Bu konuyu eserinin dokuzuncu bölümünde “Namazlara İmam Tayini” başlığıyla ele alan Mâverdî, “İmamlığın Çeşitleri ve İmamlıkta Dikkat Edilecek Hususlar”,
“İmamlık Şartları ve Tercih Sebebi”, “Cuma İmamlığı ve Kıldırma Usulü”, “Sünnet Namazlarına İmamlık” olmak üzere dört ayrı bölümde konuyu inceler.
Onun tercih ettiği görüşe göre namazlara imamlık edecek kişi de aranması gereken şartlar şunlardır: Erkek olmak, dürüst ve adil bir kimse olmak, iyi bir okuyuş, fakihlik, sözlerinin anlaşılabilir olması yani kekemelik gibi bir rahatsızlığı olmaması. Bu özellikler dışında çocuk ve köle olmanın geçici bir imamet için muteber olduğunu ancak bunun sürekli bir atama şeklinde yapılamayacağını söyler. Kadın veya hünsa1 kimsenin imametinin kesin surette geçerli olmayacağını belirtir ancak ahraz2 veya pepe3 kimse yine kendileri gibi ahraz ve pepelerden oluşan bir cemaate imamlık edeceklerse bu imametlerinin sahih olacağını aktarır (Mâverdî, 2017: 197; 1985:173).
Aynı vakitte hazır olan ve aynı şartlara sahip iki imamdan hangisinin imamlık yapacağı konusunda öncelikle kendilerinin aralarında bir anlaşmaya varmaları gerektiğini şayet bu mümkün olmazsa kura çekilmesi veya cami cemaatinin seçimine müracaat edilmesini öngörür (Mâverdî, 2017: 196; t.y.:173). Ezber bilgisi ve fıkhi bilgi açısından farklı olan iki imam arasında bir tercih yapılması gerektiğinde ise fakih olduğu halde kıraati çok bulunmayan kimsenin fıkhi bilgisi az olan fakat kıraati çok olan kişiye tercih edilmesi gerektiği üzerinde durur. Gerekçe olarak ise namazda kıraat az bir miktarda da olsa namazı tamamlamaya yeterken namazın tamamındaki birçok fıkhi durumun bilgisinin namazın geçerliliği için daha elzem olduğunu ileri sürer (Mâverdî, 2017: 198;
1985:173).
1 Hünsa: Erkeklik ve dişilik organlarına aynı anda sahip olan, erkek mi dişi mi olduğu belli olmayan kimse. (Çeker, 1998: XVIII, 491)
2 Ahraz: Dilsiz veya hem sağır hem dilsiz kimse. (TDK Sözlüğü, 2019)
3 Pepe: Dudak sesleriyle başlayan sözcüklerin ilk harflerini telaffuz etmekte güçlük çeken, tutuk dilli kimse.( TDK Sözlüğü, 2019)
36
Cuma namazı için tayin edilecek kişinin durumuyla ilgili şu iki farklı hükmü bildirir: Iraklı hukukçular ve hususen Ebû Hanîfe’ye göre cuma imametini devlet reisinin ya da bizzat kendisinin tayin edeceği bir naibin yerine getirmesi gerekir. Hicazlı hukukçular ve Şâfiîlere göre ise devlet başkanının cumayı kıldırması cuma namazının şartlarından değildir. Namaz kılanların cumanın şartlarını gözeterek tayin edilen herhangi bir imamın arkasında namazlarını eda etmeleri geçerlidir. Cuma namazına imamlıkta farklı bir ihtilafı da şu şekilde dile getirir: Cuma namazını başlı başına müstakil bir ibadet olarak kabul edenlere göre bu namaza tayin edilen imam diğer beş vakit namazı kıldıramaz. Fakat cuma namazını o günün öğle namazını yerine sayanlara göre ise bu imam cuma namazı da dahil diğer beş vaktin tamamına imamlık yapabilir. Kendisi hangi görüşü benimsediğini belirtmemiştir (Mâverdî, 2017: 199-201; 1985: 176-177).
Bu bahislerin dışında selâtin camilerin durumu ve sünnet namazlarla ilgili de birçok hükmü ve detayı eserde ayrıntısıyla bulmak mümkündür. Fakat diğer eserin içeriğini göz önünde bulundurduğumuzda her bölümü ayrıntısıyla burada incelememiz konunun dışına çıkmamız demek olacağından dikkat çeken birkaç hükme daha değinmekle iktifa edeceğiz.
Bunlardan ilki Şâfiî mezhebine göre bir camide imamla namaz kılınırken yetişemeyenlerin sonradan kendi aralarında cemaatle namaz kılmalarının doğru olmadığıdır. Mâverdî tek tek kılmaları gerektiğini belirtip sebebi için ise diğer imam ve cemaatine muhalif olmamak olarak açıklar (Mâverdî, 2017: 201;1985: 175). Bu durumu bir çeşit toplumdaki ayrışmayı ve fitneyi önleme çabası olarak düşünebiliriz.
İkinci olarak ise cemaatle kılınan beş vakit namazda sultanın arzusuna uyularak siyah giyilmesi gerektiğini söyler. Şeriatta böyle bir şey varit olmasa bile halifeyle zıtlaşmamak adına böyle hareket etmek uygundur diye de belirtir (Mâverdî, 2017: 207;
1985: 178). Böyle bir uygulamanın o dönemin halifesine mahsus olduğunu düşünürsek namazın rükün ve şartlarını etkilemeyecek, dini bir hükümmüş gibi algılanmayacak ve halife tarafından şart koşulmuş herhangi bir kurala herkesin uyması gerektiği devlet reisine itaatin ne kadar önemli olduğunu vurgulamak içindir diyebiliriz.
İbn Teymiyye imamlık yapacak kişide aranan şartlar için kendisi bir derlemede bulunmak yerine Hz. Peygamber’in hadisini zikrederek oradaki şartları benimsediğini belirtir. Bu hadise göre imam belirlenirken Kur’ân’ı en iyi okuyan imam olur. Şayet
37
kıraatte eşit kimseler varsa sünneti en iyi bilen öncelenir. Bu hususta da eşitseler sıra daha önce hicret edene verilir. Hicrette de eşit iseler yaşı daha büyük olan imam olur (Müslim, Mesacid, 29: 291). Kıraatte iyi olma şartı Mâverdî’nin şartlarında da yer alan ortak şartlardandır. Sünneti iyi bilmekten kasıt Mâverdî’nin fakih olmak şartıyla örtüşür nitekim Peygamberin uygulamaları fıkhı da kapsamaktadır. Hicret şartı o dönemin Medine şartlarına has bir durumdur ki bu sebeple Mâverdî’nin böyle bir şartı zikretmemiş olması normaldir diyebiliriz.
İki kişinin her yönden eşit olması durumunda ise Mâverdî’de de olduğu gibi kura ile tercih yapılır der. Yine bu konuyu da Hz. Peygamber’in bir hadisine dayandırır. Mevzu edilen hadis özetle şu şekildedir: İnsanlar ezan okumada ve ilk safta namaz kılmakta ne kadar hayır ve bereketler olduğunu bilselerdi onların ecrine nail olabilmek için kura atmaktan başka çare bulamazlardı (Müslim, Salât: 129). Hadiste imamlık geçmemesine rağmen İbn Teymiyye imam tayininde kura çekilmesinin meşruiyetini bu hadise dayandırmayı tercih etmiştir (İbn Teymiyye, 1985: 56; 1998: 23).
Cuma namazının hususiyetlerini tek başına konu etmemiştir. Mâverdî’den farklı olarak cuma namazı kıldıran, cemaatle namaz kıldıran ve hutbe okuyanların ordu naipleri anlamındaki harp emirlerinden seçildiğini söyler. Buna yine Hz. Peygamber’in Hz. Ebû Bekir’i namazda imamlığa geçirmesinden sonra Müslümanların onu özellikle harp emirliği ve diğer işlerde de önder kabul etmeleri örneğini getirir. Ayrıca Peygamberimiz bir kimseyi harp emiri olarak tayin ederse beraberindekilere cemaat namazı kıldırmasını da ona emrederdi diye de ekler. Aynı şekilde bir yere vali olarak tayin edilen kimselerin de cemaate namaz kıldırma vazifesi vardır der. Ardından valilerin harp emirlerinin birçok vazifesini yerine getirmekle görevli olduklarının da altını çizer (İbn Teymiyye, 1985: 52;
1998: 21). Mâverdî’nin “Eyalet Valileri Tayini” bölümünde, valinin görevleri arasında hem orduları sevk ve idare etme hem de cuma ve sair namazları kıldırma, kendisi olmazsa yerine bir naip tayin etme vazifelerinin de olduğunu önceden zikretmiştik. Buradan hareketle iki müellifin de ordu, vilayet ve imameti birbirinden ayrılmaz ve birbirini tamamlayan unsurlar olarak gördükleri sonucuna varabilmemiz mümkündür.
Son olarak İbn Teymiyye namazına önem vermeyen yöneticilerin diğer işlerde çok daha fazla sorumsuzluk yapacağını, namazı önemsediğinde ise kendisinin hem kötülüklerden korunup hem de namazının diğer taatlerini de yerine getirmesini
38
kolaylaştıracağını farklı rivayetlerle de örneklendirerek belirtir (İbn Teymiyye, 1985: 53;
1998: 23). Böylece namazın sadece bir görev olmaktan çok daha fazla taabbudî yönünün olduğuna dikkat çekerek namazlarda imamet konusunu bu şekilde sonlandırır.
III. KAMU MALİYESİ/ MALLAR
Kamu malları denince İslâm Hukuku’nda şu konular kastedilmektedir:
Ganimetler, Fey, sadakalar, borçlar ve hediyeler, zekât, cizye ve haraç. Eserlerin bahsettiğimiz içerik taksimi gereği yine her konuyu birebir karşılaştırma imkanımız olmamasına karşın İbn Teymiyye’nin bu konuya özel bir bölüm ayırması ve önceki birçok bölüme göre meseleleri daha detaylı ele alması bize de daha kapsamlı bir inceleme imkanı sunmaktadır. Bu minvalde bu bölümün mukayesesine de kaldığımız yerden devam edebiliriz.