"Әкемнің жүргізуші куәлігі жамандықтан сақтайтындай": Тұңғыш қазақ шопыр, ҰОС ардагері Тасболат Ақышев туралы

Тасболат Ақышев – қазақтан шыққан алғашқы кәсіби әскери шопыр, 1911 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Қызылту ауданындағы №3 ауылда дүниеге келген. Бұл өңір сол кезде "Чапаев совхозы" деп аталған. Өкінішке орай, Тасболат Ақышев 7 жасында әкесінен, ал 9 жасында анасынан айырылып, тұл жетім қалады. Балалық шағында осындай қиын кезеңдерді бастан өткерсе де, болашақта ол өзінің қажырлы еңбегімен және адалдығымен танылып, кәсіби әскери шопыр ретінде зор жетістіктерге жетеді. Оның өмір жолы көптеген адамға шабыт беріп, ерлігі мен төзімділігі тарихта сақталып қалатыны сөзсіз.
Бүгінгі таңда ерекше назар аудартатын әулеттердің бірі – "Шопырлар династиясы" деп аталатын ардагердің ұрпақтары. Бұл әулеттің ерекшелігі – олардың барлығы шопырлық қызметте еңбек етіп, жинақтаған тәжірибесінің ұзақтығы 340 жылдан асқан. Ардагердің өзі алғашқылардың бірі болып Қазақстанда кәсіби шопыр ретінде танылған. Ардагердің ұлы Айдар Ақышев өз әкесін мақтанышпен еске алады. Оның айтуынша, әкесі көлікті басқаруда үлкен шеберлік пен жауапкершілік үлгісін көрсеткен. Айдардың Ақышевтің өзі де әке жолын қуып, көлік жүргізу мәдениетін ұрпақтан ұрпаққа жалғастыруда. Үш қызы да осы дәстүрден алшақтамай, көлікті еркін тізгіндеп, шопырлық өнерді ілгерілетіп келеді. Олардың барлығы жоғары деңгейде көлікті басқаруды меңгеріп, әулеттің мақтанышы болып отыр. Осылайша, "Шопырлар династиясы" атауы тек қазақ жерінде ғана емес, басқа аймақтарға да белгілі болуда.
"Біздің әкемізді ауылда ерекше құрметпен "шопырлардың ішіндегі генерал" деп атайтын. Әкеміз Тасболат Ақышев қазақтан шыққан тұңғыш шопыр ретінде елге танылған. Мәскеуде генералдарды тасуға дейін барған әкеміз 50 жыл бойы шопыр болып, 2011 жылы оның құрметіне көшемізге аты берілді, ал тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылды. Әкем мен анам Кенжетай Ақышева 11 бала тәрбиелеп өсірді және олардың барлығы шопыр жолын таңдады. Осыған байланысты бізді "шопырлар династиясы" деп атайды. Әке-шешеміз соғыстан кейін танысқан және екеуі де Батыр атағын алған. Әкемнің Шәмшия атты әпкесі болған, соғыстан кейін олар бір-бірін іздеп тауып, кездескен еді. Шопыр болуды бізге әкеміз үйретті. Ол өте қатаң, әскери тәртіпті ұстанатын адам болатын, жалпы он жылдық әскери қызметте болған ол бізге еңбекқорлық пен адалдықты үлгі етті. Барлық баласы әскерде қызмет еттік. Қыздарымыз барлығы тұрмысқа шығып, ұлдары үйленіп, немерелі болды. Әкеміздің бізге үйреткен өмірлік жолы мен еңбекқорлығы біздің отбасымыз үшін мәңгілік мұра болып қалды. Әкеміздің бізге берген ұстанымы мен тәлімгерлігі әрдайым бізді алға жетелейді және біз бұл мұраны келер ұрпаққа жеткізуге тырысамыз", – деді Айдар Ақышев.
Әкесі мен анасынан айырылғаннан кейін, ол Семей және Ақмешіт қалаларындағы балалар үйінде тәрбиеленуге мәжбүр болды. Бұл қиындықтарды жеңіп, Тасболат Ақышев балалар үйінен кейін 1931 жылы Папанин мектебінде 4-сыныпты тәмамдады. Екі жылдан соң, 1933 жылы, ол Қызыл әскер қатарына шақырылып, жаңа өмір кезеңі басталды. Осылайша, ол жасөспірім шағындағы көптеген қиындыққа қарамастан, өзінің білім алу және әскери өмірге деген қадамын сәтті бастады.
Мәскеу қаласында ІІХК әскерлерінің құрамында қызмет етіп, шопырлықты меңгереді. Қызмет кезінде Форд көлігінде ІІХК генералын тасиды. Бұл көліктер 1932-1936 жылдары аралығында шығарылып, Мәскеуде жинақталған және барлығы 40 мың дана өндірілген. Осы америкалық көліктер сол кезеңде Мәскеудің ресми өкілдері арасында кеңінен қолданыста болды.
Тасболат Ақышев – 1935 жылдың 1 наурызында жүргізуші куәлігін алған алғашқы қазақтардың бірі. Ол уақытта, яғни 1936 жылы МКИ (Мемлекеттік көлік инспекциясы) әлі құрылмаған еді. Тасболат Ақышев өзінің туған колхозында әйгілі "Полуторка" көлігінде жұмыс істеп, жүргізушілік қызметін атқарған. Бұл оның сол кездің өзінде көлік жүргізу саласында тәжірибелі маман болғанын көрсетеді.
"Адалдық пен шындықты өмірлік ұстаным еткен әкем өткен күндердің ауыртпалығын, полковник болып, бірнеше рет атыс кезінде аман қалғанын әңгімелеп отыратын. Сол ерліктері үшін алған ордендері туралы ерекше мақтанышпен айтатын. Болгария, Венгрия, Румынияны қалай азат еткені немесе Украинадағы Қырым мен Севастопольде өткен шайқастар туралы оқиғалары ауыл тұрғындарының есінде мәңгі сақталып қалған. 1933 жылы Мәскеуге сапар шегіп, ол жақта жүргенде де қазақ халқының арман-мақсаттарын танытқан әкем ерекше тұлға болып ел есінде қалды. Ауылдағылар, әсіресе соғыс жылдарындағы балалар, оны ерекше сыйлап, ол туралы аңыздар айтып жүретін. "Тасболат бізге көп нәрсе үйретті" деген сөздерді жиі еститінбіз. Оның өмір жолы, ерлігі мен адамгершілігі ауыл тұрғындарының жадында мәңгі сақталып, кейінгі ұрпаққа үлгі болып қала береді", – деп еске алды ардагердің ұлы.
1941 жылы кәсіби маман ретінде өз еркімен шайқас алаңына аттанған ол, Мәскеу қаласын қорғауға жіберілді. Сол сұрапыл соғыс жылдары әсіресе әскери мамандар жетіспеді. Орыс тілін еркін меңгерген бұл жауынгер үш бірдей шайқасқа қатысып, соғыс даласында өз үлесін қосты. Соғыс жағдайында мұндай кәсіби білікті адамдардың орны ерекше болды.
Жүрегінің түбінде қайталанбас ерлігі мен батылдығы сақталған ол АТБ орталығында шайқасып, шопыр ретінде қызмет етті. Генералды әйгілі ГАЗ М-1 көлігінде тасып, оның сенімді серігі болды. Курск шайқасының қатысушысы ретінде ол тарих беттерінде мәңгі есте қалған. Перекопте шайқасып, Украина фронтының төртінші бағытында Мелитопольскіде орасан зор ерліктер жасады. Бұл батырдың өмірі – ұлт мақтанышы.
Ұлы Отан соғысы кезінде ерлік көрсеткен жауынгер екінші дәрежелі Орденмен марапатталып, қажырлы еңбегімен ерекше танылды. Ол сонымен қатар "Әскери еңбегі үшін" және "Германияны жеңгені үшін" медальдарымен марапатталды. Жауынгерлік қажырлығы мен ерлігі үшін ерекше құрметке ие болып, маршал Сталиннің атынан "Қырымды азат еткені үшін", "Севастопольді азат еткені үшін" және "Симферопольді азат еткені үшін" үш алғыс хаттарымен марапатталды. Бұл марапаттар оның соғыс кезіндегі шексіз батылдығы мен Отанға деген адал қызметінің айқын дәлелі болды.
Соғыс жылдарында қатардағы ефрейтор сарбаздың Маршал Сталиннен алғыс хат алуы үлкен мәртебе болып саналатын. Бұл марапат сарбаздардың ерлігін және олардың майдандағы батылдығын білдіретін ерекше белгі еді. Ефрейтор сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі маңызды шайқастарға, оның ішінде Румыния, Болгария, Венгрия және Германия аумағындағы ұрыстарға қатысты. Әскери борышының аясында ол Жапонияға қарсы жүргізілген соғыс операцияларына да атсалысты. Осы шайқастардың барлығында ефрейтор өзінің батылдығы және табандылығымен ерекшеленді, бұл оның әскери қызметінің қаншалықты маңызды екендігін дәлелдей түсті.
1945 жылы 3 қыркүйекте "Жапонияны жеңгені үшін" арнайы медальмен марапатталды, кейіннен 1948 жылға дейін бас штабта шопыр болып қызмет етті. Ол осы қызметінде генерал П. С. Рыбалконы тасыды, бұл оның әскери мансабындағы ерекше кезеңдердің бірі болды. Мұндай тәжірибе ардагердің екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі өмірінде маңызды рөл атқарды.
Екі соғысқа қатысып, туған жерге аман-есен оралу үлкен жеңіс еді. Соғыстан 1948 жылы оралған азамат Қазақ елінің алғашқы жүргізушілерінің бірі болды. Сонау қиын-қыстау жылдары шопыр болу ерекше қабілет пен төзімділікті талап ететін. Оның үстіне, Мәскеуде қызмет етіп, ІІХК генералын тасу екінің бірінің қолынан келе бермейтін жауапты міндет болатын. Бұл қызмет жылдары ол үлкен тәжірибе жинақтап қана қоймай, сонымен қатар өзінің кәсіби шеберлігін дамытты. Отанға деген сүйіспеншілігі мен адал еңбегі арқылы ол көптеген жастарға үлгі бола білді.
Қызыл әскер қатарында 10 жыл қызмет еткен батыр соғыстан кейін еліміздің ауыл шаруашылығын дамытуға белсенді түрде атсалысты. Ол колхоздар мен совхоздарды өркендетуге үлкен үлес қоса отырып, мемлекеттің экономикалық өсуіне ықпал етті. Сонымен қатар, алғашқы тың жер пионерлерінің бірі болып, еліміздің аграрлық секторын дамытуға айрықша еңбек сіңірді. Осы қажырлы еңбегі үшін 1956 жылы "Тың жерлерді игергені үшін" медалімен марапатталды.
Победа автокөлігімен ауыл шаруашылығының дамуына үлес қосқан колхоздың бірінші басшысы Папанин мен совхоздың бірінші директоры Чапаевты алғаш рет тасымалдаған шопыр өз еңбегімен ел есінде қалған тұлға. Оның Отан алдындағы қызметі мен адал еңбегі жоғары бағаланып, құрмет грамотасымен марапатталды. Сонымен қатар, көптеген мерейтойлық медальмен марапатталып, ауыл-шаруашылығы саласында үлкен жаңалықтар енгізді. Шопырдың жылдар бойы жинаған тәжірибесі мен абыройы кейінгі ұрпаққа үлгі болып қала берді.
"Әкемнің жүргізуші куәлігін жүрегімнің түбінде сақтайтынымды жиі ойлаймын. Ол тек қарапайым құжат емес, мен үшін терең мағынаға ие символ. Бұл куәлік мені жамандықтан қорғап тұрғандай сезінемін, өйткені ол әкемнің маған қалдырған аманаты, өмірлік бағыттамасы секілді. Әкеме айтарым көп, бірақ кейде сөздерді табу қиын. Оның мейірімі мен даналығы әрқашан менімен бірге екенін білу мені тыныштандырады әрі жігерлендіреді. Осы ішкі диалогтың маңызын түсініп, жүрегімнің түбіндегі сезімімді сақтап жүремін", – деді Айдар Ақышев.
Тасболат Ақышев өмірінің соңғы 10 жылында Газ-53 базасында көліктегі өрт сөндіруші болып қызмет атқарған. Ол және оның жары 11 баланы тәрбиелеп өсірген. Әйелі "Батыр ана" алтын жұлдыз орденімен және I, II, III дәрежелі "Ана" медальдарымен марапатталған. Тасболат Ақышев жалпы алғанда жарты ғасыр, яғни 50 жыл бойы жүргізуші болып жұмыс істеген. Ол еңбек және соғыс ардагері еді. 1985 жылдың желтоқсан айында Тасболат Ақышев 75 жасында ауыр сырқаттың салдарынан дүниеден өтті.
Бүгінде балалары мен немерелері ата жолын қуып, "көліктің құлағында ойнайтын" болды. Бұл үрдіс әсіресе көлік жүргізуге деген қызығушылық пен қабілеттілік отбасы арқылы берілетінін дәлелдейді. Жас ұрпақ ата-аналарының тәжірибесі мен машығын меңгере отырып, бұл өнерді одан ары дамытып, жаңа деңгейге көтеруде. Бұның нәтижесінде көлік айдау көптеген жастар үшін қажеттілік қана емес, сонымен қатар сүйікті іс пен кәсіби мақсатқа айналды.


Рамазанға дайындық: Ораза кезінде шөлдемеудің ғылыми және рухани жолы қандай

Қасиетті Рамазан айы – бүкіл мұсылман қауымы үшін рухани кемелдену мен тән тазалығының мезгілі. Ораза ұстау – Аллаға деген құлшылықтың биік көрінісі, алайда оны денсаулыққа зиян келтірмей, толыққанды орындау маңызды. Әсіресе, ұзақ күндізгі Ораза кезінде шөлдің алдын алу көпшілікті мазалайтын мәселе. Адам ағзасының 60-70 пайызы судан тұратынын ескерсек, су балансын дұрыс сақтау тек жайлылық үшін емес, мидың когнитивті функцияларын, физикалық белсенділікті және жалпы денсаулықты сақтау үшін аса қажет.
Ғылым деректеріне сүйенсек, ағзаның 1-2% су жоғалтуының өзі зейін қою қабілетін төмендетіп, адам шаршап қалады. Осы орайда ҚМДБ Шариғат және пәтуа бөлімінің маманы Медет Құрмашұлы Ораза кезінде шөлді қалай жеңуге болатынын, қандай тағамдарды таңдау керектігін және сәресі мен ауыз ашардағы тамақтану әдебі туралы айтып берді.
"Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): "Сәресі ішіңдер, өйткені сәресіде береке бар" деген. Бұл береке тек рухани емес, физикалық тұрғыда да көрінеді. Сәресіні өткізіп алсақ, ағзамыз әлсірейді, ал бұл құлшылыққа кедергі келтіреді. Шариғатта өз-өзіңе зиян келтіруге тыйым салынған, сондықтан сәресіде ағзаға қуат беретін құнарлы ас пен суды дұрыс таңдау – сүннетке сай әрекет", – дейді Медет Құрмашұлы.
Ағза суды бірден емес, біртіндеп сіңіреді.
"Ауыз ашар сәтте асығыстық жасап, асқазанды бірден сумен толтырып тастау – денсаулыққа ауыр жүк. Пайғамбарымыз суды бір деммен емес, үш бөліп ішуді өсиет еткен. Бұл – медицинада да мақұлданған әдіс. Сабырмен, біртіндеп ішкен су шөлді жақсы қандырады әрі ағзаның жүйелі жұмыс істеуіне септігін тигізеді", – деді ҚМДБ өкілі.
Тұз жасуша сыртындағы қысымды арттырып, суды сыртқа айдайды. Ал кофеин зәр айдағыш қасиетіне байланысты ағзадағы сұйықтықты екі есе жылдам шығарып тастайды.
"Мұсылман адам өз денесіне Алланың аманаты ретінде қарауы тиіс. Ораза кезінде шөлді шақыратын, ағзаны тез шаршататын ащы, тым тұзды астардан тыйылу пайдалы. Сәресіде шөлдететін тағамдардан бас тарту – күндізгі құлшылықтың жеңіл өтуіне жасалған қамқорлық", – деді Медет Құрмашұлы.
Қияр (96% су), қызанақ (94%) және қарбыз секілді өнімдерде су көп. Ол ағзаға баяу сіңеді және ұзақ сақталады.
"Алла Тағала бізге маусымына қарай түрлі жеміс-жидектерді нығмет етіп берді. Құрмамен ауыз ашудың мәні – оның құрамындағы калий мен табиғи қанттың ағзаны тез қалпына келтіруінде. Табиғи өнімдерді тұтыну – Жаратушының берген ризығын қадірлеу әрі денсаулықты сақтаудың ең төте жолы. Ораза – тек ішіп-жеуден тыйылу емес, ол – тәртіп пен тәрбие айы. Ағзаның су балансын дұрыс реттеу арқылы біз нәпсімізді де, денемізді де шынықтырамыз. Ғылыми кеңестерге құлақ асу – ақылдылық, ал оны құлшылықпен ұштастыру – имандылық. Оразаларыңыз қабыл, дұғаларыңыз мүстажаб болсын!" – деді маман.
Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, судың ағзада ұзақ сақталуы үшін тек сұйықтық емес, оның құрамындағы минералдар калий, магний, натрий маңызды рөл атқарады. Сүт өнімдері, әсіресе қатық пен айран, құрамындағы ақуыз бен электролиттердің арқасында қарапайым суға қарағанда шөлді 25-30 пайызға тиімдірек басады.
Калий мен магний жасуша ішіндегі қысымды реттеп, судың "буланып" кетпеуін қадағалайды. Олар құрмада, банан мен жаңғақтарда көп.Сәресіде ішкен бір стақан айран немесе қатық ішек флорасын реттеп, шөлден туындайтын ауыздың құрғауын азайтады.
"Біздің бабаларымыз қатал ауа райында, ыстық далада жүрсе де, Оразаны ерекше төзімділікпен ұстаған. Оның сыры – ұлттық сусындарымызда жатыр. Қатық, айран, шұбат пен қымыз – бұл Алланың бізге берген шипасы мен қуаты. Сәресіде ішкен бір кесе айран адамды күні бойы шөлдетпей, бойына күш береді. Денсаулыққа пайдалы асты таңдау – дененің қақысын өтеу, демек, ол да бір сауапты іс", – деп кеңес берді Медет Құрмашұлы.


Балалардың көзі нашарлап, өздері неге бүкірейіп барады және оған цифрлық технологиялардың қатысы қандай

Қазақстандағы педиатрия саласының өзекті мәселелері мен балалар денсаулығына қатысты Информбюро порталының сұрақтарына Санжар Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Педиатрия кафедрасының меңгерушісі Гүлнар Ташенова Алматыда өткенхалықаралық педиатрия конференциясыныңбарысында жауап берді.
– Қазақстанның педиатрия саласы соңғы жылдары көптеген өзгерістерді бастан кешіргенін білеміз. Өзгерістер қаншалықты оң нәтиже берді?
– Салада соңғы 10-13 жылда көптеген технология енгізілді. Қазіргі Қазақстанда емдеу ісіне қажетті әлемдік деңгейде жоғары технологиялардың бәрі дерлік бар. Бірақ, сонымен қатар, денсаулық сақтау саласында Бастапқы медициналық-санитарлық көмекке басымдық беріліп отыр. Яғни, ауруды асқындырмай тұрып, оның ерте диагностикалау және алдын алу әлдеқайда маңыздырақ.
Мәселен, қазір балалардың психикалық, соматикалық дамуына қатысты ақаулар, аурулар жиі кездеседі. Сондықтан, дүниеге келген сәтінен бастап 6 жасқа толғанға дейін балалардың дамуындағы осындай ақауларды ерте анықтайға көбірек көңіл бөлеміз.
Осы уақытта, әсіресе 3 жасқа дейін диагноз дұрыс қойылып, түзету шаралары уақытылы енгізілсе, балалардың денсаулығында кінәрат қалмайды.
Бұл үшін профилактикалық тексеру, скрининг, әмбебап патронаждық қызмет сынды құралдар қолданылады. Ерте араласу және оңалту орталықтары өңірлерде белсенді түрде ашылып жатыр. Сондай-ақ, заңнамалық тұрғыда қажетті стандарттар қабылданды.
– Бастапқы медициналық-санитарлық көмек көрсетуге елімізде педиатрлар саны қаншалықты жеткілікті және олардың білім-білігі соған сай ма?
– Бұрын 6 жасқа дейінгі балаларды тек педиатрлар қараған болса, енді мұндай құзырет жалпы практика дәрігерлеріне де берілді. Бұған дейін олар да жасы үлкен балалар мен ересек адамдарды ғана қарайтын. Сәйкесінше, балаларға бастапқы медициналық-санитарлық көмек көрсетуге атсалысатын дәрігерлер контингенті артты.
Әрине, бұл педиатрлар тапшылығына байланысты мәселені шешу үшін қолға алынған шара. Өйткені, өңірлердің бәрінде бірдей педиатрлық учаскелер жоқ, оның орнына жалпы практика дәрігерлері ғана бар. Жаңа өзгерістерге сәйкес, жалпы практика дәрігерлері балаларды қарап, қажет жағдайда түрлі сала дәрігерлерін қамтитын бригадалардың қарауына жібереді. Мұндай бригаданың құрамына қажетіне қарай логопед, психиатр, дефектолог, әлеуметтік қызметкер не басқа сала өкілдері кіруі мүмкін, бірақ дегенмен оның негізінде педиатр басты рөл атқарады.
Мұнда балаларды емдеу мен профилактикалық ем-шара жасаудың бағдарламасы жасалады. Айта кетейік, мұндай бағдарлама әр балаға жеке-дара түзіледі. Ол міндетті түрде баланың ата-анасының келісімінен өтеді.
– Балалар арасында жиі кездесетін сырқат түрлері қандай?
– Ең бірінші орында – тыныс алу жолдарының аурулары. Вирустық инфекциялар, маусымдық тұмау және өзгеде тыныс алу ауруларының статистикасы қай уақытта да жоғары. Одан кейін сезу мүшелерінің аурулары тұр. Олардың ішінде балалардың смартфонды шамадан тыс қолдануына байланысты көз ауруларының көбеюі алаңдатып отыр. Одан қалды, психоэмоциялық, неврологиялық сырқаттар және асқазан аурулары да жиі кездеседі.
Смартфонға шүйлігу, дұрыс отырмау себепті сүйек-бұлшық ет жүйесіне қатысты сколиоз, остеохондроз, омыртқаның қисаюы сынды аурулар да көбейген.
Тыныс алу органдарының аурулары негізінен вирустық инфекцияларға байланысты болса, қалғандары салауатты өмір салтын ұстанбаумен тікелей байланысты. Олардың басты себептеріне цифрлық технологиялардың теріс әсерін, фаст-фуд пен газды сусындарға құмарлықты және физикалық дене қозғалысымен айналыспауды жатқызар едім.
– Бұл мәселелердің шешімі ретінде нені атар едіңіз?
– Балабақшаға баратын балалар арасында мұндай сырқаттар тым жиі байқалмайды. Қанша дегенмен, үйде ата-ананың, балабақшада тәрбиешілердің бақылауы күшті. Режиммен тамақтанады, смартфонға шүйлігетін уақыт аз және түрлі белсенді қимыл-қозғалысқа негізделген шаралар да бар.
Ал мектеп кезінде бұл режим сақталмайды. Балалар үйден сырт жерде фаст-фуд не газды сусындарды көп тұтынады. Смартфонды көп уақыт қарайды және дене қимылы да азаяды. Мектеп бағдарламасындағы екі күндік дене шынықтыру сабағы жеткіліксіз. Оның өзі көп мектепте тек формалды түрде болатынын жасыра алмаймыз.
Біздің зерттеуімізше, мектеп жасындағы бала аптасына кемі үш рет белсенді спортпен айналысуы қажет. Бұл жай дене шынықтыру емес, белсенді спорт болуы тиіс.
Жүрек-қан тамырлары жүйесі жақсы жұмыс істеп, қанды бүкіл дене мүшелеріне белсенді айдаған кезде, бала ағзасы да жақсы жұмыс істейді. Оған қоса, мидың жұмысы жақсарып, оқуға да ынтасы артады.
– Ал сүйек-бұлшық ет жүйесінің саулығы туралы не айтар едіңіз. Бүкір балалар көбейіп бара жатқаны жасырын емес...
– Бұған – балалардың смартфонға шүйлігуінен бөлек, партада дұрыс отырмауын да басты себеп ретінде айтар едім. Парта әртүрлі жастағы балаға лайық болуы үшін, ол адаптивті, яғни көтеріліп-түсірілетін механизммен жасалуы тиіс. Әттегенайы, мұндай талап барлық мектепте бірдей сақтала бермейді. Бесінші сынып баласына арналған партаға оныншы сынып оқушысы отырса, әрине, омыртқасы қисайып, сколиоз не басқа аурулар қалыптасады.
Адаптивті парталардан бөлек, бұл мәселенің шешімі – бір бала отырып, екінші бала тұрып сабақ оқитын парта болар еді. Яғни, партаның бір бөлігі баланың отырып оқуына, екіншісі тұрып оқуына арналады. Шамамен әр 15 сайын балалар орын ауыстырады. Сонда денесінің құрыс-тұрысы жазылып, қан айналымы жақсарады, сәйкесінше оқуға деген зейіні мен ынтасы да артады.
Жалпы, бала үнемі қимыл-қозғалыста болуы қажет. Оны ұзақ уақыт бойы қимылсыз қалдыруға болмайды.
Тағы бір мәселе – оқулықтардың тым ауырлығы. Қазір балалардың мектеп дорбасы 7-8 келі салмаққа ие. Күнделікті оны мектепке, одан кейін үйге тасу баланың сүйек-бұлшық ет жүйесіне зиянын тигізеді. Сондықтан, оқулықтардың салмағы барынша жеңіл болуы тиіс. Кітап бір не жарты оқу жылына арналып шығарылатыны белгілі. Неге оны әр тоқсанға, яғни төрт бөлікке бөліп тастамасқа? Сонда кітап жұқа болып, салмағы да азаяр еді. Мұндай ұсыныстар біздің тараптан жиі айтылады, дегенмен олардың бәрі іске асырыла бермейтіні бар.
– Балалар арасында артық салмақ пен семіздік мәселесі қалай шешілуде?
– Балалар арасында семіздің бойынша аздаған болса да, шамамен 3,5 пайыз мөлшерінде тұрақты өсім байқалып отыр. Бұл – негізінен, мектеп жасындағы балаларға тән проблема. Онымен күресте ақпараттық-насихаттық жұмысты күшейту керек. Әрине, семіздіктің, оған әкелетін зиянды тамақтар мен сусындардың зардабы туралы балалардың өздерінің көздерін жеткізген дұрыс деп есептеймін.
Мәселен, Беларусьтің бір мектебінде жоғары сынып оқушылары қызық тәжірибе жасаған. Мектептің бір бұрышына қоян не тышқандарды жәшіктерге қойып, оларға күнделікті әртүрлі тағам берген. Зиянды тағам берген жануарлар көп семіріп, түрлі ауруларға ұшыраса, көкөністер мен пайдалы тағам жегендері сау әрі ширақ болып қала берген. Міне, бұл тәжірибе фаст-фудтың зиянына оқушылардың өздерінің көзін жеткізуге көмектескен.


Өлімге әкелетін үндістандық шәрбат: Жөтелге қарсы дәрілерден Қазақстанға қауіп бар ма

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Үндістанда өндірілетін бірқатар сұйық дәрі-дәрмектің құрамында адам өміріне қауіпті зат бар екенін хабарлады. Сарапшылар Coldrif, Respifresh TR және ReLife атты шәрбаттардан диэтиленгликоль (техникалық спирт) табылғанын анықтаған. Бұл өнімдерді Sresan Pharmaceutical, Rednex Pharmaceuticals және Shape Pharma компаниялары өндірген. Бұл ақпарат Мадхья-Прадеш штатында бес жасқа дейінгі 17 баланың қайтыс болуынан кейін белгілі болды.
Үндістанның Ауруларды бақылау және алдын алу комиссиясы дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына бұл дәрілердің басқа елдерге экспортталмағанын және заңсыз жолмен шығарылғаны туралы дерек жоқ екенін мәлімдеді. Дегенмен, ДДҰ басқа елдер мен аймақтарға дәрі-дәрмек жеткізу тізбегін мұқият тексеруді және бақылаусыз дәрі айналымындағы өнімдерге қатаң қадағалау орнатуды ұсынды.
Бұл Үндістанда тіркелген алғашқы жағдай емес. 2023 жылы дәл осы зат табылған үнді шәрбаттары Гамбияда 70, ал Өзбекстанда 18 баланың өліміне себеп болған.
2019 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың қаңтарына дейін Джамму және Кашмир штатында бес жасқа дейінгі кемінде 12 бала жөтелге қарсы шәрбат ішкеннен кейін көз жұмды. Белсенділердің айтуынша, шын мәнінде құрбандар саны бұдан да көп болуы мүмкін.
Бұған дейін де кодеин қосылған шәрбаттарды заңсыз пайдалану жағдайлары тіркелген. Кодеин – әлсіз опиоид, бірақ жоғары дозада ол эйфория мен тәуелділік тудырады және кішкентай балаларға қабылдауға болмайды.
Мамандардың айтуынша, әр жолы ел билігі дәрі нарығын реформалауға уәде бергенімен, улы шәрбаттар қайтадан пайда болып отырады. Шағын компаниялар жүздеген арзан, сертификатталмаған шәрбат өндіріп, сатылымға еркін шығып кетеді.
Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Дәрілік заттарды сараптау ұлттық орталығы бұл дәрілерге қатысты ресми түсініктеме берді.
Орталықтың хабарлауынша, Coldrif, Respifresh TR және ReLife дәрілік препараттары Қазақстан Республикасының дәрілік заттар тізілімінде тіркелмеген және ел аумағына ресми түрде әкелінбеген.
Сонымен қатар Eapteka.kz, Apteka911.kz, Tabletka.kz сынды ірі интернет-дәріханалар мен маркетплейстердің ешбірінде әзірге бұл өнімдер жоқ.
Үндістан билігі бұл дәрілер елден экспортталмағанын айтқанымен, ДДҰ бұл мәлімдемеге толық сенуге болмайтынын хабарлады. Себебі кей жағдайларда дәрілер бейресми немесе “сұр нарық” жолдарымен басқа елдерге өтіп кетуі мүмкін.
Сол себепті ұйым барлық елдерге, әсіресе дамушы нарықтарға, дәрілік өнімдердің сапасын және жеткізу тізбегін тексеруді күшейтуді ұсынды.
Мамандардың айтуынша, мұндай жағдайлардан қорғанудың ең сенімді жолы – дәрілерді тексерілген көздерден алу.


"Арыз бар, араша жоқ". Сталкинг туралы заң Нұрай Серікбайды неге аман алып қалмады

Шымкенттегі 21 жастағы студент Нұрай Серікбайдың өлімі еліміздегі сталкинг мәселесінің қаншалықты қауіпті екенін және жүйенің дәрменсіздігін тағы да ашып көрсетті. Марқұм тірі кезінде құқық қорғау органдарына бірнеше мәрте көмек сұрап жүгінгеніне қарамастан, қорғаусыз қалып, ақыры өзін аңдыған "сталкердің" қолынан қаза тапты. Бүгінде қара жамылған отбасы Нұрайды жер қойнына тапсырып, ендігі кезекте әділдік орнауын талап етіп отыр. Жақындары күдіктінің "психологиялық ауытқуы бар" деген сылтаумен жауапкершіліктен құтылып кетуінен қауіптенеді. Сондықтан олар бұл қылмыстың қоғам бақылауында болып, кінәлінің ең ауыр жазаға тартылуы үшін халықтан қолдау сұрап отыр.
Оқиғаға қатысты туындаған үлкен резонанстан кейін Ішкі істер министрлігі арнайы мәлімдеме жасады. Министрлік полиция қызметкерлері тарапынан дер кезінде шара қолданылмағаны туралы арыздар бойынша қызметтік тексеру тағайындалғанын хабарлады. Сонымен қатар, әлеуметтік желіде қазақстандықтар "ертең Нұрайдың күйін кешеміз бе?" деп қорқып, өз басынан өтіп жатқан қудалау оқиғалары туралы жаза бастады.
Нұрай Серікбай мен күдікті 2024 жылдың жазында танысқан. Нұрай Алматыда "Сән және дизайн" мамандығы бойынша оқитын озат студент еді. Көп ұзамай 28 жастағы жігіт оған тұрмысқа шығуға ұсыныс жасайды, бірақ Нұрай одан үзілді-кесілді бас тартады. Өз қалауымен келісім ала алмаған жігіт 2025 жылдың қазан айында Нұрайды еркінен тыс алып қашады. Алайда Нұрайдың туыстары полицияның көмегімен қызды жігіттің үйінен алып кетіп, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ресми арыз түсіреді. Кейінірек Нұрай "енді мазаламаймын" деген уәдесіне сеніп, жігітті кешіреді. Күдікті қудалауды тоқтатпай, Нұрайды телефон арқылы қорқытып, үйінің подъезінде аңдып жүрген. Қыздың ата-анасы қалалық прокуратура мен полиция департаментіне бірнеше рет шағымданғанымен, құқық қорғау органдары тарапынан нақты шара қолданылмаған.
Шымкентке қысқы каникулға келген Нұрай 11 қаңтар күні кешкісін тәтті пісірмек болып үйінің жанындағы дүкенге ұн алуға шығады. Төлеметов көшесіндегі үйінің маңында аңдып тұрған күдікті оны ұстап алып, сөйлесуге мәжбүрлейді. Нұрай бас тартып, қашпақ болғанда, жігіт оны қуып жетіп, асқан қатыгездікпен пышақтай бастайды. Бейнебақылау камераларына түскен кадрларда Нұрайдың соңына дейін қарсылық көрсеткені көрінеді. Ресми емес деректер бойынша оған 11 жерден пышақ сұғылған. 21 жастағы студент ару алған жарақаттарынан оқиға болған жерде көз жұмды.
Қылмыскер оқиға орнынан көлікпен қашып кеткен. Шымкент полициясы оны бір жарым тәулік бойы іздеп, 13 қаңтар күні қаладан 10 шақырым жердегі ашық алаңда қолға түсірді. Дәл осы күні Нұрайды өзі туып-өскен Түркістан облысы, Төрткүл ауылында жерледі. Пышақ іздері мен ауыр жарақаттардың көптігінен туыстары оны арулап жуындырудың өзі қиын болғанын айтты. Қазіргі уақытта ҚР Қылмыстық кодексінің 99-бабы 1-бөлігі ("Адам өлтіру") бойынша іс қозғалып, күдікті тергеу изоляторына қамалды. Нұрайдың анасы қылмыскерге ең ауыр жаза – өмір бойына бас бостандығынан айыруды талап етіп отыр.
"Шымкент қаласы Абай ауданы прокуратурасына Серікбай Нұрайдың қаза болуына байланысты тіркелген қылмыстық істі Шымкент қаласы Полиция департаментінің Тергеу басқармасының өндірісіне беру туралы өтінішхат жолдадым. Іс қоғамда резонанс тудырып отыр. Осыған байланысты ол объективті, сапалы және созбалаңсыз тергелуі тиіс деп санаймын. Оған қоса, Тергеу басқармасында тәжірибесі мол, білікті тергеушілер шоғырланған. Бұл жайт қылмыстық істің толық, жан-жақты түрде тергелуіне септігін тигізеді. (...). Тергеушіге іс бойынша бірқатар тергеу әрекеттерін жүргізуі туралы өтінішхаттар келтірдім. Сталкинг фактісі жайлы тергеу әрекеттері жүргізілуде. Нәтижесін қосымша айтатын боламын", – деп жазды адвокат.
Марқұм Нұрайдың туған ағасы Сұлтан Серікбай қатты қиналып жүргенін және істі соңына дейін жеткізу үшін бар күшін салатынын айтты.
"Негізі көп жылай бермейтін адаммын, ұл бала мықты болу керек деген сенім бар. Бірақ соңғы күндері көзімнен тоқтаусыз жас ағып көл болды. Жүрек пен жанға қылыш тыққандай сезімдемін. Менің арманым сол пышақты маған тықса екен деп тілеймін бір Құдайдан. Ішім ашитыны "жауыздықпен" өлтіргені. Нәп-нәзік қызды солай қорлауға бола ма? Ешкімнің басына түспесе екен, сол үшін қазірден бастап бәріміз бір жұдырықтай жиналып "Әділдікті" талап етуіміз керек! Мұны сезіну маған ауыр тиеді, өмір сүрудің өзі азап болып тұр. Басқа адамдардың мұндай қасіретті бастан кешуін қаламаймын, сондықтан бұл іс "Әділдіктің" бар екенін көрсетуі тиіс. Біз бей-жайлық танытпай, бізден қорғау мен қолдау күтетін "әйелдер қауымын" аялап, қорғай білуіміз керек. Мәселенің "жария етілуінің" арқасында бізге қала сыртында қолға түскен қылмыскердің суреттері мен ұсталу сәтінің толық видеолары келіп жатыр. Сондықтан біз тоқтап қалмай, "Әділдікке" қол жеткізуіміз қажет. Сіздерге сенемін және қолдауларыңыз үшін алғыс айтамын", – деп жазды Нұрайдың туған ағасы Сұлтан Серікбай әлеуметтік желіде.
Психолог Эльвира ЕргалинаТөрткүлде осыған ұқсас жағдайдың осымен үшінші жыл қайталанып отырғанын жазды.
"Кісі қолынан қаза тапқан Нұрай біздің ауылдың перзенті. Төрткүл ауылымның жыл сайын бір қызы ер-азамат қолынан аяусыз қаза тауып жүр, биыл үшінші жыл, үш төрім. Үшеуі де резонанс туғызған. Аядай ғана ауыл, қыздарының басына бір зұлмат келгендей. Құрбандар. Қыз-тағдырдың аяусыз үзілгені өкінішті. Эхх, Төрткүлім...", – деп жазды психолог Эльвира Ергалина.
Марқұмның танысы Бекарыс күдіктіге "ақыл-есі дұрыс емес" деген диагноз қойылып, ол жазадан сытылып кете ме деп қорқып отырғанын жазды.
"Менің танысым Нұрайды айуандықпен өлтіріп кетті. Егер біз үнсіз қалсақ, қылмыскерді "жүйкесі ауру" деп танып, бірнеше жыл ғана емдеуге жіберіп, кейін бостандыққа шығарып жіберуі мүмкін. Мұндайдың орын алуына жол бере алмаймын. Оқыңыздар және барынша таратыңыздар!" – деп жазды марқұмның танысы.
ҚР Ішкі істер министрлігі 21 жастағы Нұрай Серікбайдың өлімінен кейінШымкент полициясында қызметтік тексеру басталғанытуралы хабарлады. Мәліметке сәйкес, Шымкент қаласында бойжеткенді өлтіру дерегі бойынша қозғалған қылмыстық істі тергеу барысы Ішкі істер министрлігінің бақылауына алынды. Полиция қызметкерлері тарапынан дер кезінде тиісті шара қолданылмағаны туралы барлық деректер мен арыздар бойынша қызметтік тексеру тағайындалды.
Қызылорда қаласының тұрғыны Жазира Қуанышбайжүйелі түрдегі қудалау мен психологиялық қысымның соңы қайғылы қазамен аяқталса да, құқық қорғау органдарының бұл бағыттағы жұмысы әлі де сын көтермейтінін айтады. Осы орайда ол соңғы күндері өзінің де дәл осындай қауіптің құшағында жүргенін айтып, дабыл қақты.
Жазираның айтуынша, жарты жылдан бері бейтаныс адам өзін аңдып жүр.
"Нұрайдың басынан өткен қайғылы оқиға қазір менің де өмірімде қайталанып жатыр. Қызылорда қаласында тұрамын. Осы уақытқа дейін полиция мен прокуратураға екі-үш мәрте арыз жаздым. Қазір көшеге жалғыз шығудан қалдым, барар жеріме тек адамдармен бірге барамын немесе амалсыз "102" арнасына хабарласамын. Алайда құзырлы органдардан еститінім тек бір ғана жауап: "Әзірге тірісің ғой". Прокуратура мұндай істермен айналыспайтынын айтып, арызымды полицияға сілтей салды. Ал полиция бөліміне барып, заңдағы тиісті бапты көрсетіп, мені аңдып жүрген адамның барлық дерегін қолына ұстаттым. Аңдып жүрген сәті түсірілген фото және видео айғақтардың бәрі бар. Соған қарамастан, іс "қылмыс құрамы жоқ" деп танылып, номенклатуралық негізде жабылып қалды. Сонда мен де Нұрай сияқты – Құдай сақтасын – өлім сағатымды күтіп отыруым керек пе?
Мен қашан қорықпай, емін-еркін жүре аламын? Бұл жағдайдың жалғасып жатқанына жарты жыл болды. Ол адам күн сайын үйім мен жұмысымның алдына келіп тұрады. Тіпті мені танитындардың бәрі оны да танып алды. Менің қалайтыным – тек өз үйіме қорықпай, аман-есен қайту. "e-Otinish" порталы арқылы екі рет шағымдандым. Полиция мен прокуратураға барып, қолымдағы барлық дәлелді көрсеттім. Тұрғылықты жерім мен жұмыс орным бойынша учаскелік инспекторлардың бәрі бұл жағдайдан хабардар. Өміріме қауіп төніп тұрғанын айтып, көмек сұрадым. Бірақ берілген жауап біреу: "Қылмыстық іс қозғауға негіз жоқ". Бұл жауапсыздықтан әбден шаршадым. Нұрайдың қазасынан кейін үрейім тіпті үдей түсті. Қазір адамның ойына не келіп, не кететінін болжау мүмкін емес. Өте қорқынышты", – деп жазды Жазира Қуанышбай желідегі жазбасында.
Жәбірленушінің айтуынша, оның Threads желісіндегі жазбасы қоғамда үлкен резонанс тудырғаннан кейін ғана полиция өкілдері хабарласып, барлық түсініктемені қайта жаздырған. Сонымен қатар, Жазира Қуанышбай күдіктінің туыстары тарапынан өзіне психологиялық қысым көрсетіліп жатқанын жеткізді. Оның сөзінше, жақындары "ол сені өлтіріп кетпеді ғой, мұны неге желіге саласың" деген сияқты пікірлермен оқиғаның қауіптілігін жоққа шығаруға тырысып жатыр.
"Маған істің тіркелгені немесе қандай да бір іс-шаралар жүргізіліп жатқаны туралы ешқандай ресми хабарлама келген жоқ. Тек кеше қалалық ішкі істер бөлімінен келіп, мені алып кетті де, барлық түсініктемені басынан қайта жаздық. Бұл жолы қылмыстық іс қозғалатынына сендіргендей болды. Алайда, оқиғаны әлеуметтік желіде жариялағаннан кейін туыстары менің ата-анама шығып: "Ол өлтіріп кетпейді ғой, мұны неге көпшілікке жариялады?" – деп қарсылық білдіріп жатыр", – деді Жазира ҚуанышбайInformburo.kzтілшісіне.
Қызылорда облысы бойынша полиция департаменті Жазира Қуанышбай дерегі бойынша қылмыстық іс қозғалып жатқанын мәлімдеді.
"Сталкинг дерегі бойынша полициямен қылмыстық іс қозғалды. Қазіргі уақытта оқиғаның барлық мән-жайын жан-жақты, толық әрі объективті анықтауға бағытталған қажетті тергеу әрекеттері жүргізіліп жатыр. Қылмыстық істің тергелу барысы полиция департаменті басшылығының бақылауында. Сталкинг – заңнамаға сәйкес адамның еркіне қайшы онымен байланыс орнатуға және (немесе) оны аңдуға бағытталған, зорлық-зомбылықпен ұштаспайтын, елеулі зиян келтіруге алып келген әрекеттерден көрінетін заңсыз қудалау. Осындай деректер анықталған жағдайда дереу құқық қорғау органдарына жүгінуге кеңес береміз", – деді Қызылорда облысы бойынша полиция департаментіндегілер.
Қылмыстық кодексте сталкингке қатысты арнайы баптың пайда болуы – маңызды қадам болғанымен, ол әлі де құрбандарды толыққанды қорғауға қауқарсыз болып отыр. Сарапшылардың айтуынша, заңның қағаз жүзіндегі күші мен оның іс жүзінде орындалуы арасында үлкен алшақтық бар. Бұл, ең алдымен, құқық қорғау органдарының жаңа норманы қолданудағы тәжірибесіздігі мен ескірген жұмыс тәсілдерінен туындап отыр. Осы орайда,гендерлік теңдік және гендерлік экономика бойынша сарапшы Айгерім ҚұсайынқызыҚК 115-1-бабы қылмыстың алдын алуға неліктен қауқарсыз болып отырғанын түсіндірді.
"Бұл – өте жаңа норма. Ол 2024 жылғы 16 қыркүйекте күшіне енді. Сондықтан практикалық деңгейдегі тренингтер, нақты алгоритмдер мен ведомствоаралық жауапкершілік тетіктері бірден іске асып кетпеді. Сталкинг көбіне бір реттік эпизод емес, белгілі бір жүйелілік (pattern) және бақылау мен қысым көрсету (coercive control) логикасымен жүреді. Алайда полиция әлі де "бір реттік факт" іздеуге негізделген ескі ойлау жүйесімен жұмыс істейді. Нәтижесінде қауіптің өршу кезеңі ескерусіз қалады. Тәуекелді бағалау мен шұғыл қорғау құралдары қатар қолданылмаса, баптың өзі ғана профилактикалық нәтиже бермейді. АҚШ деректері де сталкингтің кең таралғанын және оның ауыр психоэмоциялық салдары барын растайды. Баптағы санкциялар(айыппұл, қоғамдық жұмыс немесе 50 тәулікке дейін қамау – ред. түсіндірмесі)тәуекел деңгейі төмен адамдарға ескерту болуы мүмкін, бірақ агрессивті сталкерлерге әсері әлсіз. АҚШ-тағы зерттеулер бойынша, фемицид және фемицидке талпыныс оқиғаларының басым бөлігінде алдын ала сталкинг пен харассмент болған. Демек, жазаның қатаңдығы ғана емес, тәуекелді ерте бастан бағалау маңызды. Заңды "бәріне бірдей қатаң" етпесе де, бірнеше арнамен қудалау, қорғау нұсқамасын бұзу секілді ауырлатушы (aggravating) факторлар арқылы санкцияларды қатаңдату логикасы тиімдірек", – деп түсіндірді Айгерім ҚұсайынқызыInformburoтілшісіне.
Сталкингке қатысты заңнамалық база қалыптасқанымен, оны іс жүзінде қолдануда түйткілдер аз емес. Әсіресе, полиция тарапынан жүйелі қудалауды "ұсақ бұзақылық" немесе "тұрмыстық мазалау" ретінде бағалау тенденциясы әлі де басым. Сарапшы бұл жағдайды құқық қорғау жүйесіндегі танымның таяздығымен байланыстырады. Оның пайымдауынша, жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арыз жазумен ғана шектелмей, заңда қарастырылған нақты қорғау тетіктерін талап ету маңызды.
"Бұл – бюрократиядан бұрын, құқық қолдану тәжірибесінің әлсіздігі. Сталкингті "құқық бұзушылық емес, жай ғана мазалау" деп тану – үлкен қателік. Бұл қылмыстың дәлелі ретінде жинақталған дәйектемелер жүруі тиіс: хабарламалар, қоңыраулар, аңду және қорқыту ишаралары. Қазіргі жүйе құрбанның өзінен "дәлелдердің толық пакетін" талап етеді, бұл – алдын алу стандартына қайшы. Полиция арызды қабылдамаса немесе іс қозғамаса, арыздың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелуін талап ету қажет. Бұл – тергеудің басталу нүктесі. Екіншісі – прокурорға шағымдану, әрі қарай тергеу судьясына Қылмыстық-процестік кодекстің 106-бабы тәртібімен полицияның әрекетсіздігіне шағым түсіру. Үшінші қадам – қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін параллель түрде қорғау шараларын (protective measures) сұрау, мысалы, жақындауға тыйым салу тетігін қолдану туралы өтініш беру. Іс жүзінде restraining order, яғни жақындауға тыйым салу тетігі бізде бар. Қазақстанда "қорғау нұсқамасы" қолданылады және ҚПК-де де жақындауға тыйым салу секілді шектеулер қарастырылған. Жүйелі шолулар мен мета-анализдер көрсеткендей, егер бұл шектеулер бұзылған жағдайда жедел әрекет ету және мониторинг жүйесімен байланысқан болса, оның тиімділігі едәуір жоғарылайды", – деді сарапшы.
Айгерім Құсайынқызының пайымдауынша, сталкингті тек жеке бап ретінде емес, ауыр қылмыстардың алғышарты немесе құрамдас бөлігі ретінде қарастырудың маңызы зор. Нұрай Серікбайдың өлімі секілді қайғылы жағдайларда қылмыскердің бұған дейінгі жүйелі аңду әрекеттеріне құқықтық баға берілсе, жазаның салмағы да арта түспек. Алайда, бұл жерде тек полицияның жұмысы емес, жәбірленушіге жақындары тарапынан көрсетілетін әлеуметтік-психологиялық қолдаудың да рөлі орасан.
"Теориялық тұрғыда мүмкін. Егер сталкинг дербес қылмыс құрамы ретінде дәлелденсе, қылмыстардың жиынтығы бойынша қосымша саралануы ықтимал. Егер ол қорқыту, бопсалау, жеке өмірге қол сұғумен қатар жүрсе, заң қосымша квалификацияға жол береді. Практикада бұл дәлелдеме жинау сапасына тіреледі: егер жүйелі аңду (pattern) дәлелденсе, бір баппен шектелу міндетті емес. Туыстардың "өзің кінәлісің" деген қысымы жәбірленушіні арыздан бас тартуға, медиацияға немесе "үнсіздік келісіміне" итермелейді. Бұл қылмыстық әділеттің дәлелдемелік траекториясын бұзып, қылмыскердің жазасыз қалуына немесе қауіптің одан әрі өршуіне алып келеді", – деп түсіндірді Айгерім Құсайынқызы.
Қоғам белсенділері мен құқық қорғаушылар сталкинг мәселесіндегі ең үлкен қателік – оны "тұрмыстық деңгейдегі мазалау" деп жеңіл бағалау екенін алға тартады. Шын мәнінде, жүйелі қудалау – бұл жәбірленушінің еркіндігін шектеп, оны толықтай бақылауда ұстауға бағытталған агрессияның түрі. Нұрай Серікбайдың өлімінен кейінадвокат Дана АқәділқызыThreadsәлеуметтік желісінде бұл қылмыстың табиғаты мен құқық қорғау жүйесіндегі олқылықтар туралы пікір білдірді.
"21 жастағы қызды ұзақ уақыт бойы сталкинг жасап, психологиялық қысым көрсетіп, соңында өмірін қию – бұл бір сәттік эмоциямен жасалған әрекет емес, бұл – қадағалаудың, қорқытудың, бақылаудың, меншіктеуге ұмтылудың нәтижесі. Яғни, бұл жерде алдын ала қалыптасқан қылмыстық ниет бар. Сталкинг – "жай мазалау" емес. Бұл – адамның қауіпсіздігіне, еркіндігіне, психикалық денсаулығына тікелей қауіп төндіретін әрекет. Егер ол дер кезінде тоқтатылмаса, дәл осындай қайғылы жағдайларға әкеледі. "Құқықтық тұрғыдан: Мұндай әрекеттерге құқық қорғау органдары ерте кезеңде құқықтық баға беруге міндетті еді; Қорғау нұсқамалары, шектеу шаралары, профилактикалық бақылау формалды емес, нақты қолданылуы тиіс; "Отбасылық/жеке мәселе" деген желеумен көз жұма қарау – қылмысқа жол ашу; Заңда сталкинг үшін нақты әрі қатаң жауапкершілік болуы тиіс және ол қағаз жүзінде емес, іс жүзінде жұмыс істеуі керек. Ал бұл істің әділ, ашық және қатаң жазамен аяқталуы – қоғамдық әділеттілік талабы. Бұл махаббат емес – қылмыс: 21 жастағы қыздың өліміне апарған сталкинг", – деп жазды адвокат Дана Ақәділқызы.
Сталкинг құбылысын тек құқықтық тұрғыдан ғана емес, оның тереңде жатқан психологиялық табиғатын түсіну — агрессордың әрекетін болжау және құрбанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Көп жағдайда қоғам "мазасыз ғашық" деп қабылдайтын бұл әрекеттердің артында клиникалық бұзылыстар немесе патологиялық мінез-құлық жатуы мүмкін. Сталкердің портреті мен оның ойлау жүйесіндегі ауытқулар туралыпсихиатр Бибарс ДжайлаубаевInformburотілшісіне айтып берді.
"Сталкинг – бұл жеке психиатриялық диагноз емес және ол халықаралық аурулар тізілімінде өз алдына ауру ретінде көрсетілмеген. Бұл – патологиялық мінез-құлық үлгісі, яғни бір адамды оның еркінен тыс қайта-қайта аңду, бақылау және мазалау әрекеттерінің жиынтығы. Дегенмен, сталкинг көбіне нақты психикалық бұзылыстардың симптомы ретінде көрініс табуы мүмкін. Мұндай әрекеттердің артында бірнеше себеп тұрады:біріншісі – психозбен байланысты сталкинг, мұнда адам "ол мені сүйеді" деген секілді сандырақ сенімдерге (эротомания) беріліп, өз әрекетін дұрыс деп санайды. Екіншісі – тұлғалық бұзылыстар, мұнда адам өзге біреуді бақылау арқылы өзін растауға тырысады және "жоқ" дегенді түсінбейді. Үшіншісі – әлеуметтік сталкинг, бұл адамның мінез-құлқындағы обсессивті ойлар мен эмоцияға тәуелділіктің нәтижесі. Шын ғашық пен сталкердің басты айырмашылығы – "жоқ" деген жауапты қабылдау қабілетінде."Сәтсіз ғашық" бас тартуды мойындап, уақыт өте келе сабырға келсе, сталкер бәрібір өз дегеніне жететініне сеніп, аңдуын жалғастыра береді. Олар үшін бастысы махаббат емес, бақылау. Құрбаны одан қашқан сайын, бақылауды жоғалтып жатқанын сезіп, агрессияға басады. Ең қауіптісі – сталкерлер өз әрекетінің қауіпті екенін сезінбейді, олар өз қылығын "қамқорлық" немесе "сүйіспеншілік" деп ақтап алады. Сондықтан олар өздігінен маманға бармайды және емделмейді", – дейді маман.
Сталкинг тек сыртқы қауіп қана емес, ол – адамның ішкі жан дүниесін қажытып, қалыпты өмір сүру мүмкіндігінен айыратын ауыр психологиялық соққы. Көп жағдайда жәбірленушілер өздерін кінәлап, үрей құшағында қалып қояды. Бұл ретте психиатр Бибарс Джайлаубаев сталкингтің жәбірленуші психикасына тигізетін зардаптарын сипаттап, агрессормен қарым-қатынас орнатудың қауіптілігі туралы сөз қозғады.
"Сталкингке ұшырау – жәбірленушінің психикасы үшін созылмалы травма. Ол көбіне посттравмалық стресс бұзылысына әкеледі: адамда тұрақты үрей, ұйқының бұзылуы, депрессия және өзін кінәлау сезімі пайда болады.Мұндай оқиғалар жарияланғанда, бұрын зәбір көрген жандарда "келесі кезек менікі болуы мүмкін" деген ұжымдық үрей оянады. Психиатриялық тәжірибе көрсеткендей, сталкермен кез келген диалог жағдайды ушықтырады, өйткені ол мұны "үміт бар" деп қабылдайды. Сондықтан ең тиімді тактика – байланысты толық үзу, қатаң шекара қою және барлық әрекетін құжаттап, құзырлы органдарға хабарлау. Тек эмоциямен емес, нақты шекарамен ғана қауіпті азайтуға болады", – деп түсіндірді Бибарс Джайлаубаев.


Жеңіске 80 жыл: Қазақстандағы Ұлы Отан соғысы қаһармандарының ескерткіштері

Ұлы Отан соғысында жанын пида етіп, ерлікпен шайқасқан батырлардың есімдері мен ерліктері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, бүгінгі күнге дейін ұлықталып келеді. Еліміздің әр өңірінде соғыста ерлік көрсеткен жауынгерлерге арналған ескерткіштер орнатылған. Мысалы, Алматы қаласындағы 28 панфиловшылар саябағындағы Даңқ мемориалы, Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Мәметоваға, Бауыржан Момышұлына қойылған ескерткіштер.
Информбюро порталы Жеңістің 80 жылдығына орай сол ескерткіштер туралы мәлімет ұсынады.
Оралда қазақтың үш батыр қызы – Кеңес Одағының батырлары Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова және Халық қаһарманы Хиуаз Доспанованың ескерткіші бар. Ескерткіш 2017 жылы ашылды. Бұл композиция мүсінші Нұрлан Долбайдың қолынан шықты. Ортада Мәншүк, екі жағында Әлия мен Хиуаз бейнеленген.
Бұл батыр қыздарға орнатылған тұңғыш ортақ туынды. Бұған дейін Алматы қаласында Әлия мен Мәншүкке арналған композиция бой көтерген еді.
Атырау қаласында 2019 жылы қазақтың тұңғыш ұшқыш қызы, Халық қаһарманы Хиуаз Доспанованың ескерткіші ашылды. Мүсін авторы – Бақытбек Мұхамеджанов. Бұл ескерткіш Атырау халықаралық әуежайының дәл алдына қойылды. Бір жылдан соң 2020 жылы әуежайға Хиуаз Доспанованың аты беріліп, маңдайшасына Халық қаһарманының аты жазылды.
Атырау облысында дүниеге келген Хиуаз Доспанова Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 300-ден астам рет әуеге көтеріліп, немістердің бекіністерін, соғыс техникаларын, оқ-дәрі қоймаларын бомбалаған.
Ақтөбе қаласында 2005 жылы Кеңес Одағының батыры, мерген Әлия Молдағұлованың мемориалды кешені ашылды. Қоладан жасалған Әлияның мүсінінің екі жағынан барельеф орнатылған: сол жақ жартысында ұлы дала бейнесі, көшпенділер рухы бейнеленген, Құрманғазы мен Абылай хан көрсетілген; оң жағында 1916 жылғы отаршылдыққа қарсы көтерілістен бастап көптеген қайғы-қасірет әкелген Ұлы Отан соғысын, халқымызды жан-жаққа шашыратқан көріністер ашық бейнеленген.
Әлия мүсінінің авторы – Бақытжан Әбішев. Барельеф авторы – Ескен Сіргебаев.
2008 жылы Астана қаласының он жылдық мерейтойына орай мемориалды кешеннің дәлме-дәл көшірмесі Аграрлық университет жанында, Әлия Молдағұлова көшесі мен Жеңіс даңғылы қиылысында орнатылды. Бұл Ақтөбе облысының Астанаға жасаған тартуы болды.
2021 жылы Ақтөбе қаласындағы халықаралық әуежайға Әлия Молдағұлованың есімі берілді. Әуежай ғимаратында батыр қыздың биіктігі 247 см болатынмүсіні ашылды. Мүсін авторы – Жеңіс Жұбанқосов. Биыл Әлия Молдағұлованың туғанына 100 жыл толды.
2018 жылы Батыс Қазақстан облысы Астананың 20 жылдығына орай елордаға  Кеңес Одағының Батыры, әйгілі жауынгер Мәншүк Мәметованың ескерткіші мен "Ақжайық" алаңын тарту етті. Ескерткіш авторы – мүсінші Мұрат Мансұров. Мүсін қоладан, ал тұғыры граниттен соғылған. Биіктігі – 6,1 метр.
2022 жылы Орал халықаралық әуежайына Мәншүк Мәметованың есімі берілді. Ол Батыс Қазақстанның Орда ауданында дүниеге келген. 1942 жылы өз еркімен Қызыл Армия қатарына алынып, 21-інші атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. Невель қаласы үшін болған кескілескен шешуші соғыста Мәншүк ақтық демі біткенше пулеметтен оқ боратып, қаһармандықпен қаза тапты.
1997 жылы Алматы қаласында қазіргі Астана алаңында Кеңес Одағының батырлары Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Мәметоваға ескерткіш орнатылды. Мүсінші Қазыбек Сатыбалдиннің туындысында екі батыр қыздың бейнесі мен бейбітшіліктің символы көгершіндер бейнеленген.
Ескерткіш орнатылған тұғырды қос батырдың "алтын жұлдызы" айшықтап тұр. Ал ақ тастағы бейбітшілік құсын қолынан ұшырған балалар бейнесі Әлия мен Мәншүктің ерлігімен келген бейбіт өмірді баяндайды.
2016 жылы Астанада Б.Момышұлы мен Р.Қошқарбаев даңғылдарының қиылысында халық қаһарманы Рақымжан Қошқарбаевқа ескерткіш орнатылды. Қоладан құйылған 11 метрлік туындының авторы – мүсінші Асқар Нартов.
Рақымжан Қошқарбаев Екінші дүниежүзілік соғыс майданына 1944 жылы аттанған. 1945 жылы қазақ жауынгері Григорий Булатовпен бірге алғаш Рейхстагқа Жеңіс туын тіккен. Осы ерлікті жасаған кезде Қошқарбаев небәрі 21 жаста болған.
Кеңес одағының батыры, жазушы, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы Бауыржан Момышұлына арнап Қазақстанның бірнеше қаласында ескерткіш орнатылған.
Жамбыл облысының өзінде Бауыржан Момышұлына арналған 9 ескерткіштер бар. Соның ең үлкені Тараз қаласындағы "Ерлік" мемориал кешенінде орналасқан. 2000 жылы орнатылған мүсін 2018 жылы басқа орынға ауыстырылған. Мүсіншілер – Д.Әлдеков, Н. Рүстемов, сәулетшілер – С. Дембай, Н. Баекеев.
Астанада 2008 жылы қаланың 10 жылдығына орай Бауыржан Момышұлының туған жері Жамбыл облысынан ескерткіш тарту етілді. Туынды авторлары – мүсінші Темірхан Қолжігіт, сәулетші Бақытжан Сыздықов.
Алматыда 2010 жылы Бауыржан Момышұлының 100 жылдығына орай "28 гвардияшыл-панфиловшылар" саябағында мүсіні бой көтерді. Жалпы биіктігі 6 метрлік ескерткіштің тұғыры граниттен, ал батырдың мүсіні қоладан соғылған. Мүсін авторлары – Нұрлан Далбай мен Расул Сатыбалдиев.
Шымкентте де Бауыржан Момышұлының есімімен аталатын даңғыл мен Тәуке хан даңғылы қиылысында батырға арналған ескерткіш орнатылған.
2024 жылы Халық қаһарманы Сағадат Нұрмағамбетовтің туғанына 100 жыл толуына орай Ақмола облысы Ақкөл ауданында батырдың құрметіне ескерткіш ашылды.
Сағадат Нұрмағамбетов 1943 жылы Солтүстік Кавказ майданында жас офицер ретінде жауға қарсы күресті. Небәрі 20 жасында Кеңес Одағының батыры атанды.
Қазақстанның алғашқы армия генералы Сағадат Нұрмағамбетов бүкіл саналы ғұмырын әскери қызмет саласына арнады. Ол 1992 жылы Қазақстанның тұңғыш Қорғаныс министрі болып тағайындалып, өмірінің соңына дейін ел игілігіне жұмыс істеді.
2015 жылы Алматы қаласында Ұлы Отан соғысының ардагері, жазушы, ғалым Әди Шәріповке арналған ескеркіш бой көтерді. Ескерткіш авторы – суретші-мүсінші Бақытжан Әбішев. Ескерткіш Әди Шәріпов көшесінде, Бөгенбай батыр көшесімен қиылысқан жерде орнатылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әди Шарипов партизан отрядының құрамында болған. Әр жылдары ол Қазақ ССР министрлер кеңесінің төрағасы, сыртқы істер министрі, жазушылар одағының бірінші хатшысы қызметін атқарған. Әди Шәріпов 350-ден аса ғылыми-публицистикалық жұмыс жазып қалдырған.
Даңқ мемориалы – Алматыдағы 28 панфиловшылар саябағында 1975 жылы орнатылған ескерткіш-кешен. Сәулетшілері – Т.Бәсенов, Г.Сейдалин, В.Н. Ким және мүсіншілері – В.В. Андрющенко, Р.Е. Артимович.
Даңқ мемориалы үш бөліктен тұрады. Алдында мәңгілік алау жанып тұрады. Дәстүр бойынша Ұлы Отан соғысының ардагерлері жыл сайын соғыстан шейіт болған майдандастарын еске алу үшін осы жерге жиналады.
28 панфиловшылар Ұлы Отан соғысы жылдарында Мәскеуді ерлікпен қорғағады. Мәскеу генерал-майоры Иван Панфилов басқарған  316-атқыштар дивизиясы 1941 жылы жазда Алматыда құрылған.
2015 жылы Жеңістің 70 жылдығына орай Астанада Кеңес Одағының батыры, генерал-майор Иван Панфиловтың ескерткіші ашылды. Ескерткіш "Жерұйық" саябағында орналасқан.
Туынды авторы – мүсінші Ренат Әбенов. Биіктігі 2,5 метрлік ескерткіш қоладан құйылған. Мемориалдың бір жақ бетінде Мәскеуді қорғау үшін қан төккен 28 панфиловшы-жауынгердің туған жылдары мен қаза тапқан күндері жазылған, табиғи граниттен биік тақталар жасалған.


Щучинскідегі қайғылы оқиға: аман қалғандардың жағдайы туралы не белгілі?

Ақмола облысының Денсаулық сақтау басқармасы Щучинскідегі "Центр плова" дәмханасында болған өрттен зардап шеккендер туралы мәлімет берді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Ақмола облысының Денсаулық сақтау басқармасы Щучинскідегі "Центр плова" дәмханасында болған өрттен зардап шеккендер туралы мәлімет берді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Өңірдің Денсаулық сақтау басқармасы басшысы Нариман Ермектің айтуынша, барлығы 28 адам зардап шеккен. Оның ішінде екеуі ауыр, тағы екеуі өте ауыр жағдайда жатыр. Олар жасанды тыныс алу аппаратына қосылған. Тағы 4 адам Көкшетаудағы облыстық аурухананың жансақтау бөлімінде жатыр, 5 адам Астанаға жеткізілген, 8 зардап шегуші амбулаториялық ем қабылдап жатыр.
Бастапқыда өрттен 5 адам қаза тапқан, тағы екеуі ауруханаға жеткізу кезінде көз жұмды. Барлығы жеті адам қайтыс болған.
"Барлық күш жұмылдырылып, көмек көрсетіліп жатыр. Астанадан мамандар - анестезиолог-реаниматологтар, эфферентологтар келді, олар қазір гемофильтрация (қанды тазарту - еск.) процедурасын жүргізіп жатыр. Барлық қажет материал, дәрі-дәрмектер мен препараттар жеткілікті көлемде бар", - деді Нариман Ермек.
Бұған дейін бірнеше науқасты емдеу үшін Астанаға жеткізу мүмкін екені хабарланған еді. Алайда денсаулық сақтау басқармасы өңірден 8 адамды әзірге елордаға тасымалдау мүмкін емес екенін, себебі олардың жағдайы ауыр екенін айтты.
Жалпы, жансақтау бөлімінде жатқан сегіз адамның көпшілігі мекеме қызметкерлері.
Еске салайық, 26 ақпанда кешкі уақытта бес қабатты тұрғын үйге жапсарлас салынған бір қабатты кафеде "газ-ауа қоспасы жарылып, өрт шыққан". Сол кезде алты адам қаза тауып, 20-ға жуық адам зардап шеккені хабарланды.
ТЖД күштері мен құралдары оқиға орнына жеткеннен кейін өртсөндірушілер жанып жатқан ғимараттан сегіз газ баллонын алып шығып, 10-нан аса адамды құтқарған. Өрт сөндіріліп, оқиғаның себептері мен мән-жайы анықталып жатқаны айтылды.
27 ақпанда барлығы 26 адам зардап шеккені, соның ішінде 7 адам қаза тапқаны (оның бірі - 16 жастағы қыз) белгілі болды.
Ақмола облысы ТЖД-де 8 (7162) 514-298 нөмірі бойынша жедел желі ашылды.
Жарылыс дерегі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Қажет тергеу әрекеттері жүргізіліп жатыр.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Қазақстанның бес қаласында қолайсыз ауа райы күтіледі

Қазгидромет бірнеше қаланың тұрғындарына ескерту жасады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Қазгидромет бірнеше қаланың тұрғындарына ескерту жасады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
"2 наурыздаҚарағанды, Жезқазған, Балқаш, Теміртау, Атырауқалаларында қолайсыз метеорологиялық жағдайларға байланысты ауаның ластануы күтіледі", - делінген хабарламада.
Қолайсыз метеорологиялық жағдай - ауаның беткі қабатында зиян заттар шоғырлануына ықпал ететін қысқа мерзімді метеофакторлар (тымық ауа райы, жел, тұман) жиынтығы.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Ана болуға дайындықты жүктіліктен кемінде 3-6 ай бұрын бастау қажет – акушер

Аналар күні – мейірім мен махаббатқа толы ерекше мейрам. Бұл күнді әлемнің көптеген елі секілді Қазақстан да мамырдың екінші жексенбісінде атап өтеді. Мереке аясында Informburo.kz тілшілері ана болуға дайындық жайында сөз қозғап, көптеген жанды сәбилі болуға жетелеген ҚР президенті іс басқармасы медициналық орталығының жоғары санатты акушер-гинекологі Жанна Ковальчукпен сұхбаттасып, ана болуға дайындық туралы сұрады.
– Әйел ана болуға дайындықты неден бастау керек? Жүктілікті жоспарламас бұрын қандай тексерістерден өткен абзал?
– Ана болуға дайындық – өте маңызды және жауапты кезең, оны елемеуге болмайды. Дайындықты жүктіліктен кемінде 3-6 ай бұрын бастау қажет. Ең алғашқы қадам – салауатты өмір салтын ұстану. Яғни дұрыс тамақтану, зиянды әдеттерден арылу және қимыл-қозғалыс керек. Сонымен қатар психологиялық дайындықты да ұмытпаған жөн. Ана болуға өзің, денең дайын екеніне сенімді болуың керек. Фолий қышқылын ішуді бастау қажет.
Тексерістерге келер болсақ, жалпы қан, зәр талдауы, инфекцияларды анықтайтын талдаулар (АПВ, гепатит, сифилис, АИТВ, ЦМВ және токсоплазмоз), кіші жамбас органдарының ультрадыбыстық зерттеуі, эндокриндік жүйенің жұмысын тексеру, тазалық дәрежесін анықтайтын және онкоцитологияға жағынды тапсыру керек. Оған қоса терапевтен және қажет болған жағдайда басқа да мамандардан кеңес алған дұрыс.
– Жүктілік кезінде болашақ ананың ағзасында қандай өзгерістер болады?
– Жүктілік – әйел ағзасында физиологиялық және гормондық өзгерістер болатын кезең. Яғни әйел организмінде баланың дамуына қажет жағдай жасалады.
Әуелі гормондық өзгерістер болады – прогестерон, эстроген, АХГ мөлшері өзгереді. Бұл барлық мүше мен жүйенің жұмысына әсер етеді. Жүрек-қантамыр жүйесіне күш түседі, қан мөлшері артады. Жатыр ұлғайып, қуықты қыса бастайды. Әйел ағзасында бөлінетін релаксин гормоны буын аралықтарын босатып, босануға дайындалады. Прогестерон ішектің жиырылуын баяулатады. Жатыр ұлғая бастағанда өкпенің көлемі кішірейіп, тыныс алу жиілейді. Сонымен қатар әйелдің көңіл-күйі өзгергіш болады. Оған ағзаның гормондық өзгерісі себеп.
Болашақ ананың ағзасындағы кез келген өзгеріс баланың дамуы мен өсуіне қолайлы жағдай жасау үшін қажет. Сол себепті мұндай өзгерістерден қорқудың қажеті жоқ, ол қалыпты және жүктіліктің дұрыс өтуіне аса қажет.
–Кей әйелдер босанғаннан кейін күйзеліске түсіп жатады. Бұл қалыпты құбылыс па? Оны қалай анықтайды?
– Бұл әйелде босанғаннан кейін пайда болуы мүмкін психоэмоционалдық күй. Оны қыңырлық, шаршау немесе көңіл-күйдің жоқтығымен шатастыруға болмайды. Ол әйелдің физикалық және эмоциялық жағдайына әсер ететін, сәбиге күтім жасау мен ана болуды қиындататын күрделі бұзылыс.
Босанғаннан кейінгі күйзелістің негізгі белгілері — мазасыздық пен үнемі алаңдап жүру, жиі шаршау мен немқұрайлық, жалпы өмірге және күнделікті айналысатын істерге қызығушылықтың жоғалуы, ұйқы мен тәбет мәселелері, өзін кінәлі сезіну, әлденеге лайық санамау, көңіл-күйдің жиі өзгеруі, өзі немесе бала туралы жайсыз ойлар.
Егер осы белгілер босанғаннан кейін екі аптадан артық байқалса және күнделікті өмірге кедергі келтіре бастаса, міндетті түрде дәрігерге және психотерапевке жүгіну қажет. Бұл жағдайды емдеуге болады, тіпті емдеу қажет.
– Акушер-гинеколог ретінде сіз үшін "Аналар күнінің" маңызы қандай? Жылдар бойғы тәжірибеңіз бұл мерекеге деген көзқарасыңызға әсер етті ме?
– Мен үшін бұл – өте маңызды күн. Себебі акушер-гинеколог ретінде ана болғысы келетін әйелдің маңызды кезеңінде жанында жүремін. Аналар күні біз, әйелдер, қандай ғажап қабілетке ие екенімізді, шексіз және шартсыз жақсы көре алатынымызды сезінеміз.
Мамандығым бұл мерекеге деген көзқарасымды, әлбетте, өзгертті. Мен ана болу үшін әйелдер қандай қиындықтан өтетінін көріп жүрмін. Жүктілік, қорқыныш, босану, ұйқысыз түндер – бұл әйел жүріп өтетін жолдың кішкене ғана бөлігі. Олардың мықтылығына таңғаламын, құрметтеймін. Ана болу – босану ғана емес, таңдау, төзім, күн сайынғы қамқорлық.
– Жүктіліктен бастап босануға дейін қараған алғашқы пациентіңіз есіңізде ме? Сол кезде қандай сезімде болдыңыз?
– Әрине, есімде. Ол кезде мен медициналық академияның студенті едім, тәжірибем жоқ. Бір жағынан ерекше, толғандырарлық сезім болса, екінші жағынан үлкен жауапкершілікті сезіндім. Сол келіншекпен бірге үйрендім, дамыдым. Пациент аман-есен қол-аяғын бауырына алғаннан кейінгі қуанышымды сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Үлкен жетістікке, жеңіске жеткендей болдым.
– Өзіңіз туралы айтып беріңізші. Ана болу сіздің өміріңізге қалай әсер етті және анаңыздан өмірлік маңызы бар қандай сабақ алдыңыз?
– Ана болғалы мен өмірге басқаша қарай бастадым. Ана болу – қамқорлық пен жауапкершілік қана емес, ол – жыл сайын арта беретін шартсыз махаббат. Ана болғалы мен жұмсақ, көңілшек, шыдамды, әр нәрсеге мән беретін болдым. Баламмен өткізетін өз сәтті бағалауды үйрендім.
Анама келер болсам, оның даналығы, өмірлік тәжірибесі мен еңбексүйгіштігі маған қазірге дейін көмектесіп келеді. Өзім ана болып отырсам да, анам үшін мен әлі сол баяғы кіп-кішкентай қызбын. Өмірімдегі маңызды сәттің бәрін анаммен бөлісемін, оның ыстық құшағына асығып тұрамын.
– Аналар күнінде аналарға қандай тілек айтар едіңіз?
– Барлық ананы осындай ерекше күнмен құттықтай отырып, балаларына сіңіріп жатқан тәрбиесі, беріп жатқан махаббаты мен қамқорлығы үшін алғыс айтқым келеді.
Сіздер болашақты қалыптастыратын, тұлға тәрбиелейтін, тұтас ұрпаққа тірек болатын жансыздар. Аналар – ошақтың ұйытқысы ғана емес, баласының бақыты үшін қаншама қиындықтан қасқайып өтетін, тіпті жанын құрбан етуге дайын нағыз батырлар.
Әр анаға денсаулық, күш-қуат, жан-дүниесінің үйлесімін, тыныштығын тілеймін. Жақындарыңыздың сүйіспеншілігі мен қолдауын үнемі сезініп жүрсеңіздер екен. Балаңыз үшін кеудеңізді мақтаныш кернеп, көзіңіз бақыттан бал-бұл жайнап тұрсын! Сенімдеріңіз үшін, осындай маңызды жолды менімен бірге жүріп өтетіндеріңіз үшін алғыс айтамын.


Тоқаев Бахрейн халқына қолдау білдіріп, ынтымақтастыққа ниетті екенін растады

Мемлекет басшысы Бахрейн Королімен телефон арқылы сөйлесті, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Мемлекет басшысы Бахрейн Королімен телефон арқылы сөйлесті, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев шейх Хамад бен Иса Әл Халифамен Таяу Шығыстағы ахуалды талқылап, еліміз қазіргі қиын-қыстау шақта Бахрейн халқына тілектес екенін айтты.
Мемлекет басшысы Иранға қарсы соғысқа қатыспаған Бахрейн мен басқа да елдердің азаматтық инфрақұрылымын зымыранмен атқылауға алаңдаушылық білдірді.
Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан жағдайды одан әрі ушықтырмай, қақтығысты диалог және дипломатия жолымен бейбіт түрде шешуді құптайтынын жеткізді.
Король Хамад бен Иса Әл Халифа ұдайы қолдау көрсеткені үшін Қазақстан Президентіне алғыс айтты. Сондай-ақ сауда-экономикалық және инвестициялық байланыстарға баса мән бере отырып, екіжақты ынтымақтастықты одан әрі жандандыруға ниетті екенін растады.
Тараптар Қазақстан-Бахрейн арасындағы достық қатынас пен серіктестікті одан әрі нығайтуға бейіл екенін жеткізіп, қасиетті Рамазан айында екі ел халқына бейбіт өмір, бақ-береке тіледі.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Мектеп директорының жетіспеушілігі: Оқу министрінің "2+2" формуласы мәселені шеше ме

Қазақстанның білім жүйесі маңызды белес алдында тұр. Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова мектеп директорларын "2+2", яғни алдымен екі оқу жылына, нәтиже жақсы болса – тағы екі жылға, жалпы кемінде төрт жылдан аспай тағайындау туралы бастама көтерді. Бастаманы жақтаушылар да, даттаушылар да бар: Бір тарап бұл әдіс басқару корпусын жаңартады деп сенсе, екінші тарап жағдай одан әрі күрделенуі мүмкін деген күмәнмен қарайды. Informburo.kz мәселенің мән-жайына үңіліп көрді.
Министр Жұлдыз Сүлейменова (@ministr_suleymenova_zhuldyz)'in paylaştığı bir gönderi
Министрдің ротация туралы желідегі үндеуіне қалдырылған пікірлер екіге бөлінді (Ескерту:пікір иелерінің жазу стилі сақталды):
Мәселен,marzhan351никті қолданушы:"Кім сыйлайды екі жыл отыратын директорды. Ертең бәрібір кетесің ғой деген ой тұрады емес пе. Тұрақсыздықтан қандай нәтиже болады? Мұғалімдердің түрін жаттап та үлгермей ауысып кететін болса ол директорға да бәрібір болып қалады ғой. Немесе біреуі келіп бір жаңалық ашып, оны игере алмай жатқанда екіншісі келіп өзініңкін айтып тұрса не тірлік ол. Кемінде бес жыл отырғаны дұрыс деп ойлаймын. Осы аралықта нәтиже де көрсетіп үлгереді, еңбегі де бағаланады. Әр жерге ауыса бергеннен не өзгереді",–деп жазды.
Uspanbaevнигімен тіркелген қолданушы да наразылығын білдірді:"Ешкім басшы болып тауылмайды ғой. Барлығы тәжірибемен келеді. 2 жылда жас директор не жасайды? Қалай нәтиже береді? Тағы 2 жыл отыру үшін көзбояушылыққа барады. Қолдан жасап береміз көзбояушылық есептерді. Зардап шегетін тек білім сапасы болады. Экперимен жасай бермей, дамыған нәтиже көрсеткен шет елдің дайын моделін қарастырып, біздің білім саласына енгізу қажет деп ойлаймын",–деп жазды ол.
Алkymbat_abildakyzyминистрдің бастамасын оң бағалады:"Өте орынды ұсыныс. Қалада да, аймақта да білім бөлімінің басшысы, мектеп директоры әкесінен қалған мұрадай зейнетке шықпай кетпейтіндерді ел біліп отыр. Олар тек өз адамына жұмыс беріп, соларды ғана көтермелейді. Білімді, өз ұстанымы бар, мінезді ұстаздардан қашады. Сондықтан директорлықты бір мектепте – екі жыл, игі бастамасы барға ғана тағы екі жыл қосу – тәртіп болар еді, жүйе жаңарар еді".
Еnlikpalесімді қолданушы да бастамаға қолдау білдірді:"Өте дұрыс ұсыныс. 4-5 жылдан кейін мектеп жеке меншігі сияқты болып, директор директор емес тағына жабысып ХАН болып кетеді. Ішкі мәселені көзі көрмей кетеді. Жаңадан келген адам жан-жағына қарайды, мектептің ой-шұқырын зерттейді. Назар аударады",– деп жазды ол.
Fizika_almatyесімімен тіркелген азамат болса:"Директор мен қоса бухгалтер, завучтарды да ұмытпаңызшы. Ұзақ жылдар завуч болғандар, келген директорларыңды айтқанымен жүргізеді ғой. Соңында директор ауысқаннан дым нәтиже болмайды. Баяғы жартас, бір жартас болады да қалады",–деп ұсыныс айтты.
Министр Жұлдыз Сүлейменованыңдерегінесүйенсек, Қазіргі кезде елде 8 048 мектеп бар. Оның 5233-і – ауылдық жерде, 2815-і қалада орналасқан. 2026 жылдың 24 қаңтарындағы деректерге сәйкес, елде барлығы 7 238 мектеп директоры жұмыс істейді. 810 мектепті диреткор қызметін уақытша атқарып отыр. Мектепті уақытша басқарушылардың ең жоғары үлесі Батыс Қазақстан облысы (15,6%), Солтүстік Қазақстан облысы (13%), Шығыс Қазақстан облысында (12%). Біз уақытша міндетін атқарушы директорларға да көңіл бөлуіміз қажет деп санаймын.
Мектеп басшыларыныңжалпы портретінекелетін болсақ, олардың орташа жасы 48,5 жасты құрайды. Оның ішінде 62%-ы – әйелдер. Басшылардың 15,5%-ында магистр дәрежесі бар. Оның ішінде үздік нәтижені мегаполистер көрсетіп отыр. Атап айтқанда Астанадағы мектеп директорларының 43 %-ы, Алматыдағы мектеп директорларының 32 %-ы. Шымкенттегі мектеп директорларының 27,5 %-ы магистр дәрежесі бар мамандар. Елдегі мектеп директорларының орташа еңбек өтілі – 26 жыл:
Сонымен бірге директор лауазымына үміткерлердің сапасы да алаңдатады. Мектепті басқаруға үміткер ұлттық тест тапсырып, сұхбаттасудан өтуі керек. 2025 жылы кандидаттардың тек бестен бірі ғана (21%) өткен. Министрлік мектептердегі басқарушылық дағдылардың әлсіздігін демойындаған. Уәкілетті органның дерегінше, мектеп директорларының басқарушылық дағдысының төмендігі білім жүйесінің сапасына, ұжымдық мәдениеттің төмендеуіне тікелей әсер етіп жатыр. Оған қоса, мұндай мектептерде мұғалімдердің мазасы қашып, орталыққа хат жазуы жиілеп кеткен.
Қазір ел аумағындағы мектептерде 490 мектеп директоры лауазымыбостұр. Алайда 2024 жылы құрылған директорлардың кадрлықрезервіаясында дайындалған 376 кандидаттың 29,26%-ы әлі күнге дейін басшылық қызметке тағайындалмаған. Әсіресе, Алматы мен Шымкент қаласында, Түркістан, Қызылорда облыстарында тағайындауды күтіп отырған кадр көп. Яғни кадр тапшылығы біркелкі емес: кей жерде кадр жоқ, кей жерде кадр көп. Директор тапшылығы әсіресе Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында айқын сезіледі. Мәселен, өткен жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы әрбір оныншы мектепте директорболмаса, Павлодар облысында 70 директоржетіспеген. Павлодар облысы әкімінің орынбасары Айгүл Маликова бұл мәселенің мәнін былай түсіндірген:
"Облыс бойынша 70-тен астам мектеп директоры тапшы. Неліктен? Өйткені қазіргі таңда директор болуға ешкім құлықты емес. Біріншіден, жалақысы мұғалімнен төмен. Екіншіден, басшылыққа тағайындалу үшін арнайы тест тапсыру қажет, ал оны көпшілігі өте алмайды. Осыдан тағы да үлкен сұрақтар туындайды", – деген еді облыс әкімінің орынбасары ұлттық арнаға берген сұхбатында.
Оған өңірдегі демографиялық құлдырау, ауыл мектептерінің көптігі және кадр тартудың қиындығы себеп болуы мүмкін. Демек, мәселе тек кадр саны емес, кадрдың географиялық қолжетімділігі мен оларды ынталандыру тетігінің әлсіздігінде деуге болады. Шын мәнінде, Қазақстан мектебінің директоры – тек педагогикалық ұжым жетекшісі емес, бір мезетте қаржы менеджері, кадрлық қызмет басшысы, шаруашылыққа, қауіпсіздікке жауапты тұлға және ата-аналармен, жергілікті билікпен жұмыс істейтін медиатор. Осындай әкімшілік және құқықтық жауапкершілігі жоғары болғанымен, еңбекақысы оған сай емес.
Белсенді ұстазМейіржан Темірбекте осы тұжырымды қолдады.
"Елімізде 490 директор жетіспесе, оның себебі – қазір көп адамның директорлыққа барғысы келмейді. Өйткені, мектеп директорының жалақысы өте аз. Сол үшін көбінесе мектеп директорлары қосымша 8 сағат пәндік сабақ алады. Сол жағын да қарастыру қажет", – деп санайды ұстаз.
Сонымен қатар ол білім бөлімінің басшыларының да ротация мәселесін көтеру уақыты келгенін айтты.
"Қазіргі таңда мемлекеттік білім беру ұйымдарының директорлары 7 жылдан кейін міндетті түрде ротациядан өтеді. Бұл жүйені жаңарту үшін дұрыс қадам болғанымен, көп жерде жұмыс істей бермейді. Себебі көп жерлерде бір "елдімекен" шегінде екі мектептен жоқ, сондықтан ауылдық жерлерде тиімсіз. Әйтеуір "құс белгісі" үшін шығарып қойғандай. Оны кезінде бұйрық шығып жатқанда айттық. Енді 2+2, жалпы алғанда 4 жыл сайын ротация туралы ұсыныс айтылып жатыр, бұны әлі де ойлану керек сияқты. Сонымен қатар, менің ойымша, реформа тиімді болуы үшін облыс басшылары білім бөлімінің басшыларын да жиі ауыстырып тұру керек. Бір аумақты 10-15 жыл басқару: жабық жүйе қалыптастырады, кадрлық тоқырауға әкелуі мүмкін, жауапкершілікті төмендетеді. Сол себепті білім бөлімі басшыларына да нәтижеге қарай бағалау, ұзақ отыруға шектеу қою, ротация мәселесін көтеру уақыты әлдеқашан келді", – дейді Мейіржан Темірбек.
Сингапурдамектеп директорларын іріктеу қатаң түрде жүргізіледі. Үміткерлерде кемінде 3 жыл педагогикалық және 3 жыл басқарушылық тәжірибе болуы шарт. Сондай-ақ олар арнайы білім бағдарламасының көшбасшысы сынды бағдарлама мен тестілеуден өтуге міндетті. Директорларды Білім министрлігі тағайындайды, ротация 5-7 жыл ішіндежүргізіледі. Ротациядан соң директор ментор, кеңесші немесе жоғары лауазымдарға тағайындала алады.
Финляндиядадиректорларды жергілікті биліктағайындайды. Тағайындау мерзімі анықталған (әдетте 4–5 жыл) немесе мерзімсіз болуы мүмкін. Директорлар жоғары автономияға ие. Ротация туралы нақты талап жоқ, алайда қайта тағайындау туралы шешімді де жергілікті билік шығарады.
Қырғызстандамектеп директорлары әр 5 жыл сайынауыстырылады. Президент жарлығына сай, 2022 жылдан бастап бұл елде мектеп директорлары конкурс арқылы іріктеледі, ал жалпы білім беретін ұйымдардың 5 жылдан астам лауазымда жұмыс істеген басшылары осы жарлықтың күшіне енген күнінен бастап қызметтен босатылған болып есептеледі.
Түркиядамектеп директорлары әдетте 4 жылдық мерзімге тағайындалып, қызметі бағалау нәтижесіне қарай қайтадан 4 жылға бекітілуі немесе басқа мектепке ауыстырылуымүмкін. Тағайындау кезінде педагогикалық өтіл, басқарушылық даярлық және бағалау нәтижелері есепке алынады.
Қорыта келгенде,мектеп директорларының 2+2 ротациясы басқару корпусын жаңартудың құралы бола ала ма деген сұрақ әлі ашық.
"Біз әлі шешім қабылдаған жоқпыз. Бұл мәселені толық зерделеуіміз қажет. Бірақ, менің ойымша, 20 жыл бойы бір жерде мектеп директоры болған адам ротациялануы керек. Егер жақсы қызмет көрсетсе, мектепті дамытса, басқа мектепке барып директор болсын. Біз оны орнынан алып тастап, педагогикаға қайтадан қайтарайық деп жатқан жоқпыз. Бір мектепте 4 жыл көлемінде жақсы қызмет көрсетсін деп отырмыз. Одан кейін басқа мектепті де көтерсін. Сондай ұсынстарымыз бар. Ұсыныстар талқылануда, егер ойларыңыз болса, ортаға салыңыздар", – деді оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова.


"Біртұтас тәрбие" енді – "Адал азамат". Бағдарлама оқушыларға не береді

2023 жылы Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі"Біртұтас тәрбие"бағдарламасын әзірледі. Бұл бағдарлама еліміздің білім беру жүйесінде тәрбие үдерісін нығайтуға бағытталған. Оқу-ағарту вице-министрі Еділ Оспан бағдарламаны жүзеге асырудың негізгі аспектілері мен оның артықшылықтарын айтып өтті. Ал оқушылармен жұмыс істейтін психолог мамандардың пікірінше, бағдарлама, білім беру мекемелерінде тәрбие жұмысын кешенді түрде жүргізуге және оқушылардың патриоттық, рухани-адамгершілік және зияткерлік дамуын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадам ретінде бағаланып отыр.
"Бұл экожүйе оқушыларды жан-жақты дамытып, заманауи білім мен құндылықтарды меңгеруге бағытталған. Бағдарлама аясында оқу орындары сабақтан тыс тәрбие жұмыстарына баса назар аударып отыр. Бұл жұмыстарға әлеуметтік, мәдени және спорттық іс-шаралар кіреді, олар арқылы оқушылар патриоттық сезімді, жауапкершілік пен қоғамдық белсенділікті арттырады. Мақсаты – азаматтардың толыққанды қалыптасуына ықпал ету және Қазақстанның болашағына үлес қосатын саналы ұрпақ тәрбиелеу", – дейді психолог Назира Бурханова.
2024 жылы Қазақстанда "Әділетті Қазақстан – Адал азамат – Озық ойлы ұлт" атты жалпыұлттық құндылықтарға негізделген бағдарлама жаңартылып, барлық білім беру ұйымдарына енгізілмек. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес жүзеге асырылған бұл бастама адал және әділ азаматтарды тәрбиелеуді көздейді. 14 наурызда өткен IV Ұлттық құрылтайда бағдарлама атауын"Адал азамат"етіп өзгерту ұсынысы қолдау тапты. Бұл атаудың таңдалуы бағдарламаның негізгі мақсатын – қоғамның тірегі болар жауапкершілігі жоғары азаматтарды тәрбиелеуді белгілеуді мақсат етеді.
Бағдарламаны іске асырудың екі жылы ішінде білім беру ұйымдарында білім берудің бірыңғай экожүйесін құру мақсатында ауқымды жұмыстар атқарылды. Бұл жұмыстар алты негізгі бағыт пен 77 қадамды қамтып, білім беру жүйесіне маңызды өзгерістер енгізді. Сонымен қатар, бұл бастамаға сынып жетекшілері, ата-аналар, психологиялық қызметтер және басқа да қатысушылардың кең ауқымы тартылды. Жобаның мақсаты – барлық қатысушының белсенді араласуымен жан-жақты, үйлесімді және инклюзивті білім беру ортасын қалыптастыру.
"Құндылықтарды бала бойына сіңіру маңызды процесс және бұл үрдіс олардың жас ерекшеліктеріне сәйкес үш негізгі компонентті қамту арқылы жүзеге асырылады: танымдық, практикалық және эмоционалды. Танымдық компонент балаларға әрбір құндылықтың мәні мен мазмұнын терең түсінуге мүмкіндік береді, бұл олардың құндылық түсінігін арттырады. Практикалық компонент құндылықтарды іс жүзінде жүзеге асыруға, яғни нақты әрекеттер арқылы қолдануға бағытталады, осылайша балалар алған білімдерін практикада қолданып, күнделікті өмірде тиімді пайдалана алады. Ал эмоционалды компонент болса, бұл құндылықтарды баланың өмірлік әдеттеріне және күнделікті дағдыларына айналдыруға көмектеседі, сол арқылы құндылықтар тұрақты мінез-құлық үлгісіне айналады", – деп тұжырымдады психоаналитик Жанар Оспан.
Бағдарлама аясында мектептерде ата-аналарды педагогикалық қолдау орталықтары ашылып, өңірлерде Психологиялық қолдау орталықтары қызмет көрсетуде. Бұл бастаманың басты мақсаты – өскелең ұрпақтың тәрбиесіне үлкен ықпал ететін сынып жетекшілерінің рөлін күшейту. Ата-аналар мен педагогтер арасындағы ынтымақтастықты арттыру арқылы балалардың оқу-тәрбие процесіне оң әсер ету көзделуде. Осылайша, ата-аналар мен ұстаздардың бірлескен әрекеттері балалардың дамуына және әл-ауқатына оң ықпал етеді деп күтіліп отыр.
Жалпыұлттық құндылықтар қазіргі білім беру жүйесіне терең интеграцияланған және бұл үрдіс оқу процесінің әртүрлі аспектісінде көрініс табады. Мазмұндық деңгейде бұл құндылықтар пән материалдарына енгізіліп, оқу жоспарының маңызды бөлігін құрайды. Сонымен қатар, сынып сағаттарында талқыланып, сыныптан тыс іс-шаралар арқылы іске асырылады. Бұл көзқарас білім берудің барлық деңгейінде жауапты, еңбекқор және адал азаматтарды тәрбиелеуге ықпал етеді, қоғамның тұрақтылығы мен дамуына негіз қалайды. Осылайша, жалпыұлттық құндылықтар жас ұрпақтың рухани әрі адамгершілік дамуын қамтамасыз ететін негізгі құрал ретінде маңызды рөл атқарады.
Оқу-ағарту вице-министрі Еділ Оспан мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес "Адал азамат" біртұтас тәрбие бағдарламасының барлық білім беру ұйымдарына меншік түріне қарамастан енгізілетінін мәлімдеді. Бұл бағдарлама оқушыларды адалдыққа, патриотизмге және жауапкершілікке тәрбиелеуге бағытталған. Бағдарлама аясында мектептер мен жоғары оқу орындарында арнайы сабақтар және іс-шаралар ұйымдастырылып, тәрбиелік жұмыстар күшейтілетін болады. Мұнда отбасы және қоғам арасындағы өзара байланыс нығайтылып, оқушыларға адамгершілік құндылықтары бойына сіңіріледі.
Бағдарламаның дамуы кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын ұзақ мерзімді жоспарды қамтиды. 2025 жылы бағдарлама бойынша барлық қатысушыларды тарту және жекеменшік мектептермен ынтымақтастықты нығайту мақсатында маңызды қадамдар жасалатын болады. Бұдан әрі, 2026 жылы бағдарламаның қоғамға кеңінен таралуын қамтамасыз ету үшін тиімді шаралар қабылданады. Сонымен қатар, мектептердің бірыңғай дизайн-коды "Адал азамат" тұжырымдамасының құндылықтарына сәйкес әзірленеді, бұл мектептердің сыртқы келбеті мен ішкі мазмұнын жаңғыртуға бағытталған маңызды қадам болмақ.
Еділ Оспанның айтуынша, бүгінде барлық мемлекеттік білім беру ұйымдарында біртұтас білім беру бағдарламасы сәтті жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламаның басты мақсаты – елдегі барлық балаларды қамтитын және жалпыұлттық сипаттағы тәрбие мен білім беру жүйесін қалыптастыру. IV Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысы бұл бастаманың кең ауқымда жүзеге асырылуы керектігін ерекше атап өтті. Осыған байланысты, жеке білім беру ұйымдарында да тәрбие бағдарламасын енгізу жұмыстары жалғасуда.
"Адал азамат" біртұтас тәрбие бағдарламасы барлық балаларды қамти отырып, олардың адалдық, патриотизм және қоғамға пайдалы болу сынды құндылықтарды бойларына сіңіру мақсатында әзірленген. Бұл бағдарламаның стратегиялық мәні зор әрі ұзақ мерзімді жоспары бар. Бұл бастама ел болашағы үшін маңызды қадам болып табылады және оның табысты іске асырылуы елдің білім беру саласын жаңа деңгейге көтереді.
"Адал азамат" біртұтас тәрбие бағдарламасы білім беру ұйымдарымен қатар, барлық мемлекеттік ұйымдардың да тәрбие жұмыстарына негіз болуды мақсат қояды.
Қазақстанда "Адал азамат" біртұтас тәрбие бағдарламасы табысты іске асырылуда. Бұл бағдарлама аясында алты ірі жоба жүзеге асырылуда:"Қамқор", "Шабыт", "Смарт бала", "Еңбегі адал – жас өрен", "Ұшқыр ой алаңы"және"Балалар кітапханасы". Осы жобалар жалпы 4 миллионға жуық оқушыны қамтиды. Бастамалар құндылыққа бағытталған тәрбие беруге арналған және 77 қадамдық іс-шаралар кешені арқылы жүзеге асырылады. Бағдарлама білім беру саласында оқушылардың адамгершілік қасиеттерін дамытуға және жан-жақты тұлғалық өсуіне ықпал етеді.
"Қамқор" жобасы аясында 3 миллионнан астам қазақстандық білім алушы "Таза Қазақстан" акциясына белсене қатысып, елімізде сенбіліктер өткізумен қатар 2,1 миллионға жуық көшет отырғызды.
"Бұл іс-шаралар табиғатты қорғау мен экологиялық жағдайды жақсартуға бағытталған, сонымен қатар қатысушылардың табиғатқа деген көзқарасын өзгертіп, жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік береді. Осы игі бастамалар арқылы оқушылар мен студенттер қоршаған ортаны сақтауда өз үлестерін қосып, қоғамның экологиялық мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді. Мұндай шаралар экологиялық мәселелерге назар аудартып, жас ұрпақтың қоршаған ортаға деген қамқорлық сезімін ұлғайтып, табиғатқа деген құрметін арттыруға ықпал етеді", – дейді психоаналитик Жанар Оспан.
"Шабыт" жобасы мен "Әншуақ" балалар ән фестивалі Қазақстандағы балалардың шығармашылық әлеуетін арттыруда үлкен серпіліс әкелді. Ел көлемінде жүзеге асырылған "Шабыт" жобасы ұлттық өнерді насихаттауда маңызды рөл атқарып, 2 миллионнан астам баланың домбыра тартуға деген қызығушылығын оятты. Сонымен қатар, "Әншуақ" фестивалі жас орындаушылар арасында үлкен танымалдылыққа ие болып, олардың өнердегі мүмкіндіктерін кеңейтті. Бұл іс-шаралар жасөспірімдердің мәдени-ағартушылық бастамаларға қызығушылығын және қатысуын арттырды. Мектептерде ұйымдастырылған "Даналық ұстаздан", "Мақтанышым – Республикам!", "Жетістігім – еліме!", "Алғыс айту күні" және "Ананың аялы алақаны" сияқты байқауларға 3 миллионға жуық оқушының қатысуы осының айқын дәлелі екені сөзсіз. Мұның барлығы балалар мен жасөспірімдердің шығармашылық және мәдени дамуында зор ықпалын көрсетті, олардың болашақ ұрпақ үшін ұлттық өнердің құндылығын қалыптастыруға септігін тигізді.


Ояу жатқан адамға ота жасауға бола ма? Нейрохирургпен ашық әңгіме

Ми – адам бойындағы ең жұмбақ әрі өмірлік маңызы зор мүше. Оның саулығы тек тән саулығы ғана емес, жан дүниеміз бен ой-санамыздың тепе-теңдігіне тікелей байланысты. Ми жұмысын жақсарту, жүйке жүйесі ауруларын емдеу бүгінде медицинадағы ең өзекті бағыттардың біріне айналды. Соның ішінде нейрохирургия саласы – адам миының тылсым сырларын зерттеп, өмір сапасын арттыруға сеп болатын заманауи бағыт. 22 шілде – Дүниежүзілік ми күніне орай ҚР ПІБ Медициналық орталығы ауруханасының нейрохирургі, ми ісіктері мен бассүйек патологияларын емдеуде инновациялық тәсілдерді қолданатынАбылай Серікбайменсұхбаттастық.
Әңгіме барысында маман тәжірибесімен бөлісіп, озық технологиялардың рөлі мен нейрохирургияның келешегі жайлы ой өрбітті.
– Қазіргі таңда өзіңіз ҚР ПІБ МО ауруханасы қабырғасында орындап жүрген ең бірегей немесе инновациялық ота туралы айтып беріңізші. Қайдан үйрендіңіз, қандай елдің мектебі немесе клиникасы әсер етті?
– Қазір мен негізінен бассүйек негізінде орналасқан қолжетімсіз ісіктерді, сондай-ақ ми тереңінде орналасқан ісіктерді және бірнеше анатомиялық аймақтарға таралған (мысалы, краниоорбитальді немесе краниофациалды аймақтарды қатар зақымдайтын) күрделі ісіктерді жоюмен айналысамын. Мұндай жоғары технологиялық операцияларды орындау терең анатомиялық білімді, микронды дәлдікті және мультидисциплинарлық тәсілді талап етеді.
Бұл ота жасау әдістерін Мәскеудегі Н.Н. Бурденко атындағы нейрохирургия ғылыми-зерттеу институтында және Токио медициналық университетінің ауруханасында білім жетілдіру барысында меңгердім. Бұл мектептер маған бассүйек негізі хирургиясындағы заманауи бағыттарды, микрохирургиялық техника мен эндоскопиялық әдістерді үйлестіре отырып қолдануды үйретті. Қазіргі таңда сол тәжірибені Қазақстанда тиімді түрде енгізіп, күрделі нейрохирургиялық көмекті жаңа деңгейге көтеріп келеміз.
Сонымен қатар, біз сирек кездесетін тамыр патологиялары, соның ішінде Мойя-Мойя ауруы сияқты күрделі жағдайларда да хирургиялық араласулар жүргіземіз. Бұл дерт – ми қанайналымының созылмалы окклюзиялы зақымдануына әкелетін сирек ауру, оны емдеудің негізгі тәсілі – реваскуляризация, яғни диаметрі 1 мм шамасындағы қан тамырларын өзара жалғай отырып, миға қосымша қан ағымының жетуін қамтамасыз ету. Мұндай микроанастомоздар жоғары дәлдікті және микроскопиялық техниканы талап етеді.
Қазіргі таңда біз осы инновациялық тәжірибелерді еліміздің клиникалық тәжірибесіне бейімдеп, күрделі нейрохирургиялық патологиясы бар пациенттерге сапалы және қауіпсіз көмек көрсетуге ұмтылып келеміз.
– Кейбір ота кезінде науқастың санасын сақтау (awake surgery) қажет болады, яғни адам ояу жатуы керек. Сіздің тәжірибеңізде мұндай жағдай болды ма? Оның қиындығы неде?
– Иә, науқас ояу кезінде ота жасау тәжірибем бар. Мұндай әдіс көбінесе тіл, қозғалыс немесе көру аймақтарына жақын орналасқан ісіктерді алып тастау кезінде қолданылады. Түсіндіре кетсем, ота басталғанда науқасқа наркоз салынады. Хирургиялық араласу барысында ісікті алар алдында пациентті оятып, сөйлеу, қозғалыс сынды функциялары тексеріледі. Содан кейін бәрі дұрыс болса ғана науқас қайта ұйқыға жіберіледі.
Ота жасау кезінде нейроанестезиолог пен нейропсихолог біріге отырып жұмыс істеуі керек, бұл – күрделі командалық жұмыс, сонымен қатар науқастың жай-күйін тұрақты бақылауда ұстау маңызды.
– Сіздің ойыңызша, күрделі нейрохирургиялық отаны сәтті аяқтау үшін команда жұмысының рөлі қандай? Ауруханаңыздағы команда туралы айтып берсеңіз.
– Нейрохирургиялық отаның нәтижесі хирургтың біліктілігіне ғана емес, көпсалалы команданың үйлесімді жұмысына тікелей байланысты. Біздің командамызда 7 нейрохирург пен 2 невролог-паркинсолог бар, оған қоса тәжірибелі нейроанестезиологтар, нейрофизиологтар, нейрорадиологтар, эпилептологтар және ота жасау кезінде, сондай-ақ отадан кейінгі күтімді қамтамасыз ететін мейірбикелер секілді жоғары кәсіби ұжым жұмыс істейді. Әр маман өз рөлін нақты орындаған жағдайда ғана пациент үшін ең қауіпсіз әрі тиімді нәтижеге қол жеткізе аламыз.
– Тәжірибеңізде ерекше есіңізде қалған оқиға туралы айтып беріңізші.
– Жасы қырық шамасындағы ер адамға қатысты бір оқиға есіме түсіп отыр. Оның туыстары алғаш маған қабылдауға келгенде науқас тамақ ішіп, жүре алмайды, когнитивтік функциялары айтарлықтай бұзылып, көру қабілеті кенеттен төмендеп кеткен екен. Тіпті тек жарықты және адамдардың сыртқы сұлбасын ғана ажырата алатын жағдайға жеткен.
Басқа жасалған МРТ зерттеуі кезінде бассүйек негізінде өте үлкен, алып деуге болатын, ми құрылымдарын басып тұрған және ісінуге алып келген ісік анықталды. Науқасқа нейрохирургиялық ем екі кезеңмен жүргізіліп, ісікті толықтай алып тастадық.
Науқастың ауруханадан өз аяғымен шығып, көру қабілетінің қалпына келгені ең әсерлі сәт болды. Оның жақындарын таныған сәттегі қуанышын сөзбен айтып жеткізу қиын. Бірақ кейінірек оның өткен бірнеше айдағы оқиғаларды есіне түсіре алмағаны белгілі болды.
Мұндай оқиғалар кәсіби жолда жиі кездесіп жатады. Қалай болғанда да, біз, кейде еріксіз, кейде мақсатты түрде, біреудің өміріндегі қайғысы мен қуанышының куәгеріне әрі кейіпкеріне айналамыз. Бұл дәрігер қызметінің аса жауапты әрі адамгершілікке толы қыры деп білемін.
– Миды зерттеу мен емдеуде нейронавигация, жасанды интеллект және роботтандырудың болашағы туралы не ойлайсыз?
– Бұл технологиялар нейрохирургияның келешегін түбегейлі өзгертіп жатыр деп ойлаймын. Мәселен, нейронавигация нақты анатомиялық құрылымдармен жұмыс істеуде жоғары дәлдікті қамтамасыз етсе, жасанды интеллект ісік диагностикасы мен хирургиялық жоспарлауда деректерді талдаудың жылдамдығы мен дәлдігін арттырады. Ал роботталған жүйелер микроқимылдар мен тұрақтылықты талап ететін операцияларда хирургтің қозғалысын бірнеше есе нақты етеді. Болашақта бұл технологиялар бір-бірімен интеграцияланып, нейрохирургияны қауіпсіз, жылдам, әрі нақты салаға айналдырады деп сенемін.
– Альцгеймер, Паркинсон сияқты генетикалық бейімділік пен нейродегенеративті аурулардың алдын алуда нейрохирургияның рөлі қандай?
– Нейрохирургия қазіргі таңда аталған ауруларды толық емдеуді мақсат етпесе де, олардың кейінгі кезеңдерінде симптомдарды жеңілдету және өмір сапасын жақсарту мақсатында қолданылатын deep brain stimulation сияқты нейростимуляция әдістерімен тікелей айналысады. Сонымен қатар, нейрохирургтар мен молекулярлық нейробиологтар арасындағы ынтымақтастық генетикалық және эпигенетикалық факторлардың клиникалық мәнін тереңірек түсінуге жол ашып отыр. Болашақта профилактикалық нейрохирургиялық араласулар немесе биочиптер арқылы ерте диагностика жасау мүмкіндігі талқыланып жатыр.
– Альберт Эйнштейн "біз миымыздың 10 пайызын ғана пайдаланамыз" деген екен. Шынында солай ма?
– Бұл тұжырым – ғылыми негізі жоқ миф. Қазіргі МРТ, ПЭТ, фМРТ сынды нейровизуализациялық технологиялар адамның миды жүйелі әрі толыққанды түрде қолданатынын дәлелдеп отыр. Тіпті қарапайым тапсырмалардың өзінде әртүрлі ми аймақтары бір мезетте белсенді болады. Сондықтан, адам миының 10 пайызы ғана қолданылады деген пікір – кең тараған қате түсінік. Шындап келгенде, миымыздың барлық құрылымы белгілі бір қызмет атқарып жатады.
– Келешекте ми ауруларына қарсы қандай инновациялық тәсілдерпайда болуы мүмкін деп есептейсіз?
– Болашақта бірнеше бағыт айрықша рөл атқарады деп ойлаймын. Атап айтқанда, нейрорегенерация және стволдық жасуша терапиясы – зақымданған ми тінін қалпына келтіру мүмкіндігін береді; жасанды интеллектке негізделген диагностика – нейродегенеративті өзгерістерді ерте сатыда анықтауға септігін тигізеді; нейроинтерфейстер (мысалы, Brain-Computer Interface) – сал ауруына ұшыраған науқастарға сыртқы құрылғылармен өзараәрекеттесу мүмкіндігін ашады; нанотехнологиялар – дәрілік заттарды дәл қажетті аймаққажеткізуді қамтамасыз етеді.
Бұл инновациялар интеграцияланып, мидың бұзылған функцияларын қалпына келтіру және аурудың алдын алу үшін жұмыс істейді.


Aitu ұлттық мессенджерге айнала ала ма және ол үшін қанша уақыт қажет? Сарапшылар пікірі

Қазақстанда мемлекеттік қызметтер саласында Aitu мессенджерін ұлттық деңгейде бекіту жұмыстары жүріп жатыр. Бұл қадам азаматтардың мемлекеттік қызметтерге қолжетімділігін жеңілдетіп, бірқатар цифрлық сервистерді бір платформада біріктіруді көздейді.
Жоспар бойынша, Aitu арқылы мемлекеттік органдардың хабарламалары, қызмет көрсету өтінімдері және электрондық құжат алмасу жүзеге асырылады. Сарапшылардың пікірінше, ұлттық мессенджер отандық ІТ-инфрақұрылымды дамытуға және деректер қауіпсіздігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Журналист әрі жасанды интеллект пен ІТ-технологиялар саласының сарапшысы Мейіржан Әуелханұлыжаңа мессенджердің қолданысқа ену мерзімі мен бәсекеге қабілеттілігі туралы пікірін бөлісті. Ол алдымен бұл процестің уақытын атап өтті.
"Жаңадан жасалған мессенджердің қолданысқа ену мерзімін алсақ, егер ол бүкіләлемдік деңгейде танылса – шамамен бір-екі жыл жеткілікті болуы мүмкін. Ал егер тек аймақтық деңгейде қалса, онда уақыт әлдеқайда ұзағырақ қажет болады", – дейді ол.
"Мысалы, Қытайдағы WeChat-ты алсақ, ол тек хабар алмасу құралы ғана емес, түрлі қызметтерді біріктірген толыққанды экожүйе. Сондықтан, жаңа мессенджердің оларды нарықтан ығыстыруы екіталай", – деп түсіндірді Әуелханұлы.
Дегенмен, ол жаңа мессенджердің артықшылықтары болуы мүмкін екенін де жоққа шығармайды.
"Мысалы, қазіргі жасанды интеллект технологияларын қолдану арқылы ерекше мүмкіндіктер жасауға болады. Егер Қазақстанда бір мессенджер іске қосылса, мен аудио хабарлама жазып отырмын делік – ол автоматты түрде мәтінге айналдыруы керек. Немесе, керісінше, мәтінді дауыстап оқып беру сияқты функциялар енгізілсе, бұл үлкен артықшылық болар еді", – дейді сарапшы.
Әуелханұлының пікірінше, жасанды интеллектпен байланыстырылған жаңа деңгейдегі мүмкіндіктер мессенджерді өзгелерден ерекшелендіріп, халықтың қызығушылығын арттыра алады. Ал егер жаңа өнім қазіргі қолданылып жүрген мессенджерлерден ешқандай айырмашылығы болмаса және олардың функцияларын ғана қайталаса, көпшілік оны пайдаланбайды. "Ондай жағдайда адамдар қолданыстағы қосымшалардан артық пайда көрмейді", – деп нақтылады ол. Сарапшы сондай-ақ болашақтағы ықтимал сценарийлерді де атап өтті.
"Сондықтан мұндай платформалар өз қызметін жетілдіріп, нарықтағы басымдығын сақтап қалуға бар күшін салады", – деп түйіндеді Мейіржан Әуелханұлы.
Экономист Арман Байғановең алдымен ұлттық мессенджердің технологиялық даму қарқынына тоқталды.
Сарапшы Қытайдағы тәжірибеге де назар аударды. Оның айтуынша, Қытайда өз мессенджерінің болуы – сол елдің ауқымды ресурстары мен үлкен халқының арқасы.
"Бізде ондай мүмкіндік шектеулі. Мұндай жобаны жасау және оны тұрақты түрде қолдау мемлекет үшін қосымша жүктеме болады. Бұл үшін арнайы компанияны тарту, ресурстар бөлу керек, әрі оны жасау мен қызмет көрсету қымбатқа түседі", – деп түсіндірді ол.
Арман Байғановтың болжамынша, бұл мессенджер халық арасында аса жоғары сұранысқа ие бола қоймайды.
Сарапшы сонымен бірге бәсекеге қабілеттілік мәселесін де атап өтті.
Белгілі PR маманы, журналист Айбар Олжайұлттық мессенджер тақырыбында өз пікірін білдірді. Ол ең алдымен жобаның артықшылығы мен шектеулеріне тоқталды.
"Менің ойымша, оның негізгі принципі түсінікті. Яғни, басты артықшылығы – серверлерінің Қазақстанда орналасуы. Бұл тұрғыдан алғанда, кейбір қауіпсіздік мәселелерін шешу үшін бұл, әрине, жақсы қадам. Бірақ мәселе оның қаншалықты кең таралатынында. Өйткені адамдардың барлығы бірдей Aitu-ға көшпесе, ол толыққанды байланыс құралы бола алмайды", – дейді Айбар Олжай.
Ол әрі қарай адамдардың жаңа платформаны қолдану мәселесіне тоқталды.
Айбар Олжайдың пікірінше, бұл жағдай ұлттық мессенджердің толық алмастырушы рөлін атқаруына кедергі келтіреді.
Бағдарламалық қамтамасыз ету инженері (Software Engineer) Арсен Өжетовең алдымен өз тәжірибесін бөлісті.
Оның сөзінше, жаңа мессенджердің табысты болуы үшін ол тек чат қосымшасы болып қалмауы керек.
"Егер Kaspi, eGov, тауар жеткізу сервистері, такси қызметтері сияқты қосымшалармен интеграция жасалса, нағыз super app қалыптасар еді. Мысалы, Қытайдағы Alipay секілді бір қосымша арқылы төлем жасау, мемлекеттік қызметтерді алу, тауарға тапсырыс беру және такси шақыру мүмкіндігі болса – дәл сол кезде ғана адамдардың қызығушылығы артады", – деп түсіндірді ол.
Арсен Өжетовтың пікірінше, қазіргі заманда адамдарға тек байланыс құралы жеткіліксіз.
"Қолданушы уақытын үнемдеп, күнделікті қажеттіліктерін бір жерден шеше алатын платформаны қалайды. Егер технология күнделікті өмірдің барлық саласын қамтитын болса, оны жаппай қолдану мүмкіндігі жоғары", – деп қорытындылады маман.