... konulu sunumlar: "ANAYASA 1)Anayasa ve Devlet Kavramları"— Sunum transkripti:
1 ANAYASA1)Anayasa ve Devlet KavramlarıAday Memurların Temel Eğitim Programı Ahmet Hakan YAMAK Güç Kardeşler Anadolu Lisesi Müdürü2) Cumhuriyetin Nitelikleri3) Cumhuriyetin Temel Organları
2 ANAYASA ve DEVLET KAVRAMLARI 1ANAYASA veDEVLET KAVRAMLARI
3 ANAYASA NEDİR:Devletin temel yapısını, yönetim biçimini, devlet organlarının birbiriyle olan ilişkilerini, kişilerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen kanuna anayasa denir.
4 MADDİ ANLAMDA ANAYASA: ŞEKİL ANLAMDA ANAYASA:Devletin temel organlarının kuruluşunu ve işleyişini belirleyen hukuk kurallarının bütünüdür.Normlar hiyerarşisinde en üst sırayı işgal eden, kanunlardan farklı ve daha zor bir usulle konulup değiştirilebilen hukuk kurallarının bütünüdür.
5 İlk yazılı anayasa 1787 tarihli ABD anayasasıdır İlk yazılı anayasa 1787 tarihli ABD anayasasıdır. Türk tarihindeki ilk yazılı ise 1876 tarihli Kanun-i Esasidir.
8 ANAYASANIN DEĞİŞTİRİLMESİ Anayasanın değiştirilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilebilir. Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüşülür. Değiştirme teklifinin kabulü, Meclisin üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun gizli oyuyla mümkündür.Cumhurbaşkanı Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları, bir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Meclis geri gönderilen Kanunu, üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı bu Kanunu halkoyuna sunabilir.
9 ANAYASANIN DEĞİŞTİRİLMESİ Meclisce üye tamsayısının beşte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki Kanun, Cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmediği takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmi Gazetede yayımlanır.Doğrudan veya Cumhurbaşkanının iadesi üzerine, Meclis üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulabilir. Halkoylamasına sunulmayan Anayasa değişikliğine ilişkin Kanun veya ilgili maddeler Resmi Gazetede yayımlanır.
10 ANAYASANIN DEĞİŞTİRİLMESİ Halkoyuna sunulan Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların yürürlüğe girmesi için, halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olması gerekir.Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların kabulü sırasında, bu Kanunun halkoylamasına sunulması halinde, Anayasanın değiştirilen hükümlerinden, hangilerinin birlikte hangilerinin ayrı ayrı oylanacağını da karara bağlar.
11 Teklif Meclis Üye tamsayısının 1/3 ünün yazılı teklifi(184) KARARKarar sayısı 3/5 veya 2/3 arasında ise( kişi)Sayı 2/3 ten fazla ise(367’den fazla)CUMHURBAŞKANI(15 gün içinde yayımlanır)CUMHURBAŞKANI(15 gün içinde yayımlanır)Halk oylaması zorunludur (Meclise iade edilmemişse)Meclise iade ederMeclise iade ederOnaylarHalk oylamasına sunar(ihtiyari,yani isteğe bağlıdır)
12 İPUCUAnayasa değişikliği teklifinde bulunma yetkisi sadece milletvekillerine aittir.Anayasanın değiştirilmesi ancak TBMM üye sayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilir. Buna göre «teklif yeter sayısı»184 tür.Teklifin kabulü için Meclisin üye tamsayısının en az beşte üçünün oyu şarttır. Bu da 330 oy demektir.Anayasa değişikliği bu sayıların altında yapılırsa değişiklik otomatik olarak halkoyuna sunulur.Değişiklikler TBMM genel Kurulunda iki kez görüşülür ve gizli oylama yapılır.
13 ANAYASANIN DEĞİŞTİRİLMESİ ANAYASANIN DEĞİŞTİRİLMESİ1876 AnayasasıÜye tamsayısının 2/3’ü padişah onayı ile1921 AnayasasıAnayasa değişikliği ile ilgili hüküm yoktur.1924 AnayasasıÜye tamsayısının 3/1’nin teklifi ve 3/2 ‘sinin onayı ile1961 AnayasasıÜye tamsayısının 3/1 ‘nin yazılı teklifi ve meclisin 3/2’sinin onayı ile1982 AnayasasıÜye tamsayısının 3/1’nin yazılı teklifi ve 3/5 veya 2/3 onayı ile
14 ANAYASANIN BAĞLAYICILIĞI VE ÜSTÜNLÜĞÜ MADDE 11- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
15 ANAYASANIN BAĞLAYICILIĞI VE ÜSTÜNLÜĞÜ Anayasa bütün kanunların temelidir. Anayasalar, önemli birçok konunun ana hatlarını düzenler. Yasalar ise konunun ayrıntılarını düzenler. Anayasa hükümlerini tüm kişi ve kurumları bağlayıcıdır.
17 MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR KANUNLAR ANAYASAMİLLETLERARASI ANTLAŞMALARKANUNLARKANUN HÜKMÜNDE KARARNAMELERTÜZÜKLERYÖNETMELİKLEREMİR VE GENELGELER
18 YAZILI KAYNAKLARYazılı kaynakların hiçbiri kendisinden üstte bulunan kurala aykırı olamaz. Örneğin, tüzükler kanunlara aykırı olamaz. Kanunlar, Anayasaya aykırı olamazlar. Buna, ANAYASANIN ÜSTÜNLÜĞÜ İLKESİ denir.
19 YAZILI OLMAYAN KAYNAKLAR Günümüzde yazılı hukuk kaynakları uygulamada öncelikle geçerlidir. Yazılı kaynakların var olmadığı durumlarda, örf ve adetler de hukuk kaynağı olarak değerlendirilir. Ancak, örf ve adetlerin; hukuk kuralı olarak değerlendirilebilmesi için şu şartlar aranmalıdır.
20 SÜREKLİLİK:Örf ve adet sürekli olmalıdır.GENEL İNANÇ:Halk tarafından benimsenmelidir.DEVLET DESTEĞİ: Yaptırım gücünü devletten almalıdır.
22 Örf-Adetler:Bir toplumun içinde doğar, nesilden nesille geçer.
23 Görgü Kuralları:Toplumda sevgi, saygı ve inceliği esas alan kurallardır.
24 Ahlak Kuralları:Yazılı olmayan kurallardır. Yaptırımı ayıplama dır. Kişi ahlaksız damgası yer.
25 Din Kuralları:İç huzuru sağlayıcı ve bir inancı esas alır. Vicdani açıdan yaptırımı büyüktür. Allah korkusu gibi.
26 Hukuk Kuralları:Yazılı kurallardır. Uyulmadığı takdirde cezai işlem yapılır. Hırsızlık gibi.
27 KUVVETLER AYRILIĞI İLKESİ Kuvvetler ayrılığı devlet gücünün birbirinden ayrı organlara dağıtıldığı yönetim anlayışıdır.Günümüzdeki anlayış: Devlet niteliği kazanmış her toplumda birbirinden farklı üç görev olduğu ve bunların birbirleri karşısında bağımsız bir statüye sahip oldukları esasına dayanır. Bu ilke, kanunları yapan yasama gücünün, yapılan kanunları uygulayan yürütme gücünün ve uygulamadan doğan uyuşmazlıkların giderilmesini sağlayan yargı gücünün ayrı organlara verilmesini; bu organların birbirinden bağımsız olmasını gerektirir.
28 KUVVETLER AYRILIĞI İLKESİ Mevcut DurumTürkiye anayasalarından 1921 Anayasası’nda yer almaz Anayasası’nda da yoktur.1961 ve hala yürürlükte olan 1982 anayasaları kuvvetler ayrılığı ilkesine göre düzenlenmiştir1789 tarihli İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesine göre: Kuvvetler ayrılığının gerçekleşmediği ve yurttaş haklarının güvence altına alınmadığı toplumların anayasası olamaz. Böylelikle söz konusu ilke, devletin ve anayasanın temeli durumuna getirilmiştir. Bu noktada kuvvetler ayrılığı ilkesi, devletin bir bütün olarak sahip olduğu gücü dağıtır ve denetler. Her bir güç işbirliği ve denge ile çalışır.Kuvvetler ayrılığı ilkesine sahip devletin en dikkat edilmesi gereken yönü “bağımsız yargı” dır. Yargının, yürütmeden ve yasamadan ayrı olması, yargının her türlü baskı ve etkiden uzak ve siyasal çekişmelerin dışında kalmasını gerektirir. Yargının hak teslim eden yapısı nedeniyle de herhangi bir etkiden bağımsız olması gerekir. Anayasa 138’inci madde ile bunu güvence altına almıştır:
29 HAKİMİYET KAYNAĞINA GÖRE DEVLET ŞEKİLLERİ DEMOKRATİK DEVLETMONARŞİK DEVLETTEOKRATİK DEVLETOLİGARŞİK DEVLET
30 DEMOKRATİK DEVLETHakimiyet milletindir. Millet kendi iradesiyle anayasasını yapar. Yöneticilerini kendileri seçer. Düşünce, laiklik, siyasi hak, seçme ve seçilme hakkı siyasi parti, hürriyet ve özgürlük demokrasi için önemlidir.
31 MONARŞİK DEVLETTek kişinin hakimiyetine dayanarak kurulan ve yönetilen devlettir. Kral ya da padişah gibi.
32 TEOKRATİK DEVLETDin kurallarına göre idare edilen devlettir. İlahi kurallar esastır.
33 OLİGARŞİK DEVLETHakimiyet bir zümreye veya bir gruba aittir. Devlet bu grup (zümre) tarafından yönetilir.
34 DEMOKRASİDOĞRUDAN DEMOKRASİYARI DOĞRUDAN DEMOKRASİTEMSİLİ DEMOKRASİ
35 DOĞRUDAN DEMOKRASİMilletin iktidarı kimseyi aracı yapmadan doğrudan kullanılmasıdır. Günümüzde İsviçre de (dünyada böyle bir sistemle yönetilen ülke yoktur. Sadece İsviçre nin bazı kantonlarında uygulanmaktadır. Nüfusları yaklaşık 1000 kişi civarında olduğu için çok sorun olmuyor) uygulanmaktadır.
36 YARI DOĞRUDAN DEMOKRASİ Referandum ile yapılan anayasa veya kanunlar halkın oyuna sunulur.
37 TEMSİLİ DEMOKRASİTürkiye bu sistemi uygular. Milletin seçtiği parlemento vardır. Meclis, milleti temsil ederek yasaları yapar.
39 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI 09/11/1982 tarihinde halk oylamasına sunulmuş ve aynı tarihte kabul edilmiştir.Diğer anayasalardan daha uzun ve ayrıntılı hükümler içermekte,177 madde ve 16 geçici maddeden meydana gelmekte,maddelerin metni uzun ve ayrıntılıdır.
40 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI 7 KISIMDA OLUŞUR.1.KISIM: GENEL ESASLAR2.KISIM: TEMEL HAKLAR ve ÖDEVLERİBirinci Bölüm: Genel Hükümlerİkinci Bölüm: Kişinin Hakları ve Ödevleri(KHK ile düzenlenemez)Üçüncü Bölüm: Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (KHK ile düzenlenebilir)Dördüncü Bölüm: Siyasi Haklar ve Ödevler
41 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI 3.KISIM: CUMHURİYETİN TEMEL ORGANLARIBİRİNCİ BÖLÜM: YASAMAİKİNCİ BÖLÜM:YÜRÜTMEÜÇÜNCÜ BÖLÜM:YARGI4.KISIM: MALİ ve EKONOMİK HÜKÜMLERBİRİNCİ BÖLÜM: MALİ HÜKÜMLERİKİNCİ BÖLÜM:EKONOMİK HÜKÜMLER5.KISIM: ÇEŞİTLİ HÜKÜMLER6.KISIM: GEÇİÇİ HÜKÜMLER7.KISIM: SON HÜKÜMLER
42 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI Anayasanın dayandığı temel görüş ve ilkeler belirtilen başlangıç kısmı, Anayasa metnine dahildir.Madde kenar boşlukları, sadece ilgili oldukları maddelerin konusunu ve maddeler arasındaki sıralama ve bağlantıyı gösterir. Bu başlıklar anayasa metninden sayılmaz. (Madde-177).
43 DEĞİŞTİRİLEMEYECEK HÜKÜMLER Anayasanın ilk üç maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.1.MaddeTürkiye Devleti bir Cumhuriyettir2.MaddeCumhuriyetin nitelikleri;İnsan haklarına saygılı devletAtatürk milliyetçiliğine bağlı devletDemokratik devletLaik devletSosyal devletHukuk devleti3.MaddeTürkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür.Dili Türkçe’ dir.Bayrağı, şekli kanunla belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.Milli marşı «İstiklal Marşı» dır.Başkenti Ankara’dır.
44 1982 ANAYASASINDA CUMHURİYETİN NİTELİKLERİ Demokratik DevletLaik DevletAtatürk Milliyetçiliğine Bağlı DevletSosyal Devletİnsan Haklarına Saygılı DevletHukuk DevletiCumhuriyetin Nitelikleri
45 CUMHURİYETİN NİTELİKLERİ Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk Milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta verilen ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. MADDE-2
46 ATATÜRK MİLLİYETÇİLİĞİNE BAĞLI DEVLET Cumhuriyetin nitelikleri arasına milliyetçiliğin girmesi 1924 Anayasasının 1937 yılında geçirdiği değişiklikle olmuştur.1961 Anayasası Türk Milliyetçiliği kavramına yer vermiş fakat bu kavram 1982 Anayasasında Atatürk Milliyetçiliği olarak ifade edilmiştir. Atatürk milliyetçiliği; akılcı, bilimsel, çağdaş, medeni, ileriye dönük, demokratik, toplayıcı, birleştirici, insani ve barışçılığı esas alır.
47 DEMOKRATİK DEVLETDemokratik Yönetim Anlayışının benimsendiği açıkça ifade edilmiştir.
48 LAİK DEVLETLaiklik, bireylerin inanç ve düşünceleri nedeniyle kınanmaması ve inanç ve düşünceleri nedeniyle herhangi bir ayrıma tabi tutulmamaları, kamu düzeninin gerektirdiği şartlara uymak koşulu ile serbestçe ibadette bulunmalarını ifade etmektedir.1928 yılında Anayasada yapılan değişiklikle «Devletin dini İslam’dır.» ibaresi kaldırılmıştır.Din ve devlet kurumları birbirinde ayrılmıştır.Devlet yönetimi, din kurallarından etkilenmez.Din hizmetleri bir kamu hizmeti sayılmıştır.
49 İPUCUDiyanet İşleri Başkanlığı 1961 Anayasasından itibaren kurulmuştur. Din hizmetleri kamu hizmeti olarak sayıldığı için Diyanet İşleri Başkanlığında genel idare içerisinde sayılmıştır.
50 SOSYAL DEVLETSosyal Devlet İlkesi Anayasamıza 1961 Anayasası ile girmiştir. Buna göre devlet;Vergi adaleti,Kamulaştırma ve DevletleştirebilmeHerkese insan onuruna yakışır asgari bir hayat düzeni sağlamaya yönelik tedbirleri alma,Sosyal Haklar SağlamaEşitlik, planlama gibi ilkeleri benimsemiştir.
51 HUKUK DEVLETİİlk kez 1961 Anayasamızda yer almıştır. Buna göre devlet düzeni vatandaşlarına hukuk güvenliği sağlamalıdır.1961 yılında «Kanuni hakim güvencesi » olarak yer alan ilke 1982 Anayasasında «Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz » şeklinde düzenlenmiştir.Hukuk devletinin unsurları;Yürütme işlemlerinin yargı denetimine tabi olmasıYasama işlemlerinin yargısal denetimiYargı bağımsızlığıKanuni hakim güvencesiCeza sorumluluğu ilkeleriHukukun genel ilkelerine bağlılık
52 İNSAN HAKLARINA SAYGILI DEVLET İLKESİ Bu ilke 1961 Anayasasında «İnsan haklarına dayalı»,1982 Anayasasında ise insan haklarına saygılı olarak olarak ifade edilmiştir.1982 Anayasasına göre Temel Hak ve Hürriyetler bazı sebeplerle sınırlanabilir ancak;Bu sınırlama Anayasanın özüne uygun olmalı.Ulaşılmak istenen amaç ile sınırlama aracı arasında ölçülülük olmalıSınırlama ancak kanunla yapılmalıdır.
53 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) I. Kişinin dokunulmazlığı, maddî ve manevî varlığı MADDE 17.– Herkes, yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. II. Zorla çalıştırma yasağı MADDE 18.– Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır. III. Kişi hürriyeti ve güvenliği IV. Özel hayatın gizliliği ve korunması
54 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) A. Özel hayatın gizliliğiMADDE 20.– Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.B. Konut dokunulmazlığıMADDE 21.– Kimsenin konutuna dokunulamaz.
55 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) V. Yerleşme ve seyahat hürriyetiMADDE 23.– Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir.VI. Din ve vicdan hürriyetiMADDE 24.– Herkes, vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.Kimse,dinî inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz ve suçlanamaz.Bunun dışındaki din eğitim ve öğretimi ancak, kişilerin kendi isteğine, küçüklerin de kanunî temsilcisinin talebine bağlıdır.
56 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) VII. Düşünce ve kanaat hürriyetiMADDE 25.– Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir. Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz.VIII. Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetiMADDE 26.– Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir.IX. Bilim ve sanat hürriyetiMADDE 27.– Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir.Yayma hakkı, Anayasanın 1 inci, 2 nci ve 3 üncü maddeleri hükümlerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz.
57 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) X. Basın ve yayımla ilgili hükümlerA. Basın hürriyetiMADDE 28.– Basın hürdür, sansür edilemez. Basımevi kurmak izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz.Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri alır.B. Süreli ve süresiz yayın hakkıMADDE 29.– Süreli veya süresiz yayın önceden izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz.Süreli yayın çıkarabilmek için kanunun gösterdiği bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir.
58 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) D. Kamu tüzelkişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme araçlarından yararlanma hakkıMADDE 31.– Kişiler ve siyasî partiler, kamu tüzelkişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme ve yayım araçlarından yararlanma hakkına sahiptir.Kanun, millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlâk ve sağlığın korunması sebepleri dışında, halkın bu araçlarla haber almasını, düşünce ve kanaatlere ulaşmasını ve kamuoyunun serbestçe oluşmasını engelleyici kayıtlar koyamaz.E. Düzeltme ve cevap hakkıMADDE 32.– Düzeltme ve cevap hakkı, ancak kişilerin haysiyet ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hallerinde tanınır ve kanunla düzenlenir.Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa, yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim tarafından ilgilinin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.
59 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) XI. Toplantı hak ve hürriyetleriA. Dernek kurma hürriyetiMADDE 33.– Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir. Hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz.B. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkıMADDE 34.– Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptirXII. Mülkiyet hakkıMADDE 35.– Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.
60 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) XIII. Hakların korunması ile ilgili hükümlerA. Hak arama hürriyetiMADDE 36.– Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.B. Kanunî hâkim güvencesiMADDE 37.– Hiç kimse kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.C. Suç ve cezalara ilişkin esaslarMADDE 38.– Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.
61 KİŞİNİN HAKLARI ve ÖDEVLERİ (KHK ile düzenlenemez) XII. İspat hakkı MADDE 39.– Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karşı, bu görev ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili olarak yapılan isnatlardan dolayı açılan hakaret davalarında, sanık, isnadın doğruluğunu ispat hakkına sahiptir. XIII. Temel hak ve hürriyetlerin korunması MADDE 40.– Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir
62 CUMHURİYETİN TEMEL ORGANLARI 3CUMHURİYETİN TEMEL ORGANLARI
63 CUMHURİYETİN TEMEL ORGANLARI YASAMAYasama yetkisi,Türk MilletiAdınaTBMM’nindir.YÜRÜTMEYARGIYargı yetkisi,Türk Milletiadına bağımsızMahkemelercekullanılır.Yürütme yetki ve görevi, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasa ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirir.
64 YASAMAA. KuruluşuMADDE 75.– Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen beş yüz elli milletvekilinden oluşur.B. Milletvekili seçilme yeterliliğiMADDE 76- (Değişik: 13/10/ /1 md.) Yirmibeş yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.(Değişik: 27/12/ /1 md.) En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, yükümlü olduğu askerlik hizmetini yapmamış olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar; zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemezler.Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri ile yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları, görevlerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve milletvekili seçilemezler.
65 YASAMA C. Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçim dönemi MADDE 77- (Değişik: 21/10/ /1 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimleri dört yılda bir yapılır.Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebileceği gibi, Anayasada belirtilen şartlar altında Cumhurbaşkanınca verilecek karara göre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.
66 YASAMAD. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin geriye bırakılması ve ara seçimleriMADDE 78- Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkân görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir.Geri bırakma sebebi ortadan kalkmamışsa, erteleme kararındaki usule göre bu işlem tekrarlanabilir.Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde boşalma olması halinde, ara seçime gidilir. Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapılır ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, boşalan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapılmasına karar verilir.Genel seçimlere bir yıl kala, ara seçimi yapılamaz.(Ek fıkra: 27/12/ /2 md.) Yukarıda yazılı hallerden ayrı olarak, bir ilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması halinde, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapılır. Bu fıkra gereği yapılacak seçimlerde Anayasanın 127 nci maddesinin üçüncü fıkrası hükmü uygulanmaz.
67 YASAMA E. Seçimlerin genel yönetim ve denetimi MADDE 79- Seçimler, yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır.(Değişik: 21/10/ /2 md.) Seçimlerin başlamasından bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütün işlemleri yapma ve yaptırma, seçim süresince ve seçimden sonra seçim konularıyla ilgili bütün yolsuzlukları, şikayet ve itirazları inceleme ve kesin karara bağlama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarını ve Cumhurbaşkanlığı seçimi tutanaklarını kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur. Yüksek Seçim Kurulunun kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.Yüksek Seçim Kurulunun ve diğer seçim kurullarının görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.Yüksek Seçim Kurulu yedi asıl ve dört yedek üyeden oluşur. Üyelerin altısı Yargıtay, beşi Danıştay Genel Kurullarınca kendi üyeleri arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler, salt çoğunluk ve gizli oyla aralarından bir başkan ve bir başkanvekili seçerler.Yüksek Seçim Kuruluna Yargıtay ve Danıştaydan seçilmiş üyeler arasından ad çekme ile ikişer yedek üye ayrılır. Yüksek Seçim Kurulu Başkanı ve Başkanvekili ad çekmeye girmezler.(Değişik: 21/10/ /2 md.) Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların halkoyuna sunulması, Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi işlemlerinin genel yönetim ve denetimi de milletvekili seçimlerinde uygulanan hükümlere göre olur.
68 YASAMAF. Üyelikle ilgili hükümler 1. Milletin temsili MADDE 80- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler. 2. Ant içme MADDE 81.– Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, göreve başlarken ant içerler
69 YASAMA 3. Üyelikle bağdaşmayan işler MADDE 82- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diğer kamu tüzelkişilerinde ve bunlara bağlı kuruluşlarda; Devletin veya diğer kamu tüzelkişilerinin doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak katıldığı teşebbüs ve ortaklıklarda; özel gelir kaynakları ve özel imkânları kanunla sağlanmış kamu yararına çalışan derneklerin ve Devletten yardım sağlayan ve vergi muafiyeti olan vakıfların, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile sendikalar ve bunların üst kuruluşlarının ve katıldıkları teşebbüs veya ortaklıkların yönetim ve denetim kurullarında görev alamazlar, vekili olamazlar, herhangi bir taahhüt işini doğrudan veya dolaylı olarak kabul edemezler, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organının teklif, inha, atama veya onamasına bağlı resmî veya özel herhangi bir işle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve altı ayı aşmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul etmesi, Meclisin kararına bağlıdır.Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği ile bağdaşmayan diğer görev ve işler kanunla düzenlenir.
70 YASAMA 4. Yasama dokunulmazlığı MADDE 83- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisce başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak kaydıyla Anayasanın 14 üncü maddesindeki durumlar bu hükmün dışındadır. Ancak, bu halde yetkili makam, durumu hemen ve doğrudan doğruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadır.Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi hakkında, seçiminden önce veya sonra verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır; üyelik süresince zamanaşımı işlemez.Tekrar seçilen milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclisin yeniden dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.
71 YASAMA 5. Milletvekilliğinin düşmesi MADDE 84- (Değişik: 23/7/ /9 md.)İstifa eden milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesi, istifanın geçerli olduğu Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanınca tespit edildikten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca kararlaştırılır.Milletvekilliğinin kesin hüküm giyme veya kısıtlanma halinde düşmesi, bu husustaki kesin mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle olur.82 nci maddeye göre milletvekilliğiyle bağdaşmayan bir görev veya hizmeti sürdürmekte ısrar eden milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine, yetkili komisyonun bu durumu tespit eden raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.Meclis çalışmalarına özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içerisinde toplam beş birleşim günü katılmayan milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine, durumun Meclis Başkanlık Divanınca tespit edilmesi üzerine, Genel Kurulca üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyuyla karar verilebilir.
72 YASAMA 6. İptal istemi MADDE 85- (Değişik: 23/7/1995- 4121/10 md.) Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre karar verilmiş olması hallerinde, Meclis Genel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar. 7. Ödenek ve yolluklarMADDE 86- (Değişik: 21/11/ /1 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek, yolluk ve emeklilik işlemleri kanunla düzenlenir. Ödeneğin aylık tutarı en yüksek Devlet memurunun almakta olduğu miktarı, yolluk da ödenek miktarının yarısını aşamaz. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri ile bunların emeklileri T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilirler ve üyeliği sona erenlerin istekleri halinde ilgileri devam eder.(Değişik: 21/11/ /1 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar, kendilerine T.C. Emekli Sandığı tarafından bağlanan emekli aylığı ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.Ödenek ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir.
73 YASAMA II. Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri A. Genel olarakMADDE 87.– Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri;Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak;Bakanlar Kurulunu ve bakanları denetlemek;Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek;Bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek;Para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek;Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak,Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilânına veAnayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.
74 YASAMA B. Kanunların teklif edilmesi ve görüşülmesi MADDE 88.– Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir.C. Kanunların Cumhurbaşkanınca yayımlanmasıMADDE 89.– Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar.Yayımlanmasını kısmen veya tamamen uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Cumhurbaşkanınca kısmen uygun bulunmama durumunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi sadece uygun bulunmayan maddeleri görüşebilir. Bütçe kanunları bu hükme tâbi değildir.Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir.
75 YASAMA D. Milletlerarası antlaşmaları uygun bulma MADDE 90.– Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak antlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.E. Kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermeMADDE 91.– Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez.Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğu veya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
76 YASAMA F. Savaş hali ilânı ve silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme MADDE 92.– İzin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir.
77 YASAMAIII. Türkiye Büyük Millet Meclisinin faaliyetleri ile ilgili hükümlerA. Toplanma ve tatilMADDE 93.– Türkiye Büyük Millet Meclisi, her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır.Meclis, bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir; ara verme veya tatil sırasında, doğrudan doğruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Cumhurbaşkanınca toplantıya çağrılır.Meclis Başkanı da doğrudan doğruya veya üyelerin beşte birinin yazılı istemi üzerine, Meclisi toplantıya çağırır.Ara verme veya tatil sırasında toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisinde, öncelikle bu toplantıyı gerektiren konu görüşülmeden ara verme veya tatile devam edilemez.
78 YASAMA B. Başkanlık Divanı MADDE 94- Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanlık Divanı, Meclis üyeleri arasından seçilen Meclis Başkanı, Başkanvekilleri, Kâtip Üyeler ve İdare Amirlerinden oluşur.Başkanlık Divanı, Meclisteki siyasî parti gruplarının üye sayısı oranında Divana katılmalarını sağlayacak şekilde kurulur. Siyasî parti grupları Başkanlık için aday gösteremezler.(Değişik: 12/9/ /10 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanı için, bir yasama döneminde iki seçim yapılır. İlk seçilenlerin görev süresi iki yıldır, ikinci devre için seçilenlerin görev süresi ise o yasama döneminin sonuna kadar devam eder.(Değişik: 3/10/ /30 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkan adayları, Meclis üyeleri içinden, Meclisin toplandığı günden itibaren beş gün içinde, Başkanlık Divanına bildirilir, Başkan seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Başkan seçilmiş olur. Başkan seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, beş gün içinde tamamlanır.Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanvekillerinin, Kâtip Üyelerinin ve İdare Amirlerinin adedi, seçim nisabı, oylama sayısı ve usulleri, Meclis İçtüzüğünde belirlenir.Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasî partinin veya parti grubunun Meclis içinde veya dışındaki faaliyetlerine; görevlerinin gereği olan haller dışında, Meclis tartışmalarına katılamazlar; Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamazlar.
79 Üye tam sayısının 2/3 çoğunluğu ile yapılır. Meclis BaşkanlığıMeclis Başkanlığı seçimi gizli oy ile yapılır. Seçim 4 turlu olur.1.TUR ve 2.TURÜye tam sayısının 2/3 çoğunluğu ile yapılır.3.TURSalt çoğunluk ile4.TUREn çok oy alan iki aday arasında yapılan seçimle, en çok oy alan aday kazanır.
80 MECLİS BAŞKANI’NIN GÖREV VE YETKİLERİ Meclisi temsil etmek ve Meclis toplantılarına başkanlık etmek.Tatil veya ara verme sırasında kendiliğinden ,ya da milletvekillerinin beşte birinin istemi üzere Meclisi toplantıya çağırmak.Cumhurbaşkanına vekillik etmek.Cumhurbaşkanınca, seçimin yenilenmesine karar vermesi konusunda görüş belirtmek.Cumhurbaşkanınca seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde geçici Bakanlar Kurulu’na siyasi parti gruplarından alınacak bakan sayısını saptamak.Meclisin kolluk ve yönetim hizmetlerini yürütmek.
81 TBMM BAŞKANLIK DİVANIMeclis BaşkanıBaşkanvekilleriKatip Üyelerİdare Amirleri
82 TBMM BAŞKANLIK DİVANISiyasi parti grupları Meclis Başkanlığı için aday gösteremezler.TBMM Başkanlık Divanı için, bir yasama döneminde iki seçim yapılır. İlk seçimlerin görev süresi iki ,ikinci devre için seçilen görevlerin görev süresi üç yıldır.Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamazlar.TBMM Meclis Başkanı ve vekillerin üyesi bulundukları siyasi parti veya parti grubunun görevleri gereği haricinde meclis içinde ve dışındaki faaliyetlerine katılması ve meclis tartışmalarına katılmaları yasaklanmış, ayrıca Başkan ve oturumu yöneten başkan vekillerinin oy kullanmaları engellemiştir. Buradaki amaç Divanın tek bir partinin elinde olmasını engellemek ve çalışmaların tarafsızlıkla yürütülmesini sağlamaktır.
83 Siyasal Parti Grupları Üye OlamazÜye OlabilirlerSiyasi Partilere;Yüksek Öğrenim öğrencisi öğrencilerYüksek Yargı MensuplarıDevlet MemurlarıAskeri ÖğrencilerTSK MensuplarıYüksek öğretim elemanlarıYüksek öğrenim öğrencileriKamu işçileri
84 YASAMA C. İçtüzük, siyasî parti grupları ve kolluk işleri MADDE 95.– Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.Siyasî parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir.D. Toplantı ve karar yeter sayısıMADDE 96- (Değişik: 21/10/ /3 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi, yapacağı seçimler dahil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Anayasada başkaca bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir; ancak karar yeter sayısı hiçbir şekilde üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz.Bakanlar Kurulu üyeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin katılamadıkları oturumlarında, kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilirler. Ancak bir bakan kendi oyu ile birlikte en çok iki oy kullanabilir.
85 YASAMA E. Görüşmelerin açıklığı ve yayımlanması MADDE 97.– Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulundaki görüşmeler açıktır ve tutanak dergisinde tam olarak yayımlanır.Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzük hükümlerine göre kapalı oturumlar yapabilir, bu oturumlardaki görüşmelerin yayımı Türkiye Büyük Millet Meclisi kararına bağlıdır.Meclisteki açık görüşmelerin, o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisçe başkaca bir karar alınmadıkça, her türlü vasıta ile yayımı serbesttir.
87 YASAMAIV. Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgi edinme ve denetim yollarıA. Genel olarakMADDE 98.– Türkiye Büyük Millet Meclisi soru, Meclis araştırması, genel görüşme, gensoru ve Meclis soruşturması yollarıyla denetleme yetkisini kullanır.Soru, Bakanlar Kurulu adına, sözlü veya yazılı olarak cevaplandırılmak üzere Başbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir.Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılan incelemeden ibarettir.Genel görüşme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülmesidir.Soru, Meclis araştırması ve genel görüşme ile ilgili önergelerin verilme şekli, içeriği ve kapsamı ile cevaplandırılma, görüşme ve araştırma yöntemleri Meclis İçtüzüğü ile düzenlenir.B. GensoruMADDE 99.– Gensoru önergesi, bir siyasî parti grubu adına veya en az yirmi milletvekilinin imzasıyla verilir.Gensoru önergesi, verilişinden sonraki üç gün içinde bastırılarak üyelere dağıtılır; dağıtılmasından itibaren on gün içinde gündeme alınıp alınmayacağı görüşülür. Bu görüşmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasî parti grupları adına birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adına Başbakan veya bir bakan konuşabilir.
88 YASAMA C. Meclis soruşturması MADDE 100- (Değişik: 3/10/ /31 md.) Başbakan veya bakanlar hakkında, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az onda birinin vereceği önerge ile, soruşturma açılması istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüşür ve gizli oyla karara bağlar.Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasî partilerin, güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı ayrı ad çekme suretiyle kurulacak onbeş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır. Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve kesin bir süre verilir. (Ek cümle: 3/10/ /31 md.) Bu süre içinde raporun Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına teslimi zorunludur.(Değişik: 3/10/ /31 md.) Rapor Başkanlığa verildiği tarihten itibaren on gün içinde dağıtılır, dağıtımından itibaren on gün içinde görüşülür ve gerek görüldüğü takdirde ilgilinin Yüce Divana sevkine karar verilir. Yüce Divana sevk kararı ancak üye tamsayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla alınır.Meclisteki siyasî parti gruplarında, Meclis soruşturması ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.
89 YÜRÜTME I. CUMHURBAŞKANI A. Nitelikleri ve tarafsızlığı MADDE 101- (Değişik: 21/10/ /4 md.)Cumhurbaşkanı, kırk yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya bu niteliklere ve milletvekili seçilme yeterliğine sahip Türk vatandaşları arasından, halk tarafından seçilir.Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır. Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.Cumhurbaşkanlığına Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri içinden veya Meclis dışından aday gösterilebilmesi yirmi milletvekilinin yazılı teklifi ile mümkündür. Ayrıca, en son yapılan milletvekili genel seçimlerinde geçerli oylar toplamı birlikte hesaplandığında yüzde onu geçen siyasî partiler ortak aday gösterebilir.Cumhurbaşkanı seçilenin, varsa partisi ile ilişiği kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona erer.
90 YÜRÜTME B. Seçimi MADDE 102- (Değişik: 21/10/2007-5678/5 md.) Cumhurbaşkanı seçimi, Cumhurbaşkanının görev süresinin dolmasından önceki altmış gün içinde; makamın herhangi bir sebeple boşalması halinde ise boşalmayı takip eden altmış gün içinde tamamlanır.Genel oyla yapılacak seçimde, geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur. İlk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamayı izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yapılır. Bu oylamaya, ilk oylamada en çok oy almış bulunan iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur.İkinci oylamaya katılmaya hak kazanan adaylardan birinin ölümü veya seçilme yeterliğini kaybetmesi halinde; ikinci oylama, boşalan adaylığın birinci oylamadaki sıraya göre ikame edilmesi suretiyle yapılır. İkinci oylamaya tek adayın kalması halinde, bu oylama referandum şeklinde yapılır. Aday, geçerli oyların çoğunluğunu aldığı takdirde Cumhurbaşkanı seçilmiş olur.Cumhurbaşkanı göreve başlayıncaya kadar görev süresi dolan Cumhurbaşkanının görevi devam eder.Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin usûl ve esaslar kanunla düzenlenir.
91 YÜRÜTMED. GÖREV VE YETKİLERİMADDE 104.– Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını gözetir.Bu amaçlarla Anayasanın ilgili maddelerinde gösterilen şartlara uyarak yapacağı görev ve kullanacağı yetkiler şunlardır :a) Yasama ile ilgili olanlar:Gerekli gördüğü takdirde, yasama yılının ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açılış konuşmasını yapmak,Türkiye Büyük Millet Meclisini gerektiğinde toplantıya çağırmak,Kanunları yayımlamak,Kanunları tekrar görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermek,Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü takdirde halkoyuna sunmak,Kanunların, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün, tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya şekil veya esas bakımından aykırı oldukları gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde iptal davası açmak,Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek,
92 YÜRÜTME b) Yürütme alanına ilişkin olanlar: Başbakanı atamak ve istifasını kabul etmek,Başbakanın teklifi üzerine bakanları atamak ve görevlerine son vermek,Gerekli gördüğü hallerde Bakanlar Kuruluna başkanlık etmek veya Bakanlar Kurulunu başkanlığı altında toplantıya çağırmak,Yabancı devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek,Milletlerarası andlaşmaları onaylamak ve yayımlamak,Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil etmek,Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar vermek,Genelkurmay Başkanını atamak,
93 YÜRÜTME Millî Güvenlik Kurulunu toplantıya çağırmak, Millî Güvenlik Kuruluna Başkanlık etmek,Başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu kararıyla sıkıyönetim veya olağanüstü hal ilân etmek ve kanun hükmünde kararname çıkarmak,Kararnameleri imzalamak,Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebi ile belirli kişilerin cezalarını hafifletmek veya kaldırmak,Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve Başkanını atamak,Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, araştırma ve denetleme yaptırtmak,Yükseköğretim Kurulu üyelerini seçmek,Üniversite rektörlerini seçmek,
94 YÜRÜTME c) Yargı ile ilgili olanlar: Anayasa Mahkemesi üyelerini, Danıştay üyelerinin dörtte birini, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Askerî Yargıtay üyelerini, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi üyelerini, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek.Cumhurbaşkanı, ayrıca Anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır.
95 YÜRÜTME E. Sorumluluk ve sorumsuzluk hali MADDE 105- Cumhurbaşkanının, Anayasa ve diğer kanunlarda Başbakan ve ilgili bakanın imzalarına gerek olmaksızın tek başına yapabileceği belirtilen işlemleri dışındaki bütün kararları, Başbakan ve ilgili bakanlarca imzalanır; bu kararlardan Başbakan ve ilgili bakan sorumludur.Cumhurbaşkanının resen imzaladığı kararlar ve emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dahil, yargı mercilerine başvurulamaz.Cumhurbaşkanı, vatana ihanetten dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayısının en az dörtte üçünün vereceği kararla suçlandırılır.
96 YÜRÜTME F. Cumhurbaşkanına vekillik etme MADDE 106- Cumhurbaşkanının hastalık ve yurt dışına çıkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrılması hallerinde, görevine dönmesine kadar, ölüm, çekilme veya başka bir sebeple Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması halinde de yenisi seçilinceye kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Cumhurbaşkanlığına vekillik eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.
97 YÜRÜTME H. Devlet Denetleme Kurulu MADDE 108- İdarenin hukuka uygunluğunun, düzenli ve verimli şekilde yürütülmesinin ve geliştirilmesinin sağlanması amacıyla, Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak kurulan Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanının isteği üzerine, tüm kamu kurum ve kuruluşlarında ve sermayesinin yarısından fazlasına bu kurum ve kuruluşların katıldığı her türlü kuruluşta, kamu kurumu niteliğinde olan meslek kuruluşlarında, her düzeydeki işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı derneklerle vakıflarda, her türlü inceleme, araştırma ve denetlemeleri yapar.Silahlı Kuvvetler ve yargı organları, Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dışındadır.Devlet Denetleme Kurulunun üyeleri ve üyeleri içinden Başkanı, kanunda belirlenen nitelikteki kişiler arasından, Cumhurbaşkanınca atanır.Devlet Denetleme Kurulunun işleyişi, üyelerinin görev süresi ve diğer özlük işleri, kanunla düzenlenir.
98 YÜRÜTME II. Bakanlar Kurulu MADDE 109- Bakanlar Kurulu, Başbakan ve bakanlardan kurulur.Başbakan, Cumhurbaşkanınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından atanır.Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından Başbakanca seçilir ve Cumhurbaşkanınca atanır; gerektiğinde Başbakanın önerisi üzerine Cumhurbaşkanınca görevlerine son verilir.
99 YÜRÜTME B. Göreve başlama ve güvenoyu MADDE 110.– Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise toplantıya çağrılır.Bakanlar Kurulunun programı, kuruluşundan en geç bir hafta içinde Başbakan veya bir bakan tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisinde okunur ve güvenoyuna başvurulur. Güvenoyu için görüşmeler, programın okunmasından iki tam gün geçtikten sonra başlar ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapılır. C. Görev sırasında güvenoyuMADDE 111.– Başbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüştükten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisinden güven isteyebilir.Güven istemi, Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüşülemez ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.Güven istemi, ancak üye tamsayısının salt çoğunluğuyla reddedilebilir.
100 YÜRÜTME D. Görev ve siyasî sorumluluk MADDE 112.– Başbakan, Bakanlar Kurulunun başkanı olarak, bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.
101 E. Bakanlıkların kurulması ve bakanlar YÜRÜTMEE. Bakanlıkların kurulması ve bakanlarMADDE 113.– Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri ve teşkilatı kanunla düzenlenir.Açık olan bakanlıklarla izinli veya özürlü olan bir bakana, diğer bir bakan geçici olarak vekillik eder. Ancak, bir bakan birden fazlasına vekillik edemez.Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı ile Yüce Divana verilen bir bakan bakanlıktan düşer. Başbakanın Yüce Divana sevki halinde hükümet istifa etmiş sayılır.Herhangi bir sebeple boşalan bakanlığa en geç onbeş gün içinde atama yapılır.
102 YÜRÜTME F. Seçimlerde Geçici Bakanlar Kurulu MADDE 114.– Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimlerinden önce, Adalet, İçişleri ve Ulaştırma bakanları çekilir. Seçimin başlangıç tarihinden üç gün önce; seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan başlayarak beş gün içinde, bu bakanlıklara Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya dışarıdan bağımsızlar Başbakanca atanır.
103 YÜRÜTMEGeçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararının Resmî Gazetede ilânından itibaren beş gün içinde kurulur.Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna başvurulmaz.Geçici Bakanlar Kurulu seçim süresince ve yeni Meclis toplanıncaya kadar vazife görür.
104 YÜRÜTMEG. TÜZÜKLERMADDE 115.– Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasını göstermek veya emrettiği işleri belirtmek üzere, kanunlara aykırı olmamak ve Danıştayın incelemesinden geçirilmek şartıyla tüzükler çıkarabilir.Tüzükler, Cumhurbaşkanınca imzalanır ve kanunlar gibi yayımlanır
105 YÜRÜTMEH. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin Cumhurbaşkanınca yenilenmesi MADDE 116.– Bakanlar Kurulunun, 110 uncu maddede belirtilen güvenoyunu alamaması ve 99 uncu veya 111 inci maddeler uyarınca güvensizlik oyuyla düşürülmesi hallerinde; kırkbeş gün içinde yeni Bakanlar Kurulu kurulamadığı veya kurulduğu halde güvenoyu alamadığı takdirde Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanına danışarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
106 YÜRÜTME İ. Millî Savunma 1. Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı MADDE 117. Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin manevî varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur.
107 YÜRÜTME2. Millî Güvenlik Kurulu MADDE 118.– (Değişik: /32 md.) Millî Güvenlik Kurulu; Cumhurbaşkanının başkanlığında, Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Başbakan yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri, Dışişleri Bakanları, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ve Jandarma Genel Komutanından kurulur.
108 YÜRÜTME III. Olağanüstü yönetim usulleri A. Olağanüstü haller 1. Tabiî afet ve ağır ekonomik bunalım sebebiyle olağanüstü hal ilânıMADDE 119.– Tabiî afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım hallerinde, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilân edebilir.
109 YÜRÜTME2. Şiddet olaylarının yaygınlaşması ve kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması sebepleriyle olağanüstü hal ilânıCumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde, süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilân edebilir.
110 YÜRÜTME B. Sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hali MADDE 122.– Anayasanın tanıdığı hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelen ve olağanüstü hal ilânını gerektiren hallerden daha vahim şiddet hareketlerinin yaygınlaşması veya savaş hali, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, ayaklanma olması veya vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışmanın veya ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması sebepleriyle, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra, süresi altı ayı aşmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde sıkıyönetim ilân edebilir. Bu karar, derhal Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplantı halinde değilse hemen toplantıya çağırılır. Türkiye Büyük Millet Meclisi gerekli gördüğü takdirde sıkıyönetim süresini kısaltabilir, uzatabilir veya sıkıyönetimi kaldırabilir.
111 YARGI I. Genel hükümler A. Mahkemelerin bağımsızlığı MADDE 138- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler.Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.
112 YARGI B. Hâkimlik ve savcılık teminatı MADDE 139- Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz.Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş olanlar, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar veya meslekte kalmalarının uygun olmadığına karar verilenler hakkında kanundaki istisnalar saklıdır.
113 YARGI C. Hâkimlik ve Savcılık Mesleği MADDE 140- Hâkimler ve savcılar adlî ve idarî yargı hâkim ve savcıları olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hâkim ve savcılar eliyle yürütülür.Hâkimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre görev ifa ederler.
114 YARGIHâkim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri sırasında işledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması ve yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve meslek içi eğitimleri ile diğer özlük işleri mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.Hâkimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler; askerî hâkimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir.Hâkimler ve savcılar, kanunda belirtilenlerden başka, resmî ve özel hiçbir görev alamazlar.Hâkimler ve savcılar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdırlar.Hâkim ve savcı olup da adalet hizmetindeki idarî görevlerde çalışanlar, hâkimler ve savcılar hakkındaki hükümlere tâbidirler. Bunlar, hâkimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılır ve derecelendirilirler, hâkimlere ve savcılara tanınan her türlü haklardan yararlanırlar.
115 YARGI D. Duruşmaların açık ve kararların gerekçeli olması MADDE 141- Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir.Küçüklerin yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulur.Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir.
116 YARGI E. Mahkemelerin kuruluşu MADDE 142- Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.F. Devlet Güvenlik MahkemeleriMADDE 143- (Mülga: 7/5/ /9 md.)G. Adalet hizmetlerinin denetimi (*)MADDE 144 – (Değişik: 12/9/ /14 md.)Adalet hizmetleri ile savcıların idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığınca denetimi, adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler; araştırma, inceleme ve soruşturma işlemleri ise adalet müfettişleri eliyle yapılır. Buna ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.* Bu maddenin kenar başlığı, “G. Hâkim ve savcıların denetimi” iken, 12/9/2010 tarihli ve 5982 sayılı Kanunun 14 üncü maddesiyle değiştirilmiş ve metne işlenmiştir.
117 YARGI H. Askerî yargı MADDE 145 – (Değişik: 12/9/2010-5982/15 md.) Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler; asker kişiler tarafından işlenen askerî suçlar ile bunların asker kişiler aleyhine veya askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidir. Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlara ait davalar her halde adliye mahkemelerinde görülür.Savaş hali haricinde, asker olmayan kişiler askerî mahkemelerde yargılanamaz.Askerî mahkemelerin savaş halinde hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili oldukları; kuruluşları ve gerektiğinde bu mahkemelerde adlî yargı hâkim ve savcılarının görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin görevli bulundukları komutanlıkla ilişkileri, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.
118 YARGI II. Yüksek Mahkemeler A. Anayasa Mahkemesi 1. Kuruluşu MADDE 146- (Değişik: 12/9/ /16 md.)Anayasa Mahkemesi onyedi üyeden kurulur.Türkiye Büyük Millet Meclisi; iki üyeyi Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından, bir üyeyi ise baro başkanlarının serbest avukatlar arasından seçer.
119 YARGICumhurbaşkanı; üç üyeyi Yargıtay, iki üyeyi Danıştay, bir üyeyi Askerî Yargıtay, bir üyeyi Askerî Yüksek İdare Mahkemesi başkan ve üyeleri arasından, üç üyeyi Yükseköğretim Kurulunun kendi üyesi olmayan yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından, dört üyeyi üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından seçer.
120 YARGIAnayasa Mahkemesine üye seçilebilmek için, kırkbeş yaşın doldurulmuş olması kaydıyla; yükseköğretim kurumları öğretim üyelerinin profesör veya doçent unvanını kazanmış, avukatların en az yirmi yıl fiilen avukatlık yapmış, üst kademe yöneticilerinin yükseköğrenim görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış, birinci sınıf hâkim ve savcıların adaylık dahil en az yirmi yıl çalışmış olması şarttır.Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğu ile dört yıl için bir Başkan ve iki başkanvekili seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.Anayasa Mahkemesi üyeleri aslî görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.
121 YARGIB. YargıtayMADDE 154- Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adlî yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.Yargıtay üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış adlî yargı hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir.Yargıtay Birinci Başkanı, birinci başkanvekilleri ve daire başkanları kendi üyeleri arasından Yargıtay Genel Kurulunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilirler; süresi bitenler yeniden seçilebilirler.Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekili, Yargıtay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasından gizli oyla belirleyeceği beşer aday arasından Cumhurbaşkanı tarafından dört yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.Yargıtayın kuruluşu, işleyişi, Başkan, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyeleri ile Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekilinin nitelikleri ve seçim usulleri, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.
122 YARGIC. DanıştayMADDE 155- Danıştay, idarî mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idarî yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.(Değişik: 13/8/ /3 md.) Danıştay, davaları görmek, Başbakan ve Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarıları, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirmek, tüzük tasarılarını incelemek, idarî uyuşmazlıkları çözmek ve kanunla gösterilen diğer işleri yapmakla görevlidir.Danıştay üyelerinin dörtte üçü, birinci sınıf idarî yargı hâkim ve savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu; dörtte biri, nitelikleri kanunda belirtilen görevliler arasından Cumhurbaşkanı; tarafından seçilir.Danıştay Başkanı, Başsavcı, başkanvekilleri ve daire başkanları, kendi üyeleri arasından Danıştay Genel Kurulunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.Danıştayın, kuruluşu, işleyişi, Başkan, Başsavcı, başkanvekilleri, daire başkanları ile üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idarî yargının özelliği, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.
123 YARGI D. Askerî Yargıtay MADDE 156- Askerî Yargıtay, askerî mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrıca, asker kişilerin kanunla gösterilen belli davalarına ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.Askerî Yargıtay üyeleri birinci sınıf askerî hâkimler arasından Askerî Yargıtay Genel Kurulunun üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla her boş yer için göstereceği üçer aday içinden Cumhurbaşkanınca seçilir.Askerî Yargıtay Başkanı, Başsavcısı, İkinci Başkanı ve daire başkanları Askerî Yargıtay üyeleri arasından rütbe ve kıdem sırasına göre atanırlar.
124 YARGI E. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi MADDE 157- Askerî Yüksek İdare Mahkemesi, askerî olmayan makamlarca tesis edilmiş olsa bile, asker kişileri ilgilendiren ve askerî hizmete ilişkin idarî işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların yargı denetimini yapan ilk ve son derece mahkemesidir. Ancak, askerlik yükümlülüğünden doğan uyuşmazlıklarda ilgilinin asker kişi olması şartı aranmaz.Askerî Yüksek İdare Mahkemesinin askerî hâkim sınıfından olan üyeleri, mahkemenin bu sınıftan olan başkan ve üyeleri tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oy ile birinci sınıf askerî hâkimler arasından her boş yer için gösterilecek üç aday içinden; hâkim sınıfından olmayan üyeleri, rütbe ve nitelikleri kanunda gösterilen subaylar arasından, Genelkurmay Başkanlığınca her boş yer için gösterilecek üç aday içinden Cumhurbaşkanınca seçilir.Askerî hâkim sınıfından olmayan üyelerin görev süresi en fazla dört yıldır.Mahkemenin Başkanı, Başsavcı ve daire başkanları hâkim sınıfından olanlar arasından rütbe ve kıdem sırasına göre atanırlar.(Değişik: 12/9/ /21 md.) Askerî Yüksek İdare Mahkemesinin kuruluşu, işleyişi, yargılama usulleri, mensuplarının disiplin ve özlük işleri mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.
125 YARGI F. Uyuşmazlık Mahkemesi MADDE 158- Uyuşmazlık Mahkemesi adlî, idarî ve askerî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.Uyuşmazlık Mahkemesinin kuruluşu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile işleyişi kanunla düzenlenir. Bu mahkemenin Başkanlığını Anayasa Mahkemesince, kendi üyeleri arasından görevlendirilen üye yapar.Diğer mahkemelerle, Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında, Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.
126 YARGIIV. SayıştayMADDE 160- (Değişik: 29/10/ /2 md.) Sayıştay, merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir ve giderleri ile mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir. Sayıştayın kesin hükümleri hakkında ilgililer yazılı bildirim tarihinden itibaren onbeş gün içinde bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlar dolayısıyla idarî yargı yoluna başvurulamaz.Vergi, benzeri malî yükümlülükler ve ödevler hakkında Danıştay ile Sayıştay kararları arasındaki uyuşmazlıklarda Danıştay kararları esas alınır.(Ek fıkra: 29/10/ /2 md.) Mahallî idarelerin hesap ve işlemlerinin denetimi ve kesin hükme bağlanması Sayıştay tarafından yapılır.Sayıştayın kuruluşu, işleyişi, denetim usulleri, mensuplarının nitelikleri, atanmaları, ödev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri ve diğer özlük işleri, Başkan ve üyelerinin teminatı kanunla düzenlenir.(Mülga: 7/5/ /10 md.)