline getiren ABD'den gelen büyük mali destekten kaynaklanıyordu. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Almanya kendisini Birinci Dünya Savaşı'ndan temelde farklı bir durumda buldu, Almanlar ekonomik olarak ağır bir şekilde cezalandırılmadı (bu, Soğuk Savaş nedeniyle mümkün oldu), aksine ekonomilerini teşvik ettiler. .
Doğru, her şeyin bedelini ödemek zorundasınız ve Almanlar bunun bedelini siyasi bağımsızlıklarıyla ödedi.
Alman siyaset bilimci Philip Manow, In the Shadow of Kings adlı kitabında. Demokratik Temsil Siyasi Anatomisi" yazdı:
“Modern demokrasi post-metafizik değil, tabiri caizse neo-metafiziktir. Demokrasi dahil her siyasi gücün siyasi mitolojiye ihtiyacı vardır ve onu üretir:
"Büyüsünü tamamen kaybetmiş bir dünya, tamamen depolitize edilmiş bir dünyadır."
Herhangi bir siyasi hükümet biçimi, onu meşrulaştıran sembolik bir dizi bağlamında işler [4].
"Büyüsünü tamamen kaybetmiş bir dünya, tamamen depolitize edilmiş bir dünyadır."
Herhangi bir siyasi hükümet biçimi, onu meşrulaştıran sembolik bir dizi bağlamında işler [4].
Almanya'nın Nazizm için pişmanlığı ve Avrupa'da ve onun entegrasyon sürecinde (ve diğer her şeyde) önde gelen bir siyasi rol iddialarının yanı sıra, Oleg Plenkov'un belirttiği gibi, Holokost'un siyasi olarak doğru bir yorumunun bilinçli olarak reddedilmesi. Almanya'da ulusal kimliğin oluşumuna ilişkin ilk efsane, Almanya'nın Batı dünyasıyla bütünleşmesinin koşulları haline geldi.
Paradoksal olarak, olumsuz mit, tüm ulusun tarihsel kimliğinin mihenk taşı haline geldi.
Kaynaklar:
[1]. Plenkov O. Yu.Bugünün Avrupa entegrasyonu bağlamında Almanya'da Nazizm için ulusal pişmanlık / O. Yu.Plenkov // Vestn. St.Petersburg. un-ta - 2014. - No. 4. - S. 91-100.
[2]. Almanya'da İkinci Dünya Savaşı'nın tarihsel hafızası: oluşum aşamaları / D. I. Kolesov [ve diğerleri] // Izv. daha yüksek ders kitabı kafa Povolzhsk. bölge. insancıl. Bilimler. - 2018. - 1 numara (45). – S. 89–104; Aynı [Elektronik kaynak]. – URL: https://cyberleninka.ru/article/v/istoricheskaya-pamyat-o-vtoroy-mirovoy-voyne-v-germanii-etapy-formirovaniya.
[3]. Kondrashin V. V. Devletin tarihsel hafızanın oluşturulması ve korunması politikası üzerine / V. V. Kondrashin // Yüksek öğretim kurumlarının haberleri. Volga bölgesi. İnsani bilimler. - 2016. - 2 numara (38). – S. 236–240.
[dört]. Manov F. Kralların gölgesinde. Demokratik Temsil Siyasi Anatomisi / çev. İngilizceden. A. Yakovleva - M: Gaidar Enstitüsü Yayınevi, 4.
[beş]. Plenkov O. Yu.Nürnberg'deki Uluslararası Askeri Mahkeme 5–1945. ve Almanların ona ilk doğrudan tepkisi // Toplum. Çarşamba. Gelişim. - 1946, No. 2020. - S. 1–17.
[6]. Ferro, Mark. Savaşın yedi ana yüzü, 1918-1945 [Metin]: paralel tarih / Mark Ferro; [başına. Fr. SI Şemet]. - Moskova: ROSSPEN, 2014.
[7]. Darnstadt T. Das Weltgericht. // Der Spiegel. - 2006, Sayı 42.
[8]. Wolfram E. Geschichte als Waffe. Vom Kaiserreich bis zur Widervereinigung. - Göttingen: Vandenhoek und Ruprecht, 2001. - 348 s.
[dokuz]. Berlin konferansı. 9 Temmuz - 17 Ağustos 2 Üç Büyük Güç Berlin Konferansı Protokolü 1945 Ağustos 1 - URL: http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/War_Conf/berlin_main.htm.
[10]. Kolesov, Denis. Almanya'nın denazifikasyon politikasında Holokost hafıza kültürü [Metin] / D. Kolesov, O. Shimanskaya // Modern Avrupa. - Moskova, 2019. - No. 4. - S. 164–173.
[on bir]. Winkler HA Der lange Weg nach Westen. Zweiter Grubu. Deutsche Geschichte vom "Dritten Reich" bis zur Wiedervereinigung. Münih: Beck, 11. 2002 s.
[12]. Erken Almanya hakkında altı tez (tarihçi Nikolai Vlasov'un blogunda yayınlandı) URL: https://navlasov.livejournal.com/237726.html.