Ержан Бабақұмаров "2025 жобасы" туралы: АҚШ өзін және бүкіл әлемді қалай өзгерте алады

Informburo.kz редакциясы саясаттану ғылымдарының кандидаты, ҚР Саяси ғылымдар қоғамдық академиясының академигі, "Ника груп" тәуелсіз талдау орталығының жетекшісі Ержан Бабақұмаровпен сұхбаттар сериясын жалғастырады.  Сұхбаттар АҚШ президенті Дональд Трамп кезеңіндегі жаһандық тәртіптің ықтимал трансформациясы төңірегінде өрбиді. Бұған дейінгі сұхбаттарда ол Америка басшысының мемлекетті корпорация ретіндебасқаратыныжәне оныңкеліссөз жүргізу стилітуралы баяндаған еді.
Бүгінгі тақырып – АҚШ-та соңғы жылдары ең көп талқыланып жатқан саяси құжаттардың бірі – "2025 жобасы". Ол елдегі бүкіл атқарушы билікке арналған жол картасына айналуы мүмкін. Бұл жобаның мән-маңызы не? Ондағы ережелер қаншалықты радикалды және оның әлемге тигізуі мүмкін ықпалы қандай?
– Ержан Жалбақұлы, батыс баспасөзі "2025 жобасын" "жоғарыдан басталған революция" деп атайды. Бұл не құжат және оған кім бастамашы болды?
– Бұл – Америка басшысы Дональд Трампқа жақын қорлар, зерттеу орталықтары және республикалық топтар әзірлеген стратегиялық платформа. Жобаға Америкадағы ең көне консервативтік институттардың бірі – Heritage Foundation жетекшілік етті.
Құжат өзі – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан либералды мемлекетті бөлшектеудің  нұсқаулығы іспеттес. Ол қорғаныстан бастап білім беруге дейінгі, салықтардан бастап климаттық саясатқа дейінгі салалардың бәрін дерлік қамтиды. Мән-маңызы бойынша ол жай ғана сайлауалды бағдарлама емес, республикашылар жеңіске жеткен жағдайда жүзеге асырылуы тиіс техникалық регламент.
2025 жобасы – бұл құндылықтар декларациясы емес, америкалық атқарушы биліктің бүкіл архитектурасын реформалаудың жоспары.
– Құжаттың ең көп талқыға түскен тармақтарының бірі – кадрлық аппаратты жаппай тазалау. Бұл елдің демократиялық тәжірибесіне сай ма?
– Конституциялық тұрғыда – иә. АҚШ президентінің федералды ведомство басшыларын тағайындауға және қызметтен босатуға құқығы бар. Бірақ, ондаған мың мемлекеттік қызметкерді қысқартып, оларды орнына мемлекет басшысына тікелей бағынатын, адал кадрлармен ауыстыру және сол арқылы бюрократияның салыстырмалы егемендігін жою бірінші рет ұсынылып отыр.
Бұл жерде әңгіме АҚШ-та ешқашан болмаған билік вертикалін құру туралы. Бұл корпоративтік қайта құрылымдауды еске салады: бұрынғы менеджмент жұмыстан кетіп, оның орнын көзқарасы "адал" өз кадрларымен ауыстырады. Басты критерийлердің бірі – кәсібилік емес, адалдық.
Жоба шектеулер жүйесін Ақ үйден бастап соңғы шенеунікке дейін бағынудың бірыңғай жүйесімен ауыстыруды көздейді.
– Жоба халықаралық саясатты қалай құруды ұсынады?
– "2025 жобасының" логикасында ішкі шоғырлануға: мемлекеттік аппарат, көші-қон, білім беру, мәдени күн тәртібін бақылауға басымдық беріледі. АҚШ президенті ел ішіндегі күн тәртібін қарсылықсыз жедел жүзеге асыру үшін ресурстарды алуы керек. Халықаралық саясат бұл тәсілде керісінше ішкі функцияға айналады. Сыртқы әрекеттер америкалық өндірістің, қауіпсіздіктің, бірегейліктің мүдделеріне қызмет көрсетуі керек. Бұл – жаңа типтегі оқшаулануға бетбұрыс, ол бойынша АҚШ әлемнен кетпейді, бірақ онымен қатаң есеп бойынша қарым-қатынас құрады.
2025 жобасы моральдық авторитет емес, саяси және экономикалық тиімділікті қажет ететін Американы құруды ұсынады.
– Демек, біз қазір тек АҚШ емес, бүкіл әлемдік геосаясаттағы ықтимал өзгерістер туралы айтып отырмыз ғой?
– Дәл солай. Егер АҚШ "2025 жобасын" жүзеге асыруды бастаса, бұл тізбекті реакцияны іске қосатыны анық. БҰҰ, ДСҰ, Дүниежүзілік банк, НАТО сынды Вашингтон шешуші рөл атқарған халықаралық институттар саяси маңызын әлсіретеді, тіпті жоғалтуы мүмкін. Олар әмбебап ережелері бар алаң ретінде емес, күштік бәсекелестік логикасына толық сәйкес келмейтін ескі құралдар ретінде қабылданатын болады.
Идеологияға негізделген одақтарды мүддеге құрылған екіжақты және аймақтық келісімдер ығыстырады. Еуропалық одақ қиын жағдайға тап болады – егер Вашингтон дербес мемлекет сияқты әрекет етсе, онда трансатлантикалық бірлік саясатын (бұрынғыдай біріктірілген Батысты) жалғастыра алмайды. Қытай технологиялық және валюталық егемендікке бағыт алып, балама институттар, төлем жүйелері мен платформаларын ұсынуы мүмкін. Ал, Ресей үшін АҚШ біртіндеп шегінетін өңірлерде белгілі бір мүмкіндіктер терезесі ашылады.
Жаһандық тәртіп бөлшектенеді. Әрбір ойыншы – Қытай, АҚШ, ЕО, Ресей әмбебап ережелерге емес, өзінің тікелей мүдделеріне сүйене отырып ойын жүргізеді.
– Біз "әлемдік қоғамдастық" деген терминнің өзі мағынасын жойып жатқан кезеңге еніп жатырмыз. Солай ғой?
– Ең қуатты трендтердің бірі – жаһандық қоғамдастықтың орнына әрбірі өзінің айналасында ойын ережесін айқындайтын стартегиялық орталықтар жиынтығының келуі. Бұл жаңа "темір перде" ғана емес, жергілікті одақтар мен қысқамерзімді келісімдер жаһандық шарттардан маңыздырақ саналатын мозаикалық геосаясат.
ШЫҰ, БРИКС+, ҰҚШҰ, ОПЕК+ сынды өңірлік альянстар жаңа саяси және экономикалық өзектілікке ие болады. Бірақ олар тұтас блок ретінде емес, жекелеген елдердің ұстанымын күшейтетін құрал ретінде қарастырылады. Теңгерім икемді, тұрақсыз және күрт өзгерістерге бейім болады.
Әлем үлкен шахмат тақтасына айналады. Тек тақтада екі лагерь емес, өз траекториясы бойынша жүретін ондаған фигура болады.
– Бұл логикаға сүйенсек, ядролық альянстарға кірмейтін елдерге өз жолдарын іздеуге тура келе ме?
– Әлбетте. Мұндай елдер тек бейімделіп қана қоймай, әрбір аймақтық теңдеуде қажет бола білуді үйренуі тиіс. Геосаяси енжарлық — күн тәртібінен мүлдем жоғалудың жолы. Қазіргі әлемдік тәртіп ешкімге тұрақтылықты да, назарды да кепіл етпейді.
Сондықтан орта деңгейдегі державалар өңірлік субъектілігін күшейтіп, бастамалар ұсынып, тұрақты логистикалық және энергетикалық байланыстарды қамтамасыз етеді. Түркия, ЕО және Парсы шығанағы елдері сынды өңірлік ойыншылармен тікелей қарым-қатынас құрады. Сондай-ақ, "әдепкі одақтар" болмайтын жаңа әлем жағдайында сыртқы саясат стратегияларын жаңарту қажет болады.
Халықаралық қауіпсіздік архитектурасы АҚШ бастамашы болатын және ережелерді өзі белгілейтін екіжақты келісімдермен алмастырылды. Бұл жағдайдан кім ұтады? Халықаралық ойынды кім тез түсініп, оның ережелерін қабылдай алса – соның ұпайы түгел болмақ.
Біз ықпал географиясы өзгеріп жатқан жағдайда епті келіссөз жүргізу, тепе-теңдікті сақтау және жедел әрекет ету қабілеті моральдық беделден гөрі ережелерді анықтайтын дәуірге аяқ бастық.
Жаңа әлемде тұрақты серіктестер болмайды – тұрақты мүдделер ғана бар. Оны түсініп, құндылықтар, инфрақұрылым, логистика тізбегіне кіріге алатындар – аман қалады. Қалғандары өз маңыздылығын жоғалта бастайды.
Келесі сұхбаттар мына тақырыптарға арналады:
Жаңа сұхбаттар сериясын жіберіп алмаңыздар.


Тоқаев: “Сербия кәсіпкерлеріне қолайлы жағдай жасауға дайынбыз“

Қасым-Жомарт Тоқаев Александр Вучичпен кеңейтілген құрамда мазмұнды келіссөз жүргізгеніне тоқталды., - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі Ақордаға сілтеме жасап.
Қасым-Жомарт Тоқаев Александр Вучичпен кеңейтілген құрамда мазмұнды келіссөз жүргізгеніне тоқталды., - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі Ақордаға сілтеме жасап.
"Сауда, көлік-логистика, энергетика, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, ақпараттық технологиялар, жасанды интеллект және мәдени-гуманитарлық саладағы ықпалдастық мәселелерін жан-жақты талқыладық. Нақты уағдаластықтарға қол жеткіздік. Сауда-экономика және инвестиция саласындағы байланысты дамыту қажеттігіне баса назар аудардық. Қазір екі елдің арасындағы алыс-беріс көбейіп келеді. Елімізде 60-қа жуық серб компаниясы табысты жұмыс істеп жатыр. Дегенмен біздің экономикалық әлеуетіміз бұдан әлдеқайда жоғары. Сондықтан сауда-саттық көлемін ұлғайтуға келістік. Мемлекеттеріміздің мүддесіне сай келетін жаңа инвестициялық жобаларды пысықтауға уағдаластық. Экономикалық ынтымақтастық жөніндегі үкіметаралық комиссия бұл жұмысқа баса мән беруі қажет", – деді Президент.
Мемлекет басшысы елімізге Александр Вучичпен бірге ірі кәсіпкерлер келгенін, сапар қарсаңында Қазақстан – Сербия Іскерлік кеңесінің отырысы өткенін еске салды.
"Бизнес өкілдері арасындағы байланысты күшейту қажет екенін атап өттік. Жалпы, біз Сербия кәсіпкерлеріне қолайлы жағдай жасауға дайынбыз. Көлік және логистика саласындағы ынтымақтастықты кеңейтуге айрықша назар аудардық. Былтыр Астана мен Белград арасында тікелей әуе рейсі ашылды. Бұл – ықпалдастығымызды дамыту жолындағы маңызды қадам. Сондай-ақ Транскаспий халықаралық көлік дәлізінің транзиттік мүмкіндіктерін тиімді пайдалану, жүк тасымалдайтын жаңа бағыттар ашу мәселесіне тоқталдық. Инфрақұрылым саласындағы әріптестікті нығайту жолдарын талқыладық. Тиісті министрліктер мен операторларға нақты ынтымақтастық тәсілдерін айқындауды ұсындық. Энергетика саласында аса маңызды минералдарды өндіру және өңдеу, қосылған құны жоғары өндірістерді дамыту үшін өзара іс-қимылды күшейтуге келістік", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


2026 жылға арналған астрологиялық болжам: Отты Жылқы жылынан не күтеміз

2026 жыл – шығыс күнтізбесі бойынша Отты Жылқы жылы. Бұл кезең нумерологиялық тұрғыдан Күннің белгісімен (цифрлардың қосындысы 1-ді береді) өтетін, жарқын оқиғаларға толы ерекше уақыт болмақ. Астролог Юлия Кацманның пайымдауынша, бұл жыл дипломатия, үлкен өзгеріс және жеке бас бақыты жылы ретінде тарихқа енбек.
Биылғы жылдың басты ерекшелігі – планеталардың маңызды қозғалысы. Уран планетасының Торпақ белгісінен шығып, Егіздер белгісіне өтуі әлемдік картаны қайта сызады.
Украина және бейбітшілік: Мундан астрологиясы бойынша Украина Торпақ белгісіне жатады. Уранның бұл белгіден түпкілікті кетуі (ақпан айында) Украинадағы барлық дүрбелең мен соғыс іс-қимылдарының тоқтауына және бейбітшілікке бағытталған қадамдарға жол ашады.
АҚШ-тың рөлі: Егіздер белгісі АҚШ аумағына жауап береді. Сондықтан әлемдік саясатта АҚШ-тың ықпалы артып, жаңа халықаралық келісімдердің негізгі бастамашысы болады.
Қазақстанның жетістігі:Еліміз АҚШ-пен және өзге де ірі державалармен өте тиімді дипломатиялық келісімдер жасайды. Қазақстан әлем алдында тұрақты, бітімгер және сенімді серіктес ретінде көрініп, халықаралық беделін нығайта түседі.
Жылқы жылында сахнаға нағыз дипломаттар шығады. Бұл кезеңде көптеген бейбіт келісім жасалып, жаңа мықты саясаткер мен политологтардың жұлдызы жанады. Егер сіз саясатпен немесе келіссөздермен айналысуды жоспарласаңыз, 2026 жыл – ең қолайлы уақыт. Жылқы – стратегия мен адалдықтың белгісі, сондықтан ашық әрі таза жүргізілген саясат қана жеңіске жетелейді.
Бизнес саласында жыл екі кезеңге бөлінеді және Юпитер планетасының қозғалысына бағынады:
Еңбекқорлық пен Батылдық: Жылқы – еңбекқор жануар. Тәуекелге барудан қорықпайтын, батыл адамдар ғана үлкен табысқа жетеді. Егер жұмыс орнын ауыстыруды ойласаңыз, еш күмәнсіз әрекет етіңіз, Жылқы батылдарды қолдайды.
2026 жылды толық сеніммен "Отбасы жылы" деп атауға болады. Жылқы – құштарлық пен адалдықтың символы.
Неке және сәби: Биыл үйлену тойын өткізуге жылдың әрбір айы қолайлы. Отбасын құруды армандағандар өз теңін тауып, көптеген шаңырақта сәби үні естілетін болады.
Сезімдер тасқыны: Бұл жыл махаббат пен сезімге толы болады. Адамдар өз эмоциясын жасыра алмайтын, шынайылық алдыңғы орынға шығатын кезең.
От энергиясы адамның физикалық күйіне де әсер етпей қоймайды:
Жеңімпаздар: От белгілері (Арыстан, Мерген, Тоқты) мен Ауа белгілері (Таразы, Суқұйғыш, Егіздер) үшін жыл барынша сәтті болады.Сақ болуы керек белгілер: Бикештер үшін Юпитер 12-ші үйінде болғандықтан, тәуекелге бармай, көбірек оңашаланып, медитациямен айналысқан дұрыс. Тоқтылар Сатурнның әсерінен белгілі бір шектеулерді сезінуі мүмкін.
Жұмысыңыз тежелмеуі үшін Меркурий планетасының "кері" қозғалатын кезеңдерінде маңызды құжаттарға қол қоймауға және үлкен істерді бастамауға тырысыңыз:
Жылқы жылының берекесін кіргізу үшін Юлия Кацман мынадай кеңестер береді:
Бұл жыл – адалдық пен батылдықтың сыналатын шағы. Егер сіз өз мақсатыңызға адал болып, ерінбей еңбек етсеңіз, Отты Жылқы сізге өміріңіздегі ең үлкен мүмкіндіктердің есігін ашады.


Есепке алынбаған байлық: Мемлекет сирек металдардан қалай қағылып отыр?

Парламент пен медиа кеңістігінде елден тысқары шығарылатын руда мен концентраттың құрамын бақылау мәселесі көтерілген соң, бұл тақырып қоғамдық және саяси сипатқа ие болды. Бұған ілеспе компоненттердің, соның ішінде ұлттық экономика үшін стратегиялық маңызы бар сирек кездесетін металдардың есепке толық алынбауы мүмкін деген мәлімдемелер түрткі болды, деп хабарладыNege.kz.
Биыл "Ақ Жол" фракциясының жетекшісі Азат Перуашев тиісті мемлекеттік органдарғадепутаттық сауалжолдағаннан кейін пікірталас тіпті күшейе түсті. Сауалда принципті мәселе көтерілді: мемлекет экспортқа шығарылатын шикізаттың нақты құрамын қаншалықты бақылап отыр және талдау мен есепке алу жүйесінің кемшілігінен бюджет шығынға ұшырап жатқан жоқ па?
Осы ретте еліміздегі ең ірі жер қойнауын пайдаланушылардың бірі "Қазақмыс" корпорациясы назарда. Талқылауға компанияның химиялық зертханаларының бұрынғы басшысы Бақыт Әділованың "Гиперборей" YouTube-арнасында жасаған жария мәлімдемелері себеп болды. Мемлекет руда мен концентрат экспортынан түсетін кірісті жылдар бойы толық алмай келді ме деген әңгіме дәл осы мәлімдемелерден басталды.
Әділованың айтуынша, әңгіме кәсіби ортада жартылай сандық деп саналатын және технологиялық процесті жедел бақылау үшін қолданылатын рентген-спектрлік талдау туралы болып отыр. Алайда, маман ұлттық және мемлекетаралық стандарттар өзара есеп айырысу, экспорт және кедендік рәсімдеу үшін металдарды есепке алғанда толыққанды химиялық талдауды қолдануды талап ететінін баса айтады.
Әділова 2019 жылдан бастап Балқаш өңірінің орталық химиялық зертханалары аутсорсингке берілгеніне ерекше назар аударды. Оның сөзінше, бақылау жүйесі дәл осыдан кейін ашықтығынан айырыла бастаған. Ол байыту фабрикаларындағы рентген-спектрлік зертханаларды аккредиттеу іс жүзінде экспортталатын шикізаттағы металл үлесін төмендетіп көрсетуге жол ашқанын алға тартады.
Бір қарағанда, талдау әдістері туралы дау кәсіби келіспеушілік сияқты көрінуі мүмкін. Алайда, шын мәнінде бұл мемлекеттің тікелей экономикалық мүдделеріне қатысты мәселе, өйткені мыс концентраты дегеніміз – тек қана мыс емес. Оның құрамында әлемдік нарықтағы бағасы жыл сайын өсіп келе жатқан ілеспе бағалы және сирек кездесетін элементтер болуы мүмкін. Егер бұл компоненттердің үлесі толық ескерілмесе, мемлекет экспортталатын ресурстардың нақты құнын бағалай алмайды. Президент деңгейінде сирек кездесетін металдар саласын дамытуға және Жапониямен халықаралық әріптестікке басымдық беріліп отырған шақта мұндай көмескілік жүйелік қауіп ретінде қабылданады.
Наурыз айының басында бұл тақырып парламент деңгейіне көтерілді: "Ақ Жол" фракциясының жетекшісі Азат Перуашев Мәжілісте депутаттық сауал жолдап, баспасөздегі жарияланымдар мен "Гиперборей" арнасында айтылған деректерге сүйенді.
2025 жылдың қазан айында ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі қосымша бақылау механизмдерінің қажет екенін іс жүзінде мойындады. Мемлекеттік орган "Эксклюзив" журналистерінің сауалына берген жауабында сирек кездесетін металдарға бақылауды күшейту, оның ішінде халықаралық қатысушылармен бірлесе отырып мамандандырылған зерттеу орталығын құру және аккредиттелген зертханалар тізімін жасақтау жоспарлары туралы хабарлады.
Ел басшылығы жоғары технологиялы экономикалар үшін сирек кездесетін металдардың сенімді жеткізушісі болуға ниет білдіріп отырған сәтте, ірі кәсіпорындарда бақылаудың "сұр аймақтарының" болуына жол беруге болмайды.


Этностиль – трендте! Қазақтың ұлттық киімдерін қалай сәнге айналдыруға болады?

Бүгінде басына тақия, үстіне ою-өрнекпен көмкерілген киім киген адамдарды көру таңсық жайт емес. Этностиль халық арасында трендке айналды. Ұлттық стильдегі әшекейлер де жаңаша сипат алды. Қазақтың шапаны мен камзолын қазіргі заманға сай тігетін дизайнерлер көбейді. Қазір этнобұйымдарды базардан да, дүкендерден де табуға болады. Адам көп жүретін орындарда жәрмеңкелер де өтіп тұрады. Ал соның ең үлкені – Алматыда жыл сайын өтетін Ethno Pop-Up Store. Дизайнерлер мен қолөнер шеберлерінің басын біріктіретін этно-мәдени фестивальде сауда қызып қана қоймай, төрінде қазақтың ән-күйі күмбірлеп, домбыраның үні естіледі.
Осы орайда Информбюро тілшісі фестивальдің ұйымдастырушысы танымал әнші Динара Сұлтанмен жоба туралы аз-кем сұхбаттасты.
– Бұл жоба қалай дүниеге келді? Жалпы Астана мен Алматыда Pop-Up store көп етеді ғой.
– Иә, бірақ этно бағытында мұндай жоба болмады. Шетелде ұзақ тұрған соң елге деген сағынышым осындай жобаны жасауға түрткі болды. "Біз өзгелерге еліктейміз деп шетелдің киімін киіп аламыз. Неге біз өзіміздің киімдерімізді кимейміз?" деген сұрақ туды. Араб елдеріндегі адамдар өздерінің ұлттық киімін киіп жүреді. Олардың киімі бізге тән емес. Елге деген сағыныш маза бермей, Қазақстанға оралған соң осы жобаны қалай да болсын жасаймын деп шештім.
2021 жылы наурыз айында алғашқы Ethno Pop-Up Store өткіздік. Бұл жобаның басты мақсаты – қолөнершілер мен дизайнерлердің басын қосып, қазақтың ұлттық киімдерін көпшілікке таныстыру және оларды Наурыз мейрамында ғана емес, күнделікті киім сияқты киюге болатынын көрсету. Ең бастысы – қазақтың ұлттық киімін трендке айналдыру. Жоба басталғалы үш-төрт жылда ұлттық киімдеріміз бен әшекейлеріміздің танылуына аз да болса үлес қостық деп ойлаймын. Жәрмеңке алғаш өткен жылғы деңгеймен салыстырсақ қазіргі этно бұйымдардың сапасы жоғарылай түсті. Осы жәрмеңкеде қойылған әр бұйымды шетелге шыққанда отандық брендіміз деп мақтанып киіп жүруге болады.
– Содан бері фестиваль ауқымы кеңейді ме? Қанша бренд қатысып жатыр?
– Алғашқы фестиваль мектебімізде өтті. Сол кезде қолөнершілер мен дизайнерлерді қосқанда әрең дегенде жиырмадай брендті таптық. Өзіміз бұрын-соңды жәрмеңке жасап көрмегенбіз. Көже қайнатып, дәм татқызып, барынша көңілді өткіздік. Келе-келе брендтер саны жүзге жетті.
Жобаға қатысу үшін өтініш беру қажет. Брендтерге анализ жасап, бұйымдарын өздері жасай ма соны тексеретін команда бар. Сондықтан барлық бренд қатыса алмайды. Талапқа сай келген, көңілден шыққан жобаларды қоладуға әзірміз. Жәрмеңкеге қатысатын дизайнерлер мен қолөнершілердің әрқайсын жеке танимын. Сүйікті брендтерім де бар. Ешқайсын бөліп жармаймын, бәрін бірдей қолдаймын.
Осы жолы 120 бренд өз бұйымдарын әкелді. Былтыр 150-ден астам бренд қатысқанда адам сыймаған соң биыл кішкене азайттық. Былтыр наурызда өткен фестивальге екі күн бойы бес-алты мыңға жуық адам келді. Ендігі мақсатымыз қонақтар қатарын 10 мыңға жеткізу болып отыр. Келер жылғы Ethno Pop-Up Store фестивалінде бірінші күні басқа дизайнерлер, екінші күні басқа дизайнерлер болады. Келушілер саны көбейетін шығар деп ойлаймын.
Публикация от Ethno Pop-Up Store: Mol Dünie (@ethno_popup_store)
– Бұл жолғы фестиваль неге "Сабантой" деп аталды?
Алғашқы Ethno Pop-Up Store наурыз мейрамына орай өтті. Фестивальге келіп, бұйымдарды сатып алатын тұтынушылар да, сол бұйымдарды жасайтын ісмерлер мен қолөнершілер де бір жылда бір рет қана өткізу аздық ететінін айтты. Есімізге Сабантой мейрамы түсіп, неге күзде де жасамасқа деген ой келді. Этно деп аты айтып тұрғандай ұлттық киімдерді наурызда ғана киеді деген түсінік бар. Сондықтан біз Қазақстанда тойлана бермейтін, өшіп бара жатқан сабантой мейрамын қайта жаңғыртқымыз келді. Ауыл-аймақта егін егіп, астық жинайтын шаруалар бәлки тойлайтын шығар. Бірақ дәл Наурыздай тойланбаған соң Ethno Pop-Up Store бағдарламасына Сабантойды қостық. Міне, екі-үш жыл қатарынан Наурыз және Сабантой мейрамы қарсаңында жылына екі рет жәрмеңке өткізіп келе жатырмыз.
– Этно-мәдени фестиваль болғандықтан мұнда саудадан басқа тағы не істеуге болады?
– Бұл – жай ғана жәрмеңке емес, отбасылық үлкен фестиваль. Биыл екінші рет Sadu Arena-да өткізіп жатырмыз. Сахнада өзіміз тәрбиелейтін жас өрендер өнер көрсетті. Биыл тосынсый жасап мен де сахнаға шықтым. Далада тамақ әзірленіп жатыр. Бұл жерде сауда қызып жатса да, күні бойы қонақтарға интерактив болып жатады. Балалар қыш бұйымдарын жасауды, киіз басуды үйренеді. Қонақтар дәрістерді тыңдап, ойланарлықтай бірнәрсе түйіп кетеді. Біз кімбіз? Қазақ тілін не үшін дамыту керек? Кімдігімізді қалай танимыз деген сұрақтарға жауап таба алатын алаң жасадық.
– Этностильдегі киім үлгілері көбейіп жатқаны қуантады. Алайда "алайын десек бағасы қымбат, қалтамыз көтермейді" деген пікірді көп естиміз. Неге қымбат?
– Дизайнерлер матаны Түркиядан, Дубайдан алады. Өкінішке қарай, Қазақстанда мата тұрмақ ине мен жіп шығармаймыз. Бірақ дизайнерлер әкелетін маталар шетелде де қымбат. Қазір қатты инфляция болып жатыр. Материалға қоса машинасы бар, цехты жалдау ақысы бар, тігіншілердің жалақысы бар. Соның бәрін қосқанда бір киімнің бағасы 100 мыңға жетіп қалады. Көбінесе матасына байланысты.
– Енді бұл жобаны басқа қалаларда жасасам деймін. Алматыда ғана үлкен ауқымда өтіп келеді. Қаржыны жарнамаға салып жатырмыз. Хобби ретінде алып жүрген жобам болған соң бұдан ешқандай табыс таппаймын. Бала күнімнен зергерлік бұйымдарға қатты қызықтым. Бұл жобаға бизнес деп қарамаймын, бірақ неге бизнес жасамасқа. Басқа елге, басқа қалаға шығып жатсақ тәжірибемізді бөлісіп, франшиза қылып сатуға болады.


Президент Тоқаевтың президент Трамппен қарым-қатынасы өте жақсы – АҚШ бас консулы

Оқырман назарына АҚШ бас консулы Мишель Еркінмен болған видео сұхбаттың (13.11.2025) қазақ тіліне аударылған скрипт-нұсқасын ұсынамыз.
АҚШ-тың Алматыдағы бас консулыМишель Еркінекі жылдан астам уақыттан бері Қазақстанда қызмет етіп келеді. Бұл уақыт аралығында ол экономикалық, білім беру бағдарламаларын дамытумен айналысып, америкалық ірі инвестициялық жобаларды сүйемелдеді және АҚШ пен Орталық Азия елдері арасында "C5+1" форматындағы диалогты құруға көмектесті. Ақ үйде өткен тарихи саммит пен Қазақстанның Ибраһим келісіміне қосылатыны туралы хабардың аясында екі ел арасындағы мемлекетаралық, сондай-ақ өңірлік форматтағы қарым-қатынастың болашақ дамуы жаңа сипаттарға ие болмақ.
Informburo.kz порталына эксклюзив сұхбатында Мишель Еркін қол жеткен келісімдер, аса маңызды минералдар, АҚШ мемлекеттік хатшысы мен президентінің Қазақстанға жасауы мүмкін сапары туралы әңгімеледі. Сондай-ақ, қазақша Еркін деген тегін неге Қазақстанның еркіндігі мен тәуелсіздігінің символы деп есептейтінін айтты.
– Сәлеметсіз бе, бас консул ханым. Біздің студиямызға қош келдіңіз Ең алдымен ұзаққа созылған тарихи шатдаунның аяқталғанымен құттықтаймын! Бұл жаңалық бірнеше сағат бұрын ғана құлағымызға жетті. Дегенмен, біз Сізді мұнда біздің күн тәртібіміздегі сұрақтар бойынша әңгімелесу үшін шақырдық. Қазір бұл мәселелер де өте қызық. "C5+1" саммитінен соң айтар әңгімеміз аз емес.
– Сұхбатқа шақырғандарыңыз үшін көп рахмет! Әсіресе, осындай тарихи кезеңде, президент Трамп пен сіздердің мемлекет басшыларыңыз Тоқаев және Орта Азия елдерінің өзге де басшылары арасында өткен аптада болған тарихи кездесуден соң сұхбатқа келу мені қуанышқа бөлеп отыр.
– Әңгімені соңғы күндердегі ең өзекті мәселеден бастасақ. Ол – Қазақстанның Ибраһим келісімдеріне қосылуы. Бұл маңызды жаңалықты әлемге Дональд Трамп хабарлады. Трамп – Тоқаев – Нетаньяху арасындағы бірлескен телефон қоңырауынан соң америкалық лмдер әлеуметтік желіде: "Жақында біз ресми қол қою рәсімі туралы хабарлаймыз. Бұл КҮШ клубына қосылуды қалайтын елдер әлі де көп" деп жазды. Мишель ханым, бұл мәселеде бізге Сіздің сарапшы ретіндегі пікіріңіз қызық. "Күш клубы" деген не және оны CapsLk арқылы жазып, ерекше маңыз берудің мәні неде?
– Президент Трамп Қазақстанның өзінің екінші президенттік мерзімінде Ибраһим келісімдеріне қосылан алғашқы ел екенін расымен атап өтті. Әлі құжаттарды жетілдіріп, қол қоюға дайындау бойынша атқарылатын жұмыстар бар. Бірақ, мен қазір тараптар қол қойған өзге де көптеген келісімдер туралы айта аламын. Бұл келісімдердің тарихи маңызы зор. Құрама Штаттар мен Қазақстан өткен аптада және бізге президенттің Оңтүстік және Орталық Азия бойынша арнайы өкілі Серджио Гор және мемлекеттік хатшының орынбасары Кристофер Ландау келген алдыңғы аптада миллиардтаған доллардың сауда және инвестициялық келісімдерін жасасты. Олардың арасында "Қазақстан темір жолына" локомотивтер сату бойынша Wabtec-пен арадағы келісімдер, Air Astana мен Boeing арасындағы  миллиард долларға жуық келісімдер бар. Сондай-ақ...
– Иә, олар туралы біз міндетті түрде әңгімелесеміз. Дегенмен, Қазақстан қабылдаған шешімді түрліше бағалап жатқандар бар. Бәрі дерлік бұл жай ғана дипломатиялық реверанс емес екенін мойындайды. Бұл туралы, тіпті, АҚШ мемлекеттік хатшысы Марк Рубио бірқатар БАҚ-қа растап жауап берді. Reuters хабарынан үзінді келтірейін: "Бұл – дипломатиялық байланыстардың аясынан тысқары шығатын терең қарым-қатынастар. Тараптар бірге жұмыс істей алатын әртүрлі бағыттар бойынша экономикалық дамуға айрықша және бірегей мүмкіндіктерге жол ашатын серіктестік қалыптасы келеді". Бұл келісімге қосылу туралы шешім қатысушы елдердің (ал олардың саны үшеу – әлі мәселе ашық күйінде тұрған Суданды қоспағанда, Біріккен Араб Әмірліктері, Бахрейн, Марокко) жоғары аталған салалар бойынша дамуына қандай да бір серпін берді ме?
– Біз Ибраһим келісімдеріне қол қою нәтижесінде экономикалық әріптестіктің расымен де күшейетінін күтіп отырмыз. Бірақ, мен басқа елдердің экономикасына қатысты болжамдар айта алмаймын. Сондықтан, мен бүгін өткен аптада біз бірқатар келісімге қол қою арқылы қол жеткізген тарихи прогресс туралы айтқым келеді. Оның ішінде, мен бұған дейін атап өткендей, Boeing және Air Astana арасындағы сомасы 7 млрд доллар болатын келісім, Wabtec пен "Қазақстан темір жолы" арасындағы сомасы 4 млрд доллардан асатын келісім бар. Сондай-ақ, мысалы, John Deere қондырғылары Қазақстанда шамамен 3-4 млрд долларға сатылады, бұл екі елдің де экономикасына көмектеседі.
Рұқсат етсеңіз, мен Құрама Штаттар мен Қазақстан арасында өте маңызды минералдарды әзірлеу бойынша өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылғанына қуанышты екенімізді айтқым келеді. Америкалық Cove Capital компаниясы Қазақстанда вольфрамды қайта өңдеу зауытына бір млрд доллардан астам қаржы инвестициялайды. Болашақта қосымша инвестиция бөлу мүмкіндігі де бар. Осылайша, Қазақстанға келіп, оның экономикасына инвестиция құйғанда біз тек қаржылық капитал ғана әкеліп қоймаймыз, оған қоса көптеген жоғары технологиялық шешімдерді, жоғары өнеркәсіптік стандарттарды, еңбек ен қоршаған ортаны қорғау стандарттарын да ала келеміз. Бұл расымен де саладағы үздік тәжірибе және біз оны осы вольфрам кеніші мен қайта өңдеу зауытынан бастауға үміттіміз.
– Сіздің ойыңызша, Ибраһим келісіміне қосылу туралы шешім Қазақстанды "АҚШ – Израиль" саяси жобасының бейтарап аралық еліне айналдырмай ма? Бұл шешімге тарапты таңдау ретінде баға бері жатқандарға не деп жауап беруге болады?
– Бұған дейін атап өткенімдей, бұл келісім экономикалық серіктестікті күшейтеді деп үміттенеміз. Бірақ, Ибраһим келісімдеріне қатысты сізбен бөлісетін менде өзге жаңа ақпарат жоқ. Ал менің айтқым келетіні – өткен аптада болған және сәтті өткен "C5+1" саммиті мен алдыңғы аптадағы президенттің Оңтүстік және Орталық Азия бойынша арнайы өкілі Серджио Гор және мемлекеттік хатшының орынбасары Кристофер Ландаудың Қазақстанға сапары жайында.
– Дегенмен, Ибраһим келісімдеріне қатысты мәселені қорытындылайық. Екі тарап әлі қол қоюы қажет бұл келісімнің аясында экономикалық басымдықтардан бөлек, қандай кепілдіктер туралы айтуға болады? Мен қазір қауіпсіздік мәселесіне назар аударып отырмын. Өйткені, Қазақстан қалай болғанда да террористік ұйымдардың риторикасына ілініп қалып жатыр. Бұл мәселеде келісімдерге қосылу Қазақстанға қандай да бір кепілдіктер бере ме?
– Жаңа айтқанымдай, келісімнің шарттары әлі біздің үкімет, Қазақстан үкіметі және Израиль үкіметінің арасында әлі талқыланып жатыр, сәйкесінше келісімге әлі қол қойылған жоқ. Сондықтан, қазіргі уақытта мен оған қатысты пікір айта алмаймын. Сондықтан, қауіпсіздік мәселесі бойынша толыққанды ақпарат алу үшін Қазақстан үкіметі мен Израиль үкіметіне хабарласуға кеңес берер едім.
– Иә, әрине. Бұл мәселелер әлі талқыланып жатыр. Бірақ, қалай болғанда да, бүгінгі бәрі жылдам дамып жатқан заманда сұрақтардың туындауы заңдылық. Екі тарап бұл сұрақтарды әлі де түрлі деңгейде талқылайды де ойлаймын. Сіз "C5+1" саммитінің барысын мұқият бақылағаныңызға да сенімдімін. Ол өз мақсаттарына жетті, солай ма?
– Мен бұл – тарихи оқиға деп есептеймін. Біз Қазақстанда дайындықты біздің президенттеріміз президенттің Оңтүстік және Орталық Азия бойынша арнайы өкілі Серджио Гор және мемлекеттік хатшының орынбасары Кристофер Ландаумен 28-30 қазанда кездескеннен әлдеқайда бұрын бастадық. Бұл кездесулер саммиттің расымен де сәтті өтуіне негіз қалады. Біз үшін бұл көп жылғы, оның ішінде "C5+1" платформасының аясындағы жұмыстың шешуші сәті болды. Ал бұл платформа біздің Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстанмен дипломатиялық платформамыз екенін жақсы білесіздер. Ол 2015 жылы құрылды. Сәйкесінше, бізде биыл 10 жылдық мерейтой.
Біз биыл он жылдықты саммитпен ғана емес, жоғары деңгейдегі іскерлік кездесулермен де атап өттік. Дәл осы кездесулерде мен атап өткен, сомасы миллиардтаған долларды құрайтын келісімдердің көбі жасалды. Біз үшін саммит, онымен байланысты сапарлар мен іскерлік шаралар үлкен жетістік болды. Олар бүкіл өңірдің және әсіресе Қазақстанның инвестициялары мен саудасының дамына негіз болып, біздің елдеріміздің бәрін үшін өз жемісін әкелді деп есептеймін.
– 10 жыл бұрын негізі қаланған бұл алаңның өткеніне ретроспективті түрде, таяудағы өткен кезеңіне және бүгінгі оқиғаларға қарай отырып, қандай баға берер едіңіз?
– Мен мұнда 22 жыл бұрын жұмыс істегенімді білесіз. Сондықтан мен 2005 жылы Қазақстаннан кеткен уақыттан кейінгі экономикалық прогресті байқадым. Сонда да мен бұл саммитке өте жоғары баға берер едім. Мен оны он жылғы еңбектің, дипломатиялық қызметтің және жеке сектормен жұмыстың жемісі деп бағалаймын. Мысалы, өткен жылы Алматыда біз "C5+1" саммитінің бизнес бөлігі болып табылатын алғашқы "B5+1" саммитін өткіздік. Онда 250-ден астам қатысушы болды. Олардың көбін бүкіл өңірдің кәсіпорындары құрады. Олар Алматыда бас қосу арқылы өткен аптадағы саммиттің сәтті өтуіне негіз қалады.
Сондықтан, бұл өңірде ұзақ уақыт өткізген адам ретінде саммиттің жетістіктерін көру, ұзақ жылғы дипломатиялық және жеке әріптестікке негіз қалағанымызға көз жеткізу мені қуанышқа бөлейді.
– Саммит барысындағы келіссөздерге тоқталсақ, маған сіздің келіссөз жүргізуші ретіндегі пікіріңізді білу қызық болып тұр. Біздің президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың "жаратқан жіберген көшбасшы" туралы айтқан сөзі лезде ел арасында тарап кетті. Саммит уақытында процеске қатысушылардың реакциясын бақылау өте қызықты болды. Кез-келген саяси технолог мұндай сәтте қуанатыны анық. Ал дипломатия тұрғысынан сіз бұл келіссөз процесін қалай бағалар едіңіз?
– Қазақстанның жолы болды, мемлекет басында тәжірибелі дипломат және мемлекет қайраткері отыр. Әрине, оның қарым-қатынасы өте жақсы. Президент Тоқаевтың президент Трамп арасындағы қарым-қатынас өте жақсы. Мен олардың бірнеше рет телефон арқылы сөйлескенін және арасында өзара сыйластыққа негізделген қарым-қатынас қалыптасқанын білемін. Меніңше, бұл келіссөздердің сәтті өтуіне және келісімдерге қол жеткізуге өз үлесін қосты.
– Саммит қорытындысында Ақ үй қандай сомадағы инвестициялар мен шарттар туралы жариялады? Қателессем, сөзімді түзерсіз, өңір бойынша – 27 миллиард шамасында, ал Қазақстан үшін сома 17 миллиардты құрайтынын білемін. Мұндай нәтижелерге біз қалай келдік, осы жайын егжей-тегжейлі айтып берсеңіз. Бұл құжаттар ұзақ әзірленгеніне және олардың бір күннің ісі емес екеніне сенімдімін.
– Біз көптеген саланы қамтитын кең ауқымды келісімдерге қол қойдық. Оның қатарында ауыл шаруашылығы, цифрлық технологиялар, авиация, маңызды минералдар және өзге де салалар бар. Бұл келісімдер, мен бұған дейін атап өткендей, Мемлекеттік департаменттің экономикалық бөліміндегі біздің қызметкерлердің, сондай-ақ коммерциялық қызмет мамандарының көп жылғы жұмысының нәтижесі. Бізде Сауда министрлігінде бүкіл Қазақстанға жауап беретін коммерциялық атташе бар, ол Алматыда жұмыс істейді. Олар іскерлік байланыстарды дамыту мақсатында компаниялармен әріптестік құрады. Сондай-ақ, бізде "B5+1" форумы бар, ол 2024 жылы Алматыда өткізілсе, кезекті шара 2026 жылғы ақпанда Бішкекте өтеді.
Осылайша, біз бұл жоғары деңгейдегі сапар болғанына және мұндай жоғары деңгейдегі келесі сапар қашан болатынын білмейтінімізге қарамастан, жұмысты жалғастырамыз. Бұл жұмыстар өткен аптаның тарихи жетістіктерін дамыту үшін, көбірек келісімдер жасасу және Қазақстанмен әріптестіктің жаңа жолдарын табу мақсатында жалғасын табады.
– Қазақстанның геосаяси жағдайы бір жағынан тиімді болса, екінші жағынан оңай да емес. Бұл туралы саммит барысында америкалық тараптан да бірнеше рет айтылды. Аса маңызды минералдарға айрықша қызығушылыққа орай, бұл мәселе ушыға түсуі мүмкін бе?
– Бұған дейін айтқанымдай, Құрама Штаттар мен Қазақстан аса маңызды минералдардың кен орындарын игеру бойынша өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Қазақстан аса маңызды минералдарға бай екені белгілі. Америкалық Cove Capital компаниясы тек өндіру мен байыту ғана емес, Қазақстанда қайта өңдеуге де бір миллиардтан астам инвестиция құйып отыр. Америкалық компаниялар кез-келген салаға келгенде орындайтын позитивті жұмысты тағы бір қайталап айтқым келеді. Олар жетекші тәжірибе мен заманауи технологияларын әкеліп, қоршаған ортаны қорғайды және ұзақмерзімді перспективаға жұмыс істейді. Олар Қазақстанға көмек көрсетуді көздейді. Оны біз Қазақстан тәуелсіздік алғалы бері инвестиция салған компаниялардың мысалынан көре аламыз.
– Сіз дұрыс айтасыз. Расымен де бұл теңгерімді сақтау, шикізаттық және шикізаттық емес секторда да әріптестікті қатар дамыту өте маңызды. Бүгінгі таңда әңгіме Қазақстанмен 30 келісім жайында болып отыр. Алда әлі бірқатар маңызды кездесу, келісімге келулер болады. Тіпті, мемлекеттік хатшы Марк Рубионың Қазақстанға келетіні туралы да айтылды. Оның Қазақстанға сапары туралы мәселе шешілді ме? Білкім, нақты күні не уақыт мерзімдері белгілі болар?
– Біз үшін мемлекеттік хатшы Марк Рубионы біздің өңірде, оның ішінде Қазақстанда қарсы алу үлкен құрмет болар еді. Бірақ, менде оның сапарының күні туралы әзірге ақпарат жоқ. Ол келесі жыл ішінде Орталық Азияның барлық еліне бару ниеті бары туралы расымен де айтты. Меніңше, 2026 жылы болуы керек.
– Біз де оны Қазақстанда қарсы алуға аса қуанышты боламыз. Тарихқа үңілсек, ол Қазақстанға келген Америка Құрама Штаттарының бірінші мемлекеттік хатшысы болмайды. Ал америкалық лидер туралы бұлай айта алмаймыз. Саммит кезінде президент Трамп америкалық көшбасшының Қазақстанға жасалуы мүмкін бірінші тарихи сапары жайында: "I think it's very possible" деп жауап берді. Гипотеза тұрғысынан талдап көрсек, егер Марк Рубио Қазақстанға келесі жылы келсе, онда президент Трамп қашан келуі мүмкін? Яғни, бұл 2026, 2027 жыл болуы мүмкін бе?
–Президент Трамптың сапары, әлбетте, тарихи әрі тамаша жетістік болар еді. Бірақ, өкінішке қарай, менде оның жұмыс кестесіне қатысы ақпарат жоқ, сондықтан президенттің жоспарларына қатысты сұрақтарды Ақ үйге жолдауыңызды сұрауға мәжбүрмін. Мен президенттің нақты сапарын бекітетін бірде-бір хаттаманы білмеймін, бірақ, бұл сапар болады деп үміттенемін.
– Бас консул ханым, келесі жылы мемлекеттік хатшының сапары кезінде Сіз осы қызметте боласыз ба?
– Мен мемлекеттік хатшы Марк Рубио қай айда келетінін білмеймін, бірақ ол 2026 жылы болады деген үміттемін. Білкім, мен әлі осы қызметте болармын, бірақ менің бас консул ретіндегі өкілеттік мерзімім алдағы жазда аяқталады.
– Өткен екі жарым жыл өнімді жұмыстарға толы болды. Сіз бұл кезеңдегі өз жұмысыңыздың негізгі нәтижелері ретінде нені атар едіңіз?
– Бас консул жұмысының ең жақсы жақтарының бірі – мен әртүрлі мәселелермен айналысамын. Мәдениет және білім беру салаларынан баста, экономикалық, саяси және қауіпсіздік бойынша мәселелерге дейін... Мемлекеттік департаменттегі 23 жылдық қызметімде мен негізінен экономикалық және коммерциялық мәселелермен айналыстым. Сондықтан, егер мен өзіме ұнайтын және өзімді еркін сезінетін жұмысты таңдау құқығы берілсе, ол экономикалық және коммерциялық мәселелер болар еді.
Мәселен, ол – Шымкенттегі Coca-Cola зауытын ашу кезінде лентаны қию мүмкіндігі. Америкалық ірі компания Honeywell-дің жаңа кеңсесінің ашылуы кезінде лента қию мүмкіндігіне ие болдым. Снектер шығаратын Pepsi Lay’s зауытына бару мүмкіндігім болды. Сондықтан, бүкіл ауыр жұмысты көру, оның жасалған келісімдер, Қазақстанға құйылған инвестициялар мен Құрама Штаттармен жасалған сауданың нәтижелерін көру расымен қуанышқа бөлейді.
– Жастарды, жас кәсіпкерлерді, оның ішінде әйелдерді қолдауға бағытталған көптеген білім беру, гуманитарлық жобалар болғанын білемін. Қай бағдарламаларды өзіңіз ерекше атап өтер едіңіз?
– Бізде мені айрықша қанаттандыратын және "C5+1" дипломатиялық платформасының аясында өңірлік сипатқа ие бір жоба бар. Ол – GoViral. Бұл жоба шығармашылық индустрияда жұмыс істейтін жас кәсіпкерлер мен блогерлерге арналған. Біз оны менің қызмет уақытымда да, оған дейін де зор мақтанышпен қолдау көрсетіп келеміз. Осы ретте "C5+1" платформасының тағы бір жетістігі – бүкіл Орталық Азиядағы жастарды біріктіруіміз дер едім. "C5+1" саммитінде біз, сондай-ақ, платформамыздың аясында мәдени және экономикалық әріптестікті сақтауды күшейту жөнінде екі жаңа келісімге қол қойдық.
– Келесі сұрақтың жауабы біздің көптеген көрерменіміз үшін де қызықты боларына сенімдімін. Мен Сізді бірнеше мәрте "Еркін ханым" деп атадым. Тегіңіздің қазақша айтылуы, әлбетте, кей адамдардың көкейінде сұрақ тудырғаны анық.
– Еркін – менің күйеуімнің тегі. Ол америкалық азаматтық алғанда біз осы текті таңдадық. Қазақ дәстүрі бойынша, бұл тек оның әкесінің атынан алынған. Мен үшін оның еркіндік немесе тәуелсіздікті білдіретіні маңызды. Бұл АҚШ үкімет Қазақстанға не қалайтынын еске салып тұрады. Ол Қазақстан еркін, егемен болғанын және территориясының тұтастығы сақталғанын қалайды. Біз үшін бұл текте еркіндікті білдіретін символикалық мән жатыр. Бұл текті күйеуім АҚШ азаматтығын алғанда бірге таңдадық.
– Сіз орысша сөйлейтініңізді білемін. Қазақ келіні ретінде өтіліңіз үлкен болғандықтан, қазақша да білесіз. Осы орайда сізге мынадай сұрақ қойғым келіп отыр. Қазақ тілінде сіздің жадыңызға жатталған, санаңызға сіңіп қалған қандай да бір мақал, мәтел не өзге қанатты сөз бар ма?
– Қазақ тілінде мен үйренген алғашқы сөздердің бірі "айналайын" болды. Қазақ тілі мен үшін сүйікті әрі ерекше тіл, өйткені бұл сөзді менің енем балаларым кішкентай көзде көп айтатын. Мен үшін бұл сөз көп жылдардан бері мен алып келе жатқан отбасының қолдауын білдіреді. Маған қазақ туысқандар мен балаларым кішкентай кезде үлкен қолдау көрсеткен тамаша ене бұйырды. Отбасымның, күйеуімнің және енемнің қолдауынсыз мұндай талабы қатал мансап құруым қиынға соғар еді.
– Шын мәнінде, қызмет бабымен қайда жүрсеңіз де, Қазақстан әрдайым сіздің жүрегіңізде деп ойлаймын. Сізге атқарған жұмысыңызда, бізге уақыт бөліп, студияға келгеніңізге алғыс айтамын. Алдағы уақытта да жетістіктеріңіз көп болуын тілеймін!
– Үлкен рахмет. Мен өз тарапымнан сөз қоссам бола ма? Қазақстанда біліп-таныған қазақ халқының айрықша бір қақырын атап өткім келеді. Ол – қазақ халқының бүкіл әлемге әйгілі қонақжайлылығы. Таяуда президент, президенттің Оңтүстік және Орталық Азия бойынша арнайы өкілі Серджио Гор және мемлекеттік хатшының орынбасары Кристофер Ландаум барған делегацияға көрсетілген қазақтың қонақжайлылығы оларға қазақ асханасымен, қазақ мәдениеті және дәстүрлерімен танысуға мүмкіндік бергенін айтқым келеді. Бұл расымен де оларда оң әсер қалдырды және өткен аптада қандай жетістіктерге жол ашқанын өз көзімізбен көрдік. Сондықтан, президент әкімшілігіне, Алматы әкіміне және Сыртқы істер министрлігіне қонақжайлылығы үшін алғыс айтқым келеді. Меніңше, бұл – қазақ халқының қолынан өте, өте жақсы келетін іс.


Ержан Бабақұмаров ережелерден кейінгі әлемнің жаңа тәртібі туралы

Informburo.kz редакциясы белгілі саясаттанушы, тәуелсіз "Ника груп" сараптамалық орталығының негізін қалаушы және жетекшісіЕржан Бабақұмаровпенсұхбаттар сериясын аяқтайды.
Бұған дейінгі сұхбаттарда біз Дональд Трамптың халықаралық қатынастар логикасын қалай өзгертетінін, жаһандық институттардың күйреу себептерін және Қытай, ЕО, Ресей сынды негізгі ойыншылардың жаңа шындыққа бейімделу жолдарын талқыладық.
Бүгінгі басты сұрақ: "одақтар дәуірінен" кейінгі әлем қандай болады? Әлем ықпал ету аймақтарына қайта бөлінуі мүмкін бе? Ешкім ешкімге ештеңеге міндетті емес әлемде дипломатияның қажеті болмай қала ма?
– Ержан Жалбақұлы, "бүгінде әлем Ялта стилінде болмағанымен, функционалы ұқсас жаңа бөлініс формасына қадам басып келе жатыр" деген ой жиі айтылып жүр. Осы рас па?
– Иә, сарапшылар мұндай сценарийдің ықтималдығын жоққа шығармайды. Бірақ, бұл формалды емес, табиғи түрде жүзеге асатын -  мүдде аймақтары бойынша бөлінеді. Келісімдерсіз, бірақ нақты тәжірибемен. Мықты елдер мен бірлестіктер экономикалық, логистикалық, цифрлық салалардағы ықпал ету контурларын белгілей бастайды.
Бірақ, бұл "империялар" емес. Бұл – бір елдер бір төлем жүйесіне, басқалары өзге жүйелерге негізделген тартылыс аумақтары.
Әлем екі лагерьге бөлінбейді, логикасы, валютасы, технологиялық стандарттары мен қауіпсіздік тетіктері әртүрлі ықпал ету аумақтарының мозаикасына айналады.
– Бұл жаһандық тәртіп оталығынан толық бас тарту ма?
– Біз жаһандастыру әмбебаптылықтың синониміне айналған кезеңнен шығып келеміз. Дағдарысты болғанымен, енді біз орталықсыз әлемге бет алдық. Бұл – ең ықтимал модель және бұл оның басты ерекшелігі.
Болашақ әлемдік тәртіп – бұл бәсекелес нормалар әлемі. Біреуге энергетикалық қауіпсіздік маңызды болса, біреу үшін цифрлық егемендігі, тағы біреулер үшін діни тұрақтылығы маңызды болуы мүмкін.
Ешқандай "тарихтың соңы" болған емес және болмайды да. Тек бірнеше "тарих" бір мезгілде басталып, өзімен бірге қауіп-қатер ғана емес, мүмкіндіктер де ала келеді.
– Мұндай жағдайда шағын және орта мемлекеттерге өз стратегиясын жедел белгілеу қажет. Сіздіңше, қандай жолды таңдаған дұрыс?
– Әр елдің өз жолы бар. Ең бастысы – енжарлық танытпау керек. Ережелерге ешқандай кепілдік жоқ әлем бастамашылдық пен икемділікті талап етеді. Орта державалар бағытымен жүріп қана қоймай, шешімдер ұсынуы, күн тәртібіне ілесуі, тұрақты өңірлік, секторлық, институционалдық байланыстар қалыптастыруы керек.
Әсіресе, логистика, транспорт, энергетика, мәліметтер, стандарттар, қосылған құн тізбегіне қатысуы маңызды. Егер тұтас бағдар тәуелді тізбектің бөлігі болсаңыз, тіпті тікелей әскери салмақсыз да маңызды болуға болады.
Бәрі жарғылармен емес, келіссөздермен шешілетін әлемде қажетті бола білетіндер жеңіске жетеді.
Әлем құбылмалы болғанда мемлекет өзінің тірегіне берік болуы керек. Қазақстан үшін тірек – ішкі тұрақтылығы, ұлттық бірлігі және өзгерістерді түсініп, бағыттай білетін көшбасшысы. Осы құндылықтарды элита да, соңғы жылдарда көп нәрсені бастан өткерген дана халқымыз да түсінеді.
– Тұрақты одақтары жоқ және әркім өз-өзіне жауапты әлемде дипломатиядан не қалады?
– Парадокс дерсіз, бірақ дипломатия бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Тек оның рөлі өзгереді.
Бұрын ол келісімді нығайтушы құрал болса, енді ол – ұлттық мүддені қорғау және келісімді үнемі жаңартып отыру құралына айналмақ.
Құбылмалы әлемде дипломаттардың жаңа рөлі – егемендікті қорғаудың икемді форматын жасау. Барлығы бекітілмеген, бірақ мүмкіндіктер көп.
Нағыз дипломатия – бұл жаңа ережелерсіз және қайта таратылған карталар жағдайында келіссөз жүргізе білу, келістіре білу.
Өз даусын жоғалтпай, тұрақтылық сақтағысы келетіндер – әрекет етуі керек.
– Бұл жағдай нақты біз үшін не білдіреді?
– Қазақстан қазірдің өзінде басымдылықтарға ие: география, ресурстар, көпвекторлық тәжірибесі, ЕАЭО мен ҰҚШҰ-дан бастап ИЫҰ мен ШЫҰ-на дейінгі түрлі форматтарға қатысу. Бұл негіз бен қазіргі сыртқы саяси белсенділік – еліміздің мүмкіндігін арттырады.
Жасыл энергетика, су ресурстары, азық-түлік қауіпсіздігі, көлік дәліздері сынды секторлар  деңгейінде белсенді дипломатия қажет болады. Нақтылық қаншалықты жоғары болса, тұрақтылық та соншалықты берік болады.
Тағы бір маңыздысы – сарапшылар ел ішіндегі институционалдық ойлауды дамытудың маңызын атап өтеді. Әлем болжап болмайтын сипат ала бастады. Демек, қауіпсіздіктің, келіссөздердің, болжам жасаудың ішкі инфрақұрылымын күшейту керек.
Қазақстанға күш-қуаттың елі болу міндетті емес. Оған тізбектегі маңызды, тұрақты және қандай болмасын конфигурацияда да қажетті ел болу жеткілікті.
Бірақ, мұның бәрі басты ресурс – ішкі тұрақтылық пен бірлік болмаса, нәтиже бермейді. Жылдам өзгеріп жатқан әлемде өз бірегейлігі мен егемендігін сақтау үшін Қазақстанға қоғамдық ұйымшылдығын сақтап, сенімді күшейту және өз құндылықтарына сүйену маңызды.
Бұл жерде ұлт көшбасшысы басты рөл ойнайды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев – түрлі тарихи жағдайлардағы мемлекеттік құрылыстың бірегей тәжірибесіне ие мемлекеттік қайраткер. Ол "Әділетті Қазақстан" ұлттық идеясын ұсынып, ол халық тарапынан қолдауға ие болды. Оның сыртқы саяси ұстамдылықты ішкі саяси және әлеуметтік-экономикалық реформалармен үйлестіре алуы – Қазақстан тұрақтылығының басты факторы.
– Жан-жақты әрі терең талдауыңызбен оқырмандармен бөліскеніңіз үшін алғыс айтамыз. Бес сұхбат барысында сіздің көмегіңізбен біз жаһандық өзгерістердің өзегін түсінуге тырыстық. Жаһандық көшбасшылық логикасының өзгеруі, әмбебап институттардың күйреуі, жаңа мәмілелік дипломатия, ықпал ету аймақтары, АҚШ стратегиясы және Қытай, ЕО мен Ресейдің реакциясы туралы әңгімелестік. Ең бастысы Сіздің көмегіңізбен оқырман– осы өзгермелі әлемде шын мәнінде ненің құнды екенін түсінді деп үміттенеміз.
– Осындай қызықты зерттеу тақырыбына мені шақырғандарыңызға рақмет. Біздің сұхбат халықаралық тақырыпқа қызығатын жандар үшін пайдалы болды деп сенемін.


Шымкенттегі 7 жасар оқушы қыздың жантүршігерлік оқиғасы: қылмыстық іс қозғалды

Шымкентте 7 жастағы оқушының мұғалімге қатысты шағымынан кейін қылмыстық іс қозғалды, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Шымкентте 7 жастағы оқушының мұғалімге қатысты шағымынан кейін қылмыстық іс қозғалды, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Оқу-ағарту министрлігі Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің баспасөз қызметі мәліметінше, қала мектептерінің бірінде болған жағдайдан соң қыз балаға қажетті психологиялық көмек көрсетіліп жатыр.
"Бала құқықтары жөніндегі өңірлік уәкіл жағдай анықталғаннан кейін бірден оқиға орнына барып, баланың анасымен тұрақты байланыс орнатты. Қылмыстық іс қозғалып, тергеу жүргізіліп жатыр", - деп жазылған хабарламада.
Ведомство өкілдері 2024 жылдан бастап елімізде кәмелетке толмағандарға қатысты кез келген зорлық-зомбылық түрі үшін жаза күшейтілгенін еске салды. Физикалық және психологиялық қысым көрсеткендерге қылмыстық жауапкершілік қарастырылған.
"Әрбір осындай жағдай уәкілетті органдардың ерекше бақылауында болады. Кінәлі тұлғалар заң аясында жауапқа тартылады", – деді комитет өкілдері.
Бұған дейін әлеуметтік желілерде Шымкенттегі мектептердің бірінде сабақ кезінде мұғалімнің кішкентай қызға қатысты жыныстық сипаттағы әрекет жасағаны туралы ақпарат тараған болатын.
Оқушының анасының айтуынша, мұғалім баланы тізесіне күштеп отырғызып, оның қарсылығына қарамастан жібермеген. Қызы орнынан тұрмақ болғанда мұғалім оны қолынан ұстап, ерсі әрекет жасаған.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Cancel culture: Актер Шәріп Серік кейсінің қазақстандық "кәнсіл мәдениетіне" әсері қандай

Актер Шәріп Серіктің тұрмыстық зорлық-зомбылыққа байланысты қамауға алынуы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Бұл оқиға тек жекелеген адамның әрекеті ғана емес, сонымен бірге Қазақстандағы "кәнсіл мәдениетінің" қалай қалыптасып келе жатқанын да көрсетті.
Жуырда актер Шәріп Серіктің сүйіктісі, блогер Әлия Бутеева инстаграм парақшасында Шәріптің ұрып-соққанын мәлімдеп, фото және видеожариялады. Бұл материалдарда актердің оны лифтіден күштеп шығарып жатқаны көрінеді.
Осы оқиға қоғамда үлкен резонанс тудырып, әлеуметтік желілерде кеңінен талқыланды. Желі қолданушылары актердің әрекетін сынға алып, оны бойкоттауға шақырды. Осының нәтижесінде Sәlem Entertainment компаниясы Шәріп Серікпен барлық әріптестік қарым-қатынасынтоқтатып, оны "қара тізімге" енгізді. Компанияның бұл шешімі актердің қатысуымен жоспарланған жобалардың тоқтатылуына және жобалардан шеттетілуіне әкелді. Мысалы жақында үлкен экранға шығатын "Патруль" фильміндегі актердің түскен сахналары қиылды. Сонымен қатар Topcars компаниясы да актермен серіктестігін бұзғанынжариялады. Кейін Шәріп Серік өзінің парақшасында кінәсін мойындап видеоүндеу жариялады және сот шешімімен бес тәулікке қамауға алынды.
Бұл оқиға Қазақстанда "кәнсіл мәдениетінің" бар екенін және оның танымал тұлғалардың мансабына әсер ете бастағанын көрсетті.
"Кәнсіл мәдениеті" (ағылш. cancel culture) — белгілі бір адамды, әсіресе қоғамға танымал тұлғаны, жасаған іс-әрекеті немесе айтқан сөзі үшін көпшілік алдында бойкоттау, қоғамдық қолдаудан айыру үрдісі. Бұл құбылыс көбіне әлеуметтік желілерде өрбіп, адамның мансабына, беделіне және психологиялық жағдайына елеулі әсер етеді. Мысалы, жоғарыда жазылған оқиға кезінде желі қолданушылары Шәріп Серіктің түскен фильмдер мен сериалдарды көрмеуге, ол жарнамасына түскен өнімдерді тұтынбауға шақырды. Алайда бір ескеретін жайт – cancel жасау кезінде адамның жеке басына тіл тигізуге, заңға қарсы қандай да бір әрекеттер жасауға болмайды. Тек байкот жариялау, осы мәселе шешімін тапқанша ұмыттырмау сияқты жүзеге асады.
Кәнсіл процесінде екі тарап болады — айыптаушылар мен айыпталушылар. Айыпталушы адам, компания немесе бренд те болуы мүмкін.(Мысалы, қазір желі қолданушыларыMagnum Cash&Carry компаниясын"қазақ тілінде сөйлеуді талап еткен тауар жеткізушіні жұмыстан шығарып жібергені үшін" супермаркетте сауда жасамауға шақырып жатыр).
Актерді "кәнсілдеуге" шақырғанпиар және маркетинг маманы Роза Әшірбаеваосы жағдайдан соң жазба жариялап, бұл қадамның мән-маңызын түсіндірді.
"Желі қолданушылары ішіп көлікке отырған, баласын ұрған, бөтен қыздарға интимді мүшесінің суретін жіберген, балағаттаған, сыйламаған, әйелді ұрған танымал адамдарды, өкінішке қарай, кешіріп жүре береді. Кейбіреулері "Ер жігіттің басына не келмейді?",  "Әр қиындықтың артында жеңілдік бар" деген сабырға шақыратын әдемі сөздердің қадірін кетіріп, мәдениетсіз, тәрбиесіз, қатыгез адамдарды қолдау үшін жазып жатады. Кәнсіл мәдениеті біздің елде даму керек деп есептеймін. Неге? Медиасалада танымал адамдардың көрсетіп жатқан өрескел қылықтарына көз жұмсақ, өмірде де тәрбиесіздікке, құрметсіздікке, зорлыққа көз жұмуды жалғастыра береміз деген сөз", – депжазды.
Сонымен қатар маркетинг маманы актер Шәріп Серіктің осы жағдайдан кейін ел алдында есімін ақтауы үшін не істеу керек екенін түсіндірді. Оның жазуынша, актер өзімен жұмыс істеп, зорлық-зомбылыққа қарсы белсінді болуы керек, осы тақырыптағы  кино не сериалдарға түсуі керек және дағдарыс орталығындағы әйелдерге көмектесуі керек.
Құқық қорғаушы, феминист Әйгерім Құсайынқызыда оқиғадан тыс қалмай, кәнсілдің мақсаты карьераны құлату емес, зорлыққа қарсы тұру екенін жазды.
"Гендерлік зорлық – жеке жағдай емес, бұл қоғамдық дерт. Ал оны жасаған адам "сүйікті әнші", "классик жазушы" не "көсем" болса да, жауаптан қашпауы керек. Әрбір "ол ондай емес қой", "ол тек қатты кетті", "жеке өмірі ғой" деген сөз – зорлықты нормализациялау. Біз кәнсілдейміз, себебі: әйелдердің  қауіпсіздігі комфорттан маңызды, танымалдық зорлық үшін иммунитет емес, жаңа ұрпақ зорлық жасаушыларға құрметпен қарамауы керек. Кәнсіл – карьераны құлату емес. Бұл қоғамның "енді жоқ" деген белгісі. Қазақстанда кәнсілге ұшыраған бірде-бір еркекті есіме түсіре алмай отырмын. Бұл менің жадымның әлсіздігі ме, әлде бұл біздің қоғамның зорлықшыларға тым кешірімді болуы ма? Бәлкім, бұл – ұжымдық амнезия. Кеше ғана ел алдында жүріп, ар-ұятты таптаған, бір әйелдің емес, бүтін бір ұрпақтың үмітін жаншыған адамдар бүгін қайтадан марапат алып жүр. Әйелін ұрғаны үшін еш әшкереленбеді. Мен ұмытып қалған жоқпын. Сен де ұмытпа. Бұл – есте сақтау мәдниетін қайта оятудың сәті. Өйткені қандай қоғам ұмытшақ болса, соншалық залымға мейірімді. Ал әділетсіздік дәл осы жерден басталады", – депжаздықұқық қорғаушы.
Голливудтың атақтыпродюсері Харви Вайнштейн2017 жылы кәнсіл мәдениетінің басты кейіпкерлерінің біріне айналды. Бірнеше әйел оның сексуалды зорлық-зомбылық көрсеткенін мәлімдеді, желіде әйелдерге қолдау ретінде #MeToo тегімен резонанс тудырған қозғалыс пайда болды. Нәтижесінде продюсер мансабынан айырылды, сотталды.
Голливудрежиссері Джеймс Ганн2018 жылы твиттердегі ескі жазбасы үшін "кәнсілге ұшырады". Ол 2008–2011 жылдары жазылған жазбаларында педофилия, сексуалдық зорлық-зомбылық, СПИД және нәсілшілдік сияқты сезімтал тақырыптарда әзілдеген. Осыған байланысты Disney студиясы оны "Галактика сақшылары 3" фильмінің режиссері қызметінен босатты.
Жазушы Джоан РоулиңTwitter желісінде жыныс пен гендер туралы пікірін білдіріп, өз тәжірибесіне сүйене отырып дәлел келтірген болатын. Оның пікірі ешкімді қорлауға бағытталмаған еді. Бірақ бұл оған көмектеспеді – көптеген адам оны қатаң сынға алды, кітаптарынан бас тартты, #IStandWithTransPeople тегімен түрлі жазбалар жазды. Осы жағдайдан бері көп уақыт өтсе де, жазушы әлі күнге дейін хейтке ұшырап келеді.
Ресейліктележүргізуші Регина Тодоренко2020 жылы PEOPLETALK TV арнасына берген сұхбатында әйелдерге қатысты пікір білдіріп, "әйелдер кейде күйеулерінің зорлық-зомбылығына өздері себепші болатынын" айтқан. Бұл пікір көпшіліктің ашуына тиіп, оны кәнсілдеді. Нәтижесінде PepsiCo және P&G сияқты ірі компаниялар Регинамен жасаған келісім-шарттарын бұзды, оның қатысуымен түсірілген жарнаманы эфирден алып тастады.  ￼ ￼
Осы оқиғадан кейін Регина Тодоренко өзінің репутациясын қалпына келтіру үшін YouTube арнасында "А что я сделала, чтобы помочь?" атты фильм түсіріп, онда Ресейдегі отбасылық зорлық-зомбылық мәселесін көтерді. Бұл фильм көпшіліктің назарын аударып, оң пікірлер алды. Сонымен қатар, Регина "Насилию.нет" орталығының елшісі болып тағайындалып, осы саладағы жұмыстарға белсене араласты.
Оңтүстік Корея актрисасы Ким Се Рон 2022 жылы мас күйінде рөлге отырып, жол-көлік оқиғасына себепкер болғаны үшін қоғам сынына ұшырады. Нәтижесінже кино өндірістегі жобалардан шеттелді. Кешірім сұраса да, есімін ақтай алмады. 2023 жылы Netflix келісім-шарттан бас тартты. Салдарынан актриса қаржылық қиындыққа ұшырап, қарызға батқан. Ал 2025 жылдың ақпан айында актрисаның үйінде денесі табылды.
Кәнсіл мәдениеті мен кибербуллинг – арасында ұқсастықтар болғанымен, әртүрлі құбылыстар. Екеуі де адамның психологиялық жағдайына, беделіне, мансабына әсер етеді.
Алайда кәнсіл мәдениеті – белгілі бір адамды немесе ұйымды қоғамға зиянды әрекеттері үшін жауапқа тарту мақсатында қолданылады. Оның мақсаты – қоғамда әділеттілік орнату, заңсыздықты қатаң түрде айыптау. Ол әдетте нақты оқиғалар немесе әрекеттерге негізделеді. Кәнсілдің нәтижесі кейде тұлғаның мансабын тоқтату немесе оның қоғамдағы беделін қалпына келтіру үшін кешірім сұрауымен аяқталады.
Кибербуллинг – адамды қорқыту, кемсіту немесе арандату әрекеттері. Бұл мақсатсыз, көбінесе адамның өзін-өзі бағалауын төмендету немесе эмоционалды түрде зиян келтіру үшін жасалады. Кибербуллинг әдетте негізсіз немесе асыра сілтелген болады. Буллинг нақты мақсаты болмағандықтан, қашан, қалай аяқталары белгісіз.
Сол себепті кәнсіл мәдениеті мен кибербуллингтің арасындағы айырмашылықты білген абзал.


"Қайратты" Чемпиондар лигасына шығарған Темірлан Анарбеков туралы не білеміз

"Қайрат" футбол командасы өз алаңында "Селтик" командасын жеңіп, алғаш рет Чемпиондар лигасының негізгі кезеңіне шықты. Тарихи жеңіске жас қақпашы Темірлан Анарбеков себепкер болды. Негізгі уақытта да, қосымша уақытта да есеп ашылмаған соң ойын пенальтиге ұласты. Пенальти сериясында қарсылас команданың үш соққысын қайтарған Темірлан ойынның басты қаһарманына айналды.
Осы орайда Информбюро порталы 21 жастағы Темірлан Анарбековтің футболдағы жолына үңіліп, материал әзірледі.
Темірлан Анарбеков 2003 жылы 14 қазанда Атырауда дүниеге келген. Ол 11 жасында Атырауда балалармен доп теуіп жүріп, "Атырау" командасына іріктеу жүріп жатқанын естіген. Темірлан әу баста алаңда ойнағысы келген, бірақ оны алмаған. Екінші құрамға ілінген Темірланды қақпашы болмағандықтан қақпаға қойған. Ол ұзын бойыл болмаса да бірнеше соққыны қайтарған соң жаттықтырушы оған қақпашы болуды ұсынған. Солай Темірланның футболдағы жолы басталған.
Футболға әдеттегідей шабуылшы немесе қорғаушы болып емес, бірден қақпашы ретінде келген Темірлан көп ұзамай "Қайрат" академиясының назарына түсті. 2017 жылы академияға ауысып, футболдың қыр-сырын үйрене түсті.
"Алматыға жарысқа келгенде скауттар мені байқап, қаралымға келуді ұсынды. Ата-анаммен ақылдасқан соң Алматыға барамын деп шештім. Бәрі сәтті өтіп, мені академияға алды. Басында қиын болды. Бірақ футболға деген махаббатым барлық қиындыққа қарсы тұрды. Ол кезде Қазақстанда мұндай жоғары деңгейдегі академия бар екенін білмедім де. Бәрі ұнады. Жігіттермен жақсы араласып кеттім, команда жақсы болды. Бапкерлер көп нәрсе үйретті. Бәрі үшін алғысымды айтамын", – деді ол Қазақстан футбол федерациясына бергенсұхбатында.
Темірлан Анарбеков 2020 жылы 17 жасында Қазақстан Премьер-лигасында "Қайрат" сапынла дебют жасады. Ол "Таразға" қарсы матчта алаңға шығып, бір матч өткізді. Сол жылы "Қайрат" Қазақстан чемпионы атанды. 2022 жылғы маусымда "Қайрат-Жастар" командасының капитаны атанып, Бірінші лигада тұрақты ойнады. 2024 жылғы маусымда уақытша елордалық "Жеңіс" клубында өнер көрсетті.
"Клубтың ұсынысы болды. Қыста "Қайраттың" басшылығы "Жеңіс" клубына баруға қалай қарайтынымды сұрады. Келістім. Ешкім сен ойнайсың деп уәде берген жоқ. Бірінші нөмір үшін бәсекелестікті жеңу керек болды. Лига Кубогының жартылай финалында "Қайратқа" қарсы матчта ойнамаймын деп ойладым. Бірақ алаңға шығуым үшін өтемақы төледі. Өзімді барынша көрсеткім келді. Бапкер жалға беру мерзімі аяқталған соң "Қайратта" күтетінін айтты", – деді Темірлан Анарбеков.
2025 жылы "Қайраттың" негізгі қақпашысына айналып, Қазақстан Премьер-лигасында алты ойын өткізді.
Жаттықтырушылар оның сабырлы мінезін, ойынға деген жауапкершілігін ерекше атап өтеді. Қақпадағы сенімді қимылдары мен тактиканы тез ұғып, қорғаушылармен тіл табысуы оны негізгі құрамға біртіндеп жақындатты.
Анарбеков жасөспірімдер құрамасынан бастап Қазақстан намысын қорғап келеді. Ол 2019 жылы – Қазақстан U-17, 2021 жылы – Қазақстан U-19, 2022–2024 жылдары – Қазақстан U-21 құрамасында ойнап, барлығы 15 кездесу өткізді. 2025 жылдан бастап ол Қазақстан ұлттық құрамасына шақырылып, ірі халықаралық матчтарда ел намысын қорғап жүр. Алайда ол ұлттық құрама сапында әлі дебют жасаған жоқ.
"Ол кезде ұлттық құрамаға шақырады деп ойламадым. Ата-анам мен достарым тізімді жіберген соң бірақ көрдім. Қақпашы ретінде өскендіктен шақырды деп ойлаймын. Болашақта Қазақстанның нөмірі бірінші қақпашысы болғым келеді", – деді футболшы.
"Қайрат" Чемпиондар лигасының плей-офф кезеңінде шотландиялық "Селтик" клубымен кездесті. Глазгода сырт алаңда өткен матчта негізгі қақпашы Александр Заруцкий жарақат алып, ойынның 75-минутында оны Темірлан алмастырды. Жас қақпашы қарсыластардың жойқын шабуылына қарамастан тамаша ойын көрсетті.
Публикация от UEFA Champions League (@championsleague)
Алматыдағы қарымта матчта қақпашы қызметін мүлткісіз орындап, қаһарман атанды. Тоқсан минут бойы қақпаны қалтқысыз күзетті. Қосымша уақытта да гол жібермей, матчты пенальти сериясына жеткізді. Селтик футболшыларының үш бірдей соққысын қайтарып, "Қайратты" тарихи жеңіске жетеледі. Осылайша алматылық клуб алғаш рет Чемпиондар лигасының негізгі кезеңіне шықты. Осы ойыннан кейін Темірлан Анарбековтің есімі алтын әріппен жазылып, жанкүйерлердің аузынан түспеді.
Алматыдағы қарымта ойында қақпашы қауіпті бес соққыны қайтарып, одан кейін пенальти сериясында үш голды қайтарды.
Әлемдік басылымдар мен сарапшылар Темірлан Анарбеков туралы жарыса жазып жатыр.
The Guardian "Селтик" пен "Қайрат" арасындағы екі матч та 210 минут бойы голсыз өтіп, есеп пенальти сериясында шешілгенін, 21 жастағы қақпашы Анарбеков үш футболшының соққысын қайтарып, "Қайрат" клубын топтық кезеңге шығарғанын жазды.
"Алғашқы таймда Джеймс Форрестің соққысын жарақат алған негізгі қақпашы Александр Заруцкийді алмастырған Анарбеков қайтарды. Қосымша уақытта та "Селтик" қарсыласқа қысым көрсеткенімен "Қайрат" соңына дейін тұрды. Бәрін пенальти шешіп, қазақстандық жас қақпашысы Темірлан Анарбеков қаһарманға айналды. Ол Адам Айда, МакКоуэн және Маэданың соққысын керемет қайтарды. Осылайша қазақстандық клуб Еуропа жеріне нық сеніммен аяқ баспақ", – деп жаздыThe Guardian.
ГерманиялықBildбасылымы "Қайратты" аутсайдер деп атап, биыл тұңғыш рет Чемпиондар лигасында ойнайтынын жазды.
"Қайрат"клубы УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне алғаш рет шықты. Бұл нағыз сенсация! Алматыда өткен тарихи матчтың шешуші пенальти сериясында 21 жастағы қақпашы Темірлан Анарбеков нағыз қаһарманға айналды. Ол үш соққыны қайтарып, командасын топтық кезеңге шығарды. Шотландиялық "Селтик" клубы үшін бұл күтпеген жайт еді. Британдық басылымдар тіпті бұл ойынды "Қазақстандағы қорқынышты түн" деп атады. Ал қазақстандық жанкүйерлердің армандары орындалып, Алматыда той болды. Енді Чемпиондар лигасында да Қазақстан дауысы естіледі", – деп жазды.
Испаниялық AS басылымы "Қайрат" УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шыққан қазақстандық екінші команда екенін, он жыл бұрын "Астана" клубы алғаш осындай нәтиже көрсеткенін жазды.
"Алматыда өткен матчта  210 минут бойы бірде-бір гол соғылмады. Қақпашылардың шеберлігі, әсіресе жас Анарбековтың сенімді ойыны ерекше көзге түсті. "Селтик" футолшысы Маэда қақпашымен бетпе-бет шығып, гол салуға мүмкіндігі болды. Алайда Анарбеков өз қақпасын қорғап қалды. "Қайрат" үшін бұл – тарихи жетістік, ал Темірлан Анарбеков Қазақстан футболының қаһарманына айналды", – деп жаздыAS.
"Қайрат" Чемпиондар лигасының іріктеу кезеңінде Словенияның "Олимпия" клубын, Финляндияның "КуПС" командасын, Словакияның "Слован" клубын жеңді. Плей-офф кезеңінде тәжірибелі "Селтикке" қарсы ойында пенальти сериясында 3:2 есебімен жеңіске жетіп, топтық кезеңге жолдама алды.
Топтық кезеңдегі қарсыластары қандай командалар екені әзірге белгісіз. 28 тамызда Монакода ресми түрде жеребе тартылған соң белгілі болады. Ал топтық ойындар 2025 жылғы 16–18 қыркүйекте басталады.
Публикация от «Қайрат» ФК | FC Kairat Almaty (@f.c.kairat)
"Қайрат" төртінші себетте орналасқан. Жеребе тарту кезінде оған әр себеттен екі қарсылас клуб таңдалады. Топтық кезеңде командалар 8 матч өткізеді (төрт ойын – өз алаңында, төрт ойын – сырт алаңда).
Сондықтан атақты "Реал" не "Барселона", "ПСЖ" не "Ливерпуль" алматылық "Қайратқа" қарсылас атануы әбден мүмкін.


Психоаналитик: Бақытты ақшадан іздеген балалар құмар ойынның құрбаны болады

Психоаналитик Жанар Оспан лудоманияның себебі, түрлері және отбасы мүшелері үшін қандай салдары болуы мүмкін екенін әңгімеледі. Маманның айтуынша, "бақыт – ақшада" деген бағдарламамен өскен балалар амалсыз құмар ойынның құрбаны болуы мүмкін. Осы орайда ол отбасы құндылығын нығайтудың маңыздылығына тоқталды.
Парламент мәжілісі депутаты және "Аманат" партиясының фракция мүшесі Нартай Сәрсенғалиев құмар ойындардың жарнамасына қатысты жаңа шектеулер енгізу мүмкіндіктерін айтқан еді. Ол өткен жылы қабылданған заңға толықтырулар қажет болғанын атап өтті және осыған байланысты жаңа өзгерістер әзірленгенін айтты. Депутаттың мәлімдеуінше, бұл қадам қоғамның мүдделерін қорғау және құмар ойындардың зиянды әсерін азайту мақсатында қолға алынған. Сәрсенғалиевтың айтуынша, құмар ойындардың жарнамасын шектеу қоғамдағы талдау және талқылаулардың негізінде қозғалатын болады.
Нартай Аралбайұлы заң бұзылған жағдайда қандай жауапкершілік көзделгенін түсіндіре отырып, бірқатар шара туралы баяндады. Алдымен, заң бұзушыларға200 АЕК көлемінде айыппұлсалынатындығын және құмар ойын ұйымдастырушылардың лицензиясын тартып алу мәселелері қарастырылып жатқанын айтты. Сонымен қатар, әкімшілік кодекске енгізілетін өзгертулер арқылы бұл тұрғыдағы жүктемені арттыру жоспарлануда.
Депутат сонымен бірге құмар ойын ойнауға қатысты шектеулерге назар аударды. Бұлардың ішінде айыппұл төлемегендер, сотталғандар, алимент төлемегендер секілді тұлғалар бар. Ендібұл тізімге шартты түрде бас бостандығынан айырылғандар мен бас бостандығы шектелгендер де енгізілді. Бұл өзгерістер бәс тігетіндер үшін тыйым салынғандардың базасында бар-жоғын анықтауда маңызды болмақ.
Осыған қоса,құмар ойындарды қоғамдық көліктердің ішінде және сыртында жарнамалауға тыйым салынғанынатап өтті, бұл да заңның қатаңдатылғандығының бір көрінісі болмақ.
Виртуалдық букмекерлік кеңсе, казино мен онлайн бәстерді жасайтын слоттардың пайда болуы құмар ойындарға тәуелділікті арттыра түскендей. Бұл тәуелділіктің көптеген атауы бар – лудомания, құмар ойындарға тәуелділік және т.б. Бірақ барлығы бір құбылысты білдіреді, ол психологиялық бұзылу, әлеуметтік байланыстардың үзілуі, отбасының ыдырауы, тұлғаның деградациясына әкеледі. Аталған патология есірткі мен ішімдікқұмарлыққа ұқсайды, ең бастысы, емделеді. Осы орайда психоаналитик Жанар Оспан лудоманияның себебі, тәуелділік белгілері, түрлері және салдары туралы әңгімеледі.
"Алкоголизмнен айырмашылығы – ойынға тәуелділік сырт көзге физиологиялық тұрғыдан еш көрінбеуі мүмкін. Лудоманда сөйлеу бұзылыстары да, созылмалы аурулардың өршуі де болмайды. Ол бұл туралы отбасынан ұзақ уақыт бойы жасырып жүреді. Бірақ лудоманияның пайда болған кезде дереу әрекет етуді қажет ететін белгілері бар", – деді психоаналитик.
"Лудоманияның басқа да белгілері бар.Ерте ме, кеш пе – лудомандар микрокредиттік ұйымдардан қарыз ала бастайды. Өсіп келе жатқан шығындар – ойынға тәуелділіктің бір белгісі. Біраз уақыт өткен соң, ойынқұмар қарызын өтей алмайды. Бұл жағымсыз салдарларға әкеледі – коллекторлар қоңырау шала бастайды, олардың психологиялық қысымы лудоманның отбасына да түседі. Жақындары бұл мәселені осы кезеңде ғана байқайды. Дегенмен, онымен күресуді әлдеқайда ертерек бастау керек. Ауыр жағдайларда лудоманияның ішімдікке әуестік, дүрбелең шабуылдары, айналадағылармен жанжалдасу сияқты белгілері байқалады", – деп түсіндірді маман.
Психоаналитиктің айтуынша, адамның лудоман болуына өскен ортасы әсер етпей қоймайды. Тіпті, отбасы мүшелері құмар ойындардан аулақ болса да.
"Әлеуметтік ортаның ерекшеліктері, соның ішінде отбасында қалыптасқан нанымдар адамның ойыншы болуына әсер етеді. Әке мен ана құмар ойынды қолдамаса да, байқамай олар баланың миына "Бақыт – ақшада" деген бағдарламаны енгізуі мүмкін. Осыдан адам қатты қиналғанда ғажайыптың күшіне сенуге бейім келеді. Яғни жеңіл жолмен әп-сәтте ұтысқа ие боламын деп ойлайды. Сондай-ақ химиялық тәуелділік те себебі болуы мүмкін. Өмірдегі ең тамаша компас – бақыт. Алайда бақыт пен қаражат егіз ұғым емес. Отбасында осыны балаға жеткізе білу маңызды", – деді Жанар Оспан.
Жанар Оспанның айтуынша, патологиялық ойынға тәуелділіктің әртүрлі түрі бар. Олар лудоманның қызығушылығы қандай нәрсеге шоғырланатынына байланысты жіктеледі.
Компьютерлік ойынқұмарлық – бұл смартфон, консоль, компьютерде ойын ойнауға бейімділік. Ойындардың және сюжеттердің алуан түрлілігі ойыншыны жаңалықтарға көбірек уақыт бөлуге ынталандырады. Турнир жеңімпаздары адам айтса нанғысыз сомалар алатын киберспорттың дамуы қосымша мотивацияға айналады.
Казинодағы құмар ойындарға байланысты ойынқұмарлық
Казинодағы құмар ойындарға байланысты ойынқұмарлық – бұл лудоманияның классикалық нұсқасы. Мұнда карточкалық ойындар, рулетка, түрлі ойын автоматтары жатады. Виртуалды казинолардың қолжетімділігі, интернеттегі жарнама, бонустар арқылы тегін айналым мүмкіндігі – мұның бәрі адамды баурайды.
Коммерциялық ойындар және спорттық бәстер
Коммерциялық ойындарға байланысты ойынқұмарлық – букмекерлік кеңселерде спортқа бәс тігу, лотерея және телевикториналарға қатысу. Мұндай бәстердің қаупі кәдімгі ойын автоматтарымен салыстырғанда жоғары. Тотализатор және спорттық бәстерде болжам жасау мүмкіндігі бар. Егер адам жарыстардан немесе нақты спорт түрінен жақсы хабардар болса, ол сәтті болжамдар жасай алады, олардың соңынан бірқатар жеңіс келеді және дофаминдік марапат, бақыт гормонының бөлінуі болады. Мұндай тәуелділіктен арылу қиын, бірақ қажет, өйткені ерте ме, кеш пе, сәттілік жолы аяқталады, ал лудоманияның салдарын жоюға біраз уақыт кетеді, дейді психоаналитик Жанар Оспан.


Сәпиев кейсі және кеңседегі кикілжіңдер: Қазақстанда Әдеп кодексі қаншалықты жұмыс істейді?

Қарағанды облысында Олимпиада чемпионы, облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы Серік Сәпиев пен оның орынбасары, самбодан Азия және әлем чемпионаттарының жүлдегері Дәурен Есімханов арасында жанжал шығып,төбелесболғаны туралы ақпарат қоғам назарын тағы бір өткір мәселеге аударды.
Серік Сәпиев бұған қатысты мәлімдеме жасап, бұл жанжалды жеке мәселе емес, "қызметтік қақтығыс"деп атады. Оның сөзінше, облыстағы спорт ұйымдарын заңсыз ротациялауға әрекет жасалып, ол бұл процесті тоқтатқан. Соның салдары жанжалға әкеліпті.
"Бұл жеке немесе тұрмыстық жанжал емес. Аймақта жасырын ықпалы бар кейбір адамдар тарапынан қарсылыққа тап болдым. Облыстық спорт ұйымдарының басшыларын заңсыз ротациялауға әрекет жасалып, оған менің орынбасарым да қатысқан. Мен бұл заңсыз әрекеттерді тоқтаттым, соның салдары осы жағдайға әкелді", – деді Серік Сәпиев.
Серик Сапиев (@serik_sapiyev)'in paylaştığı bir gönderi
Бұл оқиғаға қатысты Қарағанды облысының әкімі Ермағанбет Бөлекпаев та пікір білдіріп, аталған мәселеге қатысты асығыс баға беріп, жедел қорытынды жасауға болмайтынынайтты. Оның айтуынша, Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің департаменті тексеру жүргізеді, сондай-ақ басқарманың қызметіне кешенді аудит жасалып, әрбір әрекетке құқықтық баға беріледі.
"Қоғамдағы кез келген келіспеушілік пен жұмыс барысындағы даулы мәселелер тек құқықтық алаңда шешілуі тиіс. Әрбір басшы ұжымдағы тәртіпке, заңның сақталуына және мемлекеттік органның беделіне жеке жауап береді. Мұны баршаңыз естен шығармауларыңыз қажет", – деді Ермағанбет Бөлекпаев.
Алайда бұл оқиға бір ғана тұлғаға қатысты дау емес. Ол мемлекеттік және квазимемлекеттік секторда жиі кездесетін, бірақ сирек ашық талқыланатын мәселе – қызмет барысындағы кикілжіңдер мен Мемлекеттік қызметшілердің әдеп кодексінің сақталмауын қайта күн тәртібіне шығарды.
Қазақстанда басшының қол астындағы қызметкерге дөрекі сөйлеуі, ар-намысын таптауы, психологиялық қысым көрсетуі, тіпті қол жұмсауы туралы кейстер аз емес. Көбіне олар "қызу жұмыс үстінде...", "төтенше жағдай кезінде...", "маманның біліксіздігіне ашуланғанда..." деген секілді уәждермен ақталады.
Жиналыстағы балағат сөздер:Рельстен шығып кеткен вагондарды 13 шақырым бойы сүйреп келген машинистерге ашуланып, ұрысқан басшы әлеуметтік желі қолданушыларының есінде. Сол кезде "Қазақстан темір жолы" компаниясының басшыларының біріАсан Үмбетовонлайн жиналыс кезінде қызметкерлеріне ашулы түрде ескерту жасап, сөз арасында орысша-қазақша аралас бейәдеп сөздер қолданған.
@grazhdanskii_kontrol_002'in paylaştığı bir gönderi
ҚТЖ баспасөз қызметі бұл оқиға бойынша тек этика нормаларын сақтау жөнінде әңгіме жүргізілгенін хабарлады.
Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданының әкіміМарат Тоғжановтыңжиналыс барысында қызметкерлерін балағаттаған аудиожазбасы да желіде тараған. Әкім мұны су тасқыны қаупімен байланыстырып, "Сөз таңдап отыратын уақыт болған жоқ", – деп ақталған болатын.
"Мен проблемалық аймақтарды жеке тексеріп, олардың жойылмағанын көрдім, содан кейін барлығын жинап, жиналыс өткіздім. Иә, мен ашуланып, дөрекі сөздерді қолдандым. Мен түсінемін, заң бойынша бұлай жасауға құқығым жоқ, бірақ сол сәтте су басу қаупінің алдын алу міндеті тұрды, маған "дөрекі сөздерді" қолдануға тура келді. Осы кездесуден кейін ауданда бірде-бір үйді су басқан жоқ. Осы өрескел сөздерім үшін барлығынан кешірім сұраймын", – деген еді Марат Тоғжанов.
ВЫХОД К ПРАВДЕ🔥 (@vyhod_k_pravde)'in paylaştığı bir gönderi
Бұл жағдай да қоғамда екіұдай пікір тудырды. Бірі әкімді ақтаса, екіншісі төтенше жағдай да этика сақтау керек екенін айтты. Айта кетейік, ол – бұрынғы вице-премьер Ералы Тоғжановтың інісі.
Жасы мен біліктілігіне сөз келтіру:Ақтөбеде квазимемлекеттік сектор маманыТұрсынбек Қуанышбаевтыңісі де осы тақырыпқа кейс бола алады. Ол өзінен 10 жас кіші, 12 күн бұрын ғана жұмысқа тұрған, тәжірибесі аз әріптесіне "боқмұрын" деп айтқан. Бұл сөз жасырын түрде диктофонға жазылып, сотқа дәлел ретінде ұсынылған.
Сот сараптамасы бұл сөзді "ар-намысты қорлайтын, әдепсіз сөз" деп таныды. Соның негізінде сот айыптау қаулысын шығарып, шенеунік жұмыстан шығарылды. Алайда шенеунік Әділет министрлігіне шағымданып, тексеру жүргізуін сұраған.
Хатшыға күн көрсетпеу:Ақмола облысы бойынша аумақтық жер инспекциясының бастығыҚайрат Бақбергенніңмас күйінде жұмысқа келіп, хатшы қызға жұдырық жұмсағаны Үкімет деңгейіндеталқыланды.
"Менің ойымша, өздерін ұстай алмайтын шенеуніктерге мүлдем жұмыс істетпеу керек. Мұндай басшылардың пайдасынан зияны көп. Ондайларға  мемлекеттік қызметке емес, рингке шығу керек", – деген еді сол кезде премьер-министрдің бірінші орынбасары болған Бақытжан Сағынтаев.
Осы жағдайдан соң шенеунік қызметтен босатылды. Еске салайық, Қайрат Бақберген – сенаттың бұрынғы депутаты Бақберген Досманбетовтың баласы. Бұл жағдайда әкесі баласының іс-әрекетіне жауапты емес екенін айтқан еді.
Мемлекеттік қызметкерлердің мінез-құлқы, әріптестерімен қарым-қатынасыӘдеп кодексібойынша реттеледі. Онда:
Ал қызметтен тыс уақытта жалпыға бірдей қабылданған моральдық-әдептілік нормаларын ұстануға тиіс. Алайда желі қолданушылары кейде басшылардың осындай әрекеттерін ақтап, "бұларға солай айтпасаң, жұмыс жүрмейді" деп ақтап жатса, кейде "Осыларды тоқтататын адам бар ма" деп күйінеді. Кейбірі бұл кодекстердің жұмыс істемеуіне бірнеше себеп бар екенін жазады. Оның қатарында шағымданса, қызметінен айырылып қалу қаупі, қудалауға түсу қаупі бар.
Заңгер Ғабдул-Ғани Әбутәліптіңайтуынша, қызметтегі мұндай әрекеттерге көз жұма қарау – қауіпті үрдіс.
"Мемлекеттік қызметкердің қол астындағы қызметкерлерге қорлық көрсетуі, балағаттауы, қол көтеруі де – тек Әдеп кодексін бұзу ғана емес,  Әкімшілік немесе Қылмыстық құқық бұзушылық ретінде де қарастырылады. Негізгі мәселе заңның селективті қолданылуында. Зәбір көрген қызметкер өз құқығын қорғап, дәлелдерімен сотқа жүгінуіне болады. Бірақ біздің мемлекеттік қызметтегі "субординация" түсінігі көбіне "құлдық санамен" алмасып кеткен. Басшы – жұмыс беруші емес, ол да қызметкер. Оның билігі тек қызметтік тапсырма берумен шектелуі тиіс, ал адамның жеке басына қол сұғуға ешқандай құқы жоқ", – дейді заңгер.


"Жерді қорғайтындар, халыққа жаны ашитындар аз". Асанәлі Әшімовтің Информбюроға берген сұхбаты

Халық әртісі, көрнекті кино және театр актері Асанәлі Әшімов 21 желтоқсан күні 88 жасындадүниеден өтті. Өз қолтаңбасын қалдырған өнер иесі сомдаған рөлдері арқылы халықтың ыстық ықыласына бөленіп, жүрегінен орын тапты. "Қазақтың Бекежаны" атанған Асанәлі Әшімовтің жарқын бейнесі мен өшес мұрасы туралы естеліктер мен жылы лебіздер толастар емес.
2021 жылы қыркүйекте Төрегелді Шарманов атындағы халықаралық қордың Қамқоршылар кеңесінің алғашқы отырысына Асанәлі Әшімов те қатысты. Бұл іс-шарада Мұрат Әуезов, Олжас Сүлейменов, Қуаныш Сұлтанов сынды қоғам қайраткерлері де бас қосты. Былтыр Төрегелді Шарманов пен Мұрат Әуезов қайтыс болды. Биыл Асанәлі Әшімов те өмірден озды. Информбюро тілшісі дәл осы іс-шарада өнер иесінен сұхбат алған еді. Асанәлі Әшімов мәдениет, театр өнері, режиссерлердің қарым-қабілеті, Қазақстанның болашағы туралы ой толғады. Аңыз тұлғаның сұхбатын қайта жариялауды жөн көрдік.
– Қазіргі театр өнеріне, режиссерлердің жұмысына көңіліңіз тола ма?
– Ол ежелден бір заң сияқты. Толмайды деп те, толады деп те айта алмаймын. Екі жағы да бар. Ал енді театр мен кинода бүкіл әлемдік шедеврлер өткен ғасырда туды. Соның бәріне куә болдық. Қазір деңгейі кішкене төмендеген сияқты, оның себебін мен өзім түсіне алмаймын. Ол бір өзі өмірдің заңы – қайтадан көтерілу үшін бір кезде төмен түседі. Аса төмен түсіп кетпей, келешекте үлкен дәрежеге жетсе деген тілегім бар. Армандауға болады ғой. Сенімім де бар. Солай болса құба-құп.
Ел мәдениетін, әдебиетін алға қарай дамытса, мемлекет қай жағынан болмасын жан-жақты дамиды. Сондықтан театрға, киноға, драматургия саласына көп көңіл аудару керек. Күннен күнге тұқыртуға болмайды. Жемқорлық жайлаған заманда басшылар өнер саласын төмендетіп алды, оны жасыра алмаймын. Ақша қуған, зат қуған миллиардерлердің жаман жағынан кесірі тиіп жатыр. Оны елдің бәрі іштей біледі. Өскен елдер, өсетін елдер мәдениет пен ғылымға көңіл бөледі, қаражат салады. Сонда ел болады. Ақырындап өсіп келе жатқан көрші елдерге қарап ішің ашиды. Ақшасын шетелде сақтап, өзге елде үлкен-үлкен сарайлар салса, онда жағдайымыз төмендейді. Ол заңды нәрсе. Билікке елді ел, халықты халық қылатын, азаматтарының жағдайын ойлайтын басшылар келсе екен деймін. Бізде құр бекерге мақтану көп. Бәлен елден алдамыз дейміз – бәрі өтірік. Жалпы өтірік көбейді, соған ішім ашиды. Қай жерге, қандай бастыққа барсаң да, өтірік айтып шығарып салады. Алдына бара беріп өзің ұяласың, жұмысың бітпейді. Әдебиет, мәдениет, ғылымға көңіл аудармаса, ел өшеді. Табиғаттың заңы – осы.
– Бірақ, Қазақстан үшін экономика бірінші орында емес пе?..
– Өтірік. Өнерді ұмытты. Экономиканы, сауда-саттықты бірінші орынға қояды. Затқұмар, ақшақұмар, долларқұмар. Халыққа пайдасы тимеген миллиардерлер бар. Кедей-кепшікке, қиын жағдайда қалған халыққа аз да болсын қол ұшын созбайды. Ақша болған сайын бола берсе дейді. Ақшаның астында қалып соңында өледі. Туысқангершілік, рушылдық дейтін оңбаған тәртіп бар. Университет бітіре сала министр болады. Көргенімізді айтпасқа болмайды. Мен ештеңеден қорықпаймын. Жасарымды жасадым, аларымды алдым. Шындықты айтуым керек. Шындық сол.
– Көзге түсіп жүрген жас режиссерлер, драматургтер бар ма?
– Режиссура – үлкен мамандық. Бізде бәрінің деңгейі орташа. Атақты режиссерлер жоқ, олар арамыздан кетті. Режиссер мықты болса, халық атын айтар еді. Ондай жоқ. Сериал көбейді, ол – өнер емес. Кино – өнер туындысы. Сахна да сол сияқты. Үлкен спектакль қойылса, халық жапа-тармағай келеді, театрда ине шаншар орын қалмайды. Жартылай оқыған, білімдері төмен шала-шарпы режиссерлер бар. Мықты режиссер болса, Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Оралхан Бөкей, Асқар Сүлейменов сияқты жазушылардың қара әңгімелерін қояр еді. Американың мықты режиссері қазақша роман, повестерді көріп таң қалған. "Материал азайды, тауыстық, ал сіздерде әлі басталмаған" дейді ол. Бізде жазылған дайын пьесаларды қояды, нәтижесі төмен. Бұрынғы ұлы режиссерлер қара әңгімелерді экранға шығарып, сахналап, үлкен спектакль, фильмдер жасаған. Қазір ондай режиссерлер жоқ.
– Күнде айтамын. Талай сұхбатта да айттым. Түрлі жиналыста да айтып жүрмін. Мысалы, ұлы спектакль "Ана – Жер-Ана" пьеса емес, хикаяттан туған дүние. Лениндік сыйлыққа ұсынылды. "Қан мен тер" деген пьеса жоқ, режиссер романды сахна материалына айналдырды. Мұхтар Әуезовтің қаншама қара әңгімесі бар. Ізденіс керек. Шығарманы сахнаға аудару керек. Ол үшін талант керек. Талант жоқ. Намыс жоқ. Кеше Токио Олимпиадасында бәрі қола медаль алды. Көрші елдердің спортшылары сол жерде аянбай тер төкті, тіпті жылап жіберді. Өйткені, оларда намыс бар. Мемлекет пен халықты намыс қорғайды.
– Намыс жоқ, өйткені талант жоқ. Намыс дегеннің өзі – талант. Қарсыласына жығылып, көрерменнің көңілі қалды. Неге жеңілді дегенде коронавирусты сылтауратады. Вирус барлық елде жүріп жатыр. Жаттығу аз болды деп өз-өздерін қорғайды. Дұрыс емес. Елді елге танытатын – өнер мен спорт. Ақшаны көбірек қалтаға салуды ойламай ортаға, өнер мен спортқа салу керек. Нәтижені көрген соң намыстанып қорытынды шығару қажет. Намыссыз, талантсыз, жатып ішер жалқау болсақ, ертең жерден де, елден де айырылып қалуымыз мүмкін. Қазір жерді қорғайтындар, халыққа жаны ашитындар аз. Ыңғайы келсе, жерді сатып жібереді. Жерді сату деген – Отанын, елін сату. Ол – қылмыс, ондайды ату керек.
– Жер сатылмайды деп бірнеше рет айтылды ғой
– Айтып жатады. Ол тіптен ұран болмауы керек. Оны айту ұят нәрсе. Баяғы ата-бабамыз қорғаған жерге халық қана ие. Басшылық ие емес. Жердің иесі – халық. Халық жақсармай, халықтың әл-ауқаты дұрысталмай, ел жақсармайды. Құр нан мен сумен отырған, электр желісі жетпеген жерлер бар. Сөйте тұра, алып елдердің қатарына қосыламыз дейді. Ұран көп, іс аз. Намысым келіп кейде ұйықтай алмаймын.
Сахнаға да, актерлерге де намыс, мінез керек. Сонда нәтиже шығады. Ал мінезсіз жалқаудан түк шықпайды. Ізденбейді, үйінде жатады. Сахнаға жүгіріп шығып, айлығын алып, үйіне кетеді. Айналайын, сахнада не үшін жүрсің? Тер төгілу керек, көз қызарып кетуі керек. Жылайтын жерде жыла, күлетін жерде күл. Ондай ұлы актерлерді көрген соң айтып отырмын. Актерлер ойнағанда халықты еңіретіп жылататын. Көрермен қойылымды шалқайып жатып қарамауы керек, ынта-шынтасымен беріліп тамашалауы керек. Соған келтіретін – актер. Театр – ұлы өнер. Оны біздің көп адам, тіпті сахнадағы актерлердің өзі түсінбейді. Жүгіріп шығады, жүгіріп кетеді. Неге шықты, не қойды – жауап жоқ.
– Актерлер көрерменнің деңгейіне әсер ете ме?
– Баяғыда ұлы актерлер барда Мұхтар Әуезовтер көрермен еді. Бүкіл зиялылар театрға келетін. Қазір оқушыларды, студенттерді шұбыртып, топтап-топтап жинап әкеліп залға тығады. Итеріп зорға кіргізгендер көрермен бола ма? Өз аяғымен келген көрермен – нағыз көрермен.


Тоқаев Азия даму банкінің президентін қабылдады

Мемлекет басшысы Азия даму банкінің президенті Масато Канданы қабылдады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Мемлекет басшысы Азия даму банкінің президенті Масато Канданы қабылдады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Қасым-Жомарт Тоқаев Масато Кандаға ілтипат көрсетіп, АДБ жетекшісі лауазымына кіріскеніне бір жыл болғанымен және банктің алдағы 60 жылдық мерейтойымен құттықтады.
Қазақстан Президенті 30 жылдан астам уақыт ішінде Азия даму банкі елімізде жалпы сомасы 7 миллиард доллардан асатын 170-тен аса жобаға қолдау көрсеткенін айтты. Осылайша, банк экономикалық өсімге, инфрақұрылымды жаңғыртуға және азаматтардың тұрмыс сапасын жақсартуға айтарлықтай үлес қосты.
Мемлекет басшысы экономиканың басты секторларындағы ауқымды жобаларды жүзеге асыру жоспары жөнінде әңгімеледі. Бұл елімізде орнықты даму мен құрылымдық өзгерістерді қамтамасыз ету мақсатында қолға алынған.
Масато Канда Азия даму банкі Қазақстанмен арадағы ықпалдастық аясын кеңейтуді басым бағыт санайтынын жеткізді. Банк тұрғын үй құрылысы, төтенше жағдайларды басқару және өзге де маңызды стратегиялық жобаларды қаржыландыруға дайын екенін растады.
АДБ жетекшісі еліміздің цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні енгізу бойынша алдыңғы орында тұрғанын атап өтіп, аса маңызды минералдар секторын ілгерілетуде, ірі инвестициялық бастамаларды іске асыруда зор әлеует бар екеніне тоқталды.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, Қазақстан мен Азия даму банкі арасында орнықты және ұзақ мерзімді серіктестік орнаған, еліміз өзара тиімді кооперацияны одан әрі кеңейтуге әзір.


Асанәлі Әшімовтің жарқын бейнесі таспаланған үздік үш фильм

Халық әртісі, көрнекті театр және кино актері Асанәлі Әшімов 88 жасында өмірден өтті. Өз қолтаңбасын қалдырған өнер тарланы сомдаған рөлдері арқылы халықтың ыстық ықыласына бөленіп, жүрегінен орын тапты. "Рөлмен жұмыс істеуді гүл өсіретін адамның тірлігіне ұқсатамын" деген өнер иесі Бекежан бейнесімен ел есінде қалғанымен одан бөлек қаншама фильмге түсті.
Осы орайда Информбюро порталы аңызға айналған актер Асанәлі Әшімов түскен үздік үш фильмге шолу жасады.
Қазақ киносының алтын қорына енген "Қыз Жібек" туындысында Асанәлі Әшімов Бекежан бейнесін сомдады. 1971 жылы түсірілген режиссер Сұлтан Қожықовтың картинасында Төлеген мен Жібектің махаббаты, Бекежанның қызғанышы, ел тағдыры, ерлік пен опасыздық сияқты мәңгілік тақырыптар терең суреттеледі.
Бекежан – ұлттық кинодағы ең күрделі антагонистік, яғни "жағымсыз" образдардың бірі. Актер Бекежанды тек "жау" емес, ішкі трагедиясы бар тұлға ретінде ашып көрсетті. Бұл рөл актерді Кеңес Одағына танытты.
"Қара түс болмаса, ақтың қасиетін біле ме адам. Өлім болмаса, өмірдің қадірін кім түсінеді. Бекежан болмаса, Төлеген Төлеген болар ма еді? Қыз Жібек – Төлеген – Бекежан арасындағы драма болмаса, кино кино емес, тек тәтті кәмпит болып шығар еді", – деген еді Асанәлі Әшімов бір сұхбатында.
Бұл рөл Асанәлі Әшімовтің бағын ашқанымен, тағдырына кері әсер етті. "Қыз Жібек" жарыққа шыққан жылдары кей адамдар Бекежанның тек кинодағы рөлі екенін ұмытып, Асанәлі Әшімовті фильмде "Төлегенді өлтіргені үшін" қарғаған.
"Актер болған соң, беріліп ойнамасаң тағы болмайды. Қозы мен Төлегенді өлтірер әлгі жауыздардың жан әлеміне сіңіп кеткендей хал кешесіз. Театрда отырғанын, сахнада рөл ойнаушы артистер жүргенін сезсе-дағы, көрермен қауым оларға ызаланады, ашуланады. Тіпті, жағымсыз кейіпкерлердің оспадарсыз істеріне іштей қарғыс та айтары – табиғи құбылыс. Сахнада болсын, экранда болсын, кісі өлтірген қаныпезерлерге кім алғыс айта қойсын?! Эмоциялық, психологиялық ет қызуымен көрерменнің қарғап-сілеп жіберері де шындық. Сенбейін десеңіз, мистикалық, мифтік дүниелерде шындық барын өмір мысалдары дәлелдеп-ақ келеді. Қос құлынымның орны толмас қайғысы әртүрлі ойларға жетелегені рас", – деген еді Асанәлі Әшімов.
Бірегей режиссер Шәкен Аймановтың соңғы түсірген фильмі – "Атаманның ақыры" қазақ киносындағы елеулі туынды. Себебі бұл – ұлттық кинематография тарихындағы детектив жанрында түсірілген тұңғыш кинокартина.
Фильмде 1920–1921 жылдардағы Қазақстан мен Қытайдың Шыңжан-Ұйғыр аймағындағы тарихи оқиғалар баяндалады. Атаман Дутов бастаған ақ гвардияшылардың андасын жою туралы операция дайындалады. Оны орындау чекист Қасымхан Шадияровқа жүктелді. Ол атаманның штабына еніп, әбден оның сеніміне кіріп алып, өз өмірін қатерге тіге жүре берілген тапсырманы орындап шығады.
Асанәлі Әшімов "Қыз Жібек" пен "Атаманның ақыры" фильмдеріне қатар түскен. Бұл туралы ол "Егемен Қазақстан" газетіне бергенсұхбатындаайтқан еді.
"Атаманның ақыры" фильмінің сценарийі бекіп, оған актерлер іріктеу басталғанда: "Басқа кейіпкерлерде шаруам жоқ. Қасымхан Шадияровтың рөліне даярлап отырған адамым бар. Ол – Әшімов", деп Шәкен аға Айманов комиссия жиналысында отырып алыпты. (...) Екі-үш күннен соң қос қожайыным – кинорежиссерлер Сұлтан Қожықов пен Шәкен аға Айманов бірлесіп отырып менің "Қыз Жібек" пен "Атаманның ақыры" фильмдеріндегі мәселемді түбегейлі шешуге кірісті. Арнайы жұмыс кестесі жасалды. Атқарылатын істің үлкен-кішісі демей, бәрі ескеріліп, талқыланды. Осыдан кейін бір күннің ішінде, яғни түске дейін – Бекежан, түстен кейін Қасымхан болып ойнаған күндерім басталды", – деді Асанәлі Әшімов.
Айтуынша, екі рөлдің бір-біріне тигізген көмегі көп болған. Бекежанның эпизодына түсіп келген соң, Қасымхан рөлін ойнау оңайға соққан.
"Қызу қанды, от болып жанып тұрған Бекежан мінезін сәл сабаға түсіре қойсам, Қасымхан мінезін дәл ұстаймын. Себебі Қасымхан әр ісін он ойланып, жүз толғанып шешер байып пен ақылдың адамы. Өйтпесе ол барлаушы атанып, мемлекеттік маңызды тапсырманы орындай алар ма еді. Керісінше, Қасымханнан кейін Бекежанның ішкі "жан сарайына кіру" тіптен қиын-тын. Оған төзімді, өте сақ чекист сияқты ұзақ ойланып отырсаң, қате қадам жасамауға тырысамын деп қарайлай берсең, кең қолтық, аңғал батырдың бейнесінен мүлде аулақтап кетер едің. Сондықтан сол күндері талғамға талап қоя отырып, психологиялық тұрғыдағы арпалыспен өмір сүруге тура келді", – дейді актер.
1977 жылы режиссер Эльдар Оразбаевтың саяси детектив жанрында түсірген "Транссібір экспресі" көркем фильмі қазақ киносының алтын қорына енді. "Транссібір экспресі" – Асанәлі Әшімов ойнаған белгілі барлаушысы Қасымхан Шадияров туралы трилогияның екінші бөлімі. Фильмде 1972 жылы тәжірибелі Кеңес тыңшысы Омар Қасымхановтың Харбинде Фан Ю-Чун деген әртістің атын жамылып, өзіне тапсырылған міндетті атқарып шыққаны баяндалады.
"Шәкең дүниеден қайтқаннан кейін 6-7 жылдай өткенде Эльдар Оразбаев екеуміз үйде отырып, ұстазымызды мұңайып еске алдық. Ағамызға қандай ескерткіш орнатамыз деп ақылдастық. Дәл сол сәттегі ойымыз кәдімгі ескерткіш болатын. "Эльдар, сен екеуміз Шадияровты жалғастырайық, Шәкен Кенжетайұлына бұдан артық ескерткіш қоя алмаймыз" дегенім. Эльдар жанып түсті. Фильм табысының негізгі сыры – профессионализм. Лентаның өн бойына Шәкен жақсы көрген әуендерді пайдалану, Шәкеннің өзі айтатын "Жиырма бесті" қосу тіпті тамаша шешім болды", – деді Асанәлі Әшімов "Егемен Қазақстан" газетіне бергенсұхбатында.
Кинокартина бірқатар кинофестивальдерде жүлдеге ие болды. Прокатта да табысты болды. Оны көрушілердің саны "Атаманның ақырынан" да асып кетті. Артынша осы тақырыпта "Маньчжурия нұсқасы" фильмі түсірілді.


Оқушылардың ChatGPT қолдануы: Сапалы білім алуға көмекші ме, кедергі ме

Депутат Асхат Аймағамбетов Мәжілісте цифрландыру және білім саласына қатыстыүш маңызды мәселенікөтерді. Ол өз сауалдарын Цифрлық даму министрлігіне жолдап, цифрлық теңсіздік, балалардың әлеуметтік желілерге еркін тіркелуі және мектептерде смартфон қолдануға байланысты өзекті проблемаларды атап өтті. Әсіресе, оқушылардың сабақ кезінде смартфон пайдалануына алаңдаушылық білдірді. Экс-министрдің айтуынша, бұл оқу үлгеріміне айтарлықтай кері әсер етеді. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері оқушылардың үй тапсырмасын ChatGPT секілді жасанды интеллект құралдарының көмегімен орындайтынын айтып, мұндай үрдістің оң және теріс жақтарын да атап өтті.
Мектептерде смартфон қолдану мәселесіне тоқталған депутат, бұл тыйымның оң нәтижесін атап өтті. Оның пікірінше, мұндай шектеу оқушылардың өзара қарым-қатынасын нығайтып, үлгерімнің артуына ықпал етеді.
Бәйтерек орта мектебі Информатика пәнінің мұғалімі Нұрболат Тлеуқабылдыңайтуынша, қазіргі таңда оқушылардың үй тапсырмасын ChatGPT сияқты жасанды интеллект құралдарының көмегімен орындауы – көзге көрінбей кең тарап жатқан жаңа үрдіс. Оның пікірінше, ChatGPT секілді жүйелерді мүлде тыйым салуға емес, оны дұрыс бағытта қолдануға үйрету қажет.
"Бүгінгі балалар – цифрлық дәуірдің өкілдері. Олар ақпаратты тез табуға, дайын шешім алуға үйреніп барады. Бұл, бір жағынан, уақыт талабына сай, екінші жағынан, ой еңбегінің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Менің байқағаным, егер оқушы ChatGPT-дің жауабын сол күйі көшіріп алса, ол өздігінен ойланбайды, жазу мәнері де жоғала бастайды. Ал егер бұл құралды көмекші ретінде – яғни идея алу, мәтінді өңдеу, баламалы шешімдерді салыстыру үшін пайдаланса, оның сыни ойлау қабілеті артады. Тіпті кейбір балалар өз қатесін байқап, неге солай екенін түсінуге тырысады. Бұл – үлкен ілгерілеу", – дейді мұғалім.
Нұрболат Қуатұлы ChatGPT-ді "жау" ретінде қабылдамай, "ақылды кеңесші" ретінде қолдануға шақырады. Ол мұғалімдер мен мектептер оқушылар арасында жасанды интеллектіні жауапкершілікпен қолдану мәдениетін қалыптастыруы тиіс деп есептейді.
"Мақсат – ChatGPT оқушының орнына ойлануы емес, оны ойландыруы керек. Яғни, жасанды интеллект – оқу үшін құрал, орнына білім алатын "құтқарушы" емес", – дейді ол.
Мұғалімнің айтуынша, ChatGPT көмегімен жазылған жұмысты бірден анықтау оңай емес, бірақ тәжірибелі педагог оқушының бұрынғы жазу стилінен, логикалық құрылымынан, ойлау жүйесінен айырмашылықты байқай алады. Сонымен бірге ол ашық сұрақтар мен пікірталас түріндегі тапсырмалардың AI көмегімен дайын жауапты көшіруге жол бермейтінін атап өтті.
"Оқушыларға ең маңыздысы – жауап алу емес, сол жауапты түсініп, өз сөзімен жеткізе білу. Мен үнемі оқушыларға айтамын: жасанды интеллект сенің ойыңды алмастырмасын, керісінше, соны жетілдірсін. Ақпаратты көшіру оңай, ал оны талдап, өз көзқарасыңмен ұсыну – шын мәнінде білімнің көрсеткіші", – дейді Нұрболат Тлеуқабыл.
Ол сонымен қатар мектеп деңгейінде жасанды интеллектіні қолдануға қатысты этикалық ережелер қажет екенін айтты.
"Әр оқушы өз жұмысындағы AI үлесін көрсетуі тиіс. Бұл – академиялық адалдықтың бір бөлігі. Ал мұғалімдер ChatGPT-ді өз сабақтарында тиімді пайдалану жолдарын меңгеруі қажет. Жасанды интеллект білім сапасын арттыруға, әр оқушының жеке оқу траекториясын құруға мүмкіндік береді", – деп қорытындылады ұстаз.
Ұстаз Айнұр Шыбырайымқызыныңпікірінше, қазіргі заманда балалардың әлеуметтік желілерге ата-ананың рұқсатынсыз тіркелуі – тек цифрлық қауіпсіздік мәселесі емес, сонымен қатар баланың психологиялық және әлеуметтік дамуына әсер ететін маңызды фактор.
Оның айтуынша, әлемнің дамыған елдері бұл мәселеге ерекше мән беріп отыр. Мысалы, Дания мен Австралияда әлеуметтік желіге тіркелу жасы 15-16 жас деп белгіленген. Ұлыбритания мен АҚШ-та 13 жасқа дейінгі балалар әлеуметтік желіні тек ата-анасының рұқсатымен және жеке деректерді верификациялау арқылы ғана пайдалана алады. ЮНЕСКО мен UNICEF 2024 жылғы есебінде де балалардың интернеттегі еркіндігі мен қауіпсіздігі арасында тепе-теңдік қажет екенін атап өткен.
"Бізге де осы бағытта нақты ереже керек. Бала желіге тіркелер алдында ата-ананың рұқсатын алу – бұл шектеу емес, қорғаныш. Себебі ата-ана баланың кіммен сөйлесіп, қандай контент тұтынып жүргенін бақылап отыруы тиіс. Бұл – цифрлық сауаттылықтың ең басты бөлігі", – дейді Айнұр Шыбырайымқызы.
Мұғалімнің пікірінше, дәл осындай ұстаным мектептегі смартфон қолдану мәселесіне де қатысты. Ол соңғы жылдары әлемнің көптеген елінде мектептерде телефон ұстауға шектеу қою оң нәтиже бергенін айтады. Франция, Нидерланд, Ұлыбритания және Финляндия сынды елдерде мұндай тыйым оқушылардың зейінін арттырып, сынып ішіндегі қарым-қатынасты жақсартқан.
"Осы жылы UNESCO мен OECD-тің зерттеулері жарияланды. Нәтижесінде, смартфонды сабақ кезінде пайдаланбайтын мектептерде оқушылардың оқу үлгерімі орта есеппен 6-8 пайызға артқаны анықталған. Бұл – жай статистика емес, нақты дәлел. Өйткені бала зейіні үзіліссіз экранда емес, өз ісінде болуы керек", – деп атап өтті ұстаз.
Айнұр Шыбырайымқызының айтуынша, Қазақстанның кейбір жетекші мектептері – Назарбаев Зияткерлік мектептері мен Білім-инновация лицейлері – бұл тәжірибені сәтті енгізіп үлгерген. Нәтижесінде оқушылардың бір-бірімен тікелей қарым-қатынасы артқан, ал сабақтағы тәртіп пен назар деңгейі айтарлықтай жақсарған.
"Мектеп – тек білім беретін орын емес, ол – тұлға қалыптастыратын орта. Ал тұлға экран арқылы емес, шынайы қарым-қатынас арқылы дамиды. Сондықтан әлеуметтік желі мен смартфонға қатысты шектеулер – еркіндікті тарылту емес, баланы қорғаудың мәдени формасы", – деп түйіндеді Айнұр Шыбырайымқызы.
№16 мектептің бастауыш сынып мұғалімі Ақмарал Әбдіраманованыңайтуынша, бастауыш жастағы балалардың әлеуметтік желілер мен смартфондарға еркін қол жеткізуі – соңғы жылдары ерекше алаңдатарлық құбылысқа айналды.
"Бала үшін экран – ойын мен қызықтың әлемі, бірақ сол әлемнің ішінде шынайы өмірдің тепе-теңдігін жоғалту қаупі бар. Әсіресе бастауыш сыныптағы оқушылар шынайы мен виртуалдыны ажырата алмайды, эмоциялық тұрғыдан әлсіз", – дейді ұстаз.
Ұстаздың пікірінше, әлеуметтік желілерге тіркелу кезінде ата-ананың рұқсаты мен бақылауы міндетті болуы тиіс.
Ол халықаралық тәжірибелерді мысалға келтіріп, ЮНЕСКО мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының соңғы мәліметтерін атап өтті: экран алдында шамадан тыс уақыт өткізетін бастауыш жастағы балаларда ұйқы режимі бұзылып, зейін тұрақтылығы төмендейді, сөйлеу және эмоциялық даму баяулайды. Канада мен Финляндияның бастауыш мектептерінде бұл мәселені шешу үшін арнайы бағдарлама енгізіліп, оқушылардың гаджет қолдану уақыты қатаң реттелген.
"Смартфон мен әлеуметтік желі баланың даму құралы емес, тек көмекші болуы керек. Ал мектеп – "тірі" қарым-қатынас пен ойын арқылы тәрбиелейтін орта. Егер бала үзілісте телефон ұстап отырса, ол достарымен сөйлесуді, ойнауды, тыңдай білуді ұмытады. Бізге осы қарапайым адами дағдыларды қайтару қажет", – дейді бастауыш сынып мұғалімі.
Ақмарал Әбдіраманованың айтуынша, кейбір ата-аналар баласын тыныштандыру үшін телефон беруді әдетке айналдырған. Бірақ бұл уақытша шешім ғана.
"Экран баланы тынышталдырады, бірақ дамытпайды. Керісінше, ойлау белсенділігі мен қиялын тежейді. Ал мектеп пен отбасы бірлесе отырып баланың бос уақытын мазмұнды етуге күш салуы керек", – дейді ол.
Сондай-ақ, ұстаз соңғы уақытта кейбір оқушының үй тапсырмасын ChatGPT секілді жасанды интеллект құралдарының көмегімен орындап жүргенін атап өтті. Оның айтуынша, мұндай тәжірибенің пайдасы да, зияны да бар.
"Бастауыш сынып оқушылары үшін ChatGPT-ді пайдалану – екі қырлы құбылыс. Егер бала оны түсіну, іздену және идея алу мақсатында қолданса, ол оның қызығушылығын оятып, өз ойын жүйелеуге көмектеседі. Бірақ егер дайын жауапты көшіріп алуға үйренсе, онда ол өз бетінше ойлану, жазу және талдау дағдыларынан айырыла бастайды. Сол себепті ата-ана мен мұғалім баланың жас ерекшелігін ескере отырып, жасанды интеллектіні тек көмекші құрал ретінде пайдалануға бағыттауы тиіс", – дейді Ақмарал Әбдіраманова.
Мұғалім мектептерде смартфон қолдануға шектеу қою тәжірибесін қолдайтынын да айтты.
"Бұл – тыйым емес, тәрбие. Телефонсыз өткізілген сабақ пен үзіліс – баланың шынайы өмірмен байланысын қалпына келтіреді. Соңғы зерттеулерге қарағанда, телефонды сабақ кезінде пайдаланбайтын сыныптарда оқушылардың оқу мотивациясы мен назар деңгейі айтарлықтай жоғары. Демек, бұл шешім білім сапасына да, бала психологиясына да оң әсер етеді", – деп қорытындылады Ақмарал Әбдіраманова.


"Әкім болғандар да бар": Танымал психолог тәуелділікке ұшыраған адамдар жайлы айтты

Қазақстанда тәуелділік дертіне ұшырағандар саны күн санап артып келеді. Олардың қатарында құмар ойындарына, алкогольге, есірткіге тағдыры байланған жандар өте көп. Стастистикалық мәліметтер бойынша, Қазақстанда 440 мың адам лудоманияға ұшыраған. Ал 18 мыңнан аса адам есірткіге тәуелділік бойынша есепте тұр.
Психолог Әлияш Омарбекова тәуелді адамдарды ұзақ жылдар бойы зерттеп, бүгінде олардың жалпы сипаттамасын жасап шығарды. Маманның айтуынша, елімізде ең көп тараған тәуелділік дерті – алкоголизм.
Әлияш Есенмұратқызы біршама уақыттан бері тәуелділік дертін зерттеп жүрген санаулы мамандардың бірі. Бүгінде ол қоғамның басты сырқатына қатысты маңызды  мәлімделер жасауда.
"Тәуелділіктің ең көп тараған түрі – алкоголизм. Себебі, бұл тәуелділіктің әлеумет ашық қабылдаған және "қолдайтын" түр. Алкоголь өнімдері кез-келген жерде ашық сатылуда. Кафеге барсаңыз да, дүкенге кірсеңіз де, ала аласыз. Қонаққа барсаңыз да, дастарханда тұрады. Сізге алкоголь ішті деп ешкім ренжімейді, қолмен шұқып көрсетпейді. Сондықтан, тәуелділіктің бұл түрі елімізде кеңінен таралған деп сеніммен айта аламын", – дейді маман.
Әлияш ханымның алдынан өткен "тәуелді" адамдар өте көп. Олардың қатарында, беделді қызметте болғандар да бар.
"Бүгінге дейін мен талай адаммен жұмыс істедім. Әрқайсысының тағдыры әрқилы. Десе де, олардың психолог алдына келгенінің өзі үлкен ерлік деп айтар едім. Өйткені, тәуелділік – бұл ауру. Одан құтыудың сан түрлі жолын іздесе де, шырмауынан шыға алмайтындар көп. Тәуелділік талай отбасының ойранын шығарды, талай адамның тағдырын тас-талқан етті. Тіпті, әкімдер де, күш құрылымында істейтін азаматтар да болды қабылдауымда. Оларға барынша жол көрсеттім. Жоғарыда айтқанымдай, тәуелділік – бұл ауру. Сондықтан, оны жүйелі, кешенді түрде емдеу керек", – дейді Әлияш Есенмұратқызы.
Психологтың айтуынша, тәуелді адамның сипатын жасау қиын емес.
"Тәуелділікке ұшыраған адамдарды негізгі 5 белгісіне қарап анықтауға болады. Олар – эмоциялық белгілер (ішкі уайым, мазасыздық, жалғыздықты сезіну), мінез-құлықтық белгілер (өтірік айту, жауапкершіліктен қашу, отбасындағы тұрақсыздық, тәуелділікті ақтап алу), әлеуметтік белгілер (айналамен, отбасымен қарым-қатынастың бұзылуы, оқшаулану), физикалық белгілер, әсіресе, химиялық тәуелділікте (көзінің көгеруі, арықтау немесе толықтау, ұйқының бұзылуы) және психологиялық белгілер (ішкі тыныштығы жоқ, өзін-өзі төмен санайды) бар. Негізінен, тәуелділікке ұшыраған адамдарды осы сипаттардың бірі арқылы бірден танимыз. Қазір әлем бойынша тәуелділікке ұшырағандарды оңалту орталықтары бар. Қазақстанда да жұмыс істейді. Өкінішке қарай, қанша адамның толық жазылып келгені жайлы ресми мәлімет жоқ", – дейді Әлияш Омарбекова.