Қытайдың батыс қақпасы: Шыңжаң өлкесінен шағын репортаж

Биыл Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданының құрылғанына – 70 жыл. Бұл жылдар аралығында өңір адам танымастай өзгерсе, соның ішінде соңғы 15 жылдағы экономикалық көрсеткіштер жалпы Қытай бойынша орташа көрсеткіштерден де жоғары болып отыр. Мұны бір ғана дерекпен сипаттаудың өзі жеткілікті. ҚХР бойынша жалпы ішкі өнімнің орташа жылдық өсімі 5 пайыз болса, Шыңжаң ауданында бұл көрсеткіш7 пайызғажуықтайды.
Ал аудан құрылған шақтағы номиналды жалпы ішкі өнім 1 миллиард юаньнан 2 триллион юаньға дейін(1666 есе!)артқан. Ал соңғы 10 жылда ауданның жалпы табысы екі есе өссе, оның жекелеген өңірлері мұндай өсімге бар болғаны 5 жыл ішінде қол жеткізді.
Мұндай жетістікке қол жеткізу үшін, әрине, ауқымды жобалар жүзеге асырылды. Дегенмен, сарапшылар екі басты екі факторды бөле-жара айтады.
Осы реформалық жұмыстардың қандай жеміс беріп жатқанын көру үшін Қытайдың Алматыдағы бас консулдығының мұрындық болуымен қазақстандық бір топ журналист өлкенің бірқатар жерінде болып, қолға алынған бірқатар жобамен танысып қайтты.
Көлемді материалды оқу жеңіл болуы үшін оны ыңғайлы бөліктерге жинақтап, арнайы мазмұнын әзірледік.
Шыңжаң сапары ауданның орталығы – Үрімжі қаласындағы Еркін сауда аумағынан басталды. Өлкеде мұндай орталықтар бірнешеу(Қашғар мен Алашанькоуда да бар – автор), ал біз барғанымыз Үрімжіде 2018 жылы салынған. Халықаралық әуежай, жоғары жылдамдықты автомагистраль және теміржол контейнер терминалының жанынан орын тебуі еркін сауда аймағының тиімділігін арттырып тұр. Кедендік және салықтық жеңілдіктеріне байланысты орталыққа қызығушылар көп. Қазіргі таңда бұл жерден әлемнің 70 елінің 180 кәсіпорнының тауарларын табуға болады.
Арасында күнделікті тұтынатын азық-түлік пен киім-кешектен бастап, Африка сынды алыс құрлықтан келетін экзотикалық бұйымдар да бар. Одан бөлек, Еуропа, Моңғолия, Үндістан және Ресейдің тауарлары да көз тартады.
Ал қазақстандық тауарлар арасында ұнға, балға, сұйық майға және тіпті, минералды сусындарға да сұраныс жоғары екен. Негізінен, Қазақстанның шығыс бөлігіндегі кәсіпорындардың өнімдері шоғырланғанымен(бұған Достық – Алашанькоу кеден бекетінің жақындығы себеп – автор), Алматы мен Қазақстанның оңтүстік облыстарынан келетін тауарларды да байқадық.
Еркін сауда аймағындағы тауарлардың дені онлайн сатылады. Салықтық және кедендік жеңілдіктерге байланысты бағасы да тиімді. Кәсіпкерлердің өз тауарын жарнамалауы үшін TikTok желісінде онлайн трансляция жасау мүмкіндігі де жолға қойылған. Айтпақшы, мұнда TikTok – жарнаманың ең негізгі көзі саналады. Ал эфирдегі жарнама жасаушылар – виртуалды көмекшілер.
Қазақстандықтар соңғы уақытта тізгіндей бастаған GAC (Guangzhou Automobile Group Co) брендінің көліктері бізге осы Шыңжаңнан келеді. Рас, компанияның бас кеңсесі Қытайдың Гуанжоу қаласында орналасқанымен, ірі филиалдарының бірі дәл осы Үрімжі қаласында. Компанияның өзі 1997 жылы ашылса, Үрімжідегі филиалдың негізі 2006 жылы қаланған. Фабрика аумағы – 330 мың шаршы метр.
Жалпы, GAC өндіретін көліктерінің саны жөнінен Қытайдағы үздік бес автоконцерннің қатарына кіреді. Онда газ-бензинмен жүретін дәстүрлі көліктерден бөлек, электр қуатына не гибридті қуат көзіне негізделген электрокарлар да көп шығарылады. Жылдық өндіріс көлемі – 3 миллион көлікке жуықтайды.
GAC көліктері Қазақстанда 2023 жылдан бастап қана сатыла бастады. Дегенмен, қазірдің өзінде Алматы, Астана және Шымкент қалаларында GAC салондары жұмыс істеп тұр.
Айта кетейік, Үрімжідегі GAC Motor өкілдері тура бір жыл бұрын Қазақстанда болып, біздің елде де өз көліктерінің өндірісін жолға қою туралы ниетін хабарлаған болатын. Қазір бұл ниетті нақты жобаға айналдыру мақсатында жұмыс жүріп жатыр. Жоба іске асқан жағдайда көліктің дайын бөліктерін аз шығынмен Қазақстанға жеткізу есебінен арзан бағадағы көліктерді біздің ел нарығына ұсынатын болады.
Бұл базар расымен де "Үлкен базар" деп аталады. Оның Шығыс базар, Гранд базар немесе ханзуша Эрдаоцяо деген де атаулары бар. Дегенмен, үйреншіктісі – Үлкен базар. Оның жөні бар, өйткені, базар аумағы – 100 мың шаршы метрден астам.
Базар – сауда орны ғана емес, жергілікті тұрғындар мен туристердің кездесу не сауық құратын орнына айналған. Азық-түлік пен киім-кешек, кәдесыйлар, қолөнер бұйымдары – бәрі-бәрін осы жерден табуға болады.
Айтпақшы, дәл осы базарда Нан мұражайы орналасқан. Мұнда жақсы көрген жанға гүл емес, бір құшақ нан сыйлау дәстүрі де бар.
Үлкен базардың өзге мәдени орындардан тағы бір артықшылығы – бұл жерде қызық пен шу түнде де басылмайды. Қыз-қыз қайнаған түнгі өмір...
Үрімжіде турист қарасы үзілмейтін орындардың бірі – Өлкетану мұражайы. Қай уақыт болмасын, мұражай алдындағы кезек басылмайды. Шығыс Түркістаннан бастап, өлкенің бүгінге дейінгі тарихынан сыр шертетіндіктен, оны халық арасында Шыңжаң мұражайы деп те атайды. Ғимарат ұйғыр архитектурасының стилінде салынғанымен, онда осы өлкені мекендейтін қытай, ұйғыр, қазақ, моңғол және өзге де халықтардың тарихына қатысты экспонаттар көп қойылған.
Дегенмен, туристер мұнда мумияларды көру үшін көбірек құмартады. Мұражайда бір емес, он мумия бар. Олардың бәрі Үрімжінің айналасынан өткен ғасырда табылған. Бәрінің дерлік жасы 4 мың жылға жуық. Арасында әйелдердің, ерлердің, тұтас отбасының, шақалақ сәбидің, тіпті, еуропалық нәсілге жататын адамның да мумиясы бар.
Мұражай гидтері бұл мумиялар "Такла-Макан шөлінің әншілері" деп аталатынын айтты. Оның сыры – бәрінің аузының ашылып жерленуінде жатыр. Ал мумиялардың бүгінгі заманға дейін жақсы сақталуын ғалымдар өлкенің құрғақ климатымен және даланың шөлейттігімен байланыстырады.
Ақпараттық тур аясында Amina шырын зауытына бас сұғудың сәті түсті. 2000 жылы іске қосылған түрлі жеміс шырынын шығаратын кәсіпорын бүгінде Шыңжаңнан бөлек, ішкі Қытайдың біраз бөлігін дәмді шырынмен қамтамасыз етіп отыр. Одан артылғаны Үндістан, Пәкістан, Өзбекстанға экспортталады.
Amina жоғары технологиялық компаниясының есепшісі Лю Цяньнің айтуынша, Қазақстан кәсіпкерлерімен де келіссөздер жүргізілген, алайда біздің тараптан сұраныс жоғары болмапты.
"Қазақстаннан клиенттер келді. Біз олармен сусындарды экспорттау мәселесін талқыладық. Алайда, сұраныс әлі жоғары емес", – деді ол.
Фабрика жылына 80 мың тонна жеміс шырынын шығаруға қуатты. Қазір шамамен 350 адамды жұмыспен қамтып отыр. Өндірістік процесс толықтай автоматтандырылған. Тіпті, шырын құятын бөтелкелердің өзі пластик ұнтағынан осы жерде өндіріледі.
Amina – біз мақала басында атап өткен мемлекеттік және кадрлық қолдаудың тамаша үлгісі бола алады. Зауыт салуға 50 му (қытайдың өлшем бірлігі – автор), яғни шамамен 34 мың шаршы метр жер беріліп, 50 миллион юань(шамамен 4 миллиард теңгеге жуық)инвестиция құйылған.
Қазір зауыт жеміс шырынынан бөлек, тез даярланатын кеспе шығаруға да маманданған.
Сайрам-Нұр көлі Шыңжаңның батыс бөлігінде, Қазақстанның шығыс шекарасынан бар болғаны 30 шақырымдай жерде, Боро-Тала моңғол автономиялық округінде орналасқан. Алакөл мен Сайрамды шекара ғана бөліп тұрғандықтан, жергілікті жұрт екі көлді әңгіме арасында жиі байланыстырады. Дегенмен, Сайрамның ауданы Алакөлдің үштен біріндей ғана және екі көлдің туризмі де түрліше жолға қойылған.
Айталық, Сайрамда суға түсуге, балық аулауға мүлде рұқсат жоқ. Оның себебі де бар, көл теңіз деңгейінен 2000 метр биіктікте орналасқан(салыстыру үшін: бұл биіктік Іле Алатауының Бутаков сарқырамасы орналасқан биіктікпен шамалас – автор). Сәйкесінше, шіліңгір шілденің өзінде де көл суы суық, ал балықтар өте тереңде мекендейді. Дегенмен, кәсіби балықшылар балық аулап, туристерге дайындап береді.
Сайрам-Нұр көлі туристік аймағының баспасөз хатшысы Самал Аманқызыныңайтуынша, көлге жылына 500 миллионға жуық турист келеді. Енді бұл көрсеткішті 800 миллионға дейін жеткізу жоспары бар. Әрине, мұншалықты көп турист қабылдау көлдің экологиялық ахуалына нұқсан келтіруі мүмкін. Сондықтан, туристер көлді жағалаудан ғана тамашалай алады. Көлдің периметрі 90 шақырымды құрайтын болса, осы периметр бойынша сапалы тасжол төселген. Туристер белгіленген орындарда ғана тоқтап, көлдің сұлулығын тамашалайды, суретке түседі, тынығады. Тәртіп солай.
90 демекші, жергілікті тұрғындар көлді үш 90-мен сипаттайды. Көлдің периметрі – 90 шақырым, тереңдігі – 90 метр және Құлжаға дейінгі қашықтық та – 90 шақырым. Көл жағалауында тарихи орындар жеткілікті. Айталық, туристерді қызықтыратын мекеннің бірі – кезінде Шыңғыс ханның әскерін бақылайтын хан тағы да осы жерде болған.
Боро-Тала округіндегі қолдан жасалған ғажаптардың бірі – алма бағы. Оның ерекшелігі сол – ол бірден үш – ауыл шаруашылығын дамыту, экологияны қалпына келтіру және туризмді дамыту бағыттарын көздейтін ауқымды жоба.
Шамамен 1160 гектар аумақты алып жатқан алма бағында негізінен тұз бен суыққа төзімді алма сұрыптары егілген. Одан бөлек, өрік, жабайы шабдалы, шырғанақ, долана және басқа да жеміс ағаштары бар. Ағаштардың дені әлі жас, дегенмен қазірдің өзінде бақтың өнімдері Шыңжаң мен Қытайдың бірқатар өңіріне жеткізіледі. Ал келешекте жемістерді экспортқа шығару жоспарда бар.
Дегенмен, бақтың ең негізгі рөлі – қуаңшылықпен күрес және экологияны сақтау болып келеді. Қала құрылысы кезінде жиналған қоқыс пен қажетсіз материалдан үйілген төбе бүгінде өнімді топырақ қабатымен жабылып, керемет жотаға айналған. Ол елді мекендерге келетін желді ұстап қалып, тұрғындар жылда әбігерге салатын құм көшкінінен арылған.
Одан қалды, қаланың оңтүстік бөлігінде жауын-шашын 30 пайызға дейін артып, микроклимат әжептәуір жақсарған. Бұл жоба – әйгілі Такла-Макандағы шөлді тоқтату және көгалдандыру жобасының бір үлгісі іспеттес.
Әрине, қаланың тынысы ашылып, құм көшіп жатқан дала жасыл белдеуге айналғаннан кейін мұнда жануарлар мен құстар да келіп, туризм қолға алынып жатыр. Қазір бұл төбе мен алма бағы – округтің туристер келетін бір орнына айналған. 2016 жылы бұл жер 3А санатындағы туристік аймақ мәртебесін иеленді.
Жалпы, Боро-Тала – инвестиция тартуға тартымды аймақтардың бірі. Мемлекет басшылығы бұл аймақта туризм мен логистиканы дамытуға ерекше мән беріп отыр.
"Алашанькоу шекара бекеті бізді Қазақстанға, одан әрі бүкіл батыс әлеміне бастайтын қақпа. Осы құрлық порты арқылы біз Қазақстаннан ет пен бидайды импорттап жатырмыз", – деді Боро-Тала моңғол автономиялық округі Инвестициялар басқармасының маманы Ли Жи Хан.
Шыңжаңдағы экономикалық дүмпу мол энергияны қажет ететіні анық. Егер бұрын бұл өлкеде дәстүрлі көмір энергетикасы жақсы дамыған болса, қазір оның орнын бірте-бірте жасыл энергетика басып келеді. Жаңа энергетиканың негізгі көзі – күн мен жел. Бұл ретте қазақстандық журналистер Мулэй қазақ автономиялық уезіндегі күн панельдерінің "жайлауын" тамашаладық.
Жайлау деуге негіз бар, өйткені кең далада орнатылған 500 мыңнан астам күн панелі ұшы-қиыры жоқ көк жайлауды көзге әкеледі. Бұл жайлауды жел станциялары жиектеп тұр. Өндірілген электр энергиясы орталық электр желісі арқылы Шыңжаңның тұрғын үйлері мен кәсіпорындарының қажетіне жөнелтіледі.
Мамандар күн панельдерінің тағы бір артықшылығына назар аударды. Олар тек энергия өндіріп қоймай, күн ыстығын өзіне жұту арқылы жерге көлеңкесін түсіріп, аптапты дарытпайды. Бұл панельдер астындағы жердің "еркін тыныстауына" мүмкіндік беріп, жасыл желектің өсуіне жол ашады. Осылайша, аймақтың экологиялық микроклиматы да жақсара түседі.
Айта кетейік, Қазақстанда салынып жатқан бірқатар жел энергетикасы станцияларын Қытай компаниялары жүзеге асыруда.
Шыңжаңдағы ауыл шаруашылығының негізгі саларының бірі – мақта шаруашылығы. Қазір мемлекеттік қолдаудың арқасында жоғары сапалы, өнімділігі жоғары мақта сұрыптары шығарылып жатыр. Өндіріс толықтай дерлік автоматтандырылған: жерді автоматты, жүргізушісіз тракторлар жыртып, дән себеді, плантацияларды дрондар бақылайды. Жасанды интеллектінің көмегімен жерді құнарландыратын қоспалардың мөлшері нақты есептеледі, дәл осылайша мамандарға тек орталық диспетчерлік пунктте отырып процесті бақылау ғана қалады.
"Жерді жырту процесін автоматтандырылған тракторлар жүзеге асырады. Оны адамдар кеңседе отырып басқарады. Мақтаны құрт жемес үшін бақылауды дрондар арқылы жасаймыз. Дәрі дронның көмегімен себіледі", – дедіМақта технологиясы академиясының маманы Сун Мэй Чжин.
Ауыл шаруашылығын автоматтандыру мен цифрландыруды Қытайдың Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы қолға алған. Интеллектуалды басқарудың нәтижесінде ғалымдар Жонмиан 113+ деп аталатын мақта сұрыбын шығарған. 100 му (шамамен 67 мың шаршы метр) алқаптан 750 келі өнім алып, бұл – өлкенің жаңа рекорды болып танылды.
PS.Шыңжаң бір Үрімжімен және Боро-Таламен шектелмейді. Ол – Қытайдың ең үлкен провинциясы. Сәйкесінше, бұл жазба – бір сапар аясында ғана көріп, көңілге түйгендер.


Полигамияны дәстүрмен ақтауға бола ма немесе "тоқалдан туған" баланың құқығы қандай?

"Тоқалдықты заңдастыру" тақырыбы әлі де қызу талқыланып келеді. Кейбір заңгерлер мен қоғам белсенділері бұл бастаманы әйелдердің және балалардың құқықтарын қорғау тетігі ретінде ұсынғанымен, бірқатар сарапшы пікірмен түбегейлі келіспейді. Мамандардың айтуынша, полигамияны заңдастыру – біріншіден, Конституция қағидаттарына қайшы, екіншіден, әйел мен баланың шынайы құқықтық қорғалу деңгейін арттырмайды. Сондай-ақ, олар заңсыз некеден туған баланың алимент алу құқығы туралы сөз қозғады.
Таяуда мәжіліс депутаты Абзал Құспанның тоқалдықты заңдастыру туралы айтқан идеясы қоғамда түрлі пікір туғызды.
Гендерлік теңдік мәселелерін зерттеуші әрі сарапшы Айгерім Құсайынқызының айтуынша, Мәжіліс депутаты Абзал Құспанның тоқалдық институтын заңдастыру туралы бастамасы – заң шығарушы тұлға үшін "күлкілі әрі қайшылыққа толы ұсыныс".
"Егер депутат әйелдерді қорғау деп тоқалдардың эмансипациясын немесе олардың балаларына мұрагерлік құқық беру мәселесін меңзеп отырса, мұны "әйелді қорғау" деп айту қате. Керісінше, ол – екінші әйелдерін жасырып жүрген ер адамдардың әрекетін заңдастыруға бағытталған қадам. Бұл – әйел құқығын қорғау емес, заңсыздықты заңдастырудың көрінісі", – дейді сарапшы.
Оның сөзінше, Қазақстан гендерлік теңдікке қатысты 40-қа жуық халықаралық және салалық құжаттарды қабылдап, соның басым бөлігін ратификациялаған. Демек, "теңдік" ұғымының мәні – көп әйел алуды заңдастыру емес.
"Әйелдерді қорғау ұранымен кейбір ер адам өзінің аморальды ниеті мен әрекетін заңдастыруға ұмтылып отыр. Бұл – шынайы гендерлік саясаттың мәніне қарсы бағыт", – дейді Айгерім Құсайынқызы.
Публикация от Aigerim Kussaiynkyzy | Gender expert | Researcher| (@kussaiynkyzy)
Сарапшы сонымен қатар депутаттың бұл ұсынысы Қазақстан Конституциясының қағидаттарына қайшы екенін атап өтті. Оның айтуынша, еліміздің Ата заңы Қазақстанды демократиялық әрі зайырлы мемлекет ретінде айқындайды, ал мұндай елде діни немесе дәстүрлі жоралғыларды заңдастыруға жол берілмеуі керек.
"Конституцияның бірінші бабында Қазақстан өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет деп жариялаған.Зайырлы мемлекеттерде көп әйел алу сияқты діни ритуалдарды заңдастыруға болмайды.Егер біз діни нормаларды заңдастыра бастасақ, бұл мемлекет құрылымының іргетасын шайқалтады. Мұндай идеялар Ауғанстандағы тәліптердің немесе Ирандағы әйелдерге қарсы әрекеттерді ақтауға ұқсас сипат алады. Абзал Құспанның ұсынысы – осы тұрғыдан қарағанда антиконституциялық әрі антигендерлік бастама", — деді зерттеуші.
Айгерім Құсайынқызы заңгер адамның мұндай мәлімдеме жасауына өкініш білдіріп, оның қоғамдағы құқықтық мәдениетке теріс әсер ететінін айтады.
"Құқық қорғаушы, заңгер адамның өзі "тоқалдықты заңдастыру керек" десе, қарапайым азаматтар "неге болмасын?" деп ойлауы мүмкін. Бірақ бұл – Конституцияның бірнеше бабына қайшы, әйелдердің тең құқығын бұзатын, сексистік және патриархалды ұстаным.Абзал Құспан мұндай ұсыныстың заң ретінде қабылданбайтынын жақсы біледі. Дегенмен ол халықтың назарын аударып, популистік резонанс тудыру үшін осындай мәлімдеме жасаған. Сондықтан мен бұл пікірді қасақана жасалған, антиконституциялық, мизогендік және әйел құқығын аяққа таптайтын популистік мәлімдеме деп бағалаймын", – деді сарапшы.
Тоқал әңгімесі күшейгенде қоғам белсендісі абайтанушы Омар Жәлел де де өзінің тоқал алған оқиғасын бөлісіп, оның себебін түсіндірді.
Оның айтуынша, бұрын тоқал алу – қажеттілік болған болса, қазір – нәпсінің қалауы, құмарлық, қала берді – мақтан.
"Бұрын мен осы мәселені көп көтердім. Айттым. Айтқан нәрсе міндетті түрде жүзеге асады екен. Ұрпақ дедік. Негізгі ұранымыз осы болды. Бірақ берекені ойламадық. Ойлауға шамамыз да болмады. Басы қатты нәпсімізді тоқтата алмадық. Қайратымыз жетпеді. "Ертең би боласың, сонда бұл мәселе алдыңнан шығады" деп, елдіктің жолында ғашығынан бас тарттырып, Тәттімбетті тоқтатқан Қазанғаптай дана би алдымызда болмады. Үлгісіздіктің көкесін көрсеттік. "Өзім білемін" дедім. Ешкімді тыңдамадым. Айтса, ұқпадым. Біраз адамдарға жел бердім.Әлі күнге дейін біраз жігіттер "Сіздің осы әңгімеңіз ұнайды" дейді. Нәпсілеріне ұнап тұрғанымен шаруасы жоқ.Қызба бастар көргісі келеді. Артын ойлап жатқан ешкім жоқ. Оларға бұл – қызық. Шыжығын ешкім ойлап жатқан жоқ", – деді Омар Жәлел.
Сондай-ақ, ол өзіне еріп тоқал алып, кейін өкінген жандардан да кешірім сұрады.
"Мен "тоқал алмаңдар" деймін. Өз ащы тәжірибемнен айтып отырмын. Отбасының шырқын бұзбаңдар. Алған жарларыңды қадірлеңдер. Ұрпақ керек болса, солар-ақ туып береді. Бұл сөзді мен айтуға тиіспін. Үйткені көп жігіттер менің сөзіме ерді. Менің сөзім оларға демеу болды. Елдің алдында жүрген соң әр сөзіңе жауап беруің керек. Мен осылай өзімнің қате айтқан сөзіме жауап беріп отырмын.Егер менің әсерімнен отбасы бұзылса, иіліп тұрып кешірім сұраймын. Мен – өз идеямның құрбанымын. Бұл идея іс жүзінде өзінің дұрыс еместігін көрсетті.Бұрын тоқалды бәйбішелер өздері алып беретін. Бұл мәселе өмірлік қажеттілігі болғандықтан ғана даналықпен шешілетін. Ол заман енді келмеске кетті. Заман өзгеріп кетті. Он тоғызыншы ғасырдың идеясы қазір өтпейді", – деді Омар Жәлел.
Адвокат әрі отбасы құқығы саласындағы маман Құндыз Утебекова көп әйел алушылықты заңдастыру туралы ұсынысты Конституция талаптарына да, қоғамдағы теңдік қағидатына да қайшы деп санайды. Оның айтуынша, мұндай бастама елдің құқықтық жүйесін әлсіретіп, әйел мен ердің теңдігін бұзады.
"Менің ойымша, көп әйел алушылықты заң жүзінде енгізу – әділетсіз шешім. Себебі біздің Конституциямызда ерлер мен әйелдердің құқықтары тең деп нақты көрсетілген. Егер ер адамға бірнеше әйел алуға рұқсат берілсе, онда әділдік үшін әйелдерге де бірнеше ер алу мүмкіндігі берілуі керек емес пе? Бірақ бұл қоғамның моральдық және құқықтық қағидаттарына мүлде сәйкес келмейді. Сондықтан мұндай бастама – теңдік емес, керісінше, теңсіздікті заңдастыру әрекеті", – деді заңгер.
Құндыз Утебекованың пікірінше, гендерлік теңдік – тек құқықтық ұғым емес, мемлекет дамуының маңызды көрсеткіші.
"Әйел мен ердің қоғамдағы тең мүмкіндіктерін сақтау – өркениетті елдің басты белгісі. Егер біз көп әйел алушылықты заңдастыруға жол берсек, онда бұл әйелдердің мәртебесін төмендетіп, олардың адам ретінде тең құқылы болуына қауіп төндіреді. Бұл – қоғамды артқа тартатын, патриархалдық көзқарасты күшейтетін қадам", – деп атап өтті ол.
Оның айтуынша, неке институтына қатысты кез келген заңнамалық өзгеріс құқықтық және әлеуметтік тұрғыдан мұқият талдауды қажет етеді.
"Егер көп әйел алушылық туралы норманы талқылайтын болсақ, онда онымен бірге мүліктік даулар, мұрагерлік құқық, алимент төлеу тәртібі және басқа да көптеген мәселені қарастыру керек. Бұл – өте күрделі құқық саласы. Мұнда эмоция емес, заң мен әділет қағидаты жетекші рөл атқаруы тиіс", – деді заңгер.
Құндыз Утебекова көп әйел алушылық идеясын қоғамдағы моральдық құндылықтарға да қауіп төндіретін құбылыс деп бағалады. Оның пікірінше, мұндай бастамалар халықтың құқықтық санасына теріс әсер етеді және әйелдің қоғамдағы рөлін әлсіретеді.
"Егер заңгерлердің өзі "тоқалдықты заңдастырайық" десе, онда қарапайым азаматтар не ойлайды? Бұл қоғамда заңға, Конституцияға деген сенімді азайтады. Біз әрбір адамның – әйел де, ер де – тең құқыққа ие екенін ұмытпауымыз керек. Сондықтан бұл бастамаға құқықтық тұрғыдан ғана емес, адамгершілік тұрғысынан да үзілді-кесілді қарсы шығу қажет", – деп түйіндеді адвокат Құндыз Утебекова.
Адвокат Құндыз Утебекованың айтуынша, қазіргі қолданыстағы заңдар аясында Қазақстан Республикасында ерлі-зайыптылардың, сондай-ақ некеден тыс туған балалардың да құқықтары толық қорғалған. Сондықтан "тоқалдықты заңдастыру" бастамасы – заңдық тұрғыда негізсіз және Конституцияға қайшы.
"Қазақстан Республикасының Конституциясының 14-бабына сәйкес, заң мен сот алдында барлық адам тең. Яғниәйел мен еркектің, некеде туған және некеден тыс туған баланың құқықтары тең дәрежеде қорғалады. Ал "тоқалдықты заңдастыру" бұл теңдікті бұзады, себебі бір адамның бірнеше әйелмен некеде тұруы – Қазақстан Республикасының Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексінің 11-бабында тікелей тыйым салынған әрекет", – деп түсіндірді адвокат.
Оның айтуынша, қазіргі заңнама некеге тұрмаған, бірақ ортақ баласы бар ер мен әйелдің де құқықтарын айқын реттейді. Яғни ата-аналар ресми некеде болмаса да, бала туған жағдайда ер адам баланың әкесі ретінде танылса, ол азаматтық-құқықтық және қаржылық жауапкершіліктен босатылмайды.
"Бұл Неке және отбасы кодексінің 47-бабында нақты көрсетілген.Егер ер адам баланың биологиялық әкесі болса, ол автоматты түрде ата-аналық міндеттерді атқаруға тиіс. Мұндай жағдайда анасы сот арқылы алимент өндіре алады – бұл Кодекстің 138-бабының 1-тармағында көзделген", – деді Құндыз Утебекова.
Ол сондай-ақ, алимент төлеу некеде тұрғандарға ғана емес, неке қию рәсімінен өтпеген, бірақ баланың ата-анасы деп танылған адамдарға да қатысты екенін атап өтті.
"Мысалы, егер ер адам әкелік қатынасын мойындаудан бас тартса, анасы ДНҚ сараптамасы арқылы әкелік фактіні дәлелдеп, сот шешімі негізінде алимент өндіруге құқылы. Мұндай тәжірибе Қазақстанда кеңінен қолданылады. Сондықтан тоқалдықты заңдастыру бала мен ананың мүддесін қорғайтын жаңа құқықтық механизм әкелмейді", – деді заңгер.
Құндыз Утебекованың пікірінше, керісінше, полигамияны заңдастыру әйелдердің құқықтық және әлеуметтік мәртебесін әлсіретіп, азаматтық құқықтық қатынастарда теңсіздік орнатады.
"Қазіргі заң әйелдің де, ердің де тең құқылы болуын қамтамасыз етеді. Ал егер бір ер адамға бірнеше әйелмен некеде болуға рұқсат берілсе, бұл Конституцияның 27-бабындағы "Отбасы, ана мен бала мемлекеттің қорғауында болады" деген қағидатқа да қайшы келеді. Себебі мұндай модельде бірінші және екінші әйелдердің құқықтық мәртебесі әртүрлі болады, бұл өз кезегінде мүліктік және мұрагерлік дауларға әкеледі", – деді ол.
Маманның айтуынша, егер мақсат әйел мен баланың әлеуметтік қорғалу деңгейін арттыру болса, онда полигамияны заңдастыру емес, қолданыстағы алименттік және әлеуметтік қолдау механизмдерін жетілдіру қажет.
"Заңды бұзбай-ақ әйел мен баланы қорғауға толық мүмкіндік бар. Ол үшін отбасы құқығын күшейту, алимент өндірудің тиімді тетіктерін енгізу және ата-аналық жауапкершілікті арттыру қажет. Ал полигамия – керісінше, заңдық теңсіздік пен моральдық тұрақсыздықтың жолы", – деп түйіндеді адвокат Құндыз Утебекова.
Психолог Назира Бурханованың айтуынша, көп әйел алушылық – тек әлеуметтік не діни мәселе емес, ол ең алдымен жеке тұлғаның психикасына әсер ететін күрделі психологиялық феномен. Мұндай жағдай отбасы мүшелерінің барлығында – әйелде, еркекте, балада – қанағаттанбау сезімі, сенім дағдарысы және эмоционалды жарақат қалыптастырады.
"Психоанализ тұрғысынан алғанда, бірінші әйел үшін ерінің тоқал алу шешімі – "мен сүйікті болуға лайық емеспін", "мені алмастырды" деген бейсаналық қорқынышты белсендіреді. Бұл өзін-өзі бағалау механизмін бұзады. Әйел ішкі түрде өзін кінәлі сезініп, "неге мені таңдамады?" деген мазасыз ойлармен өмір сүреді. Мұндай ішкі қақтығыс ұзаққа созылса, ол невротикалық күйге, тіпті депрессиялық эпизодтарға ұласуы мүмкін", – дейді маман.
Назира Бурханованың айтуынша, психологияда мұндай реакция "эмоционалды сатқындық" синдромы деп аталады. Бұл кезде адам физикалық емес, эмоционалды деңгейде алданғанын сезеді. Нәтижесінде әйелдің қорғаныс механизмдері белсеніп, агрессия, қызғаныш, өзін-өзі бағалаудың төмендеуі байқалады.
"Зерттеулер көрсеткендей, ерінің екінші әйел алуын бастан өткерген әйелдердің 70 пайыздан астамында травмалық стресс белгілері байқалады. Олар ұйқысыздық, ішкі уайым, ашушаңдық, қорқыныш сезімін жиі сезінеді. Бұл психосоматикалық ауруларға – бас ауруы, жүрек соғуының бұзылуы, асқазан аурулары сияқты көріністерге әкелуі мүмкін", – деп нақтылады психолог.
Психологтың айтуынша, мұндай отбасыларда ең көп зардап шегетіндер – балалар. Бала ата-анасының арасындағы эмоционалды байланыстың бұзылуын сезіп, өзін қауіпсіздік аймағынан айырылғандай көреді.
"Психоаналитик Джон Боулбидің байланыс теориясы бойынша, баланың болашақтағы тұлғалық тұрақтылығы оның ата-анасымен қалыптасқан сенім мен эмоционалды тұрақтылыққа тікелей байланысты.Егер бала әкесінің басқа әйелге кетіп, үйде шиеленіс пен суық қатынас орнағанын байқаса, онда оның бейсанасында "махаббат тұрақсыз", "ер адам сенімсіз" деген схемалар қалыптасады", – дейді Бурханова.
Бұл құбылыс ұл және қыз балаларда әртүрлі көрініс табады. Ұл балалар агрессияға бейім болып, ер-әйел қатынасында үстемдікке ұмтылса, қыз балалар керісінше, эмоционалды тәуелділік синдромына шалдығады, яғни болашақта өзін бағаламайтын немесе қорлайтын серіктесті "қалыпты" деп қабылдай бастайды.
"Балаға "әкенің екінші әйелі бар" деген түсініктің өзі тұрақты отбасылық модельдің бұзылғанын білдіреді. Бұл бейсаналық деңгейде оның тұлғалық шекараларын әлсіретіп, идентификация процесін қиындатады. Яғни,ол кім болатынын, отбасын қалай құру керегін түсінбей өседі", – дейді психолог.
Назира Бурханова полигамияны "дәстүр" деп ақтау – қоғамның моральдық когнитивтік диссонансында тұрғанын айтады.
"Бір жағынан, біз зайырлы, демократиялық елміз дейміз. Екінші жағынан, діни немесе дәстүрлік негіздегі нормаларды заңдастыруды ұсынамыз. Мұндай екіұдайлық қоғамның бейсаналық деңгейінде "қос мораль" қалыптастырады. Бұл әйел мен ердің теңдігін теріске шығарып, отбасылық қатынастардағы зорлықты нормализациялайды", – деді ол.
Маманның пікірінше, полигамияны заңдастыруды ұсыну – әйелдің психологиялық және құқықтық қауіпсіздігін әлсірететін қадам.
"Тоқал алу – әйелдің қадірін төмендетіп, ер адамның жауапкершілігін азайтады. Ол эмоционалды адалдық институтын бұзады. Психоаналитиктер мұндай жағдайды "бейсаналық агрессияның легализациясы" деп атайды – яғни адам өз ішкі әлсіздігін, сенімсіздігін, эгоцентризмін заң арқылы ақтап алуға тырысады", – деп түйіндеді психолог Назира Бурханова.


Қазақстандағы Сancel мәдениеті: Атышулы оқиғалар, психолог пікірі және Корея тәжірибесі

Соңғы жылдары әлеуметтік желілер қоғамның ойын ортаға салатын алаңына айналып, танымал адамдардың кез келген пікірі, әрекеті немесе қателігі жаппай реакция тудыратын деңгейге жетті. Осы үрдістің ішінде "cancel мәдениеті" – белгілі бір тұлғаны бойкоттап, қоғамдық ықпалын азайтуға бағытталған қозғалыс – ерекше орын алып отыр. Қазақстанда бұл құбылыс әлі тұрақты жүйеге айналмағанымен, соңғы бір жылда бірнеше танымал адамның төңірегінде үлкен талқылау жүргені рас. Төменде сол кейстерге тоқталамыз.
Артынша Серік Шәріп қызды ұрып-соғу оқиғасына қатысты видеоүндеу жариялады. Ол сүйіктісі Әлия Бутееваны шапалақпен ұрғанын мойындап, өз әрекетіне өкінетінін айтты.
"Көпшілігіңіз ұрыс кезінде ашу мен ызаға беріліп кететін сезімді білетін шығарсыздар. Мен сіздерден менің қателігімді қайталамауды, қол көтермеуді сұраймын. Мен Әлияны шапалақпен салып қалдым, сол үшін одан, оның отбасынан және менен көңілі қалған барлық адамнан кешірім сұраймын", – деді актер.
Salem Entertainment тобы Серік Шәріппен барлық келісімшартты үзгенін ресми мәлімдеді. Актер қатысқан "Шакал", "Qarga" және "Meow" сияқты жобалар тоқтатылды немесе қайта қаралды. Сондай-ақ ол қатысқан көркем фильм – "Патруль: соңғы бұйрық" – прокатқа дайындалып жатқан нұсқадан актермен түсірілген сахналар алынып тасталды.
Соттың қаулысымен актер ӘҚБтК-нің 73-бабы, 1-бөлігі ("Отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласындағы құқыққа қарсы әрекеттер"  – ред. түсіндірмесі) бойынша кінәлі деп танылып, бес тәулік әкімшілік қамауға алынды.
Әлеуметтік желілерде оның әр жазбасының астына адамдар ашулы пікірлер қалдырып жатты. Актерді Бишімбаевпен салыстырып, "асүй боксшысы" деп атағандар да болды.
2022 жылы Chocofamily Holding иесі Рамиль Мухоряпов қазақ тіліне қатысты айтқан пікірі үшін даудың ортасында қалды. Ол орыс тілін білсе де, қазақша сөйлейтіндерді сынға алып, мұны "ұлтшылдық пен мәдениетсіздіктің көрінісі" деп атаған. Бұл сөздер желі қолданушыларының ашу-ызасын тудырып, көпшілік оларды мемлекеттік тілге құрметсіздік ретінде бағалады.
Нәтижесінде компания қызметтерінен бас тарту науқаны басталды. Көп ұзамай Мухоряпов кешірім сұраған бейнежазба жариялады, ал компания өкілдері жыл соңына дейін барлық қызмет түрін қазақ тіліне көшіруге уәде берді. Кейін оның тілге қатысты айтқан сөзі бойынша қылмыстық іс қозғалғаны белгілі болды, алайда полиция қылмыс құрамының болмауына байланысты істі тоқтатты.
Қазақстандықтардың сенімін қайта қайтару мақсатында ChocoFamily барлық сервисін толықтай қазақ тіліне аударды. Осы оқиғадан кейін Мухоряпов қазақтілді жобаларды қаржылай қолдай бастады. Оның ішінде документалист Әлия Әшімді қолдау, тарихи кітаптардың басылымын қаржыландыру және қазақша контент өндірушілерге қолдау көрсету бар.
Әзілкештің экс-әйелі Мөлдір Мұқан отандық бағдарламаға берген сұқбатында Тұрсынбек Қабатовтың өзіне опасыздық жасағанын және бүгінде балаларымен араласпайтынын айтты.
"Ұлым дүниеге келген уақыт. Бала ұйықтап жатыр, неге ояна беретінімді түсінбеймін. Мазам қатты кетіп жатыр. Бала емізіп жатқан уақытта телефонды алып, қарап қалып ем, "Сіз күйеуіңіздің жүрісі туралы естідіңіз бе? Қазір оның көңілдесі бар" деген хат келді. Айдаладағы бір адам жазып жатыр, парақшасы жабық екен. "Оған біраз құнды сыйлық, пәтер, көлік алып берген. Қымбат тон, алмаз – бәрі қазір соның үстінде" деген пікір жазылды. Өзім шаршап тұрмын. Түрлі ой мазалап жатыр. Ол күні Тұрсынбек үйде емес, гәстрөльде болуы керек, Алматыда болды. Жаңағы пікірді бірден өшірдім, Тұрсынбек келе салысымен бетіне атылған жоқпын. Бұл өтірік болар деп ойладым. "Бұл жалған, Тұрсынбек мұндайға баруы мүмкін емес" деген ойыма, өзімді алдағаныма 14 жыл болды. Өзімді алдап келген екенмін. Уақыт өте келе айттым. Себебі жаңағы ақпарат келе берді, келе берді. Оны кім жазғанын ақыры білмедім. Бірден "Мен еркекпін" деп кеудесін қаққан жоқ, кішіпейілділік танытты. "Сен бұл әңгімені кімнен естідің?" деп сұрақ қойды. "Бұл өтірік" деп басында мойындамады. Кейін жаңағы ақпараттар көп келе бастағаннан кейін "Қоямын, иә, кішкене өзімді еркіндікке жіберген болармын. Қателік жасадым, қойдым, болды" деген жауап қайтарды. Мен сендім. Ол уақытта да, күні кешеге дейін де мен ажырасамын деп ойламадым. Ажырасуға талпынбадым. Ондай шешімге дайын болмадым. Сол кездегі жанымның ауырғаны, сыздағаны әлі де кетпеді. Сыздап жатыр. Тұрсынбекті жақсы көргенімнен болар, қатты жақсы көрдім", – деді Мөлдір Мұқан журналист Жанар Байсемізоваға берген сұқбатында.
Әзілкештің өзі бірден әлеуметтік желі арқылы балаларымен жақсы қарым-қатынаста екенін жазып ақталды, бірақ опасыздық тақырыбын көтермеді . Осыдан кейін қоғамның пікірі екіге жарылды. Бірі мұны Мөлдір Мұқан фильміне пиар деп бағаласа, екіншілері керісінше оған қолдау білдіріп, "Шәй в большом городе" фильміне міндетті түрде баратынын айтты.
Сондай-ақ желіде Мөлдір Мұқан мен Тұрсынбек Қабатовтың бұрын түсірілген видеосы да қызу талқыланды. Видеода әзілкештің әйелі ажырасу тақырыбындағы сахнаға жылап отырады. Желі қолданушыларының арасында Тұрсынбек Қабатовтың Қазақстан бойынша өтіп жатқан концерттеріне бойкот жариялауға шақырғандар болды.
Отбасылық өмірге қатысты ақпараттың cancel-ге нақты әсер еткені байқалмайды. Концерттері жалғасты, дегенмен көрермен санына қалай әсер еткені белгісіз.
– Қазақстанда соңғы жылдары cancel мәдениеті, яғни жеке тұлғаны немесе компанияны қоғамдық түрде бойкоттау тәжірибесі күшейіп, әлеуметтік желілердегі пікірталастардың басты тетіктерінің біріне айналды. Психология тұрғысынан мұндай құбылыс топтық санкция ретінде қарастырылады, себебі адамдар қоғамдағы нормаларды бұзғандарды айыптау арқылы өзінің моральдық ұстанымын бекіткісі келеді. Стэнфорд университетінің 2021 жылғы зерттеуі де бұл әрекеттің көбіне әділеттілікті қалпына келтіруден гөрі эмоциялық разряд пен әлеуметтік үстемдікті сезінуге байланысты жасалатынын көрсеткен еді.
Қазақстандағы cancel мәдениетінің өзіндік ерекшеліктері бар: батыс елдерінде ол көбіне саяси-идеологиялық қайшылықтардан туындаса, бізде тіл мәселесі, тұрмыстық зорлық-зомбылық оқиғалары және қоғамдық тұлғалардың моральдық жауапкершілігі ең көп триггерге айналады; Мухоряповтың сөзі, Серік Шәріп пен Бишімбаев істеріне қатысты реакциялар соның айқын мысалы. Сонымен бірге cancel мәдениетінің оң әсерлері де бар: Harvard Kennedy School зерттеулері қоғамдық бойкот кей жағдайда корпорациялардың ашықтығын арттырып, мәдени және этикалық нормаларды қайта қарауға ықпал етіп, зорлық-зомбылық сияқты мәселелердің жасырын қалмауына жол бермейтінін дәлелдейді. Қазақстанда да қоғамдық бақылаудың күшеюі көптеген мәселенің ашық талқылануына мүмкіндік берді.
Алайда америкалық психологиялық қауымдастықтың деректері мұндай айыптаудың күшті стресс, үрей, депрессиялық симптомдар туғызып, адамның кәсіби әрі әлеуметтік өмірін күйретуі мүмкін екенін көрсетеді, ал эмоцияға сүйенген жаппай шабуыл фактісіз, біржақты шешімдерге әкелуі ғажап емес. Сондықтан Қазақстанда cancel мәдениеті "жою" емес, жауапкершілік мәдениетіне айналуы керек: ақпаратты эмоциядан бөлу, жазалау емес – түзетуге мүмкіндік беру, сондай-ақ қоғамдық бақылауды конструктивті қалыптастыру маңызды. Қорытындылай айтқанда, cancel мәдениеті қазіргі қоғамға тән құбылыс ретінде Қазақстанда да әлеуметтік әділеттілік пен қоғамдық нормаларды қорғаудың құралына айналып келеді, бірақоның тиімді моделі жазалаушы емес, қателікті түзету мен этикалық жауапкершілікті арттыруға бағытталған қалпына келтіруші әділдік қағидасына негізделуі тиіс.
Кореядағы cancel мәдениеті әлемдегі ең қатал, тіпті әлеуметтік қысымы ең жоғары елдердің бірі ретінде жиі аталады. Әсіресе K-pop индустриясы мен кино саласында танымал тұлғалар қоғамның назарында өмір сүреді, ал олардың жеке өміріндегі ең кішкентай қателік немесе күмәннің өзі бір сәтте карьераны толық тоқтатуға себеп болуы мүмкін.
Біріншіден, Оңтүстік Корея – өте ұжымшыл, әлеуметтік нормаларға қатты мән беретін қоғам. Қоғамдық пікірден "ұятқа қалу" ондағы адамдар үшін өте ауыр әлеуметтік жаза болып саналады. Сондықтан бұқаралық ақпарат құралдары мен желідегі пікірлер қысымының күші өте жоғары. Танымал тұлғаның атына белгілі бір айып тағылса – тіпті ол дәлелденбегеннің өзінде – компаниялар бірден келісімшарттарды тоқтатады, телехабарлар эпизодтарын кесіп тастайды, жарнамалар алынып тасталады, ал жобаға қатысу толықтай тоқтатылуы мүмкін.
Екіншіден, бұл жерде cancel мәдениеті тек қысқа мерзімді айыптау емес, адамды қоғамнан толық оқшаулау түрінде көрініс табады. Өкінішке қарай, дәл осы қатты қысым салдарынан Кореяда өнер адамдарының өзіне қол жұмсау жағдайлары бірнеше рет тіркелген. Бұл – cancel мәдениетінің тым қатқыл формаға айналғанының ең ауыр көрінісі. Үшіншіден, K-pop индустриясы мен шоу-бизнес жүйесі өзі де өте қатаң. Айдолдар жас кезінен шектеулі ортада тәрбиеленіп, тамақтануынан бастап сөйлейтін сөздеріне дейін компания бақылауында болады.
Солли корей қоғамындағы қатаң моральдық талаптар мен интернеттегі үздіксіз хейттің ең танымал құрбандарының бірі. Ол феминистік көзқарасы, еркін образы және жеке пікірі үшін қатты сыналған. Әлеуметтік желіде оған бағытталған үздіксіз буллинг психологиялық тұрғыдан ауыр соққы болды. Нәтижесінде ол өз өзіне қол салды. Бұл оқиға Кореяда интернет мәдениетін реформалау талқысын күшейтті.
Ким Сон Хо – карьерасы бір түнде үзілген актер. 2021 жылы актерге қатысты жеке өміріне байланысты айыптаулар тарағаннан кейін, барлық жарнама компаниясы келісімшарттарды тоқтатты. Танымал форумдардың бірінде белгісіз қолданушы оны баласын алдыруға мәжбүрледі деп айыптады. Ол қатысқан телешоудан эпизодтары кесіліп тасталды. Жаңа түсірілетін фильмдерден шығарылды. Кейін айыптаулардың көп бөлігі жалған екені анықталса да, оның карьерасына келген зиян орасан болды.
Со Йе Джи – басты рөлдерінен айырылған актриса. 2021 жылы оның жеке қарым-қатынастағы мінез-құлқы туралы дау шыққаннан кейін, бірнеше кино мен сериал жобасынан шығарылды.
Даудың басы әріптесі Ким Джон Хённан басталды. Телехикая таныстырылымы кезінде актер кинодағы серігіне дөрекілік көрсетіп, өзінен алыс тұруды сұрайды. Кейін мұны одан актриса Со Ие Джидің талап еткені белгілі болады. Осыдан кейін Со Ие Джимен барлық жарнамалық келісімшарттар тоқтатылды. Бір жылға жуық экраннан көрінбеді.


Балабақша мен мектеп мәзірінде сиыр, жылқымен қатар қой еті де болғаны дұрыс – Сырым Ертаев

Ақмола облысындағы Dala.Camp форумының аясында Informburo.kz порталының тілшісі Түркістан облысындағы ірі ет экспорттаушы компания – "Қайып-Ата" ЖШС директоры Сырым Ертаевпен блиц-сұхбат өткізген болатын. Сарапшы бұл сұхбатты Қазақстанның ет экспорты нарығындағы мәселелерге қатысты пікірлерін бөлісті.
– Сырым мырза, Сіздің кәсібіңіз Түркістан облысында шоғырланған. Дегенмен, ет тұтынушы кәсіпорындардан дәл осы Түркістан облысынан келетін еттің дәміне қатысты шағымдарды жиі естіп қаламыз. Соның себебін айта аласыз ба?
– Түркістан облысында мал бағумен, оны бордақылаумен айналысатын шаруалардың саны мыңнан асады. Бұл қатарға үйінде мал бордақылап сататындарды қоссақ, 10 мыңның үстіне бір-ақ шығады. Олардың әрқайсының мал бордақылау тәсілі бар. Талапқа сай жұмыс істейтіндері де бар, оны өкінішке қарай сақтамайтындары да бар. Сіз айтқан шағымдар осындай үйінде, тиісті талапты сақтамай мал бордақылап сататындардың тұтынушыларынан түсетін болса керек. Арзан бағаға алданып қалатындар бар. Соларды байқау керек. Әйтпесе, Түркістан облысы мал етінің көлемі мен дәмі жағынан республикада бірінші орында тұрған өңір. Бұл ретте барлық шаруалардың қызметін талапқа сәйкестендіру міндеті бар, сол бағытта жұмыс істеп жатырмыз.
– Түсінікті. Қой етін келсек. Қазірде адамдар, әсіресе балалар жағы қойдың етін жемейтін болды. Бұған қатысты не айтасыз?
– Бірқатар әріптестеріміздің күш біріктіруімен балабақша мен мектептердің ас мәзіріне жылқы мен қой еті енгізілді.
– Қой еті енгізілмеді. Тек жылқы ғана ...
– Әрине, балабақша мен мектептегі ас мәзірінде сиырдың, жылқының және қойдың етінен жасалған тағамдар болуы тиіс. Балалар ет жеп өсуі керек. Бұл бағытта жұмыс істеп жатқан әріптестеріміз бар.
– Жақсы. Қазір киік санының артуы шаруаларға зардабын тигізіп жатыр. Ет экспорттаушы кәсіпорын басшысы ретінде бұл мәселенің шешімін өз қызметіңіздің бір бағыты ретінде көрмейсіз бе?
– Өзге елдерде иік етіне деген сұраныс қандай екенін білмейміз. Оның тәсілі бөлек қой. Сондықтан, бізде киік етін өндіріске енгізуге қатысты жоспарымыз жоқ. Бірақ, бұл кәсіпке бет бұрғысы келетіндерге айтарым бар. Киік санын азайту және басқару бағытында Үкіметпен жұмыс істеп, киік етін экспортқа шығару жөнінде келісімге келіп жатса, Қытай мен Сауд Арабиясы, өзге де араб елдері экспорт үшін тиімді нарық болады деп ойлаймын. Арабтар арық малдың етін жегенді жақсы көреді. Ал киік – дала малы, үнемі шауып жүретіндіктен май жинамайды. Оның үстіне ыстық елдердің тұрғындары иік етін жесе, жылқы еті секілді ол адамда ысытпайды. Керісінше әсер береді. Сондықтан, араб елдері тарапынан киік етіне қызығушылық жоғары болуы мүмкін деп есептеймін. Бұл – жақсы бизнес-идея.
– Сіздің кәсібіңізге келсек. Сіздер, қателеспесем, негізінен экспорт бағытында жұмыс істейсіздер.
– Шамамен 90 пайызы экспорт, қалған 10 пайыз бөлігі – ішкі нарыққа бағытталған.
– Неліктен мұндай стратегияны таңдадыңыздар?
–  Ішкі нарықта жұмыс істеп жатқан шаруалар көп. Бұл нарыққа белсенді кіретін болса, соларға бәсекелес боламыз.  Ал олардың көбі өздері енді көтеріліп, жақсы жұмыс істеп жатқан шаруалар. Біз оларға, олардың бізге кедергі болғанын қаламаймыз. Сондықтан мал жетпей жатқан елдерге экспортқа ет шығарамыз. Экспортқа тыйым болмаса, шаруалардың жағдайы жақсы болады.
– Негізінен, Өзбекстан мен Тәжікстан. Одан әрі араб елдеріне ет экспорттаймыз. Қазір Ауғанстан мен Түркияның нарығына ет экспорттау бойынша келіссөз жүргізіп жатырмыз.
– Жақсы. Етті қандай түрде экспорттайсыздар?
– Алушының сұранысына байланысты. Көп жағдайда төртке бөліп, салқындатылған көлемде жөнелтеміз. Бірақ, онға бөл десе, онға да бөліп жібереміз.
– Етті терең өңдеу, консерві дайындау жағы қалай?
– Биыл атқаратын жұмыстарымыз көп. Соларды реттеп алған соң қолға алатын шығарсыз. Бәлкім, келесі жылы...
– Ішкі нарықта қай өңірлерге ет жібересіздер?
– Түркістан облысы, Шымкент, Алматы қалалары... негізінен оңтүстік өңірлер.
– Бүкіл Қазақстаннан. Қазақ жерінде қандай мал бар, әкеліп, бордақылап, экспортқа шығарамыз. Көп жағдайда алатынымыз – қазақтың ақбас сиыры. Ал жалпы, қой, сиыр, жылқы етін де экспортқа шығарамыз.
– Мал бордақылау ісі жолға қойылғаннан егістіктер де жақсарды. Шөп, бидай, арпа, жоңышқа, жүгері болсын, егін өсіріп, мал азығына қажет өнім шығарып жатқан шаруалар бар. Олардың өнімін алып, құнарлы мал азығын дайындауды жолға қойдық.
– Сіздер 2023 жылы австралиялық тәсілді өндіріске енгіздіңіздер. Оның артықшылығы не?
– Австралиялық тәсіл ашық алаңда ауқымды мөлшерде – бір уақытта 50 мың, 70 мың бас малды бордақылауға мүмкіндік береді. Сапасын бақылау жағы жақсы. Австралияның өзі осы әдіспен мал санын көбейтіп, қазір әлемде 2-3 орында тұр.
– Форумда әріптестеріңіз атап өткен канадалық тәсіл, яғни малдың көбеюіне табиғи жағдай жасаудан өзгешелігі бар ма?
– Иә, бұл мүлде басқа тәсіл. Біздікі мал азығымен бордақылауға негізделеді.
– Қазақстанда да, сіз ет экспорттайтын елдерде де негізінен мұсылмандар тұрады. Халал стандарттары қаншалықты сақталады?
– Халал сертификатын жыл сайын алып отырамыз. Қасапшыларымыз тұрақты түрде оқудан өтеді. Ол талаптардың негізгілеріне малды бауыздап сою, малға пышақты көрсетпеу, тазалық сақтау және басқалар жатады. Оның бәрін сақтаймыз және сақталуын үнемі қадағалаймыз.
– Құрбан айтта ішкі нарықтағы сұраныс күрт артады. Халық шариғат жолымен таза сойылған мал ретінде бізге үлкен сенім артады. Сол сенімді ақтауға тырысып қызмет етіп жатырмыз.


Алматыдағы автоматты ерте ескерту жүйесі неге жер сілкінісін болжамайды

Алматыдағы әрбір, тіпті қуаты әлсіз болса да, жер сілкінісінен кейін қала тұрғындары тарапынан көптеген сұрақтар туындайды:
Біз осы және өзге де сұрақтарды тікелей Сейсмология институты деп аталатын Сейсмологиялық байқау және зерттеулер ұлттық ғылыми орталығына (СБЗҰҒО) жолдадық.
2025 жылғы ақпанда институт басшылығы мен ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі өкілдерінің Қырғызстаннан келген, атап айтқанда, Бішкектегі Орталық Азия қолданбалы геоғылымдар институтының (ОАҚГҒИ) басшылығы әріптестерімен маңызды кездесу өткізген болатын. Оның нәтижесінде өте маңызды ынтымақтастық келісімі жасалды. Бұл Қазақстанға жер қыртысын іргелі зерттеулер мен жер сілкінісін болжау саласында ғана емес, сонымен қатар, ескерту тұрғысынан да айтарлықтай жетістіктерге жетуге мүмкіндік болуы тиіс.
Демек, AЕЕ жүйесінің жұмысы таяу болашақта үлкен өзгерістерге ұшырайды. Оның қалай болатынын СБЗҰҒО директорының өндіріс жөніндегі орынбасары Руслан Гашимов айтып берді.
– Руслан, бізге Қырғызстанмен ынтымақтасудың  қандай қажеттілік пайдасы бар?
– Алдымен негізгі ұғымдарды түсініп алсақ дұрыс болар еді. Тарихқа көз жүгіртсек, басқа жердегідей Қазақстанда да алғашында тек ғылым ғана болған. Яғни, алдын ала ескерту немесе төтенше жағдай туралы хабарлау мәселелерімен ешкім айналысқан жоқ. Ал барлық сейсмикалық стансалар мен датчиктер геологиялық жағдайға сүйене отырып, ғылыми негіз бойынша орнатылған. Кеңес дәуірінен бері институт  жер қойнауын зерттеуге басымдық берді. Тиісінше, институтта жұмыс істейтін сейсмикалық стансалар желісінің өзі ғылыми желі болып табылады немесе оны осылай атаған дұрысырақ. Бұл сейсмологтар ғылымының мәселелерін шешу үшін арнайы жасалған өзіндік, бөлек жүйе екенін түсіну де маңызды.
Бастапқыда бәрі дұрыс жасалды: орнату орындары нақты тексерілді және негізделген. Яғни, бізде институт бар – оның міндеті – сейсмикалық жағдайды зерттеу, зерттеу жүргізу, теорияларды алға тартып, сынау, болжамды модельдермен жұмыс жасау. Сондай-ақ, қалалық ескерту жүйесіне қосылған AЕЕ жүйесі бар.
Еске салатын ең бір маңызды мәселе тағы бар! СБЗҰҒО функциялары мен міндеттеріне сиреналарды қосу және ескертулер жіберу кірмейді – бұл Төтенше жағдайлар министрлігі мен әкімдіктің құзыретіндегі нәрсе, сондай-ақ, ескерту жүйелерінің жұмысы үшін де барлық жауапкершілік соларда. Бұл институттың жұмысы емес. Ол станциялардың желілерін жасайды, тиімді орнату нүктелерін жоспарлайды, қалыпқа келтіріп, реттейді, оларды біліктілікпен пайдаланады және сейсмикалық жабдықтардың үздіксіз жұмысын қамтамасыз етеді.
– Ал жер сілкінісі туралы ескерту жүйесін құру идеясы туғанда, AЕЕЖ осы желіге қосылған шығар?
– Иә, кейінірек әртүрлі елдерде автоматты ерте ескерту жүйесін (AЕЕЖ) орнату идеясы пайда болды. Оның идеясы басқа: сейсмикалық стансалардағы сенсорлар бастапқы сейсмикалық толқындарды тіркейді. Бұл, сондай-ақ, өте жақсы орнатылған әрі  дұрыс орнатылған арнайы сейсмологиялық жабдықты қажет етеді. Бірақ бұл желі, атап өтейін, бүгінде Сейсмология институтының желісі емес.
Сондай-ақ, конфигурация тұрғысынан ол жай геометриялық, станция ұяшықтары бар тор ретінде жеңілдетілген болуы керек екенін атап өткен жөн. Ал ерте ескерту жүйесінің идеясы мынада: сенсор неғұрлым алыс орналасса, мысалы, оңтүстікте, ол оңтүстіктен келетін сейсмикалық белсенді толқынды соғұрлым тезірек анықтай алады. Әдетте, олардың екеуі бар: біріншісі әлсіз, содан кейін жойқын толқын келеді. Бұл оқырмандардың кең ауқымына түсінікті болу үшін өте жеңілдетілген түсініктеме. Датчиктер желісі болғандықтан, осы таяуда  біздің әкімдікте AЕЕЖ желісін салайық деп шешті.
– Сонымен  не болды? Біздің білуімізше, желі әлі де толық мүмкіндігінде жұмыс істей алмай, өз мақсатын толық орындамай келеді...
– Желінің әлі толық аяқталмағанын айтқан жөн. Сондықтан одан толық жұмыс істеу міндеттерін талап ету әзірше дұрыс емес. Сонымен қатар, оны орналастыру процесінде көптеген  басқа да мәселелер қосымша қосылады және алғашқы 28 станса мүмкіндігінше тез және сенімді орнатуға болатын принцип бойынша көбірек орнатылды. Біздің заңнаманың көптеген нюанстары мен мәселелері бар, соның ішінде... Мәселен, біздегі  жекеменшік аумақтарда сейсмикалық датчиктердің орналасуы нақты реттелмеген.
Қытайда бұл мәселеге ешкім мән бермейді – ғалымдар бұл жерде сейсмикалық станса болуы керек десе, ол кімнің  жер аумағы болғанына қарамастан, сол жерге орнатылады. Ал біздің датчиктер институттың сейсмикалық стансаларына жақын жерде, ал, бір жерлерде коммуникациялар мен жердің қолжетімділігі принципі бойынша орнатылды. Қазір оның 28-і бар, тағы 70-ін жеткізуді жоспарлап отырмыз. Біздің өңір үшін бұл сан мейлінше жеткілікті. Өйткені, Астанадан жер сілкінісі келмейді. Әйтсе де, қауіп бізден 100 шақырым жерде ғана орналасқан Қырғызстан жақтан келеді. Дәл осы бағытта бізде сенсорлар жоқ, бұл жерде олар  қажет-ақ. Сондықтан, АЕЕЖ  қазіргі конфигурациясында техникалық тұрғыдан толық жұмыс істей алмайды. Енді желіні дұрыс конфигурациялау және аяқтау қажет.
Бізде бірдеңе істеуге уақыт болмайды. Бұл көршілес мемлекеттердің аумағында болған жер сілкінісі оқиғалары кезінде де тиімсіз, себебі, жер сілкіністері Ыстықкөл мен Қытай жағында жиі болып тұрады, ал ол жақта біздің жүйеге  қосылған сейсмикалық стансалар әзірше жоқ.
– Осы себепті біз қазір Қырғызстанмен келісім жасадық па?
– Сонымен қатар, тек бұл ғана мәселе емес. Желіге аудит жүргізіп, бірінші конфигурацияда анықталған кемшіліктерді сараптай отырып, құрылыстың екінші кезеңі өнімділікті жақсартады және ең бастысы, көршілес елдерді де маңызды ақпаратпен қамтамасыз етеді. Бұл, өз кезегінде, олардың стансаларын біздің жүйеге қосуға және бірнеше құнды секундтарды алуымызға мүмкіндік береді. Біздің желіде стансалар неғұрлым көп болса, соғұрлым біз осы секундтарды ерте аламыз. Біз қырғыз тарапымен келіссөздер жүргізе бастадық, себебі, оларда да сенсорлар мен стансалар бар, егер біз жақтан жер сілкінісі болса, олар да жедел ақпарат алуға мүдделі.
– Бірақ, AЕЕ жүйесі тиімсіз болса, оны неліктен жақсарту керек? Мүлде бас тарту оңай емес пе?
– Бұл өте қате көзқарас. Орнатылған сейсмикалық станциялар артық жабдық емес, олар ғылыми мақсатта да пайдасын келтіреді. Ал, АЕЕЖ кеңейту жалпы сейсмикалық саланың тиімділігін арттырады. Мысалы, Қытайда, бір ғана Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында 1836 станса болса, Қазақстанда әзірге жалпы 126 станса бар, институтта 98 және 28 АЕЕЖ бар. 2026 жылдың соңына дейін тағы 70 АЕЕ стансасы салынады.
Институтты цифрландыру және жер сілкіністерін талдау мен болжауда нейрондық желіні пайдалану бойынша одан да көп жұмыс жоспарлануда. Келесі кезең – Қытайды байланыстыру, өйткені, ол жақтан жер сілкінісі көп болады. Ал сенсорларды сол бағытта қосу арқылы әрбір 100 км сайын біз әрбір сенсордан шамамен 5 секунд аламыз. Бұл қауіпті жер сілкінісі болғанға дейін 10-15 секунд ұта алатынымызды және осы бағытта жұмыстың жүйелі жүріп жатқанын білдіреді. Сондықтан, бізде бар пішіндегі AЕЕЖ, әрине, өткен жылы қаңтарда жұмыс істемеді, содан кейін келесі жер сілкінісі кезінде де жұмыс істемеді. Барлығын түпкілікті пысықтау, аяқтау және көршілес елдердің мүдделерін ескере отырып олқылықтарды түзету керек. Сол үшін де жауапкершілікті сезіне отырып, жұмыс істеп жатырмыз. Жақында институт басшылығымен бірге Қытайда да болдық, онда Алматы қаласының әкімі мен біздің институт Қытайдың Ұлттық жер сілкінісі бюросымен де өте маңызды келісімдер жасады. Бірақ, бұл бөлек мақаланың тақырыбы.
– Сонда жақын арада Қырғызстанмен ынтымақтастық қандай болмақ?
– Мен  жоғарыда айтып өткенімдей, станцияларды көбірек қосуымыз қажет. Қамту аймағы неғұрлым кең болса, станциялар неғұрлым алыс орналасса, Төтенше жағдайлар министрлігі ескерту дабылын  тезірек алып, сиреналарды қосады. Толқын келгенше бізде біраз уақыт болады. Біз сондай-ақ "шикі деректер" деп аталатын алмасу туралы да келістік – олар ғылымға көмектеседі.
Біз AЕЕ желісін ғылыми деректерді өңдеуге мүмкіндік беретін тиімдірек құралға айналдырғымыз келеді. Әрбір сейсмикалық станцияның өзі әдепкі бойынша сейсмикалық оқиғалар туралы ақпаратты өңдейді. Ол дабылдарды жазып, кейбір параметрлерді береді. Бұл ескерту жүйесі үшін жеткілікті, бірақ ғылым үшін жеткіліксіз.
Ал "шикі деректердің" мәртебесі өзгешеге. Олар әлдеқайда үлкен және өңдеуі де әлдеқайда қиын. Егер мейлінше қарапайым етсек, онда жүйе деректерді мынадай түрде ғана: жер сілкінісі болды – деректер бар деп қана жіберер еді. Толық дерек болмаса, дұрыс талдау да болмайды деген сөз. Біз жұмысты станциялардың ғалымдар өз жұмысында пайдалана алатын "шикі деректерді" үнемі жіберіп отыратындай  етіп ұйымдастыруымыз керек.
– Сондықтан да жоғарыда аты аталған нейрондық желі бұған көмектесуі керек пе?
– Біз құрғалы жатқан нейрондық желіні қарапайым тұрғыда жасасақ, онда мұндай желі қауіпті бағалау жүйесі болып табылады. Ықтимал қауіптерді алдын ала бағалау үшін бізге нақты болжамдар қажет. Қазір болжамдық комиссия үнемі жиналып отырады, сонан кейін барып қана жер сілкінісі бола ма, болмай ма, сосын айтады. Бұған көп уақыт кетеді.
Біз зертханалар мен сейсмикалық станциялардан орасан зор деректерді автоматты түрде тез жинайтын және мұндай болжамдарды тездететін жүйені құрғымыз келеді, бірақ, әрине, адамдардың жұмысын тоқтатпау қажет. Яғни, профессорларымыз зерттеу жүргізеді, теорияларын ұсынады, сейсмологиямен айналысады. Бірақ, нейрондық желі ақпаратты өңдеуді мүмкіндігінше тездетеді.
Ал егер жер сілкінісінің ауыр прекурсорлары пайда болса, бұл да тез көрсетіледі. Қазіргі уақытта стансалардан және әсіресе, кешенді зертханалардан алынған мәліметтердің келуі және өңделуі өте ұзақ уақытты алады. Ал нейрондық желі мұны бірнеше есе жылдам орындап, болжау жұмыстарының тиімділігін арттыра алады.
Бізге сондай-ақ, бүкіл өңірде Жер мәселесімен айналысатын институтпен ғана емес, сонымен қатар, азаматтық құрылыс және селден қорғау бойынша да тиімді жұмыстарды  жолға қоюымыз керек, яғни, біздің жұмысымыз бен сейсмологтардың қызметі, сондай-ақ, Төтенше жағдайлар министрлігінің қызметі көптеген салаларды қамтиды. Оның ішінде инженерлік желілер, құбырлар (су, мұнай, газ), электр желілері сияқты барлық инфрақұрылым нысандары – олардың барлығына дер кезінде ескерту алу өте маңызды. Бұған  жер үсті және жер асты  көліктері де кіреді. Бұл өте  ауқымды үлкен жұмыс, біз жүйелі түрде бұқаралық ақпарат құралдарында және өз ресурстарымыз жайлы да айтатын боламыз.


"Қайтадан Ресей мен Қытайға тәуелді етуі мүмкін". Экономист Трамптың Қазақстанға баж салығын салуы туралы

2025 жылғы 1 тамыздан бастап АҚШ президенті Дональд Трамптың шешімімен Қазақстаннан келетін барлық тауарға 25 пайыздық кедендік баж салығы енгізіледі. Бұл жаңалық халықаралық деңгейде кең талқыланып, сарапшылар арасында түрлі пікір туғызды. АҚШ әкімшілігі мұны экономикалық қажеттілікпен байланыстырса, қазақстандық сарапшылар бұл шешімнің астарында геосаяси мүдде мен күш көрсету элементтері барын жоққа шығармайды.
Осыған орай біз танымал экономист Әнуар Нұртазинмен сұхбаттасып, Трамптың бұл қадамының ықтимал себептері мен Қазақстан экономикасына әсерін, сондай-ақ сыртқы саудадағы болашағымызды талқыладық.
– Трамп әкімшілігінің бұл шешімі қандай геосаяси немесе экономикалық себептерге байланысты болуы мүмкін?
– Бұл шешім бір қарағанда ресми түрде экономикалық сипатта қабылданғандай көрінуі мүмкін. Шын мәнінде, АҚШ-та бірқатар экономикалық мәселе ушығып, олар осы мәселелердің шешімін іздеп отыр. Алайда бұл мәселелерді өз есебінен емес, басқа елдердің есебінен шешу күн тәртібінде тұр. Трамп әкімшілігі бұл туралы тұрақты түрде айтып келеді. Дегенмен бұл тек экономикалық теория шеңберіндегі мәселе емес. Керісінше бұл шешімді билік тетіктері мен күш арқылы ықпал ету теориясы тұрғысынан қарастырған жөн. Яғни бұл – америкалық нарықты қорғауға бағытталған протекционистік саясаттың бір көрінісі.
Мұнда АҚШ-тың өзіне жақын емес елдерге, оның ішінде Қазақстанға да қысымды күшейту ниеті анық байқалады. Трамптың ерекше атап өткен тұсы – BRICS елдерімен тығыз экономикалық байланысы бар мемлекеттерге бағытталған саясат. Ал Қазақстан – географиялық орналасуы мен экономикалық байланыстары тұрғысынан бұл топқа кіріп отыр. Географияны өзгерту мүмкін емес, ал экономикалық байланыстар объективті шындық.
Қорыта айтқанда, АҚШ-тың проблемасы – экономикалық, бірақ олар оны билік пен күш теориясы арқылы шешуге тырысып жатыр. Бар мәселе осында. Яғни бұл жерде бірінші кезекте – күш логикасы мен қысым саясаты басым.
– Қазақстан тауарларына 25% кедендік баж енгізу нақты қандай өнімдерге әсер етуі мүмкін?
– Бұл жерде айта кету керек тауарлардың тізімі бар және ол айтарлықтай кең. Алайда көп тауарға бұл баж салығы әсер етпейді, себебі олардың басым бөлігі – ресурстық өнімдер. Ал Қазақстан, шын мәнінде, ресурстан басқа аса көп тауар экспорттамайды. Нақтырақ айтсақ, 2023 жылы Қазақстаннан АҚШ-қа экспорт көлемі 2 миллиард 270 миллион долларды құрады. Бұл соманың басым бөлігі шикізаттық өнімдерге тиесілі.
Атап айтқанда, шикі мұнай – 1 миллиард 10 миллион доллар, өңделген мұнай өнімдері – 178 миллион доллар, ферроқорытпалар – 271 миллион доллар, мырыш – 126 миллион, қорғасын – 90,7 миллион, титан – 18,1 миллион, тантал – 15,1 миллион, темір құбырлар – 13,8 миллион доллар болды. Қымбат металдар тобы бойынша, күміс – 102 миллион, ал платина, палладий, алтын, иридий, осмий секілді асыл металдарды қамтитын басқа да бағалы металл өнімдері – 164 миллион доллар көлемінде экспортталған. Радиоактивті химиялық өнімдер, соның ішінде уран – 45,5 миллион долларды құрады.
Бұл мәліметтер Қазақстан экспортының құрылымында жоғары технологиялық өнімдер емес, табиғи ресурстар басым екенін көрсетеді. Яғни, Қазақстан АҚШ нарығында негізінен шикізат жеткізуші ел ретінде қалып отыр. Жалпы Қазақстаннан АҚШ-қа бағытталған экспорттың көлемі үлкен емес. Бұл, ең алдымен, географиялық алшақтықпен байланысты – АҚШ біздің елден тым алыста орналасқан. Сол себепті бұл баж салығының тікелей экономикалық әсері айтарлықтай болмайды. Керісінше, бұл жерде экономикалық ықпалдан гөрі – саяси күш немесе позицияны көрсету әрекеті айқын байқалады.
– Бұл АҚШ тарапынан Қазақстанға бағытталған нақты экономикалық қысым ба әлде кең ауқымды протекционизм саясатының бір бөлігі ме?
– Сонымен, бұл мақсатты экономикалық қысым ба? Жоқ, бұл – тікелей экономикалық қысым емес, бұл – билік тетіктері арқылы жасалып отырған күш көрсетудің айқын көрінісі. Өздеріңіз білесіздер, Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше, онда либерализм, еркін сауда, ашықтық сияқты қағидаттар үнемі жарияланып келеді. Алайда, қазіргі жағдай АҚШ-тың шынайы ұстанымын көрсетті: ең бастысы – Америка мүддесі және олар қандай шешім қабылдаса – солай болады. Бұл жағдай – күшті елдің өз тәртібін өзгелерге таңуының мысалы. Бұл жерде тек Қазақстанға емес, жалпы әлемге бағытталған күш көрсету, саяси ескерту жатыр. Қазақстан – бұл ретте жеке дара нысана емес. Мұнда АҚШ "әлсіз, экономикасы шағын, дамушы елдер үлкен державаның айтқанына бағынуы керек" деген ұстаным танытып отыр. Бұл – күштінің диктаты және мәселе – осымен тәмам.
– Осы баж салығы Қазақстанның экспорттық секторы мен жалпы экономикасына қалай әсер етеді деп ойлайсыз?
– Экспорттық секторға тікелей әрі күшті әсері болмауы мүмкін. Негізгі экспорт – бұл уран мен мұнай. Алайда қысқа мерзімде металлургия өнімдерін экспорттау бойынша белгілі бір қиындықтар туындауы ықтимал. Ал нағыз мәселе – ұзақ мерзімді перспективада жатыр. Себебі сарапшылардың пікірінше, Қазақстан Tengizchevroil кен орнын АҚШ-қа "сыйға берді". Неге "сыйға берді" деп отырмыз? Өйткені келісімшарт құпия күйінде қалып отыр. Егер ол құпия болса, онда сату бағасы жарияланбаған, демек, шартты түрде тегін немесе символикалық сомаға берілген болуы мүмкін.
Сонымен, біз табиғи байлығымызды, яғни Құдай берген ресурстарды Америкаға тегін беріп қойғаннан кейін, енді АҚШ-қа біз қажет болмай қалдық. Осыдан келіп, баж түріндегі шектеулер, экономикалық тосқауылдар енгізіліп жатыр. Бұл жағдай – ресурстарға бағытталған мәміле әрі ол АҚШ пен Украина арасындағы келісімдермен ұқсас, тек Қазақстанға қатысты қатаңдау болуы мүмкін, себебі ол әлі күнге дейін жоғары құпия деңгейінде сақталып отыр. Ал біз АҚШ үшін енді қызықсыз болсақ, онда АҚШ экономикалық және тарифтік шектеулер енгізеді.
Бұл не деген сөз? Бұл Қазақстанда жоғары технологиялық экспорттық өнімдер жоқ әрі жақын арада болмайтыны анық деген сөз. Себебі технология мен капитал экспорттаушы, яғни негізгі инвестор елдердің барлығы АҚШ-тың не істеп жатқанын мұқият бақылайды. Олар өз әрекетін Америкамен келісіп отырып жүзеге асырады. Яғни шартты түрде айтқанда, Германия, Франция, Жапония немесе Ұлыбритания АҚШ инвестиция салмаған елдерге өз қаржысын құймайды. Өйткені олардың ортақ ұстанымы және бірізді инвестициялық саясаты бар.Осылайша басқа елдер де осы жағдайды бақылап, Қазақстанға өндірістік тізбектерін орналастырудан бас тартуы мүмкін, себебі олар америкалық нарыққа тауар жеткізуге мүмкіндік жоқ екенін көреді. Яғни бұл – жанама түрде инвестицияларға тыйым салу дегенді білдіреді.
Біз ұзақ жылдар бойы "бізге шетелдік инвестициялар керек" деп айтып келеміз, ал бұл шектеулер – инвестицияға тосқауыл. 2024 жылы Қазақстанда инвестиция көлемінің айтарлықтай төмендегені байқалды және Орталық Азия елдері ішінде таза инвестициялық ағын бойынша соңғы орынға түстік.
– Мұндай кедендік саясат Қазақстандағы кәсіпорындардың (әсіресе экспорттаушы) бәсекеге қабілеттілігіне қалай ықпал етуі мүмкін?
– Шын мәнінде, бізде бәсекеге қабілеттілік жоқ, өйткені экспортқа негізінен шикізат шығарамыз. Ал шикізат – кез келген жағдайда сатып алынатын өнім, себебі оның бағасы аса жоғары емес және қосылған құны өте төмен. Сол себепті қысқа мерзімде айтарлықтай проблема болмайды. Алайда негізгі қиындықтар ұзақ мерзімді болашақта туындауы мүмкін. Билік және геосаяси ықпал теориясы тұрғысынан қарағанда, бұл жағдай – өңірге жаңа инвестициялар салуға және жоғары технологиялық өндірістік тізбектерді құруға тосқауыл ретінде қабылдануы ықтимал.
Нәтижесінде, біздің нарық біртіндеп тарылып, капитал басқа аймақтарға ауысуы мүмкін. Ол аймақтар дамымаған болса да, инвесторлар үшін геосаяси тәуекелі азырақ. Осының салдарынанҚазақстанға келетін қаржы ағыны азаяды, яғни ұзақ мерзімді перспективада экономикаға түсетін кіріс аз болады.
– Қысқа және ұзақ мерзімді салдарына кеңінен тоқтала аласыз ба?
– Экспорттың АҚШ бағытындағы көлемі физикалық тұрғыда азая қоймайды деп болжауға болады. Тек бағалық жағынан аздаған төмендеу болуы мүмкін. Ал логистикалық есептеулерді қайта бағалау болса – бұл процесс онсыз да үздіксіз жүріп жатыр. Алайда біз үшін басты кедергі – география. Неге десеңіз, Қазақстан Қытай, Ресей, Ауғанстан және Иран секілді елдердің арасында орналасқан. Ал бұл мемлекеттердің барлығы АҚШ тарапынан бұрын-соңды болмаған санкциялық қысымға ұшыраған. Сәйкесінше, бұл елдер Вашингтон үшін "дұшпан елдер" ретінде саналады.
АлҚазақстан осы ахуалдың геосаяси тұтқынына айналып отыр. Сондықтан ұзақ мерзімді оң перспективалар туралы айту әзірге қиын. Сыртқы экономикалық байланысты әртараптандыру мәселесіне келсек, Қазақстан бұл бағытта белсенді әрекет етіп отыр – өздеріңіз білесіздер, еліміз көпвекторлы саясат ұстанады, оның ішінде экономикада да.Алайда осы көпвекторлы бағыттың өзі бізді әрбір ірі ойыншыға тәуелді етіп қояды. Соның салдарынан, жауапкершілік көбейіп, ал нақты экономикалық пайда азаяды. Міне, мәселенің түп төркіні – осы.
– Мысалы, Қазақстан үкіметі, Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) бұл шешімге қандай жауап қайтара алады?
– Шыны керек, Қазақстан – әлсіз әрі экономикасы шағын мемлекет. Бұл – жағымсыз болса да, бүгінгі геосаяси шындық. Сондықтан үкімет тарапынан қандай да бір қатаң жауап немесе қарсы шаралар күтудің өзі шынайы емес. Қуатты державаларға қарсы тұру – әлсіз елдер үшін қиын. Ал Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) бұл мәселеге ортақ, біртұтас реакция білдіруі екіталай, өйткені бұл шешім бүкіл одаққа қарсы бағытталмаған. Бұл – негізінен BRICS елдеріне жақындасу тенденциясымен байланысты. Яғни бұл жерде Қытай, Ресей, Үндістан алдыңғы қатарда тұр.
Қазақстан аталған елдердің барлығымен шекаралас әрі бұл – географиялық ақиқат, оны өзгерту мүмкін емес. Сонымен қатар, бұл елдермен Қазақстан тарихи тұрғыдан сауда қарым-қатынаста болып келеді – бұл байланыстар соңғы 5-10 жылдың емес, мыңдаған жылдық тарихтың жемісі. Мысалы, Ұлы Жібек жолы да Қазақстан арқылы өткен, сол арқылы біз Қытаймен ежелден-ақ сауда жасағанбыз. Сондықтан бүгінде бұл елдермен экономикалық қатынасты тоқтату мүлде мүмкін емес.
Ал егер олармен байланысты үзбесек – АҚШ-тың көңілінен шығу да мүмкін емес.АҚШ-ты жақсы қатынасқа көндіру үшін не сыйлау, не ымыра ұсыну керек.Бірақ қазір біз бере алатын ештеңе қалмағандай. Бұған дейін беретініміздің бәрін беріп қойдық, енді жаңа "сыйлық" та, жаңа мүмкіндік те жоқ. Сондықтан Қазақстан тарапынан нақты бір жауап немесе қатаң мәлімдеме болмайды. Өйткеніәлемдегі №1 экономикамен ашық қақтығысқа бару – біз үшін стратегиялық тұрғыдан тиімсіз.
Қысқасы, біздің ұстаным – бейтараптық пен икемділік. Міне, қазіргі ахуал осылай сипатталады.
– Бұл жағдай екі ел арасындағы сауда-экономикалық қатынастарға кері әсер етуі мүмкін бе?
– Мұны былай түсіндірсек болады: біз – Қазақстан тарапы – АҚШ-пен сауда-экономикалық қатынасымыз бар деп есептейміз, ал АҚШ бұл қарым-қатынасты маңызды деп санамайды. Егер олар бұл байланысты маңызды деп есептеген болса, онда мұндай шешімдерді алдын ала бізбен келісіп, кем дегенде екіжақты келіссөздер жүргізер еді. Ондай процесс мүлде байқалмай отыр. Демек, бұл жағдай Қазақстан үшін теріс үрдістің бастамасы. Қысқа мерзімде бұл аса байқалмауы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді келешекте бұл инвестицияларға жасырын тыйым салу формасына айналуы ықтимал.
Оның салдарынан іскерлік белсенділік бәсеңдейді, қаржылық ағын тежеледі, Қазақстанға деген сенім азаяды. Осының барлығы Қазақстан үшін ғана кері нәтиже береді, өйткені біз – экономикалық жағынан әлсіз елміз, және мұндай жағдайда құдіретті елдердің билік саясатынан ең алдымен осал елдер зардап шегеді. Бұл жерде мен ешқандай асыра сілтеп отырған жоқпын – бұл геосаяси реализм.
Демек, бізге не істеу керек?Біз балама серіктестерді – диалогқа дайын, тең дәрежеде сөйлесетін ойыншыларды табуға тиіспіз. Себебі қазіргі таңда АҚШ Қазақстанмен келіссөз жүргізіп жатқан жоқ, ол талап қояды және оның орындалуын күтеді.
– Қазақстан бұл жағдайдан шығу үшін қандай стратегия қолдануы мүмкін?
Қазақстанның бұл жағдайдан шығу бойынша нақты стратегиясы жоқ. Иә, әрине, дипломатиялық белсенділік бар, форумдарға шақыру, кездесулер өткізу, келіссөздер жүргізу, қандай да бір ымыра іздеу, квоталарды қайта бөлу сияқты әрекеттер жасалуы мүмкін. Бірақ ел ішінде өңдеуші салаларды дамытуды ынталандыру – қиын міндет. Неге? Өйткені төлем қабілеті төмен, экономика ауқымы шағын, халық саны аз.
Қазақстанда шамамен 20 миллион адам тұрады, бұл – ішкі нарықты дамытуға жеткіліксіз. Сонымен қатар, жоғары қосылған құны бар өнім өндіруге қажетті технологиялар бізде жоқ.Сондықтан қазіргі таңда қолымыздан келетіні – сыртқы сауданың географиясын кеңейту ғана.
Алайда бұл бағыттың да бірқатар шектеуі бар: Ресеймен біз бәсекелеспіз, өйткені екеуміз де негізінен ресурстық тауарларды экспорттаймыз. Қытай нарығында біз бәсекеге қабілетті емеспіз. Үндістан – ірі нарық, бірақ ол бізге Ауғанстан мен тау жоталары арқылы ғана қолжетімді, бұл – табиғи тосқауыл.
Қалған бірден-бір бағыт – Иран арқылы өтетін "Солтүстік – Оңтүстік" дәлізі. Бірақ Иран қатаң санкция астында. Сонымен бірге Транскаспий халықаралық көлік дәлізі (ТМТМ) бар: Ол арқылы жүк алдымен Ақтау мен Баку порттары арқылы теңізбен өтеді. Содан кейін Әзербайжан – Грузия – Түркия арқылы құрлықпен, одан соң тағы да теңізбен тасымалданады. Бірақ бұл бағыт тым көп аралық кезеңнен тұрады: Каспий теңізі, құрлық шекаралары, таулы аймақтар, кедендік рәсімдеу. Бұл – логистика құнының күрт өсуіне алып келеді. Нәтижесінде тауардың соңғы бағасы қымбаттап, бәсекеге қабілеттілігі төмендейді.
Осыған байланысты бірден-бір шынайы бағыт – Ресеймен немесе Қытаймен кластерлік өндірістік модель қалыптастыру. Мүмкін Орталық Азия елдерімен де бірлесу қарастырылуы мүмкін, бірақ бұл аймақтың өзі экономикасы шағын, жағдайы ұқсас елдерден тұрады. Осылайша, бұл жағдайбізді қайтадан Ресей мен Қытайға тәуелді етуі мүмкін.
Жақсы ма, жаман ба – бұл даулы сұрақ. Жаңа өндіріс көздерінің ашылуы – жағымды құбылыс, бірақ бұл Қазақстан ұстанып отырған көпвекторлы саяси-экономикалық бағытқа қауіп төндіреді. Тәуекелдер өседі.
Сыртқы сауданың географиясын кеңейту туралы айтқанда, бізде Парсы шығанағы елдері бар, бірақ бұл да өз ерекшеліктері бар нарық, онда сату көлемі өте төмен. Қазақстаннан экспорт негізінен Еуроодаққа бағытталады, ол да ресурстық сипаттағы – мұнай мен газ, энергетикалық шикізат. Бұл экспорт негізінен Ресей арқылы жүзеге асады. Ал азиялық нарыққа шығу – өте күрделі міндет, өйткені соңғы нүкте – Қытай порттары, ал бұл нарықта біз бәсекеге төтеп бере алмаймыз. Қалған бір ғана жол – ішкі нарықты дамыту. Яғни, халық санын арттыру, халықтың табысын өсіру. Сонда ғана төлем қабілетті сұраныс артып, ішкі тұтыну мен өндіріс жанданады.
Бірақ бұл – теориялық мүмкіндік қана. Неге теориялық? Себебі бұл – аса күрделі стратегиялық шешімдер мен ауқымды мемлекеттік ресурстарды талап етеді. Ал қазіргі жағдайда мұндай қадамдардың жүзеге асу ықтималдығы өте төмен. Басқаша айтқанда – не 0%, не 0,1%.
– Сауданы әртараптандыру, альтернативті нарықтар іздеу қаншалықты шынайы әрі тиімді жол болар еді?
– Тағы да нақты түсіну керек нәрсе – біз үшін "балама нарық" дегеннің нақты не екенін анықтап алу қажет. Іс жүзінде ең ықтимал әрі тиімді бағыт – бұл ішкі нарықты нығайту, яғни: импортты алмастыру саясатын шынайы іске асыру, Қазақстандағы қазақ халқының санын күрт арттыру және ең бастысы – олардың табысы мен төлем қабілетін айтарлықтай көтеру. Ол үшін ресурстық табысты әділ бөлу механизмін қайта қарау, сондай-ақ жалпы ресурстық саясатты ұлттық мүдде тұрғысынан түбегейлі реформалау қажет. Бұл – нақты әрі шынайы қадамдар, бірақ оларды іске асыру үшін саяси ерік-жігер қажет.
АҚШ-тың қазіргі әрекеттері әлемге не көрсетіп берді? Олар либерализм теориясының қате екенін, халықаралық құқықтың шын мәнінде ешқандай салмағы жоқ екенін, ал шын өмірде тек"Кімнің әлеуеті басым – шешім соған қарай бейімделеді"деген қағида үстем екенін анық көрсетті. Қалғанының бәрі – жай ғана "әдемі сөздер", бос әңгіме.
Біз, сарапшылар, бұл шындықты баяғыдан түсініп, біліп отырғанбыз. Бұл жерде ешқандай тосын жайт жоқ. Сондықтан Қазақстан үшін нақты, іске жарамды қадам – жоғарыда айтылғандай: ішкі сұранысты күшейту, халықтың әл-ауқатын арттыру, ресурстық саясатты қайта қарау. Ал "сауданы әртараптандыру" немесе "жаңа нарықтарға шығу" деген ұрандар – іс жүзінде капитализм жағдайында өте шектеулі. Неге? Өйткені капитализмде ең құнды ресурс – бұл нарықтың өзі. Ал бөтен елдің нарығына кіргіңіз келсе – сізден "сен кім едің өзі?" деп сұрайды. Мысалы: Үндістанға қазақтар не үшін керек? Қытайға қазақтар не үшін керек? Шындық – ешкім ешқайда бізді күтіп отырған жоқ. Бұл – қалыпты жағдай. Бұл – капитализмнің заңдылығы.
Еске салсақ, 2025 жылдың 2 сәуірінде Дональд Трамп әлемнің түрлі мемлекеттерінен келетін тауарларға жаппай кедендік баж салықтарын енгізу туралы жарлыққа қол қойған болатын. Сол кезде Қазақстаннан келетін тауарларға 27 пайыздық баж енгізу жоспарланған еді. Алайда, қаржы нарығындағы тұрақсыздықтарға байланысты АҚШ билігі бұл шешімнің күшін уақытша тоқтатып, тараптармен келіссөз жүргізу үшін тек 10 пайыздық баж мөлшерін қалдырған болатын. Аталған тоқтату мерзімі 9 шілдеде аяқталады.
АҚШ қаржы министрі Скотт Бессенттің айтуынша, егер 1 тамызға дейін сауда келіссөздерінде алға жылжу байқалмаса, Вашингтон кедендік баждарды қайта қалпына келтіреді. Ал 7 шілдеде Трамп кез келген ел, егер ол БРИКС-тің антиамерикалық бағытына қосылатын болса, қосымша 10 пайыз көлемінде баж салығына ілігетінін мәлімдеді.


Қазақстанда әуе билетінің орташа құны 5 күндік жалақыдан аспайды – IATA Еуропа бойынша вице-президенті

Маусымның басында Үндістан астанасында өткен IATA қауымдастығының кезекті жиналысы әлемдегі авиация саласындағы қауіпсіздік, отын үнемдеу, қоршаған ортаны қорғау, табысты арттыру және өзге де мәселелерді қозғаған болатын. Соңғы жылдары салаға экономикалық және қаржылық мәселелерден бөлек, саяси жағдайлар да айтарлықтай ықпалын тигізіп жатыр. Осы орайда, бұл өзгерістер тікелей Қазақстан нарығына қандай әсерін беріп жатқаны туралы IATA-ның Еуропа бойынша өңірлік вице-президенті Рафаэль Шварцманмен сұхбаттастық.
– Нью-Делиде өткен IATA жиналысында әлемдегі әуе парктерінің ескіру мәселесі көтерілді. Өкінішке қарай, болжамға сәйкес, ұшақтардың орташа жасы арта береді. Бұл ретте Қазақстан мен Орталық Азиядағы жағдай қандай?
– Қазіргі таңда әлемдегі әуе кемелерінің орташа жасы шамамен 14,8 жылды құрайды. Бұған жаңа ұшақтарды жеткізудегі іркілістер себеп. Ал жалпы Орталық Азиядағы ұшақ паркі жаһандық орташа деңгейден шамамен 5 жылға ескі. IATA жиынында бұл мәселе ұшақ жеткізудегі шектеулерге байланысты өндірістің баяулауынан туындағаны айтылды. Алайда бұл қауіпсіздікке тікелей әсер ететін мәселе емес. Бұл – отын үнемділігі мен қоршаған ортаға әсер тұрғысынан маңыздырақ. Жаңа ұшақтар аз отын тұтынады, шығарындылары аз болады. Сондай-ақ, олардың дыбысы да төменірек, бұл әуежай маңында тұрғындар мен кәсіпорындар үшін тиімді.
Ал қауіпсіздікке келсек, Қазақстан үшін ең бастысы – халықаралық стандарттарға сай болу. Мысал ретінде IATA-ның операциялық қауіпсіздік аудитін (IOSA) атауға болады. Қазақстандағы Air Astana, Fly Arystan, Scat Airlines және Qazaq Air сынды ірі әуе компанияларының IOSA сертификатына ие болуы – өте жоғары көрсеткіш.
– Қазақстанның авиациясы IATA стратегиясында қандай рөлге ие және оның әлеуетін қалай бағалайсыз?
– Қазақстанның авиация саласы жыл сайын 10%-дан аса өсіп келеді. Бұл – алдағы 20 жылда дамушы авиация аймақтары үшін болжанған жаһандық орташа көрсеткіштен екі есе көп. Қазақстан әуежай инфрақұрылымына инвестиция салып жатыр, егер реттеушілік мүмкіндіктерін де осы қарқынмен дамыта алса, онда Орталық Азияда көшбасшылық орынға ие болады.
– Үндістандағы ұшақ апатын ескере отырып, Орталық Азиядағы әуе қауіпсіздігіне қандай баға бересіз? IATA жиналысында жаңа рейстер саны ұшақ паркін жаңарту қарқынынан озып бара жатқаны айтылды. Бұл қауіпсіздікке кері әсер ете ме және апаттар санының жыл сайын арта түсу қаупі бар ма?
– Бұған дейін айтқанымдай, ұшақтарды жаңарту қауіпсіздікке тікелей әсер етпейді. Барлық ұшақтар қатаң сертификаттау мен техникалық қызмет көрсету талаптарына сай болуы керек. Сонымен қатар, ұшқыштар да қайта даярлаудан өтіп, қатаң түрде бақылауда болады.
– Сарапшылардың пікірінше, Орталық Азиядағы авиация нарығының даму қарқыны аса жоғары емес. Алайда аймақтың теңізге тікелей шыға алмауы әуе жүк тасымалының дамуына жақсы ынталандыру болуы тиіс деген ой келеді. Қазақстандық авиация саласының дамуының перспективасы қандай?
– Қазақстан теңізге тікелей шыға алмайтын ел болғанымен, оның экономикасы мен негізгі экспорт өнімдері (мұнай, пайдалы қазбалар мен металдар) әуе жүк тасымалының қарқынды өсуіне көп мүмкіндік бере бермейді.
Бірақ жолаушылар тасымалы бойынша жағдай бөлек. Соңғы он жылда Қазақстанда жолаушылар тасымалы 57%-ға өсті, ал соңғы 5 жылда 107 жаңа халықаралық бағыт ашылды. IATA-ның әуе байланысы индексі 2014 жылдан бері Қазақстанның Азия-Тынық мұхиты аймағымен байланысы аздап төмендегенін көрсетсе де, басқа елдермен байланысы 150%-дан аса өскен. Бұл – нарықта әлі де үлкен әлеует бар екенін көрсетеді. Қазіргі таңда Қазақстанда әуе билеттерінің орташа құны 5 күндік жалақыдан аспайды, бұл да нарықтың кеңеюіне мүмкіндік барын білдіреді.
– IATA мен Қазақстанның авиациялық отынмен қамтамасыз ету және декарбонизация бағытындағы жоспарлары қандай? Қазақстанда тұрақты авиациялық отынды (SAF) өндіру мүмкіндігі бар ма?
– 2021 жылы авиация 2050 жылға қарай көмірқышқыл газының шығарындыларын нөлге дейін төмендету мақсатын қойғаннан кейін, тұрақты авиациялық отын (SAF) бұл стратегияның басты элементіне айналды. SAF көмірқышқылын азайтудағы 65% үлесті қамтамасыз етуі тиіс, яғни қазіргі жылына 2,5 миллиард литрден 2050 жылға қарай 450 миллиард литрге дейін өндіру қажет болады.
SAF өндірісін дамыта алған мемлекеттер осы сұраныстан пайда көре алады. Қазақстанда SAF шикізаты жеткілікті болғандықтан, экспорттық әлеуеті зор. Дегенмен, өндірілген SAF отыны Jet A-1 стандартына сай болуы керектігін ескеру маңызды. Мысалы, Ресей мен ТМД елдерінде кең таралған TS-1 стандарты бұл мақсатқа сай келмейді.
– Әлемнің әр түкпіріндегі соғыстар мен әскери операциялар авиацияның дамуына, соның ішінде Орталық Азияға қалай әсер етуде? IATA бірнеше рет азаматтық ұшақтар ешқашан әскери мақсатпен немесе қандай да бір қателікпен нысанаға алынбауы қажет екенін мәлімдеді. Алайда өмірде өзгеше жағдайлар да болып жатыр...
– 2023 жылы желтоқсанда Әзербайжан әуе жолдарының (AZAL – ред.) №8243 рейсінің апатқа ұшырауы бұл қауіптің нақты екенін көрсетті. Азаматтық авиация әскери қақтығыс жағдайында нысана болмауы тиіс, бірақ өкінішке қарай, кейде солай болып жатыр. Мұндай жағдайлар азаматтық ұшулар үшін көптеген әуе кеңістігінің жабылуына алып келді. Дегенмен, қазіргі қауіпсіздік жүйесі ұшақтарды қорғауға жеткілікті деңгейде.
Шын мәнінде, Ресей әуе кеңістігінің (және керісінше, ЕуроОдақ әуе кеңістігінің Ресей ұшақтар үшін) жабылуы Орталық Азия үшін Еуропа мен Азия арасындағы көпір болуға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл – қауіпсіздікке қатысы жоқ саяси шешім. Біз бұл қақтығыстар тез және әділ шешіліп, адамдардың еркін саяхаттауы үшін мүмкіндіктер туады деп үміттенеміз.


Қазақстанда доллар айтарлықтай қымбаттады

Қазақстанда 2 наурыздағы сауда қорытындысы бойынша доллар бағамы белгілі болды, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Қазақстанда 2 наурыздағы сауда қорытындысы бойынша доллар бағамы белгілі болды, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
KASE Қазақстан қор биржасындағы күнделікті сауда қорытындысы бойынша, доллардың орташа бағамы 502,60 теңге болып, 4,91 теңгеге жоғарылады. Осылайша, доллар бағам қайтадан нарық үшін маңызды межеден асты.
Ұлттық банк белгілеген ресми бағам – 497,56 теңге.
kurs.kzдеректері бойынша, қазіргі уақытта Астана мен Алматыдағы ақша айырбастау пунктеріндегі доллардың орташа бағамы:


"Суицид – әлсіздік емес, белгі": Психоаналитик балалар суицидін алдын алу жолдары туралы әңгімеледі

Соңғы жылдары балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицид мәселесі қоғамда ерекше алаңдаушылық тудырып отыр. Бұл – жай ғана статистикалық мәлімет емес, терең психоэмоционалдық себептерге негізделген әлеуметтік және рухани дағдарыстың көрінісі. Әсіресе балалық шақтағы психологиялық жарақаттар, отбасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік қысым мен цифрлық әлемдегі буллинг – суицидалды ойлардың қалыптасуына әсер ететін жасырын, бірақ қауіпті факторлар.
Осы өзекті тақырып аясында психоаналитик Жанар Оспановамен арнайы сұхбат құрдық. Маманның айтуынша, суицид – бұл әлсіздіктің емес, көбіне естілмей қалған ішкі жанайқайдың көрінісі. Сұхбат барысында суицидалды мінез-құлықтың психологиялық табиғаты, психоанализдегі орны, балалар мен жасөспірімдердегі даму механизмдері және алдын алу жолдары туралы терең түсінік алуға тырыстық.
– Суицидалды мінез-құлықтың психологиялық табиғаты қандай? Балалар мен жасөспірімдерде ол қандай механизм арқылы қалыптасады?
– Суицидалды мінез-құлық – бұл адамның өзіне қасақана зиян келтіру немесе өмірден кетуге ұмтылуы. Ол тек жеке адамның ішкі күйзелісін емес, сонымен бірге әлеуметтік ортадағы шиеленісті қарым-қатынастар мен терең психологиялық жарақаттардың жиынтық нәтижесін көрсетеді. Психоанализге сүйенсек, суицид көбіне бейсаналық агрессияның өзіне бағытталуынан туындайды. Фрейдтің пайымынша, бұл – адам ішіндегі жиналған реніш пен ашуды сыртқа шығара алмай, өзін жазалау арқылы көрсету. Балалық шақтағы махаббат жетіспеушілігі, қабылданбау сезімі мұндай механизмді күшейтеді.
Карен Хорни мен Мелани Кляйн ішкі "жақсы" мен "жаман" объектілердің күресін айтады. Егер бала өзін сүйікті әрі қажетсіз сезінсе, оның бейсанасында өмірдің мәнсіздігі туралы ой қалыптасуы мүмкін. Жасөспірімдер эмоцияны сөзбен жеткізуде қиындық көреді, әсіресе ұят, жалғыздық пен үмітсіздік жағдайында. Бұл ішкі күйзеліс өзін-өзі жарақаттау немесе тұйықталу арқылы көрінеді. Жасөспірімдік дағдарыс кезінде өзін табуға, өмірдің мәнін ұғынуға деген сұраныс жауапсыз қалса, бұл да суицидке апаруы мүмкін. Сонымен қатар, жас ерекшелігіне тән "туннельдік ойлау" – яғни қиындықты мәңгілік трагедия деп қабылдау – балама шешім көруді шектейді. Ал отбасылық жанжал, буллинг, киберқысым сынды сыртқы триггерлер бұл ішкі күйді күшейте түседі. Суицид ішкі қақтығыстардың, мысалы,"жақсы болғым келеді" мен "мен ешкім емеспін" арасындағы шешілмеген көрінісіболуы мүмкін. Бұған қоса, серотонин деңгейінің төмендігі, генетикалық бейімділік пен тұлғалық бұзылыстар да бейсаналық деңгейде суицидалды мінез-құлыққа ықпал етеді.
– Психоанализ тұрғысынан суицидке бейімділіктің бастауын қалай түсіндіреміз? Бұл – саналы таңдау ма әлде бейсаналық күйдің көрінісі ме?
– Психоанализ бұл құбылысты негізінен бейсаналық күйдің көрінісі ретінде түсіндіреді. Зигмунд Фрейдтің теориясы бойынша, суицид – адам бойындағы ішкі агрессияның өзіне бағытталуы. Яғни, бала немесе жасөспірім сыртқы объектіге (мысалы, ата-анаға, қоғамға) ренішін ашық көрсете алмаған кезде, оны ішке жұтып, өзін жазалауға бейім болады. Мұндай бейсаналық импульс көбіне махаббат пен агрессияның қарама-қайшылығынан, өзін кінәлі сезінуден, қабылданбағандықтан туындайды. Сондықтан суицид – саналы шешімнен гөрі, ішкі қақтығыстар мен шешілмеген жарақаттардың бейсаналық әрекетке айналуы. Ол – көмекке деген үнсіз шақыру, өзін түсінуді, тыңдауды, қабылдауды аңсаудың ең шеткі көрінісі.
– Қазақстанда балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицид көрсеткіштерінің артуына әсер ететін әлеуметтік-психологиялық факторлар қандай деп ойлайсыз?
– Қазақстанда суицид деңгейінің жоғары болуына бірқатар әлеуметтік-психологиялық факторлар ықпал етеді. Ең алдымен – отбасындағы эмоционалдық суықтық, ата-ананың назарсыздығы немесе керісінше, шамадан тыс қатаң бақылауы. Балалар өздерін бағаланбаған, қажетсіз сезінеді. Сонымен қатар, мектептегі қысым, буллинг, мұғалімдер мен қатарластардың түсінбеушілігі де маңызды рөл атқарады. Жасөспірімдік кезеңдегі қабылданбау, жалғыздық, өз орнын таба алмау – суицидке итермелеуші ішкі дағдарыстарға әкеледі. Қазіргі цифрлық заманда әлеуметтік желідегі идеалданған бейнелер, кибербуллинг пен лайк-бағалар арқылы бағалау жүйесі де балалардың психологиялық тұрақтылығына кері әсер етеді. Мұның бәрі – әлсіз өзіндік бағалау мен үмітсіздік сезімін күшейтетін сыртқы қысымдар.
– Психоанализде балалық шақтың адам психикасына әсері өте терең зерттеледі. Бала кезіндегі эмоционалдық жарақаттар кейін суицидалды тенденцияларға әкелуі мүмкін бе?
– Иә, психоанализ бұл байланысты айқын мойындайды. Бала кезінде алған эмоционалдық жарақаттар – мысалы, ата-ананың немқұрайлығы, сүйіспеншілік пен қауіпсіздіктің жетіспеуі – адамның ішкі әлемінде тұрақсыз өзіндік бейне қалыптастырады. Мұндай бала өзін кінәлі, махаббатқа лайық емес, қажетсіз сезінуі мүмкін. Бұл бейсаналық жарақаттар жасөспірім шақта экзистенциалдық дағдарыс кезінде ушығып, өзін-өзі жоюға итермелейтін терең ішкі қақтығыстар туғызуы ықтимал. Демек, балалық шақтағы еленбей қалған психологиялық ауыртпалықтар ересек өмірде суицидалды бейімділіктің негізін қалауы мүмкін.
– Ата-ана мен баланың байланыс стилі суицидалды ойлардың пайда болуына қалай ықпал етеді?
– Ата-ана мен бала арасындағы байланыс стилі – баланың өзін бағалауы мен әлемді қабылдауына тікелей әсер ететін маңызды фактор. Егер ата-ана эмоционалды қолдау көрсетпесе, баланың сезімдерін елемесе немесе тек талап қойып, сүйіспеншілік білдірмесе, бала өзін маңызды емес, қажетсіз сезінуі мүмкін. Қатаң, бақылаушы байланыс түрі де кері әсер береді: балада дербестік болмаған сайын, ішкі еркіндігі тұншығып, өзін қоғамда көрсетуге сенім азаяды. Ал бейжай, салғырт қарым-қатынас жағдайында бала мүлде елеусіз қалуы мүмкін. Мұндай жағдайларда балада жалғыздық, үмітсіздік сияқты күйзелісті эмоциялар жиналып, олар суицидалды ойлардың туындауына себеп болуы мүмкін. Яғни,ата-ана мен баланың арасындағы сенімге негізделген, ашық әрі қабылдаушы қарым-қатынас – суицидтің алдын алудың ең маңызды психологиялық негізі.
– Отбасылық динамика (мысалы, шектен тыс бақылау, немқұрайлық, зорлық-зомбылық) суицидке итермелеуші жасырын фактор бола ала ма?
– Иә, бұл факторлар – суицидалды мінез-құлықтың маңызды, бірақ көбіне жасырын триггерлері. Шектен тыс бақылау кезінде бала өзін жеке тұлға емес, ата-ананың "жобасы" сияқты сезінеді, ал бұл дербестіктің жойылуына, ішкі күйзеліс пен қарсылыққа әкеледі. Немқұрайлық – баланың еленбеуі мен бағаланбауын тудырады. Балада "менің бар-жоғым бәрібір" деген ой қалыптасуы мүмкін. Ал отбасындағы зорлық-зомбылық (эмоциялық, физикалық немесе жыныстық) – баланың қауіпсіздік сезімін бұзып, үнемі қорқыныш пен кінә сезімінде өмір сүруге итермелейді. Мұндай деструктивті отбасылық жағдайлар баланың ішкі әлемінде құндылық дағдарысын, өмірдің мәнсіздігін және болашаққа сенімнің жоғалуын туғызуы мүмкін. Бұл – суицидке бейімделудің терең психологиялық негізі.
– Жасөспірімдерде кездесетін экзистенциалды дағдарыстар (өзін-өзі табу, мағына іздеу, қабылданбау қорқынышы) суицидалды мінез-құлыққа қалай әсер етеді?
– Жасөспірімдік кезең – адамның өзін тануға, өмірдің мәнін ұғынуға талпыныс жасайтын аса сезімтал әрі күрделі даму сатысы. Бұл уақытта экзистенциалды дағдарыстар, яғни "Мен кіммін?", "Өмірімнің мәні неде?", "Мені шын қабылдай ма?" деген терең сұрақтар пайда болады. Егер осы ішкі ізденістер түсіністік пен қолдау таппаса, жасөспірім өзін жалғыз, оқшау, мағынасыз күйде сезінуі мүмкін. Қабылданбау, назардан тыс қалу немесе үміттің ақталмауы – өмірдің мәні жоғалғандай әсер қалдырып, суицидалды ойларға жол ашады. Яғни, мағына іздеудегі тығырық пен өз "менін" табудағы сәтсіздік – психологиялық күйзелістің шарықтау шегіне әкеліп, суицидті "шығу жолы" ретінде қабылдатуы мүмкін.
– Дене мен жыныстық даму кезеңі психологиялық тұрғыда қандай ішкі шиеленіс туғызуы мүмкін? Бұл суицидке әкелетін себеп бола ала ма?
– Жасөспірім шақта дене мен жыныстық даму өте қарқынды жүреді, ал бұл өз кезегінде психикаға үлкен жүк түсіреді. Бала өз денесінің өзгерісін түсіне алмай, оны қабылдауда қиындық көруі мүмкін. Әсіресе, қоғамдағы сұлулық стандарттары мен құрдастар тарапынан болатын қысым сыртқы келбетке қатысты мазасыздықты күшейтеді. Жыныстық жетілу кезінде ұят, кінә, қорқыныш, өзін-өзі қабылдамау сезімдері туындайды. Егер бұл процесті ата-ана немесе әлеуметтік орта қолдап, ашық әңгімелеп түсіндірмесе, жасөспірім жалғыздық пен сәйкессіздік күйін бастан кешіруі мүмкін. Мұндай ішкі шиеленістер ұзаққа созылса, олар өзіне деген жиіркеніш, оқшаулану, үмітсіздікке ұласуы мүмкін. Бұл психоэмоционалдық ауыртпалық, әсіресе, әлсіз қолдауға ие ортада, суицидке итермелеуші факторға айналуы әбден мүмкін.
– Қазіргі цифрлық дәуірде әлеуметтік желілер мен кибербуллингтің балалар мен жасөспірімдердің психикасына кері әсері қандай?
– Әлеуметтік желілер – бүгінгі жасөспірімдердің өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда бұл кеңістік реалистік емес стандарттар мен үздіксіз салыстыруға негізделген. Балалар мен жасөспірімдер өзін өзгелермен салыстырып, "мен толыққанды емеспін, мені ешкім қабылдамайды" деген тұжырымға жиі келеді. Ал кибербуллинг – яғни интернет арқылы қорлау, мазақ ету, қысым көрсету – психикаға тікелей зиян келтіретін фактор. Мұндай зорлық түрі көбіне жасырын, үздіксіз әрі ауқымды сипатта өтеді, сондықтан оны бала жалғыз қарсы алады. Нәтижесінде, өзін-өзі төмен бағалау, үрей, әлеуметтік қорқыныш, оқшаулану дамып, бұл жағдай уақыт өте келе десоциализацияға және суицидалды ойларға алып келуі мүмкін. Демек, цифрлық кеңістік – тек байланыс құралы емес, сонымен қатар эмоционалдық қауіп аймағына айналып отыр.
– Суицидтің алдын алу – кешенді әрі жүйелі тәсілді қажет ететін күрделі процесс. Ол тек психологтың жұмысы емес, бүкіл қоғамның, әсіресе отбасының, білім беру мекемелерінің және денсаулық сақтау саласының ортақ жауапкершілігіне жатады.
1. Ерте кезеңде белгілерді тануКөңіл күйдің тұрақсыздығы, тұйықталу, үмітсіздік жайлы сөздер, бұрынғы қызығушылықтардан бас тарту, өлім жайлы жиі ой қозғау – бұл суицидалды ойлардың алғашқы сигналдары. Мұндай жағдайда баламен ашық, бағалаусыз сөйлесу өте маңызды.
2. Эмоционалдық қолдау көрсетуБала өзін тыңдайтынын, қабылдантынын сезінуі керек. Оның уайымы "ойыншық" емес, нақты мәселе ретінде қарастырылуы тиіс. Ата-ана мен мұғалімдер арасындағы сенімге негізделген байланыс – қауіптің алдын алатын басты құрал.
3. Психологиялық көмекке қолжетімділікМектеп психологының рөлін күшейту, сенім телефондары, онлайн кеңес беру платформалары сияқты қолжетімді ресурстар арқылы кәсіби қолдау ұйымдастырылуы қажет.
4. Ақпараттық қауіпсіздік пен медиа сауаттылықБалаларды әлеуметтік желідегі зиянды контенттен қорғау, кибербуллингпен күрес жүргізу, медиадағы суицидке қатысты ақпаратты жауапкершілікпен тарату – маңызды профилактикалық шаралар.
5. Құндылыққа бағытталған тәрбиеӨмірдің мәнін, қиындықпен күресу дағдыларын, эмоцияны басқаруды үйрету – баланың ішкі тірегін қалыптастырады. Бұл психологиялық тұрғыда төзімді, бейімделгіш тұлға дамуына жол ашады.
Қысқаша айтқанда,суицидтің алдын алу – балаға жай ғана жанашырлық таныту емес, жүйелі қамқорлық пен нақты әрекетті талап ететін маңызды процесс. Суицид – әлсіздік емес, белгі.


Қандай тағамдар қатерлі ісік пен семіздікке әкеледі? Нутрициологпен сұхбат

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, артық салмақ пен семіздікке шалдыққан адамдар саны соңғы 40 жылда үш есеге артқан. Қазақстанда да жағдай көңіл қуантарлық емес: Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, ересектердің шамамен 60-65 пайызы артық салмақпен күресуде, ал әрбір үшінші адам семіздікке шалдыққан.
Мамандардың айтуынша, бұл көрсеткіштердің негізгі себебі – фастфуд пен тәтті сусындарды шамадан тыс пайдалану, сондай-ақ энергетикалық сусындардың кең таралуы. Мұндай өнімдер ағзаның табиғи тепе-теңдігін бұзып, қант диабеті, гипертония, жүрек-қан тамыр және асқазан-ішек ауруларының даму қаупін бірнеше есе арттырады. Осыған орай біз нутрициолог пен кәсіби жаттықтырушы Айжан Қалымовадан арнайы сұқбат алып, зиянды тағамдардың зардабы, дұрыс тамақтанудың жолдары және пайдалы баламалар туралы пікірін тыңдадық.
– Энергетикалық сусындардың ағзаға нақты қандай зияны бар?
– Алдымен оның құрамына назар аудару қажет. Энергетикалық сусындардың ішінде кофеин, таурин, инозитол сияқты ағзаны уақытша сергітетін заттар өте көп мөлшерде болады. Бұл элементтер артериялық қан қысымын көтеріп, жүрек пен жүйке жүйесіне қатты салмақ түсіреді.
Екінші үлкен қауіп – қанттың шамадан тыс көптігі. Кейбір сусындардың үштен бірі дерлік қанттан тұрады. Қантты шамадан тыс пайдалану семіздікке, қант диабетіне, бауырдың әлсіреуіне, ұйқы безінің ауруларына, сондай-ақ жүрек пен қан қысымының көтерілуіне алып келеді. Тіпті кей жағдайларда энергетикалық сусындарды көп тұтыну қатерлі ауруларға, тіпті кенеттен өлімге де себеп болған оқиғалар кездескен.
– Оларды жиі қолдану жүрек пен жүйке жүйесіне қалай әсер етеді?
– Кофеинді шамадан тыс көп қолданғанда жүрек соғысы жиілеп, тахикардияны қоздыруы мүмкін. Сонымен қатар қан қысымын көтеріп, гипертонияға бейім адамдарды инсульт пен инфаркт сынды қауіпті ауруларға алып келуі ықтимал. Энергетикалық сусындардың құрамындағы қант алғашында ағзаға күш-қуат бергендей әсер етеді. Алайда қант деңгейі кейіннен күрт төмендеп кеткенде адам қайтадан шаршайды, әлсірейді. Соның салдарынан адам қайта-қайта энергетикалық сусын ішкісі келіп тұрады. Әсіресе кешкі уақытта энергетикалық сусын тұтыну қауіпті. Себебі ол мелатонин гормонының бөлінуін тежейді. Ал мелатонин бөлінбесе, түнгі ұйқы бұзылады. Ұйқы нашарлаған кезде керісінше стресс гормоны – кортизол мөлшері артып, жүйке жүйесіне ауыр салмақ түсіреді. Бұл ашушаңдыққа, тіпті уақыт өте келе депрессияға дейін әкелуі мүмкін. Сондықтан кешкісін энергетикалық сусын ішудің зияны өте зор.
– Бургер, пицца сияқты фастфуд тағамдарының ең қауіпті тұстары неде?
– Фастфудтың ең қауіпті тұстарына тоқталсақ, мысалы бургер, пицца, қуырылған картоп сияқты бәріне таныс тағамдардың құрамында ең алдымен трансмайлар бар екенін білеміз. Трансмай дегеніміз – табиғи емес, жасанды жолмен өндірілетін ең арзан май түрі. Ол екі жолмен пайда болады: өндірістік әдіспен химиялық өңдеу арқылы (маргарин, спред сияқты майлар) немесе майды ұзақ уақыт бойы қайта-қайта қыздырғанда. Мұндай майлар арзан әрі ұзақ сақталатындықтан, фастфуд өнімдерінде жиі қолданылады. Алайда дәл осы майлар ағзаға түскенде канцерогендер бөледі. Канцерогендер – ағзада қатерлі ісік туындатуы мүмкін қауіпті химиялық заттар. Сондай-ақ олар қан тамырларын бітеп, холестеринді көтеріп жібереді. Сондықтан трансмай – фастфудтың ең зиянды бөлігі.
Екінші қауіптілігі – тұздың шамадан тыс көп болуы. Фастфуд тағамдары дәмді болу үшін түрлі қоспа мен дәмдеуіш қосылады. Бірақ тұздың көптігі бүйрекке артық салмақ түсіріп, артериялық қысымды көтереді. Ал ол гипертония мен инсульттің негізгі себептерінің бірі болып саналады. Фастфудтағы тұз бен дәмдеуіштердің көптігі тәбетті ашып, тоқтық сезімін жоғалтады. Соның салдарынан адам шамадан тыс мөлшерде тамақтанып, өзінің тоқ екендігін байқамай қалады. Бұл асқазан-ішек ауруларына, сондай-ақ тағамға тәуелділікке әкелуі мүмкін. Сонымен қатар фастфуд – "бос калория" көзі. Оның құрамында ағзаға қажетті дәрумендер, минералдар, ақуыздар жоқтың қасы. Мұндай тағамдар тек семіздікті күшейтіп, денсаулыққа зиян тигізеді.
– Мұндай тағамдарды анда-санда да жеу зиян ба?
– Егер айына бір-екі рет қана тұтынса, ол ағзаға аса қатты зиян тигізбейді деп ойлаймын. Дегенмен "анда-санда" деген ұғым әр адамға әрқалай түсініледі: біреуге аптасына бір-екі рет те аз көрінуі мүмкін, ал шын мәнінде бұл тым жиі. Сондықтан ең дұрысы – айына бір, ары кетсе екі рет қана жеуге кеңес берер едім. Егер одан жиі болса, ол тәуелділікке айналуы ықтимал.
– Зиянды тағамдардың орнына қандай пайдалы әрі дәмді балама ұсынып алар едіңіз?
– Өзімнің екі балам бар, екеуі де мектеп жасында. Сондықтан үйде де, мектеп асханасында да тамақтану кезінде ең алдымен ақуызы мол тағамды таңдауға тырысамыз. Ақуызға бай тағамдарға жұмыртқа, балық, ет, ірімшік сияқты өнімдер жатады. Бұлар ағзаға ғана емес, әрбір жасушаға пайдалы, әрі ұзақ уақытқа дейін тоқтық сезімін береді. Сондықтан бірінші кезекте ақуызды тағамдарды ұсынамын. Сонымен бірге пайдалы майларды да ұмытпаған жөн: мысалы, жаңғақтың түрлері. Олар да балаларға ұзақ уақытқа қуат пен тойымдылық береді.
– Жастардың фастфуд пен энергетикалық сусындарға үйір болуының себебі неде деп ойлайсыз?
Ең алдымен, біздің қоғамда дұрыс тамақтану мәдениеті қалыптаспаған. Мектептерде тамақтану мәдениетін үйрететін арнайы сабақтар жоқ. Сондықтан бұл білімді ең әуелі ата-ана баласына сіңіруі қажет деп ойлаймын.
Статистикаға көз жүгіртсек, Қазақстанда семіздікпен күресіп жүрген адамдардың үлесі 60-65 пайызға жеткен. Бұл – өте жоғары көрсеткіш. Әрбір үшінші адам артық салмақтан зардап шегіп отыр. Мұның барлығы тамақтану мәдениетінің жоқтығынан хабар береді. Екінші себеп – бағаның қолжетімділігі. Фастфуд арзан, ал құнарлы, сапалы тағам қымбат. Бұл да жастарды тез дайындалатын, бағасы төмен тамаққа жетелейді. Үшінші мәселе – қозғалыстың аздығы. Біз мұны "гиподинамия" деп атаймыз. Қазіргі жастардың көпшілігі спортпен тұрақты айналыспайды, қозғалысы аз. Осының бәрін ескергенде, жастардың фастфудқа бейім болуы – қоғам мен отбасының ортақ мәселесі. Сондықтан әр ата-ана өз баласына дұрыс тамақтану мен салауатты өмір салтын үйретуге жауапты деп ойлаймын.
Тағы бір айта кететін жайт – жарнама. Энергетикалық сусындар мен фастфуд өнімдерінің жарнамасы өте көп, кеңінен таралған. Дегенмен соңғы жылдары жақсы өзгерістер де болды: 2025 жылдан бастап энергетикалық сусындарды 21 жасқа дейінгі жасөспірімдерге сатуға тыйым салынды. Бұл – құптарлық қадам. Алайда осы заңды қатаң қадағалау керек деп ойлаймын. Себебі өз тәжірибемде фитнес-клубтарда энергетикалық сусындардың тегін таратылғанына бірнеше рет куә болдым. Тіпті жаттығуға келген клиенттердің өзіне ұсынылған жағдайлар болды. Мұндайға жол бермеу үшін бақылауды күшейткен жөн. Сонымен қатар мектеп асханаларында да оң өзгерістер бар: сосиска, кекстер, тәтті сусындар сияқты өнімдерді сатуға тыйым салынды. Бұл – балалардың денсаулығы үшін қуанышты әрі маңызды бастама.
– Энергияны табиғи жолмен арттыру үшін қандай тағамдар жеу керек?
– Энергияны табиғи жолмен арттыру үшін қандай тағамдар жеу керек?" деген сұраққа айтарым: ең бірінші – ақуызға бай тағамдар. Ақуыз бүкіл ағзамызға, әрбір жасушамызға қуат беріп қана қоймай, ұзақ уақытқа тоқтық сезімін сақтайды. Оған тауық еті, балық, қызыл ет, жұмыртқа, ірімшік сияқты тағамдар жатады. Сонымен бірге пайдалы майларды ұмытпау қажет: мысалы, зәйтүн майы, авокадо, түрлі жаңғақтар. Балалардың ланчбоксіне жаңғақ қоса салу – өте пайдалы әрі ұзақ уақытқа энергия беретін жақсы тәсіл.
Келесі маңызды топ – баяу көмірсулар. Олар ұзақ қорытылып, ағзаны күні бойы күш-қуатпен қамтамасыз етеді. Бұған қарақұмық, сұлы жармасы, қоңыр күріш сияқты тағамдарды жатқызуға болады. Әрине, ең бастысы – су. Дене қуатының төмендемеуі үшін суды жеткілікті мөлшерде ішу өте маңызды.
Публикация от ФИТНЕС ТРЕНЕР/ НУТРИЦИОЛОГ/ ПОХУДЕНИЕ/ АСТАНА (@aijan_kalymova)
– Артық салмақ пен созылмалы аурулардың осы тағамдармен байланысы қаншалықты күшті?
– Фастфуд пен тәтті сусындар қандағы қант деңгейін тұрақсыздандырып, артық салмақ пен 2-типті қант диабетіне әкелуі мүмкін. Ал шамадан тыс тұз бен трансмайлар жүрек пен қан тамырларына ауыр салмақ түсіріп, гипертония мен инфаркт қаупін күшейтеді. Сонымен қатар бауыр майланып, ағзада созылмалы қабыну процестері дамиды. Бұл – ұзақ мерзімде денсаулық үшін аса қауіпті жағдай.
– Күнделікті өмірде зиянды тағамнан бас тарту үшін қандай практикалық кеңес берер едіңіз?
– Мысалы, тәтті кәмпиттердің орнына құрма немесе басқа да табиғи жемістерді қолдануға болады. Яғни, дұрыс тамақтануды бірден қатаң шектеу арқылы емес, оның орнына пайдалы баламалар табу арқылы қалыптастырған жөн. Фастфудтың өзін де үй жағдайында пайдалырақ етіп жасауға болады. Мәселен, гамбургерді дүкеннен сатып алмай, үйде дайындалған ет, көкөніс пен пайдалы өнімдерден әзірлеуге әбден мүмкіндік бар. Сондықтан балаларды да осылайша пайдалы балама арқылы үйреткен дұрыс деп ойлаймын.
– Балалар мен жасөспірімдерді дұрыс тамақтануға қалай үйреткен тиімді?
– Ең алдымен бұл – идея мен көзқарастан басталады.Баланы шектеу арқылы емес, үлгі көрсету арқылы тәрбиелеу маңызды. Үйдегі ересектер өздері дұрыс тамақтану әдетін қалыптастырса, балалар да соны көріп, соған бейімделеді. Екіншіден, мектепте де дұрыс тамақтану жайлы арнайы сабақтар жүргізілсе, өте тиімді болар еді. Өкінішке қарай, мұндай пән бізде жоқ. Сондықтан әзірге басты жауапкершілік – ата-ананың өзінде. Яғни балаларға ең алдымен үлгі арқылы үйрету қажет.
– Мектеп асханасында немесе үйде зиянды тағамдардың алдын алу үшін ата-ана не істей алады?
– Ең әуелі ата-ана баласына мектепке пайдалы тағам салып бергені дұрыс. Мысалы, көкөніс, жеміс-жидек, жаңғақтар немесе үйде дайындалған пайдалы тағамдар. Биылғы оқу жылынан бастап мектеп асханаларында сосиска, пицца, тәтті тоқаштар мен газды сусындарды сатуға ресми түрде тыйым салынды. Бұл – өте қуанышты әрі маңызды қадам. Сонымен қатар ата-аналар кез келген уақытта асхананың жұмысын, тазалығын тексеруге мүмкіндік алды. Жалпы алғанда, мектептегі тамақтану сапасы күннен-күнге жақсарып келеді. Бұл – балалардың денсаулығы үшін үлкен жетістік.
– Өз тәжірибеңізде адамдардың зиянды тағамнан бас тартуына не көбірек көмектеседі?
– Ең алдымен – білім. Адам дұрыс түсінік қалыптастырып, зиянды тағамның денсаулыққа қаншалықты қауіпті екенін терең ұққан кезде ғана оны шынайы түрде шектей бастайды. Екінші маңызды фактор – қолдау. Жақындары мен айналасындағы орта дұрыс тамақтануға мән берсе, адамға да оны бастау әлдеқайда жеңіл болады. Үшінші – нәтиже. Дұрыс тамақтана бастағаннан кейін ағзадағы өзгерістерді сезіну: артық салмақтың азаюы, энергияның артуы, бет әлпетінің жақсаруы, ісіктің кетуі – осының бәрі адамға үлкен мотивация береді. Сөйтіп, уақыт өте келе дұрыс тамақтану мен белсенді қозғалыс әдетке айналып, адамның өмір салты түбегейлі өзгереді деп ойлаймын.
Фастфуд пен газды сусынды бүгін тоқтатпасаңыз: Алғашқы айларда – қандағы қант тұрақсызданып, шаршағыштық, тәттіге құмарлық пайда болады, белге артық май жиналады. Бір жылда инсулинге төзімділік қалыптасып, қан қысымы көтеріледі, бауыр майлана бастайды.Бірнеше жылдан соң – семіздік, қант диабеті, гипертония, жүрек аурулары мен буынның сырқырауы мазалайды.
Соңында айтарым: әр күніміз – болашақ қарттығымыздың іргетасы. Бүгін қалай тамақтанамыз, қалай қозғалып, қалай ұйықтаймыз – қартайғанда соның жемісін көреміз. Бір жол – белсенді, қуатты, аурусыз қарттық. Екінші жол – дәріге тәуелді, ауруханаға байланған қарттық. Таңдау – әрқайсымыздың қолымызда.