Yüz Tanımlama Ustası Olan Beynimiz Anne ve Babalarımızın Yüzlerini Farklı Algılıyor Olabilir Mi?
İnsan beyni, yüz tanımlama (bkz; facial recognition) konusunda uzmandır. Bebeklik çağından itibaren insanların yüzlerini diğer nesnelere tercih etmeye başlarız. Yapılan çeşitli çalışmalar, insanların yüzünü tanımlarken çocukluktan itibaren fusiform kıvrım (bkz; fusiform gyrus) adlı bölgede aktivasyon olduğunu ve çocukluk çağından yetişkinliğe gelişle birlikte bu bölgedeki aktivasyonun arttığını göstermiştir (Aylward ve diğerleri., 2005). Bir diğer deyişle, insanlar zamanla yüz tanımlama konusunda gelişim göstermektedirler. Uzun yıllar boyunca, yüz tanımlama konusunda yapılan deneyler ırklar arası yüzler üzerine odaklanmıştır ve bu çalışmalar sayesinde insanların tanıdık yüzleri (bkz; familiar faces) daha düzgün bir şekilde tanımladıkları ortaya çıkmıştır. Bilinen yüzler üzerine yapılan çalışmalarda genellikle ünlü isimlerin yüzleri katılımcılara gösterilmiş ve çeşitli beyin bölgeleri incelenmiştir. Ancak, katılımcıların yakınları üzerine yapılan yüz tanımlama deneyleri oldukça azdır. Oysaki, bebeklik çağından itibaren en çok gözlemlediğimiz yüzler anne ve babalarımızın yüzleridir. Anne ve babalarımızın yüzlerini işlerken beynimizin hangi bölgeleri aktiftir? Bebekler doğduktan sonra vakitlerinin büyük birçoğunu anneleriyle geçirmektedir. Genellikle anneler çocukların temel bakımını üstlenen kişilerdir ve bebeklerin ilk bağlandıkları (bkz; attachment) kişiler anneleridir. Peki, beynimiz anne ve babamızın yüzlerine farklı tepkiler veriyor olabilir mi?
Bu sorulara cevap bulmak amacıyla 2010 yılında Arsalidou ve arkadaşları bir deney yaptılar. Deney 10 yetişkin katılımcıdan oluşuyordu. Katılımcıların hepsi anne ve babasıyla büyümüş ve hala aileleriyle iletişim halinde olan yetişkinlerdi. Deneye katılmadan önce katılımcılardan aile üyelerinin ve kendilerinin fotoğraflarının getirilmesi istendi. Ayrıca, her katılımcıya aşina oldukları erkek ve kadın ünlüleri sıralamaları söylendi. Daha sonra, araştırmacılar bütün fotoğraflardaki karakteristik yüz hatlarını birleştirerek bir hayalet fotoğraf (bkz; ghost picture) oluşturdular ve katılımcıların tanımadığı kadın ve erkek fotoğraflarını da deneye eklediler.
Taylor, et al. (2009).Neural Correlates of Personally Familiar Faces: Parents, Partner and Own Faces. [djjital görsel]. Alıntıdır
Deney sırasında her fotoğraf en az 40 sefer gösterildi ve aynı fotoğrafın yeniden ekrana gelebilmesi için 4 tane farklı fotoğraf gösterilmesi gerekmekteydi. Katılımcıların görevi, hayalet fotoğraf ekrana geldiğinde önlerinde bulunan butona basmaktı. Hayalet fotoğrafın asıl amacı, katılımcıların dikkat seviyesini arttırmak ve bu sayede daha kesin beyin aktiviteleri gözlemlemekti. Katılımcılar, fotoğrafları dikkatli bir şekilde tanımlarken fMRI cihazıyla beyin aktiviteleri ölçüldü. Sonrasında ise, cinsiyet kontrol altında tutularak karşılaştırmalar yapıldı. Deneyde katılımcıların babalarının fotoğraflarına verdikleri tepkiler tanınmış ünlü erkekler ve tanıdık olmayan erkeklerle, annelerini fotoğraflarına verdikleri tepkiler ise kadın ünlüler ve tanıdık olmayan kadınlarla karşılaştırıldı.
Deney sırasında, fusiform kıvrım ve temporal lobun alt yüzeyi (bkz; inferior surface of temporal lobe) gibi bölgeler kişi farketmezsizin bütün yüz tiplerinde aktif durumdaydılar . Bu bölgeler yüzlerin genel özelliklerini işleyen bölgelerdir. Fusiform kıvrım ayrıca cisimlerin renk ve şekillerini tanımlarken de aktif olan önemli bir yapıdır. Bütün yüz tanımlama sonuçları içinde, katılımcıların beyninde en çok annelerinin fotoğraflarına bakarken aktivasyon artmıştır. Özellikle, tanınmış kadın ünlüler katılımcılarının anneleriyle kıyaslandığında, katılımcılar annelerinin fotoğraflarına bakarken beyinlerinin inferior frontal kıvrım ve middle temporal kıvrım adlı yapılarında yüksek aktivasyon gözlemlenmiştir. Daha önceki yapılan çalışmalar gösteriyor ki, bu kıvrımlar insanlar kendileri hakkında (bkz; self-related) bilgileri ve deneyimleri anımsarken aktif oluyorlar. Peki, annelerinin fotoğraflarına bakarken neden bu bölgelerle aktivasyon gözlemlendi? Araştırmacılara göre, bu durumun nedeni insanların kendileriyle alakalı bilgilerin ve deneyimlerin birçoğu anneleriyle alakalı deneyimleriyle kesişiyor. Yani, kendimizle alakalı birçok bilgi ve olaya annelerimiz de katılmış olabilir. Hayatımızın büyük bir kısmında yanımızda olan annelerimiz, birçok anımızın da baş kahramanlarındandır ve bu sayede kendimizle alakalı olayları anımsarken aktif olan bu bölge annelerimizi tanımlarken de aktif oluyor olabilir. Katılımcıların babalarının ve tanınmış erkek ünlülerin fotoğrafları kıyaslarken katılımcıların beyninin bu bölümlerinde aktivasyon gözlemlenmedi. Fakat, katılımcılar babalarının fotoğraflarına bakarken left caudate adlı yapıda yüksek aktivite gözlemlendi. Bu yapı, genel sevgi hissi, anne sevgisi, romantik sevgi ve ödülle alakalı bir bölgedir. Katılımcılar babalarına baktıklarında bu bölge aktif oldu ve bu durum da katılımcıların babalarına karşı olan sevgisini göstermektedir. Bu bölgedeki aktivasyon seviyesi çokça fazlaydı, ancak annelerinin fotoğraflarına bakarken bu bölgede daha düşük aktivasyon gözlemlendi. Araştırmacılar bu durumu, katılımcıların beyni anneleri hakkında çok fazla bilgi işlediği için aktivasyonun bölgeler arasında dağılmasıyla açıkladı.
Görsel Kaynakça
Arsalidou M, Barbeau EJ, Bayless SJ, Taylor MJ. (2010). Brain responses differ to faces of
mothers and fathers. [djjital görsel]. Alıntıdır
Kaynakça
Aylward, E. H., Park, J. E., Field, K. M., Parsons, A. C., Richards, T. L., Cramer, S. C., &
Meltzoff, A. N. (2005).Brain activation during face perception: Evidence of a
developmental change.Journal of cognitive neuroscience,17(2), 308-
Arsalidou M, Barbeau EJ, Bayless SJ, Taylor MJ. (2010). Brain responses differ to faces of
mothers and fathers.Brain Cogn. 2010;74(1):47-51. doi:10.1016/j.bandc.2010.06.003
Taylor MJ, Arsalidou M, Bayless SJ, Morris D, Evans JW, Barbeau EJ. Neural correlates of
personally familiar faces: parents, partner and own faces.Hum Brain Mapp.
2009;30(7):2008-2020. doi:10.1002/hbm.20646