Bilişsel Gelişim? Bireyin çevresindeki dünyayı anlama ve öğrenmesini sağlayan, aktif zihinsel faaliyetlerdeki gelişime, bilişsel gelişim adı verilmektedir. Piaget Bilişsel Gelişim Bruner Kuramları Vygotsky Gelişim: Kalıtım + Çevre Piaget, bilişsel gelişimi, biyolojik ilkelerle açıklamıştır. Piaget'ye göre gelişim, kalıtım ve çevrenin etkileşiminin bir sonucudur. Bilişsel gelişimi etkileyen ilkeleri de şöyle belirlemektedir: Bilişsel Gelişimi Etkileyen İlkeler: 1. 2. 3. 4. 5. Olgunlaşma Yaşantı Uyum Örgütleme Dengeleme Bilişsel gelişim Fonksiyonel değişmezler Zekâ Piaget, zekânın bir takım test maddeleriyle belirlenmesine karşıdır. Ona göre zekice davranmak, organizmanın yaşamı için en uygun koşulları sağlamaktır. Diğer bir deyişle zekâ, organizmanın çevreye etkin bir şekilde uyum sağlamasına yardım eder; gerek organizma, gerekse çevre sürekli değiştiğinden, bu ikisi arasındaki zekice etkileşimler de değişmek zorundadır. Zekice etkinlik, var olan her durumda, organizmanın en iyi koşullarda yaşamasını sağlamaya yöneliktir. Şema Şema, bireyin çevresindeki dünyayı anlamak için geliştirdiği bir bilgisayar programı gibidir. Çevresindeki problemleri anlama, çözme, dünyayla baş etme yollan yapıları olarak düşünülebilir. Şema yeni gelen bilginin yerleştirileceği bir çerçevedir. Bilişsel yapılar ya da şema yoluyla birey çevresine uyum sağlar ve çevreyi organize eder. Piaget, vücudun yaşamını sürdürmesi için yapıları (organları) olduğu gibi, zihninde yapıları olduğuna inanmaktadır. Kuşkusuz bu yapılar gözlenemez, ancak davranışlardan yordanabilir. Şemalarla ilgili önemli bir nokta, sürekli olarak olgunlaşma ve yaşantı kazanma yoluyla değişmeye uğrayıp yeniden organize edilebilir olmalarıdır. Uyum Özümleme Düzenleme Özümleme Özümleme, bireyin, kendisinde var olan bilişsel yapılarla (şemalarla) çevresine uyumunu sağlayan bilişsel bir süreçtir. Diğer bir deyişle; çocuğun karşılaştığı yeni bir olayı, fikri, objeyi, kendisinde daha önceden var olan bilişsel yapı içine alması sürecidir. Çevresine, kendisinde var olan bilişsel yapılarla tepkide bulunmasıdır. Düzenleme Mevcut şemayı yeni durumlara, objelere, olaylara göre yeniden biçimlendirme, şekillendirme sürecine "düzenleme" (accomodation) adı verilmektedir. Her yaşantı özümleme ve düzenlemeyi kapsar. Eğer mevcut bilişsel yapılar, yeni durumlara cevap vermek için uygun ise özümleme yapılır. Yeterli değilse, mevcut bilişsel yapılar yeniden düzenlenir. Bu yeniden düzenleme kabaca, öğrenmeye eşdeğer görülmektedir. Yeniden düzenleme olmadan tek başına özümleme ile öğrenme ve dolayısıyla da gelişme mümkün değildir. Dengeleme Piaget'ye göre, bilişsel gelişimin temelindeki itici güç, dengeleme kavramında yatmaktadır. Ona göre, tüm organizmalar, doğuştan, kendileri ve başkalarıyla uyumlu ilişkiler kurmalarını sağlayacak özelliklere sahiptirler. Yani organizmanın tüm donanımı, en yüksek uyumunu sağlamaya yöneliktir. Dengeleme de bu içsel eğilimi, yaşantılarla organize edici bir süreçtir. PİAGET’NİN BİLİŞSEL GELİŞİM DÖNEMLERİ Duyusal Motor (0 - 2) İşlem Öncesi Dönem (2 - 6) Çevresindeki olay ve nesneleri çeşitli sembollerle ifade etme Tek yönlü sınıflandırmalar yapma Başlangıçtaki ben merkezilikte giderek azalma Somut İşlemler (6 - 11) Soyut İşlemler (11 - +) Kendisini dış dünyadan ayırt etme Refleks davranışlardan amaçlı davranışlara geçme Nesnenin sürekliliğini kazanma Mantıksal düşünme yeteneğinde gelişme Korunum kazanma Üst düzeyde sınıflama yapma Ben merkezlikten uzaklaşma Soyut düşünme Bilimsel yöntemle problem çözme Değer ve inanç sistemini yapılandırma Fikir dünyasıyla aktif olarak ilgilenme ve düşüncesini etkinliklere yansıtma 1. Duyusal-Motor Dönemi (0-2 yaş) Düşünmenin başlangıcı… İşlem Öncesi Dönem (2-6 yaş) a) Sembolik dönem ya da kavram öncesi dönem (2–4): Dil gelişimi Semboller Ben merkezcilik Tek bir özellikle sınıflama b) Sezgisel dönem (4-7): Sezgileriyle problem çözerler Dil hızla gelişir Üst düzeyde sınıflama yapamazlar Korunum henüz gelişmemiştir Somut İşlemler Dönemi (6-11) Korunumu kazanırlar Üst düzeyde sınıflama yaparlar Empati gelişir Dili etkin kullanırlar Soyut konu ve olaylar somut olarak anlatılmalı Soyut İşlemler Dönemi (11-+) Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramının Eğitim Açısından Önemi Organizma, amaçlıdır, araştırıcı ve aktiftir. Geleneksel eğitim ve eğitimciler Eğitim, gelişim teorilerine dayalı olmalıdır. Ders konularını dışardan çocuğa sunulması, onun biliş yapılarını geliştirmeyecektir. Çocuğun biliş yapısı, yetişkinlerinkinden farklılık gösterir. Okul, yaşama hazırlayıcı değil, yaşamın kendisi olmalıdır. Öğrencinin hazırbulunuşluk durumu Eğitimin planlanması çocuklar tarafından, öğretmen rehberliğinde yapılmalı Piaget eğitimde sınavları zararlı bulmaktadır. Piaget’e Göre Konu Nasıl İşlenir? Bilişsel gelişimi anla Öğrenciler etkin olsun Tutarsızlıklar oluştur Sosyal etkileşim sağla Jerome Bruner (1966) de bilişsel gelişim fonksiyonlarını sürelerini incelemiştir. inceleyen Bruner, herhangi bir gelişim kuramın aşağıdaki noktaları dikkate alması gerektiğine inanır. Bilişsel gelişim, tepkilerin uyarıcıdan bağımsız hale gelmesidir Gelişim, bilgi işleme sürecinin ve depolama sisteminin gelişimine bağlıdır. Bilişsel gelişim çocuğun kendini ve çevresini irdeleyebilmesi için gereklidir. Bilişsel gelişim için sistemli bir öğreticiöğrenici etkileşimi gereklidir. Bilişsel gelişimde dil önemli bir anahtardır. Bilişsel gelişim, aynı zamanda bir çok seçenekle baş etme yeteneğinde araştırır. Eylemsel Dönem (0-3 yaş): Gardner “devinduyumsal zeka” adını vermektedir. İmgesel dönem Bilginin imgelerle temsil edilmesine “uzaysal zeka” adını vermektedir Sembolik dönem L. Vygotsky çocuğun bilişsel gelişiminde içinde bulunduğu ‘sosyal çevrenin’ önemli rolü olduğunu ileri sürmüştür. O halde bilişsel gelişimin kaynağı, kişisel psikolojik süreçlerden önce, insanlar ve kültür arasındaki etkileşimdir. Sosyal çevremiz yerleştirir. bizi belli bir kategoriye Vygostky’e göre eğitim, bilişsel gelişim için bir temel değil aynı zamanda sosyokültürel aktivitedir. Vygotsky, insanın düşünme şeklinin psikogenetik ve sosyokültürel olarak nasıl geliştiği üzerinde çalışmış olmasına rağmen çalışmasının temeli bireysel gelişimin sosyal kaynakları ve kültürel temelleridir. Gelişmeye açık alan Kuramın İlkeleri: Vygotsky’nin (1978) ilkeleri dikkate alınarak gerçekleştirilen bir öğrenme- öğretme ortamında dört temel ilke vardır: 1. Öğrenme ve bilişsel gelişim sosyal, işbirlikli bir etkinliktir. 2. Gelişimsel erişim alanı (ZPD), program hazırlama ve ders planlaması için bir kılavuzdur. 3. Öğrenme anlamlı bağlamlar içinde meydana gelir. Öğrenme ve bilgi, çocukların ‘gerçek dünya’ gelişimlerinden kopuk olamaz ve ayrı düşünülemez. 4. Okul- içi deneyimler çocuğun okul- dışı deneyimleriyle ilişkili olmalıdır. BRUNER VE VYGOTSKY’NİN EĞİTİME İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ Çocukların nasıl düşündüğü ve bilişsel gelişimin nasıl oluştuğu, onlara yapılacak öğretimin nasıl olması gerektiğini belirlemektedir. Bruner ve Vygotsky’nin öğretme-öğrenme süreçlerinin düzenlemeye ilişkin görüşleri; Çocuklar yetişkinler gibi düşünemezler. Çocukların öğrenmesini sağlamak için onların bilişsel süreçlerini anlamak temel ilkedir. Somut nesneler Öğretim, bilişsel süreçlerin aşamalarına uygun olarak gerçekleştirilebilir. Öğretimde yakından uzağa ilkesi kullanılmalıdır. Piaget ve Bruner’e göre, çocuğun kazanacağı yeni yaşantılar, eski yaşantılarına uygun olmalıdır. Öğretim bireyselleştirilmelidir. Her çocuk kendi hızına göre öğrenmelidir. Öğretmenler, öğrenmenin sosyal yanını göz ardı etmemelidirler.