Tek Çenekli Bitkiler (Monocots)
- Bilimsel Adı Monocots
- Halk Arasındaki Türkçe Adı Tek Çenekli Bitkiler
- Halk Arasındaki İngilizce Adı Monocotyledon
- Klad Tohumlu Bitkiler (Spermatophyta)
- Klad Kapalı Tohumlu Bitkiler (Angiospermae)
- Klad Tek Çenekli Bitkiler (Monocots)
- Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.
Tek çenekliler yani monokotil bitkiler, kapalı tohumlu bitkilerin yani anjiospermlerin en önemli iki grubundan biridir; bir diğer önemli grup da çift çenekli yani dikotil bitkilerdir (veya daha genel tabiriyle, çok çenekli bitkilerdir).
Tek çenekli bitkiler, aralarında ekonomik olarak son derece önemli bitkiler olan Buğdaygiller (Poaceae) ve bitki ailelerinin en genişi olan Orkideler (Orchidaceae) gibi bitkilerin de bulunduğu yaklaşık 60,000 türe sahiptir.
Öne çıkan diğer tek çenekli bitki aileleri arasında Zambakgiller (Liliaceae), Palmiyegiller (Arecaceae) ve Süsengiller (Iridaceae) bulunmaktadır.
Tek çenekli bitkilerin ayırt edici en önemli özelliği adından da anlaşılacağı üzere tohumunda tek bir çeneğe yani tohum yaprağına (kotiledon) sahip olmasıdır. Kotiledon yani "çenek", tohumlu bitkilerin ilk yaprakları oluşturan yapısıdır ve embriyo için besin depolamakta kullanılır.[1]
Evrimsel Tarih ve Taksonomi
Tek çenekli bitkiler monofiletiklerdir, yani tek bir ortak evrimsel tarihe sahiptirler. Tek çeneklilerin ilkel çift çeneklilerden türedikleri düşünülmektedir. Bilinen en eski tek çenekli bitki fosilleri 125 ila 113 milyon yıl öncesine, Erken Kretase Dönemi'ne tarihlenmektedir. Bir grubun atalarından ne zaman ayrıldığını tahmin etmek üzere DNA farklıklarını gözeten moleküler saat çalışmaları, tek çenekli bitkilerin en erken 140 milyon yıl önce ortaya çıktığını öne sürmektedir.
Tek çenekli bitkilerin evrimsel çeşitliliği, gruba özgü birkaç temel özellikle sınırlıdır. Bunlardan en çok öne çıkanlar bu bitkilerin tipik vasküler kambiyumun bulunmaması ve ağ biçimindeki damar dokusu yerine paralel damarlı yapraklarının olmasıdır. Bu sınırlamalar dahilinde, tek çenekli bitkiler yapı ve habitat açısından oldukça geniş bir çeşitlilik göstermektedir.
Ekolojik Dağılım ve Habitat
Tek çenekli bitkiler, yeryüzünde her yere dağılmışlardır. Tek çenekli bitkiler, sadece karasal değillerdir; ayrıca göl, gölet ve nehirlerde de yetişirler. Kimileri okyanus kenarlarında gelgit bölgelerinde, pek azı da kısmi olarak denize batmış bir biçimde kıyı boyunca sığ sularda yetişir.
Davranış ve Vücut Planı
Tek çenekli bitkilerin tohumlarında tek bir kotiledon bulunur, yaprakları ince uzundur ve yapraklardaki damar yapısı birbirine paraleldir, kök sistemleri saçaklıdır. Çiçeklerin çanak ve taç yaprakları genellikle üç ve üçün katları halindedir. Tek çeneklilerin iletim demetleri genellikle dağınıktır. Kambiyum olmadığından normal sekonder kalınlaşma yani enine büyüme görülmez. Dolayısıyla genellikle bu gruptaki bitkilerin boyları uzun, gövdeleri incedir.[2]
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar
Tek çenekli bitkiler, ekonomik ve kültürel anlamda son derece önemli bitkilerdir. Dünyanın dört bir yanında temel gıda maddesi olarak kullanılan buğday, pirinç ve mısır gibi tahıllar ve nişastalı kök sebzeler, palmiye, orkide, zambak, şeker kamışı ve bambu gibi inşaat sektöründen ilaç sanayine dek pek çok alanda kullanılan bitkiler bu gruptandır. Tek çenekli bitkiler arasında buğdaygiller hem temel gıda maddesi hem de hayvan yemi olarak son derece büyük bir ekonomik öneme sahiptir. Diğer ekonomik öneme sahip tek çenekli bitkiler arasında zencefil, zerdeçal, kuşkonmaz, ananas, pırasa, soğan ve sarımsak gibi bitkiler sıralanabilir. Zambak, nergis, lale, süsen ve gana gibi ev ve peyzaj için yetiştirilen soğanlı bitkiler de tek çeneklidir.[3]
Etimoloji
Tek çenekli bitkilerin geleneksel botanik dilindeki karşılığı olan "Monokotiledon" kelimesi Latinceden gelir ve bu gruptaki bitkilerin tohumlarında "mono" sözcüğü "bir adet" anlamına gelir, "kotiledon" sözcüğü ise bitkinin embriyonik yaprağı bulunduğunu anlatır.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Farklı tür canlılar çiftleşirse doğan canlı kısır mı doğar?
- Güzel bir bilim kurgu filmi önerebilir misiniz?
- Spesifik bir kelimeyi içeren yeni yayımlanmış her İngilizce yazıdan haberdar olmamı sağlayacak bir yol-yöntem var mı?
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- Encyclopedia Britannica. Monocotyledon | Definition, Evolution, Characteristics, Plants, Examples, & Facts. Alındığı Yer: Encyclopedia Britannica | Arşiv Bağlantısı
- T. Sgamma, et al. Regulation Framework For Flowering. (8 Şubat 2015). Alındığı Yer: Elsevier BV doi: 10.1016/B978-0-08-100068-7.00007-0. | Arşiv Bağlantısı
- www.newworldencyclopedia.org. Monocotyledon - New World Encyclopedia. Alındığı Yer: www.newworldencyclopedia.org | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 01/07/2022 20:48:34 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11838
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.