Orhan Burian
Türkçede Yazınsal Eleştiri.
Türkçede Yazınsal Eleştiri.
Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın son eseri "Üç Şehitler Destanı" 1949 yılında İstanbul'da basılmış. Yüz kuruşa satılan altmış iki sayfalık bir kitap. İkinci İnönü Savaşı sırasında Üç Şehitler Tepesi'nin nasıl altı kere kazanılıp kaybedildiğini anlatıyor. Çoğu üç kıtayla altı dörtlük arasında değişen kırk dokuz parçadan meydana gelmiş. Bir iki istisna bir yana, bütün kıtalar dörder dizelik. Bu dizelerin birincileriyle üçüncüleri ara sıra ama ikincileriyle dördüncüleri her zaman uyaklı. Herhangi belli bir ölçü kullanılmamış. Büsbütün de serbestliğe kaçılmamış. Her parçanın taşıdığı duygu ve düşünce yüküne denk düşürülmüş bir biçim ve düzeni var.
Bu duygu ve düşünce yükü nedir ki diyeceksiniz? "Son rütbesi vatan havalarından" kapanacak olan şehitlerin, "iliklerine kadar şahadetle tok" gazilerin, vurula devrile çarpışanların, "neydi sağ kalanların işi" diye bekleşenlerin içlerinden geçirdikleri: "insan takatinden başka" gerçekler. Çünkü bu eser, bir milletin en karanlık gecesinde giriştiği ölüm kalım savaşının destanıdır.
Biçim sorulursa bunun kaygısı Dağlarca'da eskiden beri vardı. İlk şiirlerinden bu yana serbest nazımdan kaçındığı bellidir. Örneğin, bu kitabında da dörtlü kıtaları türlü türlü deniyor. Bu dörtlükler ilk bakışta Avrupa halk destanlarının kıtalarını andırıyor. Hatta tıpkı onlar gibi dördüncü dizeler kimi zaman değişmeden tekrarlanıyor, kimi zaman ufak bir değişikliğe uğruyor. Ama çoğu büsbütün değişik; Dağlarca'nın ustalığı da orada kendini gösteriyor. Çünkü bu dördüncü dizelere verdiği değişiklikle onların eski destancılar gibi soluk alma ve dinleyicileri oyalama aracı olarak kullanmayı bırakıyor. Dağlarca'nın dörtlük sonları öylesine bağlamalar ki Alpler'e tırmananların her kademe sonunda bel iplerini güvenilir bir noktaya dolayıp kendilerini de ardlarındakileri de sağlama bağlamalarını andırıyor.
Örnek diye birkaç şiire bakalım; bu bağlamaların ne kadar ustaca ne kadar değişik ilmikler olduğu hemen kendini belli edecek.
(İnönü Dolaylarında Düşünceler)
İşte bir şiir bitimi ki yaklaşan bir cengi haber veriyor. Düşman kuvvetlerini toplamış, biz de hazırlanabileceğimiz kadar hazırlanmışız. Öyleyse savaş olacak mı demektir? Ozan, sonradan hatırlamış gibi ekliyor: Saldırırlarsa eğer. Bu küçücük şart cümlesi sanki hem savaşların keyfiliğini belirtmiş hem de kopacak kıyametin sorumluluğunu düşmana yüklemiştir. İnönü dolaylarında bütün düşüncelerin ve bütün davranışların, gerçekten, düşmanın saldırmasına baktığı düşünülürse bu şiiri bağlama için bu iki kelimeden daha yerinde bir son düğüm bulunamazdı. Her şiirin kendi için gerekli kıldığı biçim ayrıdır, kanısına en güzel örneklerden biri de şu dörtlüktür:
(Savaşlar, Geceler, Sevdalar Üst Üste)
Bu tek kelimelik son dize, dörtlüğün bütün öncesine bir contre-poids, (kontrapuan) bir karşı yük. O, önce ne mi? Henüz sağ olan Konyalı Ahmet'in istekleri, hayata bağlılığı, uzak düştüğü zevklere sevdalara özlemi. Bu demektir ki terazinin kefelerinde karşılaşan hayatla ölümdür. Hayat bin bir andır, bin bir istektir, bin bir renktir. Ölümse her şeyinde tektir, bir lahzalıktır. İnönü'de bütün hayatı dilsizleştirip donduran ecel, bu dörtlük sonuna da o eksiksiz, artıksız gerekliliği veriyor.
(Atsız Tepe, Üç Şehitler Tepesi)
İşte bir başka dörtlük sonu ki "memleket" sözünün anlamından, "kadar" kelimesinin de ahenginden faydalanarak bir sonu gelmezliğin ifadesi hâline getirilmiştir. Bu ifadeyi kazanan dize ise ruhça artık önceki dizelerden kısa değildir. Belki onların hepsinden uzundur.
Bu işçiliğin tersi bir işçilikle de ozanın amacına ulaşabileceğini görmek istersek işte bir başka dörtlük:
(Bir Pırıltı)
Dörtlükte, son dizeye gelinceye kadar bir olağanüstülük yok ama orada birdenbire yedi yedi üçlük bir söz dizisi, o vakte kadar bitkin, umutsuz, dağınık, kendini hücre küçüklüğünde ve hücre güçsüzlüğünde duyan bir ordu askerin toparlanışını, kumandanlarının gülümseyişinden can bulmasını, geniş bir solukla anlatıyor.
Dağlarca'nın çetrefil, kimi zaman anlaşılmaz ve kılçıklı bir hâl alan dili de bu eserde, özelliğini yitirmeksizin, öylesine uslanmış ki İnönü'deki erlerin ağzında bile yadırganmıyor. Ozanın çelik inatçılığında bir üslubu vardı. Üç Şehitler Destanı gösteriyor ki sanat kaygısı o çeliği dövebilecek bir şahmerdan gücündeymiş.
Dağlarca'nın hesaplı sanatı, dörtlüklerinden başlıklarına kadar kendini her yerde gösteriyor. Bu başlıklar sade, edaca öbür ozanların başlıklarından ayrılmakla kalmıyor, onlarınkinden daha başka bir iş de görüyor. Çünkü bu adlar salt birer özet, birer sembol değildir. Şiire yeni bir şey katan, anlamını bütünleyip açıklayan gerekli bir parçadır. Örneğin, bir şiir şunları anlatıyor: Cengin en buhranlı, en umutsuz bir anında, düşman taburlarca taze güçle saldırırken topçusu durmadan ateş yağdırırken karşısında biz kala kala bir Veli Çavuş kumandasında altmış sekiz kişi kalmışız. Ne tek bir nefer takviye geliyor ne de atacak tek bir mermi kalmış. Kahrolarak taş kesilmekten başka yapacak bir şey yok. Öylesine yaslı bir durum ki.
Dağlarca, işte bu şiirin adını "Besmelenin Bittiği Yer" koyuyor. Bu, kuru bir ad koyuş değil, umudun durakladığını anlatan şiire, imanın da güçsüzlüğe düştüğünü söyleten, en azından bir şiirlik, bir taze güçtür.
Bu sözlerin niyeti, kitabın yalnız bir sıra doruk şiir olduğunu söylemek değildir. Arada düzlükler de var: "28 Mart 337", "Adsız Tepenin Düşmesi", "İşte İlk Şehidimiz" ve "Kolsuz Bilek" gibi. Bu düzlüklerde kıraçlara bile rastlandığı oluyor. Ozanın bir dörtlükte başardığını ikinci, üçüncüsünde başaramadığı da var. "Herkes Memleketi Kadar" böyle bir şiir. Arada "biraz daha tekçe" kabilinden ifade düşüklükleri de bulunup çıkarılabilir.
Ama bu eseri ozanın bizde az görülmüş bir bileşimcilikle yazdığı da söz götürmez. Dizeler, dörtlükler için, dörtlüklerle başlıklar şiir için, her şiir de destan için çalışıyor. Enstantane görüşler hâlinde durmasına rağmen eserin gerçek bir destan oluşu da bu sayededir. Örneğin, kitabın 38. sayfasında "Mustafa Kemal" diye sekiz satırlık bir parça var. Burada verilse belki değeri gereğince anlaşılmaz. Çünkü artık kafalarda ölçülere sığmaz belli kalıplardan taşar bir kavram hâlinde Atatürk büyüyor. Oysa ozanın bileşimciliğinin sırrına varın. Mustafa Kemal'i destanın ortasında, ulusun Kurtuluş Savaşının kargaşasından esinlenen kabartmanın içinde bir kısım olarak görün. Yani, mümkünse onu başkumandan, kurtarıcı, devlet başkanı, devrimci, politika adamı olarak görmeyi bırakın da; İnönü günlerinde ancak yeni yeni efsaneleşmeye başlayan bir telkinci deha olarak nasıl içe doğabileceğini, düşlere girebileceğini kestirmeye çalışın. O vakit göreceksiniz ki, şu otuz yıl içinde Mustafa Kemal için yazılanlar birer anakronizm, birer tarih tepmesi imiş; insanı ağlatacak kadar temli olan tek şiir, Dağlarca'nın Üç Şehitler Destanı adlı eserinin 38. sayfasında "Aha!" diye düşünü anlatan Anadolulu nefere nasipmiş.
İşte böylesine bileşimci bir görüşle Fazıl Hüsnü Dağlarca, Kurtuluş Savaşı'nın ilk acılı günlerini destanlaştırıyor. Bilmeyiz Nazım Hikmet Ran köşesinde "Dumlupınar" ile ne yapıyor. Duyabildiğimiz parçaları güzel soylu şeyler. O da destanını Dağlarca gibi, uzun bir bütün yerine, Bedrettin tertibini daha yetkinleştirerek birer anlık parçalar hâlinde yazıyor galiba. Yahya Kemal Beyatlı'nın terkibi bend hâlinde yığılan Yavuz Destanı da tarihimizin, dilimizin ve edebiyatımızın öbür ucundan bir büyük yapı hâlinde yükseliyor. Bir çağ ki içinde, öldürseniz övmek için şiir yazmayacak üç büyük ozan bir ulusun tarihini dile getirmeye koyulsun. Hem her biri tarzı selefe takaddüm edip bir başka lisan tekellüm etsin, hem de tarihin akışı içinde sonuncu, ortadakinin; ortadaki, öncekinin; tabii bir sonucu olsun, insanı bu görünüş hayran etmez de ne eder? Yahya Kemal, Nazım Hikmet, Fazıl Hüsnü Dağlarca üçlüğü yüzü suyu hürmetine Türk şiiri bugün bir ulus şiiri olarak hiçbir gününde erişemediği çeşitliliğe ve bütünlüğe erişmiştir. Kendimizi mutlu bilelim.