Baba'nın arkasında oturuyordum. Baba koyu yeşil bir takım elbise giymiş, astragan bir kalpak takmıştı.
Konuşmasının ortalarına doğru, rüzgâr başındaki şapkayı uçurdu, herkes güldü. Şapkayı tutmam için bana
işaret etti; buna çok sevinmiştim, çünkü böylece herkes onun benim babam olduğunu anlayacaktı. Yeniden
mikrofona döndü, "Umarım bina şapkamdan daha dayanıklıdır," dedi; yine herkes güldü. Baba konuşmasını
bitirince, insanlar ayağa kalkıp alkışladılar. Alkışlar uzun bir süre kesilmedi. Daha sonra da, sırayla onun elini
sıktılar. Saçlarımı karıştıranlar, benim elimi sıkanlar da oldu. Baba'yla, bizimle öyle gururlanıyordum ki.
Ama Baba'nın bütün başarılarına karşın, insanlar iş konusunda ona güvenmeyi bir türlü beceremezdi.
Baba'ya kanında ticaret olmadığım, babası gibi hukuk okuması gerektiğini söylerlerdi. Oysa Baba, işini
başarıyla yürütmekle kalmayıp Kabil'in en zengin tüccarlarından biri olmuş, yanıldıklarını kanıdamıştı. Baba
ve Rahim Han halı ihracatına ek olarak, tıkır tıkır işleyen iki eczaneyle bir lokantanın sahibiydiler; son derece
başarılı bir ortaklıktı.
Aynı şekilde, Baba iyi bir evlilik yapamayacağım ileri sürenlere inat (ne de olsa, asil bir aileden gelmiyordu),
annemle, çok iyi eğitim almış, Kabil'in en saygm, en güzel ve en ifFetli kızlarından biri sayılan Sofia
Akrami'yle evlenmişti. Üniversitede klasik Farsça dersi veren bu genç kadın, üstelik kraliyet ailesinden
geliyordu; babam ondan sürekli 'prensesim' diye söz ederek bu gerçeği fesat ahbaplarının yüzüne çarpardı.
Beni, bu apaçık sırıtan istisnayı saymazsak, babam çevresindeki dünyayı gönlüne göre yoğurmuş biriydi.
Sorun, Baba'nın dünyayı siyah-beyaz görmesiydi. Ve neyin siyah neyin
16
beyaz olduğuna karar verişinde. Hayatı böyle yaşayan birine duyduğunuz sevgiye mudaka korku eşlik eder.
Beşinci sımftayKen, bize İslam'ı öğreten bir din hocamız vardı. Adı Molla Fetullah Han'dı; çiçekbozuğu bir
yüzü, boğuk bir sesi olan, kısa boylu, tıknaz bir adam. Bize zekâ?in ve hac görevinin erdemlerini anlatır,
günde beş kez kılman namazı ve namaz sırasında okunan karmaşık duaları öğretir, Kuran'dan ayeder
ezberletirdi - tercüme etme zahmetine hiç kalkışmadığı bu Arapça sözcükleri ("Tanrı sizi daha iyi
duyabilsin!") en doğru biçimde telaffuz etmemiz için bizi sıkıştırır, bunun için de bazen elindeki soyulmuş
söğüt dalından yararlanırdı. Bir gün bize, İslam'ın içki içmeyi korkunç bir günah saydığını söyledi; içenler
bunun hesabını Kıyamet Günü verecekti. O günlerde, Kabil'de içki içmek yaygın bir alışkanlık değildi zaten.
İçki yüzünden halk önünde kırbaçlanan filan yoktu, ama yine de, içki içenler saygıdan bu işi gizli gizli
yapardı. İnsanlar viskilerini 'ilaç' niyetine, kahverengi kese-kâğıdannda, belli 'eczanelerden' alırdı. Torbayı
görülmeyecek biçimde taşır, yine de, dükkânın ününü bilenlerin ters, ayıplayan bakışlarına hedef olurlardı.
Molla Fetullah Han'ın söylediklerini aktardığımda, üst katta, Baha'nın çalışma odasındaydık. Baba odanın bir
köşesine yerleştirilmiş olan bardan kendine viski doldurmaktaydı. Dinledi, başını salladı, sonra içkisinden bir
yudum aldı. Gelip deri divana oturdu, kadehini bıraktı, beni kucağına çekti. Bir çift kütüğün üzerinde
oturuyormuş duygusuna kapıldım. Derin bir soluk aldı, soluğunu burnundan salıverdi; bıyığının arasından
geçerken tıslamaya, boğuk bir ıslığa dönüşen ses hiç kesilmeyecek gibiydi. Ona sanlsam mı yoksa dehşet
içinde fırlayıp kaçsam mı, bir türlü karar veremiyordum.
"Okulda öğrendiklerinle gerçek yaşamdaki eğitimin ara17
sında bocaladığını görüyorum," dedi, o derin sesiyle.
"Peki ama, eğer söyledikleri doğruysa, sen bir günahkâr oluyorsun, öyle değil mi, Baba?"
"Hımm." Baba bir buz parçasını dişleriyle ezdi. "Babanın günah konusunda ne düşündüğünü bilmek ister
misin?"
"Öyleyse anlatayım," dedi Baba. "Ama önce bir şeyi çok iyi anlamanı istiyorum, Emir: O sakallı yobazlardan
asla değerli bir şey öğrenemezsin."
"Molla Fetullah Han'ı mı kastediyorsun?"
Baba kadehini salladı. Buzlar şıngırdadı. "Hepsini kastediyorum. O kendini bir bok sanan, her şeyin üstünde
gören maymunların sakalına rüküreyim."
Kıkırdadım. Baha'nın herhangi bir maymunun sakalına tükürürkenki görüntüsü, gerçekten komikti.
"Tek bildikleri, tespih çekip anlamadıkları bir dilde yazılmış bir kitabı papağan gibi tekrarlamak." İçkisini
yudumladı. "Afganistan bunlann eline geçerse, Allah yardımcımız olsun."
"Ama Molla Fetullah Han iyi birine benziyor," dedim, hâlâ kıkır kıkır gülerek.
"Cengiz Han da öyleydi," dedi Baba. "Neyse, bu kadar yeter. Günahı sordun, ben de anlatmak istedim.
Dinliyor musun?"
"Evet," dedim, gülmemek için dudaklarımı büzerek. Ama burnumdan bir kıkırtı kaçü, horultuya benzer bir ses
çıktı. Bunun üzerine kahkahayı koyuverdim.
Baha'nın buz gibi gözleri gözlerime çivilendi; aynı anda gülmeyi kestim. "Şurada seninle iki erkek gibi
konuşmaya çalışıyorum. Bir kez olsun becerebilir misin bunu?"
"Evet, Baba, can," diye geveledim, Baha'nın bir-ikı sözcükle canımı nasıl yaKâbildiğine bir kez daha
şaşarak. Çabu-
18
cak uçup giden, güzel bir an yaşamıştık (Baba bırakın kucağına almayı, benimle doğru dürüst konuşmazdı
"Güzel," dedi Baba, ama gözleri ikircikliydi artık. "Şimdi, mollalar ne derse desin, yalnızca bir günah vardır,
tek bir günah. O da hırsızlıktır. Onun dışındaki bütün günahlar, hırsızlığın bir çeşitlemesidir. Ne demek
istediğimi anlıyor musun?"
"Hayır, Baba can" dedim, anlamak için kendimi umutsuzca zorlayarak. Onu bir kez daha hüsrana uğratmak
istemiyordum.
Baba sabırsızca içini çekti. Bu da canımı acıttı, çünkü sabırsız biri değildi. Eve, hava karardıktan çok sonra
döndüğü, akşam yemeğini tek başıma yediğim günleri anımsadım. Ali'ye Baba'nın nerede olduğunu, eve ne
zaman geleceğini sorardım, oysa inşaat alanında olduğunu, şunu ya da bunu denetlediğini çok iyi bilirdim.
Buysa sabır isterdi, değil mi? Uğruna yetimhane yaptırdığı çocuklardan daha şimdiden nefret ediyordum;
bazen, keşke ana-babalarıyla birlikte Gişelerdi, derdim.
"Bir insanı öldürdüğün zaman, bir yaşamı çalmış olursun," dedi Baba. "Karısının elinden bir kocayı,
çocuklarından bir babayı almış olursun. Yalan söylediğinde, birinin gerçeğe ulaşma hakkını çalarsın. Hile
yaptığın, birini aldattığın zaman doğruluğu, haklılığı çalmış olursun. Anlıyor musun?" Anlıyordum. Baba alü
yaşındayken, bir gece yarısı büyükbabamın evine hırsız girmiş. Saygın bir yargıç olan büyükbabam, adamın
karşısına dikilmiş, ama hırsız onu boğazından bıçaklayıp oracıkta öldürmüş - ve Baha'dan babasını çaimış.
Kent halkı katili ertesi gün, daha öğleye kalmadan yakalamış; adamın Kunduz yöresinden gelen serserinin
teki olduğu anlaşılmış. Onu bir meşe dalına astıklarında, ikindi namazına daha iki saat varmış. Bu öyküyü
Baha'dan değil, Rahim
19
Han'dan dinlemiştim. Baba hakkındaki bilgileri hep başkalarından alırdım zaten.
bir can olsun isterse bir dilim nan... aşağılıktır. Böyle birinin yüzüne tükürürüm. Böyle biriyle yollarımız
kesiştiğinde, Allah yardımcısı olsun. Anlıyorsun, değil mi?"
Baha'nın bir hırsızı evire çevire dövme fikri, hem gülünç hem de ürkütücüydü. "Evet, Baba."
"Yukanda bir yerde bir Tann varsa, umarım benim viski içmem ya da domuz yememden çok daha önemli
meselelerle uğraşıyordun Hadi, in bakalım. Böyle günahtan konuşup durmak beni yeniden susattı."
Barda kadehini dolduruşunu seyrettim ve az önceki konuşmamıza benzer bir konuşmayı bir daha ne zaman
yapacağımızı merak ettim. Çünkü gerçeği söylemek gerekirse, hep Baba'mn benden az çok nefret ettiğini
hissederdim. Neden etmesin ki? Her şey bir yana, sevgili, biricik karısını, güzeller güzeli prensesini
öldürmüştüm, öyle değil mi? Buna karşılık da, en azından Baba'ya benzeme nezaketini gösterebilirdim.
Oysa ona hiç çekmemiştim. Hem de hiç.
Okulda Şercanji denen bir oyun oynardık - bir tür şiir yarışması. Farsça öğretmeninin gözetiminde yapılır,
aşağı yukarı şöyle gelişirdi: Sen bir şiirden bir dize söylerdin, rakibin de altmış saniye içinde, senin ağzından
çıkan son harfle başlayan, bir başka dize söylemek zorundaydı. Sınıftaki herkes beni takımına almak isterdi,
çünkü on birime bastığımda Hayyam'dan, Hafiz'dan ya da Rumi'nin ünlü Mesnevi'sinden düzinelerce dizeyi
ezbere biliyordum. Bir keresinde, bütün sınıfa karşı tek başıma oynadım ve kazandım. O akşam bunu
Baba'ya anlattım; başım sallamakla yetindi, "Güzel," diye mırıldandı.
20
İşte babamın kayıtsızlığından kaçıp, ölmüş annemin kitaplarına sığınmam, böyle oldu. Bir de Hasan'a,
Fleming. Annemin kitaplarını okuyup bitirince -sıkıcı tarih kitaplarını değil, onlara pek elimi sürmezdim, bir
tek romanlara, destanlara düşkündüm-harçlığımı kitaplara yatırmaya başladım. Cinema Park'ın yakınındaki
kitapçıdan her hafta bir kitap alırdım; odamdaki raflar dolunca onları karton kutularda biriktirmeye başladım.
Bir şairle evlenmek başka şeydi, burnunu şiir kitaplarından kaldırmayan bir oğula sahip olmak başka şey,
elbette... Baha'nın hayal ettiği erkek evlat bu değildi. Gerçek erkekler şiir okumazdı; hele şiir yazmak, Tann
korusun! Gerçek erkekler -gerçek erkek çocukları- tıpkı Baha'nın gençken yaptığı gibi, futbol oynardı.
Edebiyata düşkünlüğüm Baba için gerçekten sabır isteyen bir durumdu. 1970'de, Baba yetimhane
inşaatından bir süreliğine uzaklaşmış, dünya kupası maçlanm televizyondan izlemek için Tahran'a gitmişti; o
günlerde Afganistan'da henüz televizyon yoktu. Futbol tutkusunu bana da aşılamak için, beni bir takıma
yazdırdı. Ama acınacak durumdaydım, takımın yüz karasıydım; sürekli, ya güzel bir pasın arasına
giriyordum ya da gole giden bir oyuncunun önünü tıkıyordum. Sıska bacaklarımla sahada bir o yana bir bu
yana seğirtir, kimse bana pas vermediği için sızlanıp dururdum. Kollarımı deli gibi sallayıp, "Hey, bana!
Bana!" diye çığırıp dursam da, takım arkadaşlarım beni görmezden gelirdi. Babamın spor becerilerinin
zerresini bile alamadığım anlaşılınca, Baba beni hiç olmazsa ateşli bir taraftara dönüştürmeyi denedi. Bu
kadarını becerebilirdim herhalde, değil mi? Elimden geldiğince uzun bir süre ilgileniyormuş numarası yaptım.
Kabil takımı Kandahar'ı yendiğinde Baha'yla birlikte çığlıklar attım, hakem bizim takıma penaltı verince, küfrü
21
basum. Ama Baba bu ilginin içten olmadığını hissetti ve oğlunun asla futbol oynamayacağı, hatta
Baba'nın beni ilkbaharın ilk günü, Afgan yılbaşısında götürdüğü yıllık Buzkafi Turnuva'sını anımsıyorum.
Buzkapi, Afganistan'ın milli tutkusuydu, hâlâ da öyledir. Genellikle zengin hamilerce desteklenen, son derece
yetenekli bir binici, yani bir cependez, oyun alanındaki bir keçi ya da koyun leşini yerden kapmaya, dörtnala
kaldırdığı atıyla stadın çevresinde bir tur attıktan sonra hayvan leşini önceden belirlenmiş olan sayı çizgisinin
içine atmaya çalışır; bu arada öteki pepen-dez'lcr onu kovalar, leşi elinden almak için her yolu dener: tekme,
yumruk, kırbaç savurmak, tırmıklamak serbesttir. O gün izleyiciler avaz avaz bağırıyor, meydandaki adılar
savaş naraları atarak, bir toz bulutu içinde, hayvan leşini kapmaya çalışıyordu. Toprak atların toynakları
altında sarsılıyordu. Biz yukarıdaki tribünlerden seyrediyorduk; biniciler önümüzden doludizgin, haykırarak,
kükreyerek geçiyor, atların ağızlarından salyalar, köpükler fişkırıyordu.
Bir ara Baba birini gösterdi. "Emir, şu etrafı kalabalık adamı görüyor musun?"
Görüyordum.
"O, Henry Kissinger."
"Ya," dedim. Henry Kissinger'ın kim olduğunu bilmiyordum, sormaya hazırlandım. Ama aynı anda, dehşet
içinde, pe-pendez'lcrdcn birinin attan düştüğünü ve toynaklann altında ezildiğini gördüm. Bedeni, bez bir
bebek gibi oradan oraya sürükleniyor, sağa soia savruluyordu; sonunda adılar uzaklaştı, beden birkaç kez
yuvarlandıktan sonra durdu. Bir kez seğirdi, sonra tam anlamıyla hareketsiz kaldı; bacakları doğal olmayan
bir biçimde bükülmüş, akan kan yerde bir havuzcuk oluşturmuştu.
22
Ağlamaya başladım.
gevşetiyor, yine sıkıyordu. Yüzündeki tiksintiyi gizlemek için harcadığı yoğun çabayı hiç unutmayacağım.
O gece, babamın çalışma odasının önünden geçerken, Rahim Han'la konuştuğunu duydum. Kulağımı
kapıya yapıştırdım.
"...sağlıklı olduğu için şükretmelisin," diyordu Rahim Han.
"Biliyorum, biliyorum. Ama sürekli kitap okuyor ya da uykuda yürür gibi evin içinde dolanıp duruyor."
"Ee?"
"Ben öyle değildim." Baba'nın sesinden hayal kırıklığı, hatta kızgınlık yansıyordu.
"Ben bunu bilir, bunu söylerim: Kesinlikle onun gibi değildim; birlikte büyüdüğüm çocuklar da değildi."
"Biliyor musun, bazen dünyanın en ben-merkezci insanı oluyorsun," dedi Rahim Han. O, Baba'ya bu tür
şeyler söy- -leyebilen tek kişiydi.
"Bununla ilgisi yok."
"Yok. mu?"
"Yok."
"Neyle var, peki?"
duymak istiyor, duymak istemiyordum. "Bazen şu camdan dışarıya bakıyor, onu mahallenin çocuklarıyla
oynarken görüyorum. Onu itip kakıyor, oyuncaklannı elinden alıyor, şurasına burasına dirsek atıyorlar. Ve o,
asla karşılık vermiyor. Asla.
23
Yalnızca... başını öne eğiyor..."
"Demek istediğim bu değil, Rahim; bal gibi biliyorsun," diye atıldı Baba. "Bu çocukta eksik bir şeyler var."
"Evet, gaddarlık."
"Kendini savunmanın gaddarlıkla bir ilgisi yoktur. Mahallenin çocukları ona sataşınca ne oluyor, biliyor
musun? Hasan öne atılıp onları püskürtüyor. Kendi gözlerimle gördüm. Eve döndükleri zaman, ona
soruyorum: 'Hasan'ın yüzündeki yara nasıl oldu?' O da, 'Düştü,' diyor. Sana söylüyorum, Rahim, bu çocukta
bir eksiklik var."
"Zamanla kendi yolunu bulacaktır," dedi Rahim Han.
"Nereye doğru, peki?" dedi Baba. "Kendini savunamayan bir çocuk, hiçbir şeyi savunmayan bir erkek olur."
"Her zamanki gibi, aşın basitleştiriyorsun."
"Hiç sanmıyorum."
"Öfkelisin, çünkü işini devralmayacağından korkuyorsun."
"Şimdi kim basideşöriyor, bakalım?" diye sordu Baba. "Bak, birbirinizi sevdiğinizi biliyorum, bu da beni mudu
ediyor. Kıskanıyorum ama memnunum. Ciddiyim. Birine... onu anlayan birine ihtiyacı var, çünkü Tann şahit,
ben anlayamıyorum. Ama Emir'de beni endişelendiren, ifade edemediğim bir şey var. Sanki..."
Duraksadığıru, doğru sözcükleri aradığını görebiliyordum. Sesini alçaktı, ama onu yine de duyabildim.
"Doktorun onu kanmın içinden çekip aldığını gözlerimle görmeseydim, oğlum olduğuna asla inanmazdım."
Ertesi sabah Hasan bana kahvaltı hazırlarken, canını sıkan bir şey mi var, diye sordu. Lafi ağzına tıkıverdim:
Sen kendi işine bak.
Rahim Han şu gaddarlık konusunda yanılıyordu.
24
DÖRT
ailesinden gelen iki genç adam, iki kardeş, babalarının Ford marka spor arabasının direksiyonuna geçerler.
Kafaları haşhaştan dumanlı ve Fransız şarabından kıyak, Paghman yolunda son sürat giderken, Hazara bir
karı-kocaya çarpıp ikisinin de ölümüne neden olurlar. Polis oldukça pişman görünen delikanlılarla Ölen çiftin
beş yaşındaki oğlunu, çok sayılan bir yargıç olan, lekesiz geçmişiyle ünlü büyükbabamın karşısına getirir.
Erkek kardeşlerin öyküsünü, sonra da merhamet dileyen babalarını dinleyen büyükbabam, ailenin döktüğü
paralar sayesinde askerlikten muaf tutulan bu iki genç adama derhal Kandahar'a gidip orduya yazılmalarım
ve bir yıl askerlik y*\'-
25
malarını buyurmuş. Babaları pek canı gönülden olmasa da, bu karara boyun eğmiş; sonuçta herkes, biraz
evine almış, öteki hizmetkârlara oğlanı yetiştirmelerini ama çok yumuşak davranmalarını tembihlemiş. İşte
bu çocuk, Ali'ydi.
Ali'yle Baba birlikte büyümüş, Ali çocuk felci geçirinceye kadar da birlikte oynamışlar; tıpkı Hasan'la benim
bir kuşak sonra yaptığımız gibi. Baba bize Ali'yle yapakları yaramazlıkları anlatır, Ali de başmı sallayıp şöyle
derdi: "Ama, Ağa efendi, elebaşının kim, cefayı çekenin kim olduğunu da söylesene." Baba güler, kolunu
Ali'nin omzuna dolardı.
Ama bu öykülerin hiçbirinde Baba, Ali'den arkadaşı olarak söz etmezdi.
İşin tuhafi, ben de Hasan'ı arkadaşım olarak görmüyordum. Bildik anlamda, yani. Birbirimize, ellerimizi
kullanmadan bisiklet sürmeyi öğretmiş ya da karton bir kutudan gayet iyi çalışan bir film makinesi yapmış
olsak da. Bütün bir kışı uçurtma uçurarak, uçurtma yarışları yaparak geçirsek de. Bu ince kemikli yüz, tıraşlı
kafa ve düşük kulaklar, tavşandudak-lı bir gülümsemenin sürekli aydınlattığı bu Çin bebeği yüzü, benim için
Afganistan'ın yüzü olsa da.
Bunların hiçbir önemi yoktu. Çünkü tarih kolayca silinip atılacak bir şey değildi. Din de öyle. Sonuçta ben bir
Peş-tun'dum, o da bir Hazara; ben Sünni'ydim o Şii. Hiçbir şey bunu değiştiremezdi. Hiçbir şey.
Ama biz emeklemeyi birlikte öğrenen iki çocuktuk ve hiçbir etnik köken, toplumsal sınıf ya da din bunu
değiştiremezdi. Yaşamımın ilk on iki yılını Hasan'la oynayarak geçirdim. Bazen, bana bütün çocukluğum
Hasan'la geçirilen uzun, puslu bir yaz günüymüş gibi gelir: babamın bahçesindeki ağaçların arasında
birbirimizi kovalayarak, saklambaç, hırsız-
26
polis, Kızılderili-kovboyculuk oynayarak, böceklere işkence ederek... en büyük başarımızı da, hiç
yeltenişinde çekiyorduk.
Kuzeydeki dağlara giderken Kabil'den geçen ICocflere, göçebelere musallat olurduk. Kervanın mahallemize
yaklaştığını, koyunların meiediğini, keçilerin baa'lznm, develerin boynundaki çıngırakları duyar duymaz
evden firlardık. Sokağımızdan ağır ağır geçen kervanı seyrederdik; üstü başı toz içindeki erkeklerin
güneşten, rüzgârdan yıpranmış yüzleri, uzun, rengârenk şallara bürünmüş boyunlarına, bileklerine
boncuklar, gümüş kolyeler takmış kadınlar. Keçilere çakıl taşı atardık. Katırlarına su fışkırtırdık. Hasan'ı
Hasta Mısır Duvarı'na oturtur, sapanıyla develerin baldırlarına taş atmaya zorlardım.
İlk kovboy filmimizi (John Wayne'in Rio Bravo\ en sevdiğim kitapçının karşısındaki Cinema Park'ta, birlikte
izledik. Baba'ya, John Wayne'le tanışabilmek için, bisi İran'a götürmesi için yalvardığımızı anımsıyorum.
Baba o genizden gelen (vites değiştiren bir kamyonun motorundan çıkan sese epeyce benzeyen)
kahkahalarını koyuverdi; yeniden konuşabildiği zaman da bize 'seslendirme' denen şeyi açıkladı. Hasan'la
donup kalmıştık. İnanamıyorduk. John Wayne Farsça konuşmuyordu, İranlı değildi! Amerikalıydı; üpkı
Kabil'de, sağda solda gördüğümüz, üstü başı dökülen, cırtlak renkli gömlekler giyen, cana yakın, uzun saçlı
erkeklerle kadınlar gibi. Rio Bravo'yu üç kez, en beğendiğimiz kovboy filmi olan Muhteşem Tedilfyi tam on üç
kez izledik. Her seyredişte, son sahnede, Meksikalı çocuklar Charles Bronson'ı gömerken ağladık - Baba'nın
dediğine göre, o da İranlı değildi!
Kabil'in Şar-e-Nau kesimindeki küf kokulu, köhne çarşılarda ya da Vezir Ekber Han semtinin batısına düşen
yeni kentte gezinirdik. Son gördüğümüz filmden konuşarak, cıvıl
27
cıvıl pazarlarda, kalabalığın arasında dolaşırdık. Tüccarları, dilencileri yararak ilerler, üzeri tıka basa dolu,
biz de bu parayı ılık Coca-Cola'ya ve üzerine gül suyuyla şamfistığı rendesi serpilmiş dondurmaya harcardık.
Okul zamanı hiç değişmeyen, gündelik bir düzenimiz vardı. Ben yataktan güçbela kalkıp banyoya gidene
kadar, Hasan çoktan kalkıp aptesini almış, Ali'yle birlikte sabah namazını kılmış, kahvaltımı hazırlamış
olurdu: masaya düzgünce yerleştirilen, üç şekerli, koyu bir çay ve üzerine en sevdiğim reçel olan vişne reçeli
sürülmüş, bir dilim kızarmış nan. Ben karnımı doyurur, ev ödevlerinden yakınırken Hasan yatağımı düzeltir,
ayakkabılarımı cilalar, o gün giyeceğim giysiyi ütüler, defterlerimi, kalemlerimi toplardı. Koridorda ütü
yaparken, kendi kendine şarkı söylediğini duyardım; hafif boğuk sesiyle, eski Hazara türküleri söylerdi.
Sonra, Baba beni siyah Ford Mustang'iy-le okula götürürdü - Steve McQueen'in, altı ay önce bir sinemada
gösterilen Bullitt filmindeki arabasının aynısı olduğu için, Mustang'i herkes gıptayla süzerdi, Hasan evde
kalır, ev işlerinde Ali'ye yardım ederdi: kirli çamaşırları elde yıkamak, kuruması için avluya asmak, yerleri
süpürmek, pazardan taze nan almak, akşam yenecek eti hazırlamak, çimleri sulamak.
Okuldan sonra Hasan'la buluşur, bir kitap kapar, babamın Vezir Ekber Han Mahaliesi'ndeki arazisinin hemen
kuzeyinde yükselen, ters dönmüş kâse biçimindeki tepeye tırmanırdık. Tepede terk edilmiş, eski bir mezarlık
vardı; sıra sıra, isimsiz mezar taşları, aradaki geçitleri kaplayan, karman çorman çalılar. Sayısız mevsimin
karı ve yağmuru yüzünden mezarlığın demir kapısı paslanmış, alçak, beyaz mezar taşlan tahrip olmuşm.
Mezarlığın girişinde bir nar ağacı vardı. Bir yaz günü, Ali'nin mutfak bıçaklarından biriyle ağaca adlan-
28
mızı kazıdık: "Emir ve Hasan; Kabil'in Sultanları." Bu sözcükler işi resmileştiriyordu: Bu ağaç bizimdi.
Hasan'a kitap okurdum.
Hasan yere bağdaş kurar, nar yapraklarının arasından süzülen güneş ışığı yüzünde oynaşırken sessizce
beni dinler, arada bir, yerden bir ot kopartırdı. Hasan'ın tıpkı Ali gibi, daha doğrusu Hazaralann çoğu gibi,
okuma yazma öğrenmeyeceği daha doğduğu an, belki de Sanaubar'ın isteksiz rahmine düştüğü an
kararlaştırılmıştı - okuyup yazmak bir hizmetkârın ne işine yarayacaktı kir Ama sözcüklerin gizemi, cahilliğine
karşın, ya da belki cahilliği yüzünden Hasan'ı müthiş çekiyor, bu yasak ve gizli dünya onu büyülüyordu. Ona
şiirler, öykükr, bazen de bilmece okurdum; ama bunları çözmekte benden kat kat üstün olduğunu görünce,
bilmeceleri kestim. Ve herhangi bir çekişmeye yol açmayacak şeyler okumaya başladım; Nasrettin Hoca'yla
eşeğinin başına gelen aksilikleri, gülünç olayları, örneğin. O ağacın altında saaderce, güneş batıncaya kadar
otururduk, ama Hasan havanın hâlâ bir masala, hiç olmazsa bir paragrafa yetecek kadar aydınlık olduğunu