Астана тұрғындары соғымды қайдан алады және оның бағасы қанша

Астанада күн салқындаған сайын соғымға деген сұраныс арта түсті. Қала тұрғындары ет базары мен жәрмеңкені жағалап, қыстың қамын ойлай бастады. Бірі – ірі қара мал етін іздесе, енді бірінің таңдауы жылқы етіне түседі. Биыл баға қандай?Соғымды қайдан алған арзан әрі тиімді? Informburo.kz тілшісі зерттеп көрді.
Әр сенбі-жексенбі күні Астанадағы "Қазанат" ипподромының көлік тұрағында әр облыстың ауыл шаруашылығы жәрмеңкесі өтеді. Әдетте, мұнда ет бағасы сәл төмендеу. Мысалы, Абай облысының жәрмеңкесінде сиыр етінің келісі – 3 500 теңгеден, жылқы еті 3 400 теңгеден сатылды.
Тұрғындардың айтуынша, жәмеңкеге ерте бармасаң, түске қарай еттің құнарлы бөлігі қалмайды. Арзанырақ болғандықтан, кезек те көп, кейде ет алу үшін бір сағатқа жуық күтуге тура келеді.
"Өзім Абай облысының тумасы болғандықтан, осы жәрмеңкеге арнайы келдім. Біздің топырақтың еті өзімізге ерекше дәмді болып тұрады. 30 келідей ет алдым", – деді Айжан есімді қала тұрғыны.
Астанада бірнеше ет базары, шағын дүкен бар.
"Әсем" базарындағы сатушының айтуынша, қала тұрғындарының арасында сиыр етіне сұраныс көбірек.
"Сиыр еті қолайлы, әртүрлі тағамға жарайды. Ал жылқы етін қыста қазы-қартаға, қонаққа деп сұрайды. Базарда етті келілеп сатамыз, алайда бірден толық туша сұрайтындар да бар. Қазір жарты тушаға да сұраныс көбейді. Себебі қалада шағын отбасылар көп, тоңазытқыш кішкентай болса, бір малдың етін сақтау да қиын", – дейді сатушы.
Ал кей шағын ет дүкендерде 1 келі сиыр еті – 3800 теңгеден, жылқы еті 4200 теңгеден сатылып жатыр.
Астаналықтар соғымды қалаға жақын маңдағы елді мекендерден әкеліп сататындардан да жиі алады. Әсіресе, Павлодар мен Солтүстік Қазақстаннан жеткізілген малға сұраныс жоғары. Сондай-ақ Ұлытау облысы Жаңаарқа өңірінен, тіпті Шымкент, Тараздан тапсырыспен ет әкелетіндер бар.
Кейбір отбасылар етті туша күйінде алдырса, енді біреулер уақытын үнемдеу үшін бәрін мүшелеп, дайын күйде қораптап алуды жөн көреді.
Осыған байланысты кей кәсіпкерлер соғым, соғымның төрттен бірін, жартысын мүшелеп дайындап, тіпті сыйлы мүшелерді табақтап сатуды қолға алған.
Осылайша, Астанада бір туша соғым алу үшін 600 мың теңгеден артық қаражат қажет. Бұл – орта табысты отбасы үшін едәуір шығын. Сондықтан көпшілік қазір жарты тушамен шектелуді немесе етті аз-аздан бөліп алуды жөн көреді.


Қазақстанда соңғы 10 жылда зейнетақы мен жалақы қалай өсті? Инфографикалық шолу

2026 жылдан бастап Қазақстанда әлеуметтік төлемдер мөлшері өседі. Мәжіліс қабылдаған "2026-2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы" заң жобасына сәйкес, келесі жылдан бастап ең төменгі жалақы – 85 мың теңге, базалық зейнетақы – 35 596 теңге, ал ең төменгі зейнетақы 69 049 теңге болады. Сонымен қатар, АЕК – 4 325 теңге,  ең төменгі күнкөріс деңгейі 50 851 теңге мөлшерінде белгіленді.
Informburo.kz соңғы 10 жылдағы негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштердің қалай өзгергенін сараптап шықты.
2015 жылдан бері ең төменгі жалақы 4 есеге жуық (21 364 теңгеден 85 000 теңгеге дейін) өскен. 2019-2021 жылдары бұл көрсеткіш өзгеріссіз қалса, 2022 жылдан бастап жыл сайын айтарлықтай артты.
2015 жылдан 2025 жылға дейін АЕК шамамен екі есеге жуық (1 982 теңгеден 3 932 теңгеге дейін) өскен. АЕК әлеуметтік төлемдер, айыппұлдар, салықтар мен мемлекеттік алымдарды есептеу үшін базалық мән ретінде пайдаланылады.
2022 жылы алғаш рет екі түрлі АЕК енгізілді: бірі – әлеуметтік төлемдерге арналған, екіншісі – салықтар мен айыппұлдарға арналған.
Соңғы он жылда ең төменгі күнкөріс деңгейі екі еседен астам өскен (18 650 теңгеден 36 018 теңгеге дейін). 2018 жылы ең ірі өсім байқалды – 2017 жылмен салыстырғанда 15% өсті.
2020-2022 жылдары өсім орта есеппен жылына 5-7% шамасында болды.
2015 жылдан 2025 жылға дейін ең төменгі базалық зейнетақы мөлшері шамамен үш есеге жуық артқан (11 182 теңгеден 32 360 теңгеге дейін).
2018 жылы зейнетақыны есептеу жүйесі өзгеріп, еңбек өтілі мен табыс деңгейіне байланысты жаңа формула енгізілді.
2023 жылдан бастап базалық зейнетақы жыл сайын орта есеппен 15-20% шамасында өсіп келеді.
2015 жылдан 2025 жылға дейін ең төменгі зейнетақы 2,6 есеге өсіп, 23 692 теңгеден 62 771 теңгеге жетті.
2023 жылдан бастап үкімет инфляция қарқынын ескере отырып, зейнетақыны жыл сайын 10-15% шамасында арттырып келеді.


"Алтын Мишабай". Олимпиада чемпионы Михаил Шайдоровтың жеңісінде кімдердің үлесі бар

14 ақпанда Михаил Шайдоров Миланда өтіп жатқан Олимпиада ойындарының чемпионы атанды. Қазақстан қысқы Олимпиададан соңғы рет 1994 жылы алтын алған болатын. Арада 32 жыл өткен соң Шайдоров бұл сеңді бұзып, оған қоса мәнерлеп сырғанаудан алтын жүлде алған алғашқы қазақстандық спортшы болды. Бұған дейін Денис Тен 2010 жылғы Сочи Олимпиадасында қола медаль алған еді.
Михаил Шайдоровтың жеңісі туралы бүкіл әлем жазды. Мәнерлеп сырғанау спортында ерлер арасында көшбасшы саналатын АҚШ спортшысы Илья Малининге ел-жұрт алтын медаль беріп тастаған еді. Алайда еркін бағдарламасын таза сырғанаған Михаил Шайдоровтың бабы мен бағы қатар шауып, алға шықты.
Осы орайда Информбюро порталы 21 жасында алғашқы Олимпиадасында чемпион атанып, Милан төрінде көк туымызды көтеріп қана қоймай әнұранымызды шырқатқан Михаил Шайдоровтың спорттағы жолына шолу жасады.
Михаил Шайдоров 2004 жылы 25 маусымда Алматыда дүниеге келді. Әкесі оны бес жасында "Рамстор" сауда орталығындағы мұз айдынға сырғанауға алып келген. Алғашында оған сабақ ұнамаған соң бір жылдай спорттық гимнастикамен айналысып көрген. Бірақ бір жыл өтпей мұз айдынға оралған. Михаилдің әкесі Станислав Шайдоров та мәнерлеп сырғанаудан Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы болған. Кейін Алматыда балаларға мәнерлеп сырғанаудан сабақ берген. Көп жыл баласын өзі жаттықтырған.
Шайдоров бала кезінде Денис Теннің мастер-класына қатысқан. Бұл видео Михаилдің жеңісінен кейін әлеуметтік желілерде тарап кетті.
Десе де ол екі дүркін Олимпиада чемпионы атанған жапон спортшысы Юдзуру Ханюдің өнерінен шабыт алған. Аты аңызға айналған мәнерлеп сырғанаушының бағдарламаларын қайта-қайта көріп, сол сияқты өз ісінің үздігі болғысы келген.
Әкесі Станислав ұлын кәсіби спортшы болады деп ойламаған. Секіру элементтерін ақырындап үйрене бастаған. Тек 11 жасында мәнерлеп сырғанаумен кәсіби түрде айналысамын деп шешкен.
2017 жылы Шайдоров ресейлік бапкер Алексей Урмановпен танысып, Сочиде жаттыға бастады. Алексей Урманов мәнерлеп сырғанаудан 1994 жылғы Олимпиада чемпионы атанған.
"Сол жылы Урманов Йошкар-Олада (Ресей қаласы) жиын өткізді. Жаттығып жүрген қыздардың бірінің ата-анасы сапарыма демеуші болды. Миша ол жақта алғаш рет екі айналым аксель секірді. Кәсіби спортшылар осы элементті орындаған соң ғана өзін мәнерлеп сырғанаушы деп есептейді. Жарты жылдан соң Урмановқа тағы да келдік. Мишаның сырғанауы жақсарғанын айтты. Бір жылда үш айналым секіру элементтерінің бәрін үйрендік. Бірақ үнемі мұз айдынды ауыстыруға тура келді. 2018 жылы күзде Алматыда өз қалтамыздан ақша төлеп мұзды жалға алу не Ресейге көшіп, бапкердің қол астында жаттығу таңдауы тұрды. Алексей Урмановқа хабарласқанда "жақсы, келе беріңдер" деді. Дәл сол күні көлігімді сатып, ертеңіне билет алып, Сочиге ұшып кеттік. Миша мен бапкерінің бір-біріне үйренісуіне бір жылдай уақыт кетті. Ұлым алғаш төрт айналым тулуп секірген кезде қуанышымызда шек болмады", – депеске алдыСтанислав Шайдоров.
2019 жылы Михаил Шайдоров Қазақстан чемпионы атанды. 2020 жылы алғашқы жарысы – жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатына қатысып, 34 қатысушының арасынан 22-орын алды. 2020 жылы екінші рет Қазақстан чемионатында жеңіске жетіп, келер жылы өтетін ересектер арасындағы әлем чемпионатына қатысатын болды. Алайда коронавирус пандемиясы кезінде бір жылдай ешқандай жарыс өтпеген соң әлем чемпионатына қатысу үшін Халықаралық конькимен жүгірушілер одағына (ISU) бағдарлама видеосын жіберіп, жолдама алды. Алайда жарақаты болған соң әлем біріншілігінде жақсы өнер көрсете алмады. Әлем чемпионатынан кейін жарақатын емдеуге уақыт қажет еді. Болгарияда өтетін оқу-жаттығу жиынына қатыспай, дәрігердің кеңесіне құлақ асып, үйде қалуды жөн көреді. Алайда кейін ұлттық құрамадан шығып қалғанын біледі.
2022 жылғы Бейжің Олимпиадасына лицензия алу үшін Шайдоров жарыстарға қатысу керек еді. Алайда Михаил жарақатынан соң қалпына келе қоймаған еді.
"Михаил өз қаржысына емделді, оңалды, қалыпқа келді. Олимпиада маусымына дайындалуға ешқандай көмек алған жоқпыз. Мәнерлеп сырғанауға жақсы қаржы бөлінетінін білемін. Михаил секілді деңгейі жоғары спортшыны баптау үшін көп қаржы керек. Оқу-жаттығу жиындары, жаттығулар, жарыстар, коньки, костюмдер – осының бәріне аз ақша кетпейді. Ұлттық құраманың нөмірі бірінші спортшысын жарақат алған соң құрамадан шығарып тастауы дұрыс емес", – деді мәнерлеп сырғанаушының әкесі.
Михаил Шайдоровқа басқа елдің атынан өнер көрсету туралы ұсыныстар келіп түскен. Қаржылай қолдау болмаса да, спортшы Қазақстан намысын қорғауды жөн санаған.
"Миша Қазақстанда туғаны үшін мақтанады. Алматыны қатты жақсы көреді. Патриотизм деген дүние бар. Десе де спортшыға көңіл бөлінсе екен деймін. 2026 жылғы қысқы ойындарға Қазақстан атынан Мишадан басқа кім лицензия ала алады?" – деген болатын Станислав Шайдоров.
Михаил Шайдоров 2021 жылы жасөспірімдер арасындағы Гран-при Польша жарысына қатысып, күміс медаль жеңіп алды. 2022 жылы Таллин қаласында өткен Төрт құрлық чемпионатында бесінші орынға ие болды.
Ол Францияда өткен 2022 жылғы әлем чемпионатына виза ала алмаған соң қатыса алмады. Бірақ дәл сол жылы Таллин қаласында өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында АҚШ спортшысы Илья Малининге ғана жол беріп, күміс жүлдегер атанды. Қысқа бағдарламадан кейін 8-орында тұрған ол еркін бағдарлама нәтижесінде екінші орынға жайғасты. Қазақстанда жасөспірімдер арасында бұндай жетістікке бұрын-соңды ешкім жетпеген еді.
2023 жылы ол Канада Гран-приінде бесінші орын алды. Дәл сол жылы Қытай кубогында қола жүлдеге ие болды. Загребте өткен Golden Spin жарысында күміс медаль жеңіп алып, ISU Challenger сериясының алғашқы медалін иеленді.
2024 жылы Шанхайда өткен төрт құрлық чемпионатында алтыншы орын алды. Ақпанда Challenge Cup жарысында алтын жүлдеге ие болды. Маусымды әлем чемпионатындағы 4-орнымен қорытындылады.
Михаил 2024-2025 жылғы маусым басында Denis Ten Memorial Challenge жарысында жеңіске жетті. Франция Гран-при жарысында төртінші орын алды. Бұл жарыста ол тарихта алғаш үш айналым аксель мен төрт айналым тулупты орындады. Қытай кубогында күміс медаль иеленді. Гран-при финалына тұңғыш рет Қазақстан атынан жолдама алып, жарысты 5-орынмен аяқтады. Ол үш айналым аксель – ойлер – төрт айналым сальхов жасаған алғашқы спортшы атанды.
2025 жылы Харбин қаласында өткен Қысқы Азия ойындарында қола медаль жеңіп алды. Арада бір апта өткен соң Сеулде өткен Төрт құрлық чемпионатында алтын жүлдеге ие болды. Наурыз айында Бостон қаласында өткен әлем чемпионатында Михаил Шайдоров күміс жүлде еншіледі. Бұл жолы да Илья Малинин чемпион атанды.
Михаил Шайдоров 2025-2026 жылғы маусымын Denis Ten Memorial Challenge жарысында қатарынан екінші рет алтын медаль жеңіп алумен бастады. 2025 жылы өткен Қытай кубогында қола медаль иеленсе, Skate America жарысында күміс медаль алды. Желтоқсан айында Гран-при финалында алтыншы орынға ие болды.
2026 жылы қаңтар айында Төрт құрлық чемпионатында бесінші орын алды. Маусым бойы Шайдоровтың комбинациялары сәтті шықпады. Десе де Милан-Кортина Олимпиадасына жолдама алып, 10 ақпанда қысқа бағдарламада өнер көрсетті. Нәтижесінде ол 92,94 ұпай жинап, бесінші орынға жайғасты. Михаил нәтижесіне көңілі толатынын, қолынан келгенін жасағанын айтты.
13 ақпан күні өткен еркін бағдарлама мәнерлеп сырғанаушылардың тағдырын шешті. Соңғы болып кіл мықтылар өнер көрсетті. Тұғырдан көріну үшін спортшылардың қиын элементтерді орындаудан басқа амалы жоқ еді. Қысқа бағдарламадан кейін бірінші орында тұрған Илья Малинин жеті рет төрт айналым секіруді жоспарлады. Михаил да тәуекелге барып, бағдарламасына қиын комбинациялар қосты. Ол үш айналым аксель – ойлер – төрт айналым сальхов, төрт айналым лутц, төрт айналым тулуп, төрт айналым тулуп – үш айналым тулуп каскад, үш айналым аксель, үш айналым лутц – екі айналым аксель секвенциясын секірді. Төрешілер Шайдоровтың өнеріне 198,64 балл беріп, жалпы есепте 291,58 ұпай жинады. Бұл оның жеке рекорды еді.
Шайдаровтан кейін мұз айдынға шыққан жүлдеден үмітті қарсыластары негізгі бағдарламаларын таза орындай алмады. Алтын жүлдеге басты үміткер саналған Илья Малинин болса бірнеше рет құлап, жүлдесіз қалды. Ол еркін бағдарлама нәтижесінде бірінші орыннан 8-орынға сырғыды. Жапония спортшысы Юма Кагияма 280,06 ұпай жинап, күміс жүлде алса, отандасы Шун Сато 274,90 ұпаймен қола жүлде иеленді.
Осылайша Михаил Шайдоров Милан төрінде әнұранымызды әлеуетіп, Қазақстан тарихында мәнерлеп сырғанаудан Олимпиада чемпионы атанған алғашқы спортшы атанды. Оған қоса, 32 жылдан кейін қысқы Олимпиада ойындарының алтынына ие болған Владимир Смирновтың жетістігін қайталады.
Михаил Олимпиада чемпионы атанған соң сұхбат беріп, арманына жету оңайға соқпағанын айтты.
"Шынымды айтсам, әлі де сене алар емеспін. Маусым бойы өз-өзіммен күрестім. Бұл маусым мен үшін қиын болды. Жарыстарда бес бірдей төрттік секіруді шамамен үш рет орындап көруге тырыстым, бірақ бірде-бір рет сәтті шықпады. Ал бүгін бәрі сәтті орындалды. Сәті түсіп, қолымнан келді. Бұл Олимпиадаға ұзақ дайындалдым. Маусым бойы бар ойым өз ісімді адал атқару болды. Енді еңбегімнің жемісін көріп отырмын. Трибунадағы жанкүйерлердің қолдауы ерекше сезілді. Бәрі кино сияқты. Әзірше не болып жатқанын толық сезініп үлгермедім. Бұл медаль мен үшін де, еліміз үшін де аса маңызды. Қазақстанда мәнерлеп сырғанау спорты дамуы үшін бар күшімді саламын. Жағдай жасалып, жастарға мүмкіндік берілсе екен деймін. Менің медалім жолымызды ашқан Денис Тен үшін де маңызды болар еді деп ойлаймын. Оның да жолы оңай болған жоқ, менікі де жеңіл болмады. Қазақ мәнерлеп сырғанауының дамуына қосқан үлесі үшін Дениске алғыс айтамын", – деді Миахил Шайдоров Олимпиада чемпионы атанған соң.
Михаилдің жеңісінен соң әлеуметтік желіде спортшының шыққан тегі қызу талқыға түсті. Алайда ол өзін "ресейлік спортшы" деп атайтындарға былай деген еді.
"Алматыда туып өстіп және осында тұрамын. Уақытымның көп бөлігін Қазақстанда, сүйікті қаламда өткіземін. Маған көп уақыт арнайтын Алексей Урмановтың шәкірті болғаныма қуаныштымын. Мәнерлеп сырғанаушылардың көпшілігі конькимен сырғанауды "Рамстор" сауда орталығында бастаған. Денис Тен де, мен де. Десе де Ресейде көп уақыт өткіздім, жаттықтым, оқу-жаттығу жиындарына қатыстым. Бірақ қазір Алматыда көп жаттығамын. Мені "ресейлік спортшы" деп атап жатады. Алайда мұны мені құрметтемеу деп есептеймін", – деді Михаил Шайдоров бір жыл бұрын.
Олимпиада чемпионын Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев құттықтап, II дәрежелі "Барыс" орденімен марапаттау туралы шешім қабылдады.
Михаил Шайдоров алтын медаль үшін мемлекет тарапынан 250 мың доллар көлемінде ақшалай сыйақы алады. Бұл – шамамен 124 миллион теңге. Одан бөлек споршыға жан-жақтан қымбат сыйлықтар беріліп жатыр. Танымал әнші Димаш Құдайберген спортшыға су жаңа көлік сыйлайтынын мәлімдеді. Михаил Шайдоров еркін бағдарламада Димаштың әнін таңдап, сонымен өнер көрсеткен болатын. Ал белгілі кәсіпкер Арсен Томский Михаил Шайдоровтың әкесі Станислав Шайдоровқа Audi Q8 маркалы көлік сыйлады. Ал қазақстандық Ulutau Group құрылыс компаниясы жас спортшыға Астана қаласында үш бөлмелі пәтер сыйға беретінін хабарлады.
Мәнерлеп сырғанау спорты туралы ұзақ жылдан бері жазып жүрген Лилиана Әлжанова Михаил Шайдоров қатысқан Олимпиада жарысын тікелей эфирде комментатор ретінде жүргізді.
– Мишаның чемпион атанған сәтін сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Осы ойындарда ел қоржынына бір жүлде түссе ғой деп жүргенбіз. Қысқа бағдарламадан кейін қола алуымыз мүмкін екенін есептеп біліп алдық. Үшінші тұрған француз спортшысы Адам Сяо Хим Фадан он ұпайдай қалып тұрды. Бұл – жақсы орындалған бір төрт айналым секірудің бағасы. Француз бір секіруден шатасса, Михаил қола жүлде ала алады деп ойладық. Мишаның осы маусымдағы нәтижелеріне қарап, тіпті, төрешілердің сол қысқа бағдарламадан кейін 5-орын бергенін де жақсы деп ойладым. Себебі жарыстарда бес рет төрт айналымды секірем деп, бірақ дұрыс шықпай ұпайдан қағылып жүрген кездері болды.
Бір ғана төрт айналымды секіру үшін қаншама күш керек. Ал Миша Олимпиадада оны бес рет секірді. Кіп-кішкентай жігіттің бойында қандай күш жатыр.
Миша ешқандай қате жібермей сырғанағанда "қола жүлде болуы керек" деп ойладым. Италиялық Даниэль Грассль бірінші элементте құлағанда жүлдеге бір қадам жақын екенімізді білдім. Ал француз Адам Сяо Хим Фа құлағанда медаль болады деп қуандым. Бірақ күміс не алтын болады деп ойлаған жоқпын. Бірақ Юма Кагияма құлағанда Мишаның қысқы бағдарламадағы ұпайын қайта қарап, күміс болады деп күттім.
Қысқы бағдарламадан кейін "жүлдеден үміт бар ма?" деп сұрады. Михаилдің осы маусымдағы нәтижелеріне қарап "он процент бар, соны жұлып алса алады" деген едім. Соны алды. Оған, әрине, Кагияма мен Сяо, Малинин көмектесті. "Олар құламаса алмайтын еді" деген әңгіме шығады. Бірақ дер кезінде дәл сол жерде нәтиже көрсету нақ шебердің қолынан ғана келеді.
Илья Малинин өзінің осы Олимпиадаға дайын емес екенін көрсетті. Командалық сында қысқы бағдарламаға шыққанда бірінші секіруінен-ақ әріптесім Әсемге "Шайдоровтың медаль алатынына сенемін, себебі Малинин сыңғырлап тұрған жоқ" деген едім. Бейжің Олимпиадасында Нейтан Чен чемпион болғанда командалық сында қысқа бағдарламасында башпайынан басына дейін дайын екені, чемпион болатыны көрініп тұрды. Ал Малинин маусымның бірінші жарысында екі Гран-приде, Чэлленджерде, Гран-при финалында өте керемет өнер көрсетті. Ол 300-ден астам ұпай алып, әлем рекордын жаңартты. Маусымның екінші жартысында бірдеңе болғаны байқалады. Не жарақат алған шығар, не психологиялық тұрғыдан біреу бірдеңе деген шығар. Бұл Олимпиадада Малининді танымай қалдым. Аяп та кеттім, бірақ оның өте мықты қарсылас екенін мойындау керек. Әлем чемпионатында Миша екеуі тағы да кездессе, жеңісті жұлып алуы әбден мүмкін. Өйткені Малинин төрт айналымды бір емес, жеті рет секіре алады.
Әу баста Малинин – алтын, Кагияма – күміс, ал Шайдоров қола алады деп ойладым. Малининнің командалық сындағы өнерін көрген соң Кагияма алтын медаль алатын шығар деп топшыладым. Кагияманың бағдарламасы – хореографиясы да, музыкасы да, сырғанауы да келіскен нағыз Олимпиадаға арналған бағдарлама. Шыны керек, Миша дәл Юмадай жұмсақ сырғанай алмайды. Бірақ қысқа бағдарламадан кейін үздік саналған спортшылар командалық сынға бар эмоциясын салды. Жалпы Олимпиадаға қатысқанда эмоция мен энергияны дер кезінде көрсете білу керек.
Мишаның тілеуін қатты тіледім. Өзі сондай қарапайым жігіт. Кішкентай кезінен білемін. 2017 жылы Қазақстан чемпионатында Миланы алғаш көріп, әкесімен таныстым. Сол кезде жасөспірімдер арасында жалғыз өзі үш айналым лутц секірді. "Бұны қалай үйреткен, қатарынан оқ бойы озық тұр ғой" деп таң қалдым. Әкесі Станислав Шайдоровпен сөйлескенде сол кездегі қиындықтары, қаржы жетпейтіні туралы айтты.
Содан кейін 2024 жылдың күзінде сұхбат алдым. Аксель – ойлер – салхов бірегей үш айналым каскадты қашаннан бері жасап жүргені туралы сұхбаттастық. Өте қарапайым, ұяң, байсалды жігіт екені көрініп тұр. Содан кейін Мишаны қатты сыйлап кеттім. Ол кезде жарыстарда жүргенде жалғызсырайтынын, федерациядан ешкім болмайтынын айтты. Франция, Жапония, АҚШ секілді алпауыт елдермен бәсекеге түскенде олардың журналистері жүретінін, ал Михаил өзін ешкім іздеп бармағанын айтты. Олимпиада чемпионы болған соң енді оны бәрі іздейді. Алпауыт елдердің спортшыларында массажист, дәрігер, диетолог, акробатикадан, секіруден және сырғанаудан бөлек бапкер болады. Соның бәріне федерациялар демеуші тауып береді. Ал Миша былтыр әлем чемпионатында күміс медаль алғанша әкесі, бапкері үшеуі күресіп келді.
Алексей Урмановтан, Мишаның өзінен сұхбат алдым. Мәнерлеп сырғанау туралы қазақша жазып жүрген санаулы адамның бірімін. Мишаның өзі қазақ тілінде сұхбат бергісі келетінін, бірақ ешкім алмайтынын айтты. Ал бапкері Алексей Урмановтан ешкім сұхбат алмаған. Біздің халықтың әрбір спорт түрін тек Олимпиадада қарайтыны қынжылтады.
Қазақстанның мәнерлеп сырғанаудан Жапония, Америка, Франция секілді мықты елдермен иық тірестіріп тұруы – біз үшін жетістік. Ұлттық Олимпиада комитетінің төрағасы Геннадий Головкин Мишаға көп көмектесті. Головкинмен кездескенде Мишаны жақсы хореографтарға апаруын сұраған едім. Голвкиннің өзі Михаилді мақтап: "Уайымдамаңыз, көмектесеміз. Ол – жақсы жігіт" – деген еді. Мишаны Олимпиадада қарапайымдылық, еңбексүйгіштік, айтқанынан қайтпау алып шықты. Осылайша ол өз есімін мәнерлеп сырғанау тарихында атын алтын әріппен жазды.


HPV-ге қарсы екпе: Кімдер салдыруы керек және ол қаншалықты қауіпсіз

Мамандандырылған емдеу-диагностикалық профилактикалық бөлімшесінің меңгерушісі Мустафа Дастан Бақытұлының айтуынша, қазіргі таңда жатыр мойны обыры әйелдер арасында ең кең таралған және қауіпті аурулардың бірі болып отыр. Оның негізгі себебі – адам папилломавирусы (HPV). Бұл вирус жасушалардың өзгеруіне әкеліп, қатерлі ісікке себеп болуы мүмкін. Дегенмен, бұл аурудың алдын алуға болатындығын білу маңызды. HPV-ге қарсы вакцинация – жатыр мойны обырын болдырмаудың ең тиімді жолдарының бірі.
– HPV дегеніміз не және ол несімен қауіпті?
– Адам папилломавирусы (HPV) – ең жиі таралатын вирустардың бірі. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, жыныстық белсенділік басталғаннан кейінгі алғашқы жылдарда адамдардың басым көпшілігі осы вируспен кездеседі. HPV-нің 100-ден астам түрі бар, олардың ішіндегі ең қауіптілері жатыр мойны обырының дамуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, HPV кейбір басқа онкологиялық аурулардың, соның ішінде қынап, жыныс мүшелері мен анус обырының дамуына себепкер.
– HPV-ге қарсы вакцинация қыздарды келесі қауіпті вирустардан қорғауға көмектеседі. Вакцинация жатыр мойны обырының алдын алудағы ең сенімді және тиімді әдістердің бірі. Ғылыми зерттеулерге сәйкес, HPV-ге қарсы вакцинация:
HPV-ге қарсы вакцинаны алған қыздар болашақта өз денсаулығына байланысты алаңдаушылықты азайта алады. Бұл әсіресе дамыған елдерде дәлелденген, онда вакцинация бағдарламалары енгізілгеннен кейін жатыр мойны обырының көрсеткіштері айтарлықтай төмендеген.
– Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 9-14 жас аралығындағы қыздарға HPV-ге қарсы вакцинаны алуды ұсынады. Себебі дәл осы кезеңде иммундық жүйе вакцинаға ең жақсы жауап береді. Бұл вакцинаны жасөспірім кезеңінде алу өте маңызды, өйткені ол жыныстық өмір басталмай тұрып жасалған жағдайда ең жоғары тиімділікті көрсетеді. Егер вакцинация уақытында жасалмаса, кейінірек 26 жасқа дейін алу ұсынылады, бірақ ол вирустың алдын алу тұрғысынан аздап тиімділігі төмен болуы мүмкін.
– HPV-ге қарсы вакцина қаншалықты қауіпсіз?
– Көптеген ата-ана вакцинаның қауіпсіздігіне қатысты алаңдайды. Дегенмен, HPV-ге қарсы вакциналар көптеген ғылыми зерттеуден өткен және олардың қауіпсіздігі дәлелденген. Вакцинациядан кейінгі жанама әсерлер әдетте жеңіл өтеді: ине салған жерде аздап ауырсыну, дене қызуының көтерілуі немесе шаршағыштық сезімі болуы мүмкін. Бұл белгілер қысқа мерзімді және бірнеше күннен кейін өздігінен өтеді.
– Вакцинация туралы кең таралған қандай мифтер бар?
– Кейбір ата-аналар HPV-ге қарсы вакцинация туралы қате пікірлерге сеніп, оны жасаудан бас тартуы мүмкін. Алайда, ғылыми дәлелдер көрсеткендей, вакцинация:
– Елде HPV-ге қарсы вакцина қанша теңге тұрады?
– Қазақстанда HPV-ге қарсы вакцинация тегін түрде қолжетімді. Бұл мемлекет тарапынан халық денсаулығын қорғауға бағытталған маңызды қадам. Вакцинацияны денсаулық сақтау мекемелерінде жасауға болады, ал ата-аналар бұл туралы алдын ала ақпарат алып, шешім қабылдай алады. Қыздардың денсаулығын сақтау – әрбір ата-ананың басты міндеттерінің бірі. HPV-ге қарсы вакцинация – жатыр мойны обыры мен басқа да аурулардың алдын алудың ең тиімді тәсілдерінің бірі. Әлемнің көптеген елінде бұл вакцинация сәтті енгізіліп, оның арқасында жатыр мойны обырының таралу деңгейі айтарлықтай төмендеді. Қазақстанда да бұл вакцина қолжетімді және тегін түрде жасалады. Сондықтан әрбір ата-ана өз қызының болашағы үшін бұл маңызды қадамды жасайды деп сенеміз. Денсаулық – ең құнды байлық. Қазірден бастап қамдансақ, қыздарымыздың болашағы жарқын, өмірі ұзақ болады! Сондай-ақ, N2 Емхана дәрігерлері Медеу ауданындағы мектептерде ата-аналарға түсіндіру жұмыстарын жүргізіп жатыр. Гинеколог және онколог дәрігерлер ата-аналарға адам папилома вирусының қаупі мен вакцинаның маңызын түсіндіреді.


TikTok жұлдызы Хаби Лейм қалай өзінің AI бейнесін миллиард долларға сатты

270 миллион оқырманы бар ең танымал TikTok-блогер Хаби Лейм өзі негізін қалаған Step Distinctive Limited компаниясын америкалық Rich Sparkle Holdings фирмасына 975 миллион долларға ішінара сатты. Келісімшартқа сәйкес, компания алдағы үш жыл бойы Леймнің бүкіл әлем бойынша жарнама мен лицензиялаудан бастап, оның атымен тауарларды сатуға дейінгі барлық кіріс көздерін басқаруға эксклюзивті құқық алады.
Енді блогердің табысы тек жеке жарнамалық келісімшарттарға ғана емес, оның аты тиесілі бизнестің табысына тікелей байланысты болмақ. Бұл үлесті сатып алу ғана емес,  контентті коммерциялау саласында революция саналып отыр.
Хаби Лейм – әлемге танымал TikTok блогер. 2000 жылы 9 наурызда Сенегалда Дакар қаласында дүниеге келген. Шын аты – Хабане. Бір жасында отбасымен Италияға көшіп барған. 2022 жылы ғана Италия азаматтығын алған.
Хаби 22 жасында Fortune 40 Under 40 және Forbes 30 Under 30 тізіміне енді. Канн фестивалінде TikTok-тағы қысқаметрлі видеоларға қазылық етті. 2025 жылы UNICEF ұйымының ізгі ниет елшісі атанды. Hugo Boss сияқты ірі брендтермен, Juventus FC, Binance, Google, Pepsi сияқты танымал компаниялармен бірге жұмыс істеді.
Былтыр интернетте Хаби жоғалып кетті деген қауесет тараған болатын. Ол 2025 жылы АҚШ-та визасының мерзімі өтіп кеткені үшін Лас-Вегас әуежайында ұсталып, елден кетуге мәжбүр болды.
Ең танымал тиктокер өзін "сатып жіберген" жоқ. Ол табысын арттыру үшін одан да ақылды амал тапты. Лейм жасанды интеллект негізіндегі цифрлық көшірмесін жасауға келісім берді. Мұны келісімшарттың ең инновациялық элементі деуге болады. Оның бет-әлпеті, дауысы және мінез-құлқы айнымайтын AI-көшірмесі тәулік бойы бірнеше тілде трансляция жүргізіп, сауда жасай алады. Бұл брендтің қамту аймағы мен мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтеді.
Енді оның цифрлық-көшірмесі Хаби болмаса да жұмыс істей береді, яғни жарнамалар мен промо-контент жасау үшін Хабидің өзі қажет емес. Түсірілім жасайтын кезде Хаби бос болмауы мүмкін. Ал оның цифрлық көшірмесі бірнеше елде бір уақытта әртүрлі контент жасауға мүмкіндік береді.
Хабидің бастамасы әлемдік брендтермен, компаниялармен жұмыс істейтін блогерлердің уақыт тығыздығы, бір жерден екінші жерге сапарлау, бос болмау секілді мәселесін шешіп береді. Хаби секілді қадамға барса олардың цифрлық көшірмелері тәулік бойы тоқтаусыз жұмыс істей береді. Мұның артында жасанды интеллект қана емес, контентті қадағалайтын команда тұратынын айта кету керек.
Бұл жерде Хаби өз-өзін емес, әлеуметтік желілер арқылы қол жеткізген брендін, яғни бет-бейнесін үш жылға бейнені коммерциялық мақсатта пайдалану құқығы шектеулі мерзімге жалға беріп отыр. Хаби тәулік бойы тыным таппайтын AI-көшірмесінің арқасында өзі ештеңе жасамай-ақ ақша табады.
AI-көшірме дұрыс қолдана білгенге шексіз ресурс болып отыр. Хаби Лейм бренді жай ғана блог емес, бизнес-модель екенін көрсетті.
Осылайша TikTok-блогердің жеке бренді аудиторияға өзін таныту құралы емес, ақша табатын активке айналды.
Хаби Лейм мен Rich Sparkle Holdings арасындағы келісімшарт маркетинг саласындағы биылғы ең ірі келісімдердің бірі деп бағаланып отыр.
Rich Sparkle Holdings TikTok-блогердің Step Distinctive Limited компаниясын сатып алғанымен, төлемді ақшалай жасаған жоқ. Төлем ақша түрінде емес, акциялармен жасалды. Осы келісім үшін шамамен 75 миллион жаңа акция шығарылды.
Хаби Лейм бұл келісімде 49% үлеске ие және Rich Sparkle құрамында бақылаушы акционер ретінде қалады. Осылайша ол брендін коммерциялап, өзі эфирге шықпай-ақ, промороликтерге түспей-ақ пайда таба береді. Бұл бұрынғы ай сайынғы демеушілік немесе бір реттік жарнама келісімдерінен өзгеше. Екіжақты келісім бизнес модельге айналады.
Rich Sparkle компаниясы осы интеграцияланған модель арқылы жылдық кірісті коммерция деңгейінде 4 миллиард АҚШ долларына жеткізуді жоспарлап отыр.
Блогер осы технологияны басқаратын компанияның ірі акционері ретінде акциялар арқылы табыс табады. Алайда кейбір талдаушылар бұл мәміленің бастапқы бағасын қазіргі акция бағасына қарағанда тым жоғары деп есептейді.
Жасанды интеллект қарыштап дамығалы дипфейк кең таралып отыр. AI көмегімен кез келген адамның түрі мен дауысын айнытпай сомдайтын видео жасауға болады. Әсіресе алаяқтар танымал адамдардың бейнесін өз мақсаттарына пайдаланып, олардың келісімінсіз видео жариялап жібереді. Дипфейкпен күресу қиын заманда Хаби Лейм AI көшірмесін лицензиялап, өзі басқара алатындай қадамға барып отыр.
Сондықтан әлеуметтік желілерде аудиториясы көп адамдар қазірден AI-көшірмесін басқара білуі керек. Танымал TikTok-блогер Хаби Леймнің бұл мәмілесі әлеуметтік маркетинг саласында "төңкеріс" болды. Ол "уақыт = ақша" деген ескі формуланы бұзып, "бейне = актив" деген жаңа жүйеге көшті.
Хаби Леймнің AI көшірмесін жасағанда оның бет-әлпеті және қимыл-қозғалысы, дауысы толықтай цифрланады. Оның көшірмесі Хабидің дауысын айнытпай кез келген тілде сөйлей алады. Осылайша Хабидің бренді белгілі бір аумақпен шектеліп қалмай, әлемнің кез келген аймағына арнап жарнама жасауға мүмкіндік береді.
Хабидің "бейнесі" тек жарнамалаумен, сауда жасаумен шектелмейді. Оның бейнесі фильмдерде, компьютер ойындарында көрініс табуы мүмкін.


7 мемлекет Дональд Трампты Нобель сыйлығына ұсынды. Тарихта Нобель иеленген ел басшылары кімдер

Жыл сайын бейбітшілікті нығайтуға қосқан үлесі үшін Нобель сыйлығы беріледі. Бұл сыйлық 1901 жылдан бастап 104 рет табысталды. 2024 жылы Нобельді Хиросима мен Нагасакиде атом бомбасынан зардап шеккен адамдар өмірі туралы баяндау арқылы әлем елдерін ядролық қарудан бас тартуға шақырған Nihon Hidankyo қозғалысы иеленді.
Бейбітшілік жөніндегі Нобель сыйлығы соғыс пен қақтығысты тоқтатуға, ядролық қарусыздандыруға, халықаралық қатынастарды нығайтуға үлес қосқан мемлекет басшысыларына да берілген. Олардың қатарында АҚШ президенттері Теодор Рузвельт, Вудро Вильсон, Джимми Картер, Барак Обама, КСРО президенті Михаил Горбочев, ОАР президенті Нелсон Мандела, Германия канцлері Вилли Брандт сияқты саясаткерлер бар.
Осы орайда Информбюро тілшісі бейбітшілік саласында Нобель сыйлығына ие болған мемлекет басшылары туралы шолу әзірледі.
1906 жылы "Бейбітшілік" сыйлығы АҚШ-тың 25-президенті Теодор Рузвельтке табысталды. Оған Ресей-Жапония соғысын (1904–1905) тоқтатудағы делдалдық рөлі үшін берілді. Ол екі ел делегациясын АҚШ-тың Портсмут қаласында келіссөз жүргізуге шақырып, бейбіт келісімге қол қоюға ықпал етті.
Ресей мен Жапония Маньчжурия мен Корея үшін соғысты. Рузвельт бейбітшілікті сақтаумен қатар, АҚШ-тың халықаралық аренадағы беделін күшейтті.
Теодор Рузвельт "Бейбітшілік" сыйлығын алған алғашқы америкалық әрі мемлекет басшысы атанды. Ол марапаттау рәсіміне келмей, орнына сыйлықты елші және Норвегиядағы өкілетті министр Герберт Пирс алды.
Бельгия премьер-министрі Огюст Мари Франсуа Беернарт 1909 жылы Пол Анри д’Эстурнель де Констанмен бірге Нобель сыйлығына ие болды. Оған бұл марапат халықаралық арбитраж және қақтығыстарды бейбіт жолмен шешу идеясын насихаттағаны үшін берілді. Беернарт Гаага бейбіт конференцияларына қатысып, халықаралық сот құру бастамасын қолдады.
XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында халықаралық қақтығыстарды сот арқылы шешу тың идея еді. Бельгия премьер-министрі кезінде бейбіт дипломатияны дамытты.
1919 жылы Вудро Вильсонға Нобель сыйлығы бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бейбітшілік орнатуға қосқан үлесі және Ұлттар Лигасын құрудағы рөлі үшін берілді. 1918 жылы ол соғыстан кейінгі әлемді бейбіт және әділ етуге бағытталған "14 тармақ" атты жоспарын жариялады. Бұл тармақтарда ашық дипломатия, қаруды қысқарту, ұлттардың өзін-өзі басқару құқығы, теңіз еркіндігі сияқты принциптер қамтылды.
Вильсон осы идеялар негізінде Ұлттар Лигасын құру бастамасын көтерді. Бұл ұйым қазіргі БҰҰ-ның іргетасы еді. Алайда АҚШ Конгресі Вильсонның бастамасын қолдамай, елдің өзі Ұлттар Лигасына мүше болмады. Осы шешім Вильсонның беделіне әсер етсе де, оның бейбітшілік жолындағы халықаралық ықпалын Нобель комитеті мойындады.
1921 жылы Швеция премьер-министрі Карл Ялмар Брантингке Нобель сыйлығы берілді. Ол бұл марапатты Кристиан Ланге, Фредерик Байермен бөлісті. Брантингке халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және Ұлттар Лигасын қолдауға қосқан үлесі үшін берілді.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемде бейбітшілік орнату үшін Ұлттар Лигасы құрылды. Ол Швецияны Ұлттар Лигасының белсенді мүшесі етті. Қарусыздану және бейбіт келіссөздерді қолдады. Карл Ялмар Брантинг Ұлттар Лигасының белсенді жақтаушысы, бейбітшілік саясатын ұстанған социал-демократиялық көшбасшы болды.
1957 жылы Канада сыртқы істер министрі Лестер Боулс Пирсон Нобель сыйлығына ие болды. Оған бұл марапат БҰҰ бітімгерлік күштерін құрудағы рөлі үшін берілді.
1956 жылы Суэц дағдарысы кезінде Мысыр, Израиль, Ұлыбритания және Франция арасында қақтығыс болды. Сол кезде Лестер Боулс Пирсон бірінші БҰҰ бітімгерлік күштерін (UNEF) ұйымдастырды. Қақтығысты әскери жолмен емес, халықаралық бақылаумен шешті.
БҰҰ-ның алғашқы бейбітшілік миссиясын ұйымдастырып, қақтығысты ушықтырмай тоқтатқаны үшін Нобель сыйлығын алған саясаткер 1963-1968 жылдары Канада премьер-министрі болды.
1971 жылы Батыс Германия канцлері Вилли Брандтқа Шығыс пен Батыс Германия арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған Ostpolitik саясаты үшін Нобель сыйлығын иеленді. Ол Кеңес Одағымен, Польшамен бейбіт келісімдер жасап, қырғиқабақ соғыс кезінде Еуропадағы шиеленісті азайтуға күш салды.
Қырғиқабақ соғыс кезінде Германия екіге бөлінді. Вилли Брандтың өзі Варшаваға барып, ескерткіш алдында тізе бүгіп, Польша халқынан тарихи кешірім сұрады. 1980-жылдарға дейін ішкі және сыртқы саясатта белсенді қызмет етті.
1974 жылы Жапония премьер-министрі Эйсаку Сато Шон МакБрайдпен бірге Нобель сыйлығына ие болды. Оларға ядролық қаруды таратпау және Азиядағы бейбітшілікті нығайтуға қосқан үлесі үшін бейбітшілік сыйлығы берілді.
Эйсаку Сато ядролық қаруды таратпау туралы шартты (NPT) қолдап, Жапонияның "үш ядролық қағиданы" енгізді. Бұл қағида бойынша ядролық қару жасамау, оны иеленбеу және елге кіргізбеу керек еді.
Жапония – атом бомбасы түскен жалғыз мемлекет. Эйсаку Сато болса премьер-министр қызметін атқарған кезде ядролық қарусыздану саясатын ұстанды.
Ол 1975 жылы қайтыс болды. Жапония тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрлердің бірі болды.
1978 жылы АҚШ президенті Джимми Картер Мэриленд штатындағы Кэмп-Дэвид резиденциясына Мысыр президенті Әнуар Садат пен Израильдің премьер-министрі Менахем Бегиндім шақырып, 12 күндік келіссөз жүргізді. Екі елдің басшысы бейбіт келісімшартқа және Синай түбегін Египетке қайтару туралы қол қойды. Осы әрекеті үшін екеуіне Нобель Бейбітшілік сыйлығы берілді.
Кэмп-Дэвид келісімінің арқасында Мысыр мен Израиль арасындағы 30 жылға созылған қақтығыс тоқтады. Осы келісімнен кейін Мысыр Израильді мойындаған алғашқы араб елі болды. Бірақ 1981 жылы Әнуар Садатқа қастандық жасалып, қаза тапты.
1987 жылы Коста-Рика президенті Оскар Ариас Санчес Орталық Америкадағы азамат соғыстарды, қақтығыстарды тоқтатуға бағытталған бастамасы үшін Нобель сыйлығын алды.
1980-жылдары Никарагуа, Сальвадор, Гватемала және Гондураста азамат соғыстары болды. Оскар Ариас Санчес Esquipulas II бейбіт келісімін жасап, осы елдердегі қақтығыстарды тоқтатуға  күш салып, демократиялық реформаларға шақырды.
Ол екі мерзім бойы Коста-Риканың президенті қызметін атқарды. Қызметінен кеткен соң да бейбітшілік белсендісі ретінде қызметін жалғастырды.
1990 жылы Нобель комитеті Михаил Горбачевке "бейбітшілік үдерісіндегі жетекші рөлін ескеру үшін" бейбітшілік сыйлығын табыс етті.
1985 жылы КСРО басшылығына Михаил Горбачев келген соң социалистік лагерьдегі өзгерістер  орын ала бастады. Нәтижесінде 1989 жылы шығыс пен батыс қарама-қайшылығының, капитализм мен социализм күресінің белгісі болған 155 шақырымға созылып жатқан бетон қабырға – "Берлин қабырғасы" бұзылды. 1990 жылы қыркүйекте Германия канцлері Гельмут Коль мен КСРО президенті Михиал Горбачев өз әскерін Германиядан шығару туралы келісімге қол қойды. 1990 жылдың 3 қазанында ГДР мен ГФР ресми түрде біріктірілді. Бұл тарихи істі ұйымдастыруда КСРО басшысының рөлі зор.
Ол КСРО басшысы ретінде "қайта құру" және "ашықтық" саясатын енгізді. Бұл Кеңес қоғамын демократияландыруға және сөз бостандығын кеңейтуге жол ашты. АҚШ-пен ядролық қаруды қысқарту жөнінде маңызды келісімдерге қол қойды. Шығыс Еуропадағы коммунистік режимдер бейбіт түрде құлаған кезде КСРО әскерін ұстап отырды. Германияның бірігуіне және Еуропадағы саяси картаның өзгеруіне ықпал етті.
Михаил Горбачёв – Нобель сыйлығын алған соңғы кеңестік көшбасшы. Ресейде оған қатысты көзқарас екіұдай: біреулер оны бейбітшілік үшін еңбегі зор қайраткер десе, енді біреулер Кеңес Одағының ыдырауына жол берді деп сынайды.
1991 жылы Мьянма демократиялық қозғалысының көшбасшысы Аун Сан Су Чжи демократия жолындағы бейбіт және зорлықсыз күресі үшін Нобель Бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. 1988 жылы Мьянмада әскери төңкеріс болған кезде Аун Сан Су Чжи әскери диктатураға қарсы бейбіт оппозициялық қозғалысты басқарды. 1989 жылдан бастап саясаткер 15 жылға жуық үй қамақта отырса да саяси реформаны талап етті. Ол әлемде бейбіт қарсылықтың символына айналды.
2015 жылы Мьянмадағы сайлауда Аун Сан Су Чжидің партиясы жеңіске жетіп, мемлекеттік кеңесші ретінде билікке келді. Алайда 2021 жылы әскери төңкеріс нәтижесінде қайта қамауға алынды.
Ол Мьянманың де-факто лидері саналады. Кейінірек Рохинджа мұсылмандарына қатысты қуғын-сүргін кезінде үнсіз қалғаны үшін халықаралық қысымға ұшырап, беделі түсті.
1993 жылы Нельсон Мандела мен Фредерик Виллем де Клерк "апартеид режимінің бейбіт аяқталуына және Оңтүстік Африкада жаңа демократия негіздерін даярлаудағы олардың еңбегі үшін" бейбітшілік сыйлығына ие болды. Виллем де Клерк сол кездегі Оңтүстік Африка Республикасының президенті еді. Ал Мандела Нобель сыйлығын алғаннан кейін президент атанды.
Нельсон Мандела 27 жыл түрмеде отырып, 1990 жылы бостандыққа шықты. Мандела үш жылды Де Клеркпен бірге апартеид құрылымын бөлшектеуге арнап, елдегі демократиялық сайлауға жол ашты. Олар елдің жаңа Конституциясын дайындап, барлық нәсіл өкілдеріне тең құқық берді.
1994 жылы Мандела Оңтүстік Африка Республикасының алғашқы қара нәсілді президенті болып сайланды. Президент ретінде өткізген бес жылында халықаралық және ұлтаралық татулықты насихаттағаны үшін әлемдік құрметке ие болды.
1994 жылы Ицхак Рабин, Шимон Перес және Ясир Арафатқа Нобель сыйлығы берілді.
1993 жылы АҚШ астанасы Вашингтонда Израиль премьер-министрі Ицхак Рабин мен Палестина азат ету ұйымының (ПАЕҰ) жетекшісі Ясир Арафат қол алысып, бейбітшілік жолындағы ниетін жариялады.
Олар Осло бейбіт келісімдерін жасау арқылы Израиль-Палестина қақтығысын реттеуге талпыныс жасады. Келісім бойынша Палестина автономиясы құрылып, тараптар бір-бірін мойындады. Алайда 1995 жылы Рабин Тель-Авивтегі бейбітшілік митингісінде қастандықпен өлтірілді. Тарихи құжаттарға қол қойып, келіссөз жасауға белсене қатысқан Израиль сыртқы істер министрі кейіннен премьер-министр атанды.
Осло келісімдері Палестина автономиясын құруға және Израиль әскерін белгілі бір аймақтардан шығаруға жол ашты. Келісімдер толық орындалмаса да, бұл оқиға Израиль–Палестина бейбітшілік процесіндегі ең үлкен үміт кезеңі болды.
Кейін Осло процесі баяулап, көптеген шарт орындалмай қалды. Бұл марапат Таяу Шығыс дипломатиясының ең маңызды символдарының бірі болып қалды.
1996 жылы Жозе Рамуш-Орта шығыс тиморлық белсенді Карлуш Белумен бірге Нобель сыйлығын алды. Оларға Шығыс Тимор жанжалын әділ және бейбіт жолмен шешуде олардың күш-жігері үшін бейбітшілік сыйлығы берілді.
1975 жылы Португалиядан тәуелсіздігін жариялаған Шығыс Тиморды бірнеше күннен кейін Индонезия басып алды. Окупация кезінде ондаған мың адам қаза тапты.Жозе Рамуш-Орта БҰҰ-да және басқа халықаралық алаңдарда елінің жағдайын көтеріп, Шығыс Тимордағы адам құқықтарының бұзылуын бүкіл әлемге танытты. Ал Карлуш Белу жергілікті халықты бейбітшілікке үндеп, қақтығыстарды тоқтатуға тырысты.
Католик епископы Карлос Белу болса жергілікті халықты бейбітшілікке үндеп, қақтығыстарды тоқтатуға тырысты. Бұл марапат Шығыс Тимор мәселесіне әлем назарын аударды. 1999 жылы БҰҰ бақылауымен өткен референдумда халықтың көпшілігі тәуелсіздікті қолдап дауыс берді. 2002 жылы Шығыс Тимор ресми түрде тәуелсіз мемлекет болды, ал Жозе Рамуш-Орта кейін ел президенті атанды.
Солтүстік Ирландияның алғашқы министрі Дэвид Тримбл 1998 жылы Джон Хьюммен бірге Нобель Бейбітшілік сыйлығына ие болды. Оған Солтүстік Ирландиядағы "The Troubles" қақтығысын бейбіт жолмен аяқтауға қосқан үлесі үшін берілді.
Солтүстік Ирландияда протестанттар (британшылдар) мен католиктер (ирланд ұлтшылдары) арасындағы қақтығыс отыз жылға созылды. Дэвид Тримблдің бастамасымен екі тарап 1998 жылғы Белфаст келісіміне (Good Friday Agreement) келді.
Ол Солтүстік Ирландия парламентін қайта құру процесіне қатысты. 2022 жылы қайтыс болғаннан кейін Ұлыбритания саясатында бейбітшілік символы ретінде есте қалды.
2000 жылы Нобель Бейбітшілік сыйлығы Оңтүстік Корея президенті Ким Дэ Чжунға Солтүстік Кореямен қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған бастамалары үшін берілді.
Корея соғысынан (1950–1953) кейін екі ел арасындағы қатынас өте шиеленісті болды. Ким Дэ Чжун 1998-2003 жылдары президент болған кезде "Sunshine Policy" яғни "Күн сәулесі саясаты" деп аталған саясатты бастады. Бұл саяси, экономикалық және гуманитарлық байланыстарды арттыру арқылы бейбітшілік орнату жоспары еді.
Нәтижесінде 2000 жылы Пхеньянда Солтүстік Корея көшбасшысы Ким Чен Ирмен кездесті. Қос Корея арасындағы алғашқы жоғары деңгейлі саммит өтті. Отбасыларды қайта қауыштыру бағдарламасы іске қосылды. Ол қайтыс болғаннан кейін Оңтүстік Кореяда демократия символы ретінде есте қалды.
АҚШ-тың 39-президенті Джимми Картер 2002 жылғы Нобель Бейбітшілік сыйлығының иегері атанды. Нобель комитеті оның ондаған жылдар бойы халықаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешу, демократия мен адам құқықтарын ілгерілету және әлеуметтік-экономикалық дамуға қосқан үлесін бағалады.
Джимми Картер 1977-1981 жылдар аралығында АҚШ президенті қызметін атқарды, Нобель сыйлығын президент қызметінен кеткен соң да бейбітшілікке, сайлаулардың әділ өтуіне және кедей елдердегі денсаулық сақтау жобаларына белсенді араласқаны үшін алды.
Ол 1978 жылы Израиль мен Мысыр арасында Кэмп-Дэвид келісімін ұйымдастырды. Бұл келісім Таяу Шығыстағы бейбіт процестің маңызды қадамы болды. Адам құқықтарын қорғау саясатын сыртқы саясаттың басты бағыты етті.
1982 жылы Carter Center атты ұйым құрды. Бұл ұйым сайлауларды бақылау, жанжалды аймақтарда бітімгерлік миссиялар жүргізу, аурулармен күресу сияқты жұмыстармен айналысады. Либерия, Гаити, Босния, Солтүстік Корея сияқты елдерде делдалдық миссияларға қатысты. Гвинеядағы құрт ауруы мен безгекке қарсы халықаралық кампания жүргізді.
Нобель комитеті Джимми Картерді "әлемдегі ең белсенді бейбітшілік қорғаушысы" деп атап, сыйлықты тек президенттік қызметі үшін ғана емес, өмір бойғы бейбітшілікті сақтауға қосқан үлесі үшін берді.
2011 жылы Нобель комитеті бейбітшілік сыйлығына Элен Джонсон-Серлифті лайық деп тапты. Оған бұл марапат Либериядағы әйелдердің қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғау, әйелдердің бейбітшілік құру және демократияға қатысуына жағдай жасау жолындағы күресі үшін берілді.
Элен Джонсон-Серлиф бұл сыйлықты азамат соғысын тоқтатуға үлес қосқан либериялық бейбіт белсенді Лейма Гбови және араб елдерінде демократия мен әйелдер құқығын қорғаушы йемендік журналист және белсенді Таваккул Карманмен бірге алды.
Элен Джонсон-Серлиф Африкада демократиялық жолмен сайланған алғашқы әйел президент атанды. 2006-2018 жылдары президент қызметкен атқарған ол Либерияда азамат соғысы аяқталғаннан кейін елді тұрақтандыру, татуласу және әйелдердің саясаттағы рөлін арттыруға күш салды. Ол БҰҰ-мен және халықаралық ұйымдармен жұмыс істеп, әйелдерді қақтығыстарды реттеу процесіне қосу тәжірибесін дамытты.
Нобель комитеті Элен Джонсон-Серлифті "әйелдердің бейбітшілік орнатудағы рөлін бүкіл әлемге дәлелдеген көшбасшы" деп бағалады. Оның президенттігі кезінде Либерияда сөз бостандығы кеңейіп, әйелдер үкімет пен қоғамда белсенді бола бастады.
2009 жылы бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы АҚШ президенті Барак Обамаға табысталды. Ол халықаралық дипломатияны нығайту және халықтар арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге қосқан ерекше үлесі үшін марапатталды. Нобель комитеті Обаманың ядролық қаруды таратпауға қосқан үлесіне де ерекше назар аударды.
Барак Обама 2009 жылы президент қызметіне кіріскен сәттен бастап әлемді қарусыздануға шақырып, Таяу Шығыс бейбіт процесін қайта жаңғыртты. Ол АҚШ президенті атанған соң бар-жоғы 9 айға жетпейтін уақытта Нобель сыйлығына лайық деп танылды. Осылайша Барак Обама бейбітшілік саласында Нобель сыйлығына ие болған төртінші АҚШ президенті атанды.
Сарапшылар мұны "үміт сыйлығы" деп атады, өйткені бұл марапат Барак Обаманың болашақ әрекеттеріне сенім ретінде берілді.
2016 жылы Нобель сыйлығын Колумбия президенті Хуан Мануэль Сантос жеңіп алды. Нобель комитеті саясаткерге бұл сыйлықты Колумбияда 50 жылдан астам уақыттан бері жалғасып келе жатқан азаматтық соғысты тоқтату үшін бүлікшілерімен бейбіт келісім жасағаны үшін берді.
1964 жылы басталған үкіметтік күш-құрылымдары мен "Колумбияның революциялық қарулы күштері" әскері солшыл радикалды күштері мен түрлі әскерилендірілген радикалды топ өкілдері арасында болған қақтығыстардың салдарынан қаншама адам мерт болып, қаншама адам босқынға айналды. Сантос келісім арқылы елде тұрақтылық орнатуға қадам жасады. 2017 жылдың 27 қыркүйегінде бірнеше жыл қатарынан жүргізілген келіссөздердің нәтижесінде тараптар арасында өзара ынтымақтастық жөніндегі келісімге келді.
Хуан Мануэль Сантос көтерілісшілердің қаруын тастап, бейбіт өмір сүруін талап етті. Алайда бұл келісімдер халық тарапынан қолдау таппады. Олар референдумда бейбіт келісімге қарсы дауыс бергеніне қарамастан, Колумбияның депутттары өзара бейбіт келісім жөніндегі құжатты мақұлдады.
Эфиопия премьер-министрі Абий Ахмед Али – 2019 жылғы Нобель Бейбітшілік сыйлығының иегері. Оған бұл сыйлық Эфиопия мен Эритрея арасындағы 20 жылға созылған қақтығысты тоқтату және бейбіт келісімге келу үшін жасаған батыл бастамалары үшін берілді. Ел ішінде саяси реформалар жүргізіп, саяси тұтқындарды босату, сөз бостандығын арттыру, әйелдерді жоғары лауазымдарға тағайындау сияқты өзгерістер енгізді.
1998–2000 жылдары Эфиопия мен Эритрея арасында шекара қақтығысы болып, ондаған мың адам қаза тапты. Соғыстан кейін екі ел арасында ресми бейбіт келісім болмай, шекара жабық тұрды. Абий Ахмед 2018 жылы билікке келісімен Эритрея президенті Исайяс Афеверкимен келіссөз жүргізіп, шілде айында "Джибутидегі бейбіт келісі" жасалды. Келісім нәтижесінде елдер арасында дипломатиялық және сауда қатынастары қайта орнады.
2020 жылдан бастап Эфиопияның Тыграй аймағында азамат соғысы басталып, Абий Ахмедтің бейбітшілікке қатысты беделі халықаралық деңгейде дауға ұшырады. Дегенмен, Нобель сыйлығы оған бейбітшілік бастамасы үшін, яғни нақты 2018-2019 жылдардағы жетістіктері үшін берілді.
Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху АҚШ президенті Дональд Трампты Абрахам келісімдері (АҚШ-тың араб мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынасты қалыптастырудағы бастамасы) үшін биылғы Нобель сыйлығына ұсынды. Республикалық конгрессмен Бадди Картер болса Иран мен Израиль арасындағы қақтығысты тоқтату және Трамптың ядролық қарудың таралуын тежеуге арналған әрекеттерін атап көрсетті. Ал Камбоджа премьер-министрі Хун Манет Трамптың Камбоджа мен Тайланд арасындағы жер шекарасындағы қақтығысты тоқтатуға делдалдық еткенін ерекше атап өтті. Пәкістан үкіметі де Үндістанмен арадағы дағдарыс салмағын азайтуға қосқан үлесі үшін Дональд Трампты сыйлыққа ұсынды.
Армения мен Әзербайжан көшбасшылары да Трамптың бейбіт келісім жасаудағы рөлі үшін Нобель сыйлығына лайық деп таныды.
Дональд Трамп алғашқы президент қызметкен атқарған мерзімде де Нобель сыйлығына ұсынылған болатын. Алайда бұл марапат оған бұйырмады. Норвегиялық саясаткер Кристиан Тибринг-Гедде Трампты 2018 және 2020 жылдары ұсынды. Сол кездегі Израиль мен Біріккен Араб Әмірліктері және Бахрейн арасындағы Абрахам келісімдері Трамптың дипломатиялық жетістігі ретінде көрсетіледі. Иран мен Израиль, Камбоджа мен Тайланд, Үндістан мен Пакістан арасындағы қақтығыстарды азайту мақсатындағы делдалдық әрекеттері де аталады. Алайда кейбір сарапшылар мұндай ұсыныстарды "дәлелденбеген", "өзін-өзі мақтау мақсатында айтылған" деп бағалайды.
The Guardian мақаласында Нетаньяхудың ұсынысы Дональд Трамп туралы халықаралық деңгейде жағымды имидж қалыптастыру мақсатындағы "саяси айла" деп сипатталған. Алайда АҚШ пен кей елдерде бұл әрекеттер Трамптың "бейбітшілік брокері" ретіндегі имиджін нығайтудың бір бөлігі ретінде қарастырылып жатыр.
Әзірге Израиль, Камбоджа, Пәкістан, Армения, Әзербайжан басшылары, АҚШ-тағы демократиялық ұйым мен кей конгрессмендер Дональд Трамптың кандидатурасын қолдап отыр.
Дональд Трамптың өзі Нобель сыйлығына дәмелі, алайда ол Нобель комитеті бұл сыйлықты бермейтінін бірнеше мәрте мәлімдеді.
"Нобель сыйлығын әділетті түрде берген болса, мен көп нәрсеге байланысты алуыма болушы еді, бірақ олар ондай емес. Барак Обама президент бола салысымен сыйлықты қолына ұстатты. Обаманың өзі не үшін Нобель сыйлығын алғанын түсінген жоқ", – деді Трамп.
Трамп жыл басынан бері төрт жанжалды тоқтатуға үлес қосты.


Үкімет отырысында кімдер Тоқаевтың оң бағасын алды, ал кімдер сын тыңдап қайтты

Бүгін мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығыменҮкіметтің кеңейтілген отырысыөтті. Жиында президент экономиканың негізгі бағыттарынан бастап әлеуметтік саясатқа дейінгі бірқатар салада атқарылып жатқан жұмыстарға жеке-жеке тоқталып, нақты баға берді. Кей салалардағы ілгерілеуді атап өтсе, бірқатар бағыттағы кемшіліктерді ашық сынады. Informburo.kz президенттің 1,5 сағатқа созылған сөзінде кімге не үшін және қандай баға бергенін шолып шықты.
Отырыс басында президент Үкіметтің жұмысынажалпы оң баға берді. Атап айтқанда, мемлекет басшысы ел экономикасы 6,5 пайызға өскенін, инфляцияның себебі анықталғанын, жаңа салық кодексінің оң нәтиже бере бастағанын, азық-түлік бағасын реттеуге қатысты атқарылып жатқан айтып өтті.
"Бұл жақсы нәтиже, сыртқы жағдайдың қиын екенін ескерсек, алайда жетістікке сеніп қалуға болмайды,алда әлі көп жұмыс бар. Экономиканы жаңа даму моделіне толық көшіру үшін нақты және тиімді шешімдер қажет", – деді мемлекет басшысы.
Президент Үкіметтің жалпы жұмысына жақсы баға бергенімен, оның кейбір мүшелерінің саяси бағдарды терең түсінбейтініне және оқуға деген құлықсыздығын сынға алды. Президент оны өзінің "Turkistan" газетіне берген сұхбаты арқылы түсіндірді.
"Үкіметтің кейбір мүшелерімен әңгімеден ұққаным, оны бәрі бірдей ықылас қойып оқымаған секілді. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысындағы сөзімді де толық түсінбегендеріңіз байқалады. Интернет ұзақ мәтіндерді оқудан алыстатты. Оның үстіне кітаптар мен мақалаларды оқымай-ақ, мазмұнын тыңдай салатын мүмкіндік пайда болды. Бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлерге жараспайтын әдет.Оқу керек. Әйтпесе, зейнет жасына жеткен кезде, ойлану қабілетінен айырылып қаласыздар", – дедіпрезидент.
Қасым-Жомарт Тоқаев 130 адамнан құрылған конституциялық комиссияның жұмысы туралы да жақсы сөздер айтты. Мемлекет басшысының айтуынша, жаңа Конституцияның жобасында әділетті Қазақстан, заң мен тәртіп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары мүлтіксіз сақталатыны сияқты негізгі қағидаттар нақты көрсетілген.
"Білім, ғылым, инновациялар және мәдениет еліміздің теңдессіз басымдықтары ретінде айқындалды. Тәуелсіздігіміз, егемендігіміз және аумақтық тұтастығымыз мызғымас құндылықтар болып қала береді және еліміздің унитарлығы, жерінің тұтастығы мен басқару нысаны ешқашан өзгермейді деген аса маңызды сөздер бар. Ата Заңымызда бірлік пен келісімнің негіздері нығая түседі. Бас құжатта жауапты әрі жасампаз отаншылдық ұғымы нақты жазылады. Бір сөзбен айтқанда,жаңа Конституция жобасын шын мәнінде озық, яғни түбегейлі жаңарған, әрбір тұсы сарапталған, сапалы жазылған мәтін деп атауға толық негіз бар.Онда конституциялық құрылысқа қатысты әлемдегі үздік тәжірибелер көрініс тапқан, адам құқықтары және ұлттық мүддеміз толық қорғалған", – деді президент.
Президент дербес деректердің тарап кетуі, онлайн-алаяқтық, жасанды интеллектіні қылмыс құралы ретінде пайдалану туралы айта келе, қаржылық мониторинг агенттігінің жұмысына да баға берді.
"Біз Қаржылық мониторинг агенттігі мен басқа да құқық қорғау органдарын жұмылдырып, киберқылмыспен және алаяқтықпен күресу үшін нақты шаралар қабылдап жатырмыз. Ұлттық антифрод-орталығы 90 мың азаматты алаяқтардың арбауынан сақтап қалды", – деді президент.
Ал "Самұрық-Қазына"қорына келсек, мемлекет басшысы оның жұмысын қатаң сынға алды.
"Самұрық-Қазына" қоры және ұлттық компаниялардың басшыларымен қатаң әңгіме болды. Компаниялардың құрылымын түбегейлі қайта қарап, жаңа заманға бейімдеу керек. Қосшыдан басшы көп.Басшылық құрамы ел айтып жүргендей "Сол жағалаудың" адамдарына толып қалған. Олардың жұмысқа көміліп жатқан ештеңесі жоқ.Кейде не істерін білмей, әлеуметтік желілерде әркіммен пікір таластырып отырады. Бұл түбі жақсылыққа апармайды", – дедіпрезидент.
Президент Роман Склярдың жұмысына оң баға берді.
"Инвестициялық штаб Роман Склярдың арқасында өз жұмысын жалпы тиімді атқарып отыр. Көп нәрсе бірінші басшыға байланысты. Олар инвестициялық жобалардың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Жоба іске қосылғаннан кейін де инвесторға қолдау көрсете беру керек. Жұмыс барысына үнемі мониторинг жүргізіп, әкімшілік кедергілерге жол бермеу қажет", – деді президент.
Мемлекет басшысы арнайы экономикалық аймақтардың даму моделін қайта құруды ұсына келе, бұл жұмысты атқаруда Дархан Сатыбалды мен Жеңіс Қасымбектің қызметін жоғары бағалады. Рас бұл баға Дархан Сатыбалдының Түркістан облысын басқарып тұрған кезі жайында берілді.
"Түптеп келгенде, егер нақты нәтижеге жетемін деген ниет болса, бұл мәселені Түркістан облысының бұрынғы әкімі Дархан Сатыбалды сияқты қолда бар қаржымен де шешуге болады. Астанада да жақсы тәжірибе бар", – деді президент.
Президент Алатау қаласына капитал тарту мәселесіне қатысты Конституциялық заңның қабылдануына кедергі келтіргені үшін Ұлттық банк пен Қаржылық мониторинг агенттігінің жұмысын сынады. Бұған дейін жұмысы жақсы бағаланған ҚМА бұл мәселеде сүрініп қалды.
"Менің төрағалығыммен өткен жиында мұндай пікір айтылмаған еді. Егер сіздерде қандайда бір қауіп не қарсылық болса, маған қағаз жүзінде ұсыныс беріңіздер. Тиісті тапсырма беремін. Бірақ, менің ойымша, бұл шындыққа жанаспайтын бос әңгіме секілді.Мен жауапкершілік алудан қашпаймын, ал сіздер конференцияларда ділмәрсіп, сөз сөйлеп жүре беріңіздер.Қазір қорқыныштан қалтырап отыратын емес, нақты жұмыс істейтін заман", – деді президент.
Президент елдегі банктердің қызметіне де сын айтты.
"Бүгінде еліміздің қаржы нарығындағы жиынтық активтердің 84 пайызы банк саласына тиесілі. Дегенмен бизнеске берілетін қарыз үлесі төмен деңгейде қалып отыр. Не бары 38 пайызды құрайды. Ал екінші деңгейлі банктер былтыр "шыбық басын сындырмай", еш қиналмай 3 триллион теңгеге жуық табыс тапты. Банктер экономиканың негізгі қаржыландыру көзі ретінде өзінің заңды рөліне оралуы үшін жағдай жасау қажет деген сөз талай рет айтылды. Бірақ сылтау таусылмайды. Нәтижесінде банк жүйесіндегі алаяқтық әрекеттерге куә болдық. Ірі, жүйе құраушы банктер мемлекет тарапынан орасан зор көмек берілгеніне қарамастан, дағдарысқа ұшырап, тура мағынасында 1 долларға сатылды. Қазір банктердің өзіне тартатын қаржы ресурстарының құны жоғары деген әңгіме айтыла бастады. Олардың экономиканы қаржыландыруына осы кедергі келтіріп отыр-мыс", – деді президент.
Қасым-Жомарт Тоқаев денсаулық сақтау саласындағы цифрландырудың жүйесіз жүргізіліп отырғанын қатаң сынға алды.
"Салалық министрлердің көз алдында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы алаяқтық істер жасалғаны таңғалдырады. Оның үстіне бұл әлеуметтік салада орын алып жатыр. Бас прокуратура мен басқа да өкілетті органдар қылмыстың қашан жасалғанына, оны кімдердің жасырғанына қарамастан, істі егжей-тегжейлі тексеріп, ақиқатты анықтауға міндетті. Тергеу процесін өз бақылауымда ұстаймын", – деді президент.
Жиында Қасым-Жомарт Тоқаев электр энергиясына қатысты мәселелерді айта келе бұрынғы энергетика министрлерінің жұмысына көңілі толмайтынын жеткізді.
"Энергетика министрлігінің бұрынғы басшылары тек мұнаймен шұғылданған сияқты, электр қуаты өндірісі екінші қатарда назардан тыс қалды. Енді бұл олқылықты тез арада түзетуіміз қажет. Қазіргі кезде Қазақстанда 123 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндіріледі. Бұл еліміз үшін жеткіліксіз", – деді президент.
Президенттің пікірінше, мәселе – энергетика саласында нағыз мамандардың жетіспеуінде.
"Энергетика саласындағы мәселелермен "алып бара жатқан не бар дейсің?" деп, "азды-кем білімі бар, бірақ өзіне деген сенімі мол" кез келген адам айналысатын болды", – деп сынады президент.
Мемлекет басшысы өңдеу өнеркәсібіне қатысты мәселелерге де сыни баға берді.
"Былтыр өңдеу өнеркәсібі тұрақты дамып, 6,4 пайызға өсті. Бірақ өңделген тауар экспорты 2,7 пайызға төмендеді. Бұған жалпы экспорттың 4,2 пайызға азайғаны да әсер етті.Өнеркәсіп саясатының басты кемшіліктері дәл осы тұста анық байқалды. Бұл салада шикізат өндірушілердің үлесі әлі де басым.Бірақ бұл оларға кедергі жасауға болады деген сөз емес, керісінше, оларға көмегімізді әлдеқайда күшейтуіміз қажет. Сонымен қатар өңдеу өнеркәсібіне баса назар аудару керек. Өңдеу өнеркәсібіндегі өнімнің 40 пайыздан астамы металлургияға тиесілі. Ал металлургия секторында экспортқа шығарылатын тауардың жартысынан көбі – төмен деңгейде өңделген өнімдер. Соның салдарынан, шикізатты сыртқа шығарамыз да, одан жасалған дайын өнімді басқа елдерден сатып аламыз. Парадокс. Мұндай тәжірибені доғару керек", – деді президент.
Мемлекет басшысы тиісті органдарды мал шаруашылығының әлеуетін дұрыс пайдаланбай отырғаны үшін сынады.
"Мал шаруашылығының даму стратегиясы да, қарқыны да мардымсыз, түсініксіз, кешенді жүйе жоқ. Бұл салада шешімін таппай тұрған мәселе көп. Өнімдердің басым бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда және шаруа қожалықтарында өндіріледі. Еттің 60 пайызы, сүттің 80 пайызы – солардың еншісінде. Бұл жағдай өнімділікті арттыруға кедергі болып отыр. Елімізде жем-шөп қорын даярлаудан бастап, өнімді өңдеу, жеткізу, сату үдерісі біртұтас жүйе ретінде жолға қойылмаған. Басқаша айтсақ, осының бәрін басқарудың бірыңғай жүйесі жоқ. Өкінішке қарай, 2026 жылы осындай мәселелер туралы айтуға мәжбүр болып отырмыз", – деді мемлекет басшысы.
Сонымен қатар президент ветеринарлық қауіпсіздік жүйесінің сапасын сөз етті.
"Ашығын айтқанда, Қазақстанда бұл сала кенжелеп тұр. Еліміздегі 168 зертхананың жиырма жетісі ғана халықаралық стандартқа сай келеді. Мал дәрігерлерінің жұмысы толық бақылауға алынбаған. Соңғы үш жылда малға екпе салдық деп 30 мың жалған құжат жасалды. Бұл саланы біржола тәртіпке келтіру қажет. Үкімет ветеринария саласын дамытудың кешенді бағдарламасын үш айдың ішінде қабылдауға тиіс", – деді президент.


Жеке деректер желіге тарады, енді не істеу керек? Қауіптің алдын алатын 6 қадам

Аталған мәліметтер базасында 16,3 миллион жолдан тұратын CSV файл анықталған. Онда азаматтардың тегі, аты, әкесінің аты, жынысы, туған күні, идентификатор, ЖСН, ұялы телефон, жұмыс, үй, азаматтығы, ұлты, мекенжайы, расталған мекенжайы, тұрғылықты жерінің басталу және аяқталу күні туралы деректер бар.
Құпиясөз ретінде аты-жөніңізді, туған күніңізді, қысқа сөздерді немесе 123456, qwerty сияқты оңай табылатын сөздерді пайдаланбаңыз. Пароль кемінде 12 таңбадан тұратын болсын. Оның ішінде үлкен және кіші әріптер, сандар мен арнайы таңбалар (\*!@#) болса, қауіпсіздеу болады. Сонымен қатар әр түрлі сервиске әр түрлі құпиясөз қойыңыз.
Құпиясөздерді қағазға жазып немесе браузерде сақтамаңыз, bitwarden, 1Password, KeePass сынды арнайы құпиясөз менеджерлерін қолданыңыз.
Сонымен қатар құпиясөздерді жиі-жиі жаңартып тұрыңыз.
Бұл сіздің аккаунтыңызға кіру кезінде қауіпсіздікті арттыратын қосымша қорғаныс тетігі. Әдетте, аккаунтқа кіру үшін логин мен құпиясөз жеткілікті. Ал екі факторлы аутентификация қосылған жағдайда, жүйе сізден қосымша растауды талап етеді. Мысалы, телефонға SMS арқылы келген бір реттік код, Google Authenticator, Microsoft Authenticator, Authy сияқты арнайы мобильді қосымшадағы уақытша код немесе электрондық пошта арқылы жіберілген сілтеме.
Екі факторлы қорғауды әлеуметтік желілерде, электронды пошталарда, банк қосымшаларында және eGov сияқты мемлекеттік жүйелерде міндетті түрде қосып қойған жөн.
Фишинг – қаскөйлердің сізді алдау арқылы логин, құпиясөз, банк картасы деректері сынды құпия деректеріңізді өз еркіңізбен беруге мәжбүрлейтін алаяқтық тәсілі. Олар көбіне банк, мемлекеттік орган немесе танымал сервис атынан хабарлама жіберіп, құрығына түсіреді. Мысалы, "аккаунтыңыз бұғатталады", "төлем қабылданбады", "бонус ұттыңыз" деген секілді хабарламалармен сілтеме жібереді.
Мұндай сілтемелер көбіне жалған сайтқа апарады, ал ол нағыз сайтқа қатты ұқсайды. Егер сіз логин немесе банк картасының мәліметтерін енгізсеңіз, олар алаяқтардың қолына түседі. Сондықтан кез келген электронды хатқа, SMS-ке немесе мессенджердегі сілтемеге сақтықпен қараңыз.
Ресми сайттарға тек өзіңіз теріп кіріңіз, ал хабарлама келсе, банкке немесе ұйымға тікелей қоңырау шалып, ақпараттың шынайылығын нақтылаңыз. Ешқашан құпиясөзді, ЖСН-ді, картаның CVV-кодын бейтаныс сілтемелер арқылы енгізбеңіз.
Сайттарға тіркелген кезде сізден сұралған деректердің қайсысы міндетті, қайсысы артық екенін саралаңыз.
Көптеген сайт пен қосымшаға тіркелгенде сізден аты-жөн, телефон нөмірі, электронды пошта, мекенжай, тіпті ЖСН сияқты мәліметтер сұралуы мүмкін. Алайда барлық сұралған ақпарат шын мәнінде қажет емес. Кейде компаниялар бұл деректерді тек маркетингтік мақсатта жинайды немесе үшінші тарапқа сатады. Сондықтан тіркелу формасын толтырғанда ұлт, жұмыс орны, мекенжай сынды міндетті емес жолдарды бос қалдыруға құқығыңыз бар.
Сонымен қатар, сайттың құпиялылық саясатына көз жүгіртіп, жеке деректеріңіздің қалай өңделетіні мен қайда жіберілетініне назар аударыңыз. Егер сайт немесе қосымша деректерді шамадан тыс талап етсе және олардың қалай қорғалатыны туралы ашық ақпарат бермесе, одан бас тартқан жөн.
5. Қоғамдық Wi-Fi желілерінен сақтаныңыз
Сауда орталықтары, әуежай, кафе мен қонақүйдегі тегін Wi-Fi желілері ыңғайлы болғанымен, олар әдетте ашық және қорғалмаған болады. Қаскөйлер тіпті шынайы Wi-Fi атауына ұқсас жалған желі жасап, сізді соған байлап қоюы ықтимал. Мұндай желіге қосылған кезде сіз байқамай құпия деректеріңізді өз қолыңызбен бере салуыңыз мүмкін.
Сондықтан қоғамдық желіге қосылғанда электронды пошта, банк қосымшасы немесе eGov порталы сияқты маңызды қызметтерге кірмеген дұрыс. Егер мұндай желіде жұмыс істеу қажет болса, VPN қолданған жөн.
Сонымен қатар, ноутбук немесе телефондағы Wi-Fi-ды автоматты түрде қосылмайтындай етіп баптап, қажет болмаған жағдайда сөндіріп жүру де – киберқауіпсіздік мәдениетінің маңызды бөлігі.
Антивирус компьютер немесе смартфонды вирустардан, шпиондық қосымшалардан, фишингтік әрекеттерден сақтайды. Тіпті сенімді сайттар мен файлдардың өзі кейде қауіп төндіруі мүмкін, сондықтан антивирус әрдайым қосулы тұруы қажет.
Сонымен қатар, операциялық жүйе мен қосымшалардағы жаңартуларды уақытында орнату өте маңызды. Себебі әр жаңартқан сайын бұрынғы нұсқадағы қауіпсіздікке қатысты осал тұстары да жетілдіріліп отырады.


Цифрлық егемендік: Мемлекеттік шекара неге киберқылмыс әлемімен күреске кедергі

Әлем елдері арасындағы шиеленістер, саяси-әскери қақтығыстар, сауда соғысы және экономикалық дағдарыстар мемлекеттік қана емес цифрлық қауіпсіздіктің де маңызды екенін айқын ете түсті. Киберәлемде шекара жоқ екені белгілі. Ендеше әлемге ортақ киберкеңістікте әр ел өзінің цифрлық егемендігін қалай сақтай алады? Мамандар бұл сұраққа жауапты дәстүрліPositive hack daysфестивалінің аясында іздеді.
Сала мамандары әлемде тұрақтылық болмағанымен, киберәлемде тұрақтылықты қамтамасыз етуге әлі де мүмкіндік барына сенімді. Бұл үшін елдер цифрлық әлемдегі қауіпсіздіктің мемлекеттердің бәріне ортақ архитектурасын, яғни жалпы стандарттары бойынша келісімге келуі тиіс.
"Сайберус" қорының және Positive technologies компаниясының негізін қалаған Юрий Максимовтың айтуынша, соңғы жылдары әлем елдері өзара "шекараларын жапқаннан" кейін өз технологияларын жасауға кірісті. Яғни, бұған дейін барша ел ортақ қолданып келген технологиялардың әр елде балама түрлері әзірлене бастады. Бұл жол цифрлық егемендікті қамтамасыз еткенімен, маман оны өркениет жолы деп есептемейді.
Юрий Максимов,"Сайберус" қорының негізін қалаушы:
– Әлемде көптеген ел бар және олардың бәрі өз азаматтарына қажет технологияларды жасап шығаратын болса, қанша ресурс, қанша күш, қанша еңбек қажет екенін есептей беріңіз. Мен мұны өркениеттің жолы деп есептемеймін. Оның орнына цифрлық әлемнің баршаға ортақ архитектурасын жасауға тиіспіз. Стандарттар ортақ болса, әр ел оның өзіне тиесілі бөлігін жасай алар еді. Рас, қазір әлем тыныш емес және мемлекеттер арасында келіспеушіліктер көп. Бірақ, цифрлық әлемде келіссөз жүргізуге, ортақ келісімге келуге әлі уақыт бар деп есептеймін.
Сондықтан,бізге киберБҰҰ рөлін атқаратын ұйым керек.Ол цифрлық стандарттардың ортақ болуын және елдердің осы стандарттарды бұлжытпай ұстануын қамтамасыз етуі керек. Цифрлық әлемде ешбір ел өзге елге тәуелді болмауы, бір-біріне ықпалын жүргізбеуі керек. Әрине, бұл әлемде де ірі елдер мен әлсіз елдер болады. Бірақ, ешкім өз технологияларын ықпал ету құралына айналдырмауы тиіс. Оның орнына әріптестікте жұмыс істеуі шарт. Егер бір елдің дайын әрі сәтті шыққан технологиясы болса, басқа елдердің оны қайталап көшіріп, өзіндік нұсқасын әзірлеп қажеті қанша? Сондықтан бұл салада жетістікке жеткен елдер қай технологияларды жасау қажет емес екенін, ал қайсын әзірлеу керектігі жөнінде айтып, өз тәжірибесімен бөлісе алатың алаң қажет.
Цифрлық әлемде шекара болмағанымен, мемлекеттік шекараның болуы тек технологияларды дамытуға ғана емес киберәлемдегі қылмыстармен күреске де кедергі келтіріп отыр. Бұл туралы Қазақстан мысалында Қазақстанның Цифрлық даму министрлігі Ақпараттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Руслан Әбдіқалықов айтып берді. Оның сөзінше, қылмыс әлемімен күресте мемлекеттер арасындағы өзара әріптестіктің әлсіздігі үлкен тосқауыл болып отыр.
Руслан Әбдіқалықов,Қазақстанның Цифрлық даму министрлігі Ақпараттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы:
– Қазақстанда барлық қылмыс ішінде киберқылмыстар өз үлесі бойынша бірінші орында. Біздіңкиберқылмыстармен күресте көбіне жеңіліп жатуымызға қылмыстық әлемде шекара деген дүниенің болмауы себеп. Оларда ұлт, мемлекет, шекара деген ұғымдар жоқ. Киберқылмыскерлердің жалғыз мақсаты – өзгелердің қаражаты есебінен баю ғана. Бұл мақсатқа қол жеткізуге оларға мемлекеттік шекара ешқандай тосқауыл емес.
Ал мемлекеттерге қылмыс әлемімен күресте осы шекара және елдер арасындағы өзара әрекеттің әлсіздігі үлкен кедергі. Қазақстан мысалында айтсақ, біздің елде қаржылық алаяқтық жасап, шетелге қашып кеткендерді біз кез-келген елден экстрадициялай алмаймыз. "Өз халқымызға тигізіп жатқан зияны жоқ болса, бұл іске араласып нем бар" дейтін елдер табылады. Сондықтан, Қазақстан киберқауіпсіздік мәселесінде елдер арасындағы шекараны жойып, мемлекеттердің бірге ашық әрі адал жұмыс жүргізуін қолдайды. Ешбір ел жалғыз өзі киберқылмыс әлемін жеңе алмайды. Тек бірігу арқылы ғана біз оларға жедел әрі нақты жауап бере аламыз.
Халықаралық әріптестікті дамыту қажеттігі туралы пікірді Security Vision бас директоры Руслан Рахметов те қостады. Компания басшысы цифрлық технологияларды әзірлеушілердің коллаборациясы жеке өнімдер емес тұтас шешімдер әзірлеуге негіз болатыны туралы айтты.
Руслан Рахметов,Security Vision бас директоры:
– Киберқылмыс әлемімен күресті күшейту үшін әлбетте халықаралық әріптестікті дамыту қажет. Бұл ретте жекелеген вендорлардың халықаралық нарыққа жалғыз шығуынан гөрі бұл бағытта бірлескен жұмыс жүргізу тиімді болады.Вендорлардың коллаборациясы бір-бірін толықтыруға және жекелеген өнімдерді емес, техникалық тұрғыдан толыққан, тапсырыс иесіне кешенді пайда әкелетін нақты шешімдерді сатуға мүмкіндік береді.
Бұл стратегияны жүзеге асыруда, сондай-ақ, вендорлардың басын ортақ мақсат аясында қосатын біріктіруші күштің болғаны маңызды. Оған қоса, компаниялардың қызметін халықаралық аренада GR аясында сәтті жүзеге асыру үшін мемлекеттік қолдау да қажет.
Positive Technologies бас директоры Денис Баранов бұл тұрғыда әлем елдерінің вендорлары, яғни цифрлық технологияларды әзірлеуші компаниялар әріптестікке дайын деп есептейтінін жеткізді. Оның сөзінше, бұл сала өкілдерінің базалық мүдделері мен құндылықтары ортақ.
Денис Баранов,Positive Technologies бас директоры:
–Цифрлық егемендік дегеніміз – көрші елдердің технологияларын өзіндік жаңа технологиялармен ауыстыру емес, технологияларға берілетін сенімділіктің деңгейі. Соңғы жылдар біздің индустриядағы компаниялардың бәрі дерлік децифровизацияны жою бағытында жұмыс істеп жатыр.
Сондықтан, киберқауіпсіздік саласында коммерциялық бәсекелестік аса байқалмайды. Компаниялардың бәрі ортақ құндылықтар аясында біріккен.
Мамандардың түйіндеуінше, цифрлық егемендік – қандай да саяси қозғалыстар мен оқиғаларға қарамастан, цифрлық технологияларды қолданушылар мен мемлекеттің мүддесін сақтау. Бұл ретте қолданушылардың мүддесі өздеріне үйреншікті сервистерді пайдалану болса, мемлекеттің мүддесі – ұлттық қауіпсіздікті қорғау. Осы екі мүдденің тоғысуы үшін әлем елдері келісімге келіп, әріптестікте жұмыс істеуі тиіс.


Ауыл әкімінің билігін күшейту үшін оларға қандай мәртебе беру қажет? Сарапшылар пікірі

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ауыл және аудан әкімдерінің құзыретін заңмен нығайту керек екенінмәлімдеді. Халық сайлағанымен, ауыл әкімдерінің қолында дербес шешім қабылдауға мүмкіндік беретін нақты өкілеттіктер аз.
"Әкімдердің өкілеттігін қайта қарау мен жауапкершілігін күшейту экономикалық ресурстарды рационалды бөлумен қатар сауатты жүргізілуге тиіс. Әйтпесе аталған бағыттағы реформалар ойдағыдай нәтиже бермейді", – деді мемлекет басшысы.
Осы ретте Informburo.kz сарапшылардан ауыл әкімінің мәртебесі қандай болуы тиіс және оларға қандай өкілет берілуі қажет екенін сұрады.
Серік Егізбаев, мәжіліс депутаты, "Ауыл" фракциясының жетекшісі:
– Ауыл-аймақтардың қарқынды дамуы үшін ауыл әкімдерінің мәртебесі нақтылануы өте маңызды.Қазіргі таңда, ауыл, кент, ауылдық округ әкімдері мемлекеттік атқарушы органдармен қатар жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілеттіктерін де жүзеге асырады. 2021 жылдан бастап Қазақстанда ауылдық округ әкімдерін депутаттар емес, жергілікті тұрғындар тікелей сайлай бастады. 2018-2020 жылдары дербес жергілікті бюджет механизмдері енгізіліп, ауылдық округтер дербес бюджет алды, ауылдық округтердің өзін-өзі қамту деңгейін арттыру мақсатында салық пен төлемдердің 25 түрі берілді. Оның орынды шешім болғанының дәлелі – төртінші деңгейлі бюджет енгізілгеннен бері ауылдық округтердегі түсім 4 есе ұлғайып, 130 млрд теңгеден асқан. Ал биыл Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев төртінші деңгейлі бюджеттің дербестігін арттыруды тапсырды.
Егер ауыл әкімдерінің мәртебесі шын мәнінде күшейсін десек, келесі салаларда нақты және кең өкілеттер беру маңызды:
Яғни, әкім - ауылдың күнделікті өміріне, даму бағытына, жергілікті инфрақұрылым мен әлеуметтік мәселелеріне толық жауапты лауазым иесі болуы тиіс.
Егер әкімдерге нақты өкілеттер мен ресурстар берілсе, жол, коммуналдық қызмет, су, жарық сияқты жергілікті мәселелер бойынша бюрократиялық іс-қимылдар азайып, ауыл жұртының көп мәселесі ауылдық деңгейде шешілер еді. Бұл ауыл инфраструктурасы мәселелерін жергілікті деңгейде тез шешіп, ауылдарды дамытуға мүмкіндік береді. Әкім әлеуметтік, мәдени, білім, спорт, қоғамдық қызметтерді дамытуға, ауыл тұрғындарының тұрмыс деңгейін көтеруге тікелей ықпал ете алады. Бұрынғы "орталықтан тағайындалған әкім" моделімен салыстырғанда ауыл тұрғындарының нақты қажеттілігіне сәйкес саясат жүргізіледі.
Қорыта айтқанда, бюджет және заңнамалық базаны бекіту ауыл әкімдеріне нақты қаржылық дербестік береді. Бұл ауыл бюджетін жергілікті қажеттіліктерге жұмсауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, орталықтан тапсырма күтпей-ақ, ауылішілік мәселелерді, инфрақұрылым, коммуналдық қызметтерді басқару өздерінде болады. Сондай-ақ, ауыл тұрғындары әкімді өздері сайлап, оған өздері талап қояды. Бұл биліктің жергіліктенуін, халықтың белсенділігі мен жауапкершілігін арттырады, ашықтық, есеп беру, қоғамдық бақылау күшейеді.
Сөздің шыны керек, әр ауылдың өз проблемасы бар, қажеттілігі де әртүрлі. Қазақта "Басы ауырмағанның қасында балтырың сыздамасын", деген сөз бар. Яғни, ол ауылдың мұң-мұқтажын, жергілікті ахуалды сол ауылдың азаматы ғана біледі. Сырттан сайланған бөтен біреу ол ауылдың қажеттіліктерін білмейді, түсінбейді. Сондықтан да, ауыл әкімін де сол ауыл азаматтары өз арасынан өздері сайлағаны орынды. Сәйкесінше, сайланған әкім халық алдында жауапты болады. Егер нәтижесі жоқ болса, халықтың сенімі азаяды. Сондықтан әкімдер мықты, белсенді, нәтижелі жұмыс істеуге жігерленеді.
Дегенмен, мәртебе күшейту мен өкілеттік беру – тек бастама. Егер әкім аппаратындағы кадрлық және басқару мәдениеті жеткіліксіз болса, бюджеттік дербестік болғанымен, бюджет кірісі аз болса (ауыл халқы аз, салық түсімі жоқ, табыс көзі шектеулі) және қоғамдық бақылау, халықтың белсенділігі, азаматтық қоғам дамымаған болса, әкім дербестігінің тиімділігі де күмәнді. Сондықтан, әкімдер мәртебесін күшейту міндетімен қатар, олардың есеп беру механизмін, ашықтықты, жергілікті демократияны да қатар дамыту керек. Әрине, ол үшін әкімдер мен әкім аппараты қызметкерлері кәсіби деңгейді көтеру, басқарушылық дағдыларға бейімделу, яғни, әкімдерді қайта даярлау бағдарламасына ден қойып, сол бағытты күшейткені жөн.
– Жалпы, бізде бюджеттің төртінші деңгейі енгізілді. Ауыл әкімдеріне бюджеттік дербестік беріліп, өздерінің белгілі бір бюджетін бөлу бойынша көптеген дайындық жұмыстары жүргізілген. Бірақ бәрібір кейін көп ауыл әкімдерінде құжаттарды жүргізу, есеп тапсыру сияқты қаржылық сауаттылыққа қатысты сұрақтар пайда болды. Сол үшін барлығы "әкімдер мектебі", "ауыл әкімдерінің мектебі" деген арнайы курстардан өтті. Енді осы жұмыстарды нақты орындау керек болып отыр.
Қазір ауыл әкімдерінің мәртебесі бойынша жан-жақты шаралар жасалып жатыр. Олар мектептен өтті, біліктілігін арттырды, құжаттармен, бюджет құжаттарымен жұмыс істей алатын деңгейге жетті. Сондықтан ауылда жиналатын жеке табыс салығы, корпоративті табыс салығы, кәсіпкерлерден түсетін түсімнің белгілі бір бөлігі белгілі бір пропорцияда ауылда қалуы керек. Сол кезде ауыл әкімі ауыл азаматтарымен кеңесе отырып, елді мекенді дамытуды өзі жоспарлай алады. Мысалы: су, инфрақұрылым, ауылішілік жолдар (республикалық үлкен жолдар емес) сияқты мәселелердің бәрі ауыл әкімінің қолында болса, инфрақұрылымның жақсаруы да, әлеуметтік мәселелердің шешілуі де тезірек жүруі тиіс.
Қазір бюджеттік өтініш ұзақ жүреді: ауданға барады, облысқа барады, қайта оралады. Ал егер белгілі бір өкілеттік ауыл әкімдерінің қолына берілсе, біз оларға сенім артсақ, жұмыс тез жүреді. Бұл ауыл тұрғындарына да тікелей әсер етеді, яғни шешілмей жүрген мәселені бір жыл күтпей, бір айдың ішінде жасап алуға мүмкіндік туады.
– Жергілікті өзін-өзін басқару реформасы елімізде жақсы бастау алып еді, бірақ жарты жолда тоқтап қалған секілді. Менің ойымша, бұр үрдісті қайта жандандыру қажет, және осы орайда президенттің сөзін қолдаймын. Алайда, тек ауыл әкімдерімен тоқталмай, қалалар және облыстар әкімдерін сайлауға, оларды жергілікті мәселелерді шешуге көбірек тетіктер беру қажет деп санаймын. Әкімдерді мәслихаттар емес, халық тікелей сайлауы қажет, сонда әкімдер халықтың алдынан өтіп, халықтың алдында жауап береді. Жұмысын уәде бергеніндей атқармаса, халықтың көңілін таппаса, сол халық келесі жолы оны сайламай, басқа біреуді орнына қояды. Сөйтіп келе, билікке ең білімді, білікті, қолынан іс келетін ел басқарудағы мамандар келеді, мемлекетті басқару жүйесінің сапасы күрт арта түседі.  Бұрынғы президент Нұрсұлтан Назарбаев 2008 жылы: "Біздің халық демократияға әлі дайын емес, Америкада сияқты демократияны құру үшін сонша миллион американдықтарды қайдан аламын?", – деп айып еді ғой, оның бәрі тек сылтау ғана. Себебі, халық аңқау емес, бәрін көреді, кімнің қалай жұмыс істейтініне көзі жетеді және өзіне лауазымына сай болатын басшыларды таңдауға ақылы жетеді.
Алайда, халық сайлаған әкімдердің қолында шынайы билік тетіктері болуы үшін, олардың құқықтары мен уәкілеттік күшін көбейту керек. Себебі әкім сайлағанда "ананы істеймін", "мынаны қатырамын" дейді, бірақ сайлау өткен соң соны істеймін десе де, қолында не қаражат, не ықпалы болмай қалады. Сондықтан бірден емес, біртіндеп өкілеттіктерді жергілікті басқару деңгейіне түсіру керек.
Орталықтан (республикалық деңгейде) тек ұлттық қауіпсіздік, қорғаныс, ішкі істер, сыртқы саясат, төтенше жағдайлар, идеологиялық жұмыс, ақпараттық технологиялар, ірі инфрақұрылым жобалары – сол сияқты салалар қалуы керек. Ал жергілікті бюджет, бизнесті қолдау, білім беру, денсаулық сақтау, жол жөндеу, әлеуметтік сұрақтарды осы жергілікті биліктер шешу керек. Бір жағынан, ол жергілікті биліктің Астанадағы бастықтары емес, жергілікті халықтың алдында жауап беруіне әкеледі. Себебі, қазіргі жағдайда бүкіл билік орталықта болған соң, жергілікті шенеуніктер жоғарыдағыларға қарап отырады, халықтың алдында жауапты емес.
Екіншіден, жергілікті биліктің өкілеттігін арттыру орталық мемлекеттік органдардың жұмысын азайтады, олар стратегиялық, мемлекеттік маңызы бар сұрақтармен айналыса алады, орталықтағы мемлекеттік қызметкерлердің санын біраз қысқартуға болады. Сол жұмыс орындары Астанада емес, облыстарда, қалаларда, аудандар мен ауылдарда ашыла бастайды, жергілікті бизнес дамиды, халық Астана – Алматы – Шымкент сияқты ірі қалаларға ұмтылмай, аймақтарда қала береді, жұмыс істейді, экономикалық және әлеуметтік даму тек қалаларда шоғырланбай, ауылдар да бой көтере бастайды. Сол арқылы қала мен ауылдағы халықтың өмір сүру деңгейі, жағдайы теңеле бастайды және тек осы арқылы жүйелі түрде бірқатар мемлекеттік мәселелер шешіле бастайды.
Ауыл, аудан, қала, облыс деңгейінде шынайы басқару тетіктері, ең бастысы, бюджет қолда болса, көптеген сұрақтар жергілікті деңгейде шешіле бастайды. Қазір халық жалақы алмай жатса да, жергілікті жол жөнделмей, жылу берілмей, қоқыс шығарылмай, су ақпай қалса, барлық сұрақтардың шешімін президенттен сұрайды, себебі шынайы билік, ықпал, күш тек президенттің қолында бар екенін біледі. Сондықтан халық барлық сұрақтар бойынша әкімге, депутатқа, министрге бармайды, тек президентке жүгінеді, тіпті ауыл, аудан, облыс әкімінің аты-жөнін де білмей жатады. Бұл жағдай президент пен оның әкімшілігіне де тиімсіз. Ал биліктің біраз бөлігін әкімдерге жүктеп, оларға билік тетіктерін беріп, тікелей халықпен сайланып, халыққа жауап берсе, онда президенттің де ауыртпалығы азаяды, жергілікті сұрақтар бойынша жауапкершілік жергілікті әкімдердің мойнында болады.
Ең бастысы – халық өз күшін сезе бастайды, өз басшыларын өзі тағайындап, өзі алып тастауға мүмкіндігі бар екенін түсінеді, саяси белсенділік пен саяси мәдениет арта түседі. Билік те халықтың күшін сезіп, халықтан қорқып, халықтың ризалығы үшін жұмыс істей бастайды. Яғни халық билікке жұмыс істемейді, билік халыққа қызмет етеді.
Өкінішке қарай, отыз жылдан астам тәуелсіз болсақ та, ол деңгейге әлі жеткен жоқпыз, Кеңес дәуіріндегі менталитет әлі күшін жоғалтқан жоқ, яғни "барлық мәселені үкімет шешу керек", "халық белсенді болмауы керек", "саясатқа араласпауы керек" секілді ұстанымдар әлі де кең таралған. Ал шынайы демократиялық ел құрамыз десек, халық барлық сұрақтарға белсенді араласып, барлық мемлекеттік шешімдерді өзі қабылдап, қазіргі өмірі мен болашағы өз қолында болуы тиіс және оны президент қашан айтады деп күтпей, өзі талап етуі керек.
Нұрболат Құрметұлы, Экономикалық зерттеулер институты Өңірлік зерттеулер және өмір сапасы орталығының директоры:
– Жалпы әкімдерді сайлау институтын енгізу – халықтың мемлекеттік басқаруға қатысуының тиімді тетігі. Әкімдерді тікелей сайлау арқылы таңдау халыққа өз еркін білдіруге кең мүмкіндіктер береді және демократиялық қоғам қалыптастыруға ықпал етеді.
Қазақстанда әкімдер сайлауын өткізу тәжірибесі 2021 жылдан бері енгізіліп келеді. Сол уақыттан бері сайлау арқылы шамамен 2,5 мың ауыл әкімі таңдалды. Бұл – ауылдық деңгейдегі барлық әкімдердің 93%-ы. Тікелей сайлауды енгізу әкімдердің кадрлық құрамына оң әсер етті. Әкімдер корпусы айтарлықтай жасарды, мемлекеттік басқару жүйесіне жаңа кадрлар келді. 2023 жылы пилоттық режимде аудандар мен облыстық маңызы бар қалалардың 45 әкімі сайланды. 2025 жылдан бастап аудандар мен облыстық маңызы бар қалалардың әкімдерін тікелей сайлау толық енгізілді.
Біріншіден, сайлау әкімдер мен тұрғындар арасындағы сенімді диалогты қалыптастыруға ықпал етеді. Азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдау процесіне қатысуына қолайлы жағдай жасалады.
Екіншіден, әкімдердің сайланбалылығы кадрлық әлеуеттің артуына әсер етеді. Тікелей сайлауда табысты қатысып, жергілікті атқарушы органдардың күрделі жүйесін басқара алған мемлекеттік қызметшілер облыстық және орталық атқарушы органдар үшін дайын әрі тиімді менеджерге айналады.
Үшіншіден, сайлаудың ашықтығы қамтамасыз етіледі және халықтың саяси мәдениеті өседі.
Жалпы, аудандар мен облыстық маңызы бар қалалар әкімдерін тікелей сайлауды енгізу – Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару институтын дамытудағы маңызды қадам. Бұл қадам саяси мәдениеттің өсуіне ықпал етіп, сайлаудың ашықтығы мен бәсекелестігі азаматтық қоғамды жаңа жетістіктер мен жаңғыруға ынталандырады.
Маңызды мәселе – ауыл әкімдерін жай ғана сайлап қоймай, оларға сайланғаннан кейін өзінің жоспарын іске асыруға тетіктер мен құзыреттер беру. Сондықтан ауыл әкімінің құзыретін нығайту бойынша оларға өкілеттіктер беру.
Ауылдық округтердің қаржылық дербестігін қамтамасыз ету, сайланған әкімдердің қолына ауылдағы ахуалды жақсарту үшін нақты өкілеттіктер беру мақсатында 2020 жылдан бастап Қазақстанда төртінші деңгейлі бюджет толығымен енгізілді. Қазіргі таңда төртінші деңгейлі бюджетке салықтың 8 түрі және басқа да төлемдердің 17 түрі түсіп отырады. Ауыл бюджетіне түсетін салықтар – жеке табыс салығы, жеке тұлғалардың мүлік салығы, жеке және заңды тұлғалардың жер салығы, жеке және заңды тұлғалардың көлік салығы, жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төленетін салықтар, сыртқы жарнаманы орналастыруға төлем.
Ал салықтық емес төлемдер – айыппұлдар, ерікті жарналар, коммуналдық мүліктен түсетін пайда және тағы басқалары. 2024 жылдың қорытындысы бойынша төртінші деңгейдегі бюджеттің өз табысы 112,2 млрд теңгені құрады немесе ауыл бюджетінің тек 29,5%-ы ғана. Сондықтан қазіргі жағдайдағы ауыл бюджетінің базасы жеткіліксіз деп ойлаймын. Ауыл бюджетіне түсетін салықтар мен төлемдер тізімін кеңейту қажет деп ойлаймын.
Ауыл бюджетін одан әрі ұлғайту үшін қосымша өзге кіріс көздері ретінде заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкердердің мүлік салығын, жеке қызмет түрлерін жүзеге асыру құқығына төленетін лицензиялық алымын, су қорларын пайдаланғаны үшін төленетін алымды қарастыруды ұсынар едім. Егер бұл ұсыныстар жүйеге асқан жағдайда төртінші деңгейдегі бюджеттің жеке табысы 2,5 есеге көбейер еді.
Сонымен қатар, әрине ауыл әкімдерінің құзыретін күшейту қажет. Мысалы, ауыл әкімінің қармағындағы жерлерді пайдалануды бақылау, ауыл тұрғындарының игілігіне қызмет ету үшін арнайы техника немесе ауылшарушылық машиналарын сатып алу құқығын беру сияқты мәселелерді қарастыру қажет сияқты.
Сондай-ақ, ауылдағы кадр тапшылығы мәселелерін ескере отырып, ауыл әкіміне азаматтық қызметшілердің келісімді еңбекақы жүйесіне сәйкес еңбек шарты негізінде қызметкерлерді жалдау мүмкіндігін беру керек. Бұл құзырет оған қажетті мамандарды жалдап, күнделікті мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Мысалы, ауыл әкімі механизаторларды, сантехниктерді, электриктерді, заңгерлерді, бухгалтерді жалдай алатын болады.
Жалпы жоғарыда айтылған бастамалар іске асқан жағдайда ауыл әкімдерінің құзыреті нығайып, өз бастамаларын жүзеге асыруға қолайлы жағдайлар жасалады деп ойлаймын. Ауыл әкімінің мәртебесі күшейсе ауылдағы басқару сапасы артады. Ең алдымен ауылдағы жергілікті мәселелерді жедел шешуге жағдай жасалады деп ойлаймын. Сонымен қатар, қаржының тиімді жұмсалуына және ауыл тұрғындарының қажеттіліктерін уақытында қанағаттандыруға жол ашылады.
Менің ойымша, әкімнің өкілеттігі артқан жағдайда, ауыл инфрақұрылымын жөндеу, әлеуметтік нысандарды дамыту, жер қатынастары, жол, су, жарық мәселелері сияқты маңызды бағыттар бойынша мәселелер жылдамырақ шешілетін болады.


"Өлім – талқылана бермейтін тақырып". Қайтыс болғандар туралы көрменің айтары не

Алматыда заманауи суретші Мөлдір Қарубайқызы мен коммуникация маманы Дастан Аққожаның бірлескен "Жад жолы" атты партиципаторлық көрмесі өтіп жатыр. Мөлдір мен Дастан инсталляциялар мен экспонаттар арқылы ежелден келе жатқан "жыртыс", "көненің көзі" секілді әдет-ғұрыпты қайта тірілткен. Көрме авторлары 500-ге жуық адамнан өлім мен марқұмның жады туралы естеліктерін жинап, іріктелген 150-ге жуық хикаяны 17 метрлік матаға тігілген құраққа айналдырған. Әр құрақтың айтары бар. Пішініне, матасына, түсіне қарап-ақ кімге арналғанын білуге болады. Атасы не әкесінен қалған көйлектің жағасы да бар.
Осы орайда Информбюро тілшісі Almaty Gallery-де өтіп жатқан "Жад жолы" көрмесін аралап, көрме авторларымен және зерттеушімен сұхбаттасты.
– Көрме жасау идеясын Дастан ұсынды. Мен суретші ретінде формасын бірге жасайық деп келістім. Ата-әжем, ағам, туысқандарым қайтыс болса да бұл тақырыпқа терең үңіле алмадым. Қаза, жад тақырыбы таңсық емес еді, дегенмен жан дүниемнен өткізетіндей болмады. Көрменің эскиздері мен материалдарды жасап жатқан кезде анам қатерлі ісіктен көз жұмды. Сол кезде ғана Дастанның күйін түсіндім. Марқұм әкесі туралы қайта сұрадым. Екінші рет айтқанда ғана жақсы түсіндім.
Анам қайтқан соң біраз күннен кейін Дастанның әжесі қайтыс болды. Бұл тақырып ауыр болса да көрмені анамның жүзіне, Дастанның әжесінің қырқына қарай жасаймыз деп шештік. Марқұм апамның көзін жасағалы жүрген едім. Апамды соңғы рет моншада көрдім. Жалаңаш болатын. "Арқамды езіп бер" деп отырған кезі есімде қалыпты. Образ іздеп жүргенде анам дүние салды. Анамды соңғы рет қызыл киіммен жүргенін көріп едім. Анама арнап жасаған қызыл көз өзіме сағыныштан гөрі қайғы кейпінде көрінеді. Қызыл түсті біз де жақсы көрмедік. Қатерлі ісік ауруына ем екен, қызыл киімнен қорқады екен деген соң киіндіріп қойдық.
“Соңғы құшақ” қоштаса алмай қалған жандарға жақынының жылуын сезіну, қоштасып үлгеру үшін қойылды.  Үш құшақ түрі бар: ауыр, орташа, жеңіл. Құшақтың әсері барған сайын әлсірейді. Көрмеге келушілер жақынын еске алып, құшақтап үлгермеп едім деп көрпені ұзақ жамылды.
Өзгелердің хикаясын оқу қиынға соқты. Әсірсе, бес жасар қызынан айырылған ананың жазғаны жүрегіме дөп тиді. Уақыт өткен сайын қазаны қабылдау ауырлай түседі екен. Көрме жасағанда бәріміздің қайғымыз ортақ екенін түсіндім. Дастан екеуміз тек өз қайғымызды ғана ойламай, басқалардың оқиғасын, естелігін, көзін, жадын оятуды көздедік.  Адамдардың жазғаны осындай формаға айналып, бірге жоқтауға, қайғыға ортақтасуға көмектесті.
– Көрмеге дайындалған кезде концепцияны барынша жұмырлату және мата іздеу қиын болды. Мата атаулары өзгерген екен. Масаты мата деп сұрағанда сатушылар білмейтін болып шықты. Оқиғаларды сұрыптап, соған сай киім іздеу де қиынға соқты. Тіккенге қарағанда мата іздеуге көп уақыт кетті, себебі оқиғасын айтқанмен де, киімін бергендер аз болды. Марқұмның киімдерін көзі қылып сақтап қалғысы келеді. Кейде киімін таратады. Содан қалмай қалуы да мүмкін.
Көрмені әу баста әкемнің жадын сақтау мақсатында бастадым. Алайда уақыт өте келе тек өзімнің қайғымды көрсеткім келмеді. Себебі бұл тақырып қаншама адамның басын қосады. Әкем қайтқан кезде ғана айналамдағы достарымның әкесінің біразы жүріп кеткенін түсіндім. Ешқашан бұл туралы сөйлеспей, иығымыз қайғының аясында теңескенде ғана осы тақырыпты қозғай бастаған екенбіз. Қоғамымызда бұл тақырып талқыланбайтын, табуланған, жабық тақырып екенін түсіндім. Соны өзгерту үшін осы көрмені жасадық. 500-ге жуық адам оқиғасын бізге аманаттап, өз қайғысын ортаға салып, жақынының жадысын сақтауға үлес қосқаны қатты қуантты.
Көрмеге Үндістаннан келген турист ат басын бұрды. Ол 12 жыл бұрын анасын жоғалтқанын, осылай есте сақтауға болатыны ойға келмегенін айтты. Жады тақырыбы, қайғыны еңсеру тақырыбы тек ұлт не ел, болмаса кеңістік пен аймақты қамтымайды. Көрмедегі экспозициялар Үндістанда жүрген адамның көңілін қозғап, еліне қайтқан соң анасына арнап құрақ жасап көретінін айтты. Бұл сөз жаныма дауа болды, себебі бір адамның ғана мойнына түспеген жүк екенін қабылдау әлдеқайда жеңіл екенін түсіндім.
Үш құшақтан тұратын "Соңғы құшақ" экспонаты адамдарға қатты ұнап жатыр. Көрермендер қазақ мәдениетіне жаңа көзқараспен қарап, мұндай салт-дәстүрдің, практиканың бар екенін білмегенін айтып жатыр. Өнер жанды сипап қана қоймайды. Санаға ой тамызық болса екен деген үмітіміз ақталды.
Көрмедегі жыртыстардың барлығы талқыланбай, көрінбей жатқан адамдардың сезімдері секілді. Біз сол сезімдердің барлығын ескеріп, елеп, зат жасағымыз келді. Біз үшін құрақ – сол заттың негізгі формасы. Құрақ, жыртыс қазақ санасындағы өмір пәлсапасын жақсы көрсететін секілді. Біз де соны көрсеткіміз келді. Не болса да жақсы, қайғылы сәттер туралы бұйым жасауға болады деген ой салдық.
– Сауалнамада үш негізгі блок болды. Социодемографиялық блок респонденттердің жалпы бейнесін анықтауға көмектесті. Бір блокты қайтыс болған жақындар туралы естеліктерге арнадық: оларды қалай есте сақтағанымызды және өз қайғымызды қалай өткергенімізді сұрадық. Тағы бір маңызды блок – жады/еске алу тәжірибелері: марқұмның заттарын сақтап қалдыңыз ба, мұны саналы түрде жасадыңыз ба, оны "жыртыс" сияқты дәстүр ретінде ұстандыңыз ба деген сұрақтар болды. Басты зерттеу сұрағымыз: "жыртыс" тәжірибесі әдет пе (жеке сипаттағы, белгілі бір аймақтық, жас не этникалық топпен шектелген практика) әлде дәстүр ме (кеңінен таралған тәжірибе)? Талдау барысында біз әсіресе адамдардың осы қырды қалай ой елегінен өткізгеніне назар аудардық: қайғыру тәжірибелеріне қатысты рефлексия бар ма, марқұмның жеке заттарын өзінде қалдыруды қажет әрі маңызды деп санай ма.
Менің міндетім негізінен аналитикалық болды: біз нақты зерттеу сұрағына жауап іздедік. Бірақ сонымен бірге өте сезімтал материалмен жұмыс істедік. Сол себепті мен Мөлдір мен Дастанға арасында біздің ортақ мақсатымыз – нақты сұраққа жауап табу екенін және бұл іске бізден бөлек тағы 450 адамның қатысып отырғанын еске салып отырдым. Өйткені олардың әңгімелері мен үшін – эмпирикалық дерек, ал олар үшін – шығармашылыққа арналған материал.
Зерттеу барысында біз мына негізгі тұжырымдарға келдік:
Өлім туралы неге сөйлеспейміз дегенге бірнеше себеп бар. Өз өліміміз немесе жақындарымыздың қазасы жайлы әңгіме көбіне қаралы, шамадан тыс ашықтық ретінде қабылданады. Сондай-ақ "өлім туралы айтсаң, оны шақырып аласың" деген ырым-сенімдер кең таралған. Нәтижесінде өлімді түсіну жеке кеңістікке ығыстырылады – өмірдің ақыры туралы ойлану көпшілік алдында емес, оңашада, өз-өзіңмен жүруі керек деп саналады. Тақырып қоғамдық кеңістіктен шеттетілгенде, адамдар нақты өмірде өліммен бетпе-бет келгенде әлдеқайда дәрменсіз болады: жақындарының қазасы немесе өлімге әкеп соғатын дерт оларды моральды тұрғыдан дайын емес кезде қағып түсіреді.
Қоғамда ортақ "өлім тілі" қалыптаспауынан қайғыру үдерісінің өзі күрделене түседі: адам өзін оқшауланғандай, ешкім түсінбейтіндей сезінеді, тіпті ұзаққа созылған қайғысы үшін ұялуы мүмкін. Сол себепті біз өлім мен қайғы туралы әңгімені қалыпты дүние деп санауға тырысамыз – жоғалтуды өмірдің ұялмай айтуға болатын табиғи бөлігі ретінде мойындататын мәдени кеңістік құру маңызды. Дегенмен сенімге негізделген орта пайда болған сәтте-ақ адамдар өлім мен жады туралы сөйлесуге дайын екені көрінді. Бұл өлім тақырыбының табуға айналуы оған қатысты қызығушылық пен эмоциялардың жоқтығын емес, керісінше оларды білдіруге лайық мәдени арналардың жоқтығын көрсетеді.
– Заманауи белсенді суретші Мөлдір Қарубайқызы мен коммуникация маманы Дастан Аққожаның бірлескен жобасы партиципаторлық көрменің үлгісін ұсынады.Мұнда аворлар бақилық болған жандардың артында қалған заттарын 150-ге таяу адамдардан жинақтап, сұхбат алып, оларды көрме экспозициясына айналдыру барысында оның ұжымдық жадта көрініс табуын материалдандыру арқылы жүзеге асырады. Мұндай естеліктер ұжымдық жад пен ұжымдық мәдениеттің белгісі болмақ. Осылайша көрме көптеген естеліктерден құралған бірнеше инсталляцияларда көркемдік пішінде шешім тауып, сол естелік иелерін еріксіз көрмеге қатысушылардың біріне айналдыру арқылы ерекшеленіп, заманауи сипатты иеленген.
Көрмеге қойылған инсталляциялар мен экспонаттар арқылы жоба авторлары халықтың санасында сонау ерте замандардан қалыптасқан "жыртыс", "көненің көзі" секілді ұғымдардың дәстүрге, ғұрыпқа немесе уақыт өте келе қалыптасқан әдетке жататынын анықтап, шекараларын айқындауға тырысады. Бұл процесс көрмеге қатысушылар мен көрерменнің, суретшілер мен антропологтардың, өнер зерттеушілері мен жоба авторларының қатысуымен өтетін кездесулер, талқылауларда жүзеге аспақ.
Жоба авторлары көрме барысында өнер туындысы мен қоғамды сабақтастыруға талпынып, оларды ортақ диалогқа түсуге, өзінің бірегейлігін табуға, бақилық болған жақынына деген тұншыққан сезімдердің эмоционалдық күйзелісін еңсеруге шақырады.
Өмір – өлімді қабылдаудың тәжірибесін қалыптастыратын мектеп. Ал өнер – соны еңсеруді үйрететін терапия.