Бес "Оскар" алған "Анора" фильмін көрсетуге Өзбекстан неге тыйым салды

Былтырғы жылдың үздік фильмі атанған "Анора" комедиялық драмасы кеше ғана бес бірдей "Оскар" сыйлығына ие болды. Картина "Үздік фильм", "Үздік түпнұсқа сценарий", "Үздік монтаж" номинациясына ие болса, Шон Бейкер үздік режиссер атанды. Бас кейіпкерді сомдаған Майки Мэдисон үздік актриса атағын алды. 2024 жылы Канн кинофестивалінің бас жүлдесі – "Алтын пальма бұтағына" ие болған режиссер Шон Бейкердің картинасы талай фестивальде, киножүлдеде топ жарды. BAFTA-да Майки Мэдисон үздік актриса атанса, Шон Бейкер мен оның әйелі Саманта Квон "Үздік кастинг" жүлдесін иеленді. Режиссерлер мен сценаристер гильдиясы Шон Бейкерге бұйырды. "Сыншылар таңдауы" "Анораны" үздік фильм деп таныды.
"Анораның" айналасында дау-дамай аз емес. Бірі "Оскар" сыйлығына лайық емес арзанқол дүние дегенді тілге тиек етсе, енді бірі "эротикаға толы жалаңаштанған фильмді көрсету ұят" десті. Тіпті Өзбекстанда бұл фильмді көрсетуге тыйым салынды. Неге? "Анора" қандай фильм? Бес бірдей "Оскар" сыйлығына лайық па? Информбюро тілшісі осы сауалдарға жауа іздеп көрді.
Стриптиз-клубта биші болып жұмыс істеп, еркектердің көңілін табатын Анора бір кеште олигархтың ұлы Ванямен танысады. Ваня – 21-де, Эни болса – 23 жаста. Қыз Ваняға ұнап қалып, оны үйіне шақырады. Әке-шешесінің ақшасын шашып, тек көңіл көтерумен уақыт өткізетін жас жігіт Эниге Лас-Вегасқа ұшып кетейік деп ұсыныс жасайды. Эни келісіп, одан ақысын сұрайды. Вегаста жүргенде байдың ұлы Ваня Эниге үйленейік деп сөз салады. Кенет асып-тасқан өмірге тап болған Эни төрт қарат гауһар жүзік сұрап, тұрмысқа шығуға келіседі. Екі жас шағын шіркеуге барып неке қиған соң Нью-Йоркке оралады. Ұлының былығын естіген Захаровтар Ваняға бас-көз боп жүруге тиіс болған армян Торосқа мәселені шешуді тапсырады. Ваня мен Энидің үйленгені рас болып, Ваняның әке-шешесі дереу Ресейден АҚШ-қа ұшып келеді.
Әке-шешесінің келе жатқанын естіген Ваня әйелі Эниді тастап, үйден қашып кетеді. Торостың екі жендеті Игорь мен Гарник қызды ұстап отырады. Торос келген соң төртеуі бірге Ваняны іздеуге аттанады. Жігіт барады-ау деген дәмханалар мен клубтарға кіріп, адамдардан сұрастырып шығады. Ақыр аяғында бұрын Эни жұмыс істеген клубтан табылады. Ішімдікке сылқия тойған Ваня есін білмейді. Эни сөйлесіп көрмек болғанымен одан түк шықпайды. Қарсы тараптың бар ойы – екеуін ажырастыру. Ал Эни Ваня өзін жақсы көреді, жауапкершілік алады деп ойлайды. Алайда ол күткендей болмай шығады. Әке-шешесін жек көретін, солардың айтқанына көніп, айдауымен жүретін, ересек адам боп шешім қабылдай алмайтын Ваняның есеймегенін, әлі бала екенін түсінеді. Олигархтар отбасы өзін қабылдайды деп ойлайды. Алайда Ваняның шеші оны "жеңіл жүрісті", "жезөкше" деп атап, бетіне салық қылып басады. Үндемей, сырттай бақылап жүрген Игорь ғана Эниді түсінуге тырысады. Ақыр соңында Эни мен Ваня ажырасып тынады. Ваня түк болмағандай еліне қайтады. Ертегіге сенемін деп опық жеген Эни үйіне оралады.
Режиссер Шон Бейкер бұл фильмде ешкімге ақыл айтпайды. Мынау дұрыс, мынау бұрыс деп баға бермейді. "Анора" – бай мен жұмысшы таптың ара-жігін ашып көрсеткен туынды. Режиссердің секс-қызметкерлер туралы алғашқы фильмі емес. Бейкер фильмдерінде қарапайым адамдардың, маргинал қоғамның, иммигранттардың тұрмыс-тіршілігін баяндайды.
"Сегіз фильмім жарық көрді. Соның жетеуі – маргинал субмәдениет пен қоғам туралы. Америка арманына ұмтылатын, бірақ оған оңай жете алмайтын адамдардың өмірін көрсеткім келеді. Олар құжаты жоқ иммигранттар болсын, не болмаса өмір сүруге ақшасы болса да, әділетсіз стигмаға ұшыраған өмір салты бар шығар. Сол себепті оларға Америка арманына жетудің басқа жолын іздеуге тура келеді", – дейді режиссер Шон Бейкер.
Өзбекстан билігі бұл фильмді ел кинотеатрларынан және онлайн-платформалардан көрсетуге тыйым салды. Бас кейіпкер Анораның ұлты өзбек деп қабылдады. Кей медиа Анора Михееваны өзбек-америкалық деп қате жазды. Ал Шон Бейкер Анораның этникалық орыс және посткеңес елдердің бірінен екенін айтты. Анора тек өзбек қана емес, парсы тілінен шыққан тәжік есімі.
"Фильмдерімде ешқашан бұрын не болғанын ашып көрсетпеймін, өйткені оқиғалар дәл қазіргі сәтте болып жатады және көрермен де сол сәтті сезінсе деймін. Аздап өткеннен хабар беретін дүниелер бар. Анораның бірінші буын өкілі екенін түсінуге болады. Ол – этникалық орыс, посткеңес елдердің бірінен шыққан. Анасы Америкаға жасөспірім кезде не одан да кішкентай болғанда келген болуы керек. Энни болса отбасын асырап отыр", – деді Шон БейкерNPR-геберген сұхбатында.
Кинотеатрлар желісінің иесі Фаррух Туляганов фильмді көрсеткісі келгенімен, оған тыйым салғанынайтқан. Ол фильмде халықтың намысына тиетін ештеңе жоқ екенін, билік рецензиялар мен синопсистерге сүйеніп шешім шығарған деп отыр.
Өзбекстанның кинематография агенттігі "Анораны" өзбек халқының беделін түсіретін фильм деп таныған. Алайда фильм өзбек мәдениеті, менталитеті мен тарихы туралы емес. Анора өзін Эни деп атайды, ал тегі өзбек емес.
Литвада кинотеатрлар Украинаға болысып, "Анора" фильмін көрсетуден бас тартып жатыр. Оған себеп – ресейлік олигархтың баласы туралы сюжет пен орыстілді актерлердің ойнауы.
– Екі-үш күннен бері бүкіл интернет "Анора" туралы шулап жатыр. Неге бұндай жеңіл фильм "Оскар" сыйлығын ұтып алды? Неге бұл картина Қазақстанда прокатқа шықпады? Тіпті фильм iPhone-ға түсірілген екен деген де сөздерді естідім.
Біріншіден, фильм iPhone-ға түсірілмеген. Режиссер Шон Бейкерді көп адам осы фильм арқылы ғана танып отыр, алайда ол "Анораға" дейін де бірталай туынды жасаған. Атап айтсақ, 2015 жылы трансгендер жезөкшелер туралы "Мандарин" атты фильмі бір шулатты. Қаражаттың аздығынан Бейкер бұл фильмді iPhone 5S-ке түсірген. Содан кейін бұл туынды iPhone-ға толығымен түсірілген алғашқы атышулы фильм болып есептеледі.
Диснейлендтің жанында тұратын кішкентай қыздың өмірі туралы "Флорида жобасы" деген керемет картинасы бар. Өте жарқын және жылы фильм. Анасы жезөкшелікпен айналысады. Бұл туындыдан кейін бұрынғы порноактердің өмірі туралы "Қызыл зымыран" деген фильмі шықты. Сондықтан Анора сияқты кейіпкерлер оған таңсық емес.
Ал қазір "Анораны" бәрі жамандап жатыр. Жезөкше мен байдың баласы туралы фильм қалай "Оскарды" жеңеді дейді. Бірақ бұл сыртқы қабат қана – фильмнің ішіне үңілсең көп зат табасың. Алдымен фильм неге әлемдегі ең беделді киносыйлықты жеңіп алды деген сұраққа жауап тауып көрсек.
Математикалық тұрғыдан алсақ, "Анора" жеңді, себебі ол жыл бойы бүкіл марапатты алды. 2024 жылдың басында әлемдегі ең беделді кинофестиваль – Канн кинофестивалінің бас жүлдесін жеңіп алды. Фестивальдің қазылар алқасының төрағасы Грета Гервиг фильмді 1939 жылғы америкалық классикалық комедия "Ниночкамен" салыстырып, фильмнің энергиясы бүкіл қазылар мүшесін жаулап алғанын атап өтті. Одан кейін қыста "Оскар" үшін талас басталғанда бұл фильм үшінші орында тұрған еді. Бірақ басты үміткерлер "Эмилия Перес" пен "Бруталист" өз кесірінен жарыс жолынан шығып қалды. "Пересті" режиссер мен басты актрисаның атышулы сұхбаттары құртса, ал "Бруталист" фильмді монтаждау кезінде жасанды интелект қолданғаны үшін сынға ұшырады. Осыдан кейін "Конклав" пен "Анора" алға шықты. "Анора" режиссерлер, продюсерлер және сценаристерге арналған өте маңызды Гильдиялардың сыйлығын жеңіп алды. Осының бәрі "Анораның" "Оскардағы" басты жеңісіне септігін тигізді.
Бұл – тәуелсіз кішкентай фильмнің жеңімпазы. Киноакадемия кейінгі жылдары осындай фильмдерге көп көңіл бөледі. "Көшпенділер жері", "СОDA", "Бәрі барлық жерде және бірден" дегендей. "Анораның" бюджеті 6 млн АҚШ доллары ғана. Бұл фильмнің режиссері Шон Бейкер өте қарапайым адам, әр фильміне әрең қаражат тауып жүрген суретші. Оның Карен Карагулян деген досы бар. Ол оның барлық фильміне түскен, себебі сонау студент кезден бері екеуі бірге жұмыс істеп келеді.
"Анора" фильміне келсек, бұл – Күлшеқыздың (Золушка) заманауи интерпретациясы. 21-ғасырдың "Красоткасы". Жаңа заманға байланысты адами қарым-қатынастар да өзгеше. Армандар орындалмайды. Әлем – қатігез, ал ханзада – әлсіз, өтірікші. Басты кейіпкер қыз бүкіл фильм бойы ешкімге сенбейді, тек қорғанумен өтеді. Соңында ғана ашылып, өзіне жақын адамды табады. Фильм шын өмірде көп көріне бермейтін адамдардың өміріне терең үңілуге мүмкіндік береді. Бұл шедевр емес және "Оскарды" тек үздік туындылар алады деген ой да қате. Бұл – өте жақсы жасалған, түсірілген картина және ұтып алған барлық "Оскарға" лайық туынды".
– Кинорежиссер және сценарист Шон Бейкердің "Анора" фильмі "Оскар" алатындай сондай бір үздік өнер туындысы деп айта алмаймын. Оқиға желісі, сюжеті қарапайым, тіпті қарабайырлау десек те болатын шығар. Жаңалықты тағы байқамадым. Күнде болмаса да, жиі еститін оқиға. Әрине, айтар ойы бар, мән-мағына артуға тырысқан. Артистер де бірсыдырға ойнайды. Әрине, шынайы һәм сенімді шыққан. Бірақ өз рөлін жандырып жіберген артисті тағы байқамадым. Бәрі де кәдімгі ортаңқол артистер секілді көрінді. Әйтеуір, киноға да, артистердің ойынына да көңілім толған жоқ.
Сонда "Жылдың үздік фильмі", "Үздік режиссер", "Үздік сценарий мен монтаж", "Үздік актриса" аталымдары бойынша жеңімпаз атанған фильмнің құдіреті неде деп көп ойландым.
Жиырма бірге келсе де ештеңе ойламайтын, ой-санасы жетілмей, адамдық тұлғасы дамымай, сәби қалпында қалып қойған ақымақтау Иван Захаровтың (бас кейіпкер) көркем бейнесін керемет сомдаған. Олигарх әкесінің ақшасын оңды-солды шашып, қызық қуып, көңіл көтерумен күн өткізетін шолжаң ұлдың іс-әрекетінен, жүріс-тұрысынан, тіпті сөйлеген сөзінен есірік жанның ерсіліктері көрініп тұрады. Ішімдік ішу, есірткіге елігу, жас баланың ойындарын ойнау, әрине, болашағы бұлыңғыр адамның ермектері екені бесенеден белгілі. Түнгі клубтардың бірінде жеңіл жүрісті Анора атты қызбен танысып, оны үйіне шақырады. Артынан оған ғашық болып қалады да, "Маған күйеуге шық" деп сөз салады. Екеуі үйленіп, неке қияды. Бұл жаңалықты естіген Иванның ата-анасы оларды ажыратуды ойластырады. Ақырында өздері келіп, ажырастырып, ұлдарын алып кетеді. Ал Анора жалғыз қалады.
Америкалық фильмдердің маған ұнамайтын бір жері, адам тәнін жалаңаштап, эротикалық көріністерді қымсынбай көрсетіп, ашық-шашық түсіретіні. Қазақ болғаннан кейін ғана емес, өзім де шығармашылық иесі болғандықтан жалпы осыны мүлде қабылдай алмаймын. Өйткені өнерде кез келген нәрсені ыммен-ақ түсіндіріп, ишарамен-ақ көрсетуге болады ғой. Жалпылай алғанда, өнерде ашық-шашықтан гөрі, ым мен ишаралардың әсерә күшті. "Анорада" осындай адам тәнін жалаңаштап, төсектегі эротикалық көріністерді көрсететін жерлері өте көп. Бәлкім, сонысымен аталмыш сыйлықты берушілердің талғамы мен талабын қанағаттандырып тұр ма екен? Кім білсін. Әйтеуір ғажап бір өнер туындысын көре алмадым. Тұшына алмадым, – деп жазды олFacebookпарақшасында.


"Құдайға жалбарынып отырып қалдым". Жамбыл облысы тұрғындары жер сілкінісін қалай өткерді? Фоторепортаж

2025 жылғы 28 наурызда Жамбыл облысы Меркі ауылының тұрғындары5 балдық жер сілкінісінсезінді. Тұрар Рысқұлов ауданындағы Құлан ауылында 4 балдық, Тараз, Шу, Қордай және Мойынқұм аудандарында 2 балдық жер сілкінісі тіркелді.
Екінші рет сол күні сағат 16 шамасындақайта жер сілкінді. Қазақстанның ТЖМ сейсмикалық станциялар желісінің мәліметтері бойынша, оның эпицентрі 5 километр тереңдікте орналасқан, ал магнитудасы – 5,7. Мерке тұрғындары қайтадан 5 балдық, ал көршілес елдімекендер әлсіз дүмпуді сезінген.
Informburo.kzтілшілері табиғи апаттан зиян шеккен ауылдарға барып, мән-жайды тұрғындардан сұрап, барлығын өз көзімен көріп қайтты.
64 жастағы Жаңа тұрмыс ауылының тұрғыныСерік ЖамалбековжұбайыБаян Серікқанменбірге сол түні үйде болған. Қария жер сілкінісін бірінші болып үйдегі мысық сездіргенін айтады. Кейін қатты дүмпуден қорқып еңбектеп далаға шыққан.
"Сол күні күн суық болды, жаурап үйге ерте келдім. Сағат үштерде ұйқым әбден қанып, ояу жатқанмын. Ал апаң далаға шығып кетті. Апаң қайтып келген соң, мысығымыз қатты мияулап жер сілкінісі болатынынан хабар берді бізге. Жер жәйлап дірілдеп бастап, үстімізге топырақ түскенде еңбектеп сыртқа шықтық. Адамның жаны тәтті ғой!" – деп еске алды Серік Жамалбеков.
"Осы періште ғой бізді аман алып қалған! Осы періште мысығымызды суретке түсіріп алыңыздаршы. Осының арқасында тірі қалдық", – деп жымиды Баян Серікқан мысығын нұсқап.
Серік Жамалбеков тиісті мамандардың үйін келіп тексермегенін айтады.
"Басқа үйлерге мамандар кіріп көріпті. Апаң үйде болған, бірақ біздің үйге ешкім келмеді, ешкім қарамады. Өтірік айтып нем бар?! Жаппай емес, арасында бірлі-жарым үйлерге кірген сияқты. Ертесі елдің бәрі көшеге шықты, сол кезде үйлерінің жағдайы туралы сұрадық. Барлығы тамының жарылғанын айтып жатыр", – деді қария.
Сондай-ақ, ол ескі үйлерге ғана емес, жаңадан тұрғызылған үйлерге де зақым келгенін айтады.
"Екі-үш үйден кейін жаңа үй тұр, оның да керегесі жарылды. Қазір күндіз үйінде адам жоқ, барлығы жұмыста. Тоқсандағы қариямен сөйлесе алмайтын шығарсыңдар. Сондай-ақ, көшенің басында тұратын Құрал деген азаматтың үйі жарамсыз болып қалды деп естідім, бірақ өз көзіммен барып көрмедім. Құралдың өзі балдақпен ақсап жүр. Әкімдіктегілер үйін жарамсыз деп танып, осы көшенің аяқ жағындағы бос үйге көшірді", – деп бөлісті Серік Жамалбеков.
Қос қария үйінің ішіндегі жарықтарды жөндеуге көмек сұрап отыр.
Жұбайымен төрт немересін бағып отырғанСейсегүл Пирмановажер сілкінген кезде не далаға шығарын, не үйде қаларын білмегенін айтады. Себебі немерелері жауынның астында қалып ауырып қала ма деп қорыққан.
"Мен диванда жатқанмын, "Құдай, Құдай!" деп Құдайға сеніп жаттым десем де болады. Диван дүр еткен кезде диваннан құлап бастадым. Құдайға жалынып, қорқып отырып қалдым. Жатын бөлмеде жатқан балалар "Апа, бірдеңке болып жатыр, қимылдап кеттік" деп шулады. "Қорықпаңдар, ештеңке болған жоқ" деп жатқызып қойдым. Жолдасым сыртқа шығайық деді. Мен "Жаңбыр құйып тұр, қайда шығасың? Балаларды шығарма, Құдай сақтасын" дедім. Балалар да Құдайға жалбарынып отырды. Түнгі екі-үште оянып кететін әдетім бар еді. Мотор сияқты гүрілдеген дауыс естілгенде газ атылып кеткен шығар деп ойладым", – деп баяндады апатты түнді Сейсегүл Пирманова.
Қария да әкімдіктен көмек сұрап отыр.Себебі жер сілкінген кезде үйдің шатыры қозғалып, жаңбырдың суы үйдің ішіне аққан.
"Жатын бөлме мен басқа бөлмелердің топырағы түсіп кетті. Қорқып қалдық. Керегелер жарылған болатын, бізге келген адамдар "Сіздікі қиын емес, оған ешқандай көмек берілмейді" деп кетіп қалды. Бізге көмек қажет, үйдің сыртын көріп тұрсыздар, шатырды ауыстыру қажет. Жаңбыр жауса төбесінен су ағады. Оны айтып едік, "Ол бұрыннан су ағып тұрған ғой" деп кетіп қалды", – деп налыды қария.
Екі рет инсульттен аман қалып, бүгінде балдақты серік еткенҚұрал Әжібаевбір түнде үй-күйсіз қалғанын айтады. Екі бөлменің төбесі опырылып түскен. Енді әкімдік көмегімен көшедегі бос үйге уақытша көшіп отыр.
"Төрдегі бөлмеде үш қызым жатты, ал әйелім ұлым үшеуіміз кіреберістегі бөлмеде ұйықтадық. Жер сілкінген кезде қыздарым жатқан бөлменің төбесі құлауға шақ қалды. Біз жатқан бөлменің төбесі де ішінара құлады. Барлығымыз жиналып бір бөлмеге жаттық. Далада жаңбыр жауып тұрды, қыздар жаурадық деген соң үйге кіруге мәжбүр болдық. Төрдегі бөлмеге кіруден қорықтық, себебі жер тағы қозғалса, түгелдей құлайын деп тұр. Облыс әкімдігінен де, жергілікті әкімдіктен де адамдар келді. Ауылдың әкімі таңғы сағат бесте хабарласып, "Ойбай, амансыңдар ма?" деп сұрады. Кейін сағат алты шамасында мертігіп қалмадыңдар ма деп үйге келді", – деді Құрал Әжібаев.
Ары қарай ол облыс әкімдігі адамдарының үйді өз көзімен көріп, басқа үйге көшуге көмектескенін айтты.
"Қазір көшенің төменгі жағындағы көшіп барған үйде уақытша тұрып жатырмыз. Ол бір кісінің үйі. "Үйдің төбесі құласа, өліп кетесіңдер" деп ауыл әкімі біз барған үйдің иесімен өзі сөйлесіп берді, біз ешқандай ақша төлеп тұрып жатқан жоқпыз. Облыс әкімі үйдің тексерілетінін, құжаттардың Астанаға жіберілетінін, барлығын бұйрыққа сәйкес жасайтынын, үйді қалпына келтіретінін айтты. Яғни үй жөнделген соң қайтып көшіп келеміз", – деді Құрал Әжібаев.
55 жастағы қария осы күнге дейін денсаулық жағдайына байланысты үй ала алмағанын айтады. Төбесі құлаған үй марқұм ағасының әйеліне тиесілі.Қарағыз Әлімқұловаөз кезегінде күйеуі мен жалғыз ұлының қайтыс болғанын айтып,әкімдіктен жөндеу жұмыстарын назардан тыс қалдырмауды сұрады.
"Үй менің атымда, мен ешқайда кетпеймін. Қайда барамын, балам?! Марқұм күйеуімнің інісі болған соң отбасымен осы үйге кіргізгенмін. Жалғыз ұлым да қайтыс болып кетті, өзім қазір көршілердің үйіне кезек-кезек қонып жүрмін. Сырттағы бөлек тұрған бөлменің төбесі түгелдей опырылып түсті. Құралдар көбіне сол жерде тұратын. Сол түні апаттан зорға аман қалды. Өзім жесір әйелмін,сіздерден көмек сұраймын", – деді Құрал Әжібаевтың жеңгесі Қарағыз Әлімқұлова.
83 жастағыҰлбөбек Шолпанбаевада күйеуі мен жалғыз ұлының қайтыс болғанын, жөндеу жұмыстарын өз бетінше жүргізу қиынға соғатынын айтады. Бүгінде келіні және жеті немересімен бірге тұрады.
"Үйім аман-есен, бірақ жер сілкінгенде қора-жайымның төбесі ортаға опырылып түсті. Шалым да, 45 жастағы ұлым да қайтыс болып кетті.Бізге көмек керек. Әкімдіктің адамдары "Құлаған тамдарды ғана қараймыз, сізге қарамаймыз" деді. Келіннің жұмысы жетіп артылады, үш немеремнің екеуі Алматыда, біреуі Таразда оқиды. Барлығын асырауға менің зейнетақым жетпей жатыр.Соған кішкене көмек сұраймын", – деп өтінішін айтты Ұлбөбек Шолпанбаева.
Көзбен шолып қарау нәтижелеріне сәйкес, Меркі және Тұрар Рысқұлов ауданы бойынша 5 әлеуметтік және 12 жеке тұрғын үй нысаны жер сілкінісінен зардап шеккені анықталды, деп хабарлайды Жамбыл облысы әкімдігі. Осы бес әлеуметтік нысанның бірі – Меркі ауылындағы 280 орындық "Балдәурен" балабақшасы, онда 70 қызметкер жұмыс істейді. Меңгеруші Эльмира Кәкібаева осы бүлдіршіндер мен тәрбиешілердің қайда барып орналасатынын және процестің қандай тәртіпте жүзеге асатынын түсіндірді. Себебі балабақша күрделі жөндеуден өтеді. Айтуынша, жұмыс уақытында баласын қалдыратын жері жоқ әке-аналарға басымдық беріліп, тәрбиешілердің жалақасы сақталады.
Алдын ала зерделеу нәтижелеріне сәйкес, төменде көрсетілген нысандар жер сілкінісіне дейін айтарлықтай тозған немесе зақымданған.Барлық нысандар егжей-тегжейлі зерттеп тексеруді талап етеді.
"Аталған нысандар бойынша "ҚазҚСҒЗИ" АҚ мамандарымен егжей-тегжейлі зерттеп тексеру басталды, 8 сарапшы тартылды. Залалдың түпкілікті сомасы техникалық жай-күй туралы қорытындыға қол қойылғаннан және сметалық құжаттама бекітілгеннен кейін айқындалатын болады. Тіршілікті қамтамасыз ету объектілері, гидротехникалық құрылыстар және қауіпті өндірістік объектілер штаттық режимде жұмыс істейді. Жол коммуникациялары объектілерінде, темір жол жолдарында, шахталарда, өнеркәсіптік кәсіпорындарда зақымданулар мен қираулар жоқ. Зардап шеккен азаматтар жоқ", – деді Жамбыл облысы әкімдігіндегілер.
Меркі ауылындағы "Балдәурен" балабақшасының меңгерушісі Эльмира Кәкібаева 2-6 жас арасындағы280 баламен70 қызметкердіңқайда орналасатыны туралы айтып берді. 2025 жылдың 28 наурызында жер сілкінісі салдарынан ғимаратына зақым келген балабақша жарамсыз деп танылды. Яғни бүлдіршіндер мектепке дейінгі білім алуды жалғастыру үшін күрделі жөндеуден өтуі тиіс.
"2025 жылғы 28 наурызда жер сілкінісінің салдарынан балабақша керегелеріндегі жарықшалар ұлғайды. Алдында балабақша күрделі жөндеуден өтеді деп құжаттар әзірленіп, мемлекеттік сараптамаға жолданған болатын. 2025 жылғы сәуірде осы сараптаманың қорытындысы шығады деп жоспарланып отыр. Қазіргі таңда құрылған жұмыс тобының шешімімен балабақша қызмет көрсетуді тоқтатты. Бүлдіршіндер мен қызметкерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында балалар толықтай таратылып, басқа бөбекжайларға орналастыру мәселесі қарастырылып жатыр. Әке-анасы үйде қалдырғысы келген балалар үйінде қалады, ал басқа балабақшаға барғысы келетіндердің тізімі жасалады", – деп түсіндірді Эльмира Кәкібаева.
Меңгерушінің айтуынша, бүлдіршіндер тұрғылықты мекенжайына жақын балабақшаларға орналастырылады. Қазір Меркі аудандық білім бөлімімен бірге бос орындары бар балабақшалар тізімі жасақталып жатыр.
"Балаларды орналастыру бағытындағы жұмыстарды білім бөлімімен ақылдаса отырып жүргізіп жатырмыз. Бірінші кезекте ата-анасы жұмыс істеп, баласын үйде қалдыруға мүмкіндігі жоқ отбасыларға басымдық береміз. Бүлдіршіндерден бөлек тәрбиешілерді де уақытша басқа балабақшаларға орналастыру мәселесін қарастырып отырмыз. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, қызметкерлер тиісті жалақасын алады", – деп сендірді Эльмира Кәкібаева.
Әкімдіктегілер де тиісті сараптама жүргізілген соң тұрғындарға көмек көрсетіліп, қираған ғимараттардың барлығы жөндеу жұмыстарынан өтетінін айтады.


Қазақстанда ел азаматтарына ортақ Әдеп кодексін қабылдау қажет пе

Қырғызстанда "Ар-намыс кодексінің" жобасы әзірленді. Бұл құжат қоғамдағы әлеуметтік жауапкершілік, өзара құрмет, қоғамдық мораль және отанға адалдық мәселелерін реттеуге бағытталған. Қазақстанда мұндай құжат жоқ, тек мемлекеттік қызметшілерге арналған ар-намыс кодексі қабылданған. Осы орайда, Қазақстанға осындай ұлттық деңгейдегі әдеп кодексі қажет пе? Информбюро тілшісі  сарапшылардың пікірін білді.
Құжат азаматтар, жастар, қоғам қайраткерлері және жалпы халық үшін моральдық стандарттар жиынтығы ретінде қызмет етуге бағытталған. Қырғызстан құжатында негізгі мақсаттар:
Әлеуметтанушы, PhD докторы Эльмира Отардыңпікірінше, Қазақстанға да ұлттық деңгейдегі әдеп кодексі қажет. Ол тек қағазда қалмай, күнделікті өмірде көрінуі тиіс.
"Бұл құжат біздің көпұлтты, көпэтносты, көп дінді мемлекетімізді біріктіруге қызмет етеді. Қырғызстандық кодекс әлемдегі алғашқы құжат емес: Жапонияның моральдық партиясы, Сингапурдың Ұлттық құндылықтар бағдарламасы сияқты құжаттар бар. Жаһандану мен цифрландыру дәуірінде ортақ этикалық нормалар қоғамдағы біртектілікті сақтау үшін маңызды. Қазіргі кезде кей нормалар ұлттық дәстүрге сүйенсе, кейбірі шетелдік мәдениеттен үлгі алады. Бірыңғай бағыт жоқ. Сондықтан қоғамдық моральдық бағдарларды күшейту үшін Қазақстанға осындай кодекс қажет деп есептеймін", – дейді әлеуметтанушы.
Сарапшы Қазақстанда жас-кәрі, қала-ауыл, орыс тілді-қазақ тілді, консерватор-либерал сияқты әртүрлі топтар бар екенін және олардың арасындағы алшақтық артып келе жатқанын айтады. Ортақ құндылықтар осындай кодекс арқылы қоғамдағы бөлінуді жұмсартуға ықпал етеді.
"Сонымен қатар, көпэтносты мемлекет ретінде ортақ моральдық-этикалық кодекс этностарды ортақ ережелерге, сыйластыққа біріктіре алады. Бұл құжат ұлттық бірлікті нығайтуға қызмет етеді. Сондай-ақ, цифрландыру мен жаһандану кейде әлеуметтік қақтығыстарға және агрессияға себеп болады. Осындай құндылықтық база бұл тәуекелдерді азайтуға көмектеседі. Жұмсақ құрал ретінде кодекс қоғамдағы агрессияны төмендетеді, адамдардың ой-санасын, адалдық, шыншылдық, әділдік, ұлттық мінез-құлықты жоғарылататын құрал бола алады", – деді Эльмира Отар.
Сарапшының айтуынша, Қазақстанда жалпы ұлттық әдеп кодексі қабылданса, оны алдымен жастар, блогерлер, мемлекеттік қызметші емес мамандар, мәдениет және спорт саласының өкілдері сынды қоғамдағы жоғары топтарға бағыттау қажет.
"Жастар – оқушылар, студенттер, жұмысқа жаңа кірген мамандарға арнаудың маңызы – олар құндылықтарды осы кезеңде қабылдайды. Блогерлер мен инфлюенсерлер әлеуметтік желілерде ақпараттық күн тәртібін қалыптастырады, тіл мен мәдениетке тікелей әсер етеді. Кодекс журналистерге этикалық жауапкершілік мәдениетін дамытуға мүмкіндік береді, ақпарат сапасын арттырады. Мемлекеттік қызметшілер, азаматтық белсенділер, спортшылар, мәдениет өкілдері – халыққа үлгі болатын тұлғалар. Білім беру мекемелері мен тәрбие орталықтары құндылықтарды балалар мен жастарға жеткізетін басты орта болып табылады. Мәдениет, туризм, қызмет саласындағы тұлғалар күнделікті қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады", – дейді маман.
Алайда Эльмира Отар моральдық құжат міндетті заңдық құралға айналса, әкімшілік бақылауға ұшырауы мүмкін екенін ескертеді.
"Егер кодекс міндетті заңдық құралға айналса, әкімшілік бақылауға айналу қаупі бар. Моральдық құжат ерікті болып қалуы тиіс, әйтпесе формализм мен цензура күшейуі мүмкін. Заң күшіне енгізілсе, оны бұзғаны үшін жазалау механизмін қосу мүмкіндігі, саяси құралға айналу қаупі де бар. Тек саяси идеология ретінде қызмет етсе, формализмге ұшырауы мүмкін. Цензура күшейуі ықтимал. Сонымен қатар гетерогенді қоғамда әр топтың мүддесі мен ерекшеліктері ескеріліп, теңгерімді болу қажет. Бұл құжаттың пайдасы – ортақ құндылықтарды түсіндіру, қоғамдық поляризацияны жұмсарту, тәрбиелік функция арқылы ұлттық бірегейлікті нығайта түседі", – дейді сарапшы.
Заңгер Ғабдул-Ғани ӘбутәліпҚазақстанда әдеп, ар-намыс және қоғамдық мораль мәселелеріне қатысты кейбір нормалар Әкімшілік құқық бұзушылықтар кодексінде қарастырылғанын айтады. Бұл ережелер көбінесе нақты құқықтық жауапкершілікті қамтамасыз етуге бағытталған. Мысалы, қоғамдық тәртіпті бұзу, қоқан-лоққы көрсету сияқты әдепке қарсы әрекеттер әкімшілік жауапкершілікке тартылады.
Ал жалпы халық үшін әдеп-ар-намысқа қатысты тікелей заңдық міндет жоқ, тек моральдық және мәдени нормаларға сүйену ұсынылады.
Заңгердің пікірінше, ұлттық деңгейдегі әдеп кодексін енгізу тек қағазда қалмай, қоғамдағы моральдық нормаларды нығайтуға бағытталып, әкімшілік құқықтық санкциялармен шатастырылмауы керек.
"Яғни, мұндай құжат қабылданса, ол ерікті моральдық стандарт ретінде қызмет етуі тиіс. Заңдық міндетке айналдырылса, формализм мен саяси ықпалға ұшырау қаупі бар", – дейді заңгер.


Құрмет пе, пиар ма? Спортшыларға сый-сияпат жасау неге трендке айналды

Соңғы уақытта спортшыларға қымбат сыйлық – көлік, пәтер, ақшалай сыйақы табыстау үрдіске айналып барады. «Қайрат» футбол клубының қақпашылары Шерхан Қалмырза мен Темірлан Анарбековке автокөлік табыстағаны да жұрт назарын аудартты. Бірі мұны жастарды ынталандыру десе, енді бірі спорт пен меценаттықтың шекарасы бұзылып барады деп алаңдайды. Жалпы, бұл қаншалықты дұрыс? Меценаттардың жарнамасына айналып кеткен жоқ па? Informburo.kz спорт сарапшыларының пікірін білді.
– Спортшыларға жеке компанияның немесе меценаттардың сыйлық беруін құптамаймын. Себебі мұндай қадам спортшыны менмендікке, былайша айтқанда, жұлдыз ауруына соқтыруы мүмкін. Оның үстіне, бұл екі қақпашы автокөлік алатындай, ерекше атап өтетіндей ешқандай жетістікке жете қойған жоқ.
Кез келген нәрсенің екі ұшы бар. Сол сияқты Шерхан мен Темірланға жасалған демеушілік жағдайын қарасақ, пайдасымен бірге зиянын да көруге болады. Бір жағынан, меценат көлік сыйлап, жанкүйерлердің эмоциясына әсер етті, өзінің де атын, компаниясының беделін жарнамалады. Бірақ, екінші жағынан, қақпашылар материалдық тұрғыда байығанымен, командасындағы абыройын, жалпы ойынға деген көзқарасын біршама жоғалтып алды. Футбол – командалық спорт, мұнда бір ойыншыны бөліп-жару, батыр етіп көрсету – әділетсіз. Мәселен, егер "Қайрат" "Селтикке" қарсы матчта пенальтиге жетпей жеңіліп қалғанда, Темірлан Анарбеков "қаһарман" ретінде танылмас еді. Өйткені сол ойында бүкіл команда қорғаныста бар күшін салды, ал шешуші сәтте қақпашы өз міндетін орындады. Бұл – ортақ еңбек, ортақ жеңіс.
Жалпы, спортшыларға жеке сыйлық таратып, әр жеңістен кейін қомақты ақша үлестіруге қарсымын. Себебі материалдық тұрғыда тоқтаған спортшының жеңіске деген аштығы жоғалады. Ал нағыз спортшы жеңіске аш болғанда ғана үлкен мақсатқа ұмтылады. Бұрын талай спортшы Олимпиада чемпионы атанып, мемлекеттен 250 мың доллар алуды армандайтын. Ал қазір кейбіреулер бір жарыстан-ақ сол сомаға жетеғабыл ақша алып жатыр. Кейінгі Олимпиадаларда алтынсыз қалғанымыздың бір себебі де осы ма деп ойлаймын.
Бір ғана мысал, Ризабек Айтмұхан деген балуан еркін күрестен алғаш рет әлем чемпионы атанғанда көптеген меценат оны көтермелеп, түрлі сыйлық ұсынды. Бірақ содан кейін ол ірі жарыстарда жүлде алуды қойды. Міне, марапаттың спортшыға берген "пайдасы". Сондықтан қос қақпашымызды қатты еркелетіп, жұлдызын өшіріп алмасақ екен деймін. Әйтпесе екеуі де – таланты, болашағы бар жігіттер.
– Мен бұл мәселеге біржақты көзқарас ұстана алмаймын. Өйткені медальдің екі жағы болса, бұл мәселенің үш-төрт жағы бар сияқты. Бір жағынан, спортшыларға сыйақы беруді қолдаймын. Бірақ ол тең дәрежеде, әділ түрде болғаны дұрыс. Біреуіне көбірек, біреуіне азырақ емес, барлығына бірдей берілуі керек.
Мысалы, біз соңғы жылдары Олимпиадаға жолдама алған спортшыларды да чемпион болғандай күтіп алып, сыйлық беріп жатырмыз. 2024 жылы Париж Олимпиадасына қатысу лицензиясын алған спортшыларға пәтер, көлік, ақша бердік. Бұрын мұндай құрмет тек чемпионаттан медаль алып келгендерге көрсетілетін. Бұл еліміздегі спорт деңгейінің төмендеп бара жатқанын білдіреді.
Кешегі Шерхан мен Темірланға көлік берген кәсіпкерлерге де қарсы емеспін. Бірақ бұл жерде олардың өздеріне ұпай жинап алғанын да мойындау керек. Мүмкін Тұрсын Алагөзовтің жомарттығы, әлеуметтік желідегі белсенділігі әсер еткен шығар. Немесе "Қайраттың" Чемпиондар лигасына шығуы себеп болған болар. Қалай болғанда да, қазақтың балалары көлік мініп жатса, қуанамын.
Алайда басқа спорт түрлеріндегі жағдай бөлек. Мысалы, боксшылар алтын медаль әкелген соң халықаралық федерациялардан, жеке демеушілерден 100 мың доллар көлемінде сыйақы алып жатыр. Президент қабылдады, министр құрмет көрсетті. Ал грек-рим күресінен 26 жылдан кейін алтын алған Айдос Сұлтанғалиды ешкім қабылдаған жоқ. Федерация да үнсіз қалды. Бұл – үлкен олқылық. Президент қабылдауын ұйымдастыру, құрмет көрсету де федерацияның жұмысы еді. Сондықтан мәселе тек сыйлық беруде емес, федерациялардың белсенділігінде. Егер әр спорт федерациясын шын жанашыр, спортқа адал адамдар басқарса, демеушілер де тартылады, сыйақы беру механизмі де өздігінен реттеледі.
"Спортты қолдаймыз ба, әлде спортшыны ма?" деген сұраққа келсек, спортты қолдау – өте кең ұғым. Бізде Қайрат Боранбаев, Тимур Тұрлов сияқты ірі кәсіпкерлер қазақтар басым спорт түрлеріне келе бермейді. Ал күрес, бокс, дзюдо сияқты дәстүрлі спорттарға орта деңгейлі кәсіпкерлер ғана назар аударып жүр.
Спортшыны қолдаған жөн, бірақ қолдау жүйелі түрде болуы керек.Үлкен компаниялар мен алпауыт кәсіпкерлерді спортқа тарту үшін спорт министрлігі нақты жұмыс істеуі тиіс.
– Атлеттер – кәсіби спортқа өмірін арнаған жандар. Балалық және жастық шақтағы құрдастары көретін қызықтың бәрінен бас тартып, күндерін жаттығу залы мен жарыстарда өткізеді. Спортшылардың көбі біреуге тым қарабайыр көрінуі мүмкін: "елімнің атын танытсам" деген арманмен өмір сүріп, сол жолда көп нәрсені құрбан етеді. Олардың көпшілігі – шын патриот. Патриоттығының көрінісі – халықаралық аренада Қазақстан атынан жүлде алып, көк байрақты желбіретуі.
Үлкен жеңістен кейін халықтың өз батырын қошеметпен қарсы алуы – біздің салтымызға сай дүние. Бұл – спортшыны да жігерлендіре түсетін сәт. Қымбат сыйлықтар алып жатса да, еңбектің ақталғаны. Спортшылардың көбісі (әсіресе жекпе-жек түрлері) қарапайым отбасылардан шығады. Олар "әке-шешеме үй салып берсем", "отбасым уайым-қайғысыз өмір сүрсе" деген перзенттік парызбен еңбектенеді. Ал әлеуметтік мәселелері толық шешімін таппаған спортшыларға жоғары деңгейде жаттығу жасау да қиынға соғады.
Дегенмен, ресми ұйымдардан тыс жеке тұлғалардан сыйлық алуда спортшылар сауаттылық танытуы керек деп ойлаймын. Әсіресе, миллиондаған аудиторияға жария етіп берілетін сыйлықтарға қатысты. Әрине, жақсы пиғылмен сыйлық жасайтын меценаттар өте көп, дегенмен сыйлығы үшін өз имиджіне әсер етуді сұрайтын сәттер де туындауы әбден мүмкін. Сондықтан, спортшылармен, командалармен осы салада білімі бар менеджер жұмыс істегені абзал.


Таяу Шығыстағы соғыс: Елге қайта алмай қалған қазақстандық туристердің жағдайы қалай

АҚШ пен Израиль әскери күштерінің Иранға жасаған әуе шабуылдарынан соң Таяу Шығыстағы әуе кеңістігі жабылып, үшінші күн қатарынан жүздеген рейс тоқтатылып, мыңдаған рейс кейінге шегерілді. FlightAware мәліметінше, бүгін таңертең 1239 рейс тоқтатылса, 28 ақпанда шамамен 2800 рейс, ал жексенбіде 3150-ден астам рейс тоқтатылды.
Таяу Шығыстағы геосаяси ахуалдың күрт шиеленісуінен Біріккен араб әмірліктері, Катар секілді елдерде саяхаттап жүрген Қазақстан азаматтары елге қайта алмай отыр. Информбюро порталы олардың жағдайы қалай екенін, қандай көмек көрсетіліп жатқанын баяндайды.
28 ақпанда АҚШ пен Израиль Иран аумағына әуе соққыларын жасады. АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық мәлімдемесінде Тегеранды ядролық бағдарламаны дамытып жатқаны үшін айыптап, Иранға қарсы "ірі әскери операция" басталғанын жариялады. Трамптың сөзінше, операцияның мақсаты – "Иран режимінен төнген қатерге төтеп беру". Операция салдарынан Иранның рухани көсемі аятолла Әли Хаменеи қаза тапты.
Аймақтағы шиеленіс Парсы шығанағы елдеріне де әсер етті. Шабуылға жауап ретінде Иран Израильмен қатар АҚШ әскери базалары орналасқан Қатар, Бахрейн, Біріккен Араб Әмірліктеріне баллистикалық зымырандар жіберді. Жарылыс жаңғырығы Кувейтте де естілді.
Әлемдегі ең қарбалас халықаралық әуе торабы Дубай үшінші күн қатарынан жабылды. Абу-Даби мен Доха да жабылып, қатаң шектеулер енгізді. Flightradar24 мәліметінше, дүйсенбіде Иран, Ирак, Кувейт, Израиль, Бахрейн, БАӘ және Катар үстіндегі әуе кеңістігі іс жүзінде бос қалды. 2020 жылы коронавирус пандемиясынан бері дәл мұндай жағдай болмаған еді.
Дубайда орналасқан Emirates Airlines, Абу-Дабиде орналасқан Etihad Airways және Дохада орналасқан Qatar Airways әуе компаниялары жүздеген рейсін тоқтатты.
Сарапшылар Парсы шығанағындағы үш ірі транзит хабының бір уақытта жабылуымен қоса осы аймақтағы әуе кеңістігінің бір тәуліктен астам уақытқа жабылуы секілді дәл мұндай жағдай бұрын-соңды болмаған деп отыр.
Atmosphere Research Group президенті, әуе саласының талдаушысы Генри Хартевелдт саяхатшылар таяу күндері шабуылдар тоқтамайынша рейстердің кейінге шегерілуіне, тіпті тоқтатылуына дайын болуы керек екенін ескертті.
Қазіргі таңда бұл аймақтан кеткісі келетіндер үшін Сауд Арабиясы ғана жалғыз нұсқа болып отыр.
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ, Сауд Арабиясы, Қатар, Бахрейн және Кувейт мемлекеттерінің басшыларына осынау қиын-қыстау кезеңде шынайы қолдауы мен тілектестігін білдіріп, хат жолдады. Мемлекет басшысы достас әрі бауырлас елдердің тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге бағытталған барлық әскери әрекетті батыл айыптайды.
"Қазақстан халықаралық күрделі проблемалар мен қарулы қақтығыстардың бәрін тек дипломатиялық жолмен шешуді ұдайы жақтайды", – делінген хатта.
Таяу Шығыс елдерінде жүрген Қазақстан азаматтарына көмек беру мақсатында сыртқы істер министрлігі жетекшілік ететін арнайы мониторинг тобы құрылды. Қазақстанның Тегерандағы Елшілігі Ирандағы қазақстандықтар үшін тәулік бойы жұмыс істейтін жедел байланыс желісін іске қосты. Сыртқы істер министрлігі азаматтарға адам көп жиналатын орындардан аулақ болуға, қажетсіз сапарларды шектеуге және дипломатиялық өкілдіктермен тұрақты байланыста болуға кеңес берді.
Қазақстанның шетелдегі мекемелері күшейтілген жұмыс режиміне көшіріліп, азаматтарға қажет консулдық-құқықтық көмек көрсетіледі. Таяу Шығыс елдерінде, сондай-ақ транзиттік аймақтарда жүрген азаматтардың тізімдері өзектендіріліп жатыр. Мессенджерлерде жедел чаттар құрылып, өзекті сұрақтарға жауаптар және елдегі жағдай туралы ақпарат және тиісті ұсыныстар беріліп жатыр. Қазіргі уақытта Қазақстан азаматтары арасында зардап шеккендер туралы ақпарат жоқ. Азаматтарды сабыр сақтауға, жергілікті билік органдарының талаптары мен ұсынымдарын сақтауға, қатерлі аймақтардан аулақ болуға, сондай-ақ енгізілген шектеулерге түсіністікпен қарауға шақырамыз", – делінген СІМ хабарламасында.
СІМ-де және шетелдегі мекемелерінде шұғыл байланыс желілері ашылды. Қақтығыс аймағында жүрген Қазақстан азаматтарының саны туралы ақпарат нақтыланып жатыр. СІМ мәліметінше, транзиттік аймақтарда жүрген азаматтардың нақты санын атау қиын.
ҚР дипломатиялық өкілдіктерінің қызметкерлері туристік компаниялармен бірлесе, әуежайлар мен транзиттік аймақтарда жүрген азаматтарды орналастыру мәселелерінде қолдау көрсетіп жатыр. Қазақстан азаматтарын қақтығыс аймағынан шығару бойынша шаралар мен бағыттар пысықталуда.
"Туристік Қамқор" тур сатып алып, БАӘ мен Катарда жүрген туристердің санын мәлімдеді.
"2 наурыздағы жағдай бойынша Таяу Шығыстағы ахуалдың ушығуына байланысты бірқатар әуе компанияларының рейстері тоқтатылды. Қазақстандық туристер Парсы шығанағы аймағында әуе кеңістігі ашылғанға дейін осы елдерде болуға мәжбүр. Туркоды бар қазақстандық туристер қонақүйлерге орналастырылып, оларға тамақтану ұйымдастырылған. Қазіргі уақытта БАӘ-де – 2 540 турист, Катарда 1 061 турист бар", – деп мәлімдеді "Туристік Қамқор".
Туроператорлар арқылы, яғни туркодпен шыққан қазақстандықтар қонақүйлерге орналастырылған. Оларға тұру және тамақ шығындары төленеді.
Сыртқы істер министрлігі Иран аумағында уақытша немесе тұрақты негізде жүрген Қазақстан азаматтарына қауіпсіздік шараларын барынша күшейту қажет екенін ескертеді. Осыған байланысты мыналарды қатаң сақтауды сұрайды:
Қазақстан Республикасының Иран Ислам Республикасындағы Елшілігі Иран аумағында жүрген Қазақстан азаматтары үшін тәулік бойы жұмыс істейтін жедел байланыс желілерін іске қосты:
Сол жақта жүрген азаматтар консулдық көмекке жүгіну үшін осы нөмірлерге хабарласып, орналасқан жері мен жағдайы туралы хабарлай алады.
"Иранның әуе кеңістігінің жабылуына және әуе қатынасының уақытша тоқтатылуына байланысты Иран аумағынан шығу мәселесін Иран мен Әзербайжан, Иран мен Армения, Иран мен Түркия және Иран мен Түрікменстан арасындағы құрлық шекаралары арқылы пысықтау мақсатында жоғарыда көрсетілген Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктерімен байланысқа шығуларыңызды сұраймыз", – делінген хабарламада.
Көлік министрлігі Таяу Шығыстағы ахуалға байланысты жедел штаб отырысын өткізді. Штаб құрамына Азаматтық авиация комитетінің, "Қазақстанның авиациялық әкімшілігі" АҚ, "Қазаэронавигация" РМК, Эйр Астана, Fly Arystan, SCAT және Vietjet Қазақстан авиакомпанияларының өкілдері кіреді. Отырыс барысында Таяу Шығыс елдеріндегі ағымдағы жағдай, тоқтатылған рейстердің жолаушыларын қолдау шаралары, әуе компанияларының баламалы және қауіпсіз авиамаршруттарды пайдалана отырып, жолаушыларды Қазақстанға қайтару жөніндегі жоспарлары талқыланды.
"Қазіргі уақытта Иран, Израиль, Біріккен Араб Әмірліктері, Бахрейн, Кувейт, Иордания, Сауд Арабиясы, Катар, Оман, Ирак және Ливан әуе кеңістігі жабық немесе тұрақсыз жағдай сақталып отыр. Осы елдерден Қазақстанға 28 ақпанда 14 рейс және 1 наурызға 12 рейс тоқтатылды", – деп хабарлады Көлік министрлігінің баспасөз қызметі.
Шектеулі рейстер орындалып жатқан елдер бойынша мониторинг нәтижелері, аталған мемлекеттердегі жолаушылар саны, оның ішінде ҚР азаматтарының жағдайы да штаб отырысында қаралды. Таяу Шығыс елдерінен Қазақстан азаматтарын алып келу үшін баламалы әрі қауіпсіз әуе бағыттары қаралып, әуе кеңістігі ашылған жағдайда әуе компаниялар әуе кемелерін ұсынуға және кері рейстерді орындауға дайын екенін мәлімдеді.
Кей азаматтар шетелге турды банк қосымшалары арқылы алады. Осы орайда Kaspi.kz Kaspi Travel арқылы тур немесе барып қайтуға ұшақ билетін сатып алып, қазіргі уақытта Таяу Шығыс елдерінде жүрген немесе сол жерде транзиттік жолаушы ретінде қалып қойған клиенттерге материалдық көмек көрсететін мәлімдеді.
Сол өңірде мәжбүрлі түрде болған кезеңде Kaspi Gold-қа күн сайын әр ересек адамға – 35 мың теңге, әр балаға 15 мың теңге материалдық көмек аударылады.
Air Astana Таяу Шығыс елдеріне барлық рейстің мәжбүрлі түрде уақытша тоқтатылуына байланысты Доха, Дели және Дубайда қалып қойған 735 жолаушыны қонақүйге бір тәулікке тегін орналастырды.
Жолаушыларға жедел көмек көрсету мақсатында "Авиациялық әкімшілік" АҚ базасында тәулік бойы жұмыс істейтін колл-орталық ұйымдастырылды: +7 7172 77 98 21, +7 7172 79 82 13, +7 7172 79 82 14.
Рейс мәртебесін білу үшін мына нөмірлерге хабарласу қажет:


Қазақстанда көміртекті егіншілікке басымдық берілмек. Ол тозған жерлерді құнарландырады

Ауыл шаруашылығы министрлігінің хабарлауынша, топырақты қалпына келтіру үшін қарқынды түрде көміртекті егіншілікті енгізеді. Осы орайда көміртекті егіншілік дегеніміз не, оның қандай пайдасы бар және бұл бастаманың қалай жүзеге асатыны туралы ауыл шаруашылығы өсімдіктерін өсіруші маман Мұрат Асанов пен Орман өсімдіктерін өсірумен айналысатын маман Жеңіс Рахатай айтып берді.
Көміртекті егіншілік – ауыл шаруашылығы жүйесінде көміртек балансын оңтайландыратын әдістер жиынтығы. Маман Мұрат Асановтың айтуынша, бұл тәсіл негізінен көміртек sequestration (сіңіру) және эмиссияны азайту принциптеріне негізделген. Яғни өсімдіктер арқылы топыраққа көміртекті сіңіріп, оны ұзақ уақыт сақтау технологиясын пайдаланады.
Бұл әдіс келесі тәсілдер арқылы жүзеге асады:
"Көміртекті егіншілік – болашақтағы тұрақты ауыл шаруашылығының бір бағыты. Бұл тәсіл табиғатты қорғап қана қоймай, фермерлерге де экономикалық пайда әкеледі. Қазақстанда да осы технологияны енгізу арқылы агроөнеркәсіптік кешеннің экологиялық тұрақтылығын арттыруға болады. Қазіргі кезде көптеген ел көміртекті егіншілікке көшу арқылы өзінің ауыл шаруашылығын экологиялық және экономикалық тұрғыдан тиімді етуге ұмтылып отыр. Сондықтан бұл әдіс еліміз үшін де үлкен мүмкіндік болмақ", – деп түсіндірді ауыл шаруашылығы өсімдіктерін өсіруші маман Мұрат Асанов.
Бакуде өткен БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы тараптарының 29-шы конференциясында әлем елдері климаттық өзгерістермен күрес жолдарын талқылаған болатын. Осы конференцияда Қазақстан көміртекті егіншілікті дамыту туралы жаңа бастама көтерді. Бұл бастама арқылы Қазақстан климаттық өзгерістердің әсерін азайтуға және тұрақты ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған шешімдерді ұсынуды мақсат етті. Еліміздің ұсынысы басқа қатысушылар тарапынан қолдау тауып, көміртекті азайту жолында халықаралық деңгейде жаңа серіктестіктердің қалыптасуына септігін тигізеді деп болжанды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев БҰҰ Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы тараптарының 29-шы конференциясында орнықты ауыл шаруашылығына көшудің маңыздылығын ерекше атап өткен болатын. Ол ауыл шаруашылығын тұрақты дамыту арқылы климаттың өзгеруіне қарсы күреске үлес қосуға шақырды. Мұндай қадамдардың болашақ ұрпақ үшін экологиялық тепе-теңдікті сақтаудағы рөлі зор екендігін айтты.
Мемлекет басшысы еліміздің ауыл шаруашылығында "көміртекті егіншілікті" енгізу мүмкіндіктерін ерекше атап өтті.200 миллион гектарауыл шаруашылығы алқаптарына ие болып отырған Қазақстан тұрмыстық және аграрлық өндіріс әдістерін шығарындыларды азайту және топырақ сапасын жақсартуға пайдалану үшін қолайлы алаң ретінде қаралып отыр. Осы орайда,мемлекет басшысы аграрлық сектордағы осы әлеуетті зерделеп, оны тиімді пайдалану мақсатында мүдделі тараптарды бірлескен жұмысқа шақырды. Бұл қадам экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету және ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа жолдарын іздестіру бағытында маңызды кіріспе болды.
Бұдан бөлек Қазақстандағы көміртекті егіншілік тақырыбында өткен сайд-ивентте Экология және табиғи ресурстар вице-министрі Мансұр Ошурбаев маңызды пікірін бөлісті. Ол өзінің кіріспе сөзінде көміртекті егіншілікті енгізудің маңыздылығын атап өтті. Оның айтуынша, бұл әдіс Қазақстанда көміртегі шығарындыларын азайтып, тұрақты ауыл шаруашылығын дамытуға ықпал етеді. Қазіргі уақытта экологиялық мәселелер әлем назарында болғандықтан, Қазақстан да өз үлесін қосуға дайын екенін көрсетіп отыр. Көміртекті егіншілік арқылы елдің ауыл шаруашылығы секторы қоршаған ортаға зиян келтірмейтін тұрақты тәжірибелерді қолдана отырып, өсімін қамтамасыз етуге мүмкіндік алады.
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Жер ресурстарын басқару комитетінің төрағасы Мұрат Темірхановтың айтуынша, бұл бастама ауыл шаруашылығы саласында жаңашылдық енгізіп, экологиялық тепе-теңдікті сақтау мен парниктік газдардың шығарылуын азайтуға бағытталған.
Мұрат Темірхановтың сөзінше, көміртекті егіншілік әдісін пайдалану топырақ құрамын жақсартып, өнімділікті арттырады. Сонымен қатар, бұл тәсіл Қазақстанның тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу жолындағы маңызды қадам болып табылады. Елдің ауыл шаруашылығы саласына енгізілетін технологиялар мен үкіметтің қолдау шаралары болашақта тұрақты және тиімді егіншілік жүйесін қалыптастыруға көмектеседі.
"Қазақстанда көміртекті егіншілікті дамыту үшін жаңа технологиялар ғана емес, сонымен бірге елеулі заңнамалық өзгерістер де қажет. Бұл салада сәтті алға жылжу үшін кешенді тәсіл керек, оның ішінде экологиялық стандарттарды енгізу, инновациялық әдістерді қолдану және тиісті инфрақұрылымды құру маңызды. Сонымен қатар, бұл бағытта халықтың санасын көтеріп, тұрақты және экологиялық таза егіншілік тәжірибелерін кеңінен насихаттау қажет", – деді Орман өсімдіктерін өсірумен айналысатын маман Жеңіс Рахатай.
Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитетінің мәліметтері бойынша, соңғы үш жылда мемлекетке 12,2 миллион гектар жер қайтарылған. Бұл жерлердің5,3миллион гектары қайта бөлініп,2миллион гектары халықтың ортақ пайдалануы мен қоғамдық жайылымдар үшін ұсынылған. Осы шара тұрғындардың мал жаюға деген қажеттіліктерін қанағаттандыруға және ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етуге бағытталған.
"Аталған шаралар аймақтардағы жер тапшылығын төмендетіп, ауыл шаруашылығының дамуына оң ықпал етеді. Жер ресурстарын тиімді басқару арқылы ауылдық жерлерде халықтың экономикалық жағдайын жақсартуға, олардың тұрмыс сапасын арттыруға мүмкіндік жасалады. Нәтижесінде, бұл бастамалар ауылдық аймақтардың тұрақты дамуына үлес қосып, халықтың өмір сүру деңгейін жоғарылатуға көмектеседі", – дейді маман Жеңіс Рахатай.
Министрлік мәліметінше, 2023 жылы Қазақстанда ауыл шаруашылығы жерлерін тиімді пайдалану мақсатында айтарлықтай белсенділік байқалуда. Осы жылдың өзінде64,4 мыңгектар жер игеріле бастады, бұл ауыл шаруашылығының дамуына серпін беретін маңызды қадам. Сонымен қатар, игерілмеген немесе тиімсіз пайдаланылған жерлер бойынша құқықтық шаралар қолға алынып,64,8мың гектар жерді мәжбүрлеп қайтарып алу процесінде сот процестері жүруде.
Ауыл шаруашылығы жерлерінің тозуы қазіргі уақытта өзекті мәселеге айналып отыр. Бұл жағдай ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетіп, экожүйеге кері әсерін тигізуде.
Осыған байланысты ауыл шаруашылығы вице-министрі Азат Сұлтановтың айтуынша, шамамен 29,9 миллион гектар немесе ауыл шаруашылығы алқаптарының 14 пайызы эрозияға ұшыраған. Бұл мәселенің шешімі ретінде жерді тиімді басқару, топырақты қалпына келтіру және экологиялық тұрақты әдістерді енгізу арқылы жерлердің тозуын тоқтату және оның құнарлылығын арттырудың маңыздылығы атап өтілуде. Сонымен қатар, фермерлерді заманауи ауыл шаруашылығы технологияларымен қамтамасыз ету де маңызды қадам. Бұл шаралар тек ауыл шаруашылығының тиімділігін арттырып қана қоймай, сонымен қатар азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге де ықпал етеді.
Топырақтың тұздануы ауыл шаруашылығы жерлерінің өнімділігінің төмендеуіне және жалпы тозуына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі ретінде алаңдаушылық тудырып отыр. Бұл мәселе ауыл шаруашылығы саласына айтарлықтай ықпал етіп, өндірілетін өнімнің сапасы мен мөлшеріне кері әсерін тигізуде. Топырақтың тұздануынан туындаған мәселелерді шешу үшін кешенді шараларды қабылдау қажеттілігі туындап отыр. Солардың ішінде жерді ұтымды пайдалану және қорғауға бағытталған заманауи технологиялар мен әдістерді енгізу маңызды болмақ. Мұндай шаралар топырақтың құнарлылығын арттырып, ауыл шаруашылығының тұрақты дамуына септігін тигізеді.
"Ауыл шаруашылығы саласында қазіргі таңда топырақ құнарын арттыру және агротехнологияларды тұрақты түрде енгізу басты бағыттар ретінде анықталған. Ауыл шаруашылығы вице-министрі бұл процестердің бір-бірімен тығыз байланысты екенін және оларға жүйелі шешім қажет екенін ерекше атап өтті. Бұл бағыттар арқылы ауыл шаруашылығының тиімділігі мен тұрақтылығын арттыру көзделуде, соның ішінде топырақтың құнарлығын сақтау мен жаңашыл агротехнологияларды ендіру негізгі мақсаттар болып табылады. Осылайша, заманауи әдістерді қолдану арқылы өнім өндіру сапасы мен көлемін жақсарту және қоршаған ортаға кері әсерді азайту мүмкіндіктері қарастырылып отыр", – деп түсіндірді министрліктегілер.
Әлемдік деңгейде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру маңызды болып отыр. Бұл мақсатта инновациялық әдістер мен технологияларға ерекше назар аударылуда. Ауыл шаруашылығын жаңа деңгейге көтеру және экологиялық тұрақтылықты сақтау үшін қабылданған қадамдар саланың тиімділігін арттырып, ел экономикасының дамуына оң ықпал етуі мүмкін. Инновациялар арқылы ресурс үнемдеу, өнімділікті арттыру және қоршаған ортаға зиянды әсерді азайту мүмкіндіктері қарастырылуда, бұл өз кезегінде жаһандық азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға көмектеседі.
Былтыр Ауыл шаруашылығы министрлігі 2024-2030 жылдарға арналған маңызды стратегия әзірледі, оның негізгі мақсаты – топырақтың құнарын қалпына келтіру және агротехнологияларды тиімді енгізу болды. Жол картасы Қазақстанның әрбір өңірінің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып жасалып, елдің барлық өңірлерінде ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды шараларды іске асыруды көздейді. Бұл стратегия ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру, қоршаған ортаға зиянды әсерді азайту, сондай-ақ ауыл тұрғындарының әл-ауқатын жақсарту үшін әзірленген. Сонымен қатар, жаңа агротехнологияларды қолданысқа енгізу арқылы ауыл шаруашылық өнімдерінің сапасы мен көлемін арттыру жоспарлануда. Осылайша, ұзақ мерзімді перспективада ауыл шаруашылық секторын жаңғырту арқылы Қазақстанның экономикалық дамуына қосқан үлесін ұлғайтуды мақсат етеді.
"Жаңа Бюджет кодексіне сәйкес, жайылымдарды қалпына келтіру мен сақтау шараларын қаржыландыру мақсатында аудандық бюджеттерден қаражат бөлінетіндігі туралы шешім қабылданды. Бұл шаралар табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, ауыл шаруашылығының тұрақтылығын арттыру және экологиялық тепе-теңдікті сақтау мақсатында жүзеге асырылады. Аудандық деңгейдегі қаржыландыру жергілікті билік органдарына осы салалардағы бастамаларды қолдап, қажетті инфрақұрылымды жетілдіруге мүмкіндік береді. Ауылдық аймақтардағы жергілікті экономика мен қоғамның дамуына үлес қоса отырып, бұл өзгеріс Қазақстанның экономикалық және экологиялық саясатына оң әсер етуі мүмкін", – деді министрліктегілер.
Бұл өзгеріс жол картасында көзделген мақсаттарды жүзеге асыруға қажетті қаржылық қолдауды қамтамасыз етумен қатар, топырақтың құнарлылығын жүйелі түрде арттыру үшін құқықтық негізді қалыптастырады. Осы арқылы аграрлық секторда тұрақты даму мен тиімділікті арттыруға бағытталған қадамдар нақтыланып, осы саладағы маңызды мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Бұл шаралар аграрлық индустрияның ұзақ мерзімді даму перспективасын қамтамасыз ете отырып, шаруалардың еңбек өнімділігі мен жерді пайдалану тиімділігін елеулі түрде көтереді. Сонымен қатар, бұл қадамдар экологиялық тұрақтылықты сақтауға және болашақ ұрпаққа тиімді пайдалану үшін жер ресурстарын қорғауға септігін тигізеді.


"Ұлан" газетіне – 95 жыл. Балалар журналистикасы қалай дамып жатыр

Биыл республикалық балалар мен жасөспірімдерге арналған "Ұлан" газетіне 95 жыл толып отыр. 1930 жылдан бері "Пионер", "Октябрь балалары", "Қазақстан пионері" деген атаумен шығып, кейін "Ұлан" деген атқа ие болған басылым балалар журналистикасы мен әдебиетінің дамуына үлес қосып қана қоймай, қашан да жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін оқу құралы болды. Кемел Тоқаев, Сейдахмет Бердіқұлов, Фариза Оңғарсынова, Сұлтан Қалиұлы сынды ақын-жазушылар, журналистер бас редакторлық қызмет атқарып, қалам ұстаған жас буынға бағыт-бағдар беріп, қанатын қатайтты. Мыңдаған бала "Ұланға" хат жазып, жауабын асыға күтті. Осынау ғасырға жуық уақыт аралығында басылым жас оқырманның досы, сырласы, ақылшысы бола білді.
"Ұланның" 95 жылдығы Алматыдағы Ұлттық кітапханада аталып өтті. Мерейтойға газеттің бұрынғы бас редакторлары, әр жылдары газетке хат жазып, журналистік жолын осы басылымнан бастаған журналистер, газеттің бұрынғы-қазіргі жас тілшілері және мектеп оқушылары қатысты.
Осы орайда Информбюро порталы "Ұлан" газетінің балалар журналистикасындағы рөлі мен жас буынға ықпалын саралап, технология қарыштап дамыған заманда балаларды рухани байытатын кітап пен газет оқуға қалай тартуға болады деген сұраққа жауап іздеді.
Дихан Қамзабекұлы,"Қазақ газеттері" ЖШС бас директоры:
– Үлкен классиктерімізден бастап, кешегі-бүгінгі қазақ ой-парасатының, педагогика, психология, әлеуметтік ғылымдар салаларының жетегінде жүрген шығармашыл азаматтар осы "Ұланның" шекпенінен шықты. Бұл – біз үшін мәртебе. 95 жыл бір қарағанда үлкен абыз аталарымыздың ғұмыры секілді. Бірақ біздің "Ұлан" бүгінге дейін қаншама қиын кезеңдерді бастан кешірді. 1930 жылдары газет алғаш шығып жатқан кезде Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш зиялылары түрмеде отырды. Олардың ішінде Мағжан да, Жүсіпбек те бар еді. Олар өздері қызмет еткен жердің бәрінде де балаларға байланысты, оларды ағартуға бағыттайтын ауқымды міндеттерді ойға алды. Басылым сол арыстардың арманын жалғады. Ақаңның соңғы тілегі, бата беріңізші деп алдына барғандағы соңғы батасы да: "Айналайындар, мұғалім болыңдар" деген бата еді. Онысы осы "Ұлан" секілді газеттердің оқырманы, тілекшісі бол деген сөз деп қабылдаймын.
Басылым тарихтың талай тар жол, тайғақ кешуінен сүрінбей өтіп, бүгінгі биігіне жетті. Кеңестік идеологияның қыспағында жүрсе де, ұлттық құндылықтың шырағын сөндірмеді. Алаш арыстары арман еткен тәуелсіз ой, еркін пікір, ұлттық таным – басылымның өне бойынан орын тапты. Қандай қилы кезеңдер өтсе де, "Ұлан" ұлтпен бірге жасап келе жатыр. "Ұлан" – еліміздің бір ғасырлық тарихын шежіреге айналдырған ұлт айнасы.
Бейсенбай Сүлейменов,"Ұлан" газетінің бұрынғы бас редакторы:
– Менің ұстаздарым мықты болды. Фариза Оңғарсынова, Бейбіт Қойшыбаев ағамыз, Уәлихан Қалижан ұстаз болды. Балалар журналисі болу деген өте жауапты, қызығы мен қиындығы қатар жүретін мамандық. Біздің кезімізде балалар журналистикасында жүрген, "Қазақстан пионеріне" жазған қыз-жігіттер өз мамандықтарына шын берілгендер еді. Сол журналистер қазір балалар журналистикасына, балалар әдебиетіне атсалысып жатыр. Оның ішінде Талғат Айтбайұлы өз қаржысына "Жыл он екі ай" журналын басып шығарып жатыр. Желтоқсан оқиғасын зерттеп, он жеті томдық кітап қылып шығарды. Саналы ғұмырын балалар басылымдарына арнаған журналистер көп болды.
Мен де бүкіл шығармашылығымды балаларға арнадым. "Қазақстан пионері" газетінде тілшіліктен бастап бас редактор болып бірнеше жыл жұмыс істедім. Фариза апам мен Уалихан барлық мүмкіндікті жасады. Бізге және балаларға күш-жігер беріп әдебиетке, журналистикаға баулыды. Бізді үлкен журналисткаға шығарып салды.
Балалар журналистикасының шыңы "Ұлан" газеті деп есептеймін, өйткені бала біткеннің барлығы шығармаларын "Ұланға" жіберетін. Жыл сайын мыңдаған хат келетін. Хаттарды ескерусіз қалдырмай, бәріне жауап жазатынбыз. Шығарамыз, шықпағанына жауап жазып, хаттың иесіне жетуін қадағалаймыз. Бүгінгі жазушылардың барлығы "Ұланның" мектебінен өткен, сол себепті бұл басылымның жастарды, соның ішінде жас тілшілер мен жазушыларды тәрбиелеуде рөлі өте зор деп білемін.
Қазір бәрі телефонға көшіп кетті. Оның жақсы жағы да, жаман жағы да бар. Балаларды қадағалай алмай қалдық, өйткені олар озып кетті. Балаларға әдептілікті үйрететін, кішіпейілділікке тәрбиелейтін құрал – газет. Сондықтан балалардың барлығын газет оқуға шақыруымыз керек.
Қазақстан жазушылар одағын басқарған Нұрлан Оразалин, Ұлықбек Есдәулет, қазіргі Мереке Құлкенов бәрі "Қазақстан пионерінде" қызмет істеген. Мен ең жақсы шығармаларымды "Қазақстан пионерінде" жаздым. Балалар жазушысы болуы үшін ең алдымен балалар журналистикасы мектебінен өту керек. Мен сол мектептен өттім. Балалар журналисі болғаныма қуанамын.
Жадыра Нармаханова,"Ұлан" газетінің қазіргі бас редакторы:
– "Ұлан" газетін қазақ журналистикасының ұстаханасы деп айтуға болады. Қазақ журналистеріне "бала кезде қандай болдыңыз?" деген сұрақ қойса, олардың міндетті түрде "Ұланға" қатысты естелігі болады. "Кезінде "Ұланға" жазған едім", "Ұланнан" осындай хат алған едім", "Осындай мақалам шыққан" әдемі естелік ретінде айтады. "Ұлан" газеті балалардың материалдарын жариялап қана қоймай, олармен кері байланыс орнататын. Сонысымен де "Ұланды" көп адам жақсы көреді, ұмытпайды. Бүгінгі мерейтойымызға балардың өзі шақырусыз-ақ келіп, сыйлық жасап жатыр. Олардың бойында "Ұланға" деген ерекше ықыласы, махаббаты бар екенін көрдік.
"Ұлан" газетінде кім істесе де, балаларға бар мейірімін көрсете алуы керек. Балаға "мына мақалаң жарамайды" дегенді көңіліне тимейтіндей жеткізуі қажет. "Ұлан" газетін мектеп оқулықтарына қосымша рухани құрал деп айтсақ болады. Газеттен оқушы өзіне қажет сұраққа жауап алып, әр салада жетістікке жетіп жүрген замандастары туралы оқып, алға ұмтыла бастайды. "Ұлан" газеті бүкіл қазақ балаларының рухани досы, жігерлендіретін көмекшісі секілді көрінеді. Газет оқыған адам, газетке жазылып өскен бала кітапты да оқиды. Ал газет пен кітап оқыған бала жақсы адам болып өседі. Олар ненің жаман, ненің жақсы екенін біліп, дұрыс шешім қабылдайтын тұлғаға айналады. Газет-журнал, кітап баланың жақсы адам болып өсуіне ықпал ететін үлкен құрал деп ойлаймын.
Көп ата-ана баласына кітап алып берсе, газетке жаздырса оқиды деп ойлайды. "Ұлан" газетінде ата-ана бұрышы деген айдар бар. Ата-анаға көмекші құрал ретінде қажет дүниелерді айтып отырамыз. Мысалы, бала тәрбиесі туралы психологтардың кеңесін ұсынамыз. Балалар басылымында қанша жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан соң бір нәрсені байқадым: ата-ана баладан бұрын өзін тәрбиелеуі керек. Жастар ата-ана болуға дайын болмай шаңырақ көтереді де, балаға не қажет екенін, қандай тәрбие беру керек екенін білмейді. Кейбір ата-ана газет-журналға жаздырғанын, кітап алып бергенін міндетсініп, баласынан "неге оқымайсың?" деп талап қояды. Баладан талап еткенше бірге жұмыс істеу керек екенін түсіндік. Ата-ана баласымен бірге оқып, сол оқығанын бірге талқылауы керек.
Қазір көп ата-ана баласымен тіл табыса алмайтынын, қазіргі балалардың психологиясы қиын екенін айтып жатады. Баламен тіл табысу оп-оңай. Бар болғаны ортақ дүние оқып, ортақ тақырыпта сөйлесе алу керек. Бірге оқығанда ғана ортақ әңгіме пайда болады. Сол кезде бала ештеңе жасырмай, ойын ашық айта алады. Сүйеніш іздегенде айдаладан барып көмек сұрамай, керісінше, ата-анасынан сұрайды. Себебі бала ата-анасымен кез келген тақырыпта сөйлесе алатынын біледі. Балаларға арналған газет-журнал тек балаларға арналған дүние емес, оны отбасының барлық мүшесі оқуы керек.
Кеш қонақтары басылым тарихынан сыр шертетін "Ұлан" – ұлағатты үнпарақ" фотокөрмесін, роботтехникасы көрмесін тамашалап, арнайы ұйымдастырылған фотоүйшікте суретке түсті. Концерттік бағдарламада Ахмет Жұбанов, Абай мектептерінің оқушылары өнер көрсетті. Бұл мектептер мерейтойда өнер көрсетуге өздері ұсыныс жасаған.


Наурызда қазақстандықтарда қосымша демалыс болады

Көктемнің алғашқы айы қазақстандықтарды ұзақ демалыс күтеді. 2026 жылғы наурызда Халықаралық әйелдер күні мен Наурыз мейрамына орай айдың жартысына жуық уақыты демалыспен өтеді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Көктемнің алғашқы айы қазақстандықтарды ұзақ демалыс күтеді. 2026 жылғы наурызда Халықаралық әйелдер күні мен Наурыз мейрамына орай айдың жартысына жуық уақыты демалыспен өтеді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Наурызда елде екі мемлекеттік мереке атап өтіледі: Халықаралық әйелдер күні (8 наурыз) және Наурыз мейрамы (21–23 наурыз). Демалыс күндерінің ауысуына байланысты қосымша демалыс күндері де болады.
2026 жылы наурыз жұмыс күндерінің саны бойынша ең "қысқа" айлардың бірі болады:
2026 жылы Халықаралық әйелдер күні жексенбіге, 8 наурызға сәйкес келеді. Демалыс күндерін ауыстыру қағидаларына сәйкес, 9 наурыз, дүйсенбі де демалыс күні болады. Ұзақ демалыстан кейінгі алғашқы жұмыс күні - 10 наурыз, сейсенбі.
Наурыз мейрамы дәстүрлі түрде 21–23 наурыз аралығында атап өтіледі. 2026 жылы бұл күндер:
Мерекелік күндердің бір бөлігі демалыс күндеріне сәйкес келгендіктен, қосымша демалыс күндері 24 және 25 наурызға ауыстырылады.
Наурызда Қазақстанда кәсіби және атаулы күндер де атап өтіледі:
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


"I'm really sorry". Президенттің конституциялық реформасы кімдерді лауазымынан айырады

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысында "Бір палаталы парламент – Құрылтайға көшу", "Халық Кеңесін құру", "вице-президент лауазымын енгізу" бастамасын көтерді. Бұл бастамалар жалпыхалықтық референдумда қолдау тапса, мемлекеттік реформалар саяси құрылымдар мен лауазымдарға әсер етеді.
Тоқаев мемлекеттік кеңесші лауазымын жою туралы шешімді жарялағанда осы қызметті атқаратын Ерлан Қаринге қарап, ағылшын тілінде "I’m really sorry" деп әзілмен кешірім сұрады.
Публикация от Informburo.kz (@informburo.kz)
2022 жылы президент 1995 жылдан бері қолданыста болған мемлекеттік хатшы лауазымының орнына мемлекеттік кеңесші лауазымын енгізді. Бұл қызметке Ерлан Қарин тағайындалды. Президент реформасы іске асса, Ерлан Қариннің бұл қызметі жойылып, ол Қазақстан тарихында мемлекеттік кеңесші қызметін атқарған тұңғыш әрі жалғыз адам болып қалмақ.
Есесіне Тоқаевтың ұсынысы бойынша Қазақстанда жаңа қызмет түрі – вице-президент лауазымы енгізіледі. Оны парламент депутаттарының көпшілігінің келісімін ала отырып мемлекет басшысы тағайындайды. Вице-президент президенттің тапсырмасы бойынша:
Қазақстандағы және шетелдегі вице-президент институты туралы Информбюроның материалын төмендегі сілтеме арқылы өтіп оқуға болады.
Президент Қазақстан халқына жолдауында бір палаталы парламент құру туралы бастама көтерді. Содан соң парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылып, "Жаңа Парламент қандай болады, неше депутаттан тұрады? Құрылымы қандай болады және қалай жұмыс істейді?" деген сауалдар қызу талқыға түсті. Ұсыныстар да айтылды.
Қасым-Жомарт Тоқаев бір палаталы парламентке "Құрылтай" деген атау бермек. Жаңа парламентке 145 депутат сайланады. Төрағаның үш орынбасары болады. Ал комитет саны 8-ден аспайды.
Қазақстанда қазір қос палаталы парламент жұмыс істейді. Заң шығарушы ең жоғарғы орган саналатын сенатта 50 депутат бар. Сенат төрағасы – Мәулен Әшімбаев. Оның екі орынбасары – Жақып Асанов және Ольга Перепечина. Сенатта алты комитет жұмыс істейді.
Ал мәжілісте 104 депутат бар. Мәжіліс төрағасы – Ерлан Қошанов. Орынбасарлары – Дания Еспаева мен Альберт Рау. Мәжілісте 7 комитет жұмыс істейді.
Тоқаевтың реформасы жүзеге асса сенат пен мәжіліс төрағалары қызметінен кетеді, себебі Құрылтайды бір төраға басқарады. Депутаттар саны да қысқарады.
Жаңа Парламентте депутаттарды бес жылға сайлау көзделген. Қазір олар төрт жылға сайланады. Заң қабылдаудың үш кезеңнен тұратын процедурасы ұсынылады. Депутаттар бірінші кезеңде заң жобасын жалпы мақұлдайды. Одан кейін өзгерістерді мақұлдайды, соңында заңды қабылдайды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың миссиялары аяқталғанын айтып, енді жаңа институт ретінде Қазақстанның Халық кеңесін құруды ұсынды.
"Ассамблея мен Ұлттық құрылтайдың қазақ мемлекеттілігін және Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігін дәйекті түрде нығайту сияқты міндеттерін осы жаңа органға жүктей отырып, стратегиялық сабақтастықты сақтап қалу өте маңызды деп санаймын. Сонымен бірге, Халық Кеңесі басқа елдердегі консультативті құрылымдардың оң тәжірибелерін ескере отырып құрылатын жаңа мемлекеттік орган болмақ. Оның құрамына барлық этностың, түрлі санаттағы азаматтардың және аймақтардың өкілдері кіреді", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
1995 жылғы 1 наурызда Мемлекет басшысы жанындағы консультативті-кеңесші орган ретінде Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды. Заңға сәйкес ҚХА – мемлекеттік ұлттық саясатты әзірлеуге және іске асыруға ықпал ететін мекеме. Ассамблея құрамында бүгінде 1961 адам бар. ҚХА төрағасы – Қасым-Жомарт Тоқаев. Оның үш орынбасары бар. Ассамблеяның құрылымын Ассамблея Сессиясы, Кеңесі, Хатшылығы, облыстардың ассамблеялары құрайды.
Мемлекет басшысы Қазақстан халқы Ассамблеясының ұсынысымен парламент сенатының 5 депутатын тағайындап келді. Бұрын Қазақстан халқы Ассамблеясынан 9 адам мәжіліс депутаттығына сайланса, енді бұл квота жойылады. Өңірлерде Ассамблея жұмысын үйлестіретін және қамтамасыз ететін 34 Достық үйі бар. Жыл сайын президент төрағалығымен ҚХА сессиясы өтеді.
2022 жылы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Ұлттық құрылтай құрылып, Бурабайда алғашқы отырысы өтті. Ұлттық Құрылтайдың төрағасы – Қазақстан президенті болса, оның екі орынбасары – мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин мен сенат депутаты Бибігүл Жексенбай.
Сәйкесінше, реформа жүзеге асқан жағждайдамемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі де екі бірдей қызметі – Қазақстан халқы Ассамблеясының төрағасы және Ұлттық құрылтай төрағасы лауазымдарынан айырылады.
Ұлттық құрылтайдың құрамында 117 адам бар. Олар – қоғамдық кеңес мүшелері, қоғамдық қор өкілдері, парламент пен мәслихат депутаттары, қоғам қайраткерлері, БАҚ өкілдері, ақын-жазушылар, саясаттанушылар.
Жаңадан құрылатын Халық Кеңесі жоғары консультативтік органы мәртебесіне ие болады. Кеңесті 126 адамнан жасақтап, оған этномәдени орталықтардың 42 өкілін, ірі қоғамдық бірлестіктердің 42 өкілін және мәслихаттар мен аймақтардағы қоғамдық кеңестердің 42 өкілін қосу ұсынылды. Халық Кеңесінің барлық мүшесін Президент тағайындайды. Ал төрағасын оның мүшелері сайлайды. Кеңес төрағасының қоғамдық негізде жұмыс істеп, ротация арқылы тағайындалатын екі орынбасары, сондай-ақ хатшылық меңгерушісі болады.
"Халық Кеңесіне заң шығаруға бастамашылық ету құқығы берілуге тиіс. Жылына кемінде бір рет шақырылатын сессия Халық Кеңесінің жоғары органы рөлін атқарады. Қазақстан халқы Ассамблеясының этносаралық және конфессияаралық келісім мәселелеріне қатысты негізгі қызметі Кеңеске беріледі. Ішкі саясатты жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу жаңа органның негізгі міндетінің бірі болмақ. Бұл мекеме мемлекеттік идеологияға қатысты мәселелерді, сондай-ақ Конституцияның және еліміздегі өзге де аса маңызды құжаттардың ережелерін түсіндіріп, насихаттау жұмысымен айналысады. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін, мемлекеттік маңызы бар басқа да гуманитарлық форумдарды өткізу де Кеңестің құзыретіне кіреді. Халық Кеңесінің мәртебесі мен оны құру тәртібі Конституцияның арнайы бөлімімен және конституциялық заңмен реттеледі", – деді мемлекет басшысы.
2022 жылғы реформада Ата заңның 33 бабы жаңарды. Парламенттік реформа аясында Конституцияның 40-қа жуық бабын өзгерту жоспарланған. Алайда түзетулер саны бұдан да көп болмақ.
"Біз, шын мәнінде, жаңа Конституция қабылдаумен пара-пар қадам жасағалы тұрмыз. Сондықтан Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылдадым. Комиссия құрамына 100-ден астам азамат кіреді. Оның ішінде Ұлттық құрылтай мүшелері, белгілі заңгерлер, ақпарат құралдары басшылары, аймақтық мәслихат төрағалары мен қоғамдық кеңес өкілдері және басқа да білікті мамандар болады. Бұл жұмысқа Конституциялық соттың төрағасы жетекшілік етеді. Комиссия барлық ұсынысты сараптап, қорытып, нақты өзгерістердің жобасын әзірлейді. Содан соң жалпыхалықтық референдум өтетін уақытты белгілейміз", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.


Коронавирус пандемиясынан кейін биоқауіпсіздік мәселесі өзекті бола түсті. Сарапшылар пікірі

Алматыда өткен "Биологиялық қауіпсіздік пен қорғаныстың болашағы" атты халықаралық конференцияда 20 елден келген 150-ден астам сарапшы ғылым мен технология және жаһандық қауіпсіздік тоғысындағы өзекті мәселелерді талқылады. Соның ішінде биотехнология мен биологиялық тәуекелдерді басқарудағы жасанды интеллект рөлі, синтетикалық биология және "айна өмірі" тұжырымдамасы, биотехнологияның қолжетімділігі мен реттеу тетіктері, климаттың өзгеруі мен ауруларды қадағалау, биоқауіпсіздік саласындағы жалған ақпаратпен күрес, сондай-ақ ғылымдағы этика мен жауапкершілік мәселелері көтерілді.
ҚР Сыртқы істер министрлігі Халықаралық қауіпсіздік департаментінің директоры Арман Байсуанов биоқауіпсіздік тақырыбы COVID-19 пандемиясынан кейін өзекті бола түскенін айтты.
"Бұл мәселе БҰҰ деңгейінде көтеріліп отыр. Орталық Азия Каспий теңізінен Моңғолияға дейін созылып жатқан аймақ болғандықтан Сібір жарасы секілді індеттер еш кедергісіз таралады. Осындай конференцияларда ақпарат пен тәжірибе алмасып, індеттердің таралуымен күрес бойынша жедел әрекет ету жүйесін құру міндеті тұр. Биоқауіпсіздік бойынша Еуропалық Одақтың және ТМД аясында аймақтық платформа, әлемдік деңгейде "Биологиялық қаруға тыйым салу жөніндегі Конвенция" бар. Қазақстанда 2022 жылы биологиялық қауіпсіздік туралы заң қабылданды. Біз барлық шетелдік серіктестермен аймақтық және жаһандық деңгейде ынтымақтастық орнатуға, ақпарат алмасуға дайынбыз", – деді Арман Байсуанов.
ҚР ДСМ санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің төрағасы Сархат Бейсенова Қазақстан кейінгі жылдары ғылыми тәсілдер мен халықаралық принциптерге негізделген заманауи биоқауіпсіздік жүйесін жүзеге асырып жатқанын атап өтті.
Шетелдік зерттеушілердің басын біріктірген іс-шарада биотехнологиялар қауіп-қатер көзіне айналмай, адамзаттың игілігі үшін қолданылуға тиіс екені бірнеше рет айтылды.
"Ғылым мен технологиялар қарыштап дамып жатыр. Технология әлдеқайда арзандады. Жасанды интеллект пайда болғалы да биологиялық зерттеу жүргізу жеңілдеп, шығын азая түсті. Алайда мұның екінші жағы бар: маманның пиғылы жаман болса салдары да жаман болады. Биологиялық зерттеулер адамзаттың игілігі үшін де, адамзатқа қарсы да қолданылуы мүмкін. Қазақстанда да, әлемде де зертханалар көптеп ашылып жатыр. Ал биологиялық қауіпсіздік деңгейі жоғары зертханаларды ұстау тым қымбатқа түседі. Әрі зертханаларда жұмыс істейтін мамандар өз қызметінің қандай қауіп-қатерге әкелуі мүмкін екенін бағамдай білуі керек. Сол себепті қауіпсіз орта құрамыз десек кәсіби мамандарды дайындап, оларды оқытуымыз қажет", – деді Халықаралық ғылым және технология орталығының Аға бағдарлама менеджері Хендрик Виссер.
Стратегиялық тәуекелдер жөніндегі кеңестің аға ғылыми қызметкері (АҚШ) Эндрю Вебер биологиялық қауіптерге қалай қарсы тұруға болатынын баяндады. Ол президент Барак Обаманың кезінде АҚШ Қорғаныс министрінің ядролық, химиялық және биологиялық қорғаныс бағдарламалары жөніндегі көмекшісі қызметін атқарған. Отыз жылдан астам уақыт биоқауіпсіздік саласында еңбек еткен сарапшы Қазақстан мен Грузиядан қару-жарақ деңгейіндегі уранды шығару, сондай-ақ Сирия мен Ливияның химиялық қаруын жою секілді ядролық қаруды таратпауға бағытталған ірі жұмыстарды басқарды.
"1995 жылы маусымда Қазақстанға алғаш келіп, америкалық мамандардан құралған шағын топқа жетекшілік еттім. Степногорск қаласындағы құпия нысанға барып, реакторларды өз көзіммен көрдім. Құпия зертханада Сібір жарасының штаммын өндіріліп, басқа үлгілері сыналды. Бұл сапар өмірімді түбегейлі өзгертті. Тоқсаныншы жылдардан бастап биотерроризм өзекті бола түсті. Неге тарихта ірі биологиялық шабуылдар болған жоқ деген сұрақ туындайды. Биологиялық қаруды жасау қиын дейді, бірақ олай емес. Мемлекеттер мен ұйымдар шабуылдардың алдын алып, биоқару жасау бағдарламаларының жолын кесіп отырды. Биологиялық қаруға тыйым салу Конвенциясын қолдайтын 195 ел бар. Өкінішке қарай, үш-төрт ел биологиялық қару жасауды тоқтатқан жоқ. Мысалы, Солтүстік Кореяда биологиялық қару бағдарламасы өте жақсы дамыған. Кеңес Одағы кезінде Ресейде бес мың адам жұмыс істейтін қауіпті бағдарлама болған. Біз ХҒТО-мен бірге Кеңес Одағы мұрасын жою үшін жұмыс істедік. Десе де Ресейдің биологиялық қару бағдарламасы жалғасып жатыр. Бұл өз кезегінде осы аймақ үшін ғана емес, әлем үшін де үлкен қауіп төндіріп отыр. Сондықтан Ресей, Солтүстік Корея, Иранмен заңсыз қаруларды дамытпау туралы келісімге келуіміз керек", – деді Эндрю Вебнер өз баяндамасында.
Сарапшы әлемдегі зертханалар ғалымдар мен зерттеушілер үшін ашық болғаны дұрыс дейді. Жасанды интеллект дамыған уақытта құпия бағдарлама жасау, мемлекеттік құпияны жасыру қиын, тіпті Солтүстік Кореяның өзі жасыра алмайды.
Төтенше жағдайларға дайындық және әрекет ету орталығының директоры Томоя Сайто Жапониядағы құс тұмауы (H7N9) мен COVID-19 індеттері сияқты қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ірі төтенше жағдайлар кезінде жұмыс істеген. Ол баяндамасында Жапонияның биологияляқ қатерлерге қарсы тұру тәжірибесін бөлісті.
АҚШ-тағы RAND корпорациясының аға ғылыми қызметкері Джеральд Эпштейн – ұлттық және халықаралық қауіпсіздікке қатысты ғылыми-техникалық саясат бойынша жетекші сарапшы. Оның жұмыстары биотехнологиядағы инновацияларды дамыта отырып, биологиялық қауіптерді азайтуға бағытталған.
"Әлі күнге дейін ескі де дәстүрлі қатерлер адамзатқа қауіп төндіріп отыр. Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін кейбір елдер биологиялық қару жасаумен айналысты және бұл қатер ешқайда кеткен жоқ. Өйткені жаңа технологиялардың дамуымен биологиялық технологияларды зиянды мақсатта қолдану мүмкіндіктері пайда болып жатыр. Сол себепті дәстүрлі қатерлерден қорғанып қана қоймай, заманауи технологиялардың арқасында пайда болуы мүмкін жаңа қатерлерді болжауымыз керек. Биотехнологияның адамзатқа тигізетін пайдасын да ұмытпауымыз керек. Халықаралық ынтымақтастық өте маңызды рөл атқарады, өйткені аурулар бір елдің шекарасынан өте алмай, тоқтап қала салмайды. Олар ештеңеге қарамай емін-еркін тарала береді. Әлемнің бір шетінде пайда болған кез келген ауру бүкіл әлем үшін қатерлі болуы мүмкін. Барлық ел биоқауіпсіздік мәселесімен бетпе-бет келіп отырған соң ортақ шешім табу үшін күш біріктіру қажет", – деді Джеральд Эпштейн.
Биотерроризмнің пайда болу қаупі және қауіптің жаңа векторлары сессиясында Женева қауіпсіздік саясаты орталығының аға кеңесшісі Марк Финоның айтуынша, коронавирус пандемиясы індеттің қайдан және қалай шыққанына қарамастан халықтың денсаулығына үлкен әсер ететінін, оның алдын алуға және онымен күресуге дайындық жетіспейтінін көрсетті.
"Сондықтан біз одан сабақ алып, қолда бар мехнаизмдерді жетілдіре түсуіміз керек. Болашақта болуы мүмкін кез келген биоқауіптерге дайын боламыз деп үміттенемін. Биоқауіпсіздік – жаһандық мәселе. Ешбір мемлекет, тіпті қуатты мемлекеттердің өзі онымен жалғыз айналыса алмайды. Сондықтан бәріміз бірге жұмыс істеуіміз керек, өйткені вирустар, аурулар мен індеттер шекараға қарамайды", – деді Марк Фино.
Украина ұлттық ғылым академиясының академигі, Палладин атындағы биохимия институтының директоры Сергей Комиссаренконың айтуынша, биоқауіпсіздік кез келген елдің ұлттық қауіпсіздігінің маңызды бөлігіне айналды. Биологиялық қаруларға тыйым салынса да, әлі күнге дейін бұл мәселе өзекті. Көпшілік біле бермейтін биотерроризм өте қауіпті, өйткені кейбіреулер ауру қоздырғыштарын теріс пиғылы үшін пайдаланып, адамзатқа қауіп төндіруі мүмкін.
"Биоқауіпсіздік саласын зерттеп жүрген сарапшылар өзекті мәселелерді талқылау үшін Алматыда бас қостық. Біз жоғарыда айтылған мәселелердің шешімін табуға тырысамыз, сонымен қатар ғалымдар, саясаткерлер және қоғам арасындағы көпір боламыз. Қазір әлеуметтік желілерде түрлі ақпарат тарап жатады. Сондықтан да бұрмаланған ақпаратты жоққа шығарып, сенімді ақпарат тарату өте маңызды болып отыр. Осындай алаңдарда ортақ мәселелерімізді талқылап, ақпарат алмасқымыз келеді. Өзіміздің және халқымыздың өмірін қауіпсіз ету, адамдардың денсаулығын сақтау басты орында қала береді", – деді Сергей Комиссаренко.
Орталық Азия және Кавказ елдерінің Биологиялық қауіпсіздік қауымдастығының президенті Дамира Аширалиева осы аймақтағы биоқауіпсіздік бойынша алаң кеңейіп келе жатқанын тілге тиек етті.
Биотехнология саласындағы жасанды интеллект рөлі тақырыбы көтерілген сессияда Назарбаев Университетінде биологиялық және химиялық қауіпсіздік бойынша үйлестіруші Айсұлу Нұржанова автоматтандыру биоқорғау деңгейін көтеріп қана қоймай цифрлық салада тәуекелдер тудыруы мүмкін екенін ескертті.
"Технологиялар дамып, автоматтандырылған жүйелер қолжетімді болған сайын ұйымдар жаңа құрал-жабдықтарды сатып ала алады. Дегенмен ұйымның өзі немесе оның қауіпсіздік мәдениеті бұл автоматтандырылған жабдықты енгізуге және пайдалануға әлі дайын болмауы мүмкін. Екінші маңызды мәселе – қажет дағдылар мен кадрлардың біліктілігі арасындағы айырмашылық. Қауіп-қатер туралы трансшекаралық ақпарат алмасу да өзекті бола түскенле деректер ұрланбауы үшін қауіпсіздікті күшейтуіміз керек", – деді Айсұлу Нұржанова.
Демократияны зерттеу орталығының аға талдаушысы Татьяна Новосиолова жасанды интеллект бұрмаланса немесе дұрыс пайдаланылмаса әсері қандай болатынын айтып, "деректердің улануы" мәселесін көтерді.
"Деректердің улануы" (data poisoning) – құралдарға бұзып кіру немесе араласу. Бұл киберқауіпсіздікке де қатысты, себебі осы жүйелер қаншалық қауіпсіз және зиянды мақсатта пайдаланудың қалай алдын алуға болады деген сұрақтар өзекті болып отыр. Зертханалардағы қауіпсіздік мәселесі қозғалғанда сонда жұмыс істейтін қызметкерлердің қауіпсіздігімен бірге ақпараттық қауіпсіздік мәселесі қатар тұрады", – деді Татьяна Новосиолова.
Іс-шараны Халықаралық ғылым және технология орталығы (ISTC) мен Орталық Азия және Кавказ Биологиялық қауіпсіздік қауымдастығы (BACAC) ұйымдастырды. Конференция GIZ, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі мен Денсаулық сақтау министрлігінің қолдауымен өтті.
Сондай-ақ, конференция Биологиялық қаруға тыйым салу туралы конвенцияның (BWC) 50 жылдығына және ISTC-ның Қазақстандағы 10 жылдығына орайластырылған.


Талдықорғандағы бір мурал қалай ұлттар достығының символына айналды? Суретшімен сұхбат

Кейде бір сурет – тұтас ойдың, бір қабырға – бүтін ұрпақтың үнін жеткізетін күшке ие. Осындай рухани мағынасы терең, мазмұны бөлек муралдар қоғаммен үнсіз тілдесіп, әр жүрекке өз сөзін айтып тұрады. Сондай ерекше туындының авторы – Еркеғали Иманғали . Талдықорған қаласының тумасы, 29 жастағы суретші-дизайнер Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің дизайн мамандығы бойынша білім алған. Қазіргі таңда "Жетісу" телерадиокомпаниясының кино бөлімінде қоюшы суретші қызметін атқарып келеді.
Өнерге деген шынайы сүйіспеншілік пен азаматтық ұстанымды ұштастыра білген маман жақында Жетісу облысы Талдықорған қаласындаҚазақстан халқы Ассамблеясының 30 жылдығына арналған ерекше мурал жобасын жүзеге асырды. Бұл туынды – тек сурет емес, ол бейбітшілік пен бірлікті насихаттайтын, болашақ ұрпаққа үн қататын көркем идеяның көрінісі. Төмендегі сұхбатта Иманғали Еркеғали осы муралдың туу тарихы, оның мән-мағынасы, салу барысындағы қиындықтар мен жеке көзқарастары жайында ашық әңгімелейді.
– Ұлтаралық келісім мен татулық тақырыбы сіздің мурал идеяңыздың негізгі өзегіне қалай айналды? Осындай идеяны өнер арқылы жеткізуді мақсат етуіңізде қандай терең ой, қандай жеке тәжірибе жатыр?
– Бұл муралдың идеясы кездейсоқ туған дүние емес. Ол ел бірлігі мен ұлттар достығының символына айналған Қазақстан халқы Ассамблеясының 30 жылдық мерейтойымен тығыз байланысты. Осы атаулы датаға орай бейбітшілік пен татулықты бейнелейтін мурал салу ұсынысы көтерілгенде, мен бұл бастаманы жүрегіммен қабылдадым. Сол сәтте өзіме бір сауал қойдым: "Неліктен біз дәл қазіргі қоғамға терең ой салар, жүрекке жол табар, бейбітшілік пен бірлікті дәріптейтін көркем мурал арқылы үн қатпасқа?" – дедім.
Бұл ой көкейімде біраз уақыт пісіп-жетіліп, идея нақты мақсатқа айналды. Жыл басында осы бастама жөнінде ресми түрде сөз қозғалды. Муралдың тақырыбы мен маңызы айтылды, алайда ол қай жерде орналасатыны, нақты мазмұны қандай болатыны секілді жайттар сол кезде әлі толық бекітілмеген еді. Мен болсам бұл үдерісті созбай, өз ұсынысымды әзірлеп, эскиз жасауға кірістім. Ұсынған эскизімде әртүрлі ұлттың балалары бейнеленді.
Әр бала – өз халқының ұлттық киімінде. Олар үлкен бір пазлды бірігіп құрастырып жатыр. Бұл жай ғана сурет емес – бұл Қазақстанның рәміздік бейнесі. Әр бала – елімізді құрайтын түрлі этнос өкілдерінің символы. Қазақ, орыс, кәріс, ұйғыр, өзбек, кавказ халықтарының өкілдері елімізде ең көп таралған ұлттар екені белгілі. Мен бұл деректерді жай ғана ішкі түйсікпен емес, нақты мәліметтерге сүйене отырып, арнайы зерттеп, сенімді дереккөздерден – соның ішінде Google-дан тексеріп шықтым.
Пазлдың орталық бөлігінде жүрек пен "лайк" секілді әмбебап белгілер бейнеленген. Бұл – махаббаттың, өзара құрмет пен адамгершіліктің нышаны.Әртүрлі болғанымызбен, бір жүректің астында өмір сүріп жатқанымызды білдіретін символдық шешім. Аталған идея менің өзіме де ерекше әсер етті. Бұл мен үшін үлкен қуаныш, бір жағынан жауапкершілік еді. Содан көктемнің шуақты күндері келгенде, біз мурал салу жұмыстарына кірістік. Барлық рұқсаттар, техникалық құжаттар мен келісімдер уақытында дайын болды. Уақыты келгенде, идея қағаз бетінен көшеге шықты. Муралды салу жұмыстары сәтті басталып, арманымыз шындыққа айналды.
– Муралда бейнеленген көркем образдардың астарында не жатыр?
–Қазақстан – жас мемлекет. Бірақ бұл жастық – әлсіздік емес, жаңашылдықтың, серпін мен сенімнің белгісі. Тәуелсіздік алған жылдардан бері еліміз көпұлтты қоғам ретінде қалыптасты. Бүгінде Қазақстанда 130-дан астам ұлт пен ұлыстың өкілдері бір шаңырақтың астында бейбіт өмір сүріп келеді. Тілдері басқа болғанымен, тілектері бір. Түрлері бөлек болғанымен, жүректері ортақ. Бұл – үлкен құндылық. Біз дәл осы құндылықты мурал арқылы бейнелегіміз келді. Муралда түрлі ұлттың балалары бірлікте әрекет етіп, ортақ бір пазл құрап жатыр. Бұл – еліміздегі этностардың тек қатар өмір сүріп қана қоймай, бірлесе әрекет етіп, Қазақстан атты тұтас мемлекетті құрап отырғанының көркем көрінісі. Демек, бұл мурал – бірлік пен татулықтың бейнесі ғана емес, сонымен қатар халқымыздың арасындағы өзара сыйластық пен сенімнің символы.
Бірақ бұл муралдың тағы бір терең мағынасы бар. Ол – болашаққа бағытталған үміт. Себебі, онда бейнеленгендер – балалар. Балалар – біздің ертеңіміз. Бүгін ойнап жүрген бүлдіршін – ертең мемлекетті басқаратын азамат. Сондықтан дамуралда көрсетілген әр бала арқылы біз келер ұрпаққа үндеу жолдаймыз: еліміздің тәуелсіздігі мен тұтастығын сақтау – тек өткеннің емес, болашақтың да міндеті. Біз бұл муралды жай ғана қабырғадағы сурет ретінде қарастырмаймыз. Ол – идея. Ол – жүректен шыққан мағына. Ол – тәуелсіз Қазақстанның көркем келбеті. Оның әр бөлшегінде ұлтқа деген сүйіспеншілік, болашаққа деген сенім, халыққа деген құрмет жатыр. Сондықтан да бұл мурал – тек көзге көрінетін бояу емес, ол – санаға әсер ететін мазмұн. Ол – ұрпақтан ұрпаққа жетер, үнсіз сөйлейтін үндеу.
– Сіздіңше, қазіргі Қазақстан қоғамында ұлтаралық келісім мен достықты сақтау үшін өнер қандай рөл атқара алады?
"Өнердің ұлтқа бөлінбейтіні" – бұл жай ғана сөз емес, бұл ғасырлар бойғы шындықпен дәлелденген терең тұжырым. Өнер – адамзат баласына ортақ мұра. Оның төлқұжаты, шекарасы, нәсілі болмайды. Ол жүректен шығып, жүрекке жететін құбылыс. Қай ұлттың өкілі болса да, адамның ішкі жан дүниесін тербейтін туынды оны бірден баурап алады. Себебі өнер – адам болмысының ең нәзік қырларына тіл бітіретін ерекше күш. Бүгінгі таңда біздің жас суретшілеріміз, музыканттарымыз, бишілеріміз – әсіресе өнерге бейім балалар – халықаралық деңгейде мойындалып, Қазақстан атын әлемге танытып жүр. Бұл – біздің елімізде өнердің өркендеп келе жатқанын, оған деген көзқарастың құрметке толы екенін көрсетеді. Бізде "мынау тек қазақтікі", "мынау басқа ұлттікі" деген шектеу жоқ. Керісінше, біз барлық халықтың өнерін құрметтейміз. Себебі өнердің өзі құрметке лайық.
Осы мурал арқылы біз жастарға өнердің қандай үлкен рөл атқаратынын, оның адамдар арасындағы достық пен сыйластықты қалай қалыптастыратынын көрсеткіміз келді. Түрлі ұлттың балалары бір ортақ көркем ой арқылы біріккенде, олар бір-бірін жақсырақ тани бастайды. Өнер оларды тіл мен дәстүрден бұрын, жүрек арқылы табыстырады. Себебі, шын мәнінде, бәріміз – адамбыз.Ұлт пен дін – тек айырмашылық емес, керісінше, байлық. Ал ортақ Отанымыз – Қазақстан – сол байлықтарды біріктірген кең жүректі шаңырақ. Өнер – бейбітшілік пен татулықтың үндемейтін елшісі. Ол қақтығыс пен бөлінуге емес, жақындасу мен жарасымға жол ашады. Ән болсын, би болсын, сурет немесе сахналық өнер – олардың әрқайсысы адам мен адам арасындағы көпір бола алады. Сондықтан да, өнер – бұл тек шығармашылық акт емес, бұл – адамзаттың бір-бірін түсініп, құрметтеуіне бастайтын жол. Оның ұлттар арасындағы достықты нығайтудағы рөлі – баға жетпес құндылық.
– Әртүрлі ұлт пен ұлыстың ортақ тіл табысуы сіздің шығармашылығыңызда қаншалықты көрініс табады? Бұл тақырып сіз үшін ішкі қажеттілік пе, әлде азаматтық ұстаным ба?
– Біз көпұлтты ортада өмір сүріп келеміз. Бұл мен үшін тек сөз емес, өмірлік тәжірибеммен дәлелденген шындық. Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезімізде-ақ қазақ және орыс сыныптары қатар болатын. Орыс сыныптарында түрлі ұлттың балалары оқыды – кәріс, ұйғыр, татар, орыс, шешен, украин және басқалар. Сол кезде бізге бұл қалыпты жағдай сияқты көрінетін. Бірақ кейінірек есейе келе бұл ортада өсудің өз алдына үлкен байлық екенін түсіндім. Қазір де сол кезден таныс достарымызбен араласымыз үзілген жоқ. Әрқайсымыз өз жолымызбен кетсек те, арамызда құрмет пен достық сезімі сақталып қалды. Бұл – көпұлтты қоғамда өмір сүрудің ең жарқын жемісі.
Жұмыс барысында да түрлі ұлт өкілдерімен бірлесіп, келісім мен татулықта еңбек етіп келеміз. Қарапайым қарым-қатынас – достыққа, достық – сенімге ұласады. Менің жеке өмірім де осы ұғымдардың дәлелі.Менің жұбайым – өзге ұлттың өкілі. Осы арқылы мен бір маңызды нәрсені анық түсіндім:ұлт – адамдарды бөлу үшін емес, байыту үшін жаратылған ерекшелік. Егер жүректер үндессе, тіл, діл, ұлт дегендер кедергі емес. Біздің бір ғана ортақ үйіміз бар – ол Қазақстан. Осы топырақта біздің баламыз өсіп келеді. Оның бойында екі түрлі ұлттың тамыры бар. Ол – болашақтың адамы. Ол – көпұлтты қоғамның нақты жемісі. Сол себепті мурал тақырыбы мен үшін жай сурет салу емес, өмірлік мәні бар идеяға айналды. Мен оны жан-тәніммен түсінемін, себебі менің өз өмірім осы идеямен сабақтасып жатыр.
Бүгінде Қазақстанда ұлты әртүрлі болғанымен, бір шаңырақтың астында тату-тәтті, бақытты өмір сүріп жатқан отбасылар өте көп. Солардың бірі – біз. Бұл біздің еліміздің бейбіт саясатының, өзара құрмет пен түсіністікке негізделген қоғамдық мәдениеттің айқын көрінісі.Қазақстан – тек жер ғана емес, бұл – жүректің кеңдігі. Бұл – әртүрлі ұлттар бір отбасыдай өмір сүре алатын кеңістік. Бұл – менің Отаным. Бұл – менің шындығым.
– Мурал жасау кезінде қандай қиындықтар болды? Жергілікті тұрғындар немесе билік тарапынан қолдау сезілді ме?
– Мурал салу сырт көзге жай ғана шығармашылық жұмыс сияқты көрінуі мүмкін. Алайда оның артында үлкен еңбек, ерік-жігер, төзім мен тәртіп жатыр. Біз бұл жұмысты бастар кезде алдымызда тек бояу мен қылқалам ғана емес, бірқатар сын-қатер күтіп тұрғанын жақсы түсіндік. Ең алдымен, біз үнемі биіктікте жұмыс істедік.Биіктік – бұл тек физикалық кедергі емес, ол адамның бойындағы қорқынышты, сенімсіздікті жеңуді талап ететін сынақ. Әр қадамың – жауапкершілік. Әр қозғалысың қауіпсіздікпен өлшенеді. Ауа райы қандай болса да, жұмыс тоқтамауы керек. Кей күндері кенеттен жаңбыр жауып, кейде қатты жел тұрып, тіпті жұмыс техникасы да уақытша істен шығатын сәттер болды. Бірақ бұл мурал салудағы үйреншікті көрініс. Біз оны қалыпты, бірақ жауапты жағдай ретінде қабылдадық.
Биылғы жаз ерекше ыстық болды. Біз мурал салуды күннің аптапты кезеңіне тап келіп бастадық. Кей күндері температура 40 градустан асып, күннің қызуы төбеден тікелей түсті. Таңғы 6-дан жұмысты бастап, күн тас төбеге шыққанша бар күшімізбен еңбектендік. Сағат 13:00-ге дейін бетімізді күйдірген ыстыққа қарамай, қабырғада өмір сүретін бейнелерге жан бердік. Күн ұзағына тек көлеңке іздеп, біраз тыныс алып қайта оралудан басқа амалымыз болмады.
Бұл – көрер көзге әдемі көрінгенімен, шын мәнінде орасан зор еңбек пен шыдамдылықты талап еткен жұмыс болды. 4 күн ішінде біз физикалық та, психологиялық та сынақтардан өттік. Әсіресе аптап ыстықпен күрес – ең үлкен қиындықтың бірі болды.Қылқаламың алақаныңа жабысып, бояу кеуіп үлгермей, күшің сарқыла бастаған сәттер де аз болмады. Бірақ біз ешқашан бұл істі жай ғана сурет деп қабылдаған жоқпыз.Бұл – идеяның көрінісі, бұл – бірлік пен бейбітшілікті халыққа жеткізудің бейнелі жолы. Сондықтан да біз үшін бұл еңбек – жауапкершілікпен өлшенетін рухани миссия болды. Біз барлығын мүмкіндігінше сапалы, шынайы, жүректен шығатын етіп жасауға тырыстық. Себебі қабырғадағы сурет – уақытша. Ал оның берер мағынасы – мәңгілік.
– Болашаққа бағытталған шығармашылық жоспарларыңыз қандай? Алдағы уақытта тағы қандай муралдар салу ойыңызда бар? Сол туындыларды қандай тақырыптарға арнамақсыз?
– Бүгінгі таңда бізде осы бағытта тағы да бірнеше мурал салу идеялары бар. Әзірге бұл жобалар әкімшілік деңгейде толық мақұлданған жоқ, бірақ үмітіміз зор. Егер тиісті рұқсаттар мен қолдау болса, болашақта да осындай мазмұнды, мағынасы терең муралдарды өмірге әкелу жоспарда тұр. Өйткені бұл – өнер ғана емес, қоғаммен үнсіз тілдесудің бір жолы. Мурал жай ғана қабырғаға салынған сурет емес. Ол музейде немесе галереяда тұрған, тек белгілі ортаға арналған туынды да емес. Ол – халықпен күнделікті кездесетін көше өнері. Көшеде өтіп бара жатқан әр адам оның жанынан еріксіз көз салады, кейде ойланып қалады. Таңертең жұмысқа бара жатып, кешке үйге оралғанда, тіпті жай ғана серуендеп жүріп муралмен көз түйістірген жан бір сәтке болса да оның мазмұнына үңіледі. Сол сәтте мурал өз міндетін орындап тұр деген сөз.
Кейде бір адам ғана муралға қарап, ішінен бір ой түйсе – бұл біздің еңбегіміздің зая кетпегені. Сол сурет бір жанға болсын әсер етсе, ой оятса, жүрегіне жылу сыйласа – бұл біз үшін үлкен жетістік. Біз мурал салып жатқан кезде адамдардың түрлі реакциясын көрдік. Көптеген жылы сөз естідік. "Жарайсыңдар!", "Тамаша идея!", "Керемет жасап жатырсыңдар!" деген сөздер көңілге қуаныш ұялатып, күш берді. Әрине, сын да айтылды. "Мұны не үшін салып жатырсыңдар?", "Осы керегіңіз бар ма?" деген пікірлер де кездесті. Бірақ бұл – кез келген шығармашылық жұмыстың табиғаты. Қоғамда пікір әртүрлі болуы заңды. Біз үшін маңыздысы – шын көңілмен, жауапкершілікпен атқарылған іс. Есімде ерекше қалған бір сәт бар: біз күннің аптап ыстығында мурал салып жатқанда, жасы үлкен бір апа келіп, үнсіз қарап тұрды. Сосын жақындап: – Қарағымдар, ыстықта терлеп, еңбек етіп жатыр екенсіңдер. Алла күш-қуат берсін! – деп ақ батасын айтып кетті. Бұл орта жастағы әйел адам – этникалық кәріс ұлтынан еді. Сол сәт мен үшін тек батаның емес, көпұлтты Қазақстандағы бірлік пен өзара құрметтің шынайы көрінісі болды. Мурал – тек бояудың жиынтығы емес. Ол – идеяның бейнесі, ол – халықпен үнсіз сырласу. Бұл өнер – қабырғада тұрса да, санаға сөйлейді. Ол қоғамның рухын көтереді, адамға ой салады, ұлттар арасындағы достық пен түсіністікке үндеу тастайды. Сол себепті де біз бұл жұмысты бір ретпен шектеп қалғымыз келмейді. Алдағы уақытта да осындай мағынасы терең, ойлы әрі рухани қуат беретін муралдармен қоғамға қызмет етуді жалғастырғымыз келеді.
– Мурал жастарға, балаларға қалай әсер етеді деп ойлайсыз? Сіздердің жұмыстарыңыздың болашақ буынға қалдырар ізі қандай болмақ?
– Муралда кішкентай балалардың бейнеленуі – бұл жай ғана көркем тәсіл емес. Бұл – адамның жүрегін елжірететін, жан дүниесін жылытып, жақсы эмоциялар сыйлайтын ерекше элемент. Бұл – көркем өнердің шынайы күшін сезіндіретін, үнсіз тіл қататын бейне. Балалар – мейірім мен тазалықтың символы. Олардың жан-дүниесі кіршіксіз, ойы таза, ниеті пәк. Олар әлемге шынайы көзбен қарайды. Сол себепті де олардың бейнесі кез келген адамға ерекше әсер етеді. Қабырғада күліп тұрған баланың жүзіне қараған адамның өзі еріксіз жымиып, жан дүниесі жылып сала береді. Өйткені біз бәріміз де бала болғанбыз. Сол бейне арқылы өзіміздің ішкі бала кезімізге қайта ораламыз.
Кейде ересек адамдар муралдағы идеяны бірден түсіне қоймауы мүмкін. Бірақ балалар бәрін тез ұғады. Біз сурет салып жатқанда кішкентайлар жанымызға келіп: – Аа, бұл пазл ғой! Балалар бірге ойнап жатыр екен! – деп қуанып, ойларын айтып жатты. Бұл олардың әлемді қандай тазалықпен, шынайылықпен қабылдайтынын көрсетеді. Олар жасандылықтан ада, өз көзімен көрген дүниені шынайы түйсініп, жүрегімен қабылдайды.
Балалар бейнесі – тек мейірім мен қуаныштың емес, сонымен қатар ностальгияның да кілті. Әрбір ересек адам бала бейнесіне қарағанда, өз балалық шағын есіне алады. Сол кездердегі бейқам күлкі, тап-таза көңіл, риясыз ойын – бәрі-бәрі жүректе қайта жаңғырып, бір сәтке болсын өткен күнге жетелеп әкетеді. Бұл – өнердің шынайы күші. Сол себепті де муралдағы балалар бейнесі – жай ғана сурет емес. Ол – жүрекке жол табатын, жанды тербейтін, адамды жақсылыққа бастайтын бейнелік жолдау. Ол – адамдарды біріктіретін, өмірге үмітпен қарауға шақыратын үнсіз, бірақ айқын тіл қату.