Жетісуда бизнес шекаралық аудандардың дамуына қалай көмектесіп жатыр? Фоторепортаж

Жетісу облысының Қытаймен шекаралас аймағындағы "Қорғас – Шығыс қақпасы" арнайы экономикалық аймағында бүгінге дейін 28 жоба пайдалануға берілді. Тағы 40-тан астам жоба іске асырылып жатыр. Тартылған инвестициялардың жалпы көлемі 113,3 млрд теңгеден, ал белгіленген жобалардың жиынтық құны 682 млрд теңгеден асады. Аймақта қазірдің өзінде мыңнан астам тұрақты жұмыс орны құрылған. Болашақта 5 мыңнан асады деп жоспарланған.
Осы орайда Информбюро тілшісі Панфилов ауданында ұйымдастырылған пресс-тур барысында кәсіпорындарды аралады.
Журналистер алдымен "Қорғас – Шығыс қақпасы" АЭА инвестициялық жобаларымен танысты. Оның аумағында күн панельдерін, болат бұйымдарын, тоқыма өнімдерін, құрама жем, кофе және басқа да өнімдерді шығаратын кәсіпорындар орналасқан.
"Қорғас – Шығыс қақпасында" MacCoffee 3х1 шай және кофе шығаратын сингапурлықEmpire Manufacturing Kazakhstan ЖШСкомпаниясы 6 млрд теңгеден астам сомаға инвестициялық жобаны іске асырып жатыр. Сол жерде шығарылған өнімдер Қазақстанға ғана емес, Өзбекстанға, Әзербайжанға, Қырғыз Республикасына, Түрікменстанға, Грузияға, Арменияға және Тәжікстанға экспортталады. Кәсіпорын 250 адамды жұмыспен қамтиды.
ГерманияныңSKYHANSA компаниясы"Қорғас – Шығыс қақпасы" арнайы экономикалық аймағында халықаралық жүк-жолаушылар әуежайын салады. Сағатына 200 жолаушыға қызмет етеді. Әуежайда 700 жұмыс орны ашылады.
АлМайами Solarболса, америкалық технологияны қолдана отырып күн батареяларын өндіруге 1,1260 млрд теңге инвестиция салды. Зауыт құрылысы кезінде және іске қосылғаннан кейін 67 адам жұмыспен қамтылды. Жобаның қуаттылығы жылына 100 Мвт күн панелін өндіруге жетеді. Барлық өнім АҚШ пен Еуроодаққа мүше елдерге экспортталады. Алғашқы өнім легі наурыз айында АҚШ-қа жіберілді. Күн панельдерін өндіруде еуропалық ең озық технологиялар мен жабдықтар қолданылады.
"Экспорттық әлеуеті жоғары, ішкі нарықта да сұранысқа ие жоба. Жасыл энергетикаға байланысты болғандықтан бетке ұстар жобамыздың бірі. Жобаның басты мақсаты Америка нарығына шығу болды. Биыл АҚШ стандарттауынан өтіп, экспорттауға рұқстаттама алды. Панельдердің бірінші легі экспортқа аттанды", – деді "Қорғас – Шығыс қақпасы" АЭА бас директорының бірінші орынбасары Әсет Сейсенбек.
Еркін экономикалық аймақта орналасқан нысанның бірі – жылдық қуаты 60 мың тоннадан асатынSSA Feed Mills ЖШСқұрама жем зауыты. Бір айда мұнда жүгеріден, бидайдан, бидай кебегінен, арпадан, соядан және басқа да жиырмадан астам шикізат түрінен 250 тоннадан астам сапалы өнім шығарылады.
Standard Steel KZ ЖШСметалл плиткаларын, гофрленген тақтайшалар мен металлосайдинг шығарады. Маңызды жобаны іске асыруға компания 0,27 млрд теңге жеке инвестициясын құйды. Толық қуатқа жеткенде зауыт тәулігіне 10 тонна металл бұйымдарын өндіреді деп жоспарлап отыр.
ENVISION KKCжел энергетикалық құрылымдарды өндіру, электр қуатын жинау және сақтау жүйесі бойынша зауыт салынады. Бұл жобаға 20,6 млрд теңге қарастырылған. Үш жүздей жұмыс орны ашылады деп күтіледі.
Баспасөз туры барысында журналистер Қазақстан-Қытай шекарасындағы Алтынкөл теміржол станциясына барды. Бұл теміржол магистралі – еліміздің көлік саласының халықаралық маңызы бар орасан зор жобасы, әрі Қазақстан мен Қытай арасындағы екінші теміржол өткелі. Станция тасымалдау көлемін ұлғайта отырып, Қытайдан Еуропаға, Парсы шығанағы мен Орталық Азия елдеріне мыңдаған контейнерлер жібереді. Алтынкөл станциясында 400-ге жуық адам, ал теміржолда 2 мың адам жұмыс істейді. Жылына шекарадан 13,8 млн тонна жүк өткізеді.
Алтынкөл темір жол станциясында үш терминал бар. Кедендік инспекторлар Қытайдан келген ваогндарды тексерген соң оларды ары қарай жөнелту үшін терминалдарға жібереді. Тексеру барысында контейнер ашылмайды. Қажет кезде ғана мемлекеттік органдардың талабымен ішіндегі жүк тексеріледі. Журналистер жүк тасымалдайтынKTZE-Khorgos Gatewayжұмысымен танысты.
"Инвестициялық жобаларымыз бар, құрғақ портты кеңейтіп жатырмыз. Он жолдық теміржол салып жатырмыз. Ол жерде контейнерлерді сұрыптауға, сақтауға, вагондарды жөндеуге болады.  Құрғақ портта күніне 19-20 құрам, жылына 540 мың контейнер қабылдай аламыз. Алтынкөл станциясы контейнерлерді терминалдарға жібереді. Біз оны түсіріп алып, вагонға не жүк көлігіне тиеп жібереміз. Бір құрамда 45-60 контейнер болса, 55 минутта Қытай вагонынан Қазақстан вагонына ауыстыра аламыз. Жүктердің 60 пайызы Еуропаға, Өзбекстанға, Иранға кетеді. Бізде контейнер тұрып қалу деген жоқ. Келген бойда тиеп жібереміз", – деді KTZE-Khorgos Gateway коммерциялық директоры Муслим Қадыров.
Келген жүктің 95 пайызы вагондарға тиелсе, қалған бес пайызын жүк көлігімен алып кетеді. 2024 жылы дәл осы терминал арқылы 60 мың көлік өткен екен. Терминал тәулік бойы жұмыс істейді. Мекемеде 420 жұмысшы бар.
Атап өтсек, бүгінгі таңда арнайы экономикалық аймақта 70 қатысушы тіркелген. Оның ішінде 28 жоба пайдалануға берілді, тағы 40-тан астамы – іске асырылу сатысында. Тартылған инвестициялардың жалпы көлемі 113,3 млрд теңгеден, ал белгіленген жобалардың жиынтық құны 682 млрд теңгеден асады. Аймақта қазірдің өзінде мыңнан астам тұрақты жұмыс орындары құрылды,. Жаңа өндірістер іске қосылғаннан кейін олардың саны 5 мыңнан асады деп күтіледі.
Өндірілген өнім көлемі 81,6 млрд теңгені, ал түрлі деңгейдегі бюджеттерге түсетін салық түсімдері 9 млрд теңгеден асты.
Журналистер 1967 жылы салынған"Жаркент-Арасан" шипажайыменде танысты. Кезінде Кеңес Одағындағы отыз шипажай қатарына кірген. Айналасын тау қоршайды. Мұнда емдік радон көзі бар. 2004 жылдан бері күрделі жөндеуден өтіп, жаңа процедуралар қосылып келеді. Бір уақытта 350 адам келіп, ем-шара ала алады. Негізінен радон ванналар, балшық, физиотерапия, урологиялық процедуралар, қосымша тұз шахтасы, массаж, көмірқышқыл газы, қанды лазермен тазалау, массаж, фитобөшке қызметі бар. Терапевт, медбике, массажистер жұмыс істейді. Шипажай аумағында елу орындық заманауи жаңа корпус салынып жатыр.
Терапевт-дәрігер Жазира Жарқымбайқызы шипажайға ем алушыларды үш жастан бастап қабылдайтынын, буын, тірек-қимыл аппараты жүйесі аурулары, жарық, остеохондроз, протрузия, артроз, жүрек-қан тамырлары жүйесі, тыныс алу жүйесі, эндокринология, урология, тері ауруларын емдеуге келетінін айтты.
Шипажайда ем алып жатқан Жұмабала Балақаранова орналасқан жері жақсы екенін, алып жатқан емі көңілден шығып жатқанын айтты.
"Қызметкерлер жақсы қарайды. Тамағы да жақсы. Күнде мәдени іс-шаралар өтеді. Кеше ғана поэзия кеші болды. Бильярд, тоғызқұмалақ, дойбыдан жарыстар өтіп жатыр. Ән байқауы да өтті", – деді Талдықорғаннан келіп ем алып жатқан Жұмабала апа.
Панфилов ауданының әкімі Марат Сағымбековтың айтуынша, ауданда 682 кәсіпкерлік нысан бар. Одан бөлек бес мыңдай шаруа қожалық тіркелген.


"Діннен – мемлекеттік билікке". Иранды 37 жыл бойы билеген Аятолла Әли Хаменеи қандай көсем болды

28 ақпан күні АҚШ пен Израильдің бірлескен Epic Fury операциясында Иранның жоғары көсемі 86 жастағы Аятолла Әли Хосейни Хаменеи мерт болды. Иран мемлекеттік БАҚ-тары оның қайтыс болғанын растап, 40 күндік ұлттық аза жариялады. Осымен 37 жылға созылған билік аяқталды.
Wikipediaдеректері бойынша, Хаменеи 1939 жылдың 19 сәуірінде Иранның Мешхед қаласында дүниеге келген. Әкесі Сейед Джавад Хоссейн Хаменеи – әзербайжан текті діни ғалым, дәстүршіл бағыттағы дін қызметкері болған. Ол дін мен саясаттың араласуына қарсы көзқарас ұстанған.
Хаменеидің балалық шағы Иранда Пехлеви әулеті билік еткен кезеңге тұспа-тұс келді. Бұл әулет елді жаңғырту және батыс үлгісіне жақындату саясатын ұстанып, соның аясында дінбасылардың қоғамдық-саяси ықпалын шектеуге тырысып, кей жағдайда тіпті қудалады.
Ал Әли Хаменеи болса, жастайынан дін ғылымын меңгерген. 1958 жылы Құм қаласына қоныс аударып,  Аятолла Хомейнидің дәрістеріне қатысты. 1963 жылы 24 жасында саяси қызметі үшін алғаш рет қамауға алынды. Одан кейін де Шах Мұхаммед Реза Пехлевидің режиміне қарсы белсенді болғаны үшін бірнеше рет тұтқынға алынған.
1979 жылғы революциядан кейін шах билігі құлатылып, Иранда діни қағидаттарға негізделген теократиялық басқару жүйесі орнықты. Жаңа тәртіп аясында қоғамдық өмірге қатысты бірқатар нормалар енгізіліп, әйелдерге хиджаб кию міндеттелді, алкоголь өнімдеріне тыйым салынды.
CBC News-тың жазуынша, осы сәттен бастап Хаменеи Иран ислам республикасында бірнеше лауазым атқарды. Ислам революциясы сақшылары корпусының құрылу процесіне қатысып, кейін қорғаныс министрінің орынбасары қызметін атқарды. Сондай-ақ Иран парламенті Меджлис депутаты болды.
Шешендік қабілетіне байланысты оны Рухолла Хомейни Тегеранда жұма намазының жетекшісі қылып та тағайындады.
Ал 1981 жылы Хомейнидің қолдауымен президенттік сайлауда жеңіске жетіп, 1989 жылға дейін бұл қызметті атқарған алғашқы дін қызметкері болды.
Хаменейдің жоғары көсем болуы үшін ел конституцисына өзгеріс енгізілді. Сол кездегі конституция бойынша жоғары көсемде "Гранд аятолла" дәрежесі болуы керек. Ал Хаменеи сол кезде тек "хожат-аль-ислам" деген орта дәрежелі дін қызметкері болатын.
1989 жылғы жоғары көсемсайлауындаХаменеиді жақтап 60 адам дауыс беріп, тек 14 адам ғана қарсы болған. Хаменейдің өзі өз кандидатурасына қарсылық білдіріп, діни тұрғыдан лайықты еместігін мойындаған. Бұл қызмет Иран Конституциясы бойынша елдегі ең жоғары билік саналады.
Britannica жазуынша,Хаменеи ресми діни беделі Хомейнімен салыстырғанда төмен болғандықтан, Ислам революциялық гвардиясымен (КСИР) тығыз одақ арқылы билігін нығайтқан.
Newsweek-тің жазуынша, 2002 жылы жасырын Натанз уран байыту нысанының ашылуынан кейін Хаменеи бүкіл ядролық мәселенің орталық тұлғасына айналды. 2015 жылы Батыспен ядролық мәміле жасалды, бірақ АҚШ 2018 жылы одан шығып кетті. Кейін Хаменеи ядролық қаруға тыйым салатын пәтуа шығарса да, Батыс елдері Иранды құпия түрде қару жасап жатыр деп айыптайды.
Сондай-ақ Хаменеи Ливандағы Хезболлах, Газадағы ХАМАС, Йемендегі хусилер мен Ирак-Сириядағы жасақтарды біріктірген "Қарсылық осін" дамытты. Бұл желі Иранға шекарасынан тыс аймақтық ықпал жүргізуге мүмкіндік берді.
EBSCO Research-тің жазуынша, Хаменеи тұсында бірнеше рет ірі толқулар болды: 2009 жылғы "Жасыл қозғалыс", 2019-2020 жылдардағы наразылықтар және 2022 жылы Маша Әмінидің қайтыс болуынан туындаған кең ауқымды көтеріліс ел іргесін шайқауға шақ қалды. Әр жолда ол қауіпсіздік күштерін іске қосты.
2023 жылдың 7 қазанынан кейін жағдай күрт өзгерді. Израиль Ливанға соққы жасады, Хезболланың бас командирі Насрулла өлтіріліп, "Қарсылық осі" ауыр шығынға ұшырады. 2024 жылдың соңында Сирияда Асад режимінің құлауы Иранның аймақтық беделіне қатты әсер етті. 2025 жылдың маусымында Израиль мен АҚШ Иранның ядролық нысандарына тікелей соққы жасады. 2025 жылдың соңында Иранда  экономикалық дағдарыс болып, риалдың құнсыздануынан жаппай көтеріліс болып, бірнеше мың адам қаза тапты. Елде интернет толық дерлік өшірілді.
2026 жылдың 28 ақпанында арнайы операция басталып, Израильдің шамамен 200 ұшағы Ирандағы 500-дей нысанға соққыжасады. Үш жоғарғы лауазымды тұлғаның жиналысы бір мезгілде нысанағаалынды.
Сол күні АҚШ президенті Дональд Трамп Хаменейдің қайтыс болғанын Truth Social желісіндежариялады.
"Бұл – Иран халқы үшін өз елін қайтарып алуға берілген ең үлкен мүмкіндік", – деп жазды ол.
Иранның сыртқы істер министрі Аражчи бастапқыда мұны теріске шығарды, бірақAl Jazeera-ның жазуыншаиран мемлекеттік телеарнасы кейіннен өлімді ресми растап, 40 күндік аза тұту жариялады. Осы хабар тараған соң Иран халқы екі түрлі реакция берді. The guardian бір топ алаңға шығып, режимнің құлағанына қуанса, екінші топ аза тұтқанынжазды.
Israel Hayom-ның жазуынша, елде конституция бойынша 2026 жылдың 1 наурызында үш адамнан тұратын уақытша басқару кеңесі құрылған. Олар: президент Масуд Пезешкиан, бас судья Голям-Хосейн Мохсени-Эджеи және Сарапшылар жиналысының өкілі.CNBCиран жоғары қауіпсіздік шенеунігі Али Ларижанидің  сепаратистік топтар әрекетке көшсе, қатаң жауап беретінін ескерткенін жазды.
Қазіргі уақытта ықтимал мұрагерлер қатарында Хаменеидің ұлы Моджтаба есімі жиі аталады. Алайда Иранның саяси-құқықтық жүйесінде биліктің әкеден балаға ресми түрде берілу тәжірибесі қалыптаспаған, сондықтан мұндай сценарий қоғам ішінде және діни-саяси элита арасында пікірталас туындатуы мүмкін деген бағалаулар бар.
Моджтабадан өзге, Хаменеидің тағы бес баласы бар екені белгілі.


Әлеуметтік желіні бұғаттау қалай мемлекеттік төңкеріске әкелді? Непалда не болып жатыр

Непалда ел тарихындағы ең ірі жастар қозғалысы болып жатыр. Қозғалысты негізінен 18-25 жас аралығындағы жастар мен студенттер басқарды. Сол себепті оны "Z ұрпағының қозғалысы" деп атады. Сонымен қатар "Азия көктемі" немесе "Непал революциясы" деп те атап жатқандар бар. Наразылықтардың нәтижесінде премьер-министр Кхадга Прасад Шарма Оли отставкаға кетті, 34 адам қаза тапты, 1300-ден астам адам жараланды. Informburo.kz оқиғаның себеп-салдарына хронологиялық шолу жасады.
Бұғаттау #NepoKids – Непалдағы шенеуніктердің баласының TikTok-та салтанатты өмір салты туралы видеоларының тренд болған кезімен тұспа-тұс келді. Олар желіде қымбат киімдер, люкс көліктер мен саяхаты туралы видео салатын. Бұл билік пен қарапайым халық арасындағы теңсіздікті одан әрі айқындай түсті.
Дүниежүзілік банктіңдерегібойынша, Непалда 15-24 жас аралығындағы жастардың жұмыссыздық деңгейі 2024 жылы 20,8% болған. Осындай экономикалық теңсіздік, инфляция және үкіметтің халыққа берген уәдесін орындамауы наразылықты күшейтті.
5-7 қыркүйектебейбіт шерулер басталды. Студенттер Катманду, Покхара, Итахари қалаларында жиналды. Олар "Әлеуметтік желілерді емес, жемқордықты бұғаттаңдар", "Gen Z жемқорлыққа қарсы" деген үндеу жасады. Полициямен қақтығыс болып, 20 шақты адам жараланды.
Әлеуметтік желіде #UnbanSocialMedia және #NepoBaby хештегімен түрлі жазбалар мен үндеулер пайда болды.
8 қыркүйектемыңдаған студент парламент алдында жиналды. Оларға полиция көзден жас ағызатын газ, су, оқ жаудырды. Бұл күні 19 адам қаза тауып, 347 адам жарақат алды. Елде комендант сағаты енгізілді.
9 қыркүйектенаразылықтар одан әрі күшейе түсті. Әлеуметтік желілер қайта ашылды. Елдің басты халықаралық әуежайы жабылды. Демонстранттар парламент, жоғарғы сот, Сингха Дурбар үкімет орталығы, Nepali Congress штаб-пәтерін өртеп жіберді, саясаткерлердің үйіне шабуыл жасады.
Премьер-министр Кхадга Прасад Шарма Оли отставкаға кетті, оның алдында ішкі істер, ауыл шаруашылығы, су және денсаулық сақтау министрлері де отставкаға кеткен. Сол кеште "Непал мен непалдықтардың қауіпсіздігі үшін жағдайды бақылау" мақсатында Катмандуға әскеркіргізілді. Әскерилер бірнеше министрді және олардың туыстарын тікұшақпен эвакуациялады.
Video: Nepal Ministers, Family Cling To Chopper Rope To Flee Protests.pic.twitter.com/7xVdI9ixsH
Бұл күні тағы 5 адам қаза тапты, 200-ден астам адам жарақан алды. Сонымен қатар түрмеден 100-ден астам тұтқын босады. БҰҰ биліктің іс-әрекетін "артық күш қолдану" деп айыптады. БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш "жан-жақты тергеу" жүргізугешақырып, зорлықты тоқтатуды талап етті.
10 қыркүйектепрезидент Рам Чандра Паудел премьер-министр Олидің отставкасын қабылдады. Митинг мүшелері мен армия басшысы генерал Ашок Радж Сигдел кездесіп, уақытша үкімет туралы сөйлесті. Наразы топ парламентті таратуды талап етіп, премьер-министр ретінде бұрынғы бас судья Сушила Каркиді ұсынды.
Бұл күні қаза тапқандар саны 28-ге жетті, тағы 100-ден астам адам жараланды. Катманду, Лалитпур, Бхактапурде коменданттық сағат сақталды. Үндістан шекарада 22 қашқынды ұстады.
11 қыркүйектекеліссөздер жалғасты, бірақ ірі бизнес өкілдерін қосу мәселесімен тоқтады. Сушила Карки ұсынысты қабылдады деген мәлімдеме тарады. Әскер қаруды тапсыруды талап етті.
Әуежай ашылып, кей рейстер іске қосылды. Бұл күні тағы 3 адам қаза тапты, 50-ден астам адам жарақат алды.
12 қыркүйектекеліссөздер әлі жалғасып жатыр. Катмандуда шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастап жатыр. Сот, банк пен полиция жұмыс істей бастады, алайда қоғамдық көлік әлі де тоқтап тұр.
Жастар көшелерді тазалап жатыр. Бүгінге дейін барлығы 34 адам қаза тауып, 1360-тан астам адам жарақат алды. Билік қаза тапқандардың отбасына өтемақы төлеуге және жараланғандары тегін емдеуге уәде берді.
Премьер-министрдің отставкасы – жастар наразылығы ел үкіметін құлатқанын көрсетті. Әлі де әскер елді тәртіпке шақырып, митинг мүшелерімен келіссөз жүргізіліп жатыр. Олар парламентті қайта жасақтауды және қайта сайлау өткізуді талап етіп отыр. Бұл оқиға ел экономикасына да әсер етті. Туризм тоқтады, Үндістандық туристер эвакуацияланды, шекара жабылды.
Washington Post агенттігініңжазуынша, бұл толқулар Непалдың 2008 жылдан бері саяси тұрақсыздықтан шыға алмай келе жатқанын дәлелдейді. Елде бірнеше рет конституциялық реформалар мен жаңа заңдар қабылданғанымен, жемқорлық, әлеуметтік теңсіздік және биліктің жауапкершілігі мәселелері шешімін тапқан жоқ. Әлеуметтік желілерді бұғаттау – жылдар бойы жиналған наразылықтың сыртқа шығуына түрткі болды.


Миграция, дағдарыс және беби-бум: Тәуелсіздік жылдары Қазақстан халқының саны қалай өзгерді?

Егемендік алғалы бері демографиялық ахуал қалай өзгерді және оған қандай тарихи оқиғалар әсер етті? Тәуелсіздік күні қарсаңында Экономикалық зерттеулер институтыныңӨңірлік зерттеулер және өмір сапасы орталығы директорының орынбасары Шынар Төлешоваелдің демографиялық даму жолына талдау жасады.
Сарапшы Шынар Төлешованың айтуынша, тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстан халқы санының өсу серпінін шартты түрде екі ірі кезеңге бөлуге болады.
"1991-2001 жылдардағы халық санының азаюы көші-қон ағынымен де (елден кету), табиғи өсім көрсеткіштерінің төмендеуімен де байланысты болды.
1991-1999 жылдары табиғи өсім деңгейі 1000 адамға шаққанда 13,30-дан 4,40-қа дейін қысқарды. Оған туу көрсеткішінің төмендеуі мен өлім-жітімнің өсуі әсер етті.
Тәуелсіз Қазақстанның бүкіл тарихындағы туудың ең төменгі деңгейі 1999 жылға сәйкес келді. Сол кезде небәры 217,5 мың бала дүниеге келді. Ал туудың жиынтық коэффициенті бір әйелге 1,8 тууды құрады", – дейді Шынар Төлешова.
Сарапшы өлім-жітімнің ең жоғары шегі 1995 жылы байқалғанын айтады. Бұл жылы 166 028 адам қайтыс болған. Салыстырмалы түрде алсақ, пандемия өршіп тұрған 2020 жылы қайтыс болғандар саны (160 962 адам) 1995 жылғы көрсеткіштен төмен болды.
Маман 2000-2014 жылдары демографиялық көрсеткіштер айтарлықтай жақсарғанын айтады.
"2000-2014 жылдары туу өсті, өлім-жітім азайды. Туу коэффициенті 2001 жылы 1000 адамға шаққанда 14,91-ден 2014 жылы 23,11-ге дейін артты. Алайда, 2015-2024 жылдары табиғи өсімнің қайтадан бәсеңдеуі байқалды (1000 адамға шаққанда 15,24-тен 11,56-ға дейін).
Пандемия болған 2020-2021 жылдарды қоспағанда, туу мен өлім-жітім төмендей бастады. Туу коэффициенті 2015 жылғы 22,72-ден 2024 жылы 18,15-ке дейін, өлім-жітім коэффициенті 7,48-ден 6,58-ге дейін қысқарды.
Пандемия жылдары ерекше құбылыспен есте қалды. 2020-2021 жылдары өлім-жітімнің артуымен қатар, туу көрсеткішінің де күрт өсуі тіркелді. 2021 жылы 445 875 бала дүниеге келді. Бұл – тәуелсіздік жылдарындағы рекорд. Демографтар бұл кезеңді "пандемиялық беби-бум" деп атады.
Дегенмен, қазіргі уақытта туу көрсеткішінің төмендеу қарқыны өлім-жітімнің азаю қарқынынан жылдамырақ жүріп жатқандықтан, табиғи өсім баяулады", – дейді сарапшы.
Сарапшының айтуынша, көші-қон жағдайының өзгеруін де шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады:
1991-2003 жылдар– халық санының азаюында негізгі рөл атқарған айтарлықтай көші-қон жылыстауы кезеңі.
2004-2011 жылдарыкөші-қонның оң сальдосы байқалды. Осы жылдары көші-қон өсімі 98,7 мың адамды құрады. Этникалық қазақтарды қайтару саясаты айтарлықтай оң нәтиже берді.
2012-2022 жылдар– көші-қонның кему кезеңі. Еуропалық этнос өкілдерінің эмиграциясы қандастардың иммиграциясынан асып түсіп, ел 178,3 мың адам жоғалтты.
"2023 жылдан бастапелге келушілер санының өсуі тіркелуде. Бұл этникалық қандастарды репатриациялау жөніндегі жалғасып жатқан тиімді саясатпен, сондай-ақ көрші елдердегі геосаяси жағдаймен байланысты", – деп түсіндірді Шынар Төлешова.
Бүгінде Қазақстан айтарлықтай демографиялық әлеуетке ие. Дегенмен, сарапшы Шынар Төлешова бірқатар сын-қатерлерді атап өтті:
"Отбасыларды қолдауға, өңірлерді дамытуға және ішкі көші-қонды реттеуге бағытталған тиімді демографиялық саясат болашақта адами капиталды нығайтудың кепілі болмақ", – дейді сарапшы.


Lego киіз үй және Talapai. Қазақтың ұлттық ойындарын қалай жаңғыртуға болады

Айнұр Полатова – қазақтың ұлттық ойындарына жаңа реңк берген жас стартап иесі. "Бес тас", "Құмар", "Ағаш үй" бестемшесі, "Тұмар" бестемшесі, "Тоғызқұмалақ" секілді бес ұлттық ойыннан тұратын Talapai жобасы Қазақстанға ғана емес, шетелге де танылып келеді. Киіз үй пішінді бестемшесі Louis Vuitton-ның назарына іліккен Айнұр енді киіз үйдің жиһаздарымен LEGO нұсқасын жасап шығармақшы.
Осы орайда Информбюро тілшісі тіл ғылымдарын оқи жүріп қазақтың ұлттық ойындарын зерттеп қана қоймай, оларды қайта жаңғыртқан Айнұрмен сұхбаттасты.
– Айнұр, өзіңіз туралы айтып өтсеңіз. Ұлттық ойындарды жаңғырту идеясы қалай дүниеге келді?
– Ақтөбе облысы Мөртек ауданының тумасымын. ҚазҰУ-да "Қазақ филологиясы" мамандығын тәмамдадым. Одан кейін ЕҰУ-да және Гёте атындағы Франкфурт университетінде "Лингвистика" бойынша магистратура бітірдім. Бакалаврда оқып жүргенде ұлттық ойындарды жаңғырту идеясы келді. Денсаулығыма байланысты Астанаға көштім. Сол кездері "өмірімде не істеп үлгердім?" деген сұрақ туды. Батыл болып, тәуекел етіп, өзім қалаған дүниелерді жасағым келді. Соңымнан із қалатындай пайдалы іспен айналысамын деп шештім. Қазақ тіліне, қазақ қоғамына үлес қосатын дүниемен айналысқым келді. Ойлана келе Қазақстан нарығында ойын индустриясы мүлдем жоқ екенін түсіндім. Достарымызбен бас қосқанда түрлі үстел ойындарын ойнағанда қазақ халқында үстел форматына келетін ойындар бар ма деген сұрақ туындады.
Ұлттық академиялық кітапханаға барып түрлі энциклопедияларды, оның ішінде ойындарға қатысты, жалпы қазақ мәдениетіне қатысты зерттеулерді оқып, этнографтармен сөйлестім. Қазақ көшпелі халық болғандықтан шауып жүріп бір орыннан екінші орынға қозағалатын қимыл ойындары екен. Көп қимылды қажет етпейтін тоғызқұмалақ пен асықты білеміз. Зерттей келе үстел ойындарына сай келеді-ау деген бес ойынды алды да, жобаны бастап кеттім. Ойындарды барынша заманауи реңкте жасау басты мақсатым болды. Бала кезден сырты көк тоғызқұмалақты көріп өстім. Пішіні бізді қызықтырмағандықтан бізден кейінгі ұрпақтың да қызығуы екіталай. Тоғызқұмалақты өте сапалы ағаштан, оюмен көмкеріп өзім елестеткендей заманауи реңкте жасауды ойладым. Солай жоба басталып кетті.
– Talapai деген атау бірден ойға келген жоқ. Ойындарды жасап шығару оңай болмады. Оқуды енді бітіріп, Астанаға көшіп келген кезім. Ненің қайда екенін білмеймін. Тек қана миымда елестеткен сұлба бар, бірақ оны жүзеге асыру үшін материалды қайдан алатынымды, қалай жасайтынымды білмеймін. Екі айдай қате жіберіп, оны дұрыстап, Астанада бір шетінен екінші шетіне барып жүріп шебер таптым, шеберхана іздедім. Барлығы дайын болғаннан кейін енді жобаның атын қалай қоямыз дегенде ойындардың арасында "Хан талапай" болды. Ойынды "Талапай-ау, талапай, табылды ойын, алақай!" деп бастайды екен. Қазақтың ұмыт қалған ойындарын таптым, енді халық оны талап алса екен деген ниетпен "Талапай" деп қойдым. Этимологиялық сөздіктегі мағынасы – бір нәрсені талан-тартысқа салып бөліп алу.
Қазіргі кезде "Тоғызқұмалақ", "Бес тас, "Бестемше" деген ойындар бар. Бестемшенің екі түрі бар: "Ағаш үй" және "Тұмар" бестемшесі. Ертеректе киіз үй пішініндегі бестемше болған деген дерек бар. Бірақ мен оны жасаған кезде барынша өзгерткім келді де, түрлендіре келе үшбұрышты тұмар формасын ойлап таптым.
– Түрлі ойындардың арқасында мәдениетіміздің бөлшектері сақталып бізге жеткен. Мысалы, "Бестемше" ойынында жүріс солдан оңға қарай жүреді, өйткені қазақ атқа оң жағынан мінген, нанды оң қолымен үзіп жеген, оң қолымен амандасқан. Әр отауда бір-бір тастан қалдыру себебі – қазақ әр баласына енші бергенде үйде кенжесі қалатын болған. Осы секілді әр ойынның өзіндік мәні, құндылығы бар. Ұлттық ойындарымыздан халқымыздың салт-дәстүрі анық көрінеді.
Ұлттық ойындар халқымыздың мәдениетін, пайымын танытып қана қоймай, белгілі бір қасиеттерді дамытуға бағытталған. Мәселен, бестас ойнаған бала қол моторикасын дамытып, ұшқырлық пен ептілігін арттырады. Бестастың пайда болуы тарихы қызық. Мұны көбіне қыздарға арналған ойын деп айтады, өйткені әжелеріміз қыздарға ойлап тапқан. Ұлдар далада жүрсе, қыздар кесте тігетін болған. Кесте тігіп отырған кезде қолдары жалыққанда әжелер кішкентай асықтарды жинап алып бестас ойнатқан. Бестемше, тоғызқұмалақ болса халқымыздың стратегиялық ойлауын, логикасын көтереді.
Публикация от Қазақы ойындар бренді (@talapai_kz)
– Ойындар қандай материалдан және қайда жасалады?
– Екі жылдан бері ойындарды шығарып келеміз. Әр ойынның өзіндік жасалу техникасы бар. "Бестемше" ойынын алсақ, сыртын қарағаштан жасаймыз. Берік, өте сапалы, бай көрінеді. Ағашты Алматыдан алдыртамыз. Әріптесімнің бірі – шығыстан. Ол Қатонқарағайдың балын алып келеді. Сол балдан шайыр жасап, шеберіміз шайырды ағашқа сіңіреді. Ешқандай бояу қолданбаймыз. "Бестемшені" ашқан кезде балдың иісі мүңкіп тұрады. Батыстан саз балшық әкеліп, қолдан тастар жасаймын. Орталықтан тері аламыз. Одан сыртқы қаптамасын жасаймыз. Сонда біздің ойындарымызды алсаңыз еліміздің әр өңірінен бір-бір бөлшек жинайыз. Сол өнімді қолыңызға ұстаған сәтте Қазақстанның барлық өңіріне сапар шеккендей боласыз.
Ойын тастары барынша әдемі болғанын қаладым, бірақ жақсы тас таба алмадым. Моншақтан жасап көрдім. Түрлі фестивальдерде, көрмелерде шеберлермен танысып, саз балшықтан жасап көрейін дедім. Тасты киізден де жасадым, түрлі тәжірибе жасап көрдім. Саз балшықтан жасағанда көп уақыт алады. Осы жобаға ақша тарту үшін жұмыс істеймін әрі тастарды жасау үшін тағы түні бойы отырамын. Соған қарамастан бұл ойынның өзіндік құндылықтары бар деп ойлаймын. Өз еліміздегі материалдардан қолмен жасап шығамыз.
– Louis Vuitton-ға өзім хат жаздым. Стартап болғандықтан қолдау табу өте қиын. Әуелде жобаны қалай дамытарымды білмедім. Астананың суығында бес ойынды арқалап алып түрлі есікті қағып, "жоқ" деген жауап естідім. Louis Vuitton-нан шақыру алған кезде медиа өкілдері көп жазды, сұхбат алды. Бірақ оған дейін ойындарымыз ешкімге қызық болмайтын. "Ұлттық ойындар не үшін қажет?" деп адамның мысын басатын сұрақтар қоятын. Сонда да басқалардан ақыл сұрап, жобаны барынша дамытуға тырыстым.
"Бестемшенің" формасын көбісі сөмкеге ұқсатады. Сол жылы Louis Vuitton киіз үй сияқты дүкен ашты. Содан неліктен киіз үй пішінді сөмке жасамасқа деген ой келді. Олар шахматты қолдайды, ал менің өнімім шахматтан кем түспейді. Соның бәрін байланыстыра келе оларға хат жаздым. Екі аптадан кейін жауап берді. Басында жай хабарлама шығар деп ойладым. Кейін ресми жауап екенін, қызығушылық танытқанын түсіндім. Алғашында онлайн сөйлестік. Кейінірек Францияда кездестік.
– Lego Nomad Yurt туралы айтып өтсең. Бұл жоба не үшін маңызды? Дауыс жинау процесі қалай болып жатыр?
– Lego Nomad Yurt жобасы үлкен арманымнан туды. Шетелде көп адам ойындарымызға қызықты. Еуропада ойындарымыздың курсы бар. Берлинде қаншама жобаға қатыстым. Бәрі ойындарды сатып алғысы келді, авторлық құқықты да алғысы келді. Германияда оқып Қазақстанға оралған соң ойындарды шетелде емес, өз елімде дамытамын деп шештім. Балалар LEGO-ға қызығады. LEGO-мен қалай байланысу керек екенін білмесем де, ағаштан киіз үй түріндегі конструктор жасай бастадым. Қалада өскен балалар киіз үйдің қандай бөлшектерден тұратынын білмейді екен. Олар үшін киіз үй Наурыз кезінде немесе тағы басқа мейрамдарда дайын күйінде әкеле салатын құрылыс сияқты. Сондықтан кереге мен уық деген не, сықырлауық қалай қарай ашылады, ішіндегі сандық пен кебеженің айырмасы қандай, жиһаздары қалай аталатынын білмейтін. Жиһаздарына дейін жеке-жеке құрастырылатын конструктор жасадым.
Іздестіре келе LEGO-ның идея ұсынатын сайтын таптым. Жапондар кезінде "неге біздің заттарымыз жоқ?" деп LEGO-ға шағым түсірген. LEGO оларға өздігінен шығара алмайтынын, халыққа қажет болса сұраныс бар екенін көрсетіңдер деп айтқан. Жапондар сайт ашып, бірнеше жоба ұсынып, түрлі конструктор жасап шығарған. Қазір әлемде идея құлдырауы болып жатыр ғой. Сол кезде LEGO-да да идея құлдырауы болып, бұл сайтты жапондар ғана емес, бүкіл әлем қолдана алатындай етейік дейді. LEGO талаптарына сай құрастыра алатындар болса, бірнеше кезеңнен өтсе, соңғы кезеңде дауыс жинай алса жобаны іс жүзінде жасап шығарады.
Біз шамамен алты ай дайындалып, бірнеше кезеңнен өттік. Киіз үй конструкторын жасау өте қиын болды, өйткені доғал формаларды, шаңырағын LEGO-ның шынайы фигураларынан құрау өте қиын екен. Барлық кезеңнен өтіп, енді дауыс жинап жатырмыз. Әзірге 5700 дауыс жинадық. Он мың дауыс жинасақ киіз үй пішініндегі LEGO-ны шығаруға тырысады. Шетелдіктер де қызығатынын көрсету үшін дауыс жинау процесін тездетпедім. Киіз үй көшпенділерге ортақ дүние болған соң Lego Nomad Yurt деп атадым.
– Алда қандай жоспарың бар? Ұлттық ойындарымыз әр мектеп қабырғасында болса екен деп армандайсың ба?
– Жоспар өте көп. LEGO-мен коллаборация жасасақ деп басқа да дизайн әзірлеп қойдық. Сондықтан киіз үйден басқа да конструкторлар шығарамыз. Ойындарды дамытып, қазақ тіліндегі ойындар жасауға көшеміз. Ұлттық ойындарымыз мектеп қабырғасында тұрса екен деген арманға жартылай болса да жеттік. "Бестемше" балабақшада ойнатылады, кейбір мектептерде ресми курс ретінде енгізілді. Армандарымыз орындалып жатыр деп сеніммен айта аламын.


2025 жылы тыңайтқыш пайдалану көлемі 1,9 млн тоннаға жетеді. Бұл қалай жүзеге асады

Қазақстан үкіметі ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыру мақсатында 2025 жылға қарай елдегі тыңайтқыштарды пайдалану көлемін1,9 миллион тоннағадейін жеткізуді жоспарлап отыр. Бұл міндет экологиялық тұрғыдан тұрақты ауыл шаруашылығын дамыту және агроөнеркәсіп кешенінің тиімділігін арттыру стратегиясының бір бөлігі. Орман өсімдіктерін өсірумен айналысатын маман Жеңіс Рахатайдың айтуынша, тыңайтқыштарды тиімді қолдану топырақ құнарлылығын жақсартуға, ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін арттыруға және ауыл шаруашылық өнімдерінің сапасын нығайтуға септігін тигізеді. Сондай-ақ, бұл бастама Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде және халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруда маңызды рөл атқарады.
2024 жылғы наурыз айында Қазақстанда минералды тыңайтқыштарды аванстық субсидиялау тетігі енгізілді. Бұл экономикалық шара фермерлер үшін үлкен мүмкіндік ұсынады, өйткені бюджеттік субсидиялар отандық зауыттардың арнайы шоттарына алдын ала аударылады. Бұл жаңашылдық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге тыңайтқыштарды арзандатылған бағамен сатып алуға жағдай жасады. Нәтижесінде фермерлер егістік жерлерін тиімді түрде өңдеп, өнімділікті арттыруда маңызды қолдау алды. Аталған механизм ауыл шаруашылығы саласындағы қаржылық жүктемені төмендетіп қана қоймай, жалпы аграрлық сектордың тұрақтылығын арттыруға бағытталған.
"Көктемде топырақтың құнарлылығын арттыру үшін органикалық тыңайтқыштар, атап айтқанда қарашірік пен көңнің маңызы зор. Органикалық тыңайтқыштар тек энергетикалық материал ретінде емес, сонымен қатар топырақтағы микроорганизмдердің қорек көзі ретінде аса үлкен рөл атқарады. Көң мен қарашірікте микрофлоралар мол болғандықтан, олар топырақтағы бактериялардың белсенділігін арттырып, аммонификация және нитрификация сияқты маңызды үдерістерді жеделдетеді. Бұл органикалық тыңайтқыштардың қолданылуы өсімдіктердің өнімділігін арттырып, қоршаған ортаны қорғау тұрғысынан да тиімді болады. Микроорганизмдердің дамуы нәтижесінде қарашірік біртіндеп минералданады. Бұл процесс барысында көңнің ықпалы маңызды рөл атқарады, өйткені ол топырақтағы қарашіріктің құрамын арттырып, топырақ қабатын қалыңдатады. Сонымен қатар, бұл топырақтың ылғал жинағыш қасиетін, биохимиялық және микробиологиялық әрекетін күшейтеді", – дейді Жеңіс Рахатай.
Қазақстандағы фермерлерді қолдау мақсатында қабылданған шаралар тыңайтқыштар өндірісінің өсуін ынталандырып, қазақстандық зауыттардың өнімдеріне тұрақты сұраныс қалыптастыруда. Бұл механизм фермерлерге ғана емес, экономиканың басқа салаларына да оң әсерін тигізуде. 2024 жылға қарай фермерлер топыраққа1,3 миллион тоннаданастам тыңайтқыш енгізуді жоспарлаған болатын, бұл 2023 жылғы деңгейден екі есе артық көрсеткіш. Биыл, 2025 жылы бұл көлемді1,9 миллионтоннаға дейін жеткізу жоспарланған, бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы секторын тұрақты дамытуға ықпал етеді.
Қазақстанда ауыл шаруашылығы саласын қолдау шаралары аясында отандық тыңайтқыштар өндірісін ұлғайту және бұл саланы бюджеттік бағдарламалар арқылы қаржыландыру қолға алынуда. Жергілікті бюджеттерден минералды тыңайтқыштарды субсидиялау үшін35 млрдтеңгебөлініп, қосымша түрде Үкімет резервінен48,4 млрд теңгеқарастырылған. Бұл қаржылық қолдау шаралары ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді қажетті тыңайтқыштармен уақытылы қамтамасыз етіп, көктемгі егіс жұмыстарын тиімді жүргізуге мүмкіндік береді. Осылайша, тыңайтқыштардың қолжетімділігі мен уақтылы жеткізілуі ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасын арттыруға және саланың жалпы тиімділігін көтеруге ықпал етеді.
Қазақстан Үкіметі ауыл шаруашылығы саласын қолдау мақсатында тыңайтқыштарды субсидиялауға48,4 миллиардтеңге бөлді. Бұл қомақты қаржы премьера-министр Олжас Бектеновтің қол қойған тиісті қаулы арқылы жүзеге асырылып, органикалық тыңайтқыштардан басқа барлық тыңайтқыш түрлеріне арналмақ. Мұндай қадам ауыл шаруашылығында өнімділікті арттыруға және фермерлерге қаржылай көмек көрсетуге бағытталып отыр. Бұл шешім саладағы тиімділікті күшейтуге және аграрлық сектордың дамуын ынталандыруға септігін тигізеді.
Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласын дамыту мақсатында мемлекет басшысы 2024-2028 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлемін екі есеге арттыруға және топыраққа минералды тыңайтқыштарды енгізу деңгейін ғылымға негізделген қажеттіліктің 50 пайызына дейін жеткізуге бағытталған тапсырмалар берді. Осыған орай жаңа қаулы қабылданып, Абай, Ақмола, Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Түркістан облыстарының әкімдіктеріне тыңайтқыштардың құнын субсидиялауға арналған нысаналы трансферттер түрінде қаражат бөліну жоспарлануда. Бұл бастамалар ауыл шаруашылығындағы өнімділік пен тиімділікті арттыруға үлкен серпін бермек.
"Ауыл шаруашылығын қолдау мақсатында мемлекет минералды тыңайтқыштарды субсидиялауды басты назарда ұстап отыр. Өткен жылдың наурыз айында ауыл шаруашылығы кешенін дамыту шеңберінде тыңайтқыштарды аванстық субсидиялау тетігі іске қосылған болатын. Бұл тетік арқылы бюджеттік субсидиялар ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне арзандатылған тыңайтқыштарды жеткізу үшін отандық өндіріс орындарының арнайы шоттарына алдын ала аударылады. Агрохимиктердің пікірінше, топыраққа азот, фосфор және калий тыңайтқыштарын енгізу дәнді дақылдардың өнімділігін едәуір арттырады. Мәселен, әрбір килограмм бұл элементтерді енгізу арқылы картоп өнімділігі 5 килограмнан 20 килограмға дейін, ал қант қызылшасы 26 килограмға дейін өседі. Дегенмен, тыңайтқышты қолдану тиімді болуы үшін оны ирригациялық, агромелиоративтік және агротехникалық шаралармен үйлестіре жүргізу қажет. Фермерлік шаруашылықтарда топырақтың табиғи құнарлылығы әртүрлі болғандықтан, қоректік элементтердің мөлшері де айырмашылыққа ие болуы мүмкін. Бұл агрохимиялық қасиеттерді ескерместен тыңайтқыш қолдану қажетті нәтиже бермеуі ықтимал. Керісінше, ол ауыл шаруашылығы мен қоршаған ортаға зиян тигізуі мүмкін. Сондықтан тыңайтқыштарды енгізу алдында топырақтың қасиеттерін мұқият зерттеу және осыған сәйкес жоспарлау аса маңызды", – деп түсіндірді маман Жеңіс Рахатай.
Үкіметтің уақтылы қаржылық қолдауы мен қабылданған шаралар нәтижесінде тыңайтқыштарды пайдалану деңгейі айтарлықтай өсті. 2024 жылға дейін бұл көрсеткіш 21 пайыздан аспаған болса, соңғы мәліметтерге сәйкес тыңайтқыштарды пайдалану деңгейі алғаш рет ғылыми негізделген қажеттіліктің40 пайызынажетті. Бұл ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің тыңайтқыштармен уақытылы қамтамасыз етілуіне, сондай-ақ жоғары және сапалы өнім алуына оң ықпалын тигізіп отыр.
"Кемер Агро" ЖШС өңірде инновациялық жоба іске асыруда, бұл жоба тауық көңі мен қой жүнін қолдану арқылы органикалық тыңайтқыштар өндіруге бағытталған. Мақсаты – экологиялық таза әрі тиімді тыңайтқыштар өндірісін дамыту, ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру және өңірдегі агроөнеркәсіптік кешеннің экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Солтүстік Қазақстан облысының тәжірибесін тарату бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан жобаның құны221 миллион теңгеніқұрайды. Осы жоба ішінара қаржыландырылып, өңірдегі ауыл шаруашылық саласына оң ықпалын тигізуде. Жобаның өндірістік қуаты жылына6 мыңтонна тыңайтқыш өндіруге бағытталған, бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің өнімділігін арттырып, аймақтың экономикалық дамуына серпін бермек.
Жаңа кәсіпорынның өнімі өңірде органикалық егіншілікті дамытуға ықпал етуде, бұл тұрақты ауыл шаруашылығына жасалған маңызды қадам. Аграрлық секторда органикалық әдістерді пайдалану арқылы қоршаған ортаны қорғау және жердің құнарлылығын сақтау мүмкіндіктері артады. Бұл бастама ауыл шаруашылығының экологиялық және әлеуметтік-экономикалық тиімділігін арттырып қана қоймай, жергілікті шаруалардың табысын тұрақтандыруға және жаңа жұмыс орындарын құруға да оң әсерін тигізеді. Сонымен қатар, органикалық өнімдерге деген сұраныстың өсуі нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттыра отырып, ауыл шаруашылығының халықаралық стандарттарын енгізуге мүмкіндік береді.
Облыс әкімдіктерінің жедел мәліметтеріне сәйкес, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін 2025 жылғы өнімге қажетті2,3 миллион тоннатұқымның қажетті көлемі толық қамтамасыз етілді. Алдын ала жүргізілген сараптама нәтижелері бойынша,1,6 миллион тоннатұқымның сапасы тексерілді. Тұқымның жаппай тексеру рәсімі наурыз айының соңына дейін аяқталуы жоспарланып отыр.
2025 жылы Қазақстанда тыңайтқыш енгізу жоспары 1,9 миллион тоннаны құрайды, бұл ғылыми негізделген қажеттіліктің 59 пайызына тең. Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін қазіргі уақытта тыңайтқыш өндірушілер мен жеткізушілер арасында келісімшарттар жасасу және қоймаларда қажетті қорды қалыптастыру жұмыстары белсенді түрде жүргізіліп жатыр. Бұл шаралар ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруға және елдің аграрлық секторын нығайтуға бағытталған маңызды қадамдар екені анық.
Олжас Бектенов ESTA Construction компаниясымен бірлесіп, құны1,3 миллиард долларболатын тыңайтқыш зауытының құрылысына қатысты Инвестициялар туралы келісімді екі апта ішінде жасауды тапсырды. Бұл жаңа зауыт еліміздің агроөнеркәсіп саласына үлкен серпіліс әкелмек. Құрылыс жобасы өңірдің экономикалық дамуына үлес қосып, жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді. Инвестиция келісімі өндірісті ұлғайтып, экспорттық әлеуетті арттыруға бағытталған маңызды қадам болмақ.
Премьер-министр Олжас Бектенов пен ESTA Construction компаниясының бас директоры Мұстафа Топрак арасындағы кездесу кезінде Карбамид пен аммиак өндіретін зауыт құрылысының маңызды мәселелері қаралды. Бұл кездесу барысында екіжақты серіктестікті нығайту, өндірісті арттыру және еліміздің өндірістік әлеуетін дамыту жолдары талқыланды. Зауыт құрылысы Қазақстанның химия өнеркәсібіне серпін беріп, саланың өсуіне және экспорттық мүмкіндіктердің кеңеюіне ықпал етуі мүмкін. Премьер-министр мен компания басшысы бұл жобаның ел экономикасына тигізетін оң әсерін атап өтіп, болашақтағы бірлесе атқаратын жұмыстардың бағыттарын айқындады.
Маңғыстау облысында "Құрық" теңіз порты маңында ірі газ-химия өндірісін құру жобасы басталып жатыр. Бұл зауыттың орны таңдалуында маңызды фактор ретінде Каспий теңізі арқылы өнімді экспорттауға қолайлы логистикалық жағдайлар ескерілді. Жоба жүзеге асқан жағдайда, ол өңірдің экономикалық дамуына ықпал етіп, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді, сондай-ақ Қазақстанның газ-химия саласындағы әлеуетін арттыруға серпін береді. Жылына700 мың тоннағадейін карбамид және42 мың тоннааммиак өндіретін жаңа зауыт еліміздің ауыл шаруашылығы саласында тыңайтқыштар импортына тәуелділікті айтарлықтай азайтатын болады. Бұл зауыт қосылған құны жоғары өнімдер ұсыну арқылы ауыл шаруашылығындағы өнімділікті арттыруға ықпал етеді. Жоба жүзеге асырылған кезде құрылыс кезеңінде3 мыңғадейін маман тартылып, ал нәтижесінде400тұрақты жұмыс орны құрылатын болады. Бұл жаңа жұмыс орындары экономиканың дамуына оң әсер етіп, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға септігін тигізеді.
"Қазақстанда қазіргі кезде үш негізгі тыңайтқыш түрі өндіріледі: аммиак селитрасы, аммофос және аммоний сульфаты. Бұл өндірістер елдегі агроөнеркәсіптік кешеннің қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Ғылыми негізде сұраныс3,2 миллион тоннанықұрағанда, отандық өндіріс қуаттары осы қажеттіліктің шамамен56 пайызынқамтамасыз етеді, бұл жылына шамамен1,8 миллион тоннатыңайтқыш өндіруге мүмкіндік береді. Бұл көрсеткіштер ауыл шаруашылығы саласының өнімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады және экономиканың дамуына ықпал етеді. Дегенмен, импортқа деген тәуелділікті азайту және толық өзін-өзі қамтамасыз ету мақсаты алдағы уақыттың өзекті мәселелерінің бірі болып қала бермек", – деп түсіндірді фермер Мұрат Асанов.
Олжас Бектенов карбамид өндірісін өз елімізде құрудың маңызды екенін ерекше атап өтті. Бұл қадам, бір жағынан, импортқа тәуелділікті азайтып, ішкі нарықты тұрақтандырса, екінші жағынан, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға ықпал ететінін айтты. Карбамид ауыл шаруашылығында кеңінен қолданылатын тыңайтқыштардың бірі болып табылады, сондықтан оның қолжетімділігін арттыру аграрлық сектордың тиімділігін арттыруда шешуші рөл атқарады. Бұл бастама басқа да экономикалық салаларға оң әсерін тигізіп, елдің өндірістік әлеуетін жоғарылатуға және жұмыс орындарын құруға септігін тигізеді деп күтілуде.
Мемлекет басшысы еліміздің агроөнеркәсіп кешенін дамытуға ерекше назар аударып отыр. Өткен жылы өнім жинау бойынша рекордтық көрсеткішке қол жеткізілгені белгілі. Бұл жетістікке жету үшін Үкімет егіншілерді қолдауға700 млрд теңгебөлді. Алайда, алдағы уақытта сапалы әрі қолжетімді минералды тыңайтқыштармен қамтамасыз ету маңызды мәселе болып қала бермек. Осыған байланысты, карбамидке ішкі сұранысты қамтамасыз ету және оны импорттау туралы жобалар ерекше қызығушылық тудырып отыр. Бұл туралы Олжас Бектенов атап өтті.
Кездесу барысында ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді мемлекеттік қолдау шараларының талқылануы маңызды тақырыптардың бірі болды. Бұл шаралар ауыл шаруашылығы саласындағы тауар өндірушілердің дамуына және олардың өнімдерінің сапасын арттыруға бағытталған. Мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдау, субсидиялар мен жеңілдіктер арқылы фермерлердің өнімділігін арттыру, жаңа технологияларды енгізу және экспорттық әлеуетін нығайту көзделуде. Ауыл шаруашылығы саласындағы мемлекеттік қолдау шаралары фермерлердің экономикалық жағдайын жақсартуға, ауылдық жерлерде жаңа жұмыс орындарының ашылуына және жалпы экономиканың дамуына ықпал ететіні атап өтілді.
Қазақстанда тыңайтқыштардың құнының60 пайызынадейін жабуға арналған субсидиялау бағдарламасы іске асуда. 2024 жылдың наурызынан бастап, аванстық субсидиялау тетігі енгізіліп, өндірушілерге өнімнің өзіндік құнын төмендету үшін алдын ала қаражат аударылады. Өткен жылы бұл мақсаттарға46,4 миллиард теңгебөлінсе, 2025 жылға35 миллиард теңгеқарастырылған.


"Балалар ұзақ дүние көргісі келмейді". Неліктен анимациялық фильмді отбасымен бірге тамашалау керек

"Қазақ тілі" қоғамының ұйытқы болуымен ірі халықаралық студиялар әлемдік премьераларын қазақ тілінде ұсына бастады. 19 маусымда қазақша дубляждалған "Элио" фильмі үлкен экранға шықты. Жер бетінде жалғызсырап, өзге ғаламшарлықтардан өзін ұрлап кетуін өтінген Элионың шытырман оқиғасы ешкімді бей-жай қалдырмайды. Ата-анасынан айырылған бала Жерде өзін жалғыз сезінеді, сыр ақтарар досы да жоқ. Бір күні арманы орындалып, өзге әлемге аттанады. Басқа ғаламшардан нағыз дос табады. Алайда бұл қуаныш көпке ұзамайды.
Информбюро тілшісі Disney мен Pixar студияларының "Элио" анимациялық туындысын тамашалап, осы фильмнің қазақ және орыс тіліндегі дубляж режиссері Шах-Мұрат Ордабаевпен аз-кем сұхбаттасты.
– Бүгін премьераның масштабынан "Элио" шағын жоба секілді көрінгенімен, бірақ олай емес. Мен үшін бұл ерекше жоба, өйткені "Элио" – Pixar мен Disney студияларының бірегей туындысы. Бұл ешқандай ремейк емес, спин-офф, приквел не сиквел емес. Ешнәрсенің көшірмесі емес.
Жаңа дүние болған соң кастинг жасаған кезде, әсіресе аудармашылар ынтамен келеді. Ақ қағазға жаңадан жазылған туынды болғандықтан, оған дейін жасалған аудармаға жүгінудің, жаңадан бірнәрсе ойлап табудың қажеті жоқ. Сол үшін бұл жоба өзіме де ыстық.
Бас кейіпкер Элионың көрерменге, әсіресе құрдастарына айтары көп. Кішкентай бала өз қаласында, өз мемлекетінде ғана емес, үп-үлкен Жер шарында орнын таба алмай жүр. Басқа ғаламға көшсем деп армандайды. Өзге ғаламшарлықтардан өзін ұрлап әкетуін сұрайды. Элио өзін жалғыз сезінеді. Досы да, жақыны да жоқ. Бірақ анимациялық фильм шынайы достықтың не екенін, дос болу үшін мықты, бай, сұлу тіпті адам болудың да шарт емес екенін, өзге ғаламшарлық құбыжық та жүрегі адал әрі ізгілік деп соғатын болса дос таба алатынын баяндайды. Өскелең ұрпаққа, әсіресе өтпелі кезеңге қадам басқан жеткіншектерге, ортаншы балаға, назардан тыс қалған мейірімге зәру балаларға айтары көп дүние.
– Дубляж кастингтерінде ерекшелік болады деп айта алмаймын. Жұмыс барысы бірдей, бірақ бұл жобада басты кейіпкерлерді дыбыстауға барынша дебютанттарды шақырдық. Элио мен Глордон – екеуі де ұл кейіпкер. Бірақ біз Глордонды дыбыстауға қыз баланы ұсындық. Студия қарсы шыққан жоқ, рұқсатын берді. Қазақ тілінде "род" болмағандықтан ешқандай қиындық туған жоқ. Осылайша екі баланың ғана емес, ұл мен қыздың достығын көрсеткіміз келді.
– Фильмдегі құбыжық баланың дауысы өте жіңішке, нәзік. Қазақтың ұл балаларына тән емес дыбыс болғандықтан, қыздардың арасынан іздедік. Ұлдар олай нәзік сөйлемеді. "Нәзік сөйле", "жұмсақ сөйле", "қыз сияқты сөйле" десең намыстанады. Сондықтан продюсерлермен кеңесе келе қыз баланы алдық және дұрыс шешім болды.
– Бұл фильмде буллинг мәселесі де қозғала ма?
– Ол да бар. Лагерьге жаңадан келген Элионы өзге балалар ұрып-соғып қарсы алады. Жетім Элио ғарышты ғана армандайды. Жер шарында өзін жалғыз сезінеді. Қиындықтарға қарсы тұру, жалғыздықпен күресу, шынайы дос табу бір жарым сағаттық фильмде жақсы көрсетіледі. Қолда барда алтынның қадірі жоқ демекші, өзге ғаламшарлықтармен араласып, солармен қырқысқанда ғана Жердің қадірін түсінеді.
– Кейінгі кезде отбасы, мейірім, махаббат туралы анимациялық туындылар көптеп шығып жатыр. Қазіргі мультфильмдерді балалар ғана емес, үлкендер де көруі керек сияқты...
– Оларды балаларға арналған емес, отбасылық фильмдер деп айтады. "Үш марғау", "Маша мен аюды" тек балалар көреді деуге болады. Ал отбасылық фильмдерді ата-ана баласымен, үлкендер өзінен кішілермен көруі қажет.
– Бірақ қоғамда мультфильм тек балаларға арналған деген стереотип бар ғой.
– Қоғамда сондай қате түсінік қалыптасқан. Анимацияны тек балаларға арналған деп есептейтіндер бар. Анимация – өнердің бір тәсілі. Анимация арқылы кезінде соғыс, геноцид, жемқорлықпен күрес туралы туындылар да түсірген. Зорлық-зомбылыққа, нашақорлыққа қарсы дүниелер бар. Олар балаларға арналған дүние емес қой, жалпы көрерменге арналған. "Элио" – отбасылық фильм. Көрерменге қызық, іш пыстырмайды.
Бірақ қазіргі балаларға ұзақ дүние көрсету қиын. Әлеуметтік желілерден отыз секундтық, бір минуттық видео көріп үйреніп қалған. Соның кесірінен балалар хикаясы бар мультфильмдерді көруге ерінеді. Ал біз кітап оқып, толықметражды фильм көріп, сериал тамашалап үйренген ұрпақ әлі де хикаяны басынан аяғына дейін кейіпкермен бастан кешуге дайынбыз. Ал қазіргі балаларды, өкінішке қарай, бір минутта қызықтыра алмасаң ұзақ дүние көрсете алмайсың.
– Биыл тағы қандай фильмдер дубляждалады?
– "Жануарлар шаһары" шығады. "Аватар" фильмінің үшінші бөлімінің жұмысын биыл бастаймыз. Жылдың соңына қарай жарық көреді.
– Қазақшаға дубляждалып жатқан фильмдердің орысша дубляжын да сіздер жасайсыздар ғой?
– Соғыс басталғалы, Ресей Украинаға шабуыл жасағалы Disney сияқты үлкен компаниялар ресми түрде Ресейден кетті. Олар соғысты қолдамайды. Орыс тілі тек Ресейге тиесілі дүние емес.  Орыс тілінде сөйлейтін басқа да мемлекеттер бар, сол үшінде дубляж орыс тілінде жүргізіліп жатыр және оны Қазақстанда жасайды. Бізбен қоса орысша тамашалайтын елдер бар. Бірақ бұл фильмдер ресми түрде Ресейге таратылмайды. Ол жақта көрермендер пират нұсқасын ғана көреді.
Орысша дубляж жұмыстарына 2023 жылы қосылдым. Алғашқы жобаларды ресейлік әріптестеріміздің көңілінен шықпады. Көш жүре түзеледі. Қазақша жоба қалай шығады екен деп ешқашан қорыққан жоқпын. Қазақстан не Алматы болғандықтан емес, Бішкекте дыбысталса олар да уақыт өте келе жақсы жасайды деп ойлаймын. Орысша дубляж жасайтынымыз негізінде өкінішті. Алматы да, Бішкек те орысша сөйлей алады, орысша дыбыстай алады. Қазақ тілінің жанашыры ретінде мұны өкінішті жайт деп есептеймін. Бұл бір жағынан мықтылығымызды да, басқа жағынан әлсіздігімізді де көрсетеді. Тек қазақша бола берсе екен деп ойлаймын. Олар өздері орысша дыбыстаса, біз олармен жарысып қазақшасын көрсетейік. Бірақ жағдай осындай. Соғыс ешқашан жақсы болған емес, бірақ соғыстан кейін қазақша дубляж қайта тірілді.


"Ішімдік – еркіндіктің емес, аурудың бастауы". Психолог тәуелділіктің жасырын себептері туралы

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегіне сүйенсек, алкоголь жыл сайын әлемде 3 миллионнан астам адамның өліміне себеп болады. Бұл – жол-көлік апаттарынан немесе зорлық-зомбылықтан қаза табатындар санынан әлдеқайда көп. Ал Қазақстанда алкогольдік ішімдікке байланысты аурулар мен қылмыстар саны жылдан жылға өсіп келеді. 2024 жылы ел бойынша алкогольден уланудың 12 мыңнан астам жағдайы тіркелген, оның 60 пайызы – 30 жасқа дейінгі жастардың үлесінде.
Алкогольге тәуелділік – тек медициналық немесе құқықтық емес, ең алдымен психологиялық және рухани мәселе. Ол адамның ішкі жан дүниесіндегі жараның белгісі, шешілмеген эмоциялық ауыртпалықтың көрінісі. Көп жағдайда адам өзіндегі күйзеліс пен жалғыздық сезімінен қашып, ішімдік арқылы уақытша тыныштық іздейді. Бірақ бұл тыныштық – алдамшы, ол тек уақытша ұмыту сыйлайды да, кейін терең күйзеліске ұрындырады.
Ішімдікке тәуелділіктің себептері мен оның адамның өміріне, отбасына және қоғамға әсері туралы біз коуч, психолог Назира Бурханмен әңгімелестік. Ол өз тәжірибесінде жүздеген адаммен жұмыс істеп, тәуелділіктің түп тамырының физикалық емес, психоэмоциялық деңгейде жатқанын дәлелдеп жүрген маман. Сұқбат барысында біз ішімдікке тәуелділіктің жасырын белгілері, оның психологиялық себептері, тәуелді адамға қалай көмектесу керектігі және бұл дерттен арылудың нақты жолдары туралы жан-жақты талқыладық.
Психолог, коуч Назира Бурханның айтуынша, ішімдікке тәуелділік – адам жанындағы жараның сыртқы көрінісі. Көп жағдайда адамдар ішімдікті демалу, көңіл көтеру немесе стрессті жеңілдету жолы деп қабылдайды. Алайда оның түбінде терең психологиялық себептер, "шешілмеген эмоциялар" мен рухани бос кеңістік жатады.
"Адам ішімдікке көбіне ләззат алу үшін емес, ауырсынуды ұмыту үшін жүгінеді. Бұл – ең қауіпті тұсы. Себебі ішімдік уақытша жеңілдік береді, бірақ түбінде сол ауырсынуды күшейтеді. Ол өзін кінәлі, әлсіз сезінеді. Осы цикл қайталана береді де, адам психологиялық тұңғиыққа батып кетеді", – дейді Назира Бурхан.
Оның айтуынша, тәуелділіктің алғашқы белгілері көзге бірден байқала бермейді. Алдымен адам жиі ішуді "әлеуметтік себептермен" ақтап алуға тырысады. "Тек достармен", "жұмыстан кейін аздап", "демалыста ішпесем, көңілсіз" деген сылтаулар біртіндеп жүйелі мінез-құлыққа айналады.
Коуч маманның тәжірибесінде ішімдікке бейімділіктің түбірінде жиі ішкі бос кеңістік, жеке тұлғалық дағдарыс, эмоциялық күйзеліс тұратыны байқалады.
"Көптеген адам ішімдікті көңілді болудың құралы деп ойлайды. Бірақ шын мәнінде ол эмоциялық байланыстан қашудың тәсілі. Адам өз-өзімен, өз ойымен жалғыз қалудан қорқады. Себебі ішінде "шешілмеген" реніш, жара бар. Ал ішімдік сол жараның үстіне уақытша таңғыш қойып беретіндей әсер қалдырады", – дейді Назира Бурхан.
Психолог бұл құбылысты "қашу механизмі" деп атайды. Адам ішкі уайым мен ауыр эмоцияны баса алмай, химиялық жолмен оларды әлсіреткісі келеді. Бірақ ми уақыт өте келе бұл "қашуды" қалыпты жағдай ретінде қабылдап, химиялық тәуелділік пайда болады.
Назира ханым ішімдікке тәуелділіктің алғашқы кезеңінде байқалатын бірнеше жасырын белгіге назар аударады:
"Тәуелділік бір күнде пайда болмайды. Ол тамшыдан теңіз болатындай, байқалмай басталып, сана мен ағзаны біртіндеп өзіне бағындырады", – дейді маман.
Ғылыми тұрғыдан: неге адам тәуелді болады?
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) 2024 жылғы есебінде алкоголизм мидың химиялық тепе-теңдігін бұзатын ауру деп сипатталады. Алкоголь ішкен сәтте мида дофамин мен эндорфин бөлініп, адам қуаныш сезімін бастан өткереді. Бірақ жиі қайталанған сайын ми бұл гормондарды табиғи жолмен шығара алмай қалады.
Калифорния университетінің нейробиологтары дәлелдегендей, тұрақты түрде ішімдік ішетін адамдардың миындағы дофамин рецепторларының белсенділігі 30 пайызға төмендейді. Бұл адамды ләззатсыз, күйзеліс жағдайында қалдырады. Ол сол қуанышты қайта сезіну үшін тағы ішеді – осылайша "шыр айналған цикл" пайда болады.
"Ми – бейімделгіш орган. Ол неге жиі ұшыраса, соған үйренеді. Егер адам қиындықты ішімдікпен шешуге дағдыланса, ми сол сәтті шешім ретінде қабылдайды. Ал бұл – тәуелділіктің бастамасы", – дейді Назира Бурхан.
Әлеуметтік факторлар және мәдени қалыптар
Психологтың айтуынша, Қазақстанда ішімдік ішу көбіне әлеуметтік норманың бір бөлігі ретінде қабылданады. Мереке, туған күн, тіпті аза күндерде де үстелден ішімдік табылатыны қалыпты жағдай саналады. Бұл – ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан мәдени сценарий.
"Біздің қоғамда "ішсең – еркек", "ішпесең – қызықсыз" деген түсінік бар. Бұл – өте қауіпті стереотип. Өйткені, адамдардың көбі ішімдікті қарым-қатынас құралы ретінде қолданады. Ал шын мәнінде ол қарым-қатынасты бұзады", – дейді Назира Бурхан.
Әлеуметтанушылардың зерттеуінше, алкоголь тұтыну деңгейі жоғары қоғамдарда сенім мен ашықтық деңгейі төмен болады. Себебі адамдар эмоцияны ішімдік арқылы шығаруға дағдыланып, шынайы қарым-қатынас орнатуға қиналады.
Соңғы жылдары Қазақстанда жасөспірімдер арасында ішімдікке ерте бейімдік байқалып отыр. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2024 жылы 15-18 жас аралығындағы жасөспірімдердің 14 пайызы айына кемінде бір рет алкоголь ішкен.
Назира Бурхан бұл құбылысты ата-аналардың эмоционалды немқұрайлығы мен әлеуметтік желілердегі "жалған еркіндік" культімен байланыстырады.
"Қазіргі жастар ішімдікті "еркіндіктің символы" деп түсінеді. Ал шын мәнінде, ол – еркіндіктің жоғалуы. Еркін адам ешнәрсеге тәуелді болмайды", – дейді ол.
Психолог ішімдікке тәуелді адамның ең басты жауы – өз ойы екенін айтады.
"Көп адам өзіне өтірік айтады: "мен қалаған кезде тастай аламын", "бұл әдет емес", "бәрі де ішеді". Бұл – өзін-өзі алдау механизмі. Ми әр ішкен сайын жаңа нейрондық байланыс жасайды. Бір күні адам шынымен қаласа да, тоқтата алмай қалады", – дейді маман.
Ғылыми тұрғыда бұл нейропластикалық бейімделу деп аталады. Ми алкогольмен байланысты нейрондық жолдарды күшейтеді, ал ішімдіксіз өмірді стресс ретінде қабылдай бастайды. Сондықтан тәуелділік – ерік күші жетпей қалған жағдай емес, мидың қайта бағдарламаланған күйі.
Назира Бурханның айтуынша, ішімдікке тәуелділікті жеңу – ең алдымен ішкі шындықты мойындаудан басталады.
"Көп адам "менде мәселе жоқ" деп өзін алдайды. Бірақ шын өзгеріс тек мойындаудан басталады. Мен өз клиенттеріме әрдайым айтам: "Сен – ауру емессің, сен – емделуге шешім қабылдай алатын адамсың", – дейді ол.
Психолог атап өткендей, тәуелді адамға бір ғана тыйым немесе жазалау әсер етпейді. Оған қолдау, сенім және түсіністік қажет.
"Біз адамдарды айыптаудан арылуымыз керек. Тәуелділік – бұл әлсіздік емес, көмекке шақыру. Адам ішімдік арқылы "менің жаныма ауыр" деп айқайлап тұр. Біз оны тыңдауымыз керек", – дейді Назира ханым.
Ішімдікке тәуелділік – көрінбейтін, бірақ қоғамды іштен улап жатқан дерт. Ол тек бауыр мен жүйкені ғана емес, адамның рухын әлсіретеді.Назира Бурханның пікірінше, ең маңызды қадам – тәуелділікті тек медициналық емес, адамдық және рухани тұрғыдан түсіну.
"Әр адамда жарық бар. Ішімдік сол жарықты тұмшалап тастайды. Бірақ ол мәңгі сөнбейді. Тек өз ішіңдегі жылуды қайта жағуға батылдық керек", – дейді ол.
Ішімдік тәуелділігінің жасырын механизмі мен адам миына әсері
Психолог Назира Бурханның айтуынша, ішімдікке тәуелділік – жай ғана жаман әдет немесе еріксіздік емес, ол нейробиологиялық өзгерістердің күрделі тізбегі. Бұл үдеріс мидың марапаттау орталығына, дофамин және серотонин секілді нейромедиаторларға әсер етеді.
"Адам алғаш рет ішімдік ішкенде ми дофаминнің көп мөлшерін бөледі. Бұл ләззат сезімін, жеңілдік пен қуаныш әсерін тудырады. Уақыт өте келе, ми бұл сезімді тек алкоголь арқылы алуға үйреніп кетеді. Яғни табиғи мотивация мен қуаныш тетігі бұзылады. Осы сәттен бастап адам өз еркінен тыс, химиялық тәуелділік шеңберіне түседі", – дейді маман.
Ғылыми зерттеулерге сүйенсек, ішімдік мидың 126-дан астам аймағына әсер етеді, соның ішінде шешім қабылдау, эмоцияны реттеу және есте сақтау үшін жауапты фронтальды қыртыс ең қатты зақымданады. Гарвард университетінің нейропсихологтары жүргізген зерттеуде алкоголизмге бейім адамдардың миында грей-маттер көлемі 5-11 пайызға азаятыны дәлелденген. Бұл – адамның ақыл-ой қабілетінің, бақылау мен моральдық жауапкершілігінің төмендеуін білдіреді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) деректері бойынша, алкоголь жыл сайын әлемде 3 миллионға жуық адамның өліміне себеп болады. Бұл – әр 10 өлімнің біреуі ішімдікке тікелей немесе жанама байланысты деген сөз. Қазақстанда да жағдай көңіл көншітпейді: Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, елімізде жыл сайын алкогольден улану мен созылмалы ішімдікке тәуелділіктен 5 мыңнан астам адам қайтыс болады, ал есепте тұрған науқастар саны 90 мыңнан асады.
Жүйке жүйесі мен эмоциялық тепе-теңдік бұзылысы
Назира Бурханның айтуынша, алкоголь тек ағзаны улап қоймай, жеке тұлғаның құрылымын өзгертеді.
"Алғашында адам өзін еркін, көңілді, батыл сезінеді. Бірақ уақыт өте келе бұл әсер керісінше айналады – ашушаңдық, агрессия, уайым, өзін кінәлі сезіну, қоғамнан оқшаулану байқалады. Бұл – ішімдік арқылы жасанды түрде дофамин өндірісін күшейтудің нәтижесі. Ми табиғи жолмен қуаныш сезімін тудыру қабілетін жоғалтады", – дейді психолог.
Алкогольдің әсерінен адам эмоциялық тұрақтылығын жоғалтады, кішкентай қиындықты да көтере алмай қалады. Дәл осы психикалық күйзеліс ішімдікті қайта ішуге итермелейді. Бұл – "құлып пен кілт" механизмі, яғни адам проблемадан қашып, оны шешудің орнына мас күйінде ұмытқысы келеді.
Америкалық Ұлттық алкогольді зерттеу институтының мәліметі бойынша, тұрақты ішімдік ішу депрессия мен мазасыздықтың даму ықтималдығын 4 есе арттырады. Психологиялық тұрғыда ішімдік адамның өзін-өзі бағалауын төмендетіп, оның әлеуметтік мәртебесіне де әсер етеді: жұмыстан айырылу, отбасылық жанжал, ажырасу, достармен қарым-қатынастың үзілуі сияқты салдарлар жиі байқалады.
Әйелдер мен ерлер арасындағы айырмашылық
Психолог атап өткендей, әйелдердің организмі алкогольге ерлерге қарағанда әлдеқайда сезімтал. Себебі әйел ағзасында су мөлшері аз, ал май тіні көп, сондықтан алкоголь баяу ыдырайды және улану жылдам жүреді.
Ғылыми деректерге сүйенсек, әйелдерде бауыр циррозы мен алкогольдік психоз ерлерге қарағанда екі есе жылдам дамиды.
"Қоғамда ішімдікке бейімдік көбіне ерлерге тән деген стереотип бар. Бірақ соңғы жылдары әйел алкоголизмі жасарып, жиілеп барады. Бұл – алаңдатарлық үрдіс. Жасырын ішу, күйзеліс, жалғыздық, әлеуметтік қысым – бәрі әйелдерді тәуелділікке итермелейді. Ал аналардың ішімдікке салынуы ұрпақтың денсаулығына тікелей қауіп", – дейді Назира Бурхан.
ДДСҰ деректеріне сәйкес, әлемде әр адамға орта есеппен жылына 6,2 литр таза этанол (алкогольдің таза мөлшері) келеді. Еуропада бұл көрсеткіш 10-12 литрге дейін жетеді.
Қазақстан бұл тізімде орташа деңгейде, яғни жылына шамамен 8 литр шамасында. Бірақ сарапшылардың айтуынша, бұл – ресми дерек қана, бейресми тұтыну бұдан әлдеқайда жоғары.
Республикалық психикалық денсаулық орталығының статистикасы бойынша, соңғы 5 жылда елімізде жасөспірімдер арасындағы алкогольге тәуелділік 15 пайызға артқан. 14-17 жас аралығындағы әрбір 7-ші бала айына кем дегенде бір рет ішімдік ішіп көргенін мойындаған.
"Бұл – тек медициналық емес, әлеуметтік дағдарыс. Егер біз жастардың эмоционалдық интеллектін, өз-өзіне сенімін дамытпасақ, олар бос кеңістікті алкоголь немесе басқа стимуляторлармен толтыруға тырысады. Бұл – заманауи қоғамның ауруы", – дейді Назира Бурхан.
Ми мен ағзаға әсер ететін жасырын салдарлар
Ішімдіктің әсерінен бауырда майлы дистрофия пайда болады, ол уақыт өте келе циррозға ұласады. Сонымен қатар, алкоголь жүрек бұлшықетінің әлсіреуіне, қан қысымының тұрақсыздануына және инсульт қаупінің артуына себеп болады.
Америкалық кардиологиялық қауымдастықтың дерегіне сәйкес, күніне бір стақаннан артық алкоголь тұтынатын адамдарда жүрек аурулары 38 пайыз жиірек кездеседі.
Мидың жұмысына келсек, алкоголь есте сақтау мен назар шоғырландыру қабілетін төмендетеді. Тіпті ішімдікті тоқтатқаннан кейін де мидағы нейрондық байланыстар бұрынғы қалпына келу үшін 6 айдан 2 жылға дейін уақыт қажет етеді.
Психологиялық тұрғыда тәуелділіктің терең тамыры
Назира Бурханның айтуынша, ішімдікке бейімділіктің астарында көбіне балалық шақтағы жарақаттар, эмоциялық жетіспеушілік және құндылықтық дағдарыс жатады.
"Көп адам ішімдікті көңіл көтеру үшін емес, жан жарасын ұмыту үшін ішеді. Кішкентай кезінде өзіне сенімсіз, бағаланбаған, жалғыз өскен бала ересек өмірде ішімдік арқылы өзін еркін және қабылданған сезінеді. Бірақ бұл уақытша эффект", – дейді ол.
Коуч маманның пікірінше, тәуелділіктің ең қауіпті жағы – адам өзін жоғалтады. Уақыт өте келе оның санасы ішімдікпен бірге өмір сүруге бейімделеді. Ол таңертең ішпесе тұра алмайды, бірақ іштім десе де ләззат сезбейді. Бұл – психологиялық құлдық.


Байлық бар, бейбітшілік қайда? Таяу Шығыстың заманауи портреті

Соңғы күндер бүкіл әлем назарын Таяу Шығысқа, оның ішінде Иран мен Израиль арасындағы тұтануы мүмкін соғыс өртіне бұрған. Әсіресе, АҚШ-тың Иранның ядролық нысандарына жасаған соққысынан кейін жағдай тіпті ушыққан еді, бірақ, бүгінгі жаңалықтарға сәйкес, екі тарап атысты тоқтату жөніндегі келісімге келіп жатыр(бұл туралы әзірге Израиль ресми мәлімдеді).
Осы реттеKursiv.kzТаяу Шығыстың заманауи портретін әзірлеп, бір Иран ғана емес, негізінен араб елдерінен құралған аймақтың әлем экономикасы мен саясатындағы орны жайында сараптама жазды. Материал авторы – Нұрсұлтан Ерболатұлы.
Информбюро екіжақты әріптестік негізінде сараптама материалыныңтолық нұсқасынұсынады.
Таяу Шығыс – ежелгі өркениеттердің бесігі, діндердің тоғысқан мекені ғана емес, бүгінде жаһандық экономика мен геосаясаттың маңызды тіректерінің бірі. Бұл аймақтың өзектілігі көбінесе жер қойнауындағы байлықпен – дәлірек айтқанда, мұнаймен байланысты. Соңғы онжылдықтарда Таяу Шығыс елдері әлемдік энергетикалық нарықтағы басты ойыншыларға айналды. Бірақ олардың қуаты тек шикі мұнаймен шектелмейді – экономика, әскери күш және геосаяси позиция тұрғысынан да оларды айналып өту мүмкін емес. Осы материалдар негізінде Таяу Шығыс елдерінің қазіргі ахуалына тереңірек үңіліп көрелік.
OPEC-тің статистикалық бюллетеніне сүйенсек, Таяу Шығыс елдері 2019 жылы күніне 24,17 миллион баррель мұнай өндіріп, дүниежүзілік өндірістің елеулі бөлігін қамтамасыз еткен. Алайда 2020 жылы COVID-19 пандемиясы салдарынан бұл көрсеткіш күрт төмендеп, 22,04 миллион баррельге дейін қысқарған. Келесі жылдары көрсеткіштер біртіндеп қалпына келіп, 2022 жылы 25,09 млн баррельге дейін жетсе, 2023 жылы 23,81 млн баррельге түскен. Бұл өзгерістер жаһандық мұнай сұранысына, геосаяси тұрақсыздыққа және энергия көздерін әртараптандыруға байланысты.
Бірақ бұл – тек өндіріс көлемі. Ал дәлелденген мұнай қоры бойынша Таяу Шығыс елдері әлі де көш басында. 2023 жылғы дерек бойынша, әлемдік мұнай қорының 55,6%-ы осы аймақта шоғырланған. Бұл – тұрақты түрде энергиямен қамтамасыз ету мен геосаяси сауда келіссөздерінде үлкен артықшылық береді. Сауд Арабиясы, Иран, Ирак сынды елдер бұл ресурсты ұлттық табыстың негізі ретінде пайдаланып отыр.
2024 жылға арналған Халықаралық валюта қорының болжамдары Таяу Шығыс елдерінің ЖІӨ-сінің әркелкілігін көрсетеді. Мысалы, Сауд Арабиясы – 1,1 трлн доллар, БАӘ – 537 млрд доллар, Түркия – 1,3 трлн доллар, ал Израильдің ЖІӨ-сі – 540 млрд долларға жетіп отыр. Бұл елдерде экономикалық әртараптандырудың айқын белгілері бар: қаржы орталықтары, туризм, логистика және өндірістік сектор дамып келеді. Қатар, Кувейт, Бахрейн сынды мұнайға тәуелді елдер де технологиялық хабтарға айналу мақсатында инфрақұрылымды жаңғыртуда.
Алайда аймақтағы барлық елдердің жағдайы бірдей емес. Судан ($28 млрд), Йемен ($19 млрд), Палестина ($18,6 млрд) және Сирия (мәлімет жоқ) сынды елдер соғыс пен тұрақсыздық кесірінен экономикалық дамуда айтарлықтай артта қалған. Бұл мемлекеттерде мұнай болса да, оны игеруге мүмкіндік пен инфрақұрылым жетіспейді. Салыстырмалы түрде мұнайы жоқ Израильдің ЖІӨ-сі Суданнан 20 еседен астам жоғары. Бұл әртүрлілік аймақтағы даму теңсіздігінің бір көрінісі.
Таяу Шығыстың геосаяси маңызы – оның мұнайымен ғана емес, стратегиялық орналасуымен де байланысты. Сондықтан қорғаныс шығындары бұл аймақта ерекше мәнге ие. Global FirePower дерегі бойынша, Сауд Арабиясының қорғаныс бюджеті $71,7 млрд құрап, бүкіл аймақ ішінде бірінші орында тұр. Одан кейін Түркия ($40 млрд), Израиль ($24,4 млрд) және БАӘ ($15,5 млрд) келеді.
Алайда бұл көрсеткіштер әскери қуатты нақты көрсете бермейді. Израиль, мысалы, тек 24,4 млрд доллар бөлгенімен, Global FireIndex рейтингінде 17-орында тұр. Ал әлдеқайда көп қаржы бөлетін Кувейт, Оман, Ливия сияқты елдер 70-80-орындарда. Бұл – әскери техниканың сапасы, кадр даярлығы мен технологиялық артықшылықтың маңызын көрсетеді.
Айта кету керек, Иран 10 млрд доллара жуық қорғаныс бюджетімен 14-орында. Бұл – оның аймақтағы ықпалды мемлекет екенін білдіреді. Сонымен қатар Иранның әскери және саяси стратегиясы тек тікелей қарулы күшке емес, прокси күштер арқылы ықпал етуге бағытталған.
Таяу Шығыс елдерінің әлсіз тұсы – тұрақсыздық пен ішкі қақтығыстар. Сирия, Йемен, Ирак сынды елдерде ұзаққа созылған соғыстар мен діни-саяси шиеленістер экономиканы тежеп, мұнай өндірісіне де кедергі келтіруде. Иранға қарсы санкциялар да бүкіл аймақтың сауда ағынына әсер етуде.
Соңғы уақыттағы Иран мен Израиль қақтығысы – тек екі ел арасындағы емес, бүкіл Таяу Шығыс геосаясатын айқындайтын фактор. Бұл текетірес ұзақмерзімді әрі күрделі сипатқа ие, ал әлемдік державалардың араласуы жағдайды одан әрі күрделендіреді. Тікелей соғыс ықтималдығы төмен болғанымен, жанама соққылар мен прокси қақтығыстар жалғаса береді.
Сонымен қатар аймақтағы кейбір елдер(мысалы, Сауд Арабиясы мен Иран)арасындағы бәсекелестік пен діни қайшылықтар кейде қарулы қақтығыстарға ұласуы мүмкін. Бұл бүкіл әлемдік мұнай нарығына әсер ететін фактор.
Алайда қуатты тұстары да бар. Біріншіден, мұнай мен газдың дәлелденген қоры оларға ұзақ жылдар бойы қаржылай тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Екіншіден, БАӘ, Катар, Сауд Арабиясы сияқты елдер экономиканы әртараптандыруға белсенді кірісіп, энергетикадан тыс табыс көздерін дамытып жатыр. Бұл – ұзақ мерзімді стратегияның белгісі.
Таяу Шығыс – тек энергия көзі ғана емес, сондай-ақ әлемдік геосаясаттың "жүрегі". Мұнай байлығы оларға экономикалық артықшылық береді, ал әскери әлеует – өздерін қорғауға мүмкіндік береді. Бірақ болашақ тек мұнайға қарап қалмауы керек. Аймақ елдері диверсификация мен технологиялық даму жолына бет бұрса, әлемдік аренада өз ықпалын арттыра түсері анық.
Дегенмен, тұрақсыздық қаупі сейілмей тұр. Экономикалық теңсіздік, саяси қақтығыстар мен діни айырмашылықтар – аймақтың басты сын-қатері. Осы сынақтарды еңсерген жағдайда ғана Таяу Шығыс нағыз әлеуетін аша алады.


"Бөгде емес – бауыр": ұлттар арасындағы араздықтың емі қандай?

Бүгінгі жаһандану мен ақпараттық ықпал күшейген кезеңде ұлтаралық татулық мәселесі бұрынғыдан да өзекті бола түсті. Этностық әртүрлілік – бұл тек мәдени байлық емес, сонымен қатар әлеуметтік жауапкершілік. Мамандардың айтуынша, әртүрлі ұлт өкілдері бір қоғамда бейбіт әрі сенімді өмір сүруі үшін тек саяси ерік пен құқықтық негіз емес, ең алдымен, психологиялық мәдениет пен ішкі қабылдаудың жоғары деңгейі қажет.
Ұлтқа қатысты стереотиптер, тарихи жаралар, әділетсіздік сезімі, әлеуметтік желідегі арандатушылық – мұның бәрі қоғамдағы этносаралық қарым-қатынастың нәзік құрылымына қауіп төндіруі мүмкін. Ал бұл күрделі әлеуметтік құбылыстың тереңінде не жатыр? Адам неге "бөгдені" қауіп ретінде қабылдайды? Қақтығыстан кейін ұжымдық жараны қалай емдеуге болады? Жастарда толеранттылық қалай қалыптасады? Осы және басқа да маңызды сұрақтар төңірегінде біз психолог, психоәлеуметтік кеңесші Лаура Сүйіндіктен сұхбат алып, ұлтаралық татулықты сақтау жолдарын адам психикасы, эмоциялық қабылдау, ұжымдық сана тұрғысынан қарастырдық.
– Ұлтаралық келісім ұғымы психологиялық тұрғыдан қалай түсіндіріледі? Адамдар арасында этностық айырмашылықтарға қарамастан өзара құрмет пен сенім қалай қалыптасады?
– Психологиялық тұрғыдан алғанда, ұлтаралық келісім – бұл әртүрлі этностық топтар арасындағы әлеуметтік когеренцияны, яғни өзара үйлесімді қарым-қатынас пен эмоционалды қабылдауды білдіретін күрделі әлеуметтік-психологиялық құбылыс.Бұл құбылыс әлеуметтік сәйкестік теориясы, контакт гипотезасы және мәдениетаралық қабылдау модельдерімен тығыз байланысты. Әлеуметтік сәйкестік теориясы адамның өзін белгілі бір топпен сәйкестендіру арқылы қалыптасатын мінез-құлқын түсіндіреді. Бұл сәйкестік басқа этностық топтарды қабылдауға тікелей ықпал етеді. Егер адам өз тобын "біз", ал өзгелерді "олар" деп шектеп қабылдайтын болса, бұл ұлтаралық сенімді әлсіретіп, бөгде топты қауіпті, бәсекелес ретінде қабылдауға итермелейді. Зерттеулер көрсеткендей, адамдарда өз тобына артықшылық беріп, басқа топтарға бейсаналық теріс көзқарас қалыптастыру жиі кездеседі.
Контакт гипотезасына сәйкес, әртүрлі этнос өкілдері арасындағы тұрақты әрі тең қарым-қатынас сенім мен құрметті арттыра алады. Бірақ бұл үшін қатысушы топтар тең дәрежеде болуы, ортақ мақсатты бөлісуі және институционалдық қолдауға ие болуы қажет. Бұл шарттар орындалғанда, межэтностық қатынас дискриминацияны азайтып, симпатия мен түсіністік деңгейін арттырады. Этносаралық келісімнің тағы бір маңызды психологиялық тірегі – эмпатия. Адам өзінен өзгеше мәдени ортадан шыққан адамның эмоциясын түсініп, оны тұлға ретінде қабылдай алса, қашықтық қысқарады, сенім артады. Бұл қабілет, әсіресе, этностық қақтығыстар мен тарихи жаралар сақталған ортада аса қажет. Сонымен қатар, мәдениетаралық құзыреттілік – басқа мәдениеттермен өзара әрекеттесудің сауатты үлгісі ретінде – толерантты қоғам қалыптастыруда маңызды құрал. Ол өзге мәдениетті тек біліп қоймай, оны құрметтеп, бейімделе білуді үйретеді.
Адам мінез-құлқының көп бөлігі қоғамдағы нормаларға бейімделіп қалыптасатынын ескерсек, бұл процесте қоғамдық институттардың да рөлі ерекше. Мемлекет, білім беру мекемелері, медиа мен қоғамдық ұйымдар плюрализм мен құрмет мәдениетін дәріптейтін орта қалыптастырса, ұлтаралық келісім де тұрақты бола түседі. Ұлтаралық келісім – бұл эмоция, таным және әлеуметтік құрылымдардың өзара ықпалы арқылы қалыптасатын психоәлеуметтік жүйе. Этностық айырмашылықтарға қарамастан, құрмет пен сенім тек санада емес, күнделікті тәжірибеде, сапалы қарым-қатынаста және институционалдық қолдауда қалыптасады. Психологиялық зерттеулер бұл процестің табиғи емес, үйретілетін әрі дамытуға болатын қабілет екенін анық көрсетіп отыр.
– Этностық стереотиптер мен алдын ала пайымдаулар адамның қарым-қатынасына қалай әсер етеді? Оларды жеңудің қандай психологиялық жолдары бар?
– Этностық стереотиптер мен алдын ала пайымдаулар – бұл жеке адамның немесе әлеуметтік топтың басқа этнос өкілі туралы тұрақты, бірақ көбіне жалған немесе қарапайымдалған наным-сенімдері. Психологияда мұндай құбылыстар адамның когнитивті үнемдеуге ұмтылуы, яғни күрделі ақпаратты жеңілдетуге тырысуы және әлеуметтік үйрету нәтижесінде қалыптасатыны белгілі. Адамдар қоршаған ортаны жеңіл қабылдап, түсіну үшін белгілі бір үлгілерге, жалпылауға сүйенеді. Бірақ бұл үлгілер нақты өмірде шынайылықтан алшақ болуы мүмкін.
Этностық стереотиптер қарым-қатынас деңгейінде бірнеше бағытта кедергі келтіреді. Танымдық тұрғыдан адам өзіне ұқсас емес этнос өкілін "бөгде", "түсініксіз", кейде тіпті "қауіп" деп қабылдауы мүмкін. Бұл in-group/out-group деп аталатын әлеуметтік сәйкестік әсерінен туындайды. Эмоциялық деңгейде сенімсіздік, қорқыныш немесе ашық агрессия сезімі орын алуы ықтимал. Ал мінез-құлық деңгейінде мұндай стереотиптер дискриминация, әлеуметтік шеттету немесе тікелей шабуылға бейімділікке әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей,адамдардың көпшілігі саналы түрде этностық стереотиптермен келіспесе де, бейсаналық деңгейде олардың ықпалында болады. Бұл – стереотиптердің қаншалықты терең және күрделі психологиялық құбылыс екенін дәлелдейді.
Мұндай теріс ұстанымдарды жеңудің бірнеше психологиялық жолы бар. Ең танымал және тиімді тәсілдердің бірі –Гордон Оллпорт ұсынған контакт гипотезасы. Яғни, әртүрлі этностық топтар арасындағы сапалы, тең дәрежедегі, бірлескен мақсатқа негізделген қарым-қатынас кезінде стереотиптер әлсірейді. 500-ден астам зерттеуді қамтыған Pettigrew & Tropp метаанализі бұл тұжырымды толық растайды. Сонымен қатар, когнитивті қайта құрылымдау әдісі де маңызды. Адам өзінің ойлау жүйесіндегі жалпылауды, логикалық қателерді тануға және оны сын тұрғысынан қайта бағалауға үйренуі қажет. Бұл тәсіл когнитивті психотерапияда кеңінен қолданылады.
Эмпатияны дамыту мен рөлдік ойындар – басқа этнос өкілінің орнына өзін қойып көру, оның сезімін, уәжін түсінуге тырысу – стереотиптік көзқарастарды әлсіретеді. Бұл тәсіл тек рационалды түсінуге емес, эмоционалдық байланысты күшейтуге бағытталған. Бұған қоса, мәдениетаралық құзыреттілік – яғни басқа мәдениеттерді тану, салыстыру, құрметтеу қабілеті – этносаралық қарым-қатынасты жақсартуға ықпал етеді. Мұндай дағдылар білім беру, медиа және қоғамдық коммуникация жүйесі арқылы қалыптасады.
Этностық стереотиптер мен алдын ала пайымдаулар – адам психикасына тән табиғи, бірақ өзгертуге болатын құбылыс. Оларды жеңу – тек жекелеген адамның міндеті емес, сонымен бірге бұл қоғамның ақпараттық, білім беру және мәдени саясатының ортақ жауапкершілігі. Этносаралық құрмет пен түсіністік саналы көзқарас пен тәжірибеге негізделген жағдайда ғана шынайы түрде қалыптасады.
– Қоғамда этностар арасындағы шиеленіс пайда болған жағдайда, топтық травма мен ұжымдық агрессия қалай туындайды және оны емдеудің жолы бар ма?
– Этностар арасындағы шиеленіс – бұл жекелеген адамдар арасындағы келіспеушіліктен әлдеқайда ауқымды, терең әрі көпқабатты әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Мұндай шиеленістер көбіне тарихи, мәдени, саяси және эмоциялық жадымен астасқан, тұтас этностық топтардың арасында жүретін ұжымдық қақтығыстарға айналады. Психологияда мұндай жағдайлар жеке тұлғалық деңгейден жоғары тұрған, топтық сана мен ұжымдық эмоцияларға негізделген процестер ретінде қарастырылады. Осы шиеленістердің нәтижесінде қоғамда топтық травма мен ұжымдық агрессия пайда болады.
Топтық немесе ұжымдық психологиялық травма – бұл белгілі бір этнос немесе әлеуметтік топ ұзақ уақыт бойы зорлық-зомбылыққа, жаппай қуғын-сүргінге, кемсітушілікке немесе тарихи әділетсіздікке ұшыраған жағдайда қалыптасатын терең жара. Бұл жара бір буынмен шектелмейді. Ол мәдени жад пен тарихи нарратив арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Осындай психологиялық жүктің мысалын армян геноцидінен кейінгі ұжымдық жадыдан, Холокостты бастан кешкен еврей халқының ұрпақтарының ұстанымдарынан немесе Руандадағы геноцидтен кейінгі ұлттың әлеуметтік құрылымынан байқауға болады. Кеңестік кезеңнен кейінгі Орталық Азия мен Кавказдағы этностық қақтығыстардан соң да көптеген қоғамдарда әділетсіздік, қорқыныш, кек, бейбітшілікке деген күмән сияқты сезімдер ұзақ уақыт сақталып отыр. Осындайтравмалық ортада ұжымдық агрессия да бейсаналық түрде белсендіріледі. Қоғам белгілі бір этносты "қауіп көзі" ретінде қабылдай бастайды, ал қарапайым адамдардың бойындағы стереотиптер мен үрей тереңдей түседі. Мұндай жағдайда эмоциялық жұқтыру жүреді – яғни бір адамның қорқынышы немесе агрессиясы бүкіл топтың көңіл күйіне таралады. Сонымен қатарагрессия көбінесе "әділет үшін күрес" деген моральдық ақтау арқылы жүзеге асырылады. Бұл құбылысты Альберт Бандура "moral disengagement" деп атаған:адам өз әрекетін өз көзқарасына сай "дұрыс" етіп ақтап алады, сөйтіп зорлық әрекетіне психологиялық тосқауыл қойылмайды.
Алайда топтық травма мен ұжымдық агрессия – тұрақты күй емес, олардан сауығуға болады. Ол үшін бірнеше маңызды психологиялық және әлеуметтік қадам қажет. Біріншіден, әділдік пен мойындау – зардап шеккен топтың өткенін ашық тану, олардың жарасын мойындау, тарихи шындықпен бетпе-бет келу. Бұл процесс тек ресми кешіріммен емес, бейресми, мәдени, символдық деңгейде де жүруі керек. Екіншіден, ашық диалог пен нарратив алмасу – әртүрлі этнос өкілдерінің өзара тыңдауы, эмоциялық қабылдау мен түсіністікке келуі. Бұл жерде "narrative exposure therapy" сияқты психологиялық әдістер топтық терапия үшін тиімді. Үшіншіден, ортақ мақсат пен бірлескен тәжірибе – этностарды біріктіретін жобалар мен әрекеттер ұжымдық деңгейде серіктестік пен сенім қалыптастырады. Бұл мектеп, мәдени бастамалар, еріктілік немесе әлеуметтік жобалар болуы мүмкін. Төртіншіден, қалпына келтіруші әділет – қоғамдағы зиянның тек құқықтық емес, эмоциялық және адамгершілік деңгейде өтелуін қамтамасыз ететін тәсіл. Бұл әдіс Африка елдерінде, әсіресе Оңтүстік Африкадағы апартеидтен кейін кеңінен қолданылған.
Ұжымдық травма мен этностық агрессия – күрделі әрі сезімтал тақырып. Бірақ бұл жаралармен жұмыс істеу – тек саяси тұрақтылық үшін емес, сонымен бірге қоғамның психологиялық саулығы үшін де маңызды.Диалог, түсіністік, ашық мойындау мен бірге әрекет ету – сауығудың жалғыз жолы. Себебі жараны емдеудің алғашқы шарты – оның бар екенін мойындау. Ал сауығу – тек үнсіздікпен емес, шынайы қабылдау мен бірлескен болашақты құруға ұмтылу арқылы жүзеге асады.
– Балалар мен жасөспірімдерде ұлтаралық толеранттылық қалай қалыптасады? Отбасы мен мектептің бұл процестегі рөлі қандай?
– Балалар мен жасөспірімдерде ұлтаралық толеранттылықтың қалыптасуы – бұл күрделі, көпқабатты әлеуметтік-психологиялық процесс. Бұл қасиет адамның туа біткен ерекшелігі емес, оқыту, бақылау, қатынас және үлгі арқылы дамитын әлеуметтік дағды. Әсіресе балалық шақта, тұлғалық қалыптасудың бастапқы кезеңінде, этностық әртүрлілікке деген көзқарас әлі бейсаналық деңгейде қаланатындықтан, әлеуметтік орта – ең шешуші фактор.
Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы, сондықтан ұлтаралық қабылдау мен төзімділіктің негізі осы ортада қалыптасады. Ата-аналар өзара немесе сыртқы этностар туралы қандай пікір айтып, қандай эмоциямен бөліссе, бала оны бейсаналық түрде қабылдайды. Мысалы, өзге этносқа қатысты мейірімді, бейтарап не жағымсыз сөздер баланың санасында соған сәйкес "дұрыс-бұрыс" схемасын қалыптастырады. Ата-ананың өзі толерантты болса, бала да соған ұмтылады. Сондықтан отбасындағы эмоциялық климат, тіл, көзқарас және үлгі – шешуші рөл атқарады.
Мектеп – бұл тұлғаның әлеуметтік кеңістіктегі екінші маңызды қалыптастырушысы. Білім беру жүйесі тек пән үйретіп қана қоймай, қоғамдық ортада өмір сүрудің мәдениеті мен нормаларын қалыптастырады. Егер мектеп бағдарламасында әртүрлі этностардың тарихы, мәдениеті, тілі мен салт-дәстүрі объективті және сыйластықпен ұсынылса, бұл балаларда әртүрлілікке деген құрмет пен қызығушылық тудырады. Сонымен қатар мектеп ішіндегі этностық әртүрлілікпен жұмыс істеудің стилі де маңызды: мұғалімдердің бейтарап, әділетті болуы, буллингке жол бермеуі, балалар арасындағы теңдік пен ынтымақтастықты қолдауы – толеранттылықтың әлеуметтік тәжірибесін ұсынады.
Жасөспірім кезеңінде этностық сәйкестік туралы сұрақтар күшейе түседі, яғни "Мен кіммін?" деген ізденіспен қатар "Мен басқаға қалай қараймын?" деген мәселе де тереңдейді. Бұл кезеңде белсенді рефлексия және қоғамдық рөлдерді түсіну қабілеті артады. Сондықтан дәл осы уақытта толеранттылық тек есту не көру арқылы емес, жеке тәжірибе мен қарым-қатынас негізінде нығаяды. Жалпылай алғанда, ұлтаралық толеранттылық – қоғамда бірге өмір сүру мәдениетін меңгерудің көрінісі. Ол баланың эмоциялық қауіпсіздігіне, әлеуметтік қабылдануына, тұлғалық еркіндігіне тікелей байланысты. Ал бұл үшеуін қамтамасыз ететін негізгі институттар – отбасы мен мектеп.
– Қоғамдағы әлеуметтік әділетсіздік сезімі этносаралық сенімге қалай әсер етеді? Бұл сезімдерден туындайтын агрессияны психологиялық деңгейде қалай басқаруға болады?
– Әлеуметтік әділетсіздік сезімі – бұл адамдардың қоғамдағы мүмкіндіктер мен ресурстардың бөлінуін әділетсіз, тең емес деп қабылдауы. Психологияда мұндай сезім жеке адамның ғана емес, тұтас топтардың эмоционалдық және когнитивтік реакциясына ықпал ететін ұжымдық фрустрацияның бастауы ретінде қарастырылады. Бұл сезім этносаралық сенімге тікелей әсер етеді, өйткені адамдар әділетсіздіктің себебін көбінесе бөгде топтармен байланыстыра бастайды. Мұндай кезде басқа этнос өкілдері "бәсекелес", "артықшылыққа ие" немесе "қолдау көріп отыр" деген стереотиптер қалыптасады. Сөйтіп, этносаралық сенім әлсіреп, ұжымдық реніш пен бейсаналық агрессия пайда болады. Бұл құбылысты психологияда realistic conflict theory арқылы түсіндіруге болады. Теорияға сәйкес, ресурстар үшін бәсекелестік сезімі бар ортада топтар арасында шиеленіс артады, ал әділетсіздік сезімі бұл бәсекелестікті тереңдете түседі. Сонымен қатар relative deprivation theory – адамдар абсолюттік жоқшылықтан емес, өзін басқа топпен салыстырудағы айырмашылықты әділетсіз деп қабылдағанда көбірек агрессия танытады. Осыдан туындайтын агрессияны психологиялық тұрғыда басқару үшін ең алдымен когнитивтік қайта бағалау маңызды. Яғни адам немесе топ өзінің сезімін сыртқы жауға аудармай, жағдайды тереңірек түсінуге ұмтылуы керек. Бұл үшін психоәлеуметтік тренингтер, диалог алаңдары мен қоғамдық медиация тәжірибелері тиімді болуы мүмкін.
Эмоцияны реттеудің тағы бір жолы – эмпатияны дамыту. Басқа топтың жағдайын, сезімін түсіне алу қабілеті – агрессияны төмендететін негізгі факторлардың бірі. Бұл процесс когнитивті ғана емес, аффективті деңгейде де жүруі қажет. Мемлекет пен қоғамдық институттар деңгейінде әділеттілік сезімін қалпына келтіру, яғни инклюзияны қамтамасыз ету, мүмкіндіктер теңдігін ашық көрсету, шешім қабылдауға әртүрлі топтардың қатысуын арттыру – бұл сенім дағдарысын психологиялық тұрғыда емдеудің институционалдық жолы. Қорытқанда әлеуметтік әділетсіздік сезімі тек экономикалық немесе саяси емес, психологиялық сенім құрылымына тікелей әсер ететін фактор. Ол басқарылмаса, этносаралық қатынастарды улап, ұзақмерзімді күйзеліс пен агрессияға алып келуі мүмкін. Ал оны жеңу – сана, сезім және құрылымдық әділеттілік деңгейінде қатар жүруі тиіс кешенді процесс.
– Әлеуметтік желілерде жиі кездесетін ұлтқа байланысты негатив пікірлер мен стереотиптер жеке адамның санасына қалай әсер етеді?
– Әлеуметтік желілер – қазіргі қоғамдағы ең ықпалды ақпараттық және эмоциялық кеңістіктердің бірі. Бұл ортада ұлтқа қатысты негатив пікірлер мен стереотиптердің жиі қайталануы адамның санасына бейсаналық деңгейде теріс үлгілер мен көзқарастарды сіңіреді. Психологияда мұны имплицитті (бейсаналық – автор түсіндірмесі) әлеуметтік ұстанымдардың қалыптасуы деп атайды.
Біріншіден,адамның когнитивті жүйесі қайталанатын ақпаратты шындық ретінде қабылдауға бейім. Егер әлеуметтік желіде белгілі бір этнос туралы теріс пікірлер жүйелі түрде тараса, жеке тұлғаның санасында сол этносқа қатысты жағымсыз ассоциациялар қалыптаса бастайды. Бұл әсіресе әлеуметтік тәжірибесі аз, өзіндік фильтрі қалыптаспаған жастар мен жасөспірімдерге күшті әсер етеді.
Екіншіден, мұндай мазмұн "топтық ойлау" механизмін күшейтеді. Яғни, қолданушы өзін бір пікірді ұстанатын адамдар тобының мүшесі ретінде сезініп, сол көзқарасты сынсыз қабылдай бастайды. Бұл – ұжымдық агрессия мен стереотиптердің кеңеюіне жол ашады.
Үшіншіден, негатив пікірлер жәбірленуші этнос өкіліне де әсер етеді. Психологияда "стереотиптік қауіп" деген ұғым бар. Яғни адам өзі туралы қоғамда бар негатив пікірді естіген сайын, соған сәйкес қорқыныш, мазасыздық, өзін төмен бағалау сияқты психологиялық реакциялар пайда болады. Бұл оның әлеуметтенуіне, өзін көрсетуіне, сенімділігіне теріс ықпал етеді. Сонымен қатар, әлеуметтік желіде қалыптасқан ұлтаралық кернеу шынайы өмірдегі қарым-қатынастарға да әсер етуі мүмкін. "Онлайн агрессия" мен "офлайн қақтығыстың" арасындағы шекара барған сайын жойылып келеді. Мұндай әсерлерден қорғану үшін ақпараттық сауаттылықты, медиафильтр дағдыларын және эмоциялық интеллектіні дамыту қажет. Сонымен бірге,желі кеңістігінде негативті мазмұнға қарсы позитивті нарративтер мен этностар арасындағы өзара құрметті насихаттайтын контенттің үлесін арттыру – бұл да психологиялық иммунитет қалыптастырудың маңызды бөлігі.
– Психологиялық тұрғыдан алғанда, ұлтаралық сенім мен түсіністік қай кезде бұзылады? Қандай жағдайда адамдар бір-бірін "бөгде" немесе "қауіп" ретінде қабылдай бастайды?
– Психологиялық тұрғыдан ұлтаралық сенім мен түсіністік – адамның ішкі қабылдауы мен әлеуметтік тәжірибесінің, мәдени ортаның, эмоциялық жадтың және когнитивті үлгілердің өзара әрекетінен қалыптасатын нәзік тепе-теңдік. Бұл тепе-теңдік әрдайым тұрақты емес, ол нақты тарихи, әлеуметтік немесе жеке оқиғаларға байланысты бұзылуы мүмкін. Әсіресе топтар арасында қатер, әділетсіздік немесе бәсекелестік сезімі күшейген сәтте, бұрынғы сенім орнына қорғаныш пен күдік пайда болады. Психологияда бұл үдеріс көбінесе "ingroup –outgroup" ("біз – олар" – автор түсіндірмесі) дихотомиясы арқылы түсіндіріледі. Адамдар өз тобын ("біз" – автор түсіндірмесі) оң тұрғыда, ал басқа этносты ("олар" – автор түсіндірмесі) жиі теріс, қауіпті немесе жат ретінде қабылдауға бейім. Бұл – әлеуметтік сәйкестік пен өзін қорғау механизмдерінің табиғи салдары. Бірақ бұл бейімділік нақты бір факторлар әсерінен күшейіп, сенімнің бұзылуына алып келуі мүмкін.
Ең жиі кездесетін себептердің бірі – ресурстарға – материалдық не символдық қорлар үшін бәсекелестік. Егер адамдар басқа этнос өкілдерін өз мүмкіндіктері мен артықшылықтарына қауіп төндіруші ретінде қабылдай бастаса, онда сенім әлсірейді. Бұл "realistic conflict theory" бойынша, нақты ресурстар үшін күресте этносаралық шиеленіс туындайды.
Тағы бір маңызды фактор – әлеуметтік әділетсіздік сезімі мен коллективтік реніш. Егер белгілі бір этностық топ өзін қоғамда кемсітілген, шеттетілген немесе әділетсіздікке ұшыраған деп есептесе, бұл – ішкі агрессия мен "бөгдені кінәлау" механизмін іске қосады. Ал басқа топ бұл наразылықты "қауіп" деп қабылдауы мүмкін. Сондай-ақ, ұлтаралық сенім мен түсіністік ақпараттық манипуляция мен стереотиптердің таралуы кезінде де бұзылады. Әсіресе әлеуметтік желілерде белгілі бір этносқа қатысты жалған не біржақты теріс пікірлердің көп таралуы адамдардың сол топқа деген көзқарасын бейсаналық түрде бұрмалап жібереді. Бұл "қоғамдық жау" бейнесін жасау арқылы "бөгделендіру" механизмін қалыптастырады. Психологияда мұны "де-гуманизация" дейді – яғни басқа топты адамдық сипатынан айыру. Ұзақ мерзімді перспективада бұл процестер қоғамдық сенім дағдарысына алып келеді. Этносаралық қатынастарда сенім бұзылғанда, адамдар күнделікті өмірде бір-біріне күдікпен қарай бастайды, жай сөз, әзіл, тіпті көзқарасқа дейін "қастандық" ретінде қабылдануы мүмкін. Бұл – эмоционалдық поляризацияның жоғары деңгейі, ол ұжымдық психикада жаулықты күшейтеді. Дегенмен, психология бұл үдерістің қайтымды екенін де көрсетеді. Егер адамдар арасында тұрақты, тең құқылы және мағыналы қарым-қатынас орнатылса, сенім қалпына келе бастайды. Бірақ ол үшін жеке тәжірибе ғана емес, қоғамдық деңгейде саяси әділет, ашық диалог пен оң эмоциялық орта қажет.
Қорытқанда, ұлтаралық сенім мен түсіністік тек идея емес – ол адамның ішкі қауіпсіздігіне, әділеттілік сезіміне, әлеуметтік қолдауына және когнитивті бейтараптығына тікелей байланысты. Бұл факторлардың біреуі бұзылса, адам "бөгдені" қауіп деп қабылдай бастайды, ал бірнешеуі қатар бұзылса – онда сенімнің орнына қорғану, агрессия мен жатсыну басым болады. Сондықтан мұндай сенімді сақтау үшін психологиялық сауаттылықпен қатар, қоғамдық әділет пен эмоционалдық тұрақтылықты қолдайтын кең орта қажет.
– Ұлтаралық қақтығыстардан кейінгі психологиялық қалпына келу процесі қалай жүруі керек? Қоғамға не көмектеседі – үнсіз қалу ма әлде ашық диалог па?
Ұлтаралық қақтығыстар – бұл тек физикалық немесе саяси шындық қана емес, ең алдымен, терең психологиялық жара. Ондай оқиғалардан кейін қоғамда ұжымдық жарақат, эмоциялық поляризация, сенім дағдарысы және бейсаналық қорғаныс механизмдері белсенді түрде көрініс береді. Қалпына келу процесі – бұл жай ғана жағдайды ұмытып кету емес, ол саналы түрде жараны мойындау, өңдеу және қайтадан адамаралық сенімді қалыптастыру үдерісі. Психология тұрғысынан бұл – ұжымдық емделу деп аталады.
Алғашқы кезең – травманың танылуы.Қоғамда қақтығыстың болғанын жоққа шығару немесе "уақыт емдейді" деген көзқарас – ұзақмерзімді жағынан қауіпті.Өйткені жасырылған эмоциялар мен өңделмеген ауыр сезімдер кейін жанама агрессия, стереотиптер, кек және қайта оралатын шиеленістер түрінде көрініс табуы мүмкін. Сондықтан психологиялық қалпына келудің алғашқы шарты – ашық әрі әділетті мойындау. Мұнда ашық диалогтың рөлі шешуші. Бірақ бұл қарапайым пікір алмасу емес, кәсіби деңгейде жүргізілетін психоәлеуметтік медиаторлар, қоғамдық терапевтік кеңістіктер, нарративтік әдістер арқылы ұйымдастырылған қорғалған коммуникация болуы керек. Осындай ортада қақтығыстың екі жағы да өз тарихын, эмоциясын, көзқарасын бөлісіп, өзара жараны мойындауға мүмкіндік алады. Бұған мысал ретінде Оңтүстік Африкадағы апартеидтен кейін құрылған "Шындық пен татуласу комиссиясын" келтіруге болады. Онда қоғам қылмысты кешіруді емес, оны естіп, түсініп, санамен қайта қабылдауды мақсат етті.
Психологиялық емделу үшін эмоциялық қауіпсіздік кеңістігі өте маңызды. Адамдар өз ойы мен тәжірибесін бөлісуге дайын болуы үшін олар өзін еститін, айыпталмайтын және кемсітілмейтін ортада сезінуі керек. Бұл ретте қоғамдық ұйымдар мен мемлекет тарапынан қамқор, бейтарап, тыңдауға дайын позиция маңызды. Бірақ, өкінішке қарай,көптеген қоғам ұлтаралық қақтығыстан кейін "үнсіздік стратегиясын" таңдайды.Бұл – бейбітшілікті сақтау мақсатындағы тактикалық қадам сияқты көрінгенімен, психологиялық тұрғыда травманың "консервациясы" болып есептеледі. Үнсіз қалу – уақытша тыныштық береді, бірақ ұзақмерзімді перспективада өңделмеген жараны тереңдете түседі. Мұндай травма ұрпақтан ұрпаққа беріліп, тарихи әділетсіздіктің символына айналуы мүмкін. Психоаналитик Вамик Волькан мұны "топтық жадтағы қатып қалған жара" деп сипаттайды. Сонымен қатар қалпына келу үдерісі – қоғамдық келісім мен ортақ естеліктерді қайта құру процесі. Бұл жерде мәдениет, өнер, білім үлкен рөл атқарады. Қақтығыстан кейінгі қоғамда ортақ тарихты қайта жазу емес, әр этнос пен топтың жарақаттық тәжірибесін заңды, елеулі және құрметті деп мойындау маңызды. Бұл – ұжымдық кешірімге емес, ұжымдық түсіністікке апаратын жол.
Қорыта айтқанда, ұлтаралық қақтығыстан кейін қалпына келу – жай ғана тыныштық емес, бұл – саналы емделу жолы. Үнсіздік – уақытша қорған болуы мүмкін, бірақ ол жараны жаза алмайды. Ал ашық, әділетті, құрметке негізделген диалог – адамның психикасына да, қоғамның құрылымына да сенім мен түсіністі қайта алып келетін бірден-бір тиімді жол.