"Реал" мен Джей Лоның келуі, Перизат Қайрат ісі және LRT іске қосылуы. 2025 жыл немен есте қалады

2025 жыл Қазақстанда елді елең еткізген тосын жаңалықтар мен өзгерістер көп болды. Байлық салығы енгізілді, қыз алып қашуға тыйым салынды және "Реал Мадрид" футбол клубы Қазақстанға келді. Informburo.kz осы сияқты елді елең еткізген басты оқиғаларға шолу жасап, олардың қоғам өміріндегі салмағын таразылап көрді.
8 қыркүйек күні президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына жолдауында парламентті бір палаталы модельге көшіру туралы стратегиялықбастамакөтерді. Мемлекет басшысы бұл реформаның тағдырын асығыс шешпей, алдымен қоғам мен сарапшылар деңгейінде бір жыл бойы жан-жақты талқылауды, ал 2027 жылы түпкілікті шешімді жалпыұлттық референдумға шығаруды ұсынды. Егер халық қолдауына ие болса, болашақ Парламент мажоритарлық жүйеден бас тартып, толығымен партиялық тізім негізінде жасақталатын болады.
Жылдың тағы бір стратегиялық маңызды оқиғасы — жаңа Салық кодексінің әзірленіп, қабылдануы болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев аталған құжатқа 18 шілдедеқол қойды. Жаңа ережелер 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енеді.
Жаңа кодекс бойынша, қосымша құн салығының базалық мөлшерлемесі 16% болып бекітілді. Алайда дәрі-дәрмек пен медициналық қызметтер үшін ҚҚС 2026 жылы – 5%, ал 2027 жылы 10% деңгейінде болады. БЖЗҚ-дан берілетін зейнетақы төлемдері жеке табыс салығынан толық босатылады.
Жеке тұлғалар үшін салықтық әкімшілендіру жеңілдейді. Енді азаматтар жылына бір рет бірыңғай декларация тапсырады, ал салық сомасы аз болса, оны жылына бір-ақ рет төлеуге мүмкіндік бар. Сондай-ақ "байлық салығы" енгізіледі.
Үкіметтің болжамы бойынша, бұл реформалар мемлекет қазынасына қосымша 3-5 триллион теңге табыс әкелуі тиіс.
2025 жылдың 16 қыркүйегінен бастап Қылмыстық кодекске "Неке қиюға мәжбүрлеу" деген жаңа 125-1-бапенгізілді. Енді қыз алып қашу немесе адамды некеге тұруға мәжбүрлеу ауыр қылмыс саналып, ол үшін 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сонымен қатар жәбірленушіні өз еркімен жібергені үшін қылмыстық жауапкершіліктен босататын норма жойылды, яғни жаза кез келген жағдайда тағайындалады.
Сонымен қатар, заңнамада алғаш рет "сталкинг" (аңду) ұғымы пайда болды. Енді адамның жеке шекарасын бұзу, еркінен тыс ізіне түсу немесе интернет арқылы қудалағаны үшін 200 АЕК-ке дейін айыппұл (786 400 теңге), қоғамдық жұмыстар немесе 50 тәулікке дейін қамау жазасы қарастырылған.
Сенат ЛГБТ-ны насихаттауға тыйым салу туралы заңдымақұлдады. Құжат Президенттің қол қоюына жолданды.
Аталған заң педофилияны және дәстүрлі емес жыныстық бағдарды насихаттайтын ақпаратты қоғамдық кеңістікте, бұқаралық ақпарат құралдарында, телекоммуникация желілерінде және онлайн-платформаларда орналастыруды шектеуді көздейді. Сенатта атап өтілгендей, заңның басты мақсаты – балалардың құқықтарын қорғау.
Балқашта атом электр станциясының құрылысыбасталды. Құрылысты ресейлік "Росатом" компаниясы жүргізеді. Жобаға шетелдік компаниялар қатысқанымен, Қазақстан станцияның жалғыз иесі болып қалады және жобаға толық бақылау жасайды. Ал радиоактивті қалдықтарды қабылдау мен сақтаумен Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталық айналысатын болады.
Еске салайық, бұл мәселе бойынша 2024 жылы қазанда  жалпыұлттық референдум ұйымдастырылып,  қазақстандықтардың 71,12%-ы жобанықолдағанеді.
Сонымен қатар билік қытайлық CNNC компаниясына екінші АЭС-тің жобасын әзірлеуді ұсынды.
2024 жылдың соңында басталған Талғардағы жасөспірімнің өліміне қатысты сот 2025 жылдың маусымында аяқталды.
Сонымен қатар сотталушылар қаза болған адамның отбасына өтемақы төлеуге міндеттелді. Атап айтқанда, Шынасыл – 60 млн теңге, Сәкиев – 30 млн теңге, қалған сотталғандар бірлесіп тағы 30 млн теңге төлеуге тиіс.
Еске салайық, 16 жастағы Шерзат Полат 2024 жылғы 4 қазанда төбелес кезінде алған пышақ жарақатынан қаза болды. Осы оқиға бойынша 11 адам ұсталды. Шамамен бір аптадан кейін Шерзаттың отбасы тұратын Азат ауылындағы үйі өртеніп кетті. Бас прокуратура бұл өрттің қасақана қойылғанын хабарлады. 21 қаңтарда тергеу аяқталды. Оның аясында 40 сот-медициналық сараптама жүргізіліп, 200-ге жуық куәгерден жауап алынды.
2025 жылы ел назарын аударған тағы бір сот отырысы – Перизат Қайрат ісі болды. Қайырымдылық көмек көрсету сылтауымен жиналған қаражатты жымқырғаны үшін қоғам белсендісі Қылмыстық кодекстің:
18 қыркүйекте мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі құрылды. Президент жаңа ведомствоны басқару ісін Жаслан Мәдиевкесеніп тапсырды.
"Мемлекет басшысының Жарлығымен Жаслан Хасенұлы Мәдиев Қазақстан Республикасы премьер-министрінің орынбасары – жасанды интеллект және цифрлық даму министрі болып тағайындалды", – делінген Ақорданың хабарламасында.
Жаңа технологиялар мен жасанды интеллект саласындаңы тағы бір жаңалық – Алматы  облысында Alatau City ауқымды жобасының іске қосылуы болды. Жаңа қалада криптовалютамен төлеу жүйесі енгізіліп, қаланы басқару ісіне жасанды интеллект жауапты болады.
Жоба бюджеті 8,8 млрд теңгені құрайды. Алғашқы бастамаларға цифрлық сервистер, «ақылды» архитектура және сынақтары 2026-2027 жылдарға жоспарланған аэротакси пилоттық жобалары кіреді.
Астанада көптен күткен LRTжүре бастады. Әзірге жолаушы алмайды, жылдамдығы небәрі сағатына 10 шақырым. Машинист жоқ, барлығы автоматтандырылған басқару жүйесі пойыздың қозғалысын, есікті ашып-жабуын, тіпті тоқтауын операторсыз атқарады. Қауіпсіздік, байланыс, төтенше жағдай – бәрі біртіндеп тексеріледі.
Жүйе 2026 жылы толық іске қосылып, елорда тұрғындарын тасымалдайды. Билет құны 200 теңге көлемінде болады.
Real Madrid C.F. (@realmadrid)'in paylaştığı bir gönderi
2025 жылы спорттағы сенсация – Чемпиондар лигасы аясында аты аңызға айналған "Реал Мадрид" клубының Қазақстанға келуі болды. Жанкүйерлер әлемдік жұлдыздарды көру үшін әуежай мен команда тоқтаған қонақүй алдында сағаттап кезекте тұрды.
Ойын билеттері сатылымға шыққан санаулы сағаттар ішінде таусылып қалды. 30 қыркүйекте Алматының Орталық стадионында өткен "Қайрат" пен "Реал Мадрид" кездесуіне 20 мыңнан астам көрермен жиналды. Тіпті, матчты тікелей эфирде тамашалағысы келгендердің көптігінен онлайн-трансляциялар жүктемені көтере алмай, жиі істен шығып жатты.
Кездесу 5:0 есебімен аяқталса да, Қазақстан үшін бұл ойынның мәні әлдеқайда терең болды. Бұл тек спорттық шара емес, елдің халықаралық аренадағы имиджін арттырып, мыңдаған жанкүйерді біріктірген тарихи оқиға ретінде есте қалды.
Биылғы концерттік маусым Қазақстан үшін ерекше оқиғаларға толы болды. Әлемдік деңгейдегі поп-дива Дженнифер Лопес пен аты аңызға айналған Backstreet Boys тобының келуі еліміздің мәдени өмірін ғана емес, экономикасын да айтарлықтай жандандырды.
Джей Ло Қазақстанда екі ірі концерт берді. 1 тамызда Астанада, ал 10 тамызда Алматыда өткен шоу нағыз думанға ұласты. Елге 15 мыңнан астам шетелдік қонақ келді. Мегаполистердің билігі қауіпсіздік шараларын күшейтіп, көлік кептелісін болдырмау үшін бірнеше көшені жауып, жанкүйерлерге арнайы автобус қызметін іске қосты.
Бұл шарадан 400 млн теңгеден астам сома тікелей салық түсімдері ретінде ел қазынасына түсті.
Концертте әншінің мойнына қонып алған шегіртке де "хит" болды. Бұл сәт әлеуметтік желілерде лезде мемге айналып, көпшіліктің есінде қалды.
ASTANA / НОВОСТИ / АСТАНА (@astanovka98)'in paylaştığı bir gönderi
Ал 19 және 21 қыркүйек күндері Алматы мен Астана сахнасында аты аңызға айналған Backstreet Boys тобы өнер көрсетті. Бойз-бэнд Қазақстанға толық құрамда келді.


Informburo.kz порталына – 10 жыл: Фотошежіре

2015 жылы 4 мамырда сағат 9.05-теInformburo.kz порталындаресми алғашқы жаңалықжарық көрді. Оның авторы – порталдың бас редакторы Михаил Дорофеев.
"Қазақстанда жаңа Informburo.kz жаңалықтар сайты іске қосылды", – деп жазды ол.
Бұл – бүгінде 10 жылдық белесті бағындырып отырған Қазақстандағы ең танымал сайттардың бірінің алғашқы тәй-тәй қадамы еді.
Жаңа жоба Алматыда "Мегаполис" басылымы негізінде іске қосылды. Порталдың меншік иесі – "Инфополис" ЖШС.
Informburo.kz ақпарат нарығына өзімен бірге жаңа леп пен журналистиканың жаңа стандарттарын да ала келді. Портал ә дегенненақпараттың шынайылығы мен дәлдігі қағидасынбәрінен жоғары қойды. Тәулік бойы жаңалық таратып, оқиғаларға терең талдау жасады. Оқырмандармен бірге "неге?" және "не үшін?" деген сұрақтарға жауап іздеді.
Түсауы енді кесілгеніне қарамастан, 2015 жылғы мамырда Informburo.kz Астанада өткен экономикалық форум аясындағы теледебатты ұйымдастыруға белсенді атсалысты.
2016 жылыИнформбюро редакциясы порталдың алғашқы туған күнін атап өтті. Бір жылда Informburo.kz сайтына 11 миллион қолданушы кіріп, сайт беттері 57 миллион рет қаралды. Аз ғана уақыттың ішінде әртүрлі форматта 20 мыңнан астам материал жарияланып, 3,5 мың видеоролик жүктелді.
Дәл осы жылы портал European Newspaper Award байқауындаWeb design for Screen and Smartphone номинациясынжеңіп алды. Информбюро Қазақстан мен ТМД елдерінің ақпарат құралдары арасында бұл марапатты бірінші болып иеленді.
2017 жылыИнформбюро порталыныңқазақ редакциясықұрылып, сайт екі тілде ақпарат тарата бастады.
Қазақ аудиториясына арналған өзекті қоғамдық-саяси тақырыптарды тереңінен қозғаған қазақ редакциясы бірте-бірте сайтта күнделікті жаңалықтар таратуға көшті."Пікір" айдарындабелгілі публицист Қайнар Олжай, драматург Сая Қасымбек, саясаттанушы Дос Көшім мен Расул Жұмалы, экономист Қайырбек Арыстанбеков және өзге сарапшылар қоғамдағы өткір мәселелерді көтерді.
2020 жылықазақ редакциясыныңматериалысайтта бірінші болып1 миллионнан астам қаралымжинады!
Бүгінде редакция сайт жұмысынажасанды интеллект қызметін енгізубағытында белсенді жұмыс жүргізіп жатыр.
2018 жылы Информбюро порталыжылдың үздік интернет басылымыатанды және "Үздік интернет БАҚ" аталымы бойынша"Үркер" ұлттық сыйлығынжеңіп алды.
Сондай-ақ, осы жылы порталдың бас редакторы Михаил Дорофеев Қазақстан РеспубликасыПрезиденті сыйлығының лауреатыатанды.
2018 жылы Informburo.kz екі рет "ЦЕХ" салалықмедиаконференциясынөткізді.
Іс-шараға жергілікті және шетелдік медиа менеджерлер спикер ретінде қатысты.
2019 жылыжурналистЕвгения Бодрова"Үркер" сыйлығынаие болды. Евгенияның Информбюро порталында жарияланған материалы жылдың үздік сараптамалық материалы атанды.
2019 жылы қарашада Михаил Дорофеев 31 арнадағы "Информбюро" бағдарламасыны бас редакторы қызметіне тағайындалып, портал мен тележаңалықтар қызметін бір редакцияға айналдыруды қолға алды. Бұл – 2023 жылы құрылған"31" медиахолдингініңқалыптасуының алғашқы қадамы еді.
2020 жылыИнформбюро порталында мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтыңэксклюзив сұхбатыжарық көрді.
2019 жылы Informburo.kz"Халықтың сүйіктісі"ұлттық сыйлығында"Жылдың үздік ақпараттық интернет-басылымы"атанды.
2021 жылыпортал "Үздік БАҚ" аталымы бойыншаМира Мустафина атындағы сыйлықпенмарапатталды. Бұл сыйлық отбасы және гендерлік саясатты ілгерілетуге қосқан үлесі үшін берілді.
2019 жылдың соңы Қазақстан халқы үшін ғана емес, Информбюро редакциясы үшін де қайғылы оқиғамен есте қалды. 27 желтоқсанда Bek Air әуе компаниясының Fokker-100 ұшағы Алматы облысының Қызыл Ту ауылының маңындаапатқа ұшырады. Ұшақ бетон қоршауға соғылып, екіге бөлінді. Оның бортында 93 жолаушы және 5 экипаж мүшесі болған. Апат салдарынан 12 адам қаза тапса, солардың қатарында Informburo.kz сайтының белді журналисіДана Кругловада бар болатын.
Дана бар болғаны 35 жаста еді. 2016 жылдан бері Informburo.kz командасында жұмыс істеді. Оныңзерттеу мақалаларықоғамда талай мәрте резонанс тудырды. Жыл сайын әріптестері Дананы қайғыраеске алады.
Информбюро порталы қайғылы апатқа қатыстызерттеуматериал жариялады.
Informburo.kz ұжымы үшін 2021 жыл да қайғымен басталды. Порталдың бас редакторы Михаил Дорофеев кенеттенөмірден озды.
Михаил Дорофеев 25 жылдан аса уақыт әртүрлі БАҚ-та еңбек етіп, Қазақстан Журналистика академиясының академигі, ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі болған еді. Ауыр қазаға орай, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев марқұмның отбасы мен жақындарынақайғыра көңіл айтты.
2023 жылдан бері журналистер арасындаМихаил Дорофеев атындағысыйлықтағайындалып келеді.
Сол жылы қарашада Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде Михаил Дорофеев атындағы аудитория ашылды. Дорофеев осы жоғары оқу орнының түлегі еді. Оның құрметіне аталған аудиторияда студенттер – болашақ журналистер оқиды. Сондай-ақ, университет басшылығыДорофеев атындағы стипендиятағайындады.
Михаил Дорофеевтен кейін Информбюро порталын 2021-2023 жылдары Анастасия Новикова және Анастасия Боловинцева басқарса, 2024 жылы портал тізгінін Гүлжан Мұқышева ұстады.
2023 жылы сәуірде31 арна мен "Инфополис" ЖШС"31" медиахолдингінебірікті. Редакцияларды біріктіру процесі бірнеше жыл бұрын 31 арнаның "Информбюро" ақпараттық бағдарламасы мен Informburo.kz порталын қосу негізінде басталған еді. Екі медианы бір медиахолдингке біріктіру басқару сапасын және редакциялық саясатты одан әрі жақсартуға, сондай-ақ контентті бірлесіп өндіруге бағытталған.
2024 жылы "Инфополис" ЖШС жаңа жоба –Sportburo.kzспорт саласындағы ақпараттық-сараптамалық жаңа сайтты іске қосты. Бұл – негізгі сайттың алғашқы "серігі", алдағы уақытта олардың санын көбейту жоспарда бар.
Қазіргі таңда Informburo.kz порталының7 материалы 1 миллионнан астам қаралымжинаған. Ең үздігі –түнгі жөтел туралы мақала3 миллионнан астам ретоқылған.
Одан бөлек, үздік бестікке келесі материалдар енген:
2024 жылы Informburo.kz командасы қоғам назарын аударған Салтанат Нүкенованың қазасына бір жыл толуына орай"Салтанат. Бір өмір – мыңдаған тағдыр"деректі фильмінжарыққа шығарды.
Биыл Информбюро порталның құрылғанына он жыл толды. Он жылда редакцияда танымал журналистер, фотографтар, блогерлер және медиаменеджерлер жұмыс істеді.
Informburo.kz журналистері қоғамдағы шешімін таппаған мәселелерді қозғап, халық пен билік арасындағы көпірге айналды. Талай республикалық байқауларда жүлде алып, еңбегі еленді.
Ең бастысы, Informburo.kz оқырман сүйіспеншілігіне бөленген жетекші сайтқа айналды.


Оқушының цифрлық күнделігі неге ешқашан қағаз күнделіктің орнын баса алмайды?

Қағаз күнделік – өткеннің сарқыншағы ма, әлде баланың дамуына ауадай қажет құрал ма? Осы сұрақ қайтадан күн тәртібіне шықты. Цифрландыру дәуірінде дәстүрлі күнделіктің орны қандай болуы керек? Сарапшылар мен ата-аналар не дейді? Оқу-ағарту министрлігінің осы мәселеге қатысты ұстанымы қандай? Informburo.kz зерттеп көрді.
Қазақстанда қағаз күнделік 2016 жылға дейін оқушының бағасы мен тәртібін қадағалайтын негізгі құжат болды. Күнделікті сабақ кестесі, үй тапсырмасы, баға – бәрі сонда жазулы тұратын. Мұғалім оқушыға қандай да бір ескертуі болса, оны да осы күнделікке жазып беретін.
2016 жылдан бастап білім беру жүйесінде электронды күнделік (kundelik.kz) енгізіліп, қағаз күнделік кезең-кезеңімен қолданыстан шыға бастады. Алайдабалалар клиникалық психологы Айнұр Алдашбастауыш сынып оқушылары үшін қағаз күнделіктің маңызы зор екенін екенін айта келе, оны мектепке қайтарудыұсынды:
"Ми маңдай, төбе, шүйде, самай деген бөліктерден тұрады. Яғни, мидың маңдай бөлігі бала 6-7 жасқа келгенде белсенді дамып бастайды. Міне, сол маңдайды дамытуға керемет көмектесетін құрал – күнделік.
Күнделік балаға уақытты түсіну үшін керек. Қазіргі балалардың көбі мезгілдерді, ай аттарын, аптадағы күндерді білмейді. Жаттату қиын. Жаттап алса да, уақытты сезбейді. Күнделікті күнде қолданған бала қазір қыркүйек екенін, аптаның қай күні екенін, қай күні не болатынын біліп жүреді. Қайта-қайта көріп, ашып жүрген соң көру арқылы есте сақтайды.
Күнделік – көзге көрінетін сабақ кестесі. 90 пайыз бала – бұл жаста визуал. Ақпаратты көріп қабылдайды. "Не оқимын, қай сабақты дайындаймын" дегеннің бәрі көз алдында тұруы керек. Бұл өте маңызды.
Бала жоспарлап үйренеді. Мысалы, бүгін дүйсенбі. Бейсенбіге жаттау бергенін көрді. Ертең бір шумағын жаттаймын, сосын тағы бір шумақ. Бейсенбіге дейін күшімді, уақытымды ұтымды пайдаланамын деп жоспарлауды үйренеді.  Дербестік күнделікпен тезірек дамиды. Шапшаңдық, өз-өзіне қызмет көрсету, өзі үшін әрекет ету, өз бетінше тапсырма орындау қабілеті қалыптасады", – дейді психолог.
Маманның айтуынша, электронды күнделік бастауыштағы балаға ыңғайсыз:
"6-7 жастағы бала электронды күнделікті өз бетінше ашпайды. Оны анасы қарайды. Анасы қарамаса, айтпаса, сабақ та орындалмайды. Орындауға балада ынта да болмайды. Сосын баланың орнына анасы сабақ оқып, сабақ кестесін жазып отырады. Ал балада өз бетінше тапсырма орындау қабілеті нөл болады" – дейді психолог.
Сонымен қатар Айнұр Алдаш күнделікке баға уақытылы қойылуы керек екенін атап өтті.
"Бала сабақта бағасын бірден алуы қажет. "Кешке", "ертең" деген, электронды күнделіктен көре салу деген жарамайды. Себебі баланың санасында себеп-салдарлық байланыс жоқ. Біраз уақыт өтіп кеткен соң қай бағаны не үшін алғанын бала ұмытып қалады. Бірден, дәл уақытында кері байланыс алмаған соң ол бағаның, бағалаудың бала үшін маңызы жоқ, бәрібір", – дейді маман.
Айнұр Алдаш жазбасының соңында Оқу-ағарту министрлігіне баяғы күнделікті қайтаруды ұсынды.
Informburo.kz Оқу-ағарту министрлігіне осы мәселе бойынша ресми сауал жіберді. Министрліктің жауабына сүйенсек, білім беру саласындағы технологиялық шешімдерді енгізу жергілікті атқарушы органдардың құзыретінде. Яғни, мектепте қай жүйені қолданатынын аймақтағы білім басқармалары шешеді.
Министрлік сонымен бірге кез келген жаңа жүйе заңнама талаптарына сәйкес келуі, барлық тараптардың мүддесін тең қамтамасыз етуі тиіс екенін атап өтті.
"Ақпараттық жүйелер саласындағы кез келген өзгерістер мен жаңашылдықтар заңнама талаптарына қатаң сәйкес келуі және білім беру процесіне қатысушы барлық тараптардың мүдделерінің теңдігін қамтамасыз етуі тиіс", – деп жазылған жауапта.
Электронды күнделік пен қағаз күнделік мәселесі ата-аналар арасында да қызу талқыланып отыр. Бірі – қағаз күнделіктің баланың жауапкершілігі мен мотивациясын арттыратынын айтса, енді бірі – электронды жүйені тиімді санайды. Ал үшінші тарап екі нұсқаны қатар қолдануды қолдайды.
nurzhamalerzhankyzy1:"Күнделік ұстаз үшін де, ата-анаға да, балаға да өте тиімді. Ата-анасы баланың күнделікті алған білімін, тәртібін тексеріп, көріп отырады. Бұрынғыдай күнделікті қайтарсын. Бала күнделік арқылы күнді, апта аттарын, жыл мезгілдерін, күнді тағы басқа көптеген мағлұматты білетін болады".
araily.maratkyzy88:"Қызым оқитын мектепте кәдімгі күнделікті қолданады. Мұғалімдері күнделікті міндетті түрде толтырғызып, тексереді. Сабақ соңында баға қояды, ескертулері болса, оны да жазады. Кілең бестік алуға талпынып жүреді. Күнделіктің пайдасы көп".
nazerke_adilzhankyzy:"Астанада мен апайына айтып жүріп күнделік алғызғанмын. Одан кейін ата-аналардың өздері көбі қолдамай қарсы болған. Мен ғана күнделікке баға қойылсыншы деп шырылдап жүрдім. Күнделік қайтарылса жақсы болар еді".
adema_8994:"Электронды деп әбігерге салып қойды. Телефонға үңіліп отырамыз. Мұғалімнің де уақытын алады, апайлар кейде үй тапсырмасын уақытылы салмайды".
mokei89:"Қызым 6-сыныпта, күнделік алып беремін. Өзің үшін жазып жүр деймін. Есесіне тиянақты, бәрін жоспарлы түрде жасайды. Ұлыма да 1-сыныптан бастаттық".
aidankairosh:"Қағаз күнделік шықса, ондағы баға, баланың жазуын көріп, одан сайын жүйкеміз жұқаратын шығар. Одан да электронды болғаны сәл жақсы ма деймін. Әр бала оқуды әртүрлі қабылдайды. Озат балаға бәрі оңай. Ал қосымша білімді қажет ететін балаға ол ауыр болады. Орташа есеппен қарағанда сыныптағы 25 баланың бәрі жақсы оқымайды. Тең жартысынан көбі – орташа оқитындар мен төмен оқитындар. Әр сыныпта жақсы оқитын 5-6 бала ғана болса, қалған күнделікті қарық қылмайды".
gulnaz_asetovna:"Электронный күнделік қалсын. Бастауыштағы бала қағаз толтыра алмайды".
rustem31121985:"Бізде Түркістанда қағаз күнделік те, электронды күнделік те бар. Балалар екеуін де толтырады".
molya18.20:"Бізде электронды күнделік бар, бірақ біз оны мүлдем ашпаймыз. Қағаз күнделік те бар. Балам ертең қандай сабақ болатынын, қай сабақтан қандай тапсырма бергенін өзі жазып келеді. Үйге келген соң өзі орындайды. Күнделікке баға қойдырады. Бұл баланы одан сайын жігерлендіреді".
gulzat_nabievna:"Бізде 7-сыныпта қағаз күнделік бар. Оқушылар қолымен толтырады. Бағасын қойдыртады. Сынып жетекші ретінде апта сайын тексеріп отырамын. Ата-ана да тексереді. Баға санаймыз. Кімде көп болса, сол жеңімпаз атанады".
Қағаз күнделікке қатысты пікірталас – білім беру жүйесіндегі дәстүр мен цифрландырудың арасындағы теңгерім іздеудің көрінісі. Осылайша сарапшы бастауыштағы бала үшін қағаз күнделік қажет десе, министрлік шешімді өңірлерге қалдырды. Ата-аналар да үшке бөлінді.


Экоажырасу деген не және ешкімнің жүрегіне жара салмас үшін не істеу керек? Психоаналитик кеңестері

Ажырасу – адамның өміріндегі ең күрделі психоәлеуметтік дағдарыстардың бірі. Психологияда мұндай кезеңдер "өмірлік дағдарыс" деп аталады және ол жоғалту синдромына ұқсас эмоционалдық процестерді тудырады: күйзеліс, кінә, ашу, қорқыныш, бос кеңістік сезімі.
Соңғы жылдары психологиялық тәжірибеде "экологиялық түрде ажырасу" ұғымы кең тарала бастады. Психоаналитик Жанар Оспанның айтуынша, бұл ұғым адамның өз сезімін және бұрынғы серіктесінің эмоциясын ескере отырып, қарым-қатынасты өркениетті, сауатты және психикалық тұрғыда қауіпсіз түрде аяқтауды білдіреді.
Экологиялық ажырасудың негізгі қағидалары туралы маман айтып берді.
Психоаналитик Жанар Оспанның айтуынша, экологиялық түрде ажырасу адамның эмоциялық интеллект деңгейімен тікелей байланысты.
"Экологиялық ажырасу – бұл адамның өз эмоциясын тануы, оны бақылауы және серіктесінің сезіміне құрметпен қарауы. Мұндай жағдайда бұрынғы жұбайды жау ретінде емес, ортақ тарихы бар тұлға ретінде қабылдау маңызды. Қарым-қатынасты өркениетті түрде аяқтау үшін сөйлесім тіліне "мен – сөйлемдерін" енгізу қажет. Мысалы: "Мен өзімді ренжігендей сезіндім", "Менің ойымша, бізге ара-қашықтық қажет" деген сияқты сөздер сезімді ашық, бірақ айыптаусыз жеткізуге мүмкіндік береді. Экологиялық тұрғыда ажырасудың басты қағидаты – кикілжіңнің орнына диалог орнату және эмоциялық шекараны сақтау. Бұл өзіңе де, екінші адамға да психологиялық тұрғыда қауіпсіз кеңістік қалыптастырады", – дейді маман.
Психоанализдің негізін қалаған З. Фрейд пен гуманистік бағыт өкілдері К. Роджерс пен А. Маслоу адамның эмоциясын басу оның ішкі күйзелісін күшейтетінін атап өткен. Бұл ойды психоаналитик Жанар Оспан да қолдайды. Оның айтуынша, ажырасу кезіндегі ең үлкен қателік – сезімді тұншықтыру.
"Көп адам ауыр сәтте эмоциясын көрсетпеуге тырысады. Бірақ эмоцияны басу – жараның тереңдеуіне әкеледі. Адам өз сезімін мойындағанда ғана катарсис, яғни ішкі босану процесі басталады", – дейді маман.
Жанар Оспанның пікірінше, эмоцияны тану мен қабылдау – өзін-өзі реттеу қабілетінің негізі.
"Өзіңізге: "Мен ренжідім", "Мен қорқамын", "Мен шаршадым" деп айту – әлсіздік емес, керісінше ішкі күштің белгісі. Бұл адамның өз күйін түсініп, психологиялық тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі", – дейді психоаналитик.
Психолог ажырасу кезінде адамдардың жиі қолданатын қорғаныс тетіктерінің бірі – "кінә арттыру механизмі" екенін айтады. Оның сөзінше, бұл механизм қысқа мерзімде жеңілдік беретіндей көрінгенімен, ұзақ уақытта психологиялық жараны тереңдетеді.
"Біз ауыр сезіммен бетпе-бет келгенде, оны өзімізге қабылдаудың орнына, өзгеге телиміз. "Сен кінәлісің", "Сен бұздың" деген сөздер дәл осы проекция механизмінің көрінісі. Бірақ мұндай тәсіл жанды емдемейді, керісінше ренішті ұзартады", – дейді маман.
Жанар Оспанның пікірінше,экологиялық тұрғыда ажырасудың басты шарты – кінәлаудан гөрі жауапкершілікті бөлісу.
"Қарым-қатынас – екі адамның ортақ кеңістігі. Сондықтан да оның аяқталуы үшін жауапкершілік те ортақ болуы керек. Өзін де, өзгені де түсіне білу – психологиялық жетілгендіктің белгісі", – дейді психоаналитик.
Психологтың айтуынша, балалары бар отбасылардағы ажырасу – ең күрделі психоэмоциялық процестердің бірі. Жанар Оспан бұл құбылысты психологияда "баланың ішкі лоялдық қақтығысы" деп аталатынын атап өтті. Оның айтуынша, мұндай жағдайда бала екі ата-ананың арасындағы рөлдік тепе-теңдікті жоғалтып, өз эмоциясын ашық білдіре алмай қалады.
"Бала үшін ата-ананың екеуі де бірдей маңызды. Егер ересектердің арасындағы реніш балаға берілсе, ол қай тарапты жақтау керегін білмей, ішкі жан дүниесінде қақтығысқа түседі. Бұл оның сенім жүйесіне және болашақтағы қарым-қатынас моделіне әсер етуі мүмкін", – дейді маман.
Сондықтан Жанар Оспан ата-аналарға баланы ересектер арасындағы шиеленістен қорғауды және махаббаттың үзілмейтінін үнемі білдіріп отыруды ұсынады.
"Балаға: "Біздің арамыз өзгерсе де, сені екеуміз де жақсы көреміз" деп ашық айту – оның ішкі қауіпсіздік сезімін сақтаудың ең тиімді тәсілі. Бұл сөз баланың психикасына тұрақтылық пен сенімділік береді", – дейді психоаналитик.
Психоаналитик Жанар Оспанның айтуынша, ажырасудан кейін бірден достық орнатуға тырысу немесе қарым-қатынасты қайта талқылау – адамның психикасына ауыр салмақ түсіретін құбылыс. Мұндай әрекеттер көбіне когнитивтік диссонансқа әкеледі, яғни санада "бітті" деген түсінік пен "тағы бір мүмкіндік бар" деген үміттің қақтығысы орын алады.
"Кей адамдар ажырасқаннан кейін бәрін "достықпен аяқтадық" деп шынайы эмоцияларын жасырып қояды. Бірақ бұл – ішкі қайшылықты тереңдететін жағдай.Эмоциялық жара жазылмай тұрып, достық орнатуға тырысу – өзін алдау", – дейді маман.
Жанар Оспанның пікірінше, уақыт пен арақашықтық – эмоциялық қайта қалпына келудің негізгі шарты.
"Өзіңді тыңдап, не сезініп жүргеніңді түсіну үшін уақыт керек. Бұл кезеңде рефлексия мен ішкі тыныштық өте маңызды. Адам тек өз эмоциясын қабылдаған кезде ғана жаңа өмірге психологиялық тұрғыда дайын болады", – дейді психоаналитик.
Маман сондай-ақ бұл уақытта психологиялық шекара орнатудың маңыздылығын ерекше атап өтеді. Оның айтуынша, бұл – өзін қорғаудың және жаңа тепе-теңдікке келудің негізгі қадамы.
Заманауи психотерапияда, әсіресе когнитивті-мінез-құлық терапиясы бағытында, ажырасудан кейінгі эмоционалдық күйзелісті өңдеу – жеке бағыт ретінде қарастырылады. Психоаналитик Жанар Оспанның айтуынша, мұндай терапиялық жұмыс адамның өз сезімдерімен қайта байланыс орнатып, өмірін жаңаша көруге мүмкіндік береді.
"Психологпен жұмыс істеу – тек ауыр кезеңді жеңу емес, өзін қайта танып-білу жолы. Терапия барысында адам өз қажеттіліктерін түсінуді, деструктивті ойларды қайта құрылымдауды әрі жаңа өмір сценарийін қалыптастыруды үйренеді", – дейді маман.
Ол экологиялық тұрғыдан ажырасуды тек "мәдениетті қоштасу" ретінде емес, жеке тұлғалық өсу актісі ретінде қарастырады.
"Экологиялық түрде ажырасу – бұл адамның өзін де, өзгені де түсіне білу қабілетінің артуы. Бұл процесс эмоционалдық мәдениетті дамытады және психологиялық жетілуге жол ашады. Менің ойымша, салауатты ажырасу – өзіңді және өзгені ренжітпей, өмірдің жаңа парағын ашу өнері. Мұндай таңдау – қоғамдағы психологиялық сауаттылық пен жауапкершіліктің айғағы", – дейді психоаналитик Жанар Оспан.
Психоаналитик Жанар Оспанның айтуынша, ажырасу – екі адамның арасындағы шешім болғанымен, ол олардың артындағы үлкен әлеуметтік шеңберге де әсер етеді: туыстар, достар, ортақ таныстар. Сондықтан мұндай жағдайда дұрыс коммуникация мен жеке шекараны сақтау өте маңызды.
"Адамдар көбіне ажырасу туралы әңгімені өз атынан емес, өзгелер арқылы жеткізеді. Бірақ ең дұрыс жол – өз дауысыңмен, сабырлы әрі бейтарап түрде айту. Мысалы: "Біз өзара келісіммен ажырастық. Біз ұзақ ойлана келе осылай шештік, сондықтан сіздерден түсіністік күтемін." Мұндай ашықтық өсек-аяңның алдын алады және эмоциялық бақылауды өз қолыңызда ұстауға көмектеседі", – дейді маман.
Жанар Оспан ажырасудан кейін достарды "таңдау" міндетті емес екенін де айтады. Оның пікірінше, достық – иелену емес, еркін байланыс. Егер екі тарап та сабырлы болса, ортақ достық сақталады.
"Бұрынғы жұбайдың туыстарымен де қатынасты бірден үзу міндетті емес. Тек эмоциялық және тұлғалық шекара сақталуы қажет. Егербайланыс сізге ауыр тисе, арақашықтық ұстау – қалыпты нәрсе. Балалары бар отбасыларда басты назар баланың эмоционалдық қауіпсіздігіне бағытталуы керек. Балаға: "Біздің қарым-қатынасымыз өзгерсе де, сені екеуміз де жақсы көреміз" деп ашық айту – оның ішкі тұрақтылығын сақтайды", – дейді Жанар Оспан.
Сондай-ақ ол өз жеке кеңістігін қорғаудың маңыздылығын атап өтеді.
"Туыстар мен достардың пікірлері кейде жараны қайта ашады. Ондайда жай ғана "Бұл тақырыпты талқылағым келмейді, бәрі бақылауда" деп қысқа айту жеткілікті. Бұл – сыпайы түрде шекара қоюдың мәдени тәсілі. Түсіністік пен сабырлық сақталса, сыйластық жоғалмайды. Уақыт өте сізге кімнің шын мәнінде жақын екенін өмірдің өзі көрсетеді", – дейді психоаналитик.


"Қайтадан". Апат жанрындағы тұңғыш отандық фильм қалай түсірілді

Қыркүйек айында "Dala Cinema" киностудиясы ұсынған әлеуметтік-драма жанрындағы Qaitadan фильмі жарыққа шықты. Бұл фильм көрерменге голливудтық "уақыт ілмегі" (day loop) мотивін қазақы болмыс және өзекті әлеуметтік мәселелермен сәтті үйлестірген бірегей туынды. Түсірілім тобы су тасқыны шынайы шығуы үшін қолдан дамбы тұрғызып, оны жарған. Ауылдың макетін жасап, су басып жатқанын түсірген.
Осы орайда Информбюро тілшісі санаулы қаржыға ауқымды фильм түсірген режиссер Думан Еркімбекпен және бас продюсер Жалын Тілеубергенмен сөйлесті.
"Қайтадан" – режиссер Думан Еркімбектің алғашқы толықметражды фильмі. Ол 2020 жылы Алматы облысындағы Күрті ауылында қысқаметраж фильм түсіріп жүрген кезде  ауылдың шетіндегі үлкен дамбыны көрген.
"Дамбы жарылса ауылдың түгі қалмай шайылып кетеді ғой" деген ой келді. Бірнеше жыл санада жүрді. Ақыры осы идеяны дамыта келе, 2022 жылы "Қайтаданның" сценарийін Асылбек атты туған ініммен жаза бастадық. Қағаз бетіндегі дүние кинодан бөлек болады. Кейде қаржы жетпей ойдағыдай шықпай жатады немесе актерлер өзінше ойнап, импровизацияға салып кетеді. Десе де бұл фильм өзінше ерекше болып шықты. Ойлағанымызға сәл жетпей қалған кездері тағы да уақыт, тағы да қаражат болса дедік. Бірақ ондай мүмкіндік болмағандықтан осы деңгейге жеткізе алдық", – деді фильм режиссері және сценарий авторы Думан Еркімбек.
Оның айтуынша, фильмде адамдардың басына түскен сынақ, тығырықтан шығу кезіндегі әрекеттер, ой салатын идея бар. Көркем туындыда осындай айтпай келетін апаттардың алдын алу, оқиғаны болдырмау, себебі мен салдары сынды бағыттар қамтылған.
Фильмнің оқиғасы ауыл төңірегіндегі дамбының жарылуына байланысты өрбиді. Дамбыдағы жарық – бүкіл қазақ қоғамына арналған символдық ескерту іспеттес. Ол кез келген ұсақ-түйектің қауіпсіздік пен жауапкершілік тұрғысынан маңызды екенін жеткізеді. "Қайтадан" туындысы – қоғамды төтенше жағдайларға немқұрайлы қарамауға, ескерту сигналдарына дер кезінде үн қатып, бірлікпен әрекет етуге шақырады.
Бас кейіпкер – қала баласы Рауан. Ол ҰБТ-дан сүрінген соң, ата-ананасы сабақ болсын деп шалғайдағы ауылға апарып тастайды. Бірақ тағдыр оны күтпеген сынаққа салады: Рауан бір күннің тұзағына қалады. Әр күннің соңында дамбы қирап, апат болады. Кейіпкер уақыт ілмегінен шығу үшін тек өзін ғана емес, бүкіл ауылды құтқаруы керек екенін түсінеді.
"Апат айтып келмейді. Осы фильм арқылы қандай да бір тосын жағдай болса, еліміздің әрбір азаматы қалай әрекет ету керегін көрсетуге тырыстық. Жалпақ тілмен айтар болсақ, бұл – есею туралы фильм. Қиын-қыстау заманда, ел басына күн туғанда жеке басын ойламай, жауапкершілік алатын батыр, ержүрек жастарымыз болса, бірлесіп жүкті көтеруге үндейді. Еліміз, жеріміз бізге ғана керек екенін сезіндіру мақсатында сценарийге көптеген дүниені сыйдырдық. Бізге уақыттың қымбат екенін көрсеткіміз келді. Кинодағыдай бізге екінші мүмкіндік берілмейді. Бұл фильмде барлығын өзгертуге болады, ал шынайы өмірде бір қате жіберсек, бірнәрсеге бей-жай қарасақ сол нәрсенің зардабын шегеміз. Сондықтан көрермен фильмнің айтарын түсініп, тереңнен бойласа екен", – деді фильмнің бас продюсері Жалын Тілеуберген.
Думан Еркімбек дамбы жарылмай тұрып ауыл адамдарын эвакуациялау сахнасы қалай түсірілгенін айтып берді.
"Түсірілім кезінде әр сахна қиын болды, өйткені көп адаммен эвакуация жасадық. Түсірілім болған ауылда күн суық еді. Түнде көп сахна түсірдік. Қаншама ауыл адамын басқару, дамбының жарылғанын түсіру техникалық әрі эмоциялық жағынан қиын болды. Уақыт тапшы еді. Қолайлы ауа райын күттік. Бюджет аз болғандықтан қысқа уақытта көп нәрсе түсіру қажет болды. Соған қарамай соңына дейін жеткізген командаға көп рахмет. Жиналған кәсіби мамандардың ерік-жігерінің арқасында кино ойдағыдай шықты", – деді Думан Еркімбек.
Думан сценарий жаза бастағанда бірден компьютерлік графикадан бас тарту туралы ойлаған, себебі дамбы жарылатын кадр ойдағыдай шықпай қалуы мүмкін еді. Сондықтан түсірілім тобы фильм шынайы шығуы үшін ауылдың макетін жасап, қолдан дамбы тұрғызған.
"Көрермен графикаға сенбейді. Сондықтан дамбыны, ауылды қолдан тұрғызуды жөн көрдік. Дамбыны өзіміз жарамыз деп шештік. Қазақстанда ешкім істеп көрмеген соң қиын болды. Қоюшы суретші Бекен Нарбай іске кірісіп, дамбыны тұрғыздық. Бірнеше рет жарып көрдік. Ауылдың өзін екі-үш ай жасады. Нәтиже көңілден шықты. Классикаға айналған "уақыт ілмегі" элементі әлемдік кинода көп кездеседі. "Қайтадан" фильмінің өзіндік мағынасы, айтар ойы бар. Елімізде қаншама жыл бойы бір мәселе, апат, қате қайталанады. Сондықтан осы элементті таңдап алдық. Адам уақыт ілмегінен шығуы үшін өз-өзімен жұмыс істеп, өз-өзін жеңуі керек. Сол сияқты біз де қоғам ретінде мәселелерді шешу үшін онымен күресуіміз керек", – деді фильм режиссері Думан Еркімбек.
Фильм үшін қоюшы суретшілер бас-аяғы үш ай бойы жай ғана декорация емес, толыққанды ауыл тұрғызған. Екі үлкен түсірілім тобы мен 300-ден астам адам қатысқан эвакуация мен дамбының жарылу сахналарын түсіру қиынға соққан.
"Жалпы, өте ауқымды, техникалық тұрғыдан қиын жоба болғандықтан, әрбір түсірілім күні сынаққа толы болды. Судың, апаттың эффектісін беру өте қиын. Біздің нарығымызда ешкім жасамаған. Қоюшы суретші мен декораторлардың қолынан келді. Оларға алғысым шексіз. Біз мамандардың өте креативті декорацияларды да жасай алатын дәлелдедік деп ойлаймын. Бекен Нарбай бастаған азаматтар үлкен жауапкершілікті мойнына алып, бел шеше кірісті. Ауылды тоғыз масштабта кішірейтіп макетін салып шықты. Дамбы тұрғызып, 250 тонна су жинап, қолдан бассейн жасады. Дамбыдағы суды жарып, судың бағыт-бағдарын реттеу арқылы діттегенімізге жете алдық. Судың эффектісі әлемде де дұрыс жасалмайды. Графика арқылы жасалғаны көрініп тұрады. Халықтың апатқа сеніп жатқаны шынайы су болғандықтан деп ойлаймын. Режиссердің көзі болған, халыққа жеткізе алған, динамикалық кадрларды жақсы түсірген коюшы оператор Мейірлан Ашековтың еңбегін атап өтіп жатыр. "Аз ғана ақшаға мына қиялды қалай түсірейін деп жатыр?" демей, бізге сенген, қолдаған командаға алғыс айтамын", – деді Жалын Тілеуберген.
Апат туралы тұңғыш қазақстандық фильм прокатқа ертерек шығуы керек болған. Алайда шығармашылық топ кейінге қалдыруды жөн санаған.
"Жанрлық фильмді жайдан-жай көрсете салуға болмайды. Былтыр көктемде су тасқыны болды. Сонымен қатарласып прокатқа шығуды жөн санамадық. Адамдардың эмоциясымен ойнау, хайп қуалап кетпеу деген дүниелерге мән береміз. Сонымен ұштасып, соны жарнамалағандай болмайық деген оймен күзге қалдырдық", – деді Жалын Тілеуберген.
Фильмнің бас продюсері коронавирус пандемиясынан кейін қазақстандық фильмдер жаңа деңгейге көтерілгенін, көрермендердің де талғамы өскенін атап өтті. Көрермен сұранысы болса қазақтың фильмі дамитынын, бұл өз кезегінде кинотеатрлардың ауыл-аймаққа жетуіне ықпал ететінін айтты. Режиссерлер де ойланып, көрермен талғамына сай жанрлық фильмдер көптеп түсіреді дейді ол.
"Қазақстандағы ең ұзақ дайындалған фильмдердің бірі деп ойлаймын. Қалай шығады екен, халық қалай қабылдайды екен деген уайым соғұрлым көбейе береді. Соның барлығы қанша уақыт жүк болды. Мемлекет қолдауымен түсірілген фильм болған соң сұрауы бар. Бетімізден қақпай сценарийге, жастарға сеніп қолдау көрсетті. Сол жауапкершіліктің бәрін арқалап жүргеннен кейін сезім көкіректі кернеп, көзден жас болып шықты. Аядай ғана кеңседе режиссермен бірге қанша уақыт монтаждап, әр бөлшегіне мән беріп, көптеген өзгерту енгізіп, біраз уақыт еңбектендік. Қанша адамның аманаты, қанша адам жұмыс істеді. Бізге сенді. Аядай ғана кеңседе туған дүние елге тарайтын сәт туғанда көзімнен жас шығып кетті", – деді Жалын Тілеуберген.
Фильм Мәдениет және ақпарат министрлігі мен Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығының көмегімен түсірілді. Бас рөлдерде отандық жас актерлер Жасұлан Көпберген, Ермек Шынболатов және Шұғыла Ешенова түскен. Екінші планда Алмат Сақатовты, Аида Жантілеуованы, Ержан Нұрымбетовты және Әшім Ахметовты көруге болады.


Қазақстанда ерлер мен әйелдердің жалақысы неге тең емес? Инфографика

Қазақстанда медиандық жалақы жыл сайын өсіп келеді, бірақ бұл өсім ерлер мен әйелдер арасында біркелкі емес. Ресми мәліметтерге сүйенсек, ерлердің табысы әйелдерге қарағанда орта есеппен 25-35 пайызға жоғары. Бұл айырмашылық әсіресе жоғары жалақы төленетін салаларда айқын байқалады.
Неге ерлердің табысы әйелдерге қарағанда жоғары? Мұның қандай да бір әлеуметтік, гендерлік себебі бар ма?Экономикалық зерттеулер институтының аға сарапшысы Жанерке Рахмантүсіндіріп берді.
– Еңбекақыда гендерлік теңсіздік – қазіргі заманның аса өзекті проблемаларының бірі. Бұның себебін ғасырлар бойына жалғасқан гендерлік дискриминациямен түсіндіруге болады. Патриархалды жүйедегі көп мемлекетте әйелдер, негізінен, біраз ғасыр бойына экономикалық өмірдің белсенді қатысушысы болудан жасанды түрде шеттетілгенін тарихтан білеміз. Оның үстіне, индустриалды дәуірде, яғни XIX-XX ғасырларда, әйелдер еңбек нарығына шыққанымен, оларды көп жағдайда тек "көмекші" позицияларға алатын еді.Тиісінше, алғашқы еңбек нарқына шыққаннан бастап, әйелдердің еңбекақысы ерлерге қарағанда азырақ болған.
Соғыстың кезінде әйелдер ерлердің еңбек позицияларын игергеніне қарамастан, соғыстан кейінгі жылдарда ерлер жоғары еңбекақы берілетін позициялардан әйелдерді бәрібір қайта ығыстырды. Нәтижесінде, әйелдер, әдетте, еңбекақысы төмен салаларда еңбек етеді: білім, денсаулық, мәдениет және әлеуметтік салалар. Ал еңбекақысы жоғары салаларда, мәселен, қаржы, IT, менеджмент секілді салаларда, тіпті, қазірдің өзінде, ерлердің үлесі әлдеқайда басым. Бұл құбылысты ғылымда "кәсіби сегрегация" деп атайды.
Бұдан бөлек, КСРО дәуіріндегі "әйел отбасы мен жұмысты қатар алуы қажет" деген пропаганданың да қазіргі өмірімізге әлі де ықпал ететінін ұмытпаған жөн. Нәтижесінде, әйелдер жұмыстан кейінгі уақытта да отбасында "екінші ауысыммен" артық еңбек етуге мәжбүр. Себебі үйленіп, үй болу әйелдерге аптасына орта есеппен 7 сағат ақы төленбейтін жұмыс уақытын қосып береді.
Сонымен қатар, көп елдерде әлі күнге дейін "ерлер нан табады, әйелдердің басты жұмысы – отбасы" деген кертартпа таптаурындар бар. Оның үстіне, қоғамдағы әлеуметтік күтілімдерге сәйкес, әйелдер бала күтіміне байланысты мансабында үзіліс алуға мәжбүр.Елімізде ерлердің декреттік демалысқа шығу мүмкіндігінің бар болғанына қарамастан, карьералық үзіліс басым көп жағдайда әйелдерде ғана болады.
Бұдан бөлек, ұйымдардың көпшілігі еңбекақы бойынша "құпиялық" принципін алға тартып, ашық саясатты ұстанбайды. Яғни, бір жерде бірдей позицияда еңбек ететін ер мен әйелдің айлығындағы айырмашылықтың қаншалықты екені ашық айтылмайды. Демек, әйелдің академиялық жетістіктері жоғары, еңбек өтілі көбірек, жұмыс нәтижесі жақсырақ болса да, ол өзімен қатар жұмыс жасайтын, бірақ академиялық деңгейі төмен және аз нәтиже көрсететін ер әріптесіне қарағанда азырақ айлық алуы мүмкін.
Халықаралық Экономикалық форумның 2020 жылғы деректеріне сүйенер болсақ, жалпыәлемде әйелдер ерлерге қарағанда 16 пайызға аз айлық алады.
2025 жылғы "Әлемдік гендерлік айырма" индексі бойынша, Орта Азия әлемдік рейтинге 4-орынға ғана табан тіреген. Зерттеу нәтижесінде Орта Азия мемлекеттерінде гендерлік айырманың бар болғаны 69,8%-ға жабылғаны анықталды. 70 пайыздан жоғары нәтижені бар болғаны 2 мемлекет көрсеткен: Армения – 73,1% және Грузия – 72,9%. Өңірдің 7 елінің ішінде тек Қазақстан, Әзербайжан және Грузия "экономикалық қатысу және мүмкіндіктер" категориясы бойынша гендерлік айырманы 70 пайыздан аса қысқартқан:
Академиялық жетістіктер бойынша тек Тәжікстан төмен нәтиже көрсеткен – 93,9%, қалған 6 мемлекет бойынша білім саласында гендерлік теңдік 98 пайыздан жоғары.
Орта Азия елдері "саяси қатысу" категориясы бойынша екінші ең төмен нәтиже көрсеткеніне қарамастан,министрлік қызметтегі әйелдердің үлесін 8,2 пайыздық көрсеткішке арттырғанын да айта кету керек. Ал парламенттегі гендерлік теңдік көрсеткіші 10 пайызға өсті.
Жалпы әлемдік индекс бойынша, Қазақстан 92 орынға табан тіреді, дегенмен 2024 жылғы қорытындымен салыстырсақ, еліміз рейтингте 16 орынға төмендеген. Рейтингте еліміздің төменгі орында болуы және гендерлік теңсіздіктің жабылмауы – жай статистика емес, бұл әйелдердің әлі күнге дейін жүйелі түрде өз деңгейінде бағаланбауы. Осы себептен айлық пен карьералық позициядағы айырма әлі де болса сақталады.
2019 және 2025 жылдар арасындағы Қазақстанда әйелдер мен ерлер арасындағы медианалық еңбекақыны салыстырар болсақ, айқын флуктуацияны көреміз. Аталған жылдарда ерлердің жалақысы барлық дерлік салада жоғарырақ болған. Мәселен, 2019 жылы ерлер әйелдерге қарағанда 26 пайызға артық айлық алған. Медианалық еңбекақы аталған жылы ерлерде 127 586 теңгені құраса, әйелдердің медианалық айлығы 100 997 теңгені ғана құраған.
2020 жылы бұл пайыздық көрсеткіш 14 пайызды құраған, ерлердің медианалық айлығы 153 303 теңгені, әйелдердің медианалық айлығы 133 979 теңгені құраған.
2021 және 2022 жылдар медианалық еңбекақыдағы гендерлік айырма 9 пайызға дейін төмендеп, жақсы нәтиже көрсетеді. Аталған жылдары ерлердің медианалық айлығы 173 мың теңге (2021) және 214 мың теңгені (2022) құраған. Ал әйелдердің медианалық еңбекақысы 2021 жылы 159 мың теңгені, 2022 жылы 196 мың теңгені құраған.
Дегенмен, 2023 жылы ерлердің медианалық еңбекақысы әйелдерге қарағанда 17 пайызға дейін артық болды: ерлерде – 273 864 теңге, әйелдерде – 234 561 теңге. Ал 2024 жылы аталған пайыздық көрсеткіш 14 пайызды құрайды (ерлердің медианалық еңбекақысы – 305 161 теңге, әйелдердің медианалық жалақысы – 267 677 теңге)
Дегенмен, 2025 жылғы жарты жылдық көрсеткіш бойынша ерлердің әйелдерге қарағанда 18 пайызға артық айлық алатынын көруге болады (медианалық еңбекақы). Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, ерлердің медианалық еңбекақысы биыл 347 642 теңге болса, әйелдердің медианалық еңбекақысы 294 600 теңгені ғана құраған. Ал жалпы медианалық еңбекақы көлемі 317 512 теңгені құраған. Айта кету керек, 2025 жылдың жарты жылдық қорытындысы бойынша, номиналды айлық көлемі 448 620 теңгені құрайды.


Киік етінен жасалатын 5 тағам. Кәсіби аспаздың кеңестері

Қазақстанда киік еті ресми түрде сатылып жатыр. Астана супермаркеттерінде бір келі етінің бағасы 2300 теңгеден басталады. Диетологтар мен нутрициологтардың айтуынша, киік етінде В5 дәрумені, темір, мырыш, сондай-ақ, магний, селен бар. Сол үшін ол D дәрумені, темір және ақуыз тапшылығы бар адамдар үшін пайдалы. Осы ретте Informburo.kz тілшісі киік етінен қандай тағамдар жасауға болатынын анықтап, қарапайым рецепттерді жинақтады.
Аспаз Мақпал Нұрғалиеваның айтуынша, базарда сатыла басталғалы бері киік етінен тапсырыспен қуырдақ дайындауға сұраныс өскен.
"Киік етін сатуға рұқсат берілгелі тапсырыспен қуырдақ дайындап жүрмін. Жиі деп айта алмаймын, бірақ сұраныс бар. Себебі оның құрамында дәрумендер өте көп, пайдалы өнім", – дейді аспаз.
Мақпал Нұрғалиеваның айтуынша, киік етінен жасалған қуырдаққа міндетті түрде май немесе құйрық май қосу қажет, әйтпесе ет өте қатты, құрғақ болып қалады.
"Киік етінен қуырдақ қана дайындаймын. Ет өте құрғақ болғандықтан, алдымен қазанға май құйып, тұз сеуіп, қыздырып аламын. Сосын көп пияз салып қуырып, етті содан кейін ғана саламын. Сонда пияздың дәмі етке жақсы сіңеді. Ет біраз бұқтырылған кезде дәмі ашыла бастайды. Киік еті жабайы болғандықтан, өзіндік ерекше дәмі бар. Сол дәмді басу үшін ет толық піскен соң дәмдеуіштер қосамын. Соңында картоп қосамын", – дейді аспаз.
Аспаздың айтуынша, киік еті – өте майсыз, талшықты, қаракесек ет. Сондықтан көп адам ет асып, сорпа сияқты ұлттық тағамдарды дайындай бермейді. Алайда Жезқазған облысында бабын келтіріп, басқа тағамдарды жасайтын адамдар да бар.
Бұл тағамды дайындау үшін етті ұзақ уақыт маринадтау қажет. Ол үшін бір келі етті ішіне қант, бұрыш, қалампыр, кориандр, сірке суы мен түрлі дәмдеуіштер қосылған 5 литр суға 3-4 тәулікке толығымен батырып қою қажет. Кейін сол етті маринадымен бірге отқа қойып, жарты сағат қайнатады. Қайнаған етті алып, табаға салып, майға орташа отта қызарғанша қуырады. Табада қалған сорпаға жарты стақан құрғақ жүзім шарабын және жарты стақан маринад қосуға болады. Дәміне қарай тұз бен бұрыш қосып, бетін жауып, бір сағатқа жуық бұқтыру қажет. Дайын болған кезде жанына көкөністер немесе картоп қосуға болады.
Киік етінен дайындалған палаудың дәмі ерекше. Ол үшін киік еті, күріш, сәбіз, пияз, алдын ала дайындалған ноқат, сарымсақ, зира, тұз, дәмдеуіштер, май қажет.
Етті текшелеп турап, қазанда қыздырылған майға етті қызарғанша қуыру қажет. Кейін пияз бен сәбізді қосып, тағы 7-10 минут қуырыңыз. Кейін дәмдеуіштерді қосып, қайнатылған ноқатты салып, аздап су құйып, ет жұмсарғанша 20-30 минут бұқтыру қажет. Сол аралықта күрішті суы мөлдір болғанша жуып, ет пен сәбіздің үстіне тегістеп салу қажет. Күріш 1-2 см батып тұратындай мөлшерде қайнаған су құйып, қазанның ортасына тұтастай сарымсақ басын салу керек. Қазанның астындағы отты азайтып басып, қақпағын жауып, күріш суды толығымен сіңіргенше 20-25 минут қайнату қажет. Піскен кезде оттан алып, 10 минут демдеп, абайлап араластырып, дастарқанға ұсынуға болады.
Киік етінің бабын тауып, кәуап немесе кебаб пісіруге де болады. Ол үшін тартылған киік еті, пияз, сарымсақ, жұмыртқа, кептірілген нан ұнтағы, тұз, бұрыш, зира қажет. Сонымен қатар табиғи йогурт, аскөк, лимон шырынынан соус жасайды. Ең алдымен тартылған етті ұсақтап туралған пияз, сарымсақ, жұмыртқа, нан ұнтағымен және дәмдеуіштермен араластырып, қоспа жасайды. Сол қоспадан ұзынша кебабтар жасап, шампурға тізеді де, 20-30 минутқа тоңазытқышқа қатырып қояды. Кейін кебабты орташа отта, әр жағынан 6-8 минуттан  толық піскенше қуыру қажет. Піскен соң, дайын соусымен, лавашпен және жаңа көкөністермен бірге дастарқанға ұсынуға болады.
Киік етінен дайындалған тұшпаралы сорпа – өте жұмсақ әрі жеңіл тағам. Ол үшін киік еті, су, май, пияз, тұз, бұрыш, дәмдеуіштер, ұн, жұмыртқа қажет. Бірінше сүйегі бар етті суға салып, баяу отта 1,5-2 сағат қайнату қажет. Сорпаның бетіне шыққан көбікті алып тастауды ұмытпаңыз. Ет пісіп жатқан кезде тартылған киік етіне пияз, қара бұрыш, тұз, май қосып, қамырын илеп, тұшпара түйіп қою қажет. Ет піскен кезде дайын сорпаға тұшпараны 5-6 минут пісіріп, сорпамен бірге ұсынады.
Киік етін сатып алу кезінде қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау қажет, өйткені ветеринарлық бақылаудан өтпеген ет адам денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәлімдемесіне сәйкес, киік етінің шығу тегі мен қауіпсіздігін растайтын ветеринарлық анықтамасы болуы керек. Сол себепті ветеринарлық бақылау комитеті қазақстандықтарға киік етін тек ресми орындардан – барлық қажетті құжаттары бар дүкендерден ғана сатып алуды ұсынады.


Медеу, Шымбұлақ, Аюсай, Түрген шатқалы: Іле Алатауы туризмі қалай дамып жатыр? Фоторептортаж

Алматыға келген қонақтар Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркіне бас сұқпай қоймайды. Себебі мұнда туристер көп жүретін Медеу, Шымбұлақ, Аюсай, Үлкен Алматы көлі, Бұтақты, Түрген шатқалы орналасқан. Ұлттық парк аумағында жалпы 46 туристік маршрут бар. Туристердің қауіпсіздігі мен жайлылығы үшін соқпақтар абаттандырылып, жаңа маршруттар ашылып жатыр.
Информбюро тілшісі Алматы қаласының оңтүстігінде, Іле Алатауының (Тянь-Шань) солтүстік беткейінде орналасқан парктің тынысымен танысып қайтты.
Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі 1996 жылы құрылған. Жалпы 200 160 гектар жерді алып жатқан парк келер жылы отыз жылдығын атап өтеді. Ұлттық парк құрамына Ақсай, Медеу, Талғар, Түрген филиалдары және Алматы мемлекеттік табиғи қаумалы кіреді. Парктің басты мақсаты – табиғи экожүйелерді, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарларды сақтау, биологиялық әртүрлілікті қорғау, ғылымизерттеу, экологиялық ағарту және тұрақты экотуризмді дамыту. Парктің аумағы батыстағы Шамалған өзенінен шығыстағы Түрген өзеніне дейін 120 шақырымға созылып жатыр, ені – 30-35 шақырым.
Жыл басынан бері жеті айда Іле Алатауы ұлттық паркіне 507 571 турист келген. Былтыр қонақтар саны 824 мыңға жеткен. Ұлттық парк қызметкерлері биыл келушілер саны миллионнан асады деп отыр.
"Ұлттық табиғи парктің ең негізгі мақсаты – табиғатымызды қорғап, болашақ ұрпаққа қалдыру. Ол үшін орман қорын көбейту, аң-құс пен шөптесін өсімдіктерді, биоәртүрлілікті қорғау, өрт қауіпсіздігін сақтау жұмыстарын жасаймыз. Үлкен Алматы шатқалына туристер көп келеді. Биыл туристер саны миллионнан асады деп жоспарлап отырмыз. Бұрын жаяу жүргіншілер қатары 10-15 пайыз болса, қазір 30-40 пайызға жетті. Тау етегінде демалып қана қоймай, туристік соқпақтармен жүріп, шыңға шығатындар көбейді. Келер жылы ұлттық табиғи парктің құрылғанына отыз жыл болады. 1996 жылдан бері туризм әлеуеті едәуір өсті. Абаттандыру, инфрақұрылымды дамыту жұмыстары атқарылды. Туризм саласын қолға алсақ экономикамызға да қаржы түседі. Шетелдік туристер көптеп келуі үшін жайлы жағдай жасауымыз керек", – деді Іле Алатауы Ұлттық паркінің бас директоры Елнұр Ахметов.
Жоғалған, адасқан туристердің қауіпсіздігі үшін парк аумағында бақылау-құтқару бекеттері жұмыс істейді. Ұлттық парк әкімдікпен бірлесе түнде де жанып тұратын маяктар қоюды жоспарлап отыр.
"Адамдар көбінесе түнде адасады. Күн батареясымен істейтін маяктар түнде жарық шашып, жол көрсетеді. Ал биік шыңдарға жалғыз шығып бара жатқандарды тауға жібермейміз. Топпен шығуы керек деген арнайы бұйрық шығарамыз", – деді Іле Алатауы Ұлттық паркі бас директорының орынбасары Арқау Шантаев.
Ұлттық парк қызметкерлері үшін ең өзекті мәселе – қоқыс мәселесі. Туристер көбейген сайын парк аумағынан шығарылатын қоқыс көлемі де артқан.
"Былтыр 700 тоннадан астам қоқыс шығарылса, биыл жеті айдың ішінде 470 тонна қоқыс шығарылды. Ұлттық парк базасында қоқыс шығаратын үш көлік, сұрыптап қоқыс жинайтын 32 орын, қоқыс жинайтын 365 дана контейнеріміз бар.  Оның 70-і – дымқыл фракцияға, қалғаны құрғақ фракцияға арналған.  Арнайы жұмысшыларымыз, инспекторларымыз парктің ластанбауын қадағалайды", – деді Арқау Шантаев.
Елнұр Ахметов та экологиялық туризм өзекті екенін айта кетті. Тауға демалуға келіп, бірақ от жағып, қоқыс тастап кететіндер аз емес. Табиғат аясында демалған соң әр адам айналаны ластамай, қоқысын жинап, артынан ештеңе қалдырмауы керек дейді ол.
"Туристер ереже сақтамайды. Тыйым салынған жерде от жағып, қоқыс тастап кетеді. Парк қызметкерлері арттарынан жинап жүреді. Сондықтан әр турист ұлттық табиғи парк ережесін білуі керек. От жағып, табиғатты ластаушылар заңмен жазаланады", – деді Елнұр Ахметов.
200 мың гектар жерді алып жатқан ұлттық паркті өрттен қорғап қалу оңай шаруа емес. Сол себепті өрттің алдын алу және қауіпсіздік шаралары күшейтілген. Қазіргі уақытта 25 км өртке қарсы жол жөнделіп, 78 км жолақ шөбі шабылған.  Сондай-ақ, өрт маусымына дейін және қауіпті кезеңде 60 дана аншлаг, 15 000 ақпараттық парақша, 4766 түсіндіру кездесуі ұйымдастырылған. Жыл басынан бері 7 орман өрті тіркеліп, ереже бұзған 35 тұлға әкімшілік жауапкершілікке тартылған.
"Өртке қарсы қызмет мамандары оқытылып, техникалар мен құрал-саймандар жаңартылды, жанар-жағар май қоры дайындалған. Ұлттық паркте 320 мемлекеттік инспектор қызмет атқарады, соның ішінде 131 айналым (орман) инспекторы бар. Орманды қорғау шаралары екіге бөлінеді: орманды өрттен қорғау және зиянкестерден қорғау. Үлкен Алматы шатқалындағы орман өртін сөндіру станциясы былтыр салынып, биыл іске қосылып жатыр. Бірінші типтегі бірінші станциямыз. Төрт филиалдың әрқайсында осындай нысан салынып жатыр", – деді Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі бас директорының орынбасары Дархан Исабеков.
Бұл станцияда өрт сөндіру автомашинасы, төрт трактор, төрт кіші өрт сөндіру кешені бар. Өртті жылдам анықтайтын 17 мұнара бой көтереді. Ол жерде датчик, камералар тұрады. Жоба іске асса парк қызметкерлері парк аумағының жетпіс пайызын камерадан көріп отыра алады. Осылайша қай жерде от тұтанғанын, кім қоқыс тастағанын, аң аулап жүргенін анықтайды.
Іле Алатауы ұлттық паркі аумағында орналасқан бақылау-өткізу бекеттері автоматтандырылып, онлайн төлем жүйесі енгізіліп жатыр. Ұлттық парк аумағында 10 бақылау-өткізу бекеті жұмыс істейді. Соның төртеуі автоматтандырылды. Бұтақтыдағы бекет толық автоматтандырылған, ал Алма-Арасан – тестілеу режимінде, Түрген және Қаскелеңдегі бекеттерде автоматтандыру құрылғылары орнатылған.
"Биыл Алма-Арасан шатқалындағы бекет толықтай автоматтандырылды. Енді келушілер экологиялық жарнаны қосымшасы арқылы төлей алады. Тіпті, ерте төлеуге болады. төлемді енді алдын ала жасауға да болады. Бұған дейін кіру ақысын бекетке жеткенде ғана төлеуге болатын. Соның салдарынан кейде кептіліс болып, келушілер кезек күтіп қалатын. Автоматтандырудың басты мақсаты – онлайн төлемге көшу, келушілерге ыңғайлы болуы үшін алдын ала төлеу мүмкіндігін жасау. Автоматтандыру жүйесі Ішкі істер министрілігінің базасына қосылған. Кез келген көлік бекетке келгенде мемлекеттік нөміріне қарап, төлемақы шығып тұрады. Сондықтан азаматтарды қосымша арқылы ертерек төлеуге, кезекке тұрмауға шақырамыз", – деді Іле Алатауы Ұлттық паркі бас директорының орынбасары Арқау Шантаев.
Жеті айда 298 миллион теңге ұлттық парктің арнайы шотына түскен. Бұл қаржы туристік бағыттарды абаттандыруға, қоқыстарды жинауға жұмсалады. Ал төлем бағасы көлік түріне қарай есептеледі: мотоцикл мен мопедтерге – 786 теңге, 16 орыннан аспайтын жеңіл көлікке – 5100 теңге, 32 орындық автобустарға – 11 мың теңге, одан көп болса 17 500 теңге төлейді. Қарапайым жеңіл көліктер 1179 теңге төлеп өте береді. Ал жаяу жүргіншілер адам басына 589 теңгеден төлейді. Парк аумағынан шығып кірсе тағы да төлеуі қажет.
Үлкен Алматы көліне автокөліктер жіберілмейді, себебі қазіргі уақытта жолдың қауіптілігі өте жоғары. Көліктер соғысты, тас та құлады. Елнұр Ахметовтың айтуынша, "ҚазАвтоЖол" мекемесі мен Алматы қаласы әкімдігі бірлесе жолды жөндеу, құлап кетуі мүмкін тастарды бекіту жұмыстарын қолға алмақ. Жол қауіпсіз бола түссе электравтобустар қатынап, адамдарды тасымалдайды.
"Жеке электр көліктерін жібермейміз. Табиғатымызды сақтау үшін арнайы компаниялар автобуспен туристерді тасымалдайды", – деді ол.
Ұлттық парк аумағындағы 46 туристік маршруттың 80-85%-ы абаттандырылған. Биыл Алматы қаласы әкімдігімен бірлесе қосымша 100 шақырымдай 11 соқпақты абаттандыру, үш кемпинг аумағын салу және үш бұлақ көздерін қалпына келтіру жұмыстары басталған.  Алма-Арасан – Терра алаңы арасындағы 15 км соқпақты абаттандырылып жатыр. Проходное сайындағы 1 км соқпақ толық реконструкциялануда. Парк қаражаты есебінен 1,5 км жаңа маршрут іске қосу жоспарланып отыр.
"Биыл Алма-Арасан ыстық су көздерінде әртүрлі жағдай болды. Туристерге тас құлады. Адамдардың қауіпсіздігі үшін Алматы қаласының туризм басқармасымен бірлесе 700 метрлік соқпақты абаттандыру жұмыстары аяқталып қалды. Жартастарды арнайы тормен қаптадық. Әлеуметтік желілерде сұранысқа ие болған "Хоббит сарқырамасына" апаратын 1,5 шақырым соқпақты абаттандырамыз. Соқпақ жол жасамасақ топырақ эрозияға ұшырайды. Екінші жобамыз – денсаулыққа пайдалы, табиғатты сезінетіндей жалаң аяқ жүретін алаңдар жасау. Алакөлден тас алып келеміз. Тас қана емес шөп, құммен толтырамыз. Сондай-ақ, балаларға арналған арқан паркін жасап, оларға таудағы қауіпсіздік шараларын үйретеміз", – деді Арқау Шантаев.
Бұл жобаларға жиналған экологиялық жарнаның қаржысы жұмсалады. Қажет ақшаның қалғанын экологияға жаны ашитын жеке компаниялар береді.
Түрген филиалы Кузнецов сайында 2025-2026 жылдары жабайы Сиверс алмасына арналған жаңа ғылыми танымдық маршруты іске қосылады. Биыл наурыз айында ұлттық парк пен Helios компаниясы Сиверс алмасын ұлттық бренд ретінде қалыптастыру жобасы туралы меморандумға қол қойды. Сиверс алмасы – Солтүстік Тянь-Шаньдағы ең көне өсімдіктердің бірі және Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген бірегей алма. Компания жеке инвестиция есебінен парк аумағында ғылыми визит-орталық пен бақылау алаңын, өмірін алма ағашын зерттеуге арнаған академик Аймақ Жанғалиұлына музей салады.
Іле Алатауф паркі аумағында кездесетін 2000-ға жуық өсімдіктің 37-сі Қызыл кітапқа енген. Жануарлар әлемі де ерекше бай. Паркте мекендейтін 47 сүтқоректі жануардың бесеуі Қызыл кітапқа енген. Олар – қар барысы,тянь-шань қоңыр аюы, түркістан сілеусіні, тас сусары, үнді жайрасы. 198 құс түрі тіркелген, оның 11-і қорғалған түрлер қатарында. Сонымен қатар, 5000-нан астам омыртқасыз жануарлар түрі бар.
Парк аумағында 2 миллиард ағаш отырғызу жұмыстары қолға алынған.
Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің орманды қорғау, молайту, қалпына келтіру бөлімінің басшысы Райхан Мұхамеджанованың айтуынша, ұлттық паркте орманды қалпына келтіру және молықтыру аясында 42 гектар аумақта 140,1 мың дана ағаш көшеті отырғызылды. Тұқымбақтарда 0,62 гектар жерге орман тұқымдары себілді. Орманды күтіп-баптау жұмыстары 256 гектар аумақта жүргізілді. Биыл тұқым жинау жоспары – 600 кг, оның ішінде: (шырша – 100 кг,өрік – 380 кг, алма – 120 кг).
"Тауға отырғызатын ағаш көшеттерді бес гектар жерді алып жатқан алты тұқымбағымызда өсіріп, паркімізді толық қамтамасыз етеміз. Оның үшеуі Түрген филилы, Түрген орманшылығында болса, екеуі – Қаскелең шатқалында, біреуі Кіші Алматы орманшылығында орналасқан. Біз тек осы жерде өсетін тұрақты ағаштарды ғана өсіреміз. Олардың тұқымын орманнан жинап алып, осы тұқымбақта, ашық алаңда аялап өсіреміз. Қазір олар орманды молайту жұмыстарында сәтті орындалып жатыр", – деді Райхан Оразханқызы.
Орманшының айтуынша, ұлттық паркте орманды қорғау және сауықтыру жұмыстары жоспарға сай жүріп жатыр. Мәселен, Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде 8 мың гектар аумақта орман-патологиялық зерттеу жүргізіліп, 2629,5 гектар жерге зиянкестерге қарсы авиациялық-химиялық өңдеу жасалған.
Іле Алатауы ұлттық паркі аумағындағы Қаскелең шатқалында орналасқан "Алатау маралы" атты қожалықтың иесі Кеңес Қайырханұлы марал өсіреді. 2003 жылы Алтайдан 60 бас марал әкеліп, Алатауға жерсіндірген. Содан бері мал басы 150-ге жеткен.
Жыл сайын маусымда маралдың мүйізі кесіліп отырады. Егер кеспесе мүйізі кеуіп кетеді де, ішінде қан қалмайды. Жиналған қаннан емдік мақсатта арнайы өнімдер шығарылады. Шатқал ішінде емдеу орталығы да орналасқан.
Алматыдағы Іле Алатауы Ұлттық паркі аумағында "Бақыт соқпақтары" жобасы аясында жаңа абаттандырылған тау маршруты мен Қазақстандағы ең биік аспалы көпір ашылды.
Тау бағыты мен көпірді қазақстандық құрылыс компаниясы Алматының танымал тау бағыттарын абаттандыруға арналған "Бақыт жолдары" бастамасы аясында сыйға тартқан.
Абаттандырылған тау маршруты Проходное шатқалы арқылы Терра алаңына және Алёшкин көпірінен 3330 метр биіктікте орналасқан Космостанцияға дейін жалғасады. Маршруттың жалпы ұзындығы – 13,5 км. Жоба аясында салынып, тау символына айналған Алёшкин көпірі – Қазақстандағы ең биік аспалы көпірлердің бірі. Ұзындығы – 50 метр, ал теңіз деңгейінен биіктігі – 3000 метрден асады.
"Бақыт жолдары" алдағы уақытта жалғасын табады. 2026 жылы Бұтақты шатқалында 17 шақырымға созылатын төрт маршрутты, 2027 жылы 11 шақырымға созылатын "Жапон жолы – экопост" бағыттарын абаттандыру жоспарланған.


2026 жылға арналған жұлдыз жорамал: Кімдердің жолы болады

Астролог Юлия Кацманның болжамына сүйенсек, алдағы жыл – өмірлік мақсаттарды айқындайтын, табандылар мен адал жандардың бағы жанатын ерекше кезең болмақ. 2026 жылдың басты астрологиялық драйвері – Юпитер планетасының қозғалысы. Астрологияда молшылық пен кеңеюдің символы саналатын бұл планета жылдың екі жартысын екі түрлі сипатқа бөледі.
Юпитердің ықпалы: Кімдердің жолы болады?
Тамыз айына дейін: Юпитер су белгілерінде болады. Бұл уақыт аралығындаШаян,СарышаянжәнеБалықтардыңтасы өрге домалайды. Ішкі түйсік пен сезімге сүйенген істер сәтті аяқталады.
Тамыздан бастап: ПланетаАрыстанбелгісіне ауысады. Осы сәттен бастап от белгісі өкілдері –Арыстан,МергенжәнеТоқтылардыңдәуірі басталады. Бұл – көшбасшылық қасиетті көрсетуге, мансапты өсіруге және шығармашылық жобаларды жүзеге асыруға таптырмас уақыт.
Жылдың ең маңызды әрі қауіпті нүктелері –17 ақпанжәне12 тамыз.
Бұл уақытты рухани ізденіске, медитацияға және ішкі тыныштықты сақтауға арнау ұсынылады.
Астрологиялық болжам бойынша, Қазақстанның халықаралық беделі нығая түспек. Ел дипломатиялық жеңістерге жетіп, сыртқы байланыстарын кеңейтеді. Ең жағымды жаңалықтың бірі – Еуроодақ елдеріне виза алу жеңілдеп, құжат рәсімдеу процесі айтарлықтай оңтайлануы мүмкін.
Жыл иесі – Жылқыны риза ету үшін алтын түстес, сары, алқызыл, бордо немесе қызыл түсті киім таңдаңыз. Кесек әрі жарқыраған әшекейлер сіздің сенімділігіңізді арттырып, сәттілік шақырады.
Не қою керек: Жылқы сүйетін сұлы, бидай өнімдері, жас шөптер мен балғын салаттар. Ет тағамдарынан тауық, күркетауық немесе балық қойған дұрыс.
Неден тыйылу керек: Дастарханға жылқы етін қоюға қатаң тыйым салынады. Бұл жыл иесінің қаһарына ұшыратуы мүмкін деген сенім бар.
Үстелдің ортасына молшылық белгісі ретінде 8 мандаринді дөңгелетіп қойыңыз.
Үйдің ішін майшаммен аластап, ескі энергиядан тазартыңыз.
Үйге жылқы мүсінін қойсаңыз, оның басы жоғары қарап, есіктен төрге қарай "кіріп" тұрғанына мән беріңіз.Табысқа жетудің 3 кілті
Адалдық: Жылқы  текті әрі шыншыл жануар. Бұл жылы қулық пен алаяқтыққа орын жоқ. Тек адал еңбек қана жоғары бағаланады.
Тәуекел: Өміріңізді өзгертуден қорықпаңыз. Көшу, жұмыс ауыстыру немесе жаңа іс бастау бұл жылы қолдау табады.
Тілек тілеу өнері: Арманыңызды "Менде бәрі бар", "Мен бақыттымын" деп осы шақта айтып үйреніңіз. Бұл ғаламның энергиясымен үндесуге көмектеседі.


17 жылғы құлдықтан құтылған Құндыз бен Назгүл. Олардың ендігі тағдыры не болады?

2023 жылғы қыркүйекте "Көреміз" бағдарламасында 17 жыл ағасының қолында құлдықта болған Назгүл мен Құндыздың ауыр тағдыры қозғалды. Олардың оқиғасы ел назарына ілігіп, содан бері журналист Руслан Өтепбай қадағалап келеді. Құлдықтан босаған қыздарды бір жыл өткен соң Таразда тұратын Зүлфия Төленова оларды қамқорлығына алды.
Осы аптада әлеуметтік желілерде Құндыздың аяқ-қолы байланып жерде жатқан фотосы тарады. Мұны кім істегенін анықтау үшін журналист Руслан Өтепбай Таразға барып қайтты. Кейін Зүлфия Төленова басқа балаларға да қол жұмсағаны белгілі болды.
Осы орайда Информбюро порталы Назгүл мен Құндыздың құлдықтан қалай босағанын, қамқоршысынан қалай қорлық көргенін, оқиғаның мән-жайын баяндайды.
Қыздар Отырар ауданына қарасты Шілік ауылында тұрған. Назгүл 1991 жылы дүнеге келсе, сіңлісі Құндыз 1996 жылы туған. Мектеп жасында анасынан айырылған, ал одан ертерек әкелері дүниеден өткен. Ата-анасынан айырылған соң әкелерінің бірінші әйелінен туған ағаларының қамқорлығына алынған. Аға-жеңгесінің қолында болған кезде қыздарға мемлекеттен айына 150 мың теңгеден асатын ақшалай көмек төленіп келген. Алайда аға-жеңгесі оларға ешқандай жағдай жасамай, керісінше еңбегін қанап, 17 жыл құлдықта ұстаған. Мұны сыныптастарының бірі біліп, "Көреміз" бағдарламасына хабарлаған.
Назгүл мен Құндыздың інісі бірнеше жыл бұрын қайтыс болған. Құндыз бен інісі 18 жасқа толмай тұрып үкімет ата-анасы жоқ деп екеуіне екі бөлмелі пәтер берген. Кейіннен ағайындар арасында жетімдерге талас жүріп, үйді қайтадан мемлекет меншігіне өткізіп жіберген.
Ағалары Сәулебектің алты баласы бар. Ол байдың малын бағатынын, қыздар 7 қолында болғанын және ешқандай жұмыс істемейтінін айтқан еді. Жеңгелері қыздардың күтушісі ретінде айлық алып келген.
"Сыныптастары бұларды жақсы білмейді. Бұлар ауырады. Өзім мал баққаннан кейін қасымда ұстаймын. Олар бізден бөлек тұрады, өйткені Құндызда өкпе ауруы бар. Келіншегім балаларымызға жұғады деп қорқады. Сол себепті бөлек тұрғыздық", – деген еді Сәулебек Әбілдаев.
Назгүлдің сыныптасы Айша Мұстафинаның айтуынша, сыныптастарының бірі көктемде қой қырқуға барғанда басқалар тамақтанып отырғанда екі қыздың дәретхана жақта нан ұстап жеп жүргенін көрген. Жақындап барған соң Назгүлді танып, суретке түсіріп алған. Сол кезден бастап Айша анасына хабарласып, Назгүл мен Құндыздың жағдайын сұрай бастаған.
"Ауыл әкімі "қыздардың жағдайы жақсы" деген. Сондада өзіміз көрейік деп бардық. Жүрегіміз ауырып кетті. Қойшыға арналған үйде тұрады. Ол жерде ешқандай жағдай жоқ. Жейтіндері – нан мен су. Киімдері ескіріп әбден тозған, жұқа шалбар мен жейдемен жүр. Тіпті іш киімдері жоқ. Тұратын жерінде ешқандай тазалыққа арналған зат жоқ. Қыздардан қолаңса иісі шығып тұр", – деген еді Назгүлдің сыныптасы Айша Мұстафина.
Бір жыл бойы телебағдарлама редакциясының қарауында болған апалы-сіңлілі 2024 жылы қазанда жаңа заңды қамқоршысы Зүлфия Төленованың қамқорлығына өтті. Сол кездегі ақпаратқа сәйкес, Таразда тұратын Зүлфия Төленова барлығы 37 балаға бас-көз болған. Оның 13-і отау құрған, бүгінде 21 немересі бар.
"Қазір менімен 12 бала тұрады. Назгүл мен Құндызбен бір-екі ай шамасында бірге тұрдық. Қазіргі уақытты қыздардың заңды қамқоршысымын. Шаңырағымдағы әрбір баланың өмірде орнын табуына көмектесемін. Менің есігім 24 сағат бойы ашық. Бұл қыздардың сыныптастарына, бағдарлама редакциясына алғысым шексіз. Халықтың, сіздердің алдарыңызда мен сөз бере аламын. Өйткені мен өзіме сенемін", – деген еді Зүлфия Төленова.
Бір жыл бойы түрлі терапиядан өткен Назгүл мен Құндыз ойын ашық айта бастады. Назгүл қой баққанын, күннің ыстығында тезек жинағанын, содан қап-қара болып кеткенін айтты.
"Мал бағып жүрген кезде шаршайтынбыз, қазір әдемі болып қалдық. Құндыз аппақ болып қалды. Шашы ол кезде қысқа еді, қазір өсті", – деді Назгүл.
2025 жылы наурызда журналист Руслан Өтепбай Назгүл мен Құндыздың жағдайын білу үшін арнайы Таразға барды. Ол қыздардың азып кеткенін көрген. Олардың заңды қамқоршысы Зульфия Төленова лайықты адам табылса қызметінен бас тартатынын айтқан еді. Руслан Өтепбай биыл жаңа жылда Тараз қаласында тұрып жатқан апалы-сіңілі қыздарды құттықтауға барғанда да қыздардың жағдайы жақсы емес екенін аңғарған.
25 қаңтарда әлеуметтік желіде Құндыздың аяқ-қолы байланған суреті тарады. Суретті көрген бойда Руслан Өтепбай Зүлфия Төленоваға хабарласқан. Ол бұл жағдайды өзі де енді естіп тұрғанын, оқиға болғанда үйде болмағанын айтқан. Журналист Таразға жолға шығамын дегенде Зүлфия Төленова қарсы шыққан.
"Құндыз әпкесі Назгүлді ұрған. Ауруы қозып кеткен ғой. Сол кезде байлаған ба, білмеймін. Мен де қазір көріп жатырмын. Үйде Танялар байлаған. Таня – топтағы қыз, сөйлей алмайды. Мен әрі-бері жұмыстармен жүрген едім. Өзім де қатты ашуланып тұрмын. Дүйсенбі күні өтініш жазып, қыздарды үкіметке өткіземін деп отырмын. Шаршадым", – деді Зүлфия Төленова.
Публикация от Руслан Есмагамбетов (@ruslan_utepbai)
"Бәрі белгілі болды. Қиналып жүрген тек Құндыз бен Назгүл ғана емес екен. Желтоқсан айының 29-ы күні Зүлфия Төленованың үстінен ұрып-соғу фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Арызданушылар – асыранды балалары. Балалардың айтуынша, Зүлфия Төленова ішімдік ішіп алып, олардың мазасын алып, бірнеше рет қол көтерген. Аталған дерек бойынша қазіргі таңда тергеу амалдары жүргізіліп жатыр. Егер кінәсі дәлелденсе, заң аясында жауапқа тартылады", – деп жазды Руслан Өтепбай.
27 қаңтарда әлеуметтік желіде Құндыздың журналист Руслан Өтепбайға қатысты бейәдеп сөздер айтып, қоқан-лоқы көрсеткен видеосы тарады. Құндыз видеода "Мен оны пышақтап өлтірем, маған жақсылық жасамай-ақ қойсын" деп айтқан.
Публикация от Өзекті жаңалықтар мен қызықты видеолар (@shymda_)
Оқиғаның мән-жайын анықтау үшін журналист Руслан Өтепбай Таразға барып, зерттеу жүргізді. 28 қаңтарда YouTube желісінде "Құндызды кім байлады? Тараздан шұғыл шығарылым" деген видео жариялап, қыздарды Зүлфия Төленованың қорлығынан арашалап қалды.
Журналист Назгүл мен Құндыз тұрған үйге барып, Құндыздан кім байлап тастағанын сұрады. Құндыз сол күні үйде Зүлфия Төленова болғанын, бірақ мұны ол жасамағанын айтты. Ал Таня болса Зүлфия Алматыға кеткенін және ешкімді ұрмайтынын жеткізген. Таня мұны істеген Әділхан десе, Зүлфия Таня дейді.
"Сырттан тон пішпейін деп кеше сізге хабарластым. Енді үйіңізге келіп тұрмын. Құндыздан сұрасам "Зүлфия мама" деп отыр. Екі қызды бас амандығында мемлекетке өткізіңіз. Содан соң мен қамқорлығыма аламын", – деді Руслан Өтепбай.
Құндыздың әпкесі Назгүл мұны кім жасағанын білмейтінін, Зүлфия ешкім ұрмайтынын айтып отыр. Алайда видеодан қыздың сөйлеуге қорқып отырғанын аңғаруға болады. Зүлфия Төленова жағдайдан хабарсыз екенін айтып, ат-тонын ала қашты.
"Мүмкін емес, білмеймін. Мұны кеше көріп шок болдым. (...) Неге мұны қазбалай бересіздер. Ауру қыз. Жауап бере алмайды. Мынау деген сұмдық нәрсе екенін түсініп тұрмын. Менің миыма келмейді екен", – деді ол.
Қыздар тұрып жатқан үйге Жібек Жолы аудандық полиция бөлімінің бастығы Жәнібек Тұрлыбаев та келді. Ол 2025 жылы 29 желтоқсан күні Зүлфия Төленоваға қатысты ҚР Қылмыстық кодексінің 140-бабының 2-бөлімі бойынша сотқа дейінгі тергеу жұмыстары басталғанын мәлімдеді. Ол кезде Зүлфия Төленова қамқорлығындағы қыздың шашын жұлған видео таспаланды.
"Қазіргі таңда тиісті сараптама тағайындалып, қорытындысының нәтижесі бойынша оның әрекетіне құқықтық баға беріледі. Қалған мәліметтер жария етілмейді. Дәлелденсе екі жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Одан жеңіл жаза – 1000 АЕК айыппұл", – деді Жәнібек Тұрлыбаев.
Жібек жолы ауданының әкімі Қарлығаш Аралбекова да оқиға орнына келіп, журналист Руслан Өтепбайға сұхбат берді.
"Бұл кісі туралы білеміз. 2011 жылдан бері балаларға қарайды. Бір жағанын мемлекетке көрсетіп жатқан көмегі болса, бір жағынанан балаларға қарағаны үшін ақы төлееді. Он күн бұрынғы жағдайдан хабардармын. Ал кешегі (Құндыздың қол-аяғы байланған) видеоны енді көріп тұрмын. Заң аясында тергеу жұмыстары жүргізіледі. Істі міндетті түрде өзім қадағалаймын", – деді аудан әкімі.
Қорғаншылық-қамқоршылық бөлімі басшысының орынбасары Шолпан ханым да Зүлфия Төленованың үйіне келді. Ол әлеуметтік қызметкерлер қыздардың жағдайын қадағалап тұрғанын, ешқандай шағым болмағанын айтып отыр.
"Қамқоршысы болғаннан кейін, жауапкершілік алғаннан кейін қарау керек еді. Назгүл мен Құндызды мемлекеттің қарамағына – интернатқа өткіземіз. Облыстық басқармамен уақытша орналастыру туралы сөйлесейік. Сосын электронды түрде қамқоршылыққа өтініш бере аласыз", – деді ол.
Руслан Өтепбай қыздарды бұл жерде қалдыруға болмайтынын айтып, мамандармен бірге әлеуметтік көмек көрсету орталығына алып келді. Назгүл мен Құндыз Жамбыл облысына қарасты №5 арнаулы әлеуметтік көмек көрсету орталығына табысталды. Журналист Өтепбай апалы-сіңлі Назгүл мен Құндызды өз қамқорлығына алғысы келеді. Құжатты рәсімдеген соң қыздарды өзі Алматыға алып кететінін айтты.
Орталыққа Құндыздың сыныптасы әрі туысы Бибігүл де келіп, Құндыздан оқиғаның анық-қанығын сұрады. Екеуі сөйлескенде Құндыз өзіне дәрі беріп жатқанын айтқан. "Қинап ішкізе ме? Ол сенің денсаулығыңа керек пе? Қолыңнан ұрды ма, Кім ұрды Зұлфия апай ұрды ма? Не үшін ұрды?" деп сұрады.
"Қолымнан ұрды. Қатты ұрады. Дәрі ішпегенім үшін ұрады. Назгүлге ұрысады. Оны ұрмайды. Мені ұрады. Төсегімді тартып "тұр-тұр" деп жұлқылап оятады", – деп жауап берді Құндыз.
Кім байлағанын сұрағанда Зүлфия екенін, "неге дәрі бердіңіз?" деп ұрғанын, содан соң Зүлфияның басқаларға "мынаның қолын байлап тастаңдар" деп, ал өзі қарап тұрғанын айтты.
"Күнде ұрады. Бірінші мені айқайлап тұрғыза береді. Ұрады, сосын басыңды айналдыратын дәрі береді. Дәріні ішсем басым айналады. Өліп қалған адам сияқты ештеңені сезбеймін", – деді Құндыз.
27 қаңтарда Жамбыл облысының полиция департаменті Зүлфия Төленова бақылауында болған балалар мен мүгедек қызға қатысты азаптау фактісі бойынша жаңа мәліметтерді жариялады. Полицияның хабарлауынша, әйел уақытша ұстау изоляторына жеткізілді.Облыстық полиция департаментінің мәліметінше, бұл дерек бойынша ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабының 2-бөлімі (азаптау) және 140-бабының 3-бөлімі (кәмелетке толмағанды тәрбиелеу міндеттерін орындамау, екі немесе одан көп адамға қатысты) бойынша тергеу жұмыстары басталды.
"Балалар медициналық қызметкерлердің қарауынан өткізілді және арнайы балалар мекемесіне орналастырылды. Тағы екі ересек қамқорлықтағы тұлға – Арнайы әлеуметтік қызмет көрсету орталығына жіберілді. Қамқоршы күдіктінің уақытша ұстау изоляторына жеткізілгені хабарланды. Тергеу барысында барлық жағдай толық, жан-жақты және объективті зерттеліп, нәтижесінде заңнамаға сәйкес процессуалды шешім қабылданады", – деп хабарлады полиция.
Қылмыстық баптар бойынша Төленова төрттен жеті жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Зүлфия Төленованың қамқорлығында 17 бала болған.


Білім сапасы мен адами капиталды арттыруда әлеуметтік бастамалардың маңызы қандай

Қазақстанда соңғы он жылдықта білім сапасын арттыруға бағытталған түрлі бастамалар жүзеге асып жатыр. Осы салада тұрақты әрі стретегиялық шешімдер ұсынып жүрген ұйымның бірі – Bilim Foundation корпоративтік қоры. Сегіз жыл бойы қор Қазақстандағы білім сапасын арттыруға үлес қосып, әлеуметтік маңызды мәселелерді шешуге бағытталған озық әдістер мен шешімдерді енгізіп келеді.
Қор президенті Ерлан Айтмұхамбеттің айтуынша, қор жастар арасындағы суицидтің алдын алу, ауылдық жерлердегі білім сапасын арттыру және өңірлердегі жастарға тең мүмкіндіктер ұсыну сияқты жобаларды жүзеге асыруда. 2012 жылы жүргізілген ғылыми зерттеу нәтижелеріне негізделген жоба жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықтың терең себептерін анықтауға мүмкіндік берген. Қор суицидтің алдын алатын әлемдік үздік стратегияларды біріктіріп, оларды Қазақстанның жағдайына бейімдеген.
"Бастапқыда бағдарлама Қызылорда облысында жүзеге асты. Бар болғаны екі жыл ішінде балалар арасындағы суицид деңгейі 50 пайызға төмендеп, суицидтік әрекеттер 78 пайызға азайды. Бұл көрсеткіш жобаны басқа өңірлерге енгізуге негіз болды. Бес жыл ішінде қор Қызылорда, Ақмола, Атырау және Ақтөбе облыстарын қамтыды. Алматы, Астана және Шымкент сияқты ірі қалаларда және Солтүстік Қазақстан облысында да жұмыс істеп көрдік", – деді Ерлан Айтмұхамбет.
Бүгінде жоба жаңа аймақтарды қамтып, кеңейіп келеді. Жобаның маңызды тұсы – процесс толығымен цифрландырылған. Қор ІT-шешімдер арқылы нақты диагностика жүргізіп, адами факторлардан болатын қателіктерді барынша азайтуды мақсат етеді. Бұдан бөлек қор балалардың өмірлік дағдыларын дамытуға, оның ішінде әлеуметтік және коммуникациялық қабілеттерін жетілдіруге ерекше көңіл бөледі. Себебі мұндай дағдылардың девиантты (нормадан тыс) мінез-құлық пен қылмыстың алдын алуда маңызды рөл атқаратыны анықталған. Осы ретте балалардың әлеуметтік машықтарын дамыту мақсатында қор BF Books деп аталатын тағы бір жобаны бастаған. 65 кітаптан тұратын серия балалардың психикалық сауатын арттыруға бағытталған жүйелі шешімге айналды.
Қор балалар мен жастардың, әсіресе алыс елді мекендерде оқитын жеткіншектердің, сапалы психологиялық көмекке қол жеткізе алуына ерекше көңіл бөледі. Осы мақсатта қор BF Line онлайн психологиялық қолдау желісін құрған. Бұл қызмет жасөспірімдерге анонимді түрде кәсіби көмек алуға мүмкіндік береді.
"Суицидтің алдын алу жобасын бастаған кезде біз бір қиындыққа тап болдық: шағын елді мекендерде балалар мектеп психологтарына сенім артпайды. Көбіне ондағы психологтар – олардың жақын ортасынан шыққан адамдар, олар баланың отбасын және туыстарын жақсы біледі. Нәтижесінде, жасөспірімдер ашылып, уайымын бөлісуден қорқады. Осылайша құпиялылықты сақтай отырып, кәсіби көмекке жүгінуге болатын платформа құру идеясы пайда болды", – деді қор басшысы.
Қазіргі таңда қормен серіктестік мектептерде BF Line желісінің байланыс нөмірлері көрсетілген ақпараттық плакаттар орнатылған. Бұл балаларға кәсіби психологтарға тікелей жүгініп, өз мәселелері бойынша қажетті қолдау алуға мүмкіндік берді. Жобаны тәжірибелі психологтардан тұратын команда іске асырады. Олар балаларға кеңес беріп қана қоймай, өңірлердегі мектеп мамандарын да оқытады.
"Біздің психологтер – 10-20 жылдық тәжірибесі бар мамандар. Олар жергілікті әріптестерімен бірлесе жұмыс істеп, балаларға психологиялық қолдау көрсетудің тиімді әдістерін үйретеді", – деп толықтырды Ерлан Айтмұхамбет.
Қор қызметінің тағы бір басты бағыты – ауылдық жерлердегі білім беру сапасын жақсарту. Осы мақсатта қор 2019 жылы мемлекеттік-жекеменшік серіктестік аясында Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданының Петерфельд ауылында арнайы жобаны іске қосқан. Қор басшысы Ерлан Айтмұхамбеттің айтуынша, бұл жоба ауылдық мектептердегі бірнеше мәселенің шешімі ретінде жүзеге асқан.
"Қазақстан президенті ауылдық және қалалық мектептер арасындағы білім беру сапасының алшақтығын азайтудың маңызын бірнеше рет атап өтті. Қазақстанда көптеген ауыл мектебі апатты жағдайда, ал білім сапасы төмен деңгейде қалып отыр. Осы жағдайды өзгерту үшін біз ауылдық мектептерді жаңарту жобасын бастадық. Мемлекетпен серіктестік құра отырып, жеке инвесторлардың қолдауымен Петерфельд ауылындағы мектепті заманауи әрі тиімді білім беру мекемесіне айналдырдық", – деді Ерлан Айтмұхамбет.
1969 жылы салынған ғимараттың 80 пайызы күрделі жөндеуді талап еткен. 2019 жылы мектепке 300 миллион теңге көлемінде инвестиция салынып, күрделі жөндеу жүргізілген. Бүгінде Қызылжар Абай мектебі заманауи білім беру стандарттарына сай жабдықталып, толықтай жаңартылған оқу ордасына айналған. Қор басшысының айтуынша, жоба мұғалімдердің біліктілігін арттыруды да көздейді. Бұл үшін қор Назарбаев Зияткерлік мектептерімен ынтымақтастық орнатқан. "Қызылжар Абай мектебі" деген жаңа атауға ие болған мектептегі білім беру моделі Абай Құнанбайұлының философиялық және педагогикалық қағидаттарына негізделген.
Қордың алға қойған тағы бір басты міндеті – балалардың тұрғылықты жеріне қарамастан, тең тұрғыда сапалы білім алуына жағдай жасау. Осы мақсатта қор Маңғыстау облысының балаларының бәсекеге қабілеттігін арттыру мақсатында "Жарқын Болашақ" бағдарламасын бастаған.
"Біз елдің болашағы жастарға тәуелді екенін жақсы түсінеміз. Сондықтан "Жарқын Болашақ" бағдарламасы шалғай өңірлердегі балалардың үздік білім алып, әлеуетін ашуды, жылдам өзгеріп жатқан әлемде бәсекеге қабілетті болуына көмектесуді көздейді. Біз оларға еліміздегі ең жақсы мектептер мен колледждерге оқуға түсіп, қажетті білім мен машықтарды игеруіне жағдай жасаймыз", – деді қор басшысы.
2023 жылы жобаны 118 бала тәмамдап, оның 112-сі жоғары оқу орындарына түсті. Оқу ордалары қатарында Назарбаев Университеті, Гумилев атындағы ЕҰУ, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ және ҚБТУ сияқты жетекші университеттер бар.
"Мұндай жобаларды кешенді жүзеге асыруда команданың рөлі ерекше. Әр топтағы балаларға куратор, сондай-ақ мектеп немесе колледж тарапынан педагогтар мен тәрбиешілер бекітілген. Біздің кураторлар балалардың тұлғалық дамуына, коммуникациялық машықтарының артып, жаңа ортаға бейімделуіне баса көңіл бөледі. Сонымен қатар өтпелі кезеңдегі қиындықтарды еңсеруге көмектесетін психологтарымыз да жұмыс істейді.  Біздің міндетіміз – олардың бейімделу процесі сәтті өтуін қадағалап, тұлғалық дамуына көмектесу", – деп толықтырды Ерлан Айтмұхамбет.


Неке жаңғырту трендке айналды. Бұл сән бе, әлде салт па

Соңғы жылдары Қазақстанда неке жаңғырту рәсімі танымал бола бастады. Әсіресе, белгілі өнер адамдары мен танымал тұлғалар некелерін қайта жаңартып, бұл рәсімнің қоғамда талқылануына себепкер болып жүр. Бұл үрдіс қайдан шықты? Ислам дінінде мұндай рәсім бар ма? Дінтанушылар бұл туралы не дейді?
Былтыр белгілі әншілер Қыдырәлі Болманов пен Қарақат Әбілдина күміс тойын атап өтіп, неке жаңғырту рәсімін жасаған еді. Ол үшін тойға 25 жыл бұрын әншілердің некесін қиған Лесбай қажы арнайы келген. Бұл туралы:
"25 жыл бұрын некемізді қиған Лесбай қажы, міне, бүгін, күміс тойымызға арнайы қонақ болып келіп, неке жаңғырту рәсімін жасадық. Бұл да Алланың бір жоспары, біздің отбасымызға деген ерекше сыйы деп білеміз. Тілегін жаудырған жақсы адамдарым, сіздерге де осындай той жұғысты болсын!", – деп жазды Қарақат Әбілдина.
A post shared by Karakat Abildina (@karakat_a)
Тағы бір мысал – теолог Алтындан Халел мен оның жолдасы Умра қажылығы кезінде Арафат тауында некелерін жаңартқан. Олар бұл рәсімді өздерінің отбасылық өмірін одан әрі нығайту мақсатында жасағандарынайтқан.
A post shared by АЛТЫНДАН ХАЛЕЛ|ТЕОЛОГ|ЖЕНСКИЙ КОУЧ|ОБУЧЕНИЕ ИСЛАМУ•НАМАЗУ•КОРАНУ (@altyndan_khalel)
Психолог Құралай Ошақбаева да (әлеуметтік желіде Құралай ханым деген атпен танымал) жолдасымен бірге Үндістанға барып, үнді дәстүрімен некесін жаңғыртып, бұл рәсімнен ерекше әсер алғанын әлеуметтік желіде бөлісті.
A post shared by Құралай Ханым (@quralai_hanum)
Желі қолданушыларының кейбірі танымал тұлғалардың бұл әрекетін құптап, ізгі тілек білдірсе, кейбірі сынға алып, құптамады. Бірі "жастарға" бақыт тілесе, екіншісі "Ислам дінінде мұндай рәсім бар ма еді?" деп жазды.
Ал Құралай Ошақбаева сынға алған оқырмандарына бұл рәсімді контент үшін жасағанын айтты.
"Шри-Ланка дәстүрінде бар неке жаңғыртуды біз де жасадық. "Үнді махаббаты" болып, 25 жұп некемізді жаңғырттық. Отбасылық достарымызбен жылдағы дәстүріміз әдемі жалғасты. Өз өмірімізден кино жасаймыз деп, сөзге қалдық. Бұрыш-бұрышта тығылып, әр нәрсені бүлдіріп, арақ ішіп, неше түрліні көрсетіп жүргендер бар емес пе?! Оның қасында бала кезден көріп өскен үнді фильмдерін өз көзімізбен көріп, бөтен емес, өз байымызбен, өзіміз үшін естелік етіп контент жасап жатқан жоқпыз ба", – депжаздыпсихолог.
Жалпы әлеуметтік желілерде  #некежаңғырту тегімен бірнеше видео табуға болады. Онда кей жұп бұл рәсімді үйленгендеріне бірнеше жыл толуына байланысты өткізгенін, екінші бірі жас кезінде мұсылманша некесі қиылмағандықтан жаңғыртқанын жазған.
Теолог Нұрлан имам Байжігітұлышариғатта ажыраспаған адамдардың неке жаңғырту ұғымы жоқ екенін айтады.
– Неке – ер-азаматтың нәзік жүректіге бір-ақ рет беретін ауыр серті, уәдесі, сөзі, аманаты, "Осы әйелді қаладым, ие боламын!" деп, Жаратушыға бір-ақ рет беретін анты. Неке – ерлі-зайыптыны бір-біріне байлау болса, талақ – соның шешілуі яки үзілуі. Шариғат тілінде некенің ұлы шарты – "Ижап" және "Қабул". Екі жастың мұсылман болуынан бастап, куәлер, неке сыйлық, ата-ана ризалығымен ұштасады. Дегенмен, неке анты бір-ақ рет беріледі. Яғни, шарттарымен неке бір-ақ рет қиылады. Қолымыздағы телефонның жаңартулары сияқты, бір рет қиылған некенің жаңартулары болмайды.
Мысалы, ерлі-зайыптылар ренжісті, арада үлкен дау-жанжал болды, екеуі екі жаққа кетті делік, алайда талақ сөзі айтылмады. Содан 1 жыл, 10 жыл, 100 жыл, тіпті, 1000 жыл бөлек тұрсын, сол әуелде бір рет қиылған некесі талақ түспейінше, сот бұзабаса, сол қалпын, күйін сақтап тұра береді.
Ал талақ түсіп, ресми ажырасқан ер мен әйел райынан қайтса, оның өзінде үш талақ берілмесе, қосылған кезде неке қайта қиылады. Осыны ел ішінде "неке жаңғырту" деп атап кеткен. Тағы айтамын, неке – ойнайтын дүние емес. Бар болса – бар. Жоқ болса – жоқ. Ойнауы, қалжыңдасуы да, у-шумен айтуы да, керек десеңіз, мастығы да есепке өтеді. Сонымен бірге, мемлекеттік заңды некені бұзып, өкіметті алдап, бірге тұра беру де зинаға барған жол екенін білген жөн, – деп түсіндірді имам.


Баланы ұратын тәрбиешілерге тоқтам бар ма? Балабақшаларда қашан тәртіп орнайды

Соңғы уақытта балабақша тәрбиешілерінің балаларды ұрып-соғу деректері жиілеп, қоғамда үлкен алаңдаушылық туындап отыр. Астанада тәрбиеші бүлдіршінге үш күнде 19 рет қол көтеріп, қылмыстық жауапкершілікке тартылса, Шымкентте сызғышпен ұрған тәрбиеші 80 сағаттық қоғамдық жұмысқа міндеттелді. Жезқазғанда тағы бір тәрбиеші балаға күш көрсеткені үшін жазаланды. Осыған орай, Informburo.kz редакциясы Оқу-ағарту министрлігіне ресми сауал жолдап, тәрбиешілердің кәсіби жарамдылығы, жұмыс жүктемесі, кадр тапшылығы және балалардың қауіпсіздігі туралы сұрады. Төменде министрліктің ресми жауабы бойынша дайындалған материалды ұсынамыз.
Тестілеу педагогтың тек білім деңгейін бағалау мақсатында жүргізіледі. Ал тәрбиешілерге мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс істеуді, соған психологиялық дайындықты колледждер мен жоғары оқу орындарында үйретеді. Яғни педагог балабақшаға балалармен жұмыс істеуге психологиялық, моральдық тұрғыдан дайын болып келеді.
Балабақшалар мен басқа да білім беру мекемелерінде педагогикалық әдеп жөніндегі кеңестер жұмыс істейді. Бұл кеңестер ұжымның адамгершілік-психологиялық ахуалын жақсарту, педагогикалық әдептің бұзылуына байланысты даулы жағдайларды реттеумен айналысады.
Мектепке дейінгі ұйымдардың штатында педагог-психолог маманы қарастырылған. Ол балаларға, ата-аналарға және педагогтерге психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетеді. Сондай-ақ жағымды психологиялық орта қалыптастыру бағытында түрлі жұмыстар атқарады.
Қазақстанда педагог мәртебесі мен оның кәсіби қызметіне қойылатын талаптар "Педагог мәртебесі туралы" заңмен нақты реттелген. Аталған заңның 7-бабына сәйкес, балалар мен ата-аналар тәрбиешілерге құрметпен қарап, лайықты қарым-қатынас көрсетуі керек. Бұл тәрбиешілердің заңмен бекітілген құқы.
Өз кезегінде балабақша тәрбиешілері де педагогикалық әдеп нормаларын, оның негізгі қағидаттары мен талаптарын ұстануға міндетті.
Бір топтағы бала саны норматив талаптарымен бекітілген. Ерте жас тобындағы бала саны – 10 болса, келесі топта 20 бала, ал 3-5 жастағы балалар тобында 25 бала болуы керек.
Қазіргі уақытта республиканың барлық өңірінде мектепке дейінгі ұйымдар саны артып келеді. Халықтың қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында балабақшалар, әсіресе жекеменшік балабақшалар көптеп ашылып жатыр. Мемлекеттік мектепке дейінгі ұйымдарда 3-4% педагог жетіспейді. Бұл сұрақты шешу үшін колледждер мен жоғары оқу орындарында тәрбиеші мамандығына грант санын көбейту, жалақыны 100% арттыру, әлеуметтік кепілдіктер беру шаралары қолға алынды.
"Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы" заңға сәйкес Оқу-ағарту министрлігі 2022 жылғы 30 наурызда №117 бұйрықпен "Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы қызметті жүзеге асыратын террористік тұрғыдан осал объектілерінің терроризмге қарсы қорғалуын ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулықты" бекітті.
Нұсқаулыққа сәйкес білім беру объектілері 2 топқа бөлінеді:
Бірінші топтың объектілері жедел басқару орталықтарына қосылған бейнебақылау жүйелерімен, ішкі істер органдарының кезекші бөліміне шығатын дабыл беру құралдарымен жабдықталады. Екінші топтағы ұйымдар бұған қоса домофон жүйесімен қамтамасыз етіледі. Қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды талабы – бейнебақылау жүйесін жедел басқару орталықтарына міндетті түрде қосу.
Егер тәрбиеші педагогикалық әдеп нормаларын бұзса, ата-аналар тиісті органға шағымдана алады. Мұндай кезде Білім саласында сапаны қамтамасыз ету жөніндегі аумақтық департаменттер кәсіпкерлік кодексінің 138-бабына сәйкес, тексеру аша алады. Ол білім беру оқу бағдарламаларын іске асыратын ұйымдарға арналған тексеру парағы негізінде жүргізіледі.
Балалардың құқықтарын кешенді қорғау мақсатында 2023–2025 жылдарға арналған "Балалардың зорлық-зомбылықтан, жәбірленуден және оларға қатыгездікпен қараудан қорғалу құқығын іске асыру" бөлімі бар кешенді жоспар іске асырылады.
Сонымен қатар, мектепке дейінгі ұйымдарға балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, оларды тәрбиелеу, дамыту, күтіп-бағу үшін мемлекеттік білім беру тапсырысы орналастырылады. Мемлекеттік тапсырысты орындаушы ұйымдар балаға қолайлы, қауіпсіз, дамытушы білім ортасын құруға және норматив талаптарын сақтауға міндетті. Бұл талаптар сақталмаған жағдайда мекеме жұмыс жүргізе алмайды.


"Қайрат" пен "Реал Мадрид" матчы: Мәтін түріндегі трансляция

23.40.Тарихи матч аяқталды. "Реал Мадрид" футболшылары "Қайрат" қақпасына бес гол салып, ойын 0:5 есебімен бітті.
23.38.Ойынның соңғы минутында "Реал" футболшысы Браим Диас гол салды. Есеп – 0:5.
23.35.Негізгі уақыт аяқталды. Төреші үш минут қосты.
23.32.Ойын соңына жақындап қалды. "Реал Мадрид" футболшылары допқа иелік етіп, бір-бірімен алмасып, "Қайрат" футболшыларына бермей жатыр.
23.27.Алаңға енді ғана шыққан Эдуардо Камавинга "Қайраттың" бос қақпасына гол салды. Есеп – 0:4.
23.24. "Реал" сапында ойыншылар ауысты. Камавинга, Беллингем және Гонсалолар Гюлер, Тчуамени және Мбаппені алмастырды. Ал "Кайрат" сапында Громыко мен Саптаевтың орнына Зария мен Рикардиньо шықты.
23.17.Ойынның 73-минутында Гюлерден пас алған Мбаппе "Қайрат" қақпасына үшінші голын салды. Есеп – 0:3.
23.16."Реал" сапындағы Родриго пен Браим Диас Винисиус пен Мастантуононың орнына алаңға шықты.
23.12.Дани Себальос қарсыласын шалып құлатты. Төреші пенальти беру керек еді, алайда бас төреші Марко Гуида VAR қарап, пенальти болмайтынын айтты
23.07.Ойынның 64-минутында "Қайрат" бірден үш ойыншысын ауыстырды. Арадтың орнына Эдмилсон, Жоржинью орнына Байбек, Тапалов орнына Станоев шықты.
23.06."Қайрат" футболшылары ойынның 60-минутында шабуылды үдетіп, қарсылас қақпасына бірнеше соққы жасап үлгерді.
23.01."Қайрат" ойыншысы Арад "Реал" қақпасына доп бағыттады. Бірақ қақпадан сырт кетті.
22.59.Сатпаев "Реал" қақпасына айып соққысын бағыттады. Алайда доп тордың сыртынан табылды. Жанкүйерлер доптың торға тигенін көріп гол деп ойлап қалды.
22.56.Мбаппе жалғыз өзі "Қайрат" қақпашысы Шерхан Қалмырзамен бетпе-бет келіп, қақпаға бағыттаған соққысы голға ұласты. Есеп – 0:2.
22.54."Қайрат" сапындағы Валерий Громыко қарсыласына өрескел әрекет жасап, сары қағаз алды. Енді оған ойын соңына дейін байқап ойнауға тура келеді.
22.47.Футболшылар алаңға оралды. Екінші тайм басталды. "Реал Мадрид" алғашқы минуттан шабуылға шықты.
22.33.Төреші 45 минут біткен соң қосымша бір минут қосып берді. Матчтың бірінші таймы 0:1 есебімен аяқталды.
22.30.Шерхан Қалмырза "Реал" ойыншысы Винисиустің соққысын қайтарды.
22.26.Ойынның 37-минутында қақпашы Қалмырза мадридтік Гарсияның соққысын қайтарды.
20.25."Қайрат" алғашқы таймның соңғы минуттарында шабуыл жасады. Бұл жолы Громыконың соқысы қақпадан сырт кетті.
22.20.Ойынның 31-минутында "Реал" футболшысы Себальостың "Қайрат" қақпасына бағыттаған соққысын Қалмырза қайтарып қалды.
22.15."Реал Мадрид" шабуылын үдетті. 27-минутта Шерхан Қалмырза қарсыластың екі соққысын қайтарып үлгерді.
22.11.Ойынның 24-минутында Мбаппе "Қайрат" қақпасына пенальти орындап, гол салды. Осылайша есеп ашылды.
22.08.Матчтың 20-минутында қақпашы Шерхан Қалмырза Мбаппенің қауіпті соққысын қайтарды.
22.06.Ойынның 18-минутында Арда Гюлер "Реал" бұрыштама добын қауіпті орындады.
22.04.Сол қапталдан Дастан Сатпаев "Реал Мадрид" қақпасына қауіпті шабуыл жасады.
21.09.Ойынның 12-минутында Мбаппенің "Қайрат" қақпасына бағыттаған соққысына Мартынович бөгет болды.
21.08."Қайрат" футболшысы Луиш Мата "Реал Мадрид" ойыншысы Мбппені құлатты. Ойынның он минутында "Реал Мадрид" өз алаңынан шықпады.
21.54.Ойынның алтыншы минутында Жоржиньо "Реал Мадрид" қақпасына шабуыл жасамақ болды, бірақ "Реал Мадрид" футболшысы жолын кесті.
21.47."Қайрат" пен "Реал Мадрид" арасындағы матч басталды. Төрешінің ысқырығы естілді. "Қайрат" футболшысы Дастан Сатпаев ойынның оныншы секундында-ақ "Реал Мадрид" қақпасына шабуыл жасап үлгерді.
21.45.Футболшылар "Орталық стадион" алаңына шықты.
21.10."Реал Мадридтің" алаңға шығатын негізгі құрамы: Куртуа, Асенсио, Хёйсен, Алаба, Гарсия, Чуамени, Себальос, Гюлер, Мастантуоно, Винисиус, Мбаппе.
Публикация от Real Madrid C.F. (@realmadrid)
21.05."Кайраттың" алаңға шығатын негізгі құрамы белгілі болды: Қалмырза, Тапалов, Мартынович, Сорокин, Луиш Мата, Мрынский, Касабулат, Арад, Громыко, Жоржиньо, Сатпаев.
20.45.Ойынның басталуына бір сағат қалды.
20.40.Орталық стадион алдында адам қарасы көп. Жанкүйерлер әлі де стадионға кіріп жатыр. Билет ала алмай сыртта жүргендер де қаншама.
19.30.Flashscore.com бүгін алаңға негізгі құрамда шығатын футболшылардың тізімін жариялады. "Реал Мадрид" сапында Мбаппе, Родриго, Беллингем, Гарсия, Диас, Камавинга, Себальос, Алаба, Асенсио, Вальверде, Куртуа бар. "Қайрат" құрамында Сәтпаев, Қалмырза, Тапалов, Мартынов, Сорокин, Мата, Қасаболат, Арад, Мрынский, Жоржиньо, Громыка бар.
18.35."Қайрат" футбол клубының капитан Александр Мартынович УЕФА-ға берген сұхбатында "Реал Мадридке" қарсы ойын туралы пікір білдірді.
"Шынымды айтсам, жеребеде Мадридтік клубпен түскеніміз таң қалдырды. Басты мақсатымыз ел чемпионатын ұтып, Еуропалық жарыстарға шығу еді. Бірақ барлық кезеңнен өтіп, топтық кезеңге жолдама алу арманымыз орындалды. Ең бастысы – алаңға шығып, ойыннан да, стадиондағы атмосферадан да барынша ләззат алу" – деді Мартынович.
18.15.Defensa Central мәліметінше, "Реал Мадрид" бүгін "Қайратты" жеңсе 2,1 миллион евро алады. Ал тең түссе мадридтік клуб 700 мың евроға ие болады. "Қайраттан" жеңілсе ақшадан қағылады.
18.05.Матч аяқталған соң тегін автобустар жүреді. Барлығы 60 автобус жолға шығып, 6 нүктеге дейін қатынайды:
Қала метросының жұмысы түнгі сағат 01.00-ге дейін ұзартылады.
17.50.Футбол мачты кезінде 2,5 мыңнан астам полиция қызметкері жұмыс істейді. Олар жанкүйерлер мен ойыншылардың қауіпсіздігін сақтап, жол қозғалысын реттейді.
17.45.Стадион аумағына жанкүйерлер кіре басталды. Матч басталғанша арнайы бағдарлама ұйымдастырылған. Жанкүйерлер бетіне тегін аквагрим салдыра алады. Ал трибунада клуб жалаулары таратылады.
17.40.Алматыға 26-29 қыркүйек аралығында матчты тамашалау үшін 5 мыңнан астам шетелдік қонақ келген.  Негізгі туристер легі Қытай, Үндістан, Ресей, Жапония, Ұлыбритания, Испания, Чехия және ТМД елдерінен келген. Қазақстанның басқа өңірлерінен келген жанкүйерлер де көп.
Mastercard мәліметінше, Алматыға келген шетелдік турист орта есеппен 1 500 АҚШ долларын жұмсайды.
17.25.Матч күні кейбір көшелерде жол қозғалысы шектеледі. Орталық стадионның төңірегіндегі Абай, Сәтбаев, Байтұрсынов көшелерінің бөліктері сағат 16.00-ден бастап жабық болады.
Полиция департаменті қала тұрғындары мен қонақтарын шектеу сызбасымен алдын ала танысып, қозғалыстағы өзгерістерді ескеруге шақырады.
17.15.Бүгін УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңі 2-тур матчында "Қайрат" пен "Реал Мадрид" кездеседі. Сағат 21.45-те Алматының "Орталық стадионында басталатын тарихи ойынды тамашалауға әлемнің түкпір-түкпірінен жанкүйерлер мен шетелдік БАҚ өкілдері келді. Екі команда алғаш рет кездескелі отыр. Бұған дейін Қазақстандық клуб мадридтік футболшылармен ешқашан ойнамаған, ал "Реал Мадрид" футболшылары алғаш рет Қазақстанға келіп отыр.
Стадион аумағына жанкүйерлер 17.45-тен бастап кіре алады. Дәл осы уақытта ойын алдындағы бағдарлама басталады. "Қайрат" футбол клубы билетті тексеріп, стадионға кіргізу үшін көрермендерден матч басталарға 3-4 сағат бұрын келуді сұрайды. Жанкүйерлердің билеті ғана емес, жеке куәліктері де тексеріледі.
Матчтың бас төрешісі – Италиядан келген Марко Гуида.
Ойынды Qazaqstan және Qazsport телеарналары тікелей эфирде көрсетеді.