Интернет ресурсты қолдану ережелері

Іnformburo.kzинтернет ресурсын қолдану ережелері (бұдан әрі– "Ережелер")Іnformburo.kzинтернет ресурсының меншік иесі мен қолданушылары арасындағы қарым-қатынасты реттеуге, сондай-ақ іnformburo.kzинтернет ресурсының электронды ақпараттық материалдарын қолдану тәсілдерін толық түсінуге арналған.
1.1.Іnformburo.kzинтернет-ресурсы(бұдан әрі – "Сайт") – мемлекеттік емес электронды ақпараттық ресурс, ашық ақпараттық-коммуникациялық желіде қызмет ететін оны жүргізу және (немесе) қолдану технологиясы, сондай-ақ, ақпараттық өзара қызметті қамтамасыз ететін ұйымдық құрылым.informburo.kz–Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігіБайланыс, ақпараттандыру және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы мемлекеттік бақылау комитетінде тіркеуге/қайта тіркеуге қойылған желілік басылым (№ 16589-СИ, 26.06.2017 жыл).
1.2.Іnformburo.kzинтернет-ресурсының меншік иесі(бұдан әрі – "Меншік иесі") – informburo.kz интернет-ресурсына иелік ету, қолдану және басқару құқықтарын толық көлемде жүзеге асыратын "Инфополис" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. "Инфополис" ЖШС Қазақстан Республикасы
ақпараттық кеңістігінде отандық авторлық контент өндірушілер мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге, ақпараттық ортаны қолданушылардың бәріне қауіпсіз ету және оларды жүзеге асыру кезінде өзара қызмет шарттарын құруға атсалысуға бағытталған 2016 жылғы 24 тамызда қабылданған Ұжымдық шарт (бұдан әрі – "Ұжымдық шарт") қатысушысы болып табылады.
1.3.Іnformburo.kzинтернет-ресурсын қолданушы(бұдан әрі – "Қолданушы") - informburo.kz интернет-ресурсына өзіне қажетті электрондық ақпараттық материалдарды алу үшін және оларды осы Ережелерде анықталған шек аясында қолданатын субъект.
1.4.Іnformburo.kzэлектронды ақпараттық материалдары(бұдан әрі – "Материалдар") –informburo.kz интернет-ресурсында бар, электронды түрде жарияланған және сақталатын ақпарат/материалдар (аудиовизуалды, мәтінді, графикалық, фотоматериалдар суреттер және т.б қоса алғанда, бірақ шектеусіз).
1.5.Сайтты қолдану– Қолданушының сайттағы Қазақстан Республикасы заңнама нормаларына қайшы емес кез-келген әрекеті.
2.1. Меншік иесі Сайттағы тәртіп ережесін айқындайды және Қолданушыдан оны орындауды талап ету құқығын өзіне қалдырады.
2.2. Сайт қолданушыларына онда жарияланған Материалдармен танысу және осы Ережелердің талаптары сақталған жағдайда Материалдарды қолдану мүмкіндігі беріледі.
2.3. Қолданушының сайтты пайдалануы оның
осы Ережелердегі төменде аталған шарттарды қабылдайтынын және орындауға міндеттенетінін білдіреді. Бұлай болмаған жағдайда Қолданушы Сайтты пайдаланудан бас тартқаны жөн.
2.4. Осы Ережелерді білмеу оларды орындау қажеттігінен және жауапкершіліктен босатпайды.
2.5. Осы ережелер Меншік иесі тарапынан кез-келген уақытта және хабарландырусыз толықтай немесе ішінара өзгертілуі мүмкін. Ережелердің жаңа редакциясы сәйкес датасы көрсетіліп, Сайтта жарияланған уақыттан бастап күшіне енеді.
2.6. Барлық ескертулер, шағымдар және ұсыныстарды келесі электронды мекен-жайға жолдауға болады:info@informburo.kz
2.7. Сайтта өзге интернет-ресурстарға сілтемелер жариялануы мүмкін. Мұндай сілтемелермен өту арқылы Қолданушы оның салдарына барлық жауапкершілікті өзіне алады. Қолданушы мұндай ресурстардың қолжетімділігіне және оларда жарияланған контентке, сондай-ақ мұндай ресурстарға өтумен және оларды қолданумен байланысты жауапкершілік Сайттың Меншік иесіне жүктелмейтінімен келіседі.
2.8. Қолданушы Сайттың Меншік иесіне Қолданушының жеке мәліметтеріне қатысты ақпаратты жинауға (өңдеуге) өзінің толық келісімін береді. Бұл ретте Сайттың Меншік иесі Қолданушы берген жеке мәліметтерге қатысты құпиялылықты сақтауға міндеттенеді.
2.9. Сайтта жарияланған авторлардың пікірі Сайттың Меншік иесінің көзқарасымен сәйкес келмеуі мүмкін.
3.1.1. Меншік иесі Сайтта өзінің Материалдарын және өзгеден алынған Материалдарды да жариялайды.
қорғалатын нәтижелерін қамтиды, оның ішінде  (бірақ шектеусіз) авторлық және аралас құқық нысандары және индивидуализация құралдары, оның қатарында мәтіндер, фотосуреттер, аудиовизуалды материалдар, графикалық суреттер, тауар белгілері, логтиптер және басқалар бар.
3.1.3. Меншік иесіне Сайт Материалдарының, оларды таңдау, орналастыру, жүйелеу және өзгерту құқықтары, сондай-ақ жарияланған Сайт Материалдарының мазмұнында көрсетілген ерекше жағдайлардан өзге кезде бастапқы мәліметтеріне деген құқық тиесілі болып саналады.
3.2.1. Қолданушы Сайттағы кез-келген материалдыМеншік иесінің жазбаша рұқсатымен ғана пайдалана алады.
3.2.2. Ұжымдық шарт қатысушыларына Меншік иесінің (Сайттың) материалының Сайтта жарияланған мәтіннің үштен бірінен артық емес бөлігін Материалда баяндалған мағынасын сақтай отырып пайдалануға рұқсат етіледі. Сондай-ақ, Материалдарды пайдаланудың басты шарты – Сайттың сәйкес бетіне (//informburo.kz) бастапқы дерек көзі ретінде гиперсілтеме берілуі тиіс.Сайтқа гиперсілтеме бірінші не екінші сөйлемде көрсетілуі қажет.Ұжымдық шарт Қатысушылары Меншік иесінің (Сайттың) фото-, аудио- және видеоматериалдарын пайдаланған жағдайда, оның ішінде көшіргенде, таратқанда және жариялағанда Сайттың арнайы белгісін (логотип/заставка) қойып, Сайтқа бастапқы дерек көзі ретінде гиперсілтеме беруі тиіс(Сайтың фото- және видеоматериалдарындағы арнайы белгіні кесіп тастауға не өшіруге тыйым салынады).
3.2.3. Өзгелерден, оның ішінде "31 арна" телерадиокомпаниясы" ЖШС, "Информбюро" жаңалықтар бағдарламасы және Меншік иесінің өзге де серіктестерінен алынған және Сайтта жарияланған материалдар Меншік иесіне тек жарияланым құқығында ғана тиесілі болады. Оларды толықтай не үзіндісін кез-келген формада кез-келген ресурста, оның ішінде интернет-сайттарда қайта басу не ретрансляциялау, көрсету, көшіру және/немесе
таратуға аталған субъекттердің жазбаша келісімі болмаған жағдайдаТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ.
3.2.4. Сайт Қолданушысының Сайттың өзіндік және/немесе өзгеден алынған материалдарын толықтай не ішінара осы Ережелерде қарастырылған талаптарды орындамастан өзгертуге, жариялауға, үшінші тұлғаларға беруге, сатуға не беруге қатысуға, оның негізінде жаңа өнім дайындауға және басқаша тәсілмен пайдалануға құқығы жоқ.
3.2.5. Ережелердің осы бөлімінде көрсетілген шарттар Сайт Материалдарының құқық иесі болып табылатын Меншік иесі мен үшінші тұлғалардың мүдделерін қорғауды қарастырады. Бұл ретте құқық иелері осы Ережелерде көрсетілген құқықтарын өз бетінше пайдалануға құқылы.
4.1. Сайт Қолданушысы Сайтта белгілі бір әрекеттерді жасау кезінде жаңа материалдың жариялануы туралы немесе қолданушы функционалының өзгеруі туралы хабарламаның автоматты таратылымына жазыла алады.
4.2. Аталған таратылым қалаусыз хабарламалар тарату сервисі болып табылмайды және Сайттағы функционал өзгерістері мен жаңа Материалдар туралы хабарландыру қызметін атқарады.
4.3. Егер Қолданушы таратылымнан бас тартқысы келсе хаттың төменгі бөлігіндегі "Бас тарту" батырмасын басу арқылы кез-келген уақытта қызметті тоқтата алады.
5.1. Сайтта жарияланған Материалдарды заңсыз пайдаланған Сайт қолданушылары Материалды заңсыз көшіргені және пайдаланғаны үшін Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес жеке және өз есебінен (Сайттың Меншік иесінің қатысуынсыз) жауапкершілікке тартылады.
5.2. Сайттың Меншік иесі Қолданушыға үшінші
тұлғалар тарапынан, оның ішінде Сайт және/немесе Сайт мүмкіндіктерін қолдану арқылы келген зиян үшін жауапты емес.
5.3. Меншік иесі өз құқықтары мен заңды мүдделерін кез-келген заңды тәсілмен, оның ішінде сот тәртібімен қорғау құқығын өзіне қалдырады.


"Тарихты жаңарту керек". Әлем чемпионы атанған таеквондошы Батырхан Төлеуғалимен сұхбат

Кения астанасы Найробиде таеквондодан 21 жасқа дейінгі спортшылар арасында өткен әлем чемпионатында 75 елден 500-ге жуық даянг шебері өзара бақ сынады. Қазақстан екі алтын, бір қола медальмен жалпы есепте үздік үштікті қорытындылады. Мұндай жетістік ел таеквондо тарихында бұрын-соңды болмаған.
Осы орайда Информбюро тілшісі 87 келіге дейінгі салмақта әлем чемпионы атанған Батырхан Төлеуғалимен аз-кем сұхбаттасты.
Батырхан Төлеуғали – жастар арасындағы Азия чемпионатының, жасөспірімдер арасындағы әлем және Азия чемпионатының, Универсиада ойындарының қола жүлдегері, G1 Austria Open және G1 Turkish Open турнирлерінің жеңімпазы, жастар арасында Қазақстан чемпионы.
– Батырхан, әлем чемпионы атанғаның құтты болсын! Жарыс қалай өтті? Қарсыластарың кімдер болды?
– Әлем чемпионаты өте жақсы деңгейде өтті. Бәрімізге қатты ұнады. Алғашқы кездесуде Грекия елінен келген Домпас Фотиості, ширек финалда аустралиялық спортшы Стюарт Джобты, ал жартылай финалда бейтарап ел өкілі Владислав Будинді жеңдім. Финалда ирандық Мохаммед Ализадемен алтынды сарапқа салдым.
Жасөспірімдер арасында үшінші орын алғаннан бері алтынға қолым жетпей жүр еді. Финалдық кездесу оңайға соқпады, өйткені қарсыласым бұған дейін әлем чемпионы атанған бразилиялық мықты таеквондошыны жеңді. Ақтық сында бар күш-жігерімді салып, соңғы сәтте жеңісті жұлып алдым. Көптен бері әлем чемпионы атануды армандап жүрген соң, финалда эмоцияға ерік бердім.
– Қайда туып өстің? Таеквондомен қашаннан бері айналысасың? Таеквондоның басқа спорт түрлерінен қандай ерекшелігі бар?
– Аякөз ауданында тудым. Кейін  7-8 жасымда ата-анам Семейге көшкен соң мені таеквондо спортына берді. Содан бері үзбей жаттығамын. Таеквонда – өте әдемі спорт, әрі олимпиадалық спорт түріне жатады.
Таеквондо басқа спорт түрлеріне қарағанда аяқтың көп қимылын қажет етеді. Кинодан сан түрлі әдемі соққыларды көреміз ғой, сол секілді таеквондо жарыстарында да спортшылар әдемі соққылар жасайды. Әрбір соққы сол жарыста жасай салған соққы емес, ол бір-екі жыл ғана емес, талай жыл жасаған жаттығулар мен практикадан өткен соөөылар. Таеквондоны әдемі соққылары үшін, ережесі үшін жақсы көремін. Әрі мұнда әділ төрелік етеді. Басқа спортқа қарағанда "жеңісті сатып алу" деген жоқ, өйткені бәрі автоматтандырылған. Мысалы, бастан тепкенде дулығамызда орнатылған аппарат жанады. Күшің жетсе жанады, жетпей жатса жанбайды.
Таеквондода бой аса маңызды емес. Мұнда соққыны мүлтіксіз орындау керек. Бапкердің айтқанын жасап, қарсыласыңның осал тұсын таба алсаң жеңістің ауылы алыс емес.
– Былтыр Париж Олимпиадасына қатысқан Қазақстан спортшылары арасында ең жасы өзің болдың. Олимпиада ойындары қалай өтті? Олимпиадаға қатысу ғана емес, жеңіске жету арманың болар?
– Олимпиада ойындарына 17 жасымда жолдама алдым. Олимпиада басталғанда 18-ге енді толып, өзімді әлі бала сезіндім. Оған дейін үлкен жарыстарды көрмеген едім. Десе де алға қойған мақсатым, дайындығым дұрыс болды. Тек жеңісті көздедім. Бапкерлермен де ұзақ дайындық жасадық, бірақ жүлде бұйырмады. Париж Олимпиадасы маған үлкен сабақ болды. Алдағы Олимпиадада алтын алуға бар күшімді саламын. Оған дейін әлі үш жыл бар. Келесі Олимпиадада жақсы формада шығамын деген ойдамын.
– Инстаграм парақшаңда "Тарихты жаңарту керек" деп жазылып тұр. Бұнымен не айтқың келеді?
– Иә, бұл жайдан-жай шыққан сөз емес. Неге десеңіз, Қазақстан таеквондо тарихында үлкен додалардан медальдар көп емес. Найробиде өткен бәсекеге дейін Қазақстанда таеквондодан әлем чемпионы шықпаған еді. Бейбарыс Қабылан тұңғыш әлем чемпионы атанса, артынша мен де бұл  қатарға қосылдым. Осылайша сең бұзылып жатыр.
Кез келген спортшы жеңіске жетуді, тарихта атын қалдыруды мақсат етеді. Тынбай еңбек етіп, алға мақсат қойып жаңа тарих жазамыз деп сенемін.
– Жылды қорытындыласақ, биылғы жыл сен үшін қалай өтті?
– 2026 жыл өте жақсы жыл болды. Десе де өте ауыр өтті, себебі көп жарақат алдым, стресс болды. Жыл басынан бері бас бапкеріміз Есбол Сұлтановтың нұсқауымен  жарыстарға демалыссыз үзбей дайындалдық. Көптеген халықаралық оқу-жаттығу жиынына, үлкен жарыстарға қатыстық. Осындай мүмкіндік беріп отырған Қазақстан таеквондо федерациясына алғыс айтқым келеді. Елімізде өткен оқу-жаттығу жиындарына мықты спортшыларды шақырып, тәжірибе алмастық. Біз үшін өте жақсы сабақ болды. Соның арқасында биыл жақсы нәтиже көрсетіп, жылды жақсы аяқтап жатырмыз. Биыл өзім шамамен оннан астам жарыста бақ сынап, екеуінен ғана жүлдесіз қайттым. Бірақ бапкерім, жақындарым қолдау көрсетіп, әлем чемпионатында топ жардым. Ересектер арасында әлем чемпионы атанғым келеді.


"Bipl-ай, Сөзіңе қой фильтр-ай". Еңлік Құрарбектің әні желіде қалай пародия айтысты тудырды

Жуырда отандық музыка индустриясы үлкен жаңалықпен қуантты. Отандық танымал әнші Еңлік Құрарбек әйгілі COLORS музыкалық платформасында өнер көрсеткен Қазақстаннан шыққан алғашқы әртіс атанды. Бұл оқиға бір жағынан мақтанышқа себеп болса, екінші жағынан ән мәтінінің сауаттылығына қатысты үлкен пікірталасқа ұласты.
COLORS – әлемдік деңгейдегі Billie Eilish, Drake, Doja Cat сынды жұлдыздар өнер көрсеткен, жас таланттардың "жарқ етіп" шығуына көмектесетін халықаралық алаң. Еңліктің өзі бұл жобаға қатысуды көптен бері армандап, бірнеше рет өтініш бергенімен, бағы осы жолы жанғанын айтты.
"COLORS-тан шақырту алған сәтте қуаныштан жылап жібердім. Бұған дейін өзіміз бірнеше рет өтініш берген едік, бірақ нәтиже болмады. Ал бұл жолы олар мені өздері тауыпты", – деді әнші.
Платформада Yenlik-тің "Bipl" әні шырқалды. Минималистік фон мен қазақ тіліндегі музыкалық үн шетелдік тыңдармандардың да жоғары бағасына ие болды. Алайда, ән мәтініндегі кейбір жолдар отандық ақын-филологтардың сынына ұшырады.
Публикация от Жандарбек Бұлғақов (@olensoz_kz)
"Қазір қазақтың беделін көтеріп жатыр, әлемдік платформада бұл әннің таралымы да, қаралымы да кеңінен болып жатыр. Не деген музыка сферасындағы жаңалық!" деп бөркін аспанға атып жүрген ағайындардың әні. Мәтінін оқып берейін. (...). Мінеки, қазақтың абыройын көтеріп жатыр, әлемде хит болып жатырмыз" деген әннің мәтіні осы. Бұл қай ән екенін жаза кетіңіздер. Не түсінгендеріңізді көріңіздер өздеріңіз", – деп күледі Жандарбек Бұлғақов видеода.
Осы сыннан кейін ақынның Threads желісіндегі парақшасында көптеген пікір жазылады. Бірі Еңлік Құрарбекке қолдау білдірсе, енді екіншілері айтыскердің пікірі де орынды екенін алға тартты. Арасында Жандарбек Бұлғақовтың жағымсыз пікірлерді өшіріп жатқанын жазғандар да болды.
Айтыскер ақын Жандарбек Бұлғақов желідегі парақшасында көптеген пікірге жауап беріп, өзінің сын айтуға толық құқылы екенін алға тартты.
"Жарықтық Threads парақшам бір аунап түсіпті ғой. Ал, талаңдар мені, қазір жауап беремін. Біріншіден, "Бұл қай ән? Кім не түсінді?" деген сұрақ қойылды. Оған: "Бұл – Еңліктің әні, мағынасы осындай да осындай" немесе "Дым түсінбедім" деп сауатты, салқынқанды жауап бергендер бар. Негізгі шаруа сонымен бітті. "Қыз баланы сынадың" деп лағып жатқандар бар. Өнерпаздың жынысы, сыр-сымбаты, тұлғасы мен әншілігі туралы бір ауыз сөз айтылған ба? Тақырып мәтін емес пе? Ал әндегі мәтінді кім сынап, кім пікір айта алады? Тыңдарман, ақын, филолог. Мен қайсысына жатамын? Мен әуелі тыңдарманмын. "Мынау сәтті, мынау сәтсіз, мынау ұнайды, мынау ұнамайды" деп жеке пікірімді жеке парақшамда айтуға 100% құқығым бар. Ақын адам ретінде өлеңнің құрылымы мен сөз жүйесінің бұзылғанын байқау маған қиын емес. "Өлеңді сынайтындай филолог емессің" деп отырғандар. Бакалавр бойынша да, магистрлік білімім де – филолог. Дипломдық жұмысым – "XXI ғасырдағы поэзия", – деп жазды. ол.
Ақынның білдірген сынына байланысты Еңлік Құрарбектің өзі де жауап қатты. Ол туындыны қайталап тыңдап, мәтіннің астарына тағы бір мәрте назар аударуды сұрады. Сонымен қатар, ақынға өзінің өзге де шығармаларын тыңдап көруге кеңес берді.
"Алуан, алуан адам бар ей қыз, Алдар, алдар алданба!" Осылай жазылған негізі, тағы бір тыңдап аласыз-ау! Басқа әндерімнің мәтінін оқып көріңіз, бұлай ішіңіз ашымас", – деді Еңлік Құрарбек.
Өз кезегінде Жандарбек Бұлғақов та әншіге сәттілік тілеп, айтылған сыни пікірлерді байсалдылықпен қабылдай білуге шақырды.
"Қарындасым, бағың жанып, бақытың ашылсын. Орындаушылығың мен даусыңа басқа кәсіби мамандар пікір айтар. Бірақ дәл мына мәтіннің мағынасы жоқ. Мен оны сөз түсінетін қазақ ретінде айтып отырмын. Өнерге келген екенсің елдің асыра мақтауына да, жігеріңді жаныған сыни пікіріне де дайын бол. Ішіміз ашығаннан емес тілге жанымыз ашығаннан сөйлейміз", – деді ол.
Еңлік Құрарбек өз кезегінде бұл тілектің көңіліне жақпағанын жеткізді.
"Өтірік тілек жазбай-ақ қойыңызшы, менің шығармашылығымды толық қарап шыққан болсаңыз, бұлай бір әніме қадалып қалмайтын едіңіз. Сыныңызды осылай бастасаңыз да болар еді", – деп жауап берді әнші.
Публикация от Balgynbek Imash (@balgynbek_imash)
Айтыскер мен әнші арасындағы қызу пікірталасқа танымал ақын Балғынбек Имашев те қосылып, өзіндік ерекше көзқарасын білдірді. Ол рэп форматында өлең жолдап, әріптестерін әнші қарындасының жеке басына шүйлікпеуге үндеді. Керісінше, жас таланттың ізденісіне түсіністікпен қарап, оны қолдауға және шығармашылығына демеу болуға шақырды.
Сендердікі, Жансырым, неғылған сөз?Қызда нең бар, басқаларды сынай бер.Қатты сынап қайтесің, жақсылап қолдасаң?Өнер деген осылай басталады.Bipl-ай, Не деп жүр бұл екі ұл-ай?Керуенге үрген итім-ай.Bipl-ай, Еңліктің хитын-ай! Bipl-ай, Bipl-ай.Тигр, тигр – жолбарыстың таңбасы ол.Ешқашан бітпейтін, дау деген – майда тірлік ол.Әркімге соғылып, мәтінге налып,Іштерің толып, сызданған қиын-ай.Алаштың бір-бірін "бауырым" дегені,Бірге бол, ағалық – Айтатын сөзім бұл.Шу болған сол бір сөздерің болбыр,Ренжімесең, Жансырым, бұл дауды сөндір.Bipl-ай, Сөзіңе қой фильтр-ай.Bipl-ай, бұл – әлемдік хитым-ай.Bipl-ай, қалай менің клипім-ай? Bipl-ай, Bipl-ай.
Публикация от Жандарбек Бұлғақов (@olensoz_kz)
Өз кезегінде Жандарбек Бұлғақов пен Сырым Әуезхан да Балғынбек Имашевтің үндеуіне бейжай қарамай, рэп стилінде арнайы бейнежауап қайтарды.
Публикация от Сырым Асылханұлы Әуезхан (@syrym_auyezkhan)
Желіде қызу талқыға түскен видеоға қатысты айтыскер ақын Сырым Әуезхан өз пікірін білдіріп, қалыптасқан жағдайдың мән-жайын түсіндірді. Ол сөз өнерінің өкілі әрі кәсіби филолог ретінде бұл мәселеге бейжай қарай алмайтынын жеткізді.
"Достар, ассалаумағалейкум! Сапарда болғаныма байланысты әлеуметтік желіге кіруге қолым тимей кетіп еді. Жандарбек екеуміздің сақтықпен салған видеомыз "пакеттей" сыбдырлап, желіні шарлап кетіпті. Соған қатысты өзімнің ойымды, сөз өнерінің азаматы ретінде айта кетейін. Біріншіден, "Еңлікке неге шықпайсыңдар?" деп жатқан азаматтарға айтарым: мен Еңлік қарындасымызға шықтым. Өзімнің жеке пікірімді ақын, филолог ретінде жеткіздім. Конструктивті сын болғаннан кейін, ол мұны шынайы қабылдады. Негізі, Еңліктің өзі қабылдаған сынды қарапайым халық қабылдай алмай жатыр. Бірақ әнді қыз баласы айтқаннан кейін, ол бізге: "Сіздер маған күлдіңіздер", – деп өзінің өкпе-назын білдірді. Біз де: "Егер артық кеткен жеріміз болса, көңіліңізге тисе, кешірім сұраймыз", – деп, өте әдемі келісімге келдік. Бұл – бірінші мәселе", – деп түсіндірді Сырым Әуезхан.
Сырым Әуезханның айтуынша, Жандарбек Бұлғақовпен бірге түсірген видеосы ешқандай мазақ ету мақсатын көздемеген. Ол әнші Еңлікпен жеке сөйлесіп, маман ретіндегі сынын жеткізгенін және өзара түсіністікке келгендерін айтты. Ақын өз уәжінде сынның негізгі нысаны әншінің тұлғасы емес, тек қазақ тілінің құрылымы мен мәтіннің сауаттылығы екенін баса көрсетті.
"Екінші мәселе: "Неліктен күлдіңіздер?" дегенге байланысты. Бұл жерде Еңлікті мазақ қылайық деген ойымыз болған жоқ. Егер оны мазақтағымыз келсе, арнайы көрсетіп, атын атап, әжуалайтын едік. Бірақ біздің түсімізге де кірмеген дүниені ойлап табудың қажеті жоқ. Видеода оның атын да атаған жоқпыз. Бұл видеоны саясатты түсінетін жандар біледі. Біз бұған дейін үлкен басшыларды да, әкімдерді де сынағанда, күліп отырып, қарқылдап отырып сынаған кездеріміз болған. Күлкі – ол адамның жеке басын қорлау емес. Бұл жерде сөздің мәніне назар аудару керек. Біздің айтқанымыз тек мәтінге қатысты болды", – деп сөзін жалғады Сырым Әуезхан.
Сонымен қатар, ол өзінің де, әріптесі Жандарбектің де филология саласының мамандары екенін алға тартып, жас буынның шығармашылығындағы тілдік нормалардың бұзылуына алаңдаушылық білдірді. Ақын бұған дейін де көптеген ер әншілер мен мемлекеттік қызметкерлерді осылайша ашық сынап келгенін алға тартып, бұл жерде ешқандай кемсітушілік жоқ екенін мәлімдеді.
"Үшіншіден, "Сын айтатындай сіздер кімсіздер, ақынсыңдар ма, филологсыңдар ма?" деп жатқандар бар. Жандарбек те – филологияны бітірген маман, мен де – филологпын. Тіпті менің анам да – қазақ тілі мен әдебиетінің маманы. Қазақ тілінің стилистикасы, морфонологиясы деген ұғымдар бар. Өнер дамысын, рэп дамысын десек те, қазақ тілінің құндылығы мен құрылымы жойылмауы керек. Кейбіреулер: "Ақындар – ескі көзқарастағы адамдар, бұлар бәрінен айтыс стилін талап етеді", – деп жатыр. Олай емес. Біз өзімізден кейінгі жас буынның өнерін зерттеп жүрміз. Гитарадан бастап, De Lacure, Еңлік, тағы басқа орындаушылардың не айтып, қандай сөз қолданып жүргенін бақылап отырамыз. Шыны керек, олардың көбі көңілімізден шықпайды. Еңліктің әні қазір хит болып жатқандықтан, соны мысал ретінде алып, "түсіндіңіздер ме?" деп айтқан едік, содан үлкен хейт туындады. Бірақ мәселе – бүкіл жас буынның тіл құрылымын бұзып, әдепсіз сөздерді қолданып жатқандығында. Мен Еңліктің барлық альбомын жатқа білемін. Оны қорғап жатқандардың ішінен бірі де шығып: "Міне, оның мынадай сауатты сөздері бар еді, неге соны айтпайсыздар?" деп нақты мысал келтіре алмады. Тағы бір топ: "Сендер қаршадай қызға шамаларың жетеді, ер адамдарды сынамайсыңдар", – дейді. Біріншіден, біз бұған дейін үкіметті немесе түрлі тұлғаларды сынасақ, олардың барлығы ер адамдар болды. Екіншіден, әншілерге қатысты айтсақ: Raim, Ганвест (Kalifarniya), Shiza, Илхан, олардың мәтінін жазатын авторларды да бетіне айтып, арнайы бағдарлама арнап сынағанбыз. Ол видеолардың бәрі әлеуметтік желіде бар", – деді Сырым Әуезхан.


Қазақ артисі қалай Дат Корольдігі театрының солисі болды? Мейрамбек Назарқожаев Еуропа мен Қазақстандағы балет өнері туралы

Әлемдегі көне де танымал театрлардың бірі – Дат Корольдігі театрының жұлдыздары алғаш рет Қазақстанда өнер көрсетті. 1748 жылы негізі қаланып, аты аңызға айналған осы театрда сегіз жылдан бері өнер көрсетіп жүрген Мейрамбек Назарқожаев сахнадағы әріптестерін туған еліне шақыруды көптен бері ойлап жүрген. Осылайша ол Қазақстандағы достарымен бірге Nomad Ballet Project жобасын бастайды. Канада, АҚШ, Жапония, Португалия, Оңтүстік Корея, Польша секілді әртүрлі елден жиналған Корольдік театрдың жетекші артистері Almaty Theatre сахнасында өнер көрсетіп, көрермендердің қошеметіне бөленді. Одан бөлек балет артистері мен Бурнонвиль техникасының шебері Динна Бьёрн Алматы хореография училищесінің студенттеріне арнайы мастер-класс өткізіп, тәжірибесін бөлісті.
Осы орайда Информбюро тілшісі Дат Корольдігі театрына қабылданған тұңғыш қазақ Мейрамбек Назарқожаевпен сұхбаттасып, өнер жолы, жаңа жобасы және алдағы жоспары туралы сұрады.
– Дат Корольдігі театрына қалай қабылдандыңыз?
– Сегіз жыл училищеде оқыдым. Басты мақсатым шетелге барып, әйгілі хореографтармен, балетмейстерлермен жұмыс істеу еді. Мектепті бітірген соң курстастарым Алматы мен Астана театрларында өзін сынап көрмек болды. Ал мен болсам бірден шетелге кеттім. Неге десеңіз, шетелді көріп, тәжірибе жинап, Қазақстан жастарымен бөліссем деген ой болды. Мәскеуге бардым. Германияда екі жыл жұмыс істедім. Тарихы терең Дат Корольдігі театрына кірем деп ойламаған едім. Жыл сайын бұл театрға мыңдаған адам түйіндемесін жібереді. Таңдаулы адамдар ғана іріктеуге шақырылады.
Сонда жұмыс істегісі келетін әріптесімнен осы театр туралы көп естідім. Мен де түйіндемемді жіберіп көрейін дедім. Бәсеке жоғары болған соң шақыру келмейтін шығар деп ойладым. Шақыру алып, бірге жұмыс істейтін әріптес қызбен жабық қаралымға барып, классика билеп көрсеттік. Екі күн қарап, жарақаттарды анықтау үшін физиотерапевтке жіберді. Талаптарына сай келсек, ұнасақ екі аптадан кейін келісімшарт ұсынады. Дат Корольдігі театрын көріп, артистерден тәжірибе алдық. Екі-үш аптадан кейін театрға қабылданғаным туралы хат келді. Ол кезде ағылшын тілін білмеймін. Келісімшарт алдым ба, жоқ па деп бәріне көрсеттім. Әріптестерім құттықтап, мен үшін қуанды. Германия труппасынан келісімшарт алған жалғыз мен болдым.
Дат Корольдігі театрында жұмыс істеп жатқаныма сегіз жыл болды. Театр солисі болып естептелемін. Өмір бойына келісімшартым бар. Өз еркіммен жұмыстан шықпасам мені ешкім шығара амлайды. Десе де болашағымды әрдайым Қазақстанмен байланыстырамын.
– Дат Корольдігі театрында өнер көрсеткен алғашқы қазақ атанғанда қандай күй кештіңіз? Бүкіл елдің намысын арқалағандай жауапкершілік басым болды ма, әлде өз арманыңызға жеткеніңізге қуандыңыз ба?
– Тұңғыш қазақ деген түсінік уақыт өте келе келді. Журналистер сұраған соң, Дат Корольдігі театрының тарихын білген соң ойлана бастадым. Тұңғыш қазақ болған соң әрі қазақтар бұл тетарды біле бермеген соң өзімді жақсы жағымнан көрсетуім керек. Алматыға өнер көрсетуге келген Дат Корольдігі театрының артистері бұрын Қазақстан туралы ештеңе білмеген. Мені таныған соң елімді де тани бастады. Бұл үлкен жауапкершілік.
Көптеген хореографпен жұмыс істедім. Менің, отандық балет артистеріннің өнерін көріп Қазақстан балет мектебінің мықты екеніне көзі жетеді. Арманыма жеткеніме қуандым.  Үлкен театрларда өнер көрсеткен қазақ артистер көп. Ал Корольдік театрларда істегендер аз. Бүкіл дүниежүзінде екі адам ғана шығар, бірақ қателесуім де мүмкін. Соның біреуі – "Астана Опера" театрындағы балет труппасының көркемдік жетекшісі Алтынай Асылмұратова. Екіншісі – мен.
– Бірнеше театрда өнер көрсеттіңіз. Қазақстан мен шетел театрларының балет қоюында айырма байқадыңыз ба?
– Иә, мысалы көрермендер арасында да айырмашылық бар деуге болады. Мысалы, Ресейде не Қазақстанда көрермен артистің техникасына, жасаған трюктеріне баса мән береді. Ал Дат Корольдігі театрында немесе Еуропа театрларында көрермен техникаға емес, көбінесе актерлік шеберлікке қызығады. Репертуарға келсек, Қазақстан мен Ресейде классикалық биге көбірек көңіл бөледі. Шетелде қазір заманауи бағыт дамып жатыр. Бишілер де заманауи балет билегенді ұнатады, себебі бұл балетте қатып қалған қағида жоқ. Эмоцияңды, тәжірибеңді өзің қойып, еркін білдіруге болады. Классикада қатып қалған заңдылықтарды өзгерте алмайсың. Ал заманауи биде интерпретация жасауға болады. Еркіндік көп.
– Балетте техника да, актерлік шеберлік те маңызды. Сізге қайсы жақынырақ?
– Алғашында техникаға көп қызықтым, себебі Қазақстанда техникаға көп көңіл бөлінеді. Уақыт өте келе техникадан гөрі актерлік шеберлік маңызды деп санай бастадым. Себебі келген көрермен техниканы қалай орындап жатқанын біле білмейді. Олар қойылым тамашалауға келеді. Артист рөлді сомдап, оқиғаны аудиторияға жеткізе алуы керек. Кітап оқитындар Ромеоның кім екенін біледі. Олар актерлік шеберлігіңізге қарайды. Әрина, техниканы ұмытпаған дұрыс. Бірақ рөлге кіріп, актерлік шеберлікті көрсету қажет. Көрерменді оқиғаға ерте білу өте қиын.
– Дания патшайымының алдында өнер көрсеткен сәт қалай есте қалды?
– Әрине, толқыдым. Концерт, спектакль біткен соң ең алдымен патшайымға және оның отбасына иіліп сәлем беру керек. Содан соң ғана көрерменге сәлем береді. Патшайым келгенде бұл дәстүр ұзаққа созылады. Патшайымның арнайы шақыруымен Дат корольдігінің үздік артистері сарайға барып концерт бердік. Патшайымның өзі келіп, алдыңғы қатарда отырды. Қолында біз туралы ақпарат болды. Қазақстаннан келген биші бар екен деп ойлаған шығар. Бізге келіп, сәлем беріп, алғысын айтты. Сол кезде толқыдым. Өздері шақырған кезде өнер көрсету қиын, бірақ жақсы билеп шықтық деп ойлаймын.
– Бірнеше жылдан бері шетелде тұрасыз. Қазақстанға қаншалық жиі келесіз? Елге ораламын деген екенсіз. Шетелде ұзақ тұрған адамдар кейде туған жерінен алыстап кетеді. Сізді не байланыстырады?
– Шетелде тұрсам да Қазақстанға жылына екі-үш рет келуге тырысамын. Болашағымды туған еліммен байланыстырамын. Қазір мұнда жұмыс бабымен жүрмін. Белгілі хореографтармен жұмыс істеп, тәжірибе жинап, Қазақстанға ораламын деген жоспарым бар. Еуропаға тәжірибе жинауға бардым. Қазақстанда отбасым бар. Ұлтымды, мәдениетіміз бен қазақи менталитетімізді, туған жерімді әрдайым сағынамын. Демалуға келемін де, қайтқым келмейді. Қанша шетелде жүрсем де туған елім ыстық.
– Nomad Ballet Project туралы айтып өтсеңіз. Алда қандай жоспарларыңыз бар?
– Бұл жобаны Олжас және Дәурен атты екі досыммен бірге бастадық. Біз бір училищеде оқып, он жасымыздан жатақханада бір бөлмеде жатып, бір нанды бөліп жегенбіз. Достығымыз осындай үлкен жобаға ұласты. Алғашында қалай болар екен деген қорқыныш болды. Көп адаммен ақылдастық. Ірі компаниялар қолдаған соң қалай да болсын істеу керек дедік. Ең батыл адамдар өз қалағанына жетеді дейді ғой. Тәуекелге бел байладық. Жаз айында бүкіл театрлар демалысқа кетеді. Сондықтан Дат Корольдігі театрының артистері жазда ғана бос болады. Оларды Қазақстанға алып келу үлкен жетістік деп ойлаймын. Коммерциялық жоба ғана емес, балалар мен жасөспірімдерге тегін мастер-класс өткіздік. Мені өсірген училище директорлары мен педагогтары да келді. Дат балетінің аңызы, Бурнонвиль техникасының шебері Динна Бьёрнді шетелден шақырдық. Жас өнерпаздар келіп, тәжірибе жинады.
Осы терең зерттелмеген Бурнонвиль техникасын келер жылы Астанаға алып барсақ деген ойымыз бар. Көптеген гала-концертте өнер көрсетіп жүрген соң танымал хореографтар мен бишілерді танимын. Қазақстанға келсем дейтін артистер көп. Оларды да Қазақстанға шақырғым келеді.
– Дат Корольдігі театрында артистер әртүрлі мәселені талқылап, театр стратегиясына әсер ете алады екен. Бұл рас па? Қазақстандағы өнер мекемелері мұндай демократияға дайын ба?
– Бұл сауалды маған көп қоя бермейді. Дат Корольдігінің, Еуропаның үлкен-үлкен театрларының басты айырмашылығы осы шығар деп ойлаймын. Менің білуімше Қазақстанда артистер жұмысқа келіп, репетиция жасап, техникалық жұмыстар істеп, қойылымды атқарады. Қателесуім де мүмкін, бірақ Қазақстан театрларында жұмыс істейтін достарыма, ұстаздарыма Дат Корольдігі театрында қалай жұмыс істейтінімізді айтқан кезде таңдай қағады. Себебі Қазақстанда ондай жүйе жоқ. Қазақстанда театр стратегиясын директор не шағын ұжым ғана қабылдаса, Дат Корольдігі театрында бүкіл артистер қабылдайды. Қандай репертуар қажет екенін директорлар мен менеджерлер емес, сахнаға шығатын артистер анықтауы керек. Қандай балет билегіміз келетінін, бір-бірімізбен қарым-қатынас қандай деңгейде болуы керек екенін өзіміз шешуіміз қажет.
Репетициядан бөлек әртүрлі мәселені талқылайтын үлкен семинарлар өтеді. Мысалы, бүгінгі тақырып мотивация дейміз де, қалай мотивация алуға болатынын, театрға не жетіспейтінін талқылаймыз. Мотивацияның жоғалуына не себеп болатынын іздейміз. Ұсақ-түйек дүниелерге дейін айтамыз. Театр қалай ақша табатынынан, ақша қайда жұмсалып жатқанынан әр балет артисі хабардар болады. Осы демократиялық жүйені Қазақстанға ақырындап енгізу қажет. Бірден енгізе салуға болмайды. Театрда әр адамның дауысы естілуі керек, өйткені әрқайсы өнерді дамыту деген ортақ мүдде үшін жұмыс істейді. Қандай ой, идея тұрғанын білген соң мотивация да жоғалмайды, бар мүмкіндігін көрсетеді. Билегісі келмеген биді билесе, орнына өзге таңдау жасаса мотивация да жоғалады. Тетардың бір бөлігі сезінбей, жұмыс істеу керек болған соң ғана жұмыс істейді. Сондықтан Қазақстанға Дат Корольдігінің жүйесі керек. Мен де осындай реформаларды енгізуге тырысамын.
– Дания патшайымының алдында өнер көрсеткен сәт қалай есте қалды?
– Әрине, толқыдым. Концерт, спектакль біткен соң ең алдымен патшайымға және оның отбасына иіліп сәлем беру керек. Содан соң ғана көрерменге сәлем береді. Патшайым келгенде бұл дәстүр ұзаққа созылады. Патшайымның арнайы шақыруымен Дат корольдігінің үздік артистері сарайға барып концерт бердік. Патшайымның өзі келіп, алдыңғы қатарда отырды. Қолында біз туралы ақпарат болды. Қазақстаннан келген биші бар екен деп ойлаған шығар. Бізге келіп, сәлем беріп, алғысын айтты. Сол кезде толқыдым. Өздері шақырған кезде өнер көрсету қиын, бірақ жақсы билеп шықтық деп ойлаймын.
– Дат Корольдігі театрында өмір бойына жалғасатын келісімшарт бар және кәсіподақ жақсы жұмыс істейді. Мұндай қолдау шарасы артистердің өнеріне, өміріне қалай әсер етеді? Қазақстанда да дәл осындай жағдай жасау үшін не істеу қажет?
– Бұл тамаша идея, себебі дәл осындай келісімшарт болса әр артист өзін қауіпсіз, жақсы қорғалған сезінеді. Артист – ең алдымен адам. Ол да өз өмірін жоспарлауы керек. Отбасын құрып, баласын балабақшаға береді. Балет театрларында екі-үш жылдық қана келісімшарт болса, ертең не болатынын білмейсіз. Үш жылдан кейін тағы үш жылға созды делік. Директор ауысса сол театрда жұмыс істей беретініңізге ешкім кепілдік бермейді. Еуропада директорлар көп ауысады, командасыман келеді. Өзіне ұнайтын бишілерді шақырып, жаңа жүйе мен саясат, өз көзқарасын енгізгізіп, реформа жасағысы келеді. Сол кезде жұмысыңыздан айырылып қалуыңыз мүмкін. Көптеген мықты балет артистері солай жұмыссыз қалған.
Қазақстанда бір жақсысы директорлар көп ауыспайды. Ал өмірлік келісімшарт алса сақтандыру бар екеніне сенімді болады. Билей алмайтындай жарақат алып қалғанда зейнетке шығады, өйткені аяғын әдейі сындырып алған жоқ. Қазақстанда билеуге жарамсыз болып қалса зейнетке шыға ала ма, жалақысы толық көлемде төлене ме ол жағын білмейді екенмін. Бірақ өмір бойғы келісімшарт тәжірибесі енсе екен деймін.
– Репертуарыңызда қандай партиялар бар? Қай партия өзіңізге жақын? Осы партияны сомдасам екен деген арманыңыз бар ма?
– Көптеген партия бар. Ең жақын партия Ромео мен Джульеттадағы Тибальт шығар. Заманауи балет өте қайтты ұнайды, өйткені онда шекара жоқ. Интерпретация жасап, сезімді шығарып жаңа өнер тудыруға болады. Осы партияны сомдасам деген арманым жоқ, оған жеттім. Бірақ мына хореографпен жұмыс істесем деген арман болған. Келер жылы Дат Корольдігі театрына А деңгейлі хореограф келіп, "Леди Макбет" қойылымын қояды. Сол балетте басты рөлді сомдаймын. Кристайл Пайт деген хореографпен де жұмыс істегім келеді. Болашақта жұмыс істеймін деген ойдамын.
– Балет билеп жүргенде болған бір қызық оқиғаңызды әңгімелеп берсеңіз.
– 7 маусым күні Америкаға ұшып барып, Дат Корольдігі театры атынан арнайы шақырумен гала-концертте өнер көрсеттім. Бесінші маусымда тетатр мауысымының соңғы қойылымы болды. "Этюдс" дейтін ең қиын балеттің бірінде басты рөлді биледім. Сол балетті билеп жатқан кезде қызық жайт болды. Айналатын заттар көп: оңға 18 рет, солға 18 рет, қайтадан оңға 18 рет айналамын. Балет туфлиім сырғып бара жатқанын байқадым. Музыка болып жатқанда он алтыға дейін санайтын кішкене үзіліс бар. Әлі сахнада тұрмын. Үзілістен кейін 32 рет айналу керек. Туфлиім түсейін деп тұрғанын білсем де, сахнадан кетіп қала алмаймын. Сол жерде аяғымды итеріп-итеріп, аяқ киімді киюге тырысып жатырмын. Саусақтарымды жиырып алып, 32 айналымды бастаймын. Құламасам екен деп онын айналдым. Содан кейін аяқ киімім шешіліп қалды. Адамдар оны көріп күліп жатты. Аяқ киімсіз айнала алмаған соң жай тұрып қалдым. Ханшайым тамашалап отыр. Аяқ киімді жерден көтеріп, қолыма ұстаған күйі иіліп сәлем бердім. Көрермендер күліп, шапалақтады. Ондай жағдайлар болады.
Бірде қызды көтеріп келе жатқанда костюміміз бір-біріне ілінді де қалды. Ілгекті босата алмадым. Қыздың артына жабысып тұрмын. Былай сүйрейін десең де болмайды. Бір-бірімізді құшақтаған күйі секіріп-секіріп сахнадан кетіп қалдық.
– Үлкен сахналарда өнер көрсетуді армандайтын балаларға, жастарға қандай ақыл-кеңес айтасыз?
– Өзіңізге сеніңіз. Балет болса да, басқа сала болса да жетістікке еңбекпен жетесіздер. Айналаңыздағы білетін адамдарға қарап үйреніңіздер, айтқанын тыңдаңыздар. Олар қолдап, жол сілтейді. Ең бастысы – қара еңбек, соның арқасында көп нәрсеге жетуге болады. Мақсатыңыз көп болсын. Ешқашан қол қусырып қарап отырмаңыз. Өмір деген қып-қысқа. Жетістікке жету үшін әрқашан тек алға ұмтылу керек.


Талғарда оқушы қызды зорлау оқиғасы: Аружанның анасы президенттен көмек сұрауға мәжбүр

Алматы облысының Талғар ауданы Тұздыбастау ауылында 16 жастағы Аружан есімді бойжеткенді топтасып зорлады деп айыпталған төрт жігітті сот ақтап шықты. Үкім 29 қаңтарда жарияланып, сотталушылардың бәрі сот залынан босатылды. Алайда жәбірленуші тарап сот үкімімен мүлдем келіспейді. Олардың пайымдауынша, іс материалдарында күдіктілерді кінәлі деп тануға негіз болатын бұлтартпас айғақтар жеткілікті болған. Әділдік іздеген отбасы енді мемлекет басшысы, Бас прокуратура мен Жоғарғы соттан араша сұрап отыр.
Жәбірленуші тараптың айтуынша, қайғылы жағдай 2024 жылғы 8 қазанда болған. Алайда, қатты қорқып қалған жасөспірім бұл сұмдықты 17 қазанға дейін ешкімге айтпай келіпті.
Информбюро порталына сұхбат берген Аружанның анасы Индира Серік қызының ҰБТ алдындағы күйзелісі деп ойласа, сынып жетекшісі Аружанның ауырсынуды басатын дәріні тым көп ішіп жүргенін хабарлайды. Осылайша тек денсаулығы сыр беріп, медициналық тексеруге барар алдында ғана ол бәрін мойындаған.
"2024 жылғы 8 қазанда болған қасіретті жағдай Аружан өмірінің астаң-кестеңін шығарды. Сол күні жанына төрт жігіт мінген көлік келіп тоқтаған. Олардың бірі өзін сол кезде әскерде жүрген Аружанның бөлесінің досымын деп таныстырса, тағы бірін сіңілім мектептен сырттай танитын болып шықты. Ағасының досымын деген жігіт оның әскердегі жағдайын сұрап, "уақыт кеш болды, үйіңе жеткізіп салайық" деп қолқа салған. Бір ауылдың адамдары болғандықтан, Аружан еш күдіксіз көлікке мінеді. Көлік бағытынан жаңыла бастағанда Аружан мазасызданғанымен, қасындағылар "алдымен досымызды тастап, сосын сені жеткіземіз" деп алдарқатқан. Олар сіңілімді үйіне емес, иен далаға апарған. Сол жерде топтасып зорлап, "отбасыңды жайратамыз, бәрін видеоға түсіріп алдық" деп сес көрсеткен. Зәресі ұшқан сіңілім болған жайтты ешкімге тіс жарып айта алмаған. Қорқытып-үркітудің салдарынан Аружан бұл сұмдықты ішінде сақтады, ал отбасы тек 17 қазанда ғана білді. Анасы қызының томаға-тұйық болып кеткенін байқағанымен, оны ҰБТ алдындағы қобалжуға балаған. Кейін сынып жетекшісі Аружанның тым көп ауырсынуды басатын дәрі ішіп жүргенін хабарлайды. Әпкем оның бөлмесінен "Кетановтың" бос қораптарын тауып алып, ішінің ауырғанына байланысты дәрігерге қаратпақ болғанда, Аружан шыдай алмай жағдайдың мән-жайын түгел айтып береді", – дейді Аружанның әпкесі.
Жәбірленушінің анасы сот процесінің әділетсіз әрі созбалаңға салынғанына налыды. Оның айтуынша, тергеу амалдары аяқталғанымен, сот отырыстары негізсіз кейінге шегеріліп, бұл жағдай онсыз да соққы алған қызының жүйкесіне салмақ түсірген. Ел арасында тараған түрлі қауесет пен сотталушы туыстарының"бәрі сатып алынған" дегендей асқақ мінез танытуыотбасының әділдікке деген сенімін селт еткізіпті.
Сонымен қатар, анасы іс материалдарымен танысу барысында сотталушылардың бірінің телефонынан өзге бір қыздың қатысуымен түсірілген интимдік бейнежазбаны анықтаған. Алайда, бұл бұлтартпас айғақ сот залында қаралмай қалған. Аружанның анасының айтуынша, күдіктінің хаттамада құпия сөзі жазылып тұрса да, "парольді ұмытып қалдым" деп жалтаруы және судьяның бұл мәселеге атүсті қарауы маңызды дәлелдің ескерусіз қалуына әкеп соққан.
"Сот басталғанда заң жүйесінің бізді қорғауға қауқарсыз екеніне көзіміз жетті. Тергеу амалдары 2025 жылғы шілдеде тәмамдалып, қыркүйекте іс сотқа өтті. Алайда сот процесі негізсіз созылып кетті: қазан айында бірде-бір отырыс өтпесе, 2026 жылғы қаңтарда судья шешім шығаруды ай соңына дейін созбалаңға салды. Осы уақыт ішінде ел арасында неше түрлі қауесет тарап, зорлық оқиғасының егжей-тегжейі жұрт талқысына түсті. Аружан мұндай психологиялық соққыға төтеп бере алмады. Істің ұзаққа созылуы мен түрлі өсек-аяң қажытқандықтан, ол бірнеше рет өз-өзіне қол жұмсамақ болды. Біз құқық аясында әділдік іздеп жүргенде, қызымның жан дүниесі қор болды. Бастапқыда заңның үстемдігіне сенгендіктен және қызымның болашағына нұқсан келмесін деп, бұл жайттың жария болып, көпке таралғанын қаламап едім. Бірақ сот залында айыпталушылардың туыстарының арсыз әрекеттерін көрдік. Олар үкім шыққан бойда ұлдарын үйге алып кететінін айтып, ашықтан-ашық шіренді. Осының бәрін көргенде,"Бәрі әлдеқашан сатып алынған, әділдік біздің сыртымыздан шешіліп қойған ба?"деген күдікке еріксіз бой алдырдық", – деді Индира Серік.
Оның айтуынша, тергеу амалдары тәмамдалған соң, іс материалдарымен танысуға шақырған. Сол кезде Индира хаттаманы парақтап отырып, сотталушылардың бірінің телефонынан бірнеше бейнежазба табылғанын аңғарады.
"Оның бесеуі – екінші сотталушының қатысуымен түсірілген интимдік сипаттағы дүниелер екен. Бұл жайында хаттамада тайға таңба басқандай анық жазылып тұр. Сол сәтте мен тергеушіден:"Бұл қандай бейнежазба? Маған көрсетіңіз, хаттамада тіркеулі тұр ғой. Егер мұнда видео бар деп жазылса, ондағы менің балам болуы мүмкін емес пе?" – деп сұрадым. Ал тергеуші: "Жоқ, бұл сіздің қызыңыз емес, мұнда басқа қыз", – деп қысқа қайырды.Мен бәрібір көретінімді айтып табандап тұрып алдым, тіпті көрсетпеген жағдайда департамент бастығына шағымданатынымды ескерттім. Кейін судья да бұл бейнежазба жайында қайдан білгенімді сұрады. Мен іспен танысу барысында тергеушіден көргенімді сол жерде бүкпесіз айтып бердім. Судья прокурорға аталған видеоның бар-жоғын анықтау үшін заттай дәлелдемелерді алдыруды тапсырды. Егер жазба табылса, оны сот залында тікелей сотталушының телефонынан көретін болдық. Келесі отырыста прокурор телефонды әкелді. Судья оны қолына алып, мен нұсқаған том мен беттегі хаттаманы мұқият оқып шықты. Содан соң телефонның бұғаттауын ашу үшін құрылғыны сотталушының өзіне берді. Алайда, хаттамада әр телефонның құпия сөзі тайға таңба басқандай жазылып тұрса да, сотталушы "парольді ұмытып қалдым" деп жалтарды. Осылайша, бұлтартпас дәлел болуы тиіс бейнежазба сот залында қаралмай қалды", – деп налыды Аружанның анасы.
Жәбірленуші тараптың айтуынша, тергеу және сот үдерісі кезіндегі ең үлкен күмән медициналық сараптама қорытындысына байланысты туындап отыр. Аружан анасының сөзінше, құжаттың сипаттама бөлімі мен түпкілікті тұжырымы бір-біріне мүлдем қайшы келеді.
"Сот отырысында сарапшыдан жауап алынды, алайда ол өз қорытындысынан танбай, уәжін өзгертпеді. Тергеуші тарапынан тәуелсіз немесе кешенді сараптама тағайындау туралы ешқандай бастама болған жоқ. Біз сараптама мәтінінде барлық жарақаттың тайға таңба басқандай жазылғанын көріп, қорытынды бөліміндегі олқылықтарға уақытында тиісті мән бермеген екенбіз.Биологиялық сараптамада бәрі ашық көрсетілген: оқиға орнынан алынған жамылғыдан "сперма аралас қан іздері" табылды. Соған қарамастан, геномдық сараптама "ДНҚ анықталмады" деген негізсіз қорытынды шығарды", – деді ол.
Жәбірленуші тарапты толғандырған тағы бір жайт – күдіктілердің алғашқы куәлігінен бас тартуы және соттың бұл маңызды айғақтарды ескерусіз қалдыруы. Аружанның анасының айтуынша, тергеу сатысында бәрі заңды тіркелгенімен, сот залында жағдай мүлдем басқа арнаға бұрылған.
"Іс материалдарында күдіктілердің алғашқы жауаптары бейнежазбаға таспаланған. Алайда олар сотта "жауапты өз еркімізбен бермедік" деп ақталды. Шындығында, әрбір хаттаманың астында "ешқандай қысымсыз, өз еркіммен бердім" деген қолдары бар. Судьяның істегі бұл бейнежазбаларға нақты құқықтық баға бермегені жанымызға батады. Біз айғақтардың томдары мен беттерін нақты көрсеткенде, судья мен қарсы тараптың адвокаттары аңтарылып қалғандай кейіп танытты. Артынша адвокаттар ол видеоларды сот залында көрсетпеуді сұрап еді, судья бұл өтінішті бірден қабылдады. Қорғаушылардың бірі беттестіру кезінде бұрын мемлекеттік қызметте болғанын айтып қалған еді. Оның қолында тергеуі әлі аяқталмаған материалдардың көшірмелері түгел болды. Кейіннен ол кісінің бұрын судья болып қызмет атқарғанын білдік", – деді Индира Серік.
Сотталушыларды ҚР Қылмыстық кодексінің 120-бабы 3-1-бөлігінің 1-тармағы және 121-бабы 3-1-бөлігінің 1-тармағында көзделген қылмыстарды жасағаны үшін кінәлі деп танып, олардың әрқайсысына төмендегідей жаза кесуді:
Алайда 2026 жылғы 29 қаңтарда Алматы облыстық қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының үкімімен төрт айыпталушы ҚР Қылмыстық кодексінің 120-бабы 3-1-бөлігі 1-тармағы және 121-бабы 3-1-бөлігі 1-тармағы бойынша кінәсіз деп танылып, қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының болмауына байланысты ақталды.
Жергілікті соттың шешіміне көңілі толмаған және тергеудің әділдігіне күмән келтірген отбасы еліміздің ең жоғары құзырлы органдарынан көмек сұрап отыр. Олар бұл істің ашық әрі заң аясында қаралуын талап етіп, бірнеше мекемеге жүгінген. Сот процесі кезінде жәбірленуші тарап тек заң тұрғысынан емес, рухани тұрғыдан да үлкен соққы алғанын айтады.
"2025 жылғы 30 желтоқсанда біз Президент әкімшілігіне, Бас прокуратураға, ҰҚК және Жоғарғы сотқа ресми түрде өтініш-шағым жолдадық. Сот залында судья тарапынан ешқандай ескерту жасалған жоқ. Адвокаттар арсыз, әдепке жатпайтын сұрақтар қойғанда да судья бірде-бір рет оларға тоқтау салмады. Аружан мектепті 2025 жылы бітірді. Биыл ҰБТ тапсыруға дайындалып жүр. Қазіргі уақытта жеке психологтың көмегіне жүгініп, маманмен тұрақты жұмыс істеп жатыр. Күдіктілермен бір ауылда тұрғандықтан, екі қызымыздың қауіпсіздігі үшін қатты алаңдаймыз. Сақтық шараларын күшейтіп, өзімізді қорғауға мәжбүрміз. Біз сот шешімін қайта қарап, заң мен әділдіктің орнауын, кінәлілердің лайықты жазасын алуын талап етеміз. Істегі бұлтартпас дәлелдердің еленбеуі – күдіктілердің аналары айтқан сөздерді растағандай болады. Олар ашықтан-ашық: "Қомақты қаражат берілді, бүгін алып қайтамыз", "Қазір көресің, сот залында не болатынын" деп бізді мазақ қылған еді", – дейді анасы.
Аружанның ісіне қатысты шыққан сот үкімі қоғамда үлкен толқу туғызды. Әлеуметтік желі жұртшылығы күдіктілер мен істі қараған судьяның аты-жөнін жариялауды талап етіп отыр.


Іздеу жарияланған Қайсар Қамза қазір қайда немесе құзырлы орган қармағындағы блогерлер кімдер?

Қазақстандық танымал блогер Қайсар Қамзаға ресми түрде іздеужарияланды.
Ресми дерекке сәйкес, 1995 жылғы 18 қыркүйекте туған Қамза Қайсар Бақытжанұлы 10 қаңтардан бастап іздеуде. Іздеу шараларын Қаржылық мониторинг агенттігінің Астана қаласы бойынша экономикалық тергеп-тексеру департаменті жүргізіп жатыр. Алайда қазіргі уақытта қылмыстық істің нақты мән-жайы мен қай бап бойынша күдікке ілінгені ресми түрде жарияланған жоқ. Тергеу органдары да бұл іске қатысты қосымша ақпарат бермеді.
Келесісторизіндеблогер: "Кімнің ала жібін аттап кеттім екен? Кәдімгідей ел, дүйім жұрт, мемлекет болып, бүкіл жұмысты ысырып қойып іздейтіндей қылмыскер емес сияқты едім ғой. БТА банкті тонап, миллиардтарды алып кеткен Әблязов сияқты шығарып қойыпты ғой", – дейді.
Ескерту:блогердің бейәдеп сөздері алынып тасталды.
Бұл видеоны бұрынғы посттармен салыстыра отырып, оның Вьетнамда түсірілгенін аңғаруға болады.
Qorday cinema кинотеатр (@qorday_cinema)'in paylaştığı bir gönderi
Бұған дейін оның Үндістандағы сапары кезінде түсірілген видеолары қоғамда қызу талқыға түскен. Онда блогердің бейәдеп сөздер қолданғаны және жергілікті тұрғындарға дөрекілік көрсеткені айтылды.
Осы жылдың тамыз айында Қаржы мониторингі агенттігі жыл басынан бері 34 блогердің онлайн ойындарды жарнамалауға қатысы бар екенінанықтағанеді. Олардың қатарында Қайсар Қамзаның да есімі аталады.
Агенттік: "Онлайн-казино жарнамасы ойынға тәуелділікке бастайтын негізгі арна екенін біле тұра, аталған тұлғалар өз істерін жалғастыруда. Олар адамдардың тағдырына немқұрайлы қарап, отбасылардың күйреуіне себеп болуда. Миллиондаған табысқа кенелген блогерлер айыппұлдарын төлеп, заңсыз әрекетін қайта жалғастырып жүр", деп жазды. Тіпті осыған байланыстымұндай әрекеттерді Қылмыстық кодекстің 28-бабының 5-тармағы аясында "заңсыз ойын бизнесіне көмектесу" ретінде қарастыруға ниеттіекенін де жеткізген.
Сонымен қатар хабарламада қаржы пирамидаларын жарнамалағандағыдай, онлайн-казино жарнамасы үшін де қылмыстық жауапкершілік енгізу бастамасы көтерілгені айтылды.
Мейіржан Төребаев пен Мейірхан Шерниязов
Қазақстанда блогерлерге қатысты қозғалған ең резонансты істердің бірі – Мейіржан Төребаев пен Мейірхан Шерниязовқа қатысты қылмыстық іс. Олар 2022 жылы қаржы пирамидасын ұйымдастырды және жарнамалады деген айыппен жауапқа тартылған. Тергеу дерегінше, блогерлер әлеуметтік желідегі ықпалын пайдаланып, азаматтарды инвестиция салуға үгіттеген. Сот оларды 5 жылға бас бостандығынан айырды.
Былтыр шілде айында Қаржы мониторингі агенттігі ерлі-зайыпты Даулет пен Толқын Тотақановтарға қатысты тергеу бастады. Агенттіктің дерегінше, жұбайлар ұлын емдеу үшін қазақстандықтардан шамамен 1,3 миллиард теңге жинаған. Алайда, тергеу барысында жиналған қаражаттың көп бөлігін үй, көлік алу сынды жеке мақсатта пайдаланып, баланың еміне бар болғаны 6,4 млн теңге ғана жұмсағаны анықталды. Сот шешімімен олар 7 жылға бас бостандығынан айырылды.
Әлеуметтік желі арқылы танылған Мұрат Әбділдә 2022 жылы Қылмыстық кодекстің 174-бабы, яғни, әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік алауыздықты азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадiр-қасиетiн қорлауға бағытталған қасақана әрекеттер жасағаны үшін 4 жыл 6 айға сотталған. 2024 жылы мерзімінен шартты үрде босап шыққанымен, көп ұзамай  сот бұл шешімнің күшін жойып, блогер қайтадан түрмеге оралды.
2024 жылы Айка есімді блогер аса ірі мөлшерде психотроптық затты заңсыз сатып алу, сақтау және тасымалдау, сонымен қатар "элиталы эскорт" ұйымдастыру деректері бойынша кінәлі деп танып, 6 жыл 6 айға бас бостандығынан айырылды. 2025 жылы Қылмыстық кодекстің 74-бабына  өзгерістер енгізілгеннен кейін сотқа өтініш түсіріп, кішкентай баласы болғаны үшін жазасын өтеуі екі жылға шегерілді. Екі жыл ішінде ол пробациялық бақылауда болады.
2023 жылдан бастап Қазақстанда "Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы" заң күшіне енді. Бұл құжат блогерлердің қызметін тікелей лицензияламаса да, жауапкершілік аясын нақтылады.
Сонымен қатар мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева көшеде бейтаныс адамдарды рұқсатсыз суретке немесе видеоға түсіріп, оны желіге жүктейтіндерге, "пранк жасауға" заңмен тыйым салынуы мүмкін екенін жеткізді. Министрдің айтуынша, мұндай контент көп жағдайда этикалық және құқықтық нормаларды бұзады. Алайда ведомство басшысы нақты қандай өзгерістер екенін айтпады, ол нақты ережелерден бастап, тыйым салуға дейін жетуі мүмкін.
Заңгер Ғабдул-Ғани Әбутәліпблогерлердің Қазақстан Республикасының азаматы ретінде тек "Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы" заңға ғана емес, барлық заң нормаларына сәйкес әрекет етуі тиіс екенін еске салды.
"Олар  Әлеуметтік желідегі әрекеті үшін блогерлер де қарапайым азамат сияқты жауапкершілік арқалайды. Сондықтан, аудиториясына әсер ететін, қаржылық немесе әлеуметтік сипаттағы кез келген әрекет заң алдында бақылауға алынуы мүмкін", – дейді заңгер.
Алэкономист Айбар Олжайблогерлерге қатысты тексерістер екі бағыттан тұратынын айтады.  Біріншісі – жарнаманың мазмұны мен саны, екіншісі – одан түскен табыстың заңдылығы.
"Себебі кез келген кәсіпкерліктен түскен табыстан салық төленуі керек. Бұл бағытта Мемлекеттік кірістер комитеті осыған қатысты біраз жұмыс жүргізген болатын. Қазір көп блогер заңды тұлға ретінде тіркеліп, салық төлейді және есеп тапсырып отырады. Сонымен қатар, салық органдары мен Қаржы мониторинг агенттігі ірі блогерлердің транзакцияларын бақылап отырады. Бұл тек блогерлерге ғана емес, жалпы кәсіпкерлер мен азаматтарға да қатысты. Блогер болсын, кәсіпкер болсын, табысынан салық төлеу міндетті. Салық жүйесінде соңғы жылдары реформалар жүріп, тәртіп орнатылды", – деді экономист.
Сарапшы бүгінде жарнама мазмұнына қатысты да нақты ережелер бар екенін еске салды.
"Нені жарнамалауға болады, нені жарнамаламау керек, қандай іс-әрекеттер заңсыз саналатынын Қайсардың кейсі көрсетіп отыр. Мысалы, Қазақстанда лоторея өткізуге лицензиясы бар бір ғана ұйым бар. Одан ьасқа лотореялар заңсыз деп саналады. Онлайн казино және басқа да құмар ойындарға қатысты өзінің белгілі бір критерийлері бар. Сондай-ақ алкоголь өнімдерін жарнамалауға тыйым салынған. Жалпы жауапкершілік барлығымызға ортақ. Блогерлерге олардың аудиториясы үлкен болғандықтан ғана көп назар аударылады", – деді маман.


Темекі тастай алмай жүрсіз бе? Әлем дәрігерлері балама жол ұсынды

Қазақстанда шылымқорлық әлі де өзекті мәселе. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, әлемде жыл сайын темекіге әуестіктің салдарынан 7 миллион адам көз жұмады. Ал біздің елде жүргізілген сауалнамаға қатысқан қазақстандықтардың 38 пайызы темекінің ең зиянды бөлігі – никотин деп есептейді. Алайда, халықаралық ғылыми деректер бұл пікірді жоққа шығарады.
Informburo.kz тілшісі "Түтінсіз болашақ" шарасында өткен "Темекі зиянын азайту: медициналық қауымдастықтың дауысы" панеліне қатысып, сарапшылар пікірін тыңдап қайтты.
Медицина ғылымдарының докторы, молекулалық онкология маманыЕвгений Имянитовтыңайтуынша, темекі шегудің тарихы Майя халқынан басталады. Алайда, тек ХІХ ғасырда ғана кең тарала бастаған. Тіпті, никотин тыныштандырып, зейінді арттыратын болғандықтан, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерилердің рационына кіргізілген. Кейін ол сәнге айнала бастаған.
"Алайда қоғам мен медицина темекінің зиянын түсінген соң, оған қарсы күрес басталды. Темекі шегудің  ең басты қаупі әрдайым өкпе қатерлі ісігімен байланысты болды. Созылмалы обструктивті өкпе ауруы сияқты созылмалы аурулар бар, бірақ олар баяу дамиды, ал өкпе қатерлі ісігі – темекіге қатысты тарихи әрі негізгі қорқыныш", – деді ол.
Ғалымның пікірінше, түтінсіз технологиялардың пайда болуы онкология үшін жаңа мүмкіндік ашты.
"Бүгінде барлық канцерогендер белгілі, олар темекі жанған кезде пайда болады. Ал түтінсіз никотин өнімдерінде канцерогендер мүлде жоқ. Дегенмен, қабыну процестері, никотиннің ұзақмерзімді әсерлері сияқты басқа факторлар әлі зерттелуі тиіс", – деді ғалым.
Ең бастысы, сарапшының пікірінше, никотин ағзаға түтінсіз жеткізілген жағдайда өкпе қатерлі ісігінің қаупі жойылады.
"Бұл – темекі шегушілер үшін жақсы жаңалық. Себебі, дәрігерлердің 99 пайызы темекі шегудің басты себебін "өкпе қатерлі ісігі" деп санайды. Статистикалық деректер де осыны растайды. Жыл сайын әлемде 2 миллион адам өкпе қатерлі ісігіне шалдығады, олардың 85 пайызының себебі – дәстүрлі темекі. Түтінсіз өнімдер тым жаңа болғандықтан, оларды тікелей кінәлау мүмкін емес. Бірақ, скандинав елдерінің тәжірибесі көрсеткендей, адамдардың дәстүрлі темекіден түтінсіз темекіге көшуі өкпе қатерлі ісігінің деңгейін бірнеше есе төмендетті", – деді онколог.
Пульмонолог, Еуропалық респираторлық қоғамының (ERS) мүшесіСаттар Ералиевтіңайтуынша, темекі шегуге байланысты аурулар медицинада жеке топ ретінде қарастырылады. Оның ішінде ең алдымен өкпе қатерлі ісігі аталады. Бұл дерт шылым шекпейтіндерге қарағанда темекі шегушілерде шамамен 8 есе жиі кездеседі. Дегенмен, маманның пікірінше, өкпе қатерлі ісігінен де ауқымдырақ мәселе бар, ол – созылмалы обструктивті өкпе ауруы (ХОБЛ).
"Созылмалы обструктивті өкпе ауруы қазір әлемдік деңгейдегі проблемаға айналып отыр. Бұл ауру темекі шегумен тікелей байланысты және жұқпалы емес дерттерден болатын өлім себептерінің ішінде 3-орында тұр. Ең қауіптісі – өлім саны жыл сайын өсіп келеді. Қолда бар дәрілер науқастың өмірін жеңілдеткенімен, ауруды толық емдеу мүмкін емес", – деді пульмонолог.
Ғылыми зерттеулер оның тек өкпені ғана емес, бүкіл ағзаны зақымдайтынын көрсеткен. Қабыну процесі қант диабеті мен атеросклероз секілді кемінде 6 түрлі аурудың дамуына ықпал етеді.
"Негізгі зиянды әсер темекідегі никотинде емес, түтіннің өзінде жатыр. Жану процесінде мыңдаған химиялық зат бөлініп шығады, олардың ондағаны – обыр тудырушы. Олар тікелей өкпеге түсіп, жасушаларды зақымдайды. Ал түтін иммундық жүйені шатастырып, ағзаны өз жасушаларына қарсы қояды. Соның салдарынан ауыр ХОБЛ дамиды. Сондықтан, негізгі үмітіміз – түтінсіз технологиялар. Өйткені, түтіннің әсерін тоқтату оң нәтижелерге әкелуі мүмкін", – деді маман.
Стоматолог, медицина ғылымдарының кандидатыМейрам Раганин6 жылдан астам уақыт бойы темекі шеккендер мен 3 жылдан астам қыздырылатын өнім қолданған адамдарды салыстырып көрген.
"Темекі шегушілердің жағдайы нашарлады, гиперкератоз (обырға дейінгі жағдай) жиі кездесті. Ал қыздырылатын өнім қолданушыларда көрсеткіштер әлдеқайда жақсы болды, гиперкератоз сирек анықталды", – деді Мейрам Раганин.
Дәрігер төрт қалада 80 адамға жүргізілген тәжірибе нәтижесін де бөлісті.
"Жартысын темекімен қалдырдық, жартысын қыздырылатын өнімге ауыстырдық. 3 айдан кейін қыздырылатын өнім қолданушыларда аз да болса, оң өзгеріс байқалды, ал шылымқорларда жағдай нашарлай берді. 6 айдан соң қыздырылатын өнім қолданушылардың гиперкератоз деңгейі 7-ден 1-ге дейін төмендеді, яғни обырға дейінгі белгілер айтарлықтай азайды. Ал темекі шегушілерде жағдай өзгерген жоқ", – деп түсіндірді маман.
Ал медицина ғылымдарының докторыАлександр Филипповникотиннің ағзаға әсерін былай сипаттайды:
"Адам ағзасында арнайы рецепторлар бар. Никотин осы рецепторларды ынталандырады, соның нәтижесінде жүрек соғу жиілігі артады, артериялық қысым көтеріледі және басқа да физиологиялық реакциялар байқалады. Сондықтан жүректің ишемиялық ауруы немесе стенокардиясы бар адамдар үшін никотин зиянырақ әсер етуі мүмкін", – деді ғалым.
Александр Филипповтың пікірінше, мәселе тек никотинде емес, түтіннің өзінде жатыр.
"Никотин – ерекше зат, тіпті оны ерекше "наркотик" деп атауға болады. 2024 жылы Ұлыбританияда жүргізілген зерттеу темекіге тәуелділіктің ауқымын көрсетті. Мыңнан астам шылымқордың жағдайы тексерілгенде, олардың шамамен 40 пайызында ауыр немесе өте ауыр никотиндік тәуелділік анықталған. Бұл тәуелділіктің ғаламдық проблемаға айналғанын дәлелдеді. Бірақ, мәселе тек никотинде емес. Темекі түтінінде мыңдаған улы зат бар, олардың концентрациясы өте жоғары. Егер бүгін темекі алғаш рет ойлап табылса, ол ешқашан нарыққа шығарылмас еді", – деді ол.
Сарапшының айтуынша, сол себепті де халықаралық ұйымдар темекіні тастай алмай жүрген адамдарға түтінсіз технологияларға ауысуды ұсынады.
"Алайда темекіні тастағысы келетін көптеген адамдар зияны азырақ балама өнімдердің бар екенін білмейді. Мәселен, Ұлыбританиядағы зерттеулер көрсеткендей, 2012 жылы респонденттердің тек 6 пайызы электронды темекіні дәстүрлі темекіден зиянырақ деп санаса, 2022 жылы мұндай пікірдегі адамдардың үлесі 30 пайызға жетті. Бұл – ақпарат тапшылығының айқын белгісі", – деді Александр Филиппов.
Екінші мәселе – медициналық қауымдастықтың өзі жеткілікті ақпаратқа ие емес. 2024 жылы өткен халықаралық форумда мыңнан астам дәрігер арасында сауалнама жүргізілген.
"Нәтижесінде 95 пайызы "темекі шегу зиян" деп нақты жауап бергенімен, 20-28 пайызы электронды темекі мен кәдімгі темекінің арасында айырмашылық жоқ деп ойлайтыны анықталды. Яғни, дәрігерлердің өздері де науқасты қалай ынталандырып, шылымнан балама жол арқылы бас тартуға бағыттау керегін толық білмейді", – деді сарапшы.
Үшінші мәселе – реттеуші органдар деңгейінде. Оларды бейхабар деуге болмайды, бірақ жастар арасында электронды өнімдердің таралуы алаңдатарлық. Маманның айтуынша, кәдімгі электронды шылымдар электронды темекіні қыздыру жүйелеріне қарағанда әлдеқайда танымал. Сондықтан мемлекет үшін басты міндеттердің бірі – жастарды электронды өнімдерден қорғау болса, екіншісі – темекіні тастай алмайтын адамдарға зияны азырақ балама ұсыну.
"Бұл қоғамдық денсаулыққа зиян келтірмей, жүрек-қан тамыр ауруларының қаупін төмендетуге мүмкіндік береді. Ең бастысы – электронды темекі өнімдері шынымен зиян келтірмеуі тиіс", – деп қорытындылады сарапшы.


"Кеудемді мақтаныш кернеді". Қол күресінен бірнеше дүркін әлем чемпионын жеңген қазақ қызы кім

Биыл қыркүйек айында 16 жастағы Ұлболсын Елмұрат Болгарияда армрестлинг, яғни қол күресінен өткен  әлем чемпионатында сенсация жасады. Ол 60 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде өнер көрсетіп, финалда 13 дүркін әлем чемпионы словакиялық Лусия Дебранованы жеңді.
Ұлболсын – армрестлинг саңлақтары шыққан мекен Шардараның тумасы. Биыл сәуірде өткен ел чемпионатында "Шардара Армспорт" құрамасы 25 алтын медаль жеңіп алып, жалпыкомандалық есепте топ жарды. Олардың арасында жасөспірімдер сапында өнер көрсетіп, алтын медаль алған Ұлболсын да бар.
Осы орайда Информбюро порталы ересектер арасындағы алғашқы жарысына қатысып, әлем чемпионы атанған Ұлболсын Елмұратпен аз-кем сұхбаттасты.
– Ұлболсын, қайда туып өстіңіз. Қол күресті таңдауыңызға не себеп болды?
– Шардара қаласында туып өстім. Спортқа 12 жасымнан қызығып, осы қол күреске қатыса бастадым. Сол кездері интернет желісінен, әлеуметтік желілерден қол күрескен спортшы қыздарды көріп, неге байқап көрмеске деп ойладым.
– Биыл 13 дүркін әлем чемпионы словакиялық Лусия Дебранованы жеңіп, сенсация жасадыңыз. Жалпы финалдағы ғана емес, әр қарсылас оңай емес қой. Чемпионатқа қалай дайындалдыңыз? Финал алдында уайым болмады ма?
– Әлем чемпионатына өте қатты дайындалдым. Өзім "Шардара Армспорт" клубында жаттығамын. Осал тұсымды күшейтуге күніне төрт сағатымды арнадым. Қарсыласыммен қол күрескенде қобалжыдым, бірақ оны еңсеріп, финалда жеңіп шықтым.
Финал алдында ата-анамның, "жаттықтырушымның үмітін ақтай аламын ба?", "ұтылып қалсам ше?" деген ой маза беимеді. Соған қарамастан, финалда жеңіп шықтым.
Қарсыласымды жеңу оңайға соқпады. Жаттықтырушыларымның айтқан тәсілдерін қолданып жеңіп шықтым. Жеңген сәтте ішімдегі бар эмоция сыртқа шығарып, өте керемет әсер алдым.
– Сіз 16 жасыңызды ересектер арасында әлем чемпионы атандыңыз. Алғаш рет осындай ірі жарысқа қатыстыңыз ба? Әлде бұған дейін де үлкен ареналарда ел намысын қорғап жүрсіз бе?
– Жоқ, бұған дейін жасөспірімдер арасында өткен Қазақстан, Азия, Әлем чемпионаттарында ел намысын қорғадым. Бұл әлем чемионаты – ересектер арасында күрескен алғашқы жарысым.
– Жасөспірімдер арасында қандай жетістіктерге жеттіңіз?
– Жасөспірімдер арасында Қазақстан чемпионы, Азия чемпионы, Әлем чемпионы және Әлем кубогы иегерімін.
– Армрестлинг спортында не маңызды? Білектің күшін қалай жаттықтырасыздар?
– Қол күресте ең маңыздысы ол – шыдамдылық, мінез, күш-қайрат қажет. Біз бірінші қыздырынып аламыз да, содан соң жаттығамыз. Күнде төрт сағат жаттыққан соң бабымда болып, үзбей жаттығудың арқасында әлем чемпионы атанып отырмын.
– Әлем чемпионатынан кейін сіз туралы медиа жарыса жазды. Жеңісіңізді сенсация деп хабарлады. Сіз өзіңіз бұл жеңісіңізді қалай қабылдадыңыз? Чемпионаттан кейін өміріңіз өзгерді ме?
– Шынымды айтсам, жеңіс маған үлкен жауапкершілік жүктеді. Кеудемді қуаныш пен мақтаныш кернеді. Халықтың ықыласын сезініп, бұл мені алға ұмтылуға жігерлендірді. Өмірде жаңа мүмкіндіктер ашыла бастады.
– Сіз әлі мектепте оқиды екенсіз. Спорт пен сабақты қатар алып жүру қиын емес пе? Қандай мамандық таңдап жатырсыз?
– Спорт пен сабақты алып жүру қиындық тудырып жатқан жоқ. Екеуіне де шамасы жететін адамға қиын емес деп ойлаймын.
Заң саласына қызығып жүрмін, бірақ спортты оқумен қатар алып жүргім келеді.
– Мектепте жүріп өзімді дамытып жүрмін. Армандарымның бірі – әлемнің ең мықты спортшыларының қатарында болу. Сонымен қатар болашақта жастарға шабыт беретін тұлға болғым келеді.
Сөз соңында осындай дәрежеге жеткізген алғашқы ұстазым – Арман Қарсыбаевқа және жаттықтырушым Меруерт Қалықұловаға алғыс айтамын.Әр жеңісімнің артында осы кісілердің еңбегі тұр. Бұл жалғыз менің ғана емес, олардың да жеңісі деп білемін.


Қыздар арасындағы рухани махаббат: Қазақстанда Бостон некесі қалай трендке айналды?

"Бостон некесі" тақырыбының күн тәртібіне шығуына белгілі актриса Назира Бақаеваныңашық сұхбатытүрткі болды. Көпшілік үшін беймәлім бұл термин әп-сәтте трендке айналып, бірінің таңданысын тудырса, енді бірінің сыни көзқарасына ілікті. Тіпті, бұл мәселеге қатысты танымал режиссер Ақан Сатаев та арнайы мәлімдеме жасап, бұрынғы жұбайының сөзіне қатысты өз ұстанымын білдірді.
Бірақ "Бостон некесі" деген не? Бұл жай ғана заманауи тренд пе әлде әйелдердің өзін-өзі табуына, еркіндік пен қауіпсіздікке ұмтылуына арналған тарихи негізі бар формат па? Бұл материалда біз Назира Бақаева мен Ақан Сатаевтың арасындағы пікір қайшылығын ғана емес, осы одақ түрінің тарихына үңіліп, әлемдік тәжірибе мен желідегі заманауи "бостондықтардың" оқиғаларына тоқталамыз.
Журналист Дина Әділге берген сұхбатында актриса өзінің Дорис есімді қызбен "бостондық некеде" тұратынын растады. Назираның айтуынша, бұл одақ ең алдымен рухани жақындық пен өзара қолдауға негізделген.
"Иә, біз Дориспен рухани ретритте таныстық. Мен барлық егжей-тегжейге тоқталғым келмейді, бірақ қысқаша айтсам – ол менің өмірімді сақтап қалды. Мен Дориске өте ризамын, ол мен үшін жасаған және жасап жүрген барлық нәрсесін жоғары бағалаймын. Біз рухани тұрғыдан, апалы-сіңлідей қатты жақындастық. Кез келген әйел түсінетін шығар – әйелдің әйелге деген көмегі, қолдауы, жақындығы, апалы-сіңліліктің туыстық жылуы өте маңызды. Сондықтан біз Дориспен туыс болып кеттік десек те болады", – деді Назира Бақаева.
Актриса бұл форматтың тиімді тұстарын былай түсіндіреді:
"Бостондық неке" – бұл қарама-қарсы жыныспен некені немесе серіктестікті таңдамай, өзінің дамуына, өсуіне, жетістіктеріне немесе мансабына уақыт бөлетін әйелдерге өте ыңғайлы. Бұл – әпке, құрбыларыңмен немесе жаны жақын қыз, әйел, жалғызбасты аналармен бірге тұрудың өте ыңғайлы нұсқасы. Ол ортақ тұрмысты жүргізуге, қаржылық жоспарлауды бірге жасауға, бір-біріне қолдау көрсетуге, кейде бірін-бірі алмастыруға немесе біріне демалыс беріп, екіншісіне жұмыс істеп, дамуына мүмкіндік беруге көмектеседі".
Бұл мәлімдемелерге қатысты танымал режиссер Ақан Сатаев өзінің түсініктемесін берді. Ол бұрынғы жұбайының сөзін күтпеген жағдай деп атап, фактілердің бұрмалануына жол бермеуді мақсат еткенін айтты.
Публикация от Akan Satayev (@akansatayev)
"Ажырасуға дейін де, ажырасу процесінде де, одан кейін де Назира ажырасудың себебі ретінде басқа бір адамды, соның ішінде Альмираны атаған емес. Қазіргі мәлімдемелер мен үшін күтпеген жағдай болды және олар қоғамдық пікірді манипуляциялау әрекеті сияқты көрінеді", – деді ол.
Режиссер сондай-ақ ажырасудың нақты себептері тек жеке келіспеушіліктерге байланысты болғанын және барлық мүліктік, тәрбиелік мәселелер алдын ала келісілгенін атап өтті.
"Бостон некесі" терминіXIX ғасырдың соңындаАҚШ-та пайда болған. Ол кезде бұл – ер адамға тұрмысқа шығып, үй шаруасына байланудың орнына, өз бетінше өмір сүруді таңдаған білімді әйелдердің одағы еді.
Тарихта бұл форматта өмір сүрген танымал жұптар:
Сара Орн Джуэтт және Энни Филдс: Жазушы мен қоғам қайраткері 28 жыл бойы бірге тұрған
Эннидің жолдасы дүниеден өткен соң, қос ару бір шаңырақ астында ғұмыр кеше бастады. Олардың бұл серіктестігі Сараның өмірінің соңына дейін жалғасқан ұзақ әрі баянды одақ болды. Олар қыс айларын Бостондағы Эннидің шаңырағында өткізсе, жаз мезгілінде Сараның Мэн штатындағы үйіне қоныс аударатын. Екеуі үнемі бірге саяхаттап, әдеби кештер өткізіп, бір-бірінің шығармашылық ізденістеріне зор демеу болды.
Сараның сақталған хаттарынан Энниге деген шынайы сезімі мен шексіз сағынышын байқауға болады. Сол дәуірдің түсінігі бойынша, бұл қарым-қатынас қоғам үшін мінсіз достықтың үлгісі ретінде көрінді. Бұл жұп – әйел затының ер адамға тәуелді болмай-ақ, интеллектуалдық және рухани тұрғыдан толыққанды бақытты өмір сүре алатынын паш еткен еркін ойлы арулардың символына айналды.
Джейн Аддамс және Мэри Розе Смит: Нобель сыйлығының лауреаты мен филантроптың 40 жылдық одағы
Джейн Аддамс әлемге әлеуметтік жұмыстың негізін қалаушы және бейбітшілік жолындағы күрескер, Нобель сыйлығының иегері ретінде танылса, Мэри Розе Смит оның өміріндегі ең жақын адамы әрі сенімді серігі болды. Олардың бірлескен ғұмыры бірнеше онжылдыққа созылған ажырамас одаққа айналды.
Олардың қарым-қатынасы ортақ тұрмыспен ғана емес, ортақ мақсатпен де берік еді. Филантроп Мэри Розе Смит Джейннің қоғамдық жобаларына, соның ішінде мұқтаж жандарға көмек көрсететін орталықтардың жұмысына барынша қолдау көрсетіп, қаржылай және моральдық демеу болды.
Джейн өз хаттарында Мэриді өмірінің мәні мен басты тірегі деп атап, олардың арасындағы байланыстың тереңдігін "үйленген" жандардың сезімімен теңестірген. Олардың одағы сол кездегі қоғамда өзара сыйластық пен адалдықтың үлгісі ретінде қабылданды. Бұл жұптың тарихы – екі әйелдің бірігіп ұлы істер атқара алатынын және бір-біріне рухани сүйеніш бола отырып, әлемді жақсартуға үлес қоса алатынын дәлелдеген маңызды шежіре.
Элеонора Рузвельт және Лорена Хикок: АҚШ-тың бірінші ханымы мен журналистің 30 жылдық терең эмоционалдық байланысы
АҚШ-тың бірінші ханымы Элеонора Рузвельт пен танымал журналист Лорена Хикоктың арасындағы байланыс тарихтағы ең көп талқыланатын әрі әсерлі одақтардың бірі болып қала бермек. Олардың достығы мен рухани серіктестігі бірнеше онжылдыққа созылған, уақыт пен қашықтық сынынан өткен берік қарым-қатынасқа айналды.
Олардың бір-біріне жазған мыңдаған хатында тек саяси жаңалықтар мен қоғамдық мәселелер емес, ең алдымен екі адамның арасындағы терең эмоционалдық жақындық пен бір-біріне деген аңсау сезімі жатыр. Лорена Элеонора үшін тек жақын құрбы ғана емес, сонымен бірге оның қоғамдық белсенділігіне бағыт-бағдар беріп, қиын сәттерде сүйеніш болған сенімді кеңесшісі еді.
Олардың одағы биліктің жоғары сатысында жүрген әйелдің де жан дүниесін түсінетін, оның идеяларын қолдайтын және оған абсолютті қауіпсіздік сыйлайтын адал серікке мұқтаж екенін көрсетті. Бұл қарым-қатынас сол заманның қатаң қағидаларына қарамастан, екі әйелдің арасындағы зияткерлік және рухани бірліктің биік үлгісі болды. Бұл жұптың тарихы – әлемдік деңгейдегі саяси тұлғаның жеке өміріндегі бақыты мен тыныштығын осындай "Бостондық" үлгідегі серіктестіктен тапқанының айқын дәлелі.
Психоаналитик Жанар Оспан "Бостон некесінің" оң тұстарын атай келе оныңер адам қатыгездігінен қорғанудың тәсіліболуы мүмкін екенін айтады.
"Психоанализ тұрғысынан қарағанда, "Бостон некесі" – бұл ең алдымен эмоционалдық қауіпсіздікке деген терең сұраныстан туған әлеуметтік құрылым. Заманауи әлемде бұл форматты таңдаған әйелдер көбіне дәстүрлі патриархалдық некедегі иерархия мен эмоционалдық еңбек дисбалансынан шаршағандықтан, либидинальды энергияны өзін-өзі дамыту мен мансапқа жұмсауды жөн көреді. Әйел психологиясының табиғаты эмпатиялық резонансқа бейім болғандықтан, мұндай одақтарда стресс деңгейі төмендеп, тұрмыстық міндеттерді тең бөлу арқылы тұлғаның ішкі ресурстары үнемделеді. Дегенмен, бұл құбылыстың екінші жағы да бар: серіктестердің бір-біріне эмоционалдық тұрғыдан тым қатты тәуелді болып қалуы, яғни "симбиозға" түсуі жеке шекаралардың жойылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, кей жағдайларда мұндай қарым-қатынас ер адамдармен болған жарақаттық тәжірибеге берілген психологиялық қорғаныс реакциясы немесе "қашу" механизмі болуы ықтимал. Сондықтан Бостон некесін саналы түрде таңдалған жайлылық аймағы ретінде де, тұлғалық "Меннің" сыртқы қысымнан қорғану тәсілі ретінде де қарастыруға болады", – деді психоаналитик Жанар Оспан.
Threads желісінде де бұл тақырып қызу талқыланып жатыр. Қолданушылар өзінің осындай некедегі тәжірибесі туралы сөз қозғады.
"Бостон некесі шынымен жұмыс істейді. Міне, үш ай болды, мен бір әйелмен бостон некесі қағидаты бойынша бірге тұрып жатырмын. Біз күн тәртібімізді бір-бірімізге ыңғайлы етіп реттеп алдық, міндеттерді өзара бөлдік, бюджетімізді ажыраттық (50/50 емес, әркімнің өз ақшасы өзінде), тіпті үйдегі жеке аймақтарымызды да белгілеп алдық. Қазір менің өмірімде толықтай тыныш, сыйластыққа негізделген одақ орнады: мұнда жеке шекаралар сақталады, уағдаластықтар құрметтеледі және абсолютті қауіпсіздік сезімі бар".
"Бостон некесінде тұрып жатырмын. Ол – студент, ал мен – жалғызбасты анамын. Шығындардың басым бөлігі менің мойнымда, төрт жерде жұмыс істеймін. Өте қатты шаршаймын. Ол тегін тұрады, өзінің жеке бөлмесі бар, баспана, коммуналдық қызметтер мен азық-түліктің бәрін мен төлеймін. Ал оның міндеті – үй шаруасына көмектесу және балаға қарау... Бірде... кіреберістің өзінен-ақ дәмді бәліштің иісі сезілді... Сөйтсем, оны сол қыз пісіріпті. Мұны көріп, жылап жібере жаздадым...".
"Екі тамаша арумен бірге Бостон некесінде тұрып жатырмын. Бізде үлкен 4 бөлмелі пәтер және бірге асырап жатқан екі итіміз бар... Үйде нағыз береке орнаған. Қазір мен өз блогыма және жеке дамуыма көңіл бөлдім. Үйде әрқашан жайлылық пен қолдау сезіледі; құрбыларым маған сенеді, демеу болады...".
Дегенмен, бұл құбылысты түсінбейтіндер де бар.amelisse_amelisseесімді қолданушы былай дейді:
"Бұл не деген түсініксіз "бостон некесі"??? Ол – ересек әйел ғой! "Апалы-сіңлілі махаббат" пен сыйластық туралы мынау не сандырақ? Жалпы, Бостон некесі деген не нәрсе өзі? Кешіріңіздер, бірақ мен мұны шынымен түсіне алар емеспін".
Түйіндей келгенде, Бостон некесі біреулер үшін жайлылық пен қолдаудың көзі болса, енді екіншілер үшін дәстүрлі түсінікке сыймайтын жаңа формат болып отыр.


3 миллион адамның өмірін қиған ашаршылық: тың деректер мен естеліктер

31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Бұл күн қазақ халқы үшін ауыр тарихтың бір парағы, ХХ ғасырдағы аштық пен қуғын-сүргіннің зұлматын еске салады. Осы кезеңде миллиондаған адам көз жұмып, қазақтың дәстүрлі өмірі мен мәдениеті үлкен соққыға ұшырады. Informburo.kz ашаршылықтың себебі, салдары және халықтың осы қиын-қыстау замандағы күресі туралы шынайы деректерге шолу жасап, шынайы естеліктерді ұсынады.
1920-жылдардың соңында Кеңес үкіметі елді жаппай ұжымдастыру саясатын бастады. Бұл саясат ауыл шаруашылығын социалистік жүйеге бейімдеу, жекеменшікті жою, халықты колхоз-совхоздарға біріктіруді көздеді. Бірақ қазақ даласында бұл реформа зорлықпен, репрессиямен іске асырылды.
Көшпелі қазақтардың ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салты мен экономикасы жойылды. Қазақтардың негізгі кәсібі – мал бағу еді. Ұжымдастыру кезінде бай-құлақтар тап ретінде жойылды, малын тартып алды. Халықты отырықшыландыру мақсатында көшпелі өмір салты бұзылды.
1930–1932 жылдары орталықтан (Кремльден) Қазақстанға астық пен ет өткізу жөнінде шектен тыс жоспарлар жіберілді. Бұл жоспарлар тым ауыр болды, ал оны орындамағандар "бай", "кулак", "халық жауы" ретінде қуғындалды. Халық өзіне азық қалдырмай, барлығын мемлекетке өткізуге мәжбүр болды.
Кеңес дәуірінде Қазақстан үш жойқын ашаршылықты бастан кешірді:
1917-1919 жылдардағы ашаршылық.1918 жылдан бастап Қазақстанда шығарылған "Наша газета" газетінің 1918 жылғы 13 тамыздағы нөмірінде: "Сыр аймағында басталған аштық пен індеттің халықты қырып, қаусатып тастағанын сол кездердегі тарихи деректерден көреміз. Бір ғана 1918 жылдың өзінде "Түркістан халқының 30 пайызы аштықтан қырылған" деп жазылған.
Екіншісі – 1921-1922 жылдары болған ашаршылық.Құрғақшылықтан мал қырылып, қазақтар жиі қоныстанған облыстар тағы ашаршылыққа ұрынды. Ашыққандарға көмек көрсету комиссиясының төрағасы Мұхтар Әуезовтің мәліметі бойынша, осы жылдардағы аштықтан 1 млн 700 мың адам қайтыс болған.
Мемлекет тарихы институтының жетекші ғылыми қызметкері, педагогика ғылымдарының кандидаты Сейітқали Дүйсеннің мәліметінше, 2 млн 300 мыңнан астам адам аштыққа ұшырап, 1 млн шамасында аштық пен аурудан қайтыс болды. Егер 1920 жылы республика аумағында 4 млн 781 мың адам өмір сүрсе, ал 1922 жылы тек 3 млн 796 мың адам қалды. Әсіресе, бірнеше жылға созылған егін шықпаған республиканың батыс және оңтүстік-батыс өңірлері зардап шекті.
1931-1933 жылдардағы ашаршылық– ең ауыр әрі ауқымды қасірет болды. Бұл кезеңде шамамен 1,5-3 млн қазақ аштықтан қырылды.
Демограф-ғалым Мақаш Тәтімовтің есептеуінше, 1931–1933 жылдардағы ашаршылық Қазақстанда өмір сүрген 2,5 млн адамның, соның ішінде 2,3 млн қазақтың және 200 мың келімсектің қайтыс болғаны анықталды. Отырықшы келімсектер арасында аштықтан өлгендер 10 пайызға жетсе, көшпенді қазақтар арасында бұл көрсеткіш 52-53 пайыздан асып кеткен.
1928 жылы Қазақстанда 40 миллионнан астам мал болса, 1932 жылы бұл көрсеткіш 4,5 миллионға дейін қысқарды. Қазақ үшін мал – тіршілік көзі, азығы, киімі, баспанасы мен көлігі еді.
Ашаршылық жылдарында қазақ халқы малымен бірге дәстүрлі шаруашылық құрылымынан, баспанасынан, тіршілік құралдарынан түгел айырылды. Бұл тек экономикалық күйреу емес, мәдени және әлеуметтік апат болды. Жүздеген жылдар бойы қалыптасқан мал шаруашылығы мен көшпелі өмір салты зорлықпен жойылды.
1930-1933 жылдардағы ашаршылық жылдары қазақ халқы жаппай аштық пен қуғын-сүргінге ұшырағанымен, бұл кезеңде үнсіз көнген жоқ. Ел ішінде түрлі қарсылықтар мен көтерілістер болды. Бұл қарсылықтар көбіне ұжымдастыруға, малды тартып алуға, байларды тәркілеуге, азық-түлікті зорлықпен жинауға қарсыбағытталды.
Осы жылдар аралығында Қазақстанда 372 шаруалар көтерілісі болды. Бұл көтерілістерге 80 мыңға жуық адам қатысқан.Қозғалыстар көбіне стихиялық сипатта болса да, жергілікті билікке қарсы ұйымдасқан түрде шыққан жағдайлар да кездесті. Ең ірі қарсылық ошақтары Созақ, Шемонайха, Қазалы, Маңғыстау сынды өңірлерде өтті. Бірақ бұл көтерілістер қатыгездікпен басылып, мыңдаған адам сотталып, жүздегені атылды.
1931 жылдың күзінен бастап шектес республикалардың аумағына ашыққан қазақ халқының легі ағыла бастады. Кейбір зерттеушілердің есептеулері бойынша 1 миллионға жуық қазақ Қытай, Ауғанстан, Түркия, Иран, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Ресейдің басқа өңірлеріне босып кетті. Жаппай қоныс аудару ұжымдық наразылық пен қазақтардың колхоздар құру саясатына қарсы тұру нысандарының бірі болды, екінші жағынан, аштықтан құтылудың жалғыз дұрыс жолы болды.
Ел ішіндегі жұрт аштық пен репрессиядан аман қалу үшін жан сақтау жолдарын іздеді. Көптеген ауыл тұрғындары қалалар мен теміржол бекеттеріне ағылды. Алайда қалада да жағдай жақсармады: аштық, ауру, үйсіздік жұртты қынадай қырды.
Азық таппаған жұрт жабайы шөп, жусан, ағаш қабығы мен жапырақ жеп, кей жағдайда жәндіктер мен тышқан, ит етін де жеуге мәжбүр болды. Каннибализм деректері де тіркелді.
Америкалық тарихшы Сара Кэмерон "Аштық жайлаған дала" кітабында: "Шу ауданында ашыққандарды тамақтандыратын жерде Дәнежан деген шенеунік бір босқынның өліп бара жатқан адамның қарнын жарып жіберіп, бауырын суырып алып, оны екінші адамға бергенін және де ол адамның бауырды шикідей жеп қойғанын есіне алады", деп жазады.
Аман қалу үшін кей ата-ана баласын балалар үйіне өткізді.
Қазақ даласында болған ашаршылыққа тарихи баға беру мәселесі – тәуелсіздік алғаннан кейін ғана кеңінен қарастырыла бастаған ауыр әрі күрделі тақырып. Ашаршылықтың себебі мен салдары, оның қолдан ұйымдастырылғаны, қазақ халқының ұлттық апатқа душар болғаны туралы шынайы пікірлер айтыла бастады.
Кей тарихшылар ашаршылықты тоталитарлық жүйенің салдары, сталиндік саясаттың қателігі, жоспарлы зорлық-зомбылықтың нәтижесі ретінде бағалайды. Кейбір зерттеушілер мен қоғам белсенділері 1931-1933 жылдардағы ашаршылықты қазақ халқына қарсы бағытталған геноцид деп ресми түрде мойындауды ұсынады.
Ұлы Отан соғысы және Еңбек ардагері – Жолдас Жолмұханұлы Байсейітов тің өмір жолы жайлы жазбаларынан үзінді:
Мен, Байсейітов Жолдас Жолмұқанұлы 1917 жылы наурыз айында Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Амангелді совхозында дүниеге келдім. Қаракөл орта мектебінің директоры Махамбетов Ғабдолла менің үлкен шешемнің інісі, яғни нағашым болатын. Сол үйде жатып 6 класс бітірдім. Ауылда ашаршылық, тамақ жоқ, бұл 1931–1932 жылдары еді, сондықтан әрі қарай оқи алмадым. Елдің көпшілігі Мақат, Доссор, Жайық бойына қарай қаңғып кетті. Әкем өлсе де, шешем бар, ішер асымыз болғандықтан, екі інім, бір қарындасымды ертіп, бесеуіміз жаяу Жайық бойына кеттік. Жолда бір інім және қарындасым аштықтан әлсіреп жүре алмады, оларды бір моланың қасына тастап кеттік. Шешем інім екеуімізді біресе арқалап, біресе жетелеп, нағашым Мысқалғаға жеткізді. Нағашымыз екеуіміз арбамен інім мен қарындасым қалған жерге келдік. Келсек, қарындасымның кеудесінде жаны бар екен, інім өліп кетіпті. Оны шұңқыр қазып көмдік. Нағашымыздың арқасында шешем, қалған бір інім, қарындасым төртеуіміз аштықтың зардабынан өлмей, аман қалдық. Бұл 1933-ші жыл еді.
Атам екі ағайынды болыпты. Рақымбай, сосын Рақым … (інісінің толық есімі есінде жоқ). Өзі 7 жаста, бауыры 5-ке толған жылы, бөлшекбектер – әкесінің бүкіл малын тартып ап, өзін атып тастаған. Ауылдағы ағайын, бәлесінен аулақ деп, қос жетімді асыраудан қорыққан. Сол оқиғадан көп өтпей, алыс-жақын ауылдардың баршасын алапат ашаршылық жайлапты. Жаман болыпты! Адам жеу көбейіп кетіпті. Ұйықтап жатқан кісі болса, бауыздап, бүйрегін, сан етін жеп кетеді екен. 7 жасар атам, інісі екеуі, үй ішінде ұйықтаудан қорқып, сабан шатырға шығып, сонда көз шырымын алып жүріпті: "Сатымен шығамыз, сосын сатыны көтеріп аламыз ғо, сол кезде ешкім тиіспейді, тыныш жатамыз. Түн ортасында күбірлеген дауыстарды естиміз. Шөп ішіне тығыла түсеміз", – дейді. Бір күні, сатыны көтеруді ұмытып кетіпті… Әлгі күбірлектер тағы да келген. Сатымен көтерілген. "Сосын шөпті айырмен шұқылай бастады. Үшкір темір, кіріп етіп көзімнің астына қадалды. Үн шығармадым. Ақырын істікті саусағыммен ұстап тұрдым. Темірді қайта суырып алғанда, қанымды сүртіп үлгердім. Байқаған жоқ. Сосын тағы да шөпті пішкілеп жатты. Бір уақытта, інім баж ете қалды. Жанды жеріне кіріп кетсе керек. Анау бәлеқор пішен арасын апыл-ғұпыл арышыды да, бес жасар бауырымды жұлып көтеріп, тау жаққа қарай жүгірді. Артынан шұбыра жүгіргендердің тарсылын естіп жаттым". 7 жасымда атамның алдында отырып, оң көзі неге жасаурай беретінін сұрағанымда осылай деп еді. Өзін ақтайды, сосын өз-өзінен жерініп, кінәлайды. Ақтайтыны – "7 жасар баламын ғой, не істей алар ем", – дейді. Кінәлайтыны – "Сатыны көтеруді ұмытып кеттім", – деп өкінеді. "Ашаршылық әркімнің үйін осылай істікпен шұқылады ғой", деп еді.
Бұл жердің атауы – Ақтасты бұлақ. Қарағанды облысында, Жезқазғаннан Жезді кентіне барар жолдың бойында орналасқан, Жездіге 4-5 шақырымдай жерде. 1932 жылғы алапат аштық кезінде Батпаққарадан босқан бір топ адам осы бұлақтың басында көз жұмған екен. Оқиға былай болған: Осы маңнан атпен өтіп бара жатқан жақын маңдағы бір ауылдың адамы жүруге шамасы жоқ, құр сүлдері қалған аш-жалаңаш тобырдың қол бұлғап шақырғанын көреді. Атты жақындай бергенде, ішіндегі ең әлдісі делініп жүрген біреуі орнынан тұрып, селт етіп атқа ұмтылады. Алайда, бірнеше күн бойы ас ішпеген адамның әлсіз денесінде қайдан қуат болсын... Көздері қарауытып, жанталасып жатқан жандардың атты сойып алмақ болған үміті жүзеге аспай қалады. Жағдайдың қаншалықты ауыр екенін түсінген аттылы адам ауылға асығыс шабады. Бірақ, ол қайтып оралғанша, ішінде бала-шағасы бар отыз шақты адамның жүрегі үзіліп, түгелдей қырылып қалған екен. Кейін жергілікті халық олардың сүйектерін жер қойнына тапсырып, ақсақалдардың бастамасымен бейітті қоршап, белгі қойған. Аштықтың азалы бір шежіресі – міне, осындай.
Естеліктер Сағат Жүсіптің "Ашаршылық ақиқаты"кітабынаналынды.


Ажырасу – тренд пе, шешім бе? Дариға Бадықова мен Тұрсынбек Қабатов кейсі нені көрсетті

Кейінгі уақытта шоу-бизнес өкілдері сұхбат беріп, ажырасқанын мәлімдей бастады. Актриса Дариға Бадықованың бұрынғы күйеуі Дархан Мұсаев ажырасқаннан кейін сұхбат беріп, не үшін бөлек кеткендерін айтса, жақында әнші, продюсер Мөлдір Мұқанова сұхбатында әзілкеш Тұрсынбек Қабатов екеуі шынымен ажырасып кеткенін мәлімдеді. Екі сұхбат та әлеуметтік желілерде қызу талқыланды. Танымал адамдардың жеке өмірі Қазақстандағы ажырасу мәдениеті мен отбасы институтының қазіргі жағдайы қандай деген талқыға түрткі болды.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2020 жылы елде 48 мыңнан астам неке бұзылса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 40 мыңның асқан. Яғни соңғы бес жылда ажырасу деңгейі шамамен 10 пайызға төмендеген. Алайда, мұны жақсы көрсеткіш деуге келмейді. Себебі, ата-анасы екі жаққа кеткен балалар толық емес отбасыда тәрбиеленеді. Жалғызбасты аналардың үлесі артып келеді. Ал алимент төлеуден қашып жүрген әкелер қаншама.
Осы орайда Информбюро тілшісі ресми статистикаға көз жүгіртіп, ажырасуға әсер ететін факторларды сараптап көрді.
Некелесу саны артқан сайын, ажырасу саны да көбейетіні түсінікті. 2000-2019 жылдар аралығында ажырасулар саны екі есеге артып, 2000 жылы 27 391 жағдайдан 2019 жылы 59 796-ға дейін жетті. Одан кейінгі жылдары қайтадан төмендей бастады:
2024 жылы 123,6 мың неке тіркелсе, 40,5 мың жұп ажырасқан. Қалалық жерлерде 30,1 мың (74,4%), ауылдық жерлерде 10,4 мың (25,6%) ажырасу фактісі тіркелген. ШҚО, Қарағанды және Павлодар облыстарында ажырасу деңгейі жоғары. Ажырасудың ең төменгі деңгейі – Түркістан облысында. Оңтүстік және батыс өңірлерде дәстүрді сақтау және отбасы құндылықтарын қорғау әрқашан басымдықта болғандықтан, ажырасу коэффициенті де төмен.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, көбінесе отасқандарына төрт жыл болмаған отбасылар ажырасады. Ал былтыр бір жыл болмай ажырасқандардың үлесі 8% құраған. Некелесу жылдары бойынша:
2024 жылы жарияланған "Қазақстан отбасылары" ұлттық баяндамасы деректеріне сәйкес, ажырасқандардың орташа статистикалық мінез-құлық үлгісі мынадай: ерлі-зайыптылар, 25-29 жастағы еркек пен 20-24 жастағы әйел неке құрып, 30-34 жасқа келгенде ажырасқан.
25-29 жас аралығындағы әйелдер арасындағы ажырасулардың үлесі ерлерге қарағанда жоғары (12,1% және 18,1%). Бұл өте қисынды, себебі осы кезеңде көбінесе ерте отбасы құрғандар ажырасу туралы шешім қабылдайды. Сонымен қатар ерлер арасындағы ажырасулардың үлесі үнемі әйелдерге қарағанда жоғары болады. Орта білімі бар әйелдерге қарағанда жоғары білімі бар әйелдер көбірек ажырасады. Ерлер арасында мұндай ерекшелік байқалмайды.
"Астана мен Алматы қалаларында ажырасу деңгейі жоғары білімді тұрғындар арасында орта білімділерге қарағанда жоғары. Мұның бір себебі әлеуметтік нормалардың өзгеруі болуы мүмкін. Заманауи мегаполистер жағдайында ерлі-зайыптылар жараспаса ажырасуды дұрыс деп шешеді. Жоғары білімді адамдар шешімін саралап, өз-өзін дамытуға, өз қабілетін іске асыруға ұмтылады және жолдасымен қарым-қатынасы бақыт әкелмейтінін мойындаудан қорықпайды", – делінген баяндамада.
Бұл сұраққа нақты жауап жоқ. Десе де мамандар ажырасу себептері деп қаржылық қиындықты, бала тәрбиесіндегі келіспеушіліктерді, зиянды әдеттер және ата-ана мен туыстарының араласуын, тәуелділік, опасыздық, зорлық-зомбылық, баланың болмауын, құндылықтардың сәйкес келмеуін атап көрсетеді.
Сарапшылардың пікірінше, бір отбасының ішінде құндылықтардың қайшылығы түсініспеушіліктен дау-жанжалға ұласып, арты ажырасуға әкелуі мүмкін. Құндылықтары ұқсас болғанына қарамастан неке туралы түсінік, балаларды тәрбиелеу, жұмыс, дін немесе қаржы мәселелері түрткі болуы мүмкін.
Экономикалық зерттеулер институтының жетекші сарапшысы Шынар Төлешованыңсөзінше, ажырасу – қоғамның барлық салаларына әсер ететін әлеуметтік-демографиялық процесс.
"Қалалық жерлерде ажырасу деңгейі ауылдық жерлермен салыстырғанда жоғары. Негізгі факторлар деп мәдени айырмашылықтар мен халықтың этникалық құрылымын айтамыз. Статистика көрсеткендей, көп жұп некелескеннен кейінгі тоғыз жылда ажырасып жатады және бұл үрдіс үдей түседі. Ажырасумен аяқталатын некелер саны артып келеді. 2020 жылы тіркелген 100 некенің 1,8-і ажырасумен аяқталса, 2024 жылы мұндай некелердің үлесі 2,7%-ға дейін өсті. Сарапшылар мен психологтар ажырасуға көп нәрсе себеп дейді. АХАЖ мәліметінше, көп жұп некені бұзу себебі ретінде "мінезіміз келмеді" дегенді көрсетеді. Бұл сөздің астарында тұрмыстық және материалдық келіспеушіліктер, бала тәрбиесі туралы көзқарастардың сәйкес келмеуі, ымыраға келе алмау, баланың болмауы жатуы мүмкін. Маскүнемдік, нашақорлық, құмар ойын ойнау секілді тәуелділік, опасыздық жасау, зорлық-зомбылық та ажырасудың негізгі себептері болып отыр", – дейді Шынар Төлешова.
Психолог Гүлжан Қалиқызыныңайтуынша, ажырасуды отбасы институты мен қоғамның әлсіреуі мәселесі деп емес, жаһандану заманында шетелден келіп жатқан әртүрлі ағымдардың арқасында басқа ойлардың пайда болуына байланысты психологиялық жетілу мен өзгеру процесінің белгілері деп қарастырған дұрыс.
"Бұрын адамдар "шыдау керек" деген ұстаныммен өмір сүріп келсе, қазір керісінше, эгоцентризм пайда болып жатыр. Адам өз сезімін, өз арман-тілегін, өз-өзін тануға көп қадам жасап жатыр. Біреуде агрессивті түрде, ал біреуде қалыпты өтіп жатыр. Біреулер өзгерістерге ілесіп, отбасын сақтап қалып жатса, кейбіреулер өзгерістерге қатты ұшырамай, оны қолданбайды. Әйелдің өзін таңдауын эгоизм деп емес, өз-өзін субъект ретінде тануға ұмтылыс деп қарастырған жөн. Адамның өз өміріне иелік ету актісі деп қарастырған дұрыс. Ер адамдар да өзгеріспен, өз эмоциясымен, уайымымен бетпе-бет келіп жатыр. Қоғам ретінде жауапкершіліктің жаңа моделін қарастырып жатырмыз. Бірақ ол – үлкен де ұзақ процесс. Қоғам үшін бұл – баяғы "ұят" мәдениетінен "сана" мәдениетіне өту кезеңі. Ауыр, қиын, түсініксіз, қорқынышты, бірақ дамуға алып бара жатқан процесс. Қалыпты ойлардан өзгеше, басқаша жаңа құбылыстар адамның ішкі жан дүниесінде үрей, қорқыныш туғызады. Оны біз басып тастағымыз келеді, естігіміз келмейді. Бірақ бұл – процесс. Сондықтан ажырасуды проблема ретінде емес, симптом ретінде қарастырамыз. Ал ажырасуда тек әйелді кінәлау – патриархалды қоғамның, ұят мәдениетінің көрінісі", – деді психоаналитик.
Гүлжан Қалиқызы ажырасуды психоанализ тұрғысынан әлеуметтік құбылыс қана емес, ол адамның ішкі психикасындағы терең өзгерістердің белгілері деп атады. Адамның  нәресте кезінен сіңіріп келген бұрынғы және қазіргі құндылықтар жүйесі адамның ішкі қажетіне сай келмей қалған кезде "ұят болады", "бұлай істеуге болмайды" дейтін адамның суперэгосы мен өмірге, еркіндікке, қуанышқа деген бейсаналық ұмтылыстың арасында қақтығыс болады. Адам "заң бұзайын ба, әлде мен өзімді таңдап, өз қалауыммен жүрейін бе?" дегенде ажырасу ішкі азаттықтың әрекетіне айналады.
"Бұл – өте ауыр процесс, оңай процесс деп айту қиын. Бірақ кейбір адамдарға шынайы өмір бастау үшін қажет қадамдардың бірі болуы мүмкін, өйткені адамдар ішкі бейсанадағы образдарды іздеу арқылы бір-біріне қосылады. Бірақ адамдар да, қоғам да, білім де бір орында тұрмайды. Әрдайым өзгеріске ұшырап отырған кезде оған қаншалықты бейімделе аламыз? Отбасымызға, ішкі жан дүниемізге жаңалықтарды қаншалықты алып келе аламыз? Жұп ретінде бір-бірімізді түсіне аламыз ба? Біреуі бір орында қалып, екіншісі өзерген кезде арада түсініспеушілік пайда болады. "Ұят" санайтындар да, керісінше, өзгеруге ұмтылатын отбасылар да бар. Ары қарай бірге бола алмайтынын түсінгендер ажырасуды мәселенің шешім деп қарайды. Сонда әйел қоғамның "ұят болады", "шыдау керек" деген тілектерін көтеріп жүретін құты болудан бас тартып, басқаша болуды таңдайды", – деді Гүлжан Қалиқызы.
Патриархалды мәдениетте әйел көп жағдайда өз қалауларын тұншықтырып, өзгенікін алдыңғы қатарға қояды. Ал қазір өзіне субъект ретінде қарауға, өз қалауын, өмірін сезінуге ұмтылып отыр. Ақпарат ағынының әсері де жоқ емес. Басқаларды көргенде сұрақ туындап, әйелдерде ішкі өзгерістер пайда болады. Ал қоғамда бұл наразылық, қарсылық тудырады, өйткені өзін таңдаған әйел бұрынғы тәртіпті бұзып, енді бәрін тек ер адам шешпей, әйел де өз орнын иелене бастайды. Ғасырлар бойы әйелдің үні басылып келсе, міне, енді әйелдер құқығы, сезімдері, қалаулары барын айта бастады. "Әйелдің эгоистігі, эгоизмі" деген құбылыстар қазіргі психоанализде, қазіргі өмірде өз тілектеріне, өз қалауларына қайтару яғни жеке субъект болу процесі ретіде қарастырылып жатыр.
"Ал ер адамның жарақаты, биліктен айырылу қорқынышы бар, себебі ер адамдардың ішкі дағдарыста болып жатқаны кезеңі. Ер адамдар бұрынғыдай бәрін шешетін әке рөлінен айырылып жатыр, бұл олар үшін өте қорқынышты нәрсе. Қорқыныш бар жерде агрессия, әйелді төмендету реакциясы автоматты түрде шығады. Қазіргі қоғам ерлерге жаңа модель ұсынып отырған жоқ. Әйел адам ер адам ретіндегі орталық рөлді алып қойса, онда қазіргі замандағы ұғымдарға сай сенің рөлің қандай болуы керек: тепе-теңдік пе, әлде біреу төмендеп, біреуі жоғарылауы керек пе? Қай жерден баланс табамыз? Негізі тепе-теңдік ұстау, жауапкершілікті бөліп алу деген секілді модельдер бар. Бірақ олар бізге енді-енді келіп жатыр. Ер адамның билікті бақылауда ұстауға тырысуы шын мәнінде өзін іштей қажетсіз сезінуден, әлсіз болудан қорғап қалуы дейміз. Ер адамның әйелді кінәлауы – ішкі әлсіздігін сыртқа проекциялауы", – деді психолог.
Гүлжан Қалиқызы қоғамда бейсаналылық ұжымдық өзгеріс болып жатқанын, "ұяттан" "санаға" өту, басқаша модель құрастыру, қазақ қоғамы мәдени кодтың ауысу кезеңінде тұрғанын айтып отыр. Бұрын мінез-құлықты "ұят", "елдің сөзі" реттеп отырса, қазір сана мен жауапкершілік алға шықты. Ұят адамды заңдылықтан шығармай ұстап тұрса, ал сана – өзгеріс пен дамудың басқаша жолы. Сондықтан қоғамда ажырасу, зорлықты ашық айту, жеке шекара туралы әңгімелер айтылса, ол қоғамның психологиялық өзгеруінің белгілері.
"Әлеуметтік желілердегі ажырасу кейстері ұжымдық терапия сынды, өйткені адам өзі істей алмағанды басқа жақтан алады. Кино көрген кезде не оқиғаларды естігенде жан дүниемізде шешілмеген сұрақтарға реакция береміз. Сұхбаттардың белсенді талқылануы – біреудің өміріне қызығушылық емес, жан жарақатымызды ұжымдық өңдеу процесі. Біз сол арқылы өзімнің де ішкі жан дүниемді реттеп отырамыз. Осылайша қоғам зорлық, жеке шекара, әйелдердің таңдауы, бұрын ұят саналған тақырыптарды ашық айта бастайды. "Шыда" мәдениетінен "сана" мәдениетіне көшу кезеңі, яғни аман қалу күйінен саналы өмірге өту. Ұят та, кінә сезімі де, агрессия да барлығы өз нормасында болуы қажет. Десе де "ажырасу ұят", "балалар өскенше шыдау керек" дегеннен саналы өмірге өту керек. Қазақ қоғамы дәл қазір өтпелі кезеңде тұр. Әр қоғам өз кодын сақтап, өзгерістерді менталитетіне, салт-дәстүріне, мәдениетіне сай бейімдеуі керек. Өз-өзін құрметтеу мәдениеті қатар келіп жатыр. Ажырасқан әйел саналы шешім қабылдаған тұлға ретінде көрініп, ал ер адам жәбірленуші емес, өз таңдауы мен ісінің салдарын мойындауға тиіс. Ер адам эмоциялық интеллектін дамытуы керек", – деді Гүлжан Қалиқызы.
Психоаналитиктің сөзінше, әйелдің шыдауы – ерлік емес, жүйенің қысымы. Әйелдер бала үшін шыдайды, қоғамның пікірінен қорқады, қаржылай тәуелсіз емес, өз-өзіне деген махаббаты аз, өзін бағаламайды. Ұзақ уақыт бойы шыдап келген әйел ақыр соңында сеңді бұзып, өз қалауын істеуге бел буады. Сондықтан әйел ажырасамын деп шешкенде ер адам ауыр сезімін мойындаса, бұл отбасының күйреуі емес, керісінше, жаңа жетілген жақындықтың бастауына айналады дейді маман.
Ажырасқалы жүрген отбасыларға психолог көмегі қажет, өйткені ажырасу тек құқықтық процесс қана емес, ол – психологиялық үлкен өтпелдің кезеңі. Жақсы маман ажырасуды мәселенің шешімі деп қарастырмай, не болғанын, мұндай ойға не әсер еткенін, қай кезде қарым-қатынасқа сызат түскенін талқылайды. Психолог көмегін алған соң отбасын сақтап қалатындар да, ажырасу процесін барынша жарақатсыз өткізетіндер де бар.
"Бұрын психологтардың жұмысын ауылдың дана қариялары атқаратын. Қазір ондай адам аз. Әрине, ажырасуды ойға алған жұптарға психолог көмегі қажет. Ең алдымен эмоцияны дайындау керек, қаржылық тұрақтылық керек. Балалармен сөйлескен жөн. Мұндай шешімге келсеңіз кімнен қолдау күте алатыныңызды ойлаңыз. Ажыраспас бұрын бәрін жасап көрдіңіз бе, көмек сұрадыңыз ба, ерлі-зайыпты ретінде сөйлесуге мүмкіндік болды ма, ашумен шешім шығарған жоқсыз ба, бұл шешім өзіңізге және өзгелерге қалай әсер етуі мүмкін, ажырасқан соң өзіңізді кім ретінде көресіз деген сұрақтарға жауап беріңіз. Әр мәселені шешуге болады. Ол үшін көп уақыт керек. Асықпай саналы түрде шешім қабылдағанда бір-бірін кінәлау, зорлық-зомбылық көрсету азаяды. Біреулер ажырасуды дұрыс көрсе, енді бірінің қарым-қатынасы беки түседі. Отбасын құру оңай емес. Ешқандай формула жоқ, оны әр отбасы бірге құрастыра алады", – деп қорытындылады психолог.