Алаш арыстарының махаббаты: Қазақ зиялылары өмірлік жарын қалай таңдаған

XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының отбасылық өмірі туралы әңгімелер Қазнетте үнемі қызу пікірталас тудырып отырады. Жақында бұл тақырып әлеуметтік желілерде тағы да талқыланды. Себеп тарих желісінен үзіліп алынған бір тұжырым болды. Онда сол заманның көрнекті қайраткерлері өз еркімен өзге ұлт пен дін өкілдерінен жар таңдады деген пікір айтылған. Бұл ой толық мәтін аясында кеңінен ашылмаса да, жалпылама "ақиқат" ретінде қабылданыпп, ұлттың өткеніне деген көзқарасты қайта сүзгіден өткізуге мәжбүр етті.
Желі қолданушыларының назарыӘлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Жаханша Досмұхамедұлы, Жүсіпбек Аймауытов пен Мұстафа Шоқайсынды тұлғалардың жеке тағдырына ауды.
Осы орайда Informburo.kz редакциясы мәселенің байыбына барып, "Алаш" қозғалысы қайраткерлерінің қандай тарихи жағдайда отбасын құрғанын, олардың жар таңдаудағы шешіміне қандай әлеуметтік, рухани және жеке факторлар әсер еткенін зерттеуді жөн көрді.
Материалдың түпнұсқасы:Любовь и идеалы “Алаша”. Как лидеры казахской интеллигенции выбирали спутниц жизни
СаясаттанушыТалғат ҚалиевҚазнеттегі соңғы дау-дамайларды саяси пікірталас мәдениетінің жетіспеушілігінің мысалы ретінде бағалады.
XIX–XX ғасырлар тоғысындағы қазақ зиялыларының неке мәселесін талқылау бастала сала-ақ дәлелді ой алмасу аясынан шығып кетті. Пікір таластырушылар тексерілген деректерге сүйеніп, әрқилы көзқарастарды жинақтап, байыппен саралаудың орнына, бір-бірінің жеке басына тиісіп, қарсыласын жағымсыз эмоциялық реңктегі сөздермен теңей бастады. Нәтижесінде бұл күрделі тақырып жеке таңдау, әлеуметтік нормалар мен ұлттық жаңғыру үдерісі арасындағы күрделі байланыстың талқысына емес, хейт пен қатаң қарсыласуға ұласты. Қызу пікірталас желіде әлі де жалғасып жатыр. Алайда мазмұны жағынан көпшілігі әлі де "салмақты қоғамдық диалог" деңгейіне жете алған жоқ.
"Бұл бізде ұзақ уақыт бойы көптеген тақырыптың табу болуының салдары. Сөз бостандығына қатысты елеулі шектеулер болды. Мұндай жағдайлар өркениетті пікірталас мәдениетінің дамуына кедергі келтірді. Қазір біз сол кезеңнен өтіп жатырмыз. Бұл өсуге тән өткел. Бізге енді адамдардың өзін емес, олардың пікірін, көзқарасын, шешімі мен әрекетін сынға алуды үйрену қажет. Бұл екеуінің арасында өте нәзік шекара бар. Лайықты түрде пікір таластыра білу керек", – деді спикер.
Оләлеуметтік топтарды жалпылама қарастырып, оларға таңба мен стереотип тағу адамның беделін түсіреді және конструктивті диалогқа кедергіболатынын айтады. Оның пікірінше, өз қадір-қасиетін түсінетін адам басқа адамды да құрметтейді. Вольтер айтыпты дейтін: "Мен сенің пікіріңе қарсымын, бірақ оны еркін айтуға деген құқығың үшін өмірімді де қиюға дайынмын" деген сөзге, өкінішке қарай, желідегі пікір таласушылардың тек аз ғана бөлігі сүйенеді.
"Алашорда қайраткерлерінің көбінің әйелі басқа этнос өкілінен болғаны сол кездегі қазақ қоғамының ашықтығын көрсетеді. Бұл қазақтардың сол тарихи кезеңде ұлтаралық некелерге деген көзқарасының, қандай да бір тосқауыл мен таптаурындардың болмағанының дәлелі”, – деді саясаттанушы.
Сонымен қатар, бұл факт Талғат Қалиевтің пікірінше,алашордашылардың даму деңгейін де көрсетеді.
"Мәскеуде тұрған кезімде жоғарыда аталған азаматтардың барлық салтанатты жиындарда ең көзге түсетін жастардың қатарынан болғанын естідім. Олар ерекше сымбаттылығымен, көркем мінезімен, талғамымен, тапқырлығымен және жоғары интеллектісімен ерекшеленген. Барлық жағынан тартымды болғандықтан, ең қалаулы күйеу жігіт болуы да заңды. Яғни, үйленуге бастаманы тек олар ғана емес, қыздар да жасаған. Аталмыш жастар Мәскеу мен Петербургтің сұлу қыздарының ықыласына ие болды.Олар сол ортада өмір сүргендіктен, тағдыр жолықтырған адаммен қарым-қатынас құрды. Өз ұлтының өкілдері жанында болмады".
Саясаттанушының пікірінше, қазақтарда қазігідей алдын ала қалыптасқан теріс көзқарас болмаған. "Ұлтаралық некелерді мәдени ашықтықтың айғағы ретінде бағалау қажет.Егер алашордалықтар жұбай таңдауда қазақ қоғамынан ерекшеленсе, қоғам оларды қабылдамас еді".
Ресейлік және қазақстандық тарихшы, тарих ғылымдарының докторыДина Аманжоловаалашордашылардың некесіне қатыты тақырып Қазақстан медиасында неге қайталана беретінін түсінбейтінін айтты.
"Тек "Алаш" қайраткерлері ғана емес, қазіргі заманғы әртүрлі мемлекет басшысының, оның ішінде Қазақстанның басшысы да бар, ұлтаралық некеге тұрғанын білеміз. Заң бұған тыйым салмайды, бұл – отбасының жеке ісі. Сондықтан да осындай екпіндегі пікірталастар қоғамдық сананың ерекшелігін көрсетеді. Мүлде назар аударуға тұрмайтын нәрсеге тым көп мән беру мәдени мәселелердің бар екенін аңғартады. Егер Әлихан Бөкейханов кез келген басқа ұлттың, мысалы, поляк, башқұрт немесе саха қызына үйленген болса, сосындай мәселе туындар ма еді? Мәселе ол кісінің өзінде де, әйелінде де емес,қоғамдық санадағы ұлтшылдықтың шамадан тыс болып кетуінде", – дейді тарихшы.
Оның сөзінше, Ресей империясының заңнамасы неке мәселесін дін тұрғысынан қарастырған және соған байланысты нақты шектеулер болған. Бұл жалпыға аян факт.
"Алайда тарихи контекстті ескерсек: православ әйелге үйленген мұсылман Ресей империясының заңдарын немесе шариғат талаптарын бұзды ма? Мұндай некелерге мұсылман қауымдастығы қалай қарайтын? Әлихан Бөкейханов христианға үйленгендіктен "жеткілікті" мұсылман болмай қалды ма? Бұл бөлек мәселе. Менің ойымша, бұл бізді алаңдатпауы керек – ол оның жеке өмірі және таңдауы".
Дина Аманжолованың айтуынша, Бөкейхановтың "тамаша әйелі болған, ол оны, білуімізше, өте жақсы көрген. Себебі әйелі қайтыс болғаннан кейін қайта үйленбеген. Кейін азаматтық некеде өмір сүргені туралы ешқандай дерек жоқ. Оның Ұлы Отан соғысына қатысқан қызы және Кеңес Отаны үшін қаза тапқан немересі болған. Демек, Бөкейханов өз еліне адал азамат болып, балаларын лайықты тәрбиелеген".
Тарихшы атап өткендей, Әлихан Бөкейханов кеңес кезеңінің барлық сынағынан абыроймен өтті: шет елге кетпеді, жасырынған жоқ. Сонымен қатар, некесіне адал болды, бұл басқа қайраткерлер сияқты құрметке лайық. "Жеке өмірді талқылауды аяқтайтын уақыт келді", – деп қорытындылады спикер.
XIX ғасырдың басынан XX ғасырдың басына дейінгі уақыт – өте ауқымды тарихи кезең. Бұл уақыт түрлі әлеуметтік, саяси және мәдени контекстілермен сипатталады, мұны ескеру қажет.
"Ресей империясында неке, негізінен, бір дін өкілдері арасында қиылатын. Православтар шіркеуде православтарға үйленетін, ал мұсылмандар мұсылман әйелдермен неке қиятын. Яғни, қазіргідей АХАЖ деген болмаған. Некелерді шіркеу тіркейтін, мұсылмандарда діни басқарма тіркейтін немесе неке әдет бойынша рәсімделетін. Басқа діндегі адамға үйлену қиынға соғатын және ондай қадам құпталмайтын. Мысалы,Шоқан Уәлиханов,өзінің хаттары мен Григорий Потаниннің естеліктерін оқысаңыз, қаншалықты сері, сәнқой жігіт болып, түрлі ұлт қыздарының арасында танымал болса да,орыс қызына үйлену туралы тіпті ойламаған", – дейді Назарбаев университетінің Әлеуметтану және антропология кафедрасының антропология бойынша доцентіӘлима Бисенова.
Төңкеріске дейінгі кезеңде дінаралық неке, әдетте, некеге тұратын екі тараптың біреуі екіншісінің дінін қабылдағанын білдіретін. Бұл өте сезімтал мәселе болатын. Ешбір зиялы қауым өкілі өзін "шоқынған" деп атағанын қаламайтын. Соған қарамастан XX ғасырдың басына қарай көптеген қазақ қайраткері орыс әйелдерге үйлене бастағаны.
Төңкерістен кейін ұлтаралық некелерге қойылған барлық институционалды кедергі жойылды.Мұндай одақтар заңды деп танылып, кеңес мемлекеті оларды, тіпті, құптайтын.Олар "нағыз кеңестік" өмір салтының көрінісі ретінде қарастырылды. Ең болмағанда,"Мен ұлтшыл емеспін – менің әйелім орыс"деп айтуға болатын еді. Дегенмен,саяси репрессияның ең ауыр жылдарында мұндай дәлел де әрдайым көмектесе бермеген сияқты.
Сарапшы әр жағдайды жеке қарастыруды ұсынды. Оның айтуынша, алашордашылардың арасында татар қыздарына үйленгендер де (бұл мәселе туғызбаған), орыс қыздарға үйленгендер де (бұл белгілі бір талас-тартыс туғызды) көп болған. Ол кезде"Қолы жеткен орыстан алады, қолы жетпеген татардан алады"деген сөз болған.
"Менің ойымша, бұл сұраққа жауапты алаштанушылар беруі тиіс. Біздің болжамымыз бойынша, алашордашылар махаббатпен үйленген, бірақ сондай некелер сол кездегі әлеуметтік мобильділік мүмкіндіктерін де ашқан болуы мүмкін. Мысалы, некесі көп талқыланған Әлихан Бөкейханов Самарада өмір сүріп, губернияның жоғарғы қоғамының және кадет партиясының мүшесі болған. Оның алға жылжуына әйелі ықпал еткен болуы мүмкін. Әйтпесе, ол тек мұсылман фракциясымен шектелген болар еді. Оқыған, білімді орыс әйелі оған тезірек "еуропалануға" көмектесті, ал Еуропа алашордашылар үшін оқыған, дамыған ел ретінде үлгі болды. Соңында олардың мақсаты қазақтарды алдыңғы қатарлы елге айналдыру еді", – деді ғалым.
Әлима Бисенова алашординдіктердің қазақ әйелдеріне қатысты пікірі екіұшты болғанын айтады. Бұл постколониалды интеллектуалдық қауымдастықтарға тән құбылыс, онда гендерлік рөлдер бөлінісі байқалады: ерлер жаңғыртуға жауап берсе, әйелдер "руханият", "дәстүрді сақтау" және соған ұқсас міндеттерді атқарады.
СпикерМұхтар Әуезовтың "Кінәмшіл бойжеткен"атты шығармасын тілге тиек етті, онда бұл тақырып жақсы ашылған. Негізгі кейіпкер Ғайша – білімді қыз, алайда оның "беделі түсініксіз" және еркектермен қарым-қатынасындағы сексуалды еркіндігі қатты сыналады, ал осындай мінез-құлық орыс қыздарына рұқсат етіледі. Еркектер өсек таратып, бір-біріне оған үйленбеуге кеңес береді. Әуезов 1920-жылдардың басындағы шындықты суреттейді.
Бисенованың болжамынша, бұл әңгіме орыс тіліне аударылмаған да болуы мүмкін, себебі белгілі бір дәрежеде ол "антисоветтік" сипатқа ие. Ондасол кезеңдегі қазақ әйелдерінің эмансипацияны"неке құрудағы кең таңдау мүмкіндігі» ретінде қабылдауы көрсетіледі.Ғайша әр түрлі съездергекәсіби тұрғыда қатысу және қазақ әйелдерін "көрсету" мақсатында емес,тек білімді және интеллигентті қазақтар арасынан лайықты жар табу үшін барады.
Сонымен қатар"Оқыған Азаматта"әңгімесінде де басты кейіпкерлердің бірі досының жесіріне материалдық мүдде үшін үйленіп, досының анасын мұрасыз қалдырады. Әуезов бұл туындыларында білімді қазақтар арасындағы неке құру дәстүрін өте аяусыз сипаттайды.
Тарихшы-алаштанушы, Әлихан Бөкейханов туралы монографияның авторыСұлтан Хан Аққұлы"Алаш" қозғалысының жетекшілері – Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұстафа Шоқай орыс қыздарына үйленгенін растады. Дегенмен, ол бұл жағдайды заңдылық деп есептемейді. Тарихшы пікірінше, аталмыш "Алаш" қайраткерлері өмірлік серігін есеппен емес, махаббатпен саналы түрде таңдаған.
Ахмет Байтұрсынұлының әйелі, туған аты Александра Журавлёва, ислам дінін қабылдап, орыс атынан бас тартқаны белгілі. Ол Бадрисафа Мұхаммедсафина деген мұсылман атын алған.Бұл оның өз еркімен жасаған таңдау еді. Алашорда қазақ-қырғыз халық кеңесінің (үкіметінің) батыс бөлімшесінің басшысы Жаһанша Досмұхамедұлы да орыс қызымен некеге тұрған. Ол құқық факультетін тәмамдап, 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін Томскіде облыстық прокурордың орынбасары қызметін атқарған. Сол жерде болашақ жарымен танысқан.
"Әлихан Бөкейханның өз әріптесі, Омскідегі "Степной край" газеті қызметкері және Императорлық орыс географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінің толық мүшесі Яков Сергеевич Севастьяновтың қызына үйленуі табиғи таңдау болды. Санкт-Петербургтегі Орман институтын бітіргеннен кейін ол көп уақытын Омскіде өткізді. Сондықтан ол өмірлік серігін өзінің кәсіби және қоғамдық ортасынан таңдады", – деді Сұлтан Хан Аққұлы.
Тарихшының айтуынша, Ақмола облысы жандарм басқармасының хат алмасуынан белгілі болғандай, Әлиханды бірнеше рет туған өлкесіне, Семей облысы Қарқаралы уезіне қайтып келуге шақырған, сол жерде текті жерден, құрметті отбасынан қалыңдық табуды ұсынған. Бірақ ол ауылға оралғаннан гөрі Омскіде қалса, халыққа көбірек пайда әкелуге болатынын ойлап, бас тартқан.
Тарихшының айтуынша, Ақмола облысы царлық жандарм басқармасының хат алмасуынан белгілі болғандай, Әлиханға бірнеше рет туған өлкесіне, Семей облысы Қарқаралы уезіне қайтып келуге шақырған, сол жерде жақсы шыққан, құрметті отбасынан құда табуға ұсыныс жасаған. Бірақ ол Омскіде қалып, ауылға оралғаннан гөрі халыққа көбірек пайда әкелуге болатынын ойлап, бас тартқан.
"Нәтижесінде ол сол кездегі қазақ дәстүріне қарағанда кеш үйленген – 1901 жылы, жасы 34–35-те болған кезде. Тіпті қазіргі қазақ дәстүрімен де бұл кеш үйлену саналады. Айта кететін жайт, Әлихан Бөкейханның болашақ жарының әкесі (бұл кісі революциялық-демократиялық ортаға жататын және әскери атағы жоқ адам еді) қызына тұрмысқа шығар алдында басқа ұлт пен дін өкіліне тұрмысқа шығу қоғамда қалай қабылданатынын ойлауды ескертті. Ол сондай-ақ:"Ойланып, өзің шеш. Мен сен үшін Әлиханнан артық лайықты күйеу көрмеймін. Батамды бердім"деген", – деді сарапшы.
Сонымен қатар, Әлиханның анасы Бегім ханым ұлының таңдауы қатты қарсы болған. Ол өмірінің соңына дейін келінін мойындамаған және "Мойнында крест тұрған келінді қалай қабылдаймын?!" деген.
Әлиханның жары шынында да ислам дінін қабылдамаған және өмірінің соңына дейін православ христиан болып өткен. Осыдан оншақты жыл бұрын, мынадай қызық дерек белгілі болды: қызы Елизавета Әлиханқызы осы жағдайға байланысты анасына өкпелі болыпты. Әлихан Бөкейхановтың немере інісінің жұбайы Александра Борисовнаның айтуынша, анасы мен қызының арасында осы себепті суық, шиеленіскен қарым-қатынас болған. Александра Борисовна Мәскеуде тұратын Елизаветаны жиі көрген екен.
"Әлихан Бөкейханның дінге қатысты философиялық көзқарас ұстанды. Ол сенім адамдарды бөліп-жармауы, халықтар арасында жауыздық тудырмауы және махаббатқа кедергі жасамауы тиіс деп есептеді. Оның дүниетанымы Құдай бір және оған жетудің түрлі жолдары болуы мүмкін деген түсінікке негізделген. Бұл, әсіресе, 1899 жылы Лев Толстойдың "Сурат кофеханасы" әңгімесін "Қырғыз далалық газеті" мен оның қазақ тіліндегі қосымшасы "Дала уалаятының газеті" басылымына аударғанынан айқын көрінеді. Сол әңгімеде әртүрлі дін өкілдері өз сенімінің ақиқаттығын талқылайды. Конфуциан кейіпкерінің бірі: "Діндер әртүрлі, бірақ Құдай бір" дейді. Осы гуманистік көзқарас Әлиханға жақын болды. Ол әр адамның ұят пен сенім еркіндігіне құрметпен қарауды ұстанды".
Спикердің түсіндіруінше, Әлихан Бөкейхан жары Елена Яковлевнаны ислам дінін қабылдауға мәжбүрлемеген. Тіпті ол 1921 жылы жұқпалы аурудан қайтыс болған кезде соңғы тілегін орындап, православтық дәстүрмен жерлеген. Ол үшін арнайы православ дін қызметкерін шақырған. Бұл тек құрмет қана емес, терең махаббаттың, басқа адамның сеніміне деген құқығын мойындаудың белгісі еді. Әлихан дәл осындай – ішкі еркіндігі бар, махаббатты, ар-намысты, қадір-қасиетті дін догмаларынан биік қойған тұлға болған.
Осы деректерге қарамастан, спикердің айтуынша, Әлиханның жеке таңдауы оның беделіне нұқсан келтірген жоқ.
Тарихшы Ресей империясы Мемлекеттік думасының алғашқы шақырылымының 10 жылдығына арналған естеліктен үзінді келтірді. Әлихан Бөкейхан өз естелігінде 1906 жылы депутаттыққа сайлану кезінде орыс әйелі оның жолына кедергі бола жаздағанын баяндаған. "(...) Мен сайлаушы Садуақас Шормановтан қонаққа шақырту алдым... Онда біржақты таңдалған қонақтар жиналған: басым бөлігі молдалар, қожалар мен қариялар – шамамен 40 шақты адам болды. Олар мені тергеуге ұқсас әңгімеге тартты, дінге деген көзқарасымды, Мемлекеттік думада қазақтардың мүддесін қорғаймын ба, соны сұрады. Тіпті отбасылық өмірім туралы да сұрақтар қоюға қысылмады... Біздің әңгіме таң атқанша жалғасты. Соңында Өскемендік қария Қайранбай қожа фәтуа беріп, "Ертең Әлиханды сайламаған адам әйелінен, иманнан айырылсын!" деді" деп еске алған Әлихан Бөкейхан".
Әлихан принципшілдік танытты: оның шынайы әрі дәлелді жауаптары тіпті ең консервативті тыңдаушыларды дадін халықтар арасындағы өшпенділіктің себебі болмауы керекекеніне иландырды. Бұл оқиға оның ұстанымының беріктігін және әртүрлі адамдармен тіл табыса білгенін анық көрсетеді. Нәтижесінде Әлихан Семей облысының қазақтары атынан Мемлекеттік дума депутаты болып бірауыздан сайланды.
Алашорда мүшелерінің жұбайлары әртүрлі ру мен ұлт өкілдерінен болған, олар жарына қолдау көрсетіп, сол дәуірдің мәдени ерекшелігін көрсетті.Халел Ғаббасовтыңжары Рамия атақты Тобықты руынан шыққан.Жақып Ақбаевтыңөмірлік серігі танымал Бекметовтер әулетінен шыққан татар қызы Гүлбағар Бекметова болды.Отыншы ӘлжановДүйсебай қажының қызы Нұржамилә Кемеңгеровамен отбасын құрды.Ахмет Бірімжановтыңжұбайы Әбілқайыр ханның шөбересі Гүлжаухар Сейдалина еді.Халел ДосмұхамедовЖымпиты өңірінен шыққан Жұмағалидің үлкен қызы Сағирамен үйленді. Сағира – сауатты әрі зерек әйел болған, ауыл мектебін тәмамдаған.
Әлімхан Ермековтіңжұбайы – Рақия Шағабетдинқызы Ермекова – Қазақстандағы жоғары медициналық білім алған алғашқы әйелдердің бірі. Ол Томск университетінде оқыған.Райымжан Мәрсековтіңжары – Гүлнәзи-Бұлбұл Бекметева.
Міржақып Дулатовболашақ әйелі Ғайнижамал Досымбековамен Омскіде танысты, онда ол ата-анасымен бірге тұрған. 29 жастағы Міржақып Ғайнижамалға бірден "Менің халық үшін күресуім керек, алда түрлі қиындық тұр. Сен бұған төтеп бере аласың ба? Кейін өкінбеу үшін ойланып шеш" деп ескерткен. Ғайнижамал соған қарамастан, оның жары болуға берген сөзінде тұрды.
Мұхамеджан Тынышпаевтыбірінші әйелімен жас кезінде үйлендірген, бірақ некесі ұзаққа бармады. 1922 жылы Тынышпаевтың екінші әйелі Гүлбахрам сүзектен ауруынан қайтыс болды.
Ол оған Ескендір, Фатима және Дина есімді үш бала тауып берді. Әзиза Шалымбекова (Газиза Яхияевна) әмеңгерлік дәстүрге сай, Тынышпаевқа тұрмысқа шығып, Енлік атты қызды дүниеге әкелді. Бірақ олардың одағы ұзаққа созылмады, Әзиза Мәскеуге көшуге мәжбүр болды. 1930 жылғы сәуірде Мұхамеджан Тынышпаев төртінші рет құмық қызы Әмина Шейх-Әлиге үйленді, ол оның көптен бері таныс досы Даудтың қарындасы еді. Олардың Дәулет есімді ұлы дүниеге келді, кейін қауіпсіздік мақсатында оның тегін Шейх-Әли деп ауыстырды.
Алашордашылардың жұбайы тұрмыстың ауыртпалығын ғана емес, сонымен қатар репрессия дәуірінің соққысын да бастан кешірді. Күйеуі жасырын ұйымдарымен айналысып, баспахана жұмысын жүргізіп немесе ауыл-ауылды аралап жүргенде, әйелдер шаруашылық жүргізіп, бала бағып, отбасын басқарды, жиі қаржылық көмексіз қалды. Олар майдан іргесіндегі ауылдар мен қалаларда мүлікті нанға айырбастап, ескі киізден жылы киім тікті, күйеуінің архивтері мен қолжазбасын тәркілемеуі үшін жасырып сақтады.
Бірнеше тілге меңгергендері заңсыз мәтіндерді қолмен көшіріп, қол жинаған, азшылық құқықтары туралы еуропалық мақалаларды аударған. Мұстафа мен Мария Шоқайдың хаттарынан Мұстафаның кедейлік жағдайында киімін тағамға айырбастап жүргені, ал Марияның түскі ас сатқаны көрінеді. Жұбайының күш-жігерінің арқасында Мұстафаның еңбектері жоғалмай, жойылмай, оқырманға жетті.
Рақия Шағабетдинова-Ермекова Жетісу бойынша Әлімхан Ермековпен бірге жүріп, дипломы бар дәрігер ретінде науқастарды қабылдаған. Гүлбағар Бекметова Жақып Ақбаевқа саяси тұтқындарды қорғау үшін заңды құжаттарды дайындауға көмектескен. 1920-1930 жылдардағы қамаулар кезінде әйелдер тартқан азап күшейді: оларды үйлерінен қуып, "халық жауларының" отбасы ретінде шалғай аудандарға айдады. Әйелдер тыйымға қарамастан, Алаш көшбасшыларының хаты, фотосуреті мен күнделігін сақтаған. Рақия Ермекова "әлеуметтік қауіпті элемент" ретінде КарЛАГ-та болды, онда тұтқындарды емдеуді жалғастырған. Шахзада Шонан күйеуі қамалғаннан кейін өзі Лубянкада болған.
"Жаппай сталиндік репрессиякезінде қазақ халқы тек асыл ұлдарынан ғана емес, сондай-ақ қыздарынан да айырылды. Солардың бірі –Шахзада Аронқызы Шонан(Шонанова) – "Алаш" қозғалысы мен партиясының көрнекті қайраткері, ағартушы, "халық жауы" ретінде репрессияға ұшырағанТелжан Шонанныңадал серігі әрі жары. 1937 жылы оны "халық жауы" деген жалған айыппен тұтқындады. 1926 жылы НКВД-ның азаптауымен буржуазиялық ұлтшыл контрреволюциялық ұйымның мүшесі болғаны, көтеріліс ұйымдастыруды жоспарлағаны, Қазақстанды Кеңес Одағынан бөлгісі келгені және кейін оны жапон протекторатына тапсыруды армандағаны туралы жалған айыптарды мойындауға мәжбүр болды. 1938 жылғы 9 наурызда Шахзаданы ешқандай сотсыз, тергеусіз ату жазасына кесті".
Тарихшының айтуынша, оның қай жерде жерленгені әлі күнге дейін белгісіз.
Шахзада Шонанова екі мәрте медициналық факультетте оқыған, бірақ екеуінде де оны "халық жауының қызы" ретінде оқудан шығарып жібергендіктен, жоғары білімін аяқтай алмады. Дегенмен, алған білімі оған партия инструкторы болып жұмыс істеуге және сүзек ошағында дәрігер міндетін орындауға мүмкіндік берді. Ғалым, ағартушы Телжан Шонан оның екінші күйеуі болды. Бірінші некесі жары Ыдырыс Мустамбаевқа НКВД органдарының қысымы күшеюіне байланысты бұзылды. Шахзаданың сынаққа төтеп беру жігері ата-анасын "халық жауы" деп танылғанда сыналды, бірақ ол соған қарамастан анасын қолына көшіріп әкелді және алашордашымен партия мүшелеріне қарсы репрессия басталған кезде үйленді.
Шахзаданың білім алуға деген құлшынысынан ширек ғасыр бұрын дәл осы "Алаш" жетекшілері әйелдердің құқығын жаңғырту бағдарламасының өзегі етіп алған еді. Тарихшы Сұлтан Хан Аққұлының айтуынша:
"Алаш" жетекшілері еуропалық жеделдетілген жаңғырту тәжірибесіне сүйенді. Жапония бұл панораманы тек құрлықтан тыс айқын мысал ретінде толықтырды. Қазақ интеллигенциясы тек декларациямен шектелмей, қалың мал төлеуді жойды, құқықтық тұрғыдан таңдау еркіндігін бекітіп, әйелді мәміленің нысанынан некенің толыққанды субъектісіне айналдырды".
Әлихан Бөкейхановтың батыс бағытындағы көзқарасында әйелдердің құқығын қорғау жаңғырту жобасының толықтырушысы емес, оның басты жүрегі болды. Ол жеке хаттарында мұны: "Қазақтар ерлер де, әйелдер де тең мүмкіндік алған кезде ғана алдыңғы қатарлы ұлт болады" деп атап көрсеткен. Ол 1911 жылы Барлыбек Сырттанұлына "Қазақ елінің жарғысын" дайындауды тапсырғанда, "ерлер мен әйелдер тең" деген формулаға басымдық берді. 1917 жылдың қараша айында осы қағида "Алаш" партиясының бағдарламасының негізіне айналды, онда "барлық азаматтар сеніміне, қанына, жынысына қарамастан тең құқылы" деп жарияланып, шіркеу мемлекеттен бөлінді.  І жалпықазақ құрылтайында (1917 жылғы шілде) ол қалың мал төлеудің жойылуы, жар таңдау еркіндігі, жеке келісім, ең төменгі неке жасы, жесір әйелдердің құқықтары, жетінші атаға дейінгі жақын туыстар арасындағы некеге тыйым салу сынды "әйел мәселесінің" тоғыз тармағын бекітті. Облыстық комиссар қызметіне кіріскен соң, Бөкейханов бұл нормаларды бұйрықтармен бекітіп, әйелге сүйгеніне үйлену құқығын берді және оның мүлкін қорғады: "Хафиза еркін: өзі қалаған адамға үйлене алады" (1917 жылдың 8 маусымындағы бұйрық).
Мұндай заңнамалық теңдік әйелдердің кәсіби түрде өсуіне жол ашты: олардың бірі –Аққағаз Досжанқызы(1893–1932), жетім қыз, оны алашордашы ағасы әйелдер гимназиясына, одан кейін Мәскеудегі медицина факультетіне оқуға жіберген. Соғыс жылдары ол жараланғандарды құтқарған, кейін алғашқы қазақ гинеколог-дәрігерлерінің бірі болды, "Әйел теңдігі" газетіне шықты және аштық көргендерге көмектесті. Оның мансабы Бөкейханов жариялаған әйел құқықтарының іс жүзінде іске аса бастағанының айқын дәлелі болды.
Патриархатқа қарсылықтың айқын көрінісі – Назипа Сегізбайқызының (Құлжанова) тағдырында айқын байқалады. Ол "қалың мал тауары" болудан бас тартып, әскери прокурор арқылы келісімді бұзды және сүйгені, ұстаз әрі ағартушы Нұрғали Құлжанмен үйленді. Орыс-қазақ гимназиясын бітірген (1902 жылы), Торғай училищесінің және Семей семинариясының мұғалімі, "Азамат серіктігі" қоғамының мүшесі болған Назипа Абайға арнап еске алу кештерін ұйымдастырып, "Қазақ", "Айқап" және "Бірлік туы" газеттерінде әйелдердің құқығы туралы жазған. Кейін Наркомпроста жұмыс істеп, оқулық пен жаңа қазақ әліпбиін дайындады, "Әйел теңдігі" журналын басқарды, "Мектептен бұрынғы тәрбие" (1923) және "Ана мен бала" (1927) оқу құралдарын шығарды.
"Алаш және оның көшбасшыларының жеке өмірі туралы тақырып “мифтерге” толы: ол некелер совет билігі келгенге дейін көп бұрын қиылған, яғни “орыс әйелдері арқылы” мансапқа жету үшін емес, махаббатқа негізделген қарапайым отбасылық одақтар еді. Қазіргі шатасулар 1980-жылдардың соңынан, архивтер алғаш ашылған кезден басталды. Сол кезде деректердің бір бөлігі ешқандай тексерусіз қолданысқа енді, оның үстіне болжамдар қосылды. Тек алашордалықтардың жеке өмірін мұқият зерттеген аздаған мамандар ғана нақты мәліметтерге ие. Ал көпшілік осы күнге дейін қалыптасып қалған, бірақ толық емес түсініктерге сүйенедіә, – деді қазақстандық журналист, "Алашорда" кітабының құрастырушысыБолат Мүрсәлім.
Алашорда жетекшілерінің – оның үкіметі мен идеологиясын қалыптастырған адамдардың тағдырына “ұлы кездейсоқтық” араласқанда этникалық және конфессиялық кедергілер артта қалып отырды: олар модернизацияның негізі ретінде жариялаған жеке таңдау еркіндігі мен тең серіктестік табиғи түрде өз отбасында да көрініс тапты.


Астана маңында бір отбасы мүшелері қатыгездікпен өлтірілген: не белгілі?

Ақмола облысының Полиция департаменті Астана маңындағы Жібек Жолы ауылында болған жантүршігерлік қылмыс туралы хабарламаға жауап берді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Ақмола облысының Полиция департаменті Астана маңындағы Жібек Жолы ауылында болған жантүршігерлік қылмыс туралы хабарламаға жауап берді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Мессенджерлерде бір отбасы мүшелері қатыгездікпен өлтірілгені туралы хабарлама тарады. Кейбір деректер бойынша, қылмысты ауыл тұрғыны жасаған.
Полиция департаментінің баспасөз қызметіTengrinews.kzредакциясының сұрауына берген жауапта, полицейлер күдіктіні ізін суытпай ұстағанын және ол уақытша ұстау изоляторына қамалғанын хабарлады.
"Адам өлтіру дерегі бойынша қылмыстық іс қозғалды. Тергеу барысы Полиция департаменті басшылығының бақылауында", - деп хабарлады полиция.
Құрбандар саны әлі нақтыланып жатыр. Тергеу мүддесіне байланысты басқа ақпарат жарияланбайды.
Суреттер: Tengrinews.kz/ Маржан Қуандықова
Жібек Жолы - Қазақстанның Ақмола облысы, Аршалы ауданындағы ауыл. Жібек Жолы ауылдық округіне кіреді. Астанадан шамамен 30 шақырым жерде орналасқан.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Қант диабеті әлеуметтік маңызы бар аурулар тізімінен сызылды. Бұл инфракт пен инсульттің артуына әкелуі мүмкін

Қант диабеті – әлем бойынша миллиондаған адамның өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін күрделі әрі созылмалы дерт. Қазақстанда бұл диагнозбен өмір сүріп жатқан азаматтар саны жылдан-жылға артып келеді. Сондай-ақ соңғы уақытта елде диабетпен ауыратын адамдардың құқықтарын, өмір сапасын және денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған медициналық саясатқа қатысты алаңдаушылық арта түсті.
Алматыда "Диабеттік ата-аналар комитеті" қоғамдық қоры ұйымдастырған баспасөз конференциясында қант диабетімен ауыратын қазақстандықтарды дәрілік қамту, заманауи инсулиндерге қолжетімділік, халықаралық медициналық стандарттардың бұзылуы және мемлекеттік деңгейдегі шешімдердің салдары жан-жақты көтерілді. Бұл шарада медициналық сарапшылар, заңгерлер, пациенттер мен азаматтық қоғам өкілдері үн қосып, қабылданып жатқан шешімдердің медицина мен адам құқығы қағидаттарына сай келмеуі салдарынан туындауы мүмкін қауіптерді атап өтті. Кездесудің басты мақсаты – қоғам назарын маңызды мәселеге аударып, шешімін табуға ықпал ету болды.
Кездесуде талқыланған басты мәселелердің бірі – 2025 жылғы 14 шілдеде қабылданған №206-VIII ҚРЗ заңына сәйкес, қант диабетінің әлеуметтік маңызы бар аурулар санатынан алынып тасталуы болды.
"Бұл шешім медициналық ғана емес, жалпы логикаға да қайшы келеді. Қант диабеті – Қазақстандағы инфаркт пен инсульттің басты себептерінің бірі. Мұндай ауқымды аурудың әлеуметтік маңызы бар аурулар тізімінен шығарылуы біз үшін түсініксіз. Бұл – мемлекет тарапынан пациенттерді қолдаудан бас тарту деген сөз", – деді "Диабеттік ата-аналар комитеті" ҚҚ директоры Руслан Закиев.
NOMAD зерттеуінің мәліметінше, елдегі ересек тұрғындар арасында 2-типті қант диабетінің таралуы 8,2 пайызды құрайды, бұл шамамен 1 640 000 адам деген сөз. Аталған аурудан туындайтын асқынулар, мүгедектік пен өлім жағдайларынан экономикаға келетін жыл сайынғы шығын көлемі 436 миллиард теңгеден асады деп бағалануда.
Баспасөз конференциясы барысында деглудек инсулиніне – заманауи әрі қауіпсіз препаратқа – қолжетімділіктің жасанды түрде шектелуі де сынға алынды.
2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап детемир инсулинін жеткізу тоқтатылады. Ал деглудек инсулині тек балалар мен жүкті әйелдерге ғана қолжетімді болады. Бұл ретте заңнамада нақты анықталмаған "жасөспірім жастағы балалар" деген түсініксіз термин қолданылған.
"Мұндай тұжырым заңнамаға сенімділікті төмендетіп қана қоймай, мыңдаған бала мен жасөспірімді емделу құқығынан айыруы мүмкін", – деді медицина ғылымдарының кандидаты, Қазақстандық қант диабетін зерттеу қоғамының төрағасы Жанай Ақанов.
Сондай-ақ сарапшылар ГТП-1 класындағы дәрілік заттардың – атап айтқанда Виктоза және Трулисити препараттарының – тегін дәрілік қамту тізімінен алынып тасталғанына алаңдаушылық білдірді. Бұл препараттар бүкіл әлемде қандағы қант деңгейін, дене салмағын бақылау мен жүрек-қан тамырлары қаупін азайтуда тиімділігімен танылған.
Эндокринологиялық көмектің стандарттарының сақталмауы
Медициналық көмектің бекітілген стандарттарына сәйкес, егер инсулин терапиясы 18 жасқа дейін басталса, мемлекет студенттер мен жүкті әйелдерді инсулин помпаларына арналған шығын материалдарымен қамтамасыз етуге міндетті. Алайда, шын мәнінде, кәмелетке толған пациенттер мұндай көмекке екі жарым жыл бойы қол жеткізе алмай келеді.
Балаларға арналған дәрі-дәрмектер тізіміне халықаралық қауіпсіздік сараптамасынан өтпеген бірқатар препарат енгізілген. Атап айтқанда, АҚШ-тың FDA ұйымы балаларға қолдануға рұқсат етпеген Humalog Mix 25 және Humalog Mix 50 екі фазалы инсулиндері қолданылады.
"Аталған препараттарды балалар тізіміне енгізу – халықаралық қауіпсіздік стандарттары мен дәлелді медицинаның принциптеріне қайшы келетін, өте қауіпті шешім. Мұндай шешімдерді Денсаулық сақтау министрлігінің жанындағы атышулы мекеме – Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы қабылдап отыр. Айталық, дәл осы орталық бұған дейін Қазақстанда іс жүзінде өндірілмейтін "отандық" қолғаптар шығаратын "ҚазМедПром" ЖШС-не тіркеу куәліктерін берген", – деді Руслан Закиев.
Баспасөз конференциясын ұйымдастырушылар Денсаулық сақтау министрлігіне төмендегідей нақты талаптарды жария етті:
"Біз жай ғана алаңдаушылық білдіріп отырған жоқпыз – біз өз балаларымыздың, күн сайын қолдауға мұқтаж жақындарымыздың өмірі туралы айтып отырмыз. Денсаулық сақтау министрлігінің қабылдаған әрбір шешімі олардың өмір сүру сапасы мен ұзақтығына тікелей әсер етеді", – деп қорытындылады ұйымдастырушылар.


Лабубу мен Лафуфу: Құбыжық ойыншық қалай трендке айналды және оның бала психикасына әсері қандай

Соңғы жылдары жұмсақ ойыншықтар әлемінде бұрын-соңды болмаған құбылыс орын алды. Орталық Азия мен Еуропада, АҚШ-та құбыжық ойыншық Лабубу ерекше танымалдылыққа ие болды. Қоянға да қасқырға да ұқсас, тісі ақсиған, тостақ көзді ойыншық бір қарағанда қорқынышты көрінгенімен, нағыз фан-клубы, коллекционерлер қауымдастығы қалыптасқан трендке айналды. TikTok-та осы ойыншыққа қатысты вирустық бейнелер миллионнан асады. Бұл құбылыстың артында не бар? Лабубу балалар мен ересектерді қалай қатар жаулап алды? Лафуфу деген кім? Зерттеп көрдік.
Лабубу – тек сүйкімді ойыншық емес, ол шынайы өнер мен еркін қиялдың тоғысынан туған кейіпкер. Оның авторы – гонконгтік суретші әрі иллюстратор Касин Лун (Kasing Lung).
Касин Лун шығармашылық жолын кітап иллюстрацияларынан бастаған. 2011 жылы How2work компаниясымен бірлесе отырып, алғашқы балаларға арналған кітаптары мен ойыншықтарын шығарды. 2013 жылы оның қытай тілінде "Менің кішкентай ғаламшарым" атты суретті кітабы жарық көрді. Онда әлемге күмәнмен қарайтын кішкентай баланың тарихы баяндалады. Ал 2014 жылы белгілі бельгиялық балалар жазушысы Брижит Миннмен бірге балетке қызығатын қоян туралы “Лиззидің билегісі келеді” деген ертегісі жарық көрді. Осы туындыдан кейін Касин Лун балалар әдебиетінің жаңа жұлдызына айналды. Бельгияның беделді Illustration Award сыйлығын жеңіп алған алғашқы қытайлық суретші ретінде тарихқа енді.
Бірақ оның нағыз жұлдызды туындысы – 2015 жылы шыққан "Пука туралы хикая" деген ертегі кітабы болды. Бұл кітап "Құбыжықтар трилогиясының" алғашқы бөлігі еді.Лабубу– осы әлемде алғаш пайда болған кейіпкер.
Автор оны былайсипаттайды: "Лабубу – жүрегі таза, бірақ байқамай тентектік жасап қоятын рухтар тобы".
Оның артынан басқа кейіпкерлер пайда болды. Атап айтқанда, Лабубу эльфтерінің көсемі –Зимомо, сүйекке ұқсайтын, бірақ вегетариан монстр –Тайкоко, ай жарығында пайда болатын қардан жасалған кейіпкер –Спукимен тышқанға ұқсасПато.
Касин Лун бұл кейіпкерлерді жайдан-жай ойлап таппаған. "Мен өзіме тиесілі рухтар әлемін жасағым келді. Оларға  өзіме қызық, тіпті сәл тентектеу сипаттар қостым. Себебі олар өмірге толы, еркін және шынайы болсын дедім (...) Адамдар көбіне ережелерге бағынып өмір сүреді. Ал Лабубу – сол шеңберді бұза алатын кейіпкер. Ол біздің батылымыз жетпейтін дүниелерді жасайды. Кейде бізге де сондай батылдық керек. Сол үшін де Лабубу – менің ең сүйікті туындым", – дейді ол.
Лабубудың пайда болуына Скандинавия ертегілері мен фольклоры себеп болған. Касин Лун жеті жасында отбасымен бірге Гонконгтан Нидерландыға көшіп кеткен. Ата-анасы мейрамхана жұмысымен айналысып жүргенде ол Скандинавия ертегілерін оқып, өз қиялындағы кейіпкерлердің суретін салады екен. Әсіресе, орманда немесе жерасты үңгірлерде өмір сүретін тролльдер туралы ертегілерге қатты қызығыпты. Ең сүйіктілерінің бірі – "Үш ешкі мен тролль" атты классикалық скандинав ертегісі мен "Смурфтар".
"Бұл – қарапайым ертегі сияқты көрінгенімен, өте терең әрі ойландыратын туынды. Міне, мені осы ертегі жаңа оқиғалар ойлап табуға шабыттандырды. Ал "Смурфтар" сол хикаяның кейіпкерлерін сан түрлі қылып жазуға шабыттандырды", – дейді Касин Лун.
Лабубу алғаш рет 2015 жылы көпшілік назарына ұсынылды. Алайда оның танымалдығы 2019 жылы келді.
2019 жылы Касин Лун қытайлық Pop Mart компаниясымен серіктестікке отырды. Осыдан кейін Лабубудың жұлдызы жанды.
Pop Mart ойыншықты "тосынсый" форматында (surprise box), яғни ішінде не бар екенін білмей сатып алу моделі бойынша сатылды. Бұл тәсіл тұтынушыларда коллекцияны толық жинауға деген әуестікті күшейтіп, сатылымның күрт өсуіне себеп болды.
Pop Mart негізін қалаушы Ван Нин 2025 жылы Forbesтізімінееніп, оның байлығы 23 млрд доллар деп бағаланған. Бұл Pop Mart өнімдеріне, соның ішінде Лабубуға деген сұраныстың қаншалықты жоғары екенін көрсетеді.
Бүгінге дейін 300-ден астам Лабубу шығарылған. Бағалары да әртүрлі: 15 доллардан бастап, 960 долларға дейін жетеді.
2025 жылдың маусымында Бейжіңде өткен алғашқы аукционда биіктігі 120 см, жалбыз түсті Лабубу 170 мың долларға сатылды.
Labubu-ның тартымдылығы тек ерекше дизайнымен шектелмейді. Оның айналасында сәндік субмәдениет қалыптасты. Әсіресе, 2024 жылы әйгілі BLACKPINK тобының әншісі Лиса (Lalisa Manobal) әлеуметтік желіге Лабубумен түскен сурет салғаннан кейін тренд басталды. Ол осы ойыншықты инстаграмдағы суреттерінде, тіпті Рождество шыршасын безендіруде қолданды. Кейін бұл ойыншық басқа да белгілі тұлғалар, инфлюенсерлер, тіпті кейбір K-pop жұлдыздарының сөмкесінде сәндік элемент ретінде пайда болды. Бұл оны балалардан бөлек, 20-30 жастағы жастардың да қызығушылығына бөлеп отыр.
Балалар клиникалық психологы Айнұр Алдаштыңжазуынша, Лабубуды балалар қорықса да қарайды, алады, себебі бала психикасында қызығушылық пен қорқыныш қатар жүреді. Сонымен қатар бұл кейіпкер баланың санасында түсніксіз, бірақ тартыпты күй тудырады. Балаларға екі эмоцияның қатар келуі де "ғажап" әсер болуы мүмкін. Әрине, айналадағы жаппай сұраныс пен "топтан қалмайын" деген ықпал да бар.
"Балаңыз Лабубы әперуді сұраса, маман ретінде пікірім мынау: Балаңыз өз дене мүшесін білетін жаста ма? Егер 6-7 жасқа толмаған болса, бұл ойыншықты алмаған жөн. Ал 6-дан асқан балаға әперсеңіз де, не үшін ол ойыншыққа қызықты сұраңыз. "Қорқынышты ма?" "Қорқынышты болса, неге алғысы келеді?", "Ол қандай кейіпкер?, "Ол кейіпкердің несі ұнайды, несі ұнамайды?" деген сияқты сұрақтар қойып, талқылап, сезімдерін қорытуға көмектесіңіз", – дейді маман.
Алайда қазір дүкен сөрелерінде тұрған Лабубулардың көбі – Лабубу емес, Лафуфу.
Lafufu – Лабубудың көшірмесі. Бұл жалған өнімдер шынайы Pop Mart ойыншықтарына ұқсас көрінгенімен, арзан әрі сапасыздау.  Лафуфудың кең таралуы әлеуметтік желідегі трендтің қарқындылығын дәлелдегенімен, ол Қытайда зияткерлік меншікті қорғау мәселесінің әлі де өзекті екенін көрсетті.
Pop Mart пен Labubu феноменінің табысы Қытай үшін стратегиялық деңгейге шықты. Қытай Коммунистік партиясының ресми басылымы "People’s Daily" Лабубуды "Қытайда жасалған"-нан (Made in China) "Қытайда ойлап табылған"-ға (Created in China) ауысудың символы ретінде жазды. Мақалада: "Лабубудың өрлеуі – Қытайдың мықты өндірістік әлеуеті мен шығармашылық инновациясының үйлесімі. Бұл әлем тұтынушыларының эмоциялық қажеттіліктеріне дәл жауап береді" деп жазылған.
The Guardianжазуынша, Pop Mart компаниясының ұлттық бренд дәрежесіне көтерілуі Қытай билігінің жалған өнімдерге қарсы күресін күшейтуіне себеп болды. Ел "жалған тауарлар елі" деген беделден арылуға тырысып жатқан тұста, бұл брендті қорғау маңызды қадамға айналды. Сәуір айында Қытайдың шығысындағы Нинбо қаласында кеден қызметі Лабубудың зияткерлік меншігін бұзды деген күдікпен 200 мың жалған өнім партиясын ұстаған. Ал маусым айында тағы бір арнайы операция барысында 2 мыңнан астам контрафакт өнім тәркіленген.


Ержан Бабақұмаров серіктестіктен қысым жасауға көшу туралы: АҚШ Қытаймен, ЕО және Ресеймен қарым-қатынасты қалай қайта құруда

Біз саясаттанушы, "Ника груп" тәуелсіз талдау орталығының жетекшісіЕржан Бабақұмаровпенжаһандық тәртіп трансформациясы туралы сұхбаттар циклін жалғастырамыз. Бірінші бөлімде ол Дональд Трамп неге СЕО секілді ойлайтынын және неліктен АҚШ-ты корпорацияға айналдырып жатқанын түсіндірді. Екінші бөлімде дипломатия өзгеріп жатқаны: одақтар мен ережелердің орнын келісімдер мен қысым қалай басқаны туралы әңгіме болды. Ал үшінші бөлімде біз "2025 жобасы" және әлемдік тәртіптің ықтимал трансформациясы туралы сұхбаттастық.
Енді ең өзекті мәселе: Трамп әкімшілігі Қытай, Еуропалық одақ және Ресей сияқты негізгі халықаралық ойыншылармен қарым-қатынасты қалай құрып жатыр және Вашингтонның ұстанымының өзгеруіне бұл елдер мен өңірлік бірлестіктер қалай жауап беруі мүмкін.
– Ержан Жалбақұлы, Трамп тұсындағы АҚШ үшін Қытай қандай ел? Серіктес пе, бәсекелес пе, әлде қауіп-қатер ме?
– Қытай Дональд Трамп үшін – жаһандық саясаттағы негізгі акторлардың бірі. Вашингтон бұл елге ерекше мән береді. Басқа бағыттармен салыстырғанда, бұл мәселе бойынша америкалық ұстаным әлдеқайда жүйелі: Қытайды стратегиялық бәсекелес ретінде қарастырады және АҚШ-тағы бірқатар топтардың пікірінше, оны тежеп отыру қажет.
Мұнда ашық қарсы тұру емес, технология, логистика және энергетика салаларындағы тәуелділікті қайта қарау туралы сөз болып отыр. Вашингтонда жеткізу тізбектерін "ажырату" (decoupling) идеясын қолдайтындар саны артып келеді. Мақсат – жаһандық өзара әрекеттестікті бұзу емес, оны неғұрлым бақылауға болатын жағдайларда қайта бейімдеу.
АҚШ үшін Қытай – халықаралық жүйедегі маңызды әрі ықпалды ойыншы. Сол себепті АҚШ бұл елге қатысты экономикалық бәсекелестік элементтері бар жаңа саясат жүргізуді жөн көреді.
– Қытайдың Ақ үйдің қазіргі саясатына реакциясын қалай сипаттауға болады?
– Бейжің дәйекті әрі стратегиялық тұрғыда әрекет етеді. Ол, шамасы, жаһандық Оңтүстікпен, Оңтүстік-Шығыспен, Еуразия елдерімен өзара әрекеттің балама формаларын құруға маңыз беріп отырған секілді. Мақсат осалдықты әртараптандыру және төмендету.
"Бір белдеу, бір жол" бағдарламасы жаңа әлемге бейімделіп жатыр. Тұрақсыз аймақтарды  айналып өтетін бағыттар ашылды, цифрлық инфрақұрылымға, логистикаға және транспорттық үйлесімге басымдық берілуде. Қытай тәуелсіз алмасу инфрақұрылымын, оның ішінде банк саласында юаньды пайдалану арқылы, доллар аумағынан тыс төлем жүйелерін, инвестициялық банктерді қалыптастырып жатыр.
Бұл ретте Бейжің АҚШ-қа қарсы тікелей қадам жасаудан қашқақтайды, себебі жағдайды ушықтыруға мүдделі емес деуге болады. Оның орнына, Бейжің өңірлік байланысын күшейту, экспорт каналдарын кеңейту, несиелеу, энергетикалық және өнеркәсіптік жобаларға қатысу арқылы Вашингтон үшін текетірес құнын ұлғайтады.
Қытай симметриялық емес, стратегиялық жауап беруде: осалдықты азайтып, өзі басым күшке ие әріптестіктің параллель кеңістіктерін құрып жатыр. Аспан асты ел ең қиын тарихи кезеңдердің өзінде өзінің жаһандық ықпалын ұстап тұру және күшейтудің мыңжылдық тәжірибесіне ие.
– Еуропалық одақ ондаған жылдар бойы трансатлантикалық кеңістіктің тірегі болды. Қазір ол неге перифериядан жиі бас тартып жүр?
– Трамп әкімшілігі жалпы екіжақты форматтарға басымдық береді. Еуропалық одаққа Вашингтон стратегиялық тиімді серіктестен гөрі қиын келіссөз тетігі ретінде қарайтын сияқты.
АҚШ ынтымақтастықтан бас тартпайды, бірақ тез және нақты нәтиже беретін жағдайда ЕО елдерімен тікелей жұмыс істеуді жөн көреді. Бұл, әсіресе, қорғаныс, технологиялар және энергетикалық ресурстарды экспорттау мәселесіне қатысты.
Еуропалық одақ АҚШ-ты трансатлантикалық құрылымның тұрақты тірегі ретінде қарастырмайды, мазмұны мен ретіне қарай таңдау бойынша серіктес ретінде қарастырады.
– ЕуроОдақ тарапынан қандай жауаптар болуы мүмкін?
– Жағдай екі сценарий бойынша өрбуі мүмкін. Біріншісі – автономияны күшейту: өзіндік қорғаныс саясатын дамыту, өнеркәсіптік егемендікті қолдау, оңтүстік және шығыс бағыттармен байланысты күшейту. Екіншісі – жаңа икемділікке бейімделу: әрбір ел АҚШ, Қытай, Ресей, өзге державалармен қарым-қатынасты жеке-дара жолға қояды.
Қазіргі кезде біртұтас еуропалық ұстаным туралы айту қиын: ішкі динамика, сайлау циклдерінің қысымы, сенім дағдарысы координацияны қиындатады. Бірақ, талқылау деңгейінде Еуропалық одақтың стратегиялық автономиясы тақырыбы күшейіп келеді.
Еуропа кепілдіктер жоқ, бірақ мүдделер сақталған әлемде жаңа рөлін іздеп жатыр. Бұл – оңай емес, бірақ қажет қадам.
– АҚШ пен Ресей арасындағы қарым-қатынас әрқашан "сезімтал" тақырып болатын. Трамп әкімшілігі бұл бағытта қандай тәсілді қолданады деп есептейсіз?
– Сарапшылардың пікірінше, АҚШ энергетика, стратегиялық тұрақтылық және киберқауіпсіздік сияқты өз мүддесі бар салаларда шектеулі, прагматикалық ынтымақтастыққа ұмтылады. Идеологиялық риторика жұмсаруы мүмкін. Оның орнына – болжамды саясат, нақты шекаралар және америкалық мүдделерге сай нақты келіссөздер жүргізу мүмкіндігі қарастырылады.
Мәскеу өз тарапынан ұлттық мүдделерін икемді қорғауға ұмтылады. Қытай, ЕО, Таяу Шығыс елдері және Жаһандық Оңтүстікпен арадағы тактикалық маневрлерге ставка жасалуы мүмкін. АҚШ-пен тікелей қақтығыс Ресей үшін тиімді емес, бірақ серіктестік моделіне қайту да әзірге екіталай.
Ресеймен қарым-қатынаста екі жақ та өзара рұқсат етілген шектерді тексеріп отыратын, басқарылатын тепе-теңдік кеңістігіне көшуге тырысуы мүмкін.
– АҚШ әрекеттеріне жауап беру үшін елдер бір-бірімен үйлесе бастауы мүмкін бе?
– Кей тақырыптар бойынша өңірлік үйлесім мен тәжірибе алмасу күшеюі мүмкін. Мысалы, БРИКС+, ШЫҰ, ОШАЕҚ, энергетика және технология бойынша форматтар аясында. Әлем бинарлы модельден бас тартып жатыр. Бұл – шешім қабылдау орталықтары көбейетін кезең.
АҚШ таңдап әрекет ететін жағдайда қалған ойыншылар да ұлттық мүдделеріне қарай байланыс пен платформалар құрып, икемді әрекет етуді бастайды.
– Демек, жаһандық саясат орталығы жоқ, белгіленген геометриясы жоқ, бірақ көптеген түйісу нүктелері бар желіге ұқсай түседі ғой?
– Ия, басты қозғалыс дегеніміз осы. Әлем "архитектурадан" бас тартып, "қысым географиясына" ауысып жатыр. Мұнда бәрі траекторияға, импульске және байланыс қуатына тәуелді.
Қорытынды сұхбатта келесі мәселелер талқыланады:


Barefooting. Жалаңаяқ жүру әлемде неге трендке айналуда және ол туралы ортопед не дейді

Соңғы жылдары әлемде ерекше бір тренд кең тарала бастады. Ол – "Барефутиң" немесе жалаңаяқ жүру мәдениеті. Барефутиң жақтаушылары аяқ киімді шешіп, жермен тікелей байланыста болудың денсаулыққа және психологияға пайдалы екенін алға тартады. Бұл жай ғана әуесқойлық емес, тұтас философияға айналып бара жатқан мәдениет. Әлемнің көптеген келінде жалаң аяқ жүрушілерге арнайы барефут саябақтары салынған. Осы ретте Informburo.kzортопед дәрігер Асылбек Жолдасовтыңкөмегімен жалаң аяқ жүрудің пайдасы мен зиянын зерттеп көрді.
"Барефутиң" (barefooting) – күнделікті өмірде аяқ киім кимей, жалаң аяқ жүру тәжірибесі. Бұл мәдениет әсіресе АҚШ, Германия, Жаңа Зеландия, Австралия, Жапония сияқты елдерде танымал бола бастады. Бұл – адам күнделікті өмірде аяқ киімсіз жүруді әдетке айналдырып, өзінің табиғи жүріс мәнерін қалпына келтіруге тырысады дегенді білдіреді.
Сырт көзге байқалмауы мүмкін, бірақ аяқ киіммен жүру мен жалаң аяқ жүрудің айырмашылығы үлкен.
Адам табаны – ерекше құрылым. Онда отыз шақты сүйек, ондаған буын мен сіңір жұмыс істейді. Ұзақ уақыт ауыр әрі табаны қатты аяқ киім кию  табан құрылымының бұзылуына себеп болуы мүмкін. Себебі, табандағы қан айналымы баяулайды, жүру мәнері бұзылады. Әсіресе өкшесін тарсылдатып басып жүру тізеге, белге артық салмақ түсіреді.
Ал жалаңаяқ жүргенде адам әдетте табанның орта бөлігімен немесе ұшымен жүреді, бұл қозғалысты "жұмсартады", буындарға түсетін салмақ азаяды. Табан бұлшықеттері белсенді жұмыс істейді, қан айналымы жақсарады.
Иә, жалаң аяқ жүрудің артықшылықтары көп. Бірақ, дәрігер ретінде ескертерім, бәріне бірдей пайдалы бола бермейді. Табан невропатиясы бар (бұл қант диабеті бар адамдарда жиі болады) адамдарға, табан терісі өте жұқа, сезімтал адамдарға жалаң аяқ жүру ұсынылмайды. Сонымен қатар суық ауа райында ұзақ уақыт жалаң аяқ жүру салқын тиюге әкелуі мүмкін.
Қазақстанда табиғи орта кең болғанымен, инфрақұрылым мен қоғамдық сана әлі дайын емес. Себебі көшедегі тротуарлар қатты жабындымен қапталған, әрі лас болып жатады. Кей жерлерде жалаң аяқ жүру түгілі, қарапайым жаяу жүргінші үшін жағдай жасалмаған.
Сондай-ақ көпшілік жерде жалаңаяқ жүрген адамды орта  дұрыс қабылдай алмайды. Оның сыртында климатты да ескеру қажет, себебі әр аймақта ауа райы әртүрлі, солтүстік өңірлерде суық ұзақ уақытқа созылады.
Дегенмен, таза саябақтарда, үй маңындағы көгалды жерлерде немесе жазғы демалыс кезінде жалаңаяқ жүру тәжірибесін бастауға болады.
Жалаңаяқ жүруге бірден көшіп кетуге болмайды, бұл дене үшін күтпеген стресс болуы мүмкін. Сондықтан оны біртіндеп, дұрыс тәсілмен бастау маңызды.
Үйде бастау:Алдымен, күн сайын үйде жалаң аяқ жүруге дағдыланыңыз. Жылы, таза еденде немесе жұмсақ кілем үстінде жүру табанға жайлы әсер етеді. Бұл бұлшықеттердің жұмысын күшейтеді, тепе-теңдік сезімін жақсартады.
Шөп үстінде немесе құмда:Ауладағы көгал, саябақтағы жұмсақ шөп немесе жағалаудағы құм – жалаңаяқ жүруге ыңғайлы орта. Алғашқы апталарда күніне 10-15 минут жеткілікті.
Қатты беттерге біртіндеп өтіңіз:Шөптен кейін ағаш еден, тақтайша, таста жүруді үйренуге болады. Осылайша табан әртүрлі текстураларды "оқып" үйренеді. Бұл кезеңде аяқта ауырсыну, шаршау сезілсе, уақытты қысқартыңыз немесе жұмсақ ортаға қайта оралыңыз.
"Барефут" аяқ киімді қолданыңыз:Қалалық жерде бірден жалаң аяқ жүру мүмкін емес. Сондықтан жұқа, иілгіш табанды барефут аяқ киімдер жақсы балама бола алады. Олар табиғи жүріс мәнерін сақтай отырып, табанды жарақаттан қорғайды.
Арнайы жаттығулар жасаңыз:Табан бұлшықеттерін нығайту үшін мынадай қарапайым жаттығуларды орындауға болады:
Жаттығуларды күніне 5–10 минут жасау жеткілікті.
Егер сізде майтабан, варикоз немесе диабет болса, жалаңаяқ жүруді бастамас бұрын ортопед дәрігермен кеңескен дұрыс.
Жалаң аяқ жүру пайдалы болса да, одан кейін табанды қорғау маңызды. Себебі жалаң аяқ сыртқы ортаның әсеріне тікелей тап болады: кір, микроб, жарылу, жаралану сияқты қауіптер бар. Ортопед-дәрігер мынадай күтім тәртібін ұсынады:
Аяқты жуған соң жақсылап құрғатыңыз:Жалаңаяқ жүрген соң аяқты, табанды, бақай арасын жылы сумен жуып, міндетті түрде құрғақ сүлгімен мұқият сүртіңіз.
Ылғалдандырғыш крем жағыңыз:Серуеннен кейін табан терісі кеуіп кетуі мүмкін. Сол үшін қарапайым нәрлендіргіш немесе балауыз негізіндегі аяқ кремін қолданыңыз. Табан мен өкше бөлігіне көбірек назар аударыңыз.
Аптасына 1-2 рет скрабпен тазалау:Бұл тері қабатын жұмсартып, өлі жасушаларды кетіреді.
Қолайлы шұлық кию:Серуеннен кейін жұмсақ, таза шұлық киіп, аяқты демалту керек.
Жараны бірден өңдеу:Аяқта жара пайда болса, бірден өңдеу керек. Ол үшін сутегі тотығы немесе хлоргексидинді пайдалануға болады. Жараны құрғақ ұстаған жөн. Асқынып кетпеуі үшін бірнеше күн аяқ киім киіңіз немесе серуенге үзіліс жасаңыз.
Аяқты демалдырыңыз:Кешкісін аяқты жоғары көтеріп, 5-10 минут демалдырыңыз.
Егер табан терісі үнемі жарыла берсе, аяқта иіс пайда болса немесе қышу байқалса, қабыну, ісіну, қызару болса, міндетті түрде дерматолог немесе ортопедке қаралған жөн.


Жездіден – Жеңіске! Гитлер фашизмін күйретуге Қаныш Сәтбаевтың қосқан үлесі қандай

Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңіс туралы айтқан кезде тек майдан шебінде жаумен бетпе-бет соғысқан жауынгерлердің ерлігін ғана емес, сонымен қатар тылда еңбек еткен жұмысшылар мен ғалымдардың ерен еңбегін де ескеру шарт.
Ұлы Отан соғысы басталғанда Кеңес Одағы үшін ең маңызды міндеттердің бірі – майдан мен тылға қажетті шикізатпен, әсіресе металл мен көмірмен үздіксіз қамтамасыз ету болды. Бұл күрделі кезеңде Қазақстан бүкілодақтық ірі өнеркәсіптік базаға айналды. Қазақстан байлығын ашуда, игеруде және соғыс қажеттіліктеріне бағыттауда академик Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың рөлі орасан зор болды.
Қаныш Сәтбаев – Қазақстан ғылымының негізін қалаушы, геолог-ғалым, академик. Соғыс жылдары ол бар күшін Отан қорғауға, өндірістік ресурстарды тиімді пайдалануға бағыттады. Солардың ішіндегі ең елеулісі – Жезді марганец кенішін ашуы және оны қысқа мерзім ішінде іске қосуы. Бұл туралы Медеу Сәрсеке "Қаныш Сәтбаев" кітабында жазған.
1941 жылдың тамыз айында Кеңес әскері мен неміс әскерінің арасында болған қиян-кескі шайқас кезінде марганец кенінің негізгі қоймасы Никополь  кеніші жау қолында қалды. Сол кезде Германияның насихат министрі Иозеф Геббельс Кеңес өндірістері қымбат шикізат көзінен біржола айырылғанын айтып, "Демек, бізге айбынды әскерлерге құрыш сауытпен ұрған ең соңғы танкті құрту ғана қалды" деген екен.
Себебі, марганец – тек металл емес, майданның мызғымас тірегі болды. Бұл элементтің әскери өндірістегі орны ерекше еді. Ол қару-жарақ, әскери техника мен оқ-дәрілердің беріктігі мен сапасын қамтамасыз ететін стратегиялық шикізатқа айналды. Оның қоспасы болаттың беріктігін арттырып, төзімділігін күшейтеді және соққыға шыдамды етеді. Бұл қасиеттер танк, зеңбірек, әскери ұшақтар мен кеме корпустарын жасау үшін аса қажет болды. Марганец болмаса, болат сапасыз, морт сынғыш болар еді. Сонымен қатар, марганец темірден болат қорытқанда қалдық күкірт пен оттегіні жояды, яғни қорытпаның химиялық тұрақтылығын жақсартып, оны ұрыс алаңына лайықтайды. Сол себепті соғыс жылдары КСРО үшін марганец – стратегиялық металл саналды.
Соғысқа дейін Кеңес одағындағы марганец шикізатының 91,6 пайызы Никополь мен Чиатура кендерінде өндірілетін. Ал күзге таман неміс әскері Дон бойындағы Ростов қаласын басып алып, Қара теңіз жаңасына шығатын темір жолды да қиып тастады. Бұдан соң Кавказдағы Чиатурадан ферромарганец(марганецтің ғылыми атауы - авт.)тасу да ұзақ мерзімге тыйылды. Ал күн сайын өршіп келе жатқан алапат соғыста миллиондаған тонна құрышқа шымыр қасиет беретін марганец қоспалар қажет.
Осыған байланысты КСРО Халком кеңесі тамыз айының соңында "Шығыс аудандардан марганец шикізатын өндіруді жедел арттыру керек" деген қарар шығарады.
Осы кезде КСРО ғылым академиясының қазақ фиалиының жетекшісі Қаныш Сәтбаев өзі бұрыннан барлап жүрген Жездіні барлауды мықтап қолға алады. Ол үшін жезқазғандық геолог Иосиф Богданчиковты шақыртады.
Қаныш Сәтбав Жезді тауын 1928 жылдан бастап назарда ұстаған. Сол жылы ол жақтан марганец қорының ізін байқаған. Бұл туралы ғалым 1941 жылы геологқа тапсырма беру кезінде:
"Қарсақбай зауыты үшін флюстік шикізат іздеп жүргенде кездестім. Бұрғы салуға қаражат болмады. 1936 жылы Жезді жағасында бір жаз барлау тобын ұстадық: жеті ұңғыма, он шақты жыра қазылды. Олардың құжатын Қарсақбайдан табасыз. Петуховтың да не бітіргенін өзінен естисіз, ол да құралақан емес. Менің шамалауымша, нақ осы екі өзен түйісетін аңғарда ферромарганецтің сүбелі қоры бар. Ол болса, соғыс өрті күшейіп тұрғанда стратегиялық мәні ерекше шикізат", – деген екен.
Алайда, Жездіні барлау тапысырлған ғалымдар ондағы марганец көлемін нақты көрсетуге қорыққан. Себебі, ол заманда, соғыс кезінде байқаусызда жалған ақпарат беріліп қойса, ғалымға басымен жауап беруге тура келетін. Сол кезде де Қаныш Сәтбаев кен орнының қоры шамамен қанша екенін, қанша бөлігін жерасты әдісімен, қанша бөлігін ашық әдіспен өндіруге болатынына дейін тәптіштеп есептеп берген. Бұл хабар Сталинге жеткенде ол бірден Жезді кенін игеруге тапсырма берді. Өйткені, марганецсіз құрыш құйылмайды.
Осылайша, ғалым 1942 жылдың 12 маусымында құрылыс басталған соң бар-жоғы38 күнде Жезді кенішін іске қосып,алғашқы марганец кенін майданға жөнелтті. Соның нәтижесінде, соғыс жылдарында КСРО марганец кенінің 70,9 пайызы Жезді кен орнынан алынды. Кеңес Одағы танк шығаруды 2,5 есе өсірді.
Бұл туралы "Ұлы Отан соғысының тарихы" кітабында": Сайып келгенде бұл үлкен ұрыста жеңісп шыққанға тек зор табыс болды. Сапалы прокат өндіру жедел артты. Магнитогор комбинатын жезді ферромарганецпен дер кезінде жабдықтау броньдық прокат беруді 3 есе өсірді" деп жазылған.
Қаныш Сәтбаев та 1943 жылдың 21 желтоқсанында "Казправда" газетінде жарық көрген "Отан соғысы күндеріндегі Қазақстан интеллигенциясы" атты мақаласында Қазақстандағы өндірістің майданға қосқан үлесін тап көрсетеді:
"Қазақстан қойнауындағы барлық орасан зор байлықтар қазіргі таңда Отан қорғанысына жұмылдырылды. Қазақстан – ел ішінде қорғасын мен молибден өндіруде алдыңғы орында, ал мыс қорытуда жетекші республикалардың біріне айналды.Гитлершіл жауды жоятын әр 10 оқтың 9-ы – Қазақстанда өндірілген қорғасыннан жасалған. Танктер мен өздігінен жүретін қарулардың жартысынан көбі – құрамында қазақ молибдені бар броньмен қапталған. Патрон мен снарядтардың гильзаларының үштен бірінен астамы, сонымен қатар майдандағы әскердің байланыс құрылғылары да – Қазақстанда өндірілген мыстың қорытпаларынан жасалған.Қазақстанның жоғары сапалы марганец кендері уақытша жоғалған Никополь кен орындарының орнын басты. Бүгінде олар – Кеңес Одағының әскери қуатын қамтамасыз етіп отырған Орал металлургия зауыттарының жұмысын қамтамасыз етіп отыр", деп жазды.
Қаныш Сәтбаев тек Жездімен шектеліп қалған жоқ. Ол геология саласын стратегиялық құралға айналдырып, республиканың түрлі аймағынан қорғасын, мыс, темір, вольфрам, молибден және басқа да пайдалы қазбалардың кен орындарын анықтап, олардың соғыс өндірісіне бағытталуын қамтамасыз етті. Ғалымның ұйымдастыруымен Қарағанды маңындағы Жауыртау мекені зерттелді. Нәтижесінде қазіргі Теміртау қаласы бой көтерді.
Кейін ғалым бұл турасында: "Қазақстан майданды металмен, қару-жарақпен және азық-түлікпен қамтамсыз ететін қуатты арсеналға айналды. Республикадағы табиғи ресурстарды ел қорғанысы үшін тауып, жұмылдыру ісі өте-мөте қатты дамыды", – деп жазды.
Соғыс жылдары Қазақстанда 200-ден астам жаңа өнеркәсіп орны ашылып, олар әскери тапсырысты орындауға жұмылдырылды. Бұған себепкер болған — табиғи байлық пен оны тиімді игере білген ғалымдардың бірлескен еңбегі.
"Меніңше, барлық ғылыми қызметкерлердің, бүкіл кеңес зиялыларының ойы мен сезімін жеткіземін деп ойлаймын: әрқайсымыз бар шығармашылық күш-жігерімізді жұмсай отырып жұмыс істеудеміз және жұмыс істей беретін боламыз, отан игілігі үшін, жеңісті жақындату жолында бар ынтамызбен, табандылықпен еңбек етеміз", – деген еді бұл туралы Қаныш Сәтбаев.
Қаныш Имантайұлының басшылығымен Кеңес ғалымдары ғылыми және техникалық жетістіктердің барлығын Отан қорғанысының мүддесіне бағыттап, аса ірі жеңіске жетті. Ол геологияны әскери стратегиямен ұштастырып, кен орындарын жедел барлау мен игеру тәжірибесін қалыптастырды. Соғыс жылдарында пайдалы қазбаларды іздестіру үшін 350 эскпидициялық отряд құрылды. 1941 жылы олардың саны 38 болатын. 1944 жылы кен байлықтарын зерттейтін 38 ғылыми-зерттеу мекемесі жұмыс істеді. Қазақстан филиалы соғыс жылдарында үкімет пен халық комиссаритарына 160-тан астам пайдалы ұсыныс тапсырды.
Осылайша гитлершілердің Кеңес Одағы Германиямен ғылыми-техникалық тұрғыда бәсекелесе алмайды деген үміті ақталмады. Сол еңбегі үшін ғалым 1945 жылы екінші рет Ленин орденімен және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталды.
Қаныш Сәтбаевтың жұмысы тек соғыс кезінде емес, соғыстан кейінгі Қазақстан индустриясының негізін қалауға да себеп болды. Ғалым 1946 жылы жаңадан құрылған Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті болды.
"Халықаралық Сәтбаев қорының" қамқоршылар кеңесінің төрағасы,сенат депутаты Алтынбек Нухұлыныңайтуынша, академик Қаныш Сәтбаев – ел тарихына алтын әріппен жазылған ұлы тұлға. Соғыс жылдарында Сәтбаевтың майдан үшін жасаған еңбегі әскери операциямен пара-пар бағаланған.
"Жезді марганец кенішін небары 38 күн ішінде іске қосып, алғашқы стратегиялық маңызды марганец кенін Орал мен Сібірдегі танк зауыттарына жөнелту – бұл тек геологиялық емес, тарихи ерлік. "Ұлы Отан соғысының тарихы" кітабында Жезді кенішінің маңызы турасында: "соғыстағы әр ісі операцияда жеңіспен пара-пар" деп көрсетілуі – соның дәлелі. Соғыс жылдарында Кеңес Одағы армиясы қолданған танктердің 80 пайызы Жезді марганецінен жасалған. Әсіресе атақты Т-34 танкісінің сауытында Жезді марганеці қолданылды. Өйткені болатқа марганец қосылғанда, ол шынайы сауытқа айналып, жау снарядтарын өткізбейтін деңгейге жеткен. Сол секілді соғыста атылған әр он оқтың тоғызы – Қазақстанның қорғасынан, ал әр үшінші снаряд пен гильза – Жезқазған мысынан жасалғаны – Қаныш Сәтбаев ашқан қазба байлықтардың тікелей нәтижесі. Бұл көрсеткіштер ғылым мен геологияның, соның ішінде бір ғалымның – Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың – Жеңіске қосқан орасан үлесін дәлелдейді. Осыны ескере отырып,Жеңістің 80 жылдығында Қаныш Сәтбаевқа "Халық қаһарманы" атағы берілуі керек.Бұл марапат Қанышқа емес, қазақ халқына, келер ұрпаққа қажет. Өйткені ол тек қазба байлықты емес, қазақ ғылымын, экономикасын, болашағын қалыптастырды", – деді Алтынбек Нухұлы.


Қолайсыз ауа райы: Қазақстанның оңтүстігінде толассыз жаңбыр жауады

Казгидромет синоптиктері 3, 4 және 5 наурызға арналған ауа райы болжамын ұсынды, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Казгидромет синоптиктері 3, 4 және 5 наурызға арналған ауа райы болжамын ұсынды, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Болжамға сәйкес, солтүстік-батыс циклоны әсерінен Қазақстан аумағының басым бөлігінде жауын-шашын (жаңбыр, қар), боран, көктайғақ күтіледі.
"4 наурызда елдің оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында қатты жауын-шашын (негізінен жаңбыр түрінде) болжанады", - деді синоптиктер.
Қазақстан бойынша желдің күшеюі, түнгі және таңғы уақытта тұман, сондай-ақ ауа температурасының біртіндеп жоғарылауы күтіледі.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Шегірткемен күреске 7,1 млрд теңге бөлінді. Шаруаға көмек экожүйеге зиянын тигізбей ме

Биыл шегірткемен күреске жылдағыдан көбірек қаражат бөлінді – 7,1 миллиард теңге. Бұл сома 38 миллион гектар жерге арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, тиісті шараларды жүзеге асыру үшін керек. Сондай-ақ, 2025 жылы былтырдан екі есе көп, яғни 4342 маман егінді шегірткеден қорғау жұмысымен айналысады деп жоспарланып отыр. Осы орайда ауыл шаруашылығы өсімдіктерін өсіруші маман Мұрат Асанов шегірткемен күреске шекаралас жатқан мемлекеттер бірге араласса, нәтиженің әлдеқайда жақсы болатынын айтады.
2025 жылы елімізде шегіртке зиянкестерінің таралуы2,1 миллион гектараумақты қамтитыны болжануда, бұл өткен жылмен салыстырғанда 1 миллион гектарға азайғанын көрсетеді. Шегірткеден қорғау шараларын тиімді ұйымдастыру мақсатында республикалық бюджеттен7,1 миллиардтеңге бөлінді. Осы қаржы шеңберінде38 миллион гектаржерге кешенді зерттеу жұмыстары жүргізіледі деп жоспарлануда. Аталған жұмыстарға4342 мамантартылатын болады, бұл өткен жылмен салыстырғанда жұмыс күші екі есеге артқанын көрсетеді. Жоспарланған шаралар шегіртке мәселесімен тиімді күресуге және ауыл шаруашылығына келетін зиянды азайтуға бағытталған.
"Қазіргі уақытта аймақтарда кешенді қызметтерді сатып алу шаралары белсенді жүргізіліп жатыр. Бұл жұмыстардың бір бөлігі ретінде мердігерлермен келісім-шарттар жасалып, өңдеуге443 бірлік бүріккіш техникатартылады. Шегірткелердің ең көп таралуы байқалатын өңірлерде жұмыстарды тиімді ұйымдастыру мақсатында жедел штабтар құрылды. Осы штабтар облыс әкімдерінің орынбасарларының жетекшілігімен басқарылады, олар жергілікті жерлерде жұмыс үйлестіру жұмыстарын атқаруда. Мұндай шаралар аймақтардағы ауыл шаруашылығын шегірткелердің залалынан қорғау үшін қолға алынған", – деді Ауыл шаруашылығы министрлігіндегілер.
Шегіртке зиянкестеріне қарсы күрес шараларын тиімді жүргізу мақсатында кешенді іс-шаралар жоспары мен арнайы жол картасы әзірленді. Бұл құжаттарда зиянкестердің таралуына жол бермеу үшін алдын алу шаралары, жүйелі мониторинг жүргізу және химиялық құралдарды қолдану әдістері қарастырылған. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы мамандарын оқыту және халықты ақпараттандыру жұмыстары жоспарланған. Осы арқылы зиянкестердің ауыл шаруашылығына келтіретін залалын барынша азайту мақсат етіледі.
"Қазақстанда шегірткелер көбінесе ауылдық және егіншілікпен айналысатын аймақтарда таралады. Әсіресе, Қостанай, Ақтөбе және Түркістан облыстарында олардың ауыл шаруашылығына тигізетін зияны жиі тіркеледі. Сонымен қатар, Алматы, Жамбыл, Қарағанды және Павлодар облыстарында да шегірткелердің жаңа таралу ошақтары анықталған. Олар көбінесе ашық, құрғақ және шөпті жерлерде, әсіресе ауыл шаруашылық алқаптарында кездеседі, – деді маман Мұрат Асанов.
Қазіргі уақытта Түркістан және Жамбыл облыстарында шегірткемен күресу бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде. Жергілікті билік пен аграрлық мамандар шегірткелердің таралуына тосқауыл қою мақсатында алдын алу шараларын қолға алды. Бұл аймақтарда шегірткелердің көбеюі ауыл шаруашылығы өнімдеріне айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін болғандықтан, өңірлерде дезинсекциялық жұмыстар жүргізу және фермерлерді ақпараттандыру жоспарланған. Аталған шаралар шегірткелердің көбеюін болдырмауға және егін алқаптарын қорғауға бағытталған.
Марокко шегірткелерінің дернәсілдеріне мониторинг жүргізу мақсатында Түркістан облысына арнайы мамандар жіберілмек. Бұл үшін Ақмола, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Қарағанды және Абай облыстарынан білікті мамандар қатысады. Жалпы есепте, өңірлерге барлығы 12 көлік жүргізушісі мен 20 аудандық бөлімшелердің басшылары мен мамандарының қатысуы жоспарланған. Бұл шара Марокко шегірткелерінің таралуын бақылап, зиянын азайту мақсатында маңызды рөл атқарады.
2025 жылы шегірткелермен күрес тиімділігін арттыру мақсатында барлық мүдделі тараптардың үйлестірілген әрекеттері жүзеге асырылады. Бұл шаралар ауыл шаруашылығы алқаптарының зақымдану қаупін айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді. Бірлескен күш-жігердің арқасында шегіртке зиянкестерімен күресте тиімділік жоғарылап, аграрлық сектордың тұрақтылығы қамтамасыз етіледі, деп сендірді министрліктегілер.
Премьер-министрдің орынбасары Серік Жұманғариннің төрағалығымен өткен шегірткенің таралуына қарсы іс-қимыл жөніндегі орталық штаб отырысында алдыңғы аптадағы жағдай талқыланды. Отырыста шегіртке зиянкестерімен күресу шаралары, олардың таралу аймақтары және алдын алу бойынша жоспарлар қарастырылды. Мемлекеттік органдар мен аймақтық өкілдіктердің үйлестірілген іс-қимылының маңыздылығы атап өтіліп, тиімді шаралар қабылдау қажеттілігі баса айтылды. Ауыл шаруашылығы министрлігі мен басқа да жауапты органдар жедел әрекет етуге міндеттілігіне назар аударылды.
Бүгінде шегірткенің таралу ошақтарын анықтау мақсатында16,7 миллион гектараумаққа мониторинг жүргізілді, бұл жоспарланған жұмыстың98 пайызынқамтиды. Осыған орай, қорғаныс шаралары қолданылып, олардың жалпы ауданы2,9 миллион гектарғажетті. Бұндай шаралар шегіртке зиянының алдын алу және ауылшаруашылық алқаптарын қорғау үшін маңызды.
Ақмола, Ақтөбе және Қостанай облыстарында итальяндық прус шегірткесіне қарсы күрес шаралары белсенді түрде жалғасуда. Ауыл шаруашылығы саласындағы мамандар мен аймақтық билік органдары өзара ынтымақтастықта болып, зиянкестердің таралу ауқымын азайтуға күш салуда. Мұндай шаралар жергілікті өсімдіктерді қорғауға және егін өнімділігін сақтап қалуға бағытталған. Арнайы топтар химиялық өңдеулерді жүзеге асырып, тұрақты мониторинг жұмыстарын жүргізіп отыр. Бұл аймақтарда атқарылып жатқан шаралардың арқасында зиянкестердің шығынын минималды деңгейде ұстап тұру көзделуде.
"Шегірткелер көбінесе құрғақ және жылы климатты аймақтарда көп кездеседі. Олардың негізгі мекендейтін жерлері – далалы, шөлейт және шөлді аймақтар. Шегірткемен күресті екі немесе одан да көп мемлекеттердің бірігіп жүргізуі әлдеқайда тиімді. Себебі бұл зиянкестер шекараларды елемей, үлкен қашықтықтарға көшіп отырады. Егер елдер үйлестірілген шаралар қолданса, химиялық өңдеу, биологиялық бақылау және мониторинг жүйелері тиімдірек жұмыс істейді. Сонымен қатар, шығындар да біркелкі бөлініп, жалпы нәтижелілік артады", – деп түсіндірді маман Мұрат Асанов.
Ауыл шаруашылығы вице-министрі Ермек Кенжеханұлы Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасының барлық периметрі бойынша шегірткенің таралу орындарын анықтау үшін зерттеу жүргізілгенін айтты. Атырау және Батыс Қазақстан облыстарында шегірткенің ұшып келу қаупі жоқ екенін және жағдайдың тұрақты екенін атап өтті.
Жақында Қазақстанның бірнеше облыстарында шегірткелердің таралуы бойынша талдау жүргізілді. Атап айтқанда, Ақтөбе және Абай облыстарында шегірткелердің таралуы анықталған жоқ. Сонымен қатар, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Шығыс Қазақстан және Қостанай облыстарында Ресей Федерациясымен шектесетін аумақтарда шегірткенің шоғырлануы экономикалық зияндылық шегінен төмен деңгейде екені белгілі болды. Бұл туралы Қазақстан Республикасының аграрлық вице-министрі мәлімдеді.
Шегіртке таралуы ықтимал аймақтарда зиянкестердің көбеюін болдырмау үшін бақылау және өңдеу жұмыстары жалғастырылатын болады. Бұл іс-шаралар зиянкестердің ауыл шаруашылығы өнімдеріне тигізуі мүмкін зияндарының алдын алу мақсатында жүзеге асырылмақ. Мамандар аймақтардағы жағдайды қадағалап, қажет болған жағдайда қосымша шараларды қолға алуға дайын. Бұл жұмыстар тұрақты түрде жүргізіліп, табиғи ортаға залал келтірмеу үшін арнайы әдістер қолданылуда. Сонымен қатар, шаруаларға шегіртке зардаптары және олармен қалай күресуге болатыны туралы ақпараттар беріледі. Осының арқасында, аймақтардағы ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасы мен өнімділігі сақталмақ.


"Экономикалық емес, саяси месседж": Дональд Трамптың Қазақстанға қатысты тариф саясатының астарында не жатыр

2025 жылдың 1 тамызынан бастап АҚШ президенті Дональд Трамптың шешімімен Қазақстаннан келетін барлық тауарға 25 пайыздық кедендік баж салығы енгізілетіні белгілі болды. Бұл мәлімдеме халықаралық қауымдастық пен сарапшылар арасында қызу пікірталас тудырып, геосаяси және экономикалық салдарын бағалау қажеттігін күн тәртібіне шығарды.
Қазақстан үшін бұл шешімнің салмағы қандай? Экспортқа тікелей әсер ете ме? Әлде бұл АҚШ-тың жаһандық саудадағы жаңа стратегиясының бір бөлігі ғана ма? Осы және өзге де маңызды сұрақтар төңірегінде біз қазақстандық экономистерден пікір алып, Трамптың тарифтік саясатының Қазақстан экономикасына ықтимал әсерін талдадық.
Экономист Айбар Олжайдыңайтуынша, Трамп әкімшілігінің қазіргі ұстанымы – АҚШ экономикасындағы сауда теңгерімсіздігін түзетуге бағытталған.
"АҚШ-тың Трамп әкімшілігі кезінде қолға алған негізгі бағыттарының бірі – сыртқы сауда теңгерімін қалпына келтіру. Олар: "Америка өз тауарынан гөрі сырттан әкелген тауарға көбірек тәуелді болып кетті. Біз өндірмейміз, тек тұтынамыз. Бұл ұзақмерзімді перспективада елдің экономикалық дербестігіне қауіп төндіреді" деп есептеді. Сондықтан олар импортқа кедендік баж салығын көбейтіп, өз өндірісін ынталандыруды жөн көрді. Мақсат – АҚШ экономикасын қайта индустрияландыру, жұмыс орындарын ел ішінде сақтау және Қытайға тәуелділікті азайту", – дейді Айбар Олжай.
Экономистің айтуынша, бұл саясаттың артында экономикалық қана емес, саяси және геосаяси мүдделер де бар. Сарапшы АҚШ пен Қытай арасындағы сауда соғысы тек экономикаға ғана қатысты емес екенін айтады.
"Бұл жерде әңгіме тек доллар мен юаньның айырмашылығында емес. Бұл – ықпал үшін күрес. Қытай өндірісті жаһандық деңгейде өз қолына алғысы келеді. Ал АҚШ бұған жол бермейді. Олар Қытайды нарықтағы шексіз өндіруші емес, белгілі бір шеңберде әрекет ететін ойыншы ретінде көргісі келеді. Сондықтан сауда кедергілері – бір жағынан экономикалық құрал, екінші жағынан саяси қысым. Олар Қытайға "бізге тым жақын келме" деген белгі беріп отыр", – деп түсіндірді экономист.
Айбар Олжай бұл жағдайдың Қазақстанға қандай әсері болатынын да ашып айтты. Оның пікірінше, біз үшін бұл үрдістің тіке қатері жоқ.
"Қазақстан АҚШ-қа дайын өнім экспорттамайды. Біз негізінен шикізат жеткіземіз. Мұнай, металл, ферроқорытпа, кейде химия өнімдері. Бірақ бұл – стратегияға бағытталған өнімдер. АҚШ бұл шикізатқа кеден салығын салмайды. Себебі ол олардың өндірісіне керек. Сондықтан "бізге де кеден салығын салды" деген қауесет негізсіз. Бұл біздің экспорттық табысымызға әсер етпейді", – дейді маман.
Айбар Олжай Қазақстанның кедендік саясаты туралы да сөз қозғады. Ол еліміздің кеден жүйесі дербес емес екенін, оның Еуразиялық экономикалық одақ аясында жүргізілетінін баса айтты.
"Бізде кеден салығы жеке-жеке елдерде емес, ортақ келісім бойынша белгіленеді. Қазақстан Ресеймен, Беларусьпен, Қырғызстанмен және Армениямен бір одақта. Бұл дегеніміз – кедендік ставкаларды бірлесе отырып шешеміз. Яғни, АҚШ-тан келетін өнімге "Қазақстан кеден салығын көбейтеді" деген сөз шындыққа жанаспайды. Біз ондай қадамды жеке-дара жасай алмаймыз", – дейді сарапшы.
Оның айтуынша, Қазақстан бұл жағдайда эмоциямен емес, ақылмен әрекет етуі керек.
"Біз – АҚШ-пен ашық соғыс жүргізіп жатқан ел емеспіз. Керісінше, прагматикалық ынтымақтастыққа мүдделіміз. Мысалы, бізге АҚШ-тан келетін тауарлар – өте қажет дүниелер. Электроника: ноутбук, планшет, смартфон. Химия өнімдері: бояу, реагенттер және ең маңыздысы – авиация. Біз "Boeing" ұшақтарын сатып аламыз. Бұл – жай ғана бизнес емес, еліміздің әуе инфрақұрылымының бір бөлігі. Біз оған салық салып, өзімізге зиян келтіруіміз – қисынсыз шешім болар еді. АҚШ-тан Қазақстанға келетін импорт шамамен 2 миллиард доллардың айналасында. Бұл әлемдік сауда аясында салыстырмалы түрде шағын көрсеткіш. Сондықтан екіжақты сауда қарым-қатынаста шектеулер енгізу – екі жаққа да тиімсіз. Бізге АҚШ керек, оларға біз – аса маңызды сауда серіктесі емеспіз, бірақ ынтымақтастық артық етпейді. Сол себепті біз эмоциямен емес, ұлттық мүддемізбен жұмыс істеуіміз керек", – деп қорытты Айбар Олжай.
Экономист Елдар ШамсутдиновТрамп әкімшілігінің бұл шешімін таза экономикалық мүддеден емес, кеңірек геосаяси мақсаттан туындаған қадам ретінде сипаттайды. Оның айтуынша, бұл жерде сауда балансына қарағанда, геосаяси салмақ басым.
"Бұл шешімнің астарында тек экономика емес, үлкен саясат жатыр. Трамп әкімшілігі Қытаймен ғана емес, BRICS елдерімен тұтастай жаңа экономикалық блок құру ықтималдығына алаңдады. Мұндай жағдайда Қазақстанның рөлі де кездейсоқ назарға іліккен жоқ. Біз – Ресейдің мұнайын транзиттейтін негізгі елміз. Сондықтан АҚШ бұл қадамымен саяси белгі бергісі келді. Бұл "біз бәрін бақылауда ұстап отырмыз" деген месседж. Тікелей экономикалық пайдадан гөрі, осындай ақпараттық және саяси сигнал жіберу әрекеті деп есептеймін", – дейді сарапшы.
Елдар мырза, әсіресе, Қазақстаннан АҚШ-қа тікелей экспортталатын өнімдерге тоқталып өтті. Оның айтуынша, бұл бағыттағы тауарлардың көлем үлкен емес, бірақ символдық мәні бар.
"Жыл сайын Қазақстаннан АҚШ-қа шамамен 95 миллион доллар көлемінде өнім экспортталады. Бұл – негізінен металдар, уран, химиялық заттар мен машина жасау саласының өнімдері. Егер баж салығы енгізілсе, осы салаларда қиындықтар туындайды. Дегенмен, ең үлкен қауіп – ресми емес, жанама жолмен экспортталатын өнімдерде. Әсіресе энергетика секторы осал. Мысалы, біз тікелей емес, үшінші елдер арқылы белгілі бір өнімдерді жеткіземіз. Ал баж салығы дәл осы тізбектерге әсер етіп, оларды бұзуы мүмкін", – деп қосты Елдар Шамсутдинов.
Экономисттің пайымдауынша, АҚШ-тағы бұл шешім – Трамптың протекционистік саясатының бір бөлігі ғана. Қазақстан бұл процесте басты нысана емес, символдық деңгейде қаралған елдердің қатарында.
"Бізге бағытталған бұл шешімнің астарында нақты бір экономикалық қадам жоқ. Бұл – тікелей нысана емес, жанама қысым, саяси нышан ретінде орын алған әрекет. Яғни, "кім Қытаймен, Ресеймен тым жақын жүрсе – біз де оларға қысым жасай аламыз" деген емеурін", – дейді сарапшы.
Сонымен бірге, Елдар Шамсутдинов бұл шараның Қазақстан экономикасына ықпалы бар екендігін мойындай отырып, оның көлемі шектеулі болатынын жеткізді.
"АҚШ – біздің экспорттық нарығымыздың бір пайызынан да аз бөлігін ғана құрайды. Негізгі бағыттар – Қытай, Еуропалық Одақ және Ресей. Сондықтан бұл санкция біздің жалпы экономикамызға керемет соққы емес. Бірақ ол белгілі бір салаларға әсер етеді – бұл шындық", – деп қосты Елдар Шамсутдинов.
Экономист баж салығы енгізілген жағдайда қазақстандық экспорттаушылар үшін нақты қандай қиындықтар туындайтынын да тәптіштеп түсіндірді.
"Кедендік баж салықтары әсіресе капиталды көп қажет ететін секторларға ауыр тиеді. Экспорттаушылардың табыстылығы төмендейді. Логистика қиындайды. Уран мен металл жеткізудегі бағыттар өзгереді. Ал ол дегеніңіз – қосымша шығын, уақыт жоғалту, жаңа нарық іздеу", – дейді экономист.
Ол қысқа мерзімде валюталық тұрақсыздық пен логистикалық дағдарыстар орын алуы мүмкін деп есептейді. Оның айтуынша, Қазақстан бұл жағдайға дипломатиялық деңгейде жауап қатуы керек. Әсіресе, Дүниежүзілік сауда ұйымы аясындағы нормалар мен ерекшеліктерді пайдалану арқылы өз позициясын қорғауға тырысу қажет. Экономист сондай-ақ екіжақты сауда қатынастарына кері әсер ету қаупіне де назар аудартты.
"Иә, теңгенің бағамында құбылу болуы ықтимал. Логистикамен айналысатын компаниялар күмәнданады, бағытын өзгертеді. Бұл нарықтағы сенімсіздікке алып келеді. Ал ұзақ мерзімде біз жаңа нарықтар іздеуге мәжбүр боламыз. Бұған дейін тек айтып жүрсек, енді әрекетке көшеміз. Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне, Үндістан мен Түркияға қызығушылық артады. Қазақстан дипломатиялық арналарды пайдаланып, бұл мәселеге нақты реакция білдіруі керек. ДСҰ шеңберінде жеңілдіктер мен ерекшеліктер сұрауға мүмкіндігіміз бар. Бірақ Еуразиялық экономикалық одақ аясында ортақ шешімге келу қиын болады. Бұл одақтың барлық мүшесі бірдей жағдайда тұрған жоқ. Егер баж салығын айналып өту жолдары мен логистикалық тізбектер тым күрделене берсе, онда екіжақты сауда қатынастары зардап шегеді. АҚШ үшін бұл үлкен қауіп емес, бірақ біз үшін маңызды мәселе. Сондықтан біз келіссөз бастауымыз қажет", – дейді ол.
Сөзінің соңында Елдар Шамсутдинов Қазақстанның қазіргі нарықтарды әртараптандыру бағыты жайлы оң пікір білдірді. Оның айтуынша, бұл бұрын қағазда қалған идея болса, қазір нақты іске айналып келеді. Экономист бұл жағдайдан ең алдымен қазақстандық экспорттаушылар зардап шегетінін, ал АҚШ-тың ішкі нарығына әсері тек уран сынды ерекше тауарлармен шектелетінін де атап өтті.
"Нарықтарды әртараптандыру – бұл жай теория емес. Біз "Орта дәліз" арқылы Қытай, Үндістан, Түркия және Парсы шығанағы елдерімен белсенді жұмыс істеп жатырмыз. Бұл үрдіс енді нақты іс жүзіне асып келеді. Иә, бұл шешімнің ең бірінші соққысы – біздің экспорттаушыларға тиеді. Себебі олар келіссөзде әлсіз. Қаржы, логистика, маркетинг жағынан да шектеулі. Ал америкалық тұтынушыларға әсері аз болады. Тек уран импорты сынды ерекше тауарлар үшін ғана ол маңызды", – деп қорытты Елдар Шамсутдинов.
R-Finance қаржы кеңесшісі Арман БайғановАрман Байғанов Трамп әкімшілігінің протекционистік саясатын жаһандық саудаға тікелей әсер ететін, бірақ ұзақмерзімді пайдадан гөрі ішкі саяси ұпай алуға бағытталған қадам деп санайды. Ол мұндай шешімдердің экономикалық логикасы барын мойындай отырып, оның шектеулі тиімділігін де атап өтті.
"АҚШ-тың көптеген елмен сауда сальдосы теріс. Яғни, олар экспорттағаннан гөрі көбірек импорттайды. Бұл – жай ғана статистика емес, стратегиялық мәселе. Өйткені шетелдік тауарлар үшін төленген ақша басқа елдердің экономикасын қаржыландырып жатыр. Мұндай жағдайда АҚШ өз өндірісін емес, Қытайдың, Германияның немесе өзге елдердің өндірісін қолдап отырғандай көрінеді. Бұл – дамушы елдер үшін тиімді болуы мүмкін, бірақ АҚШ үшін ұзақ мерзімді перспективада тиімсіз шешім. Сондықтан Трамп әкімшілігі ішкі өндірісті күшейтуге ден қойды", – дейді Арман Байғанов.
Арман Байғановтың айтуынша, бұл саясаттың түпкі мақсаты – америкалық жұмыс орындарын сақтау, салық базасын кеңейту және стратегиялық тауарлар өндірісін ел ішінде шоғырландыру. Сарапшы Қазақстанға қатысты сауда айналымының құрылымын да нақты атап өтті. Оның айтуынша, екі ел арасындағы экономикалық байланыс ауқымды болмаса да, өз ерекшелігі бар.
"Импортты шектеу арқылы ішкі нарықты қорғау – олар үшін өзінше бір экономикалық егемендік. Осы мақсатпен кедендік тарифтер көтерілді. Бұл – таза экономикалық қадам ғана емес, сонымен қатар саяси мәлімдеме. Яғни, "біз өзімізге сенеміз, өз өнімімізді тұтынамыз" деген ұстаным. Бірақ, әрине, мұның жанама салдары да бар, әсіресе халықаралық серіктестері үшін. Қазіргі таңда Қазақстан мен АҚШ арасындағы тауар айналымы шамамен 4,2 миллиард долларды құрайды. Соның ішінде 2,1 миллиарды – біздің экспорт. Бұл экспорттың едәуір бөлігі – шикізат. Алайда бұл жерде назар аударатын мәселе – стратегиялық сипаттағы өнімдер. Мәселен, шикі мұнай, уран, сирек кездесетін металлдар, техникалық күміс сынды тауарлар бар. Олар кедендік тариф тізіміне тікелей кірмейді. Себебі, бұл өнімдер – АҚШ үшін аса маңызды, стратегиялық мәні бар ресурстар. Оларды басқамен алмастыру қиын", – деп қосты экономист.
Дегенмен экономист баж салығына нақты іліккен кейбір тауарлар бар екенін де жасырмайды. Байғановтың айтуынша, АҚШ Қазақстан үшін толық тәуелді нарық емес, сол себепті бұл шешімге байланысты біржақты қарсы шаралар қабылдау тиімсіз болар еді. Импорт мәселесіне келгенде, сарапшы америкалық өнімдер біз үшін қажет әрі бәсекесіз екеніне назар аударады.
"Қазақстаннан АҚШ-қа баратын 95 миллион доллар шамасындағы өнімдер баж салығына түсуі мүмкін. Бұл – фосфор мен оның қосындылары (әсіресе Сицилия арқылы өтетін экспорттық тізбек), кейбір ауылшаруашылық тауарлары, соның ішінде бидай негізіндегі өнімдер. Бірақ бұл көлем жалпы экспортпен салыстырғанда өте аз. Сондықтан бұл – экономикалық апат емес, тек ескеруге тұрарлық фактор. АҚШ-пен экономикалық тәуелділік деген бізде жоқ. Бұл санкциялар қазақстандық кәсіпорындардың экономикалық моделіне тек түзету енгізуді талап етуі мүмкін. Мысалы, өндірісті қайта құрылымдау, нарықтарды әртараптандыру немесе логистиканы оңтайландыру. Кейбір салалар бұған бейімделе алады, ал кейбірі үшін бұл – жаңа мүмкіндік. АҚШ-тан келетін дайын өнім көлемі шамамен 2 миллиард доллар. Бұл – өзімізде өндірілмейтін тауарлар: дәрі-дәрмек, медициналық құралдар, кейбір азық-түлік (мысалы, тауықтың жамбасы), өндірістік құрал-жабдықтар. Мұндай өнімдерді бірден алмастыру қиын. Сондықтан бізге "айнадағыдай жауап береміз" деп баж салып, эмоциямен шешім қабылдау тиімсіз. Қатаң қарсы шаралардан гөрі икемді, прагматикалық стратегия ұтымдырақ", – деп түсіндірді Арман Байғанов.
Кеден саясатының отандық кәсіпорындарға ықпалы жайында да Арман Байғанов нақты ұстанымын білдірді. Экономист әлемдік сауда жүйесіне қауіп төніп тұрғанын да атап өтті.
"Әлемдік саудада кез келген тарифті көтеру – кері әсер береді. Біз – ғаламдық экономикаға кіріктірілген мемлекетпіз. Бүгінде ешбір ел өз-өзіне ғана сеніп, тұйық өмір сүре алмайды. Тіпті АҚШ-тың өзі де. Сол себепті кедендік шектеулер – халықаралық ынтымақтастыққа нұқсан келтіреді. Дүниежүзілік сауда ұйымы бірізді, әділ ережелерді сақтау үшін құрылған. Бірақ Трамп кезінде басталған бұл протекционизм – сол жүйеге жасалған шабуыл іспетті. Бұл тек Қазақстанға емес, жалпы әлемдік сауда тәртібіне зиян келтіреді", – деді ол.
Сөзінің соңында Арман Байғанов АҚШ-тың бұл саясаты ақыр соңында өзіне зиян келтіретінін атап өтті.
"Иә, осындай тұрақсыздық инвесторлардың сенімін төмендетеді. Ал инвестициялық тартымдылық – кез келген елдің экономикалық болашағын айқындайтын фактор. АҚШ – әлемнің қаржы орталығы. Сол себепті олардың ішкі шешімдері бүкіл әлемдік нарыққа әсер етеді. Егер тұрақсыздық жалғаса берсе, олар стратегиялық әріптестерін жоғалтады, ал бұл – кез келген держава үшін қауіпті жағдай", – деп қорытты экономист Арман Байғанов.
Еске салсақ, 2025 жылдың 2 сәуірінде Дональд Трамп әлемнің түрлі мемлекеттерінен келетін тауарларға жаппай кедендік баж салықтарын енгізу туралы жарлыққа қол қойған болатын. Сол кезде Қазақстаннан келетін тауарларға 27 пайыздық баж енгізу жоспарланған еді. Алайда, қаржы нарығындағы тұрақсыздықтарға байланысты АҚШ билігі бұл шешімнің күшін уақытша тоқтатып, тараптармен келіссөз жүргізу үшін тек 10 пайыздық баж мөлшерін қалдырған болатын. Аталған тоқтату мерзімі 9 шілдеде аяқталады.
АҚШ қаржы министрі Скотт Бессенттің айтуынша, егер 1 тамызға дейін сауда келіссөздерінде алға жылжу байқалмаса, Вашингтон кедендік баждарды қайта қалпына келтіреді. Ал 7 шілдеде Трамп кез келген ел, егер ол БРИКС-тің антиамерикалық бағытына қосылатын болса, қосымша 10 пайыз көлемінде баж салығына ілігетінін мәлімдеді.


Башқұртстанның Ay Yola тобы қалай бір әнмен қазақстандықтардың жүрегін жаулап алды

2025 жылдың басында құрылған Башқұртстанның AY YOLA тобы фолк, рок, электроника секілді жанрлар мен қурай, қылқобыз, домбыра секілді дәстүрлі аспаптарды өзара үйлестіреді. Олар жобаны музыкалық альбом ретінде ғана емес, башқұрт эпосынан шабыт алған тұтас шоу ретінде таныстырады.
Ay Yola тобы 2025 жылдың басында Башқұртстан Республикасында құрылды. 16 қаңтар күні ұжым телеграм арна ашып, 11 ақпан күні жоба философиясы баяндалған жазба жариялады. AY YOLA – шығармашылығы башқұрттардың "Орал батыр" эпосына негізделген музыкалық трио. Музыканттар олардың мақсаты көне туындының мәнін қазір көпке танымал музыкалық формалар арқылы жеткізу екенін айтады. Артынша телеграм арнаға "ВКонтакте", Yappi, TikTok секілді басқа да әлеуметтік желілер қосылды.
Топтың құрамында үш адам бар. Продюсері – өз елінде DJ Север атымен танымал Руслан Шайхитдинов. Бала күнінде скрипкада ойнауды үйренген. Авиациялық институттағы оқуын тәмамдаған соң мамандығы бойынша жұмыс істемей, радиоға орналасады, бизнес және диджеингпен айналысады. Шайхитдинов, сондай-ақ, топтың саунд-продюсері, бас пен қылқобызда ойнайды.
Русланның қызы Адель Шайхитдинова топта ән айтады және гитара мен домбырада ойнайды. Ay Yola – Шайхитдиновтардың алғашқы бірлескен жобасы емес, 2019 жылы ТНТ арнасындағы "Әндер" жобасында олар Musume атымен өнер көрсетті. Қазір Руслан мен Адель Ay Yola тобын құрса да, болашақта Musume болып өнер көрсетуге қайта оралмақ.
Ұжымның үшінші мүшесі – Башқұртстанның еңбек сіңірген әртісі, "Арғымақ" этно-рок тобының құрушысы Ринат Рамазанов. Ол ән айтады және қурайда ойнайды. 2024 жылы үшеуі де "Менің Уфам" әнұранын таныстырып, жаңалықтарда "Йолам" жобасын қолға алғаны туралы айтылды.
"Бұл екі мүлдем бөлек ұжымның үйлесуі деуге болады. Адель қызым екеуіміз музыкамен шамамен 15-16 жыл шамасында айналысып келеміз, бірнеше альбом жариялаған Musume атты жобамыз да бар. Екінші жағынан – бэкграунды керемет бай, "Арғымақ" секілді тамаша ұжымды құрған, Башқұртстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі, көптеген аспапта қатар ойнайтын, башқұрт мәдениетін терең білетін Ринат Рамазанов. Былтыр мен 50 жасқа, ал Уфа 450 жасқа толды, өзіме және қалама сый жасағым келіп, әнұран жаздым. Осылайша "Менің Уфам" әні дүниеге келді, ол "Барша Уфа" телекомпаниясы ұйымдастырған байқауда жеңіске жетті, уфалықтарға қатты ұнады және бірнеше фильмге саундтрек болды. Бұл әнді жазған кезде мен Уфа әнұранының қурай дыбыстарынсыз болмайтынын түсіндім. Ринатқа қурай партиясын жазып беруін өтініп жүгінген едім. Ол бұл композицияға өте көп үлес қосты, қызықты идея ұсынды, біз оған қазақ тіліндегі ескі Уфа гимнінен бір бөлік қостық. Сол сәттен бастап Ay Yola деген атаумен жаңа тарих басталды. Біз үш бір-бірімен сәйкес келмейтін нәрсені: заманауи дыбыс, этникалық музыка жаңғырығы және "Орал батыр" эпосын біріктіруді ұйғардық. Бұл философия аттас альбомның барлық жерінде көрініс табады. Оны біз 10 айда жазып шықтық, демалыссыз жұмыс істедік", – деді Руслан Север mgazeta.com сайтына берген сұхбатында.
2025 жылдың ақпан айында Ay Yola тобы әлеуметтік желіге Batyr дебюттық синглының үзіндісін көпке жариялады. Әннің жеткізер ойы – уақыт өтіп, керуен көшсе де, өзінің отбасы, жері мен сенімін қорғайтын нағыз батырлардың бар екенін, халыққа еш жамандық төніп тұрған жоқ екенін еске салу. Мәтінде эпостың бас кейіпкерін арманына жетелеген Ақбозат туралы да айтылады. Ал ән 21 ақпанда "VK Музыка", "Яндекс Музыка", "Звук" және т.б. платформаларда пайда болды.
Batyr синглы шыққаннан кейін музыканттар екінші релиз Homay-ды жария етті. Хумай – башқұрт аңыздарының кейіпкері, тазалық, даналық және туған жерге деген адалдықтың символы. Хумай – өзі үстінен ұшып өткен адамға жарқын болашақ сыйлайтын, әдемі аруға айнала алатын құс. Homay әні 14 наурыз күні көпшілікке жол тартып, көрші елдерде де хитке айналды.
27 ақпан күні Ay Yola тобы тыңдармандарымен Batyr әнінің лирик-видеосын бөлісті – ол толыққанды бейнебаян емес, мәтіні жазылған видео. Сондай-ақ, топ әнді башқұрт және орыс тілінде жариялады.
Қазір Ay Yola тобы болашақта Ural-batyr альбомына кіретін тректер шығарып жатыр. Оның 12 әннен құралатыны белгілі. 2025 жылдың 24 ақпанында ұжым Yola атты үшінші әнді таныстырды. 2025 жылғы 4 сәуірде топтың дискографиясы Орал батыр мен алып бұқаның шайқасын баян еткен Ugez әнімен толықты.
2025 жылғы наурыз айының соңында Ay Yola тобының Homay әні әлеуметтік желіде асқан танымалдылыққа ие болды. Тректің үзіндісі жарияланған видеоға тыңдармандар жүздеген пікір жазып, башқұрт мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін алғыс айтып жатыр. Бұл туындыны "Аигел" тобының 2023 жылы жарияланған "Пыяла" хитімен де қатар қойып жатқандар бар. Ay Yola "Салават Юлаев" – "Сибирь" матчының алдында ән салды, сондай-ақ, мамыр айында Ün Music Week халықаралық фестиваліне қатысады деп жоспарланып отыр.


“Он минутқа шыққандай көрінеді“. Ақтауда ер адам із-түзсіз жоғалып кеткен

Ақтауда 38 жастағы жергілікті тұрғын Андрей Сотниченко жоғалып кетті. Ер адамның көптен бері көзге түспей кеткенін көршілері байқаған, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісіLada.kz-кесілтеме жасап.
Ақтауда 38 жастағы жергілікті тұрғын Андрей Сотниченко жоғалып кетті. Ер адамның көптен бері көзге түспей кеткенін көршілері байқаған, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісіLada.kz-кесілтеме жасап.
Ер адам жоғалғаны туралы хабар әлеуметтік желілерде жарияланды. Таныстарының айтуынша, Андрей 12-шағынауданда жалғыз тұрады. Көршілері оны бір апта бойы көрмеген, сондай-ақ оларды терезелердің айқара ашық тұрғаны алаңдатқан.
Осыған байланысты құтқарушылар мен полиция қызметкерлері шақырылды. Пәтердің есігі ашылғанымен, ішінде иесі болмаған.
"Әдетте оның дүкенге барып жүргені көрінетін, үйіне адамдар келіп-кетіп жататын. Ал бұл жолы бір аптадан аса тыныш болып қалды, терезелері екі жағынан ашық тұр. Он минутқа шығып, пәтерді желдетуге қалдырғандай көрінеді. Мұнда оның туыстары жоқ, әпкесі Астраханда тұрады, ол да алаңдап отыр", – деді таныстарының бірі.
Жоғалған ер адамның шашы ашық түсті, бойы шамамен 170 сантиметр. Оның жүрген жері туралы қандай да бір ақпарат білетін азаматтар +7 705 144 2541 (Юлия) нөміріне хабарласа алады.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Дресс-код, автобус кестесі және кіру тәртібі: Backstreet Boys концертінің көрермендері не білу керек

21 қыркүйекте "Астана Арена" стадионында алғаш рет әлемге әйгілі Backstreet Boys тобының концерті өтеді. Бұл кешке 45 елден 12 мыңнан астам турист келеді. Көпшілік асыға күткен концерт қарсаңында қалада қандай дайындық жасалды? Жанкүйерлерді не күтіп тұр? Дресс-код қандай? Шаттл автобустар қай жерден жүреді? Informburo.kz көрерменге қажет ақпаратты жинақтады.
Өтетін орны:"Астана Арена" стадионыКүні:21 қыркүйекКөрерменді кіргізу уақыты:17:00Шоудың басталуы:19:30
Әкімдіктің хабарлауынша, концерт күні қалада көлік жүктемесін азайту үшін шаттл-автобустар ұйымдастырылады. Олар сағат 16:00-ден бастап қаланың бес нүктесінен көрермендерді стадионға жеткізеді:
Көрермендер стадионға тек билетте көрсетілген сектордың есігінен кіре алады.
Концертті ұйымдастырып отырған "Астана концерт" ұйымы көрермендерге бірыңғай ақ түсте киініп келуді ұсынды. Барлығы ақ түсті киіммен келсе, концерт атмосферасы ерекше әсерлі болады деп күтілуде.
Осыған байланысты қазақстандықтар әлеуметтік желілерде #GetReadyWithMe хэштегімен концертке қалай киініп келетінін көрсетіп жатыр.
Ұйымдастырушылардың мәліметінше, концертті көру үшін Астанаға Германия, Польша, Франция, Түркия, Финляндия, Литва, Эстония, Чехия, Сербия, Грекия, Әзербайжан, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, БАӘ, Австралия сияқты 45 елден 12 мыңнан астам турист келеді.
Бұл концерттің тек Қазақстан ауқымындағы емес, Орталық Азиядағы ірі мәдени оқиғаға айналатынын көрсетеді.
Концертте топтың әлемге белгілі хит әндері шырқалады. Олардың қатарында I want it that way, Everybody, As long as you love me, Quit playing games, Larger than life сынды әндер бар. Бұл әндер бірнеше буынның жастық шағымен, мектептегі би кештері мен 90-жылдардағы поп-мәдениетпен тығыз байланысты.
Backstreet Boys 1993 жылы АҚШ-тың Флорида штатында құрылды. Топта Эй Джей Маклин, Хауи Дороу, Ник Картер, Кевин Ричардсон және Брайан Литтрелл өнер көрсетеді. 1999 жылғы Millennium альбомы 30 миллионнан астам данамен сатылып, поп-музыка тарихындағы ең табысты дисктердің біріне айналды.
Бүгінде топ 130 миллионнан астам альбом сатып, әлемдегі ең табысты поп-группалардың қатарын толықтырды. 2025 жылы Лас-Вегастағы The Sphere кешенінде бір күнде 500 мың билет сатылып, рекорд орнатқан болатын.
Астанадағы концерт осы турдың бір бөлігі ретінде өтеді. Ұйымдастырушылар бұл оқиғаны Орталық Азиядағы ең ірі мәдени шаралардың бірі деп бағалап отыр.


Бір палаталы парламент: Қазіргі жүйеден айырмашылығы қандай және әлемдік тәжірибеге шолу

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына жолдауында екі палаталы парламенттен бір палаталы жүйеге көшу туралы бастама жасады. Алайда бұл реформаны асығыс жүзеге асыруға болмайтынын, оны бір жыл бойы қоғамда, сарапшылар ортасында және қазіргі Парламентте талқылау керектігін айтты. Егер халық қолдаса, 2027 жылы жалпыұлттық референдум өткізіліп, Конституцияға өзгеріс енгізілуі мүмкін.
Бұл бастама нені білдіреді? Бір палаталы және екі палаталы жүйелердің айырмашылығы қандай? Әлемде қай елдер бір палаталы жүйені таңдаған? Informburo.kz осы сұрақтарға жауап іздеп көрді.
Қазақстанда тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында 1993 жылғы Конституция бойынша бірпалаталы Жоғарғы Кеңес жұмыс істеді. Алайда ол саяси тұрақсыздық жағдайында тиімділігін көрсете алмады. 1995 жылғы жаңа Конституция қабылданғаннан кейін екі палаталы Парламент құрылды. Ол: Сенаттан және Мәжілістен тұрады.
Парламент жүйесінің негізгі екі түрі бар: бір палаталы және екі палаталы. Бұл жүйелердің айырмашылығы – заң шығарушы органның құрылымында.
Екі палаталы жүйе:Заң шығарушы орган екі тәуелсіз палатадан тұрады. Әдетте олар Жоғарғы палата (Қазақстанда – Сенат) және Төменгі палата (Қазақстанда – Мәжіліс) деп аталады.
Төменгі палата: Көбіне жалпыхалықтық дауыс беру арқылы сайланады және халықтың мүддесін білдіреді. Заң жобаларына бастамашылық жасау және бюджетті бекіту сияқты негізгі өкілеттіктер осында шоғырланған.
Жоғарғы палата: Құрылу принципі әртүрлі болуы мүмкін: аймақ өкілдерінен, тағайындалған мүшелерден немесе жанама сайлау арқылы жасақталады. Оның басты міндеті – төменгі палата қабылдаған заңдарды тағы бір рет сүзгіден өткізу, аймақтық мүдделерді қорғау және билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті сақтау.
Заң жобалары екі палатада да мақұлдануы керек. Мысалы, Қазақстанда алдымен заң жобасын Мәжіліс әзірлеп, мақұлдаған соң, Сенатқа жібереді. Сенат заң жобасын мақұлдаған соң ғана, құжат Президенттің қол қоюына жіберіледі. Сенат заң жобасымен келіспесе, кері қайтарып жібере алады.
Бұл жүйе федералдық немесе үлкен елдерде таралған, өйткені ол түрлі мүдделерді теңестіруге мүмкіндік береді.
Бір палаталы жүйе: Заң шығарушы органның бір ғана палатасы болады. Барлық заң жобалары осы бір палатада талқыланып, қабылданады. Депутаттар әдетте халық санына немесе партиялық тізімге сүйене отырып сайланады. Бұл жүйе кішігірім елдерде немесе унитарлық мемлекеттерде жиі кездеседі.
Қасым-Жомарт Тоқаев егер Қазақстан бір палаталы Парламентке көшсе, онда Парламентті тек қана партиялық тізім бойынша сайлаған жөн екенін жеткізді.
Әр жүйенің өзіндік оң және теріс тұстары бар.
Әлемдегі 188 ұлттық парламенттің шамамен 107-сі бір палаталы.
Еуропа:Даниядағы – Фолькетинг, Швециядағы – Риксдаг, Финляндиядағы – Эдускунта, Грекиядағы – Халық жиналысы, Португалиядағы – Республика ассамблеясы бір ғана палатамен жұмыс істейді. Бұл елдерде парламент саяси тұрақтылыққа сүйеніп, заң қабылдау үдерісін жеделдету үшін қарапайым модельді сақтап отыр.
Азия:Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісі, Сингапур Парламенті, Қытайдың Бүкілқытай халық өкілдері жиналысы, сондай-ақ Израильдегі Кнессет – бір ғана палатадан тұратын заң шығарушы органдар. Бұл елдерде парламенттің күші әртүрлі: мысалы, Түркияда Ұлттық Мәжіліс шешуші рөл атқарса, Қытайда халық өкілдері жиналысы партиялық бақылаудағы символдық институт ретінде жұмыс істейді.
ТМД:Посткеңестік елдер ішінде де бірпалаталы парламенттер бар. Грузия Парламенті мен Қырғыз Республикасының Жогорку Кеңеші бір ғана палата арқылы заң шығару қызметін атқарады. Бұл елдерде қос палаталы жүйе тиімсіз деп танылып, саяси және экономикалық шығындарды азайту мақсатында қайта қаралған.
Әлемдегі ең көне парламент– Исландиядағы Альтинг (Alþingi). Ол 930 жылы құрылған және бірпалаталы орган ретінде жұмыс істеді. ХХ ғасырда екі палаталы жүйеге көшті, алайда 1991 жылдан бастап қайтадан бірпалаталы жүйеге оралды.
Ең үлкен бірпалаталы парламент:Әлемдегі ең ауқымды бірпалаталы парламент – Қытайдың Бүкілқытай халық өкілдері жиналысы. Оның құрамында шамамен 3 мыңға жуық депутат бар. Бұл орган елдің заң шығару билігін жүзеге асырады, бірақ іс жүзінде Қытай коммунистік партиясының бақылауындағы саяси институт саналады.
Ең кішкентай парламент:Тувалу парламентінде бар-жоғы 16 депутат бар. Депутаттар 4 жылға сайланады.


"Немере баққысы келмейтіндер бар": Қанымжан Көлбаева қазіргі қазақ енелеріне ақыл-кеңесін айтты

Қазақ қоғамында ене мен келін тақырыбы қашан да маңызды. Бірде келін, бірде ене мәселесімен әлеуметтік желі мен отандық ток-шоу табалдырығын тоздырғандар да көп. Осы орайда, екі келінімен де бірге тұратын Қанымжан Көлбаева өз пікірін білдіріп, қазақ  енелеріне даму керектігін жеткізді.
"Мен ененің де, келіннің де сөзін сөйлемеймін. Мен – дұрыс әрі адамдық қарым-қатынасты қолдайтын адаммын. Өзім де екі келін ұстап отырғандықтан, ене мен келін тақырыбы маған жақсы таныс. Әсіресе, қазақ секілді туыстық қатынасты өте жоғары ұстайтын халықта мұндай мәселелердің болуы да заңды. Дегенмен, уақыт  алға озып, заман өзгерген сайын қазақ енелері де дамып отыруы керек деген пікірдемін. Өкінішке қарай, біздегі енелер барлық нәрсені тек келіннен талап етеді. Өзінің өмір көргенін, келіндік қызметтен өткенін міндет қылады. Бірақ қазіргі жастарды бұлай басқара алмайсың. Өйткені, біздің жастар, біздің келіндер өте ақылды әрі білімді. Бұл – білімнің заманы. Сондықтан, бұрынғыдай келінді бір уыста, ашсам алақанда, жұмсам жұдырықта ұстаймын деген ойдан арылу  керек. Енелер неғұрлым дана болған сайын, отбасы да берік, келін мен баланың арасы да жақсы болады", – дейді Қанымжан ене.
Енелер тақырыбына қатысты айтар ойларын жинақтап, "Алтын көпір" атты кітабын басып шығарған Қанымжан Көлбаева қазіргі келіндер мен енелерге қатысты  бірқатар ойын білдірді.
"Қазір көпшілік келін ата-енемен бірге тұрғысы келмейді. Бұған де себеп  бар. Енелер оқымай, ізденбей, тек жасы үлкендігін алға тарта беретін болса, келінмен тұру қиынға  соғады. Негізі, ата-енемен тұруға жас келіндердің көп ынтасы жоқ. Бірақ балалы болған соң, ененің көмегіне жүгінетіндері де жасырын емес. Өйткені,  балаларын ата-енесіне тастап, қыдырып, шаруаларын тындыруға үлкен мүмкіндік болады. Мұны жас келіндер кейінірек түсінетін шығар. Жас жұбайларға бірге қыдыру, күнделікті күйбең тіршіліктен бір сәт арылып, оңаша сырласу өте маңызды. Тіпті, сырттан бір кесе кофе ішіп келгенінің өзі не тұрады? Осындай  кезде ата-енемен тұрудың  көмегі көп. Алаңсыз балаларды тастап кетесің, бір шәугім шайды әңгімелесіп отырып ішесің. Алайда, соңғы кездері көп келіннен бір жағымсыз жайтты естідім. Немерелерін баққысы келмейтін, келін мен бала бір жаққа шықса, телефонына маза бермейтін енелер де көп екен. Бұған не айтуға болады? Оқу керек! Енелерге оқып, даму керек. Басқа жолын көріп тұрғаным жоқ", – дейді Қанымжан ханым.