Tabla de Contenidos
Popol Wuj veya “konsey kitabı” veya “topluluk kitabı” anlamına gelen bir isim olan Popol Vuh, dünyanın kökeni ve bununla ilgili çeşitli olaylar hakkındaki mitlerin hikayeleri aracılığıyla dünya görüşlerini ve geleneklerini anlatan Maya efsanelerini toplar. Maya uygarlığı ve doğası. Popol Vuh, 1550 yılı civarında, İspanyol fethinin ilk günlerinde, K’iche’ (Qiché Maya dili) dilinde yazılmıştır; 1701 ile 1703 yılları arasında Fray Francisco Ximénez, metni İspanyolcaya çevirdi ve her iki dilde paralel sütunlar halinde yayınladı. Şu anda birkaç çağdaş çeviri var; Bu yazıda yer alan alıntılar ve bazı yorumlar Luis Enrique Sam Colop’un 2008 yılında yayınlanan çevirisine karşılık gelmektedir.
Popol Vuh’un anlattığı efsanelerin kayıtları Olmec kültürüne ve Maya kültürünün ilk dönemlerine kadar gitmektedir. Popol Vuh’un mitolojik ikizleri, Guatemala, San Bartolo’da bulunan duvar resimlerinde mısır tanrısının yanında görünür; MÖ 100 yıllarında yaratıldılar ve bugüne kadar Maya kültürünün en eskileri ve geç Olmec ile Maya ikonografisi arasında estetik bir devamlılık gösteriyorlar. Olmec’in iki ana şehir merkezinden biri olan San Lorenzo yakınlarında bulunan ve iki jaguarın önüne yerleştirilmiş iki benzer insan figürü olan Azulul ikizleri de Popol Vuh’un mitolojik ikizleriyle ilişkilendirilmiştir.
Popol Wuj’un amacı, başlangıcında açıkça belirtilir.
Burada yazacağız, kadim sözü kuracağız; k’iche’ halkında olan her şeyin kökeni, başlangıcı, k’iche’ halkının ulusu. Burada Tz’aqol fütol, ‘Alom, K’ajolom, Junajpu Wuch’un isimleri’, Junajpu Utiw; Saqi Nim Aq Sis;·Tepew Q’ukumatz; Gölün kalbi, denizin kalbi…
yaratılış miti
Her şey askıda, her şey durağan, sakin, her şey sessiz; her şey mırıltı ve Cennetin mahzeni boş. O halde bu ilk kelime, ilk ifadedir: daha insan ya da hayvan yokken; kuş, balık, yengeç, ağaç, taş, mağara, dağ geçidi, saman, orman, yalnızca Cennet vardı. Dünyanın yüzü henüz görünmemişti, sadece sakin deniz vardı, tıpkı Cennetin tüm genişliği gibi…
Böylece Popol Vuh’un yaratılış efsanesi başlar. O sessizlikten Dünyanın sulardan nasıl çıktığı anlatılır. Ve yaratıcıların endişesi: “Suda sadece Tz’aqol, Bitol, Tepew Q’ukumatz, Alom, K’ajolom vardı.” Bunlar, onları çağıracak olan varlıklardı ve dağları ve vadileri dolduran hayvanları ve kuşları yarattılar.
Sular ayrılsın, boşalsınlar! Çünkü Dünya’nın ortaya çıkması, yüzeyinin görülmesi gerekiyor. Ekim geldikten sonra Cennet ve Dünya doğar; Biçimlendirilmiş varlıklarımıza, yaratılmış varlıklarımıza hürmet etme, yakarma yeri değil mi?
Fakat yaratıcılarının adını söyleyemedikleri için diğer varlıklara besin oldular.
… Ama konuşamıyorlardı, insanlar gibi değil; Sadece ciyakladılar, sadece kıkırdadılar, sadece uludular. Dilleri net bir şekilde ifade edilmiyordu, her biri farklı bir şekilde bağırıyordu… Fikrimizi değiştirdik: yemeklerini, porsiyonlarını, odalarını, üreme yerlerini. Seninki vadiler, ormanlar olacak, çünkü bize tapmadın…
… Tekrar deneyelim. Ekim ve şafak vakti yaklaşmıyor mu? Bizi kimin ayakta tuttuğunu, kimin kurtardığını inşa edelim. Değilse, Dünya’da nasıl adlandırılacağız ve hatırlanacağız? İlk çalışmalarımızı, ilk yaratıklarımızı çoktan denedik. Ama onlar tarafından sevilmemiz, onurlandırılmamız sağlanamadı. Öyleyse itaatkar, saygılı, bizi destekleyen, bizimle ilgilenen varlıklar yapmaya çalışalım, dediler…
Sonra ufalanan ve suyla ıslanan toprak ve çamurdan tek bir varlık yaratıldı.
… Ama iyi görmediler, iyi inşa edilmedi, başka hiçbir şey yumuşak değildi, başka hiçbir şey sulandırılmadı; parçalandı, ufalandı ve ıslandı. Başı desteklenmemişti, yüzü bir yana dönüktü, yüzü hareketsizdi, bakışlarını çeviremiyordu…
Bu ikinci yaratılış da rafa kaldırıldı. İnsanlar gibi konuşan ve üreyen, ancak ruhları ve düşünceleri olmayan tahta varlıkların geldiği yer burasıdır. Bu yüzden kendi hayvanları ve mutfak eşyaları tarafından yok edildiler ve saldırıya uğradılar.
… Tahta bebekler iyi olacak, Dünya’nın yüzünde konuşan, sohbet eden tahta insanlar. Öyle olsun! … konuşmalarında insan gibi görünüyorlardı, konuşmalarında insan gibi görünüyorlardı; Onlar Dünya’da yaşayan insanlardı, ürediler, kızları oldu, oyuncak bebekler, tahta insanlar, oğulları oldu. Ama ruhları yoktu ve düşünceleri yoktu, Yaratıcılarını, Yaratıcılarını hatırlamıyorlardı. Sadece yürüdüler, süründüler. Artık Uk’u’x Kaj’ı hatırlamıyorlardı. O halde yargılandılar: Bu sadece bir girişimdi, sadece bir gösteriydi… İşte o zaman yok oluşları, yok oluşları, yok oluşları…
Yaratılış miti çeşitli efsanelerde devam ettirilir.
(Luis Enrique Sam Colop’tan alıntılar, 2008)
Maya mitolojisinin ikizleri
Huanhpú ve Ixbalanqué olarak da yazılan Junajpu ve Xbalamke, efsaneleri Popol Vuh’ta anlatılan Maya mitolojisinden iki ikiz kardeş ve karakterlerdir. Popol Vuh’un mitolojik kronolojisinde, Junajpu ve Xbalamke’den önce Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu görünür. Tüm Mezoamerikan kültürleri gibi, Maya da zamansal döngülere, döngüsel kozmik yıkıma ve “dünyanın çağları” olarak adlandırılan yenilenmeye inanıyordu. Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu mısır ikizleriydi ve ikinci dünyada yaşadılar.
… Onlar büyük bilgelerdi, büyük bilgileri vardı, onlar burada, Dünya yüzünde kahinlerdi; iyi huylu ve güzel ahlaklı. Jun Junajpu’nun oğulları Jun Batz ve Jun Chowen’a sanat ve iş öğrettiler. Flütçülerde, şarkıcılarda, üflemecilerde, yazarlarda; aynı şekilde heykeltıraşlar, yeşim kuyumcular, gümüş kuyumcular Jun Batz’ ve Jun Chowen’ı oluşturdular …
Lordlar Jun Kame ve Wuqub Kame, Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu’yu top oyunu oynamaları için Maya yeraltı dünyası Xibalba’ya davet etti. Xibalba’da Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu çeşitli testlere tabi tutularak kandırıldı.
… Xibalba halkının istediği, Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu’nun oyun aletleriydi: deri koruyucuları, kemerleri, kol koruyucuları, başlıkları, koruyucu mendilleri, Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu’nun kıyafetleri…
Maçın arifesinde Karanlık Ev’e gönderildiler ve onlara puro ve meşale verildi; onları tüketmeden bütün gece açık tutmaları söylendi. Bu testi geçemediler ve başarısızlığın cezası ölümdü. Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu kurban edildi ve gömüldü, ancak Jun Junajpu’nun kafası kesildi, bu nedenle küçük erkek kardeşinin yanına sadece bedeni gömüldü.
Xibalba Lordları, Jun Junajpu’nun başını yoldaki bir ağacın dalları arasına yerleştirdi ve ağaç meyve verdi. Buna Jícaro ağacı veya Jun Junajpu’nun başı deniyordu. Xibalba Lordları, meyvelerin kesilmesini veya herhangi birinin ağacı ziyaret etmesini yasakladı. Ama Lord Kuchuma Kik’in kızı bakire Ixkik’, ağacın hikayesine hayran kaldı ve onu görmek için tek başına gitti. Orada, elini uzatmasını isteyen Jun Junajpu’nun kafatasıyla konuştu; kafatası ona tükürdü.
… Bakire, kendisine birçok öğüt verildikten sonra orada evine döndü. Hemen tükürük erdemiyle çocuklar onun rahminde tasarlandı ve böylece Junajpu ve Xbalamke doğdu …
Docella Ixkik’in gebelik efsanesi, Xibalba Lordları’nın ihanetini aşarak, ikizler Junajpu ve Xbalamke’de çocuklarda yaşamın sürekliliğini yükseltir. Jun Junajpu’nun bakire Ixkik’e söylediği gibi.
… Efendilerin, insanların, bilgelerin, hatiplerin yüzü solmaz, kaybolmaz; kızları, oğulları ile kalıyor. Öyle olsun! Bu, o zaman, sana yaptığım şey. Ölmeyeceksin diye yeryüzüne çık, çünkü söze giriyorsun…
Junajpu, üfleme borusu, yani üfleme borusunu tutan kişi anlamına gelir. Jun bir anlamına gelir, aj iyelik kipidir ve pu , üfleme borusu anlamına gelen pub’ın kısaltmasıdır . Xbalamke, küçük bir geyik jaguarı olarak yorumlanabilir, burada X ön eki küçültme, Balam jaguar anlamına gelir ve Ke , geyik anlamına gelen Kej’in apokopudur . Ancak Balamq’e’nin, kelimenin gizli anlamına gelen Balam ve Q’e’den oluştuğu başka bir yorumu önerilmiştir ., yani güneş; gizli veya gece güneşi. Bu yorum efsaneye daha uygun görünüyor, çünkü sonunda Junajpu Güneş ve Xbalamke gece güneşi olarak yorumlanabilecek Ay oluyor.
Bakire Ixkik, hamileliği nedeniyle öldürülmesini emreden Lordları aldatarak Xibalba’dan kaçtıktan sonra, Ixmukane ile Dünya’da yaşamaya gitti; bu, Jun Junajpu’nun iki oğlu Jun Batz’ ve Jun Chowen’ı büyüten Jun Junajpu ve Wuqub Junajpu’nun annesiydi. Junajpu ve Xbalamke, büyükanneleri ve erkek kardeşleri tarafından acımasızca muamele gördüler ve ormanda tüfekleriyle kuş avlayarak büyüdüler.
… Doğumunu zaten biliyorlardı, zaten güçleri vardı; Xibalba’ya giden ve orada ölen ebeveynlerinin varisleri olduklarını biliyorlardı. Onlar harika bilgelerdi, çünkü Jun Batz’ ve Jun Chowen’ın kalplerinde her şey açıktı. Ancak küçük erkek kardeşleri doğduğunda kıskançlıklarından dolayı akıl göstermediler ve kalplerindeki kin kendilerine düştü. Junajpu e Xbalamke tarafından her gün sadece bir hava tabancasıyla ateş ederek geçinen başka hiçbir sebep olmaksızın dönüştürülmediler . Ne büyükanneleri ne de Jun Batz ve Jun Chowen tarafından sevilmediler…
Junajpu ve Xbalamke büyüdüler ve güçleri de arttı; ağabeylerini maymuna çevirerek cezalandırdılar. Junajpu ve Xbalamke, babaları Jun Junajpu’nun Xibalba’ya getirmediği topu ve babaları tarafından yaptırılan top sahasını da buldular. Ve birkaç gündür oynuyorlardı, bu da Xibalba Lordlarını yine kızdırdı. Pek çok maceradan sonra Junajpu ve Xbalamke, ebeveynlerinin daha önce seyahat ettiği aynı deneme yolunu izleyerek Xibalba’ya indi, ancak kurnazlıkları sayesinde, Xibalba Lordlarının kendileri için kurduğu hile ve tuzaklardan kaçındılar ve onları oyunda yendiler. top. Meşalelerin ve yanan puroların testini geçtiler, Xibalba Lordlarını bir meşalenin parıltısı gibi bir ara papağanının kuyruğunu geçirerek kandırdılar.
… İsimleri unutulmayacak. Öyle olsun! İçlerini teselli edince anne babalarına anlattılar. Biz sadece ölümünü, yok oluşunu ödettik; onları yaratan acılar, eziyetler! Bu, Xibalba’nın tamamını yendikten sonra onun veda mesajıydı. Sonra buraya, aydınlığın ortasında yükseldiler. Hemen göğe yükseldiler: biri Güneş, diğeri Ay’dı. Sonra göğün kubbesi aydınlandı, yeryüzünün yüzü, göğe yerleştiler…
Heykel ve resimlerde tespit edilen ikizlerin kayıtlarında Junajpu ve Xbalamke aynı değil. Junajpu sağ yanağında, omzunda ve kollarında siyah noktalar olan daha büyük, hünerli ve erkeksidir. Güneş ve geyik boynuzları, Junajpu ile ilişkili ana sembollerdir, ancak her iki ikiz de genellikle geyik sembolleriyle ilişkilendirilir. Xbalamke daha küçük, solak ve genellikle kadınsı bir görünüme sahip, Ay ve tavşanlar onun sembolleri. Xbalanque’nin yüzünde ve vücudunda jaguar derisi yamaları var.
İkizler ayrıca, Olmec kültürüne ve Maya uygarlığının ilk aşamalarına kadar uzanan alaka düzeylerini gösteren Maya takviminde de mevcuttur . İkizler efsanesi, Orta ve Kuzey Amerika’nın yerli kültürlerinin çoğunun geleneklerinde bulunur. Efsanevi atalarının çeşitli sınavlardan nasıl geçmek zorunda olduğunu anlatan mitlerin ve efsanelerin bir parçasıdırlar. Balık adam biçimindeki ikizlerin tasvirinde ölüm ve yeniden doğuş ima edilmektedir. Birçok Mezoamerikan kültüründe balık tanrıları, efsanevi bir gölde yüzen insan embriyolarıdır.
kaynaklar
Aleksandar Boskoviç. Maya Mitlerinin Anlamı . Antropos 84 (1/3) (1989): 203–12.
Bettina L. Knapp. Popol Vuh: Yaradılışa Katılan Ezeli Anne . Confluence 12.2 (1997): 31–48.
Luis Enrique Sam Colop. Popol Wuj CHOLSAMAJ, Guatemala, 2008. ISBN 978-99922-53-70-0 https://popolmayab.files.wordpress.com/2018/10/popol-wuj-kaxlan-tzij.pdf
Mary E. Miller, Karl Taube. Antik Meksika ve Maya Tanrılarının ve Sembollerinin Resimli Sözlüğü. Thames ve Hudson, Londra, 1997.
Patricia Gilman, Marc Thompson, Kristina Wyckoff. Ritüel Değişim ve Uzak: Güneybatı New Mexico’nun Mimbres Bölgesindeki Mezoamerikan İkonografisi, Kızıl Macaws ve Büyük Kivas . American Antiquity 79(1) (2014): 90–107.
Robert J. Sharer. Antik Maya. Altıncı Baskı, Stanford University Press, Stanford, California, 2006.