Қазақстанға келетін туристерді не қызықтырады және біз не ұсына аламыз? Сарапшымен сұхбат

Халықаралық Kompas Touroperator компаниясының құрушысы әрі жетекшісі Анна Загоруйко Қазақстанға демалысын өткізуге келетін туристердің ерекшелігі туралы әңгімеледі. Айтуынша, әр мемлекет туристерінің келетін маусымы болады және қызығушылықтары мен түнейтін уақыттары да әртүрлі болып келеді. Сондай-ақ, ол туризм саласының Қазақстан экономикасына қалай әсер етіп отырғанын және бұл саланың қандай артықшылықтары мен кемшіліктері бар екенін айтып берді.
– Қазақстанға туристер қай елдерден жиі келеді?
– Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2024 жылы Қазақстан шекарасын15 миллионшетелдік азамат кесіп өтті. Бұл сан тіркелген еңбек мигранттары мен елде тұрақты тұратын экспатрианттарды қоспағанда, Қазақстанға келіп-кеткен және түнеген туристерді қамтиды.
2024 жылдың алғашқы 9 айында Қазақстандағы орналастыру орындарында968 667шетелдік турист түнеген. Ең көп түнеген туристердің ТОП-5 елі (кему ретімен):
Ал ТОП-10 қатарынаӨзбекстан, Германия, Корея, ҚырғызстанжәнеБеларусьелі кіреді.
Аймақтық тұрғыда ең көп түнейтін туристерді қабылдайтын қалалар мен өңірлер (кему ретімен):Алматы, Астана, Маңғыстау, Шымкент, Атырау, Ақтөбе, Қарағанды, Ақмола, Шығыс ҚазақстанжәнеҚостанайоблысы.
– Қазақстанға туристер қай маусымда жиі келеді?
– Қазақстанның алып территориясын ескерсек, елдің бір бөлігінде қыс әлі жалғасып жатса, басқа өңірлерде жаз басталып кетеді. Сондықтан маусымдық ерекшеліктер бар.
Туристердің маусымдық ағымы негізінен екі факторға тәуелді:
Мысалы, Таяу Шығыс елдерінен (Біріккен Араб Әмірлігі, Оман, Кувейт, Катар, Бахрейн) келетін туристердің саны тұрақты өсіп, қазірдің өзінде жыл бойына жалғасатын үрдіске айналып отыр. ТМД елдерінен келетін туристер үшін Қазақстан жыл бойы сұранысқа ие бағыт. Әсіресе, Ресейден келушілердің саны көп, бірақ соңғы жылдары түнейтін туристердің өсімі бәсеңдеген. АлҮндістаннан келетін туристер саны бірнеше есе артты.
Қытайлық туристер Қазақстанға жаңа визасыз режимге үйреніп келеді. Қазіргі уақытта олар көктем, жаз және күз мезгілдерінде көптеп келеді. Еуропалық туристер негізінен көктем мен күз аралығында, ал Оңтүстік Азия және Таяу Шығыс елдерінің туристері жыл бойына келетін үрдіске көшіп жатыр.
– Қазақстанға келетін туристерді не қызықтырады?
– Шетелдік туристердің қызығушылығы әртүрлі. Кейбіреулер үшін қауіпсіздік, түсінікті тілдік орта, мәдени ұқсастықтар және табиғи әртүрлілік маңызды. Басқалары үшін ортақ дін, табиғи-климаттық ерекшеліктер және көшпенділер мәдениетінің түпнұсқалығы қызықты. Ал енді үшіншілерін қарлы таулар, жасыл ормандар мен көпұлтты мәдениет тартады. Туристердің белгілі бір бөлігі қалалардағы ерекше нысандар мен қорықтардағы табиғи-мәдени мұраларға қызығады.
Қазақстанда шетелдіктер ең көп баратын орындар
Туристер Қазақстанның табиғи ландшафттарының әртүрлілігін, қала маңындағы дамыған инфрақұрылымды және сақталған мәдени мұраны жоғары бағалайды.
Әр өңірде өзіндік ерекше туристік орындар бар, олар өз зерттеушісін күтіп отыр десек те болады. Оның ішінде өңірлер мен тіпті елдерді біріктіретін бірегей турөнімдердің соңғы үлгілерінің бірі – теміржол круизінің эксперименттік үйлесімі және елдің оңтүстік қалаларының көркем жерлерін, сондай-ақ Ұлы Жібек жолының Орталық Азиядағы мәдени-тарихи мұрасын біріктіретін сапар – Keruen Express. Бұл жоба Өзбекстан мен Қазақстан халықтарын байланыстырып, шетелдік қонақтарға ежелгі маршрутты заманауи тәсілмен зерттеуге мүмкіндік береді.
Keruen Express таңғы аспен қамтылған, жоғары жайлылықтағы чартерлік пойыз, қазақстандықтар мен шетелдік қонақтарға арналған. Бұл – ежелгі қалалардың тарихи атмосферасын сезініп, заманауи ойын-сауық орындарымен танысудың ең жақсы тәсілі, сондай-ақ мәдени алмасу үшін ең ыңғайлы көлік түрі.
– Шетелдік туристер бір сапарға қанша ақша жұмсайды?
– Туристердің шығындары еліне, отбасы мүшелерінің санына және саяхат мақсатына байланысты айтарлықтай өзгереді. Орта есеппен бір турист сапар барысында бірнеше жүз доллардан 2-3 мың долларға дейін жұмсайды. Бұл шығындарға:
– Туризм Қазақстан экономикасына қандай пайда әкеледі?
– Ең тікелей, тура әсерін қалыптастыратын фактор – туристің өзі, ол тамақтану, көлік, туристік қызметтер салаларында, сондай-ақ сапар барысында әртүрлі тауар мен қызметтерді сатып алу арқылы 3-тен 8-12-ге дейін жұмыс орнын құрады. Мәселе тек туристер саны мен олардың белгілі бір аймаққа келу мотивациясында, ал жергілікті бизнес пайда болған сұранысқа бейімделіп, шикізаттық емес салаларда жаппай жұмыспен қамтуға ықпал етеді.
Туризм қазірдің өзінде дамып келеді, бірақ ол әлі біркелкі бөлінбеген әрі ол мемлекеттің қолжетімді инфрақұрылыммен қамтамасыз етуіне және жергілікті туристік индустрияның ұсыныстарына тікелей тәуелді. Бұл индустрияға тамақтану, көлік, орналастыру, ойын-сауық салалары, сондай-ақ жеңіл өнеркәсіптен бастап азық-түлік және тұрмыстық қызмет көрсетуге дейінгі ондаған қосымша секторлар кіреді.


Қыз алып қашу – дәстүр ме, қылмыс па? Ара-жігін қалай ажыратамыз

Соңғы үш жылда Қазақстанда қыз алып қашу немесе мәжбүрлеп некеге тұрғызу фактілеріне қатысты полицияға 214 шағым түскен. Оның тек 10-ы ғана сотқа жеткен. Қалған 204 іс тергеу сатысында жабылған. Енді қыз алып қашқандарға қылмыстық жауапкершілік енгізіледі. Сенат қылмыстық кодекстке осындай өзгерістер енгізу туралы заң жобасын мақұлдады.
Заңнамалықөзгерістергесәйкес, енді адамды бопсалау арқылы некеге тұруға мәжбүрлеу — қылмыстық жауапкершілікке жатады. Мұндай әрекет үшін: 2 мың АЕК-ке дейін айыппұл(шамамен 7,8 млн теңге)немесе дәл осы мөлшерде түзеу жұмыстары немесе 2 жылға дейін бас бостандығын шектеу не бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады.
Егер некеге мәжбүрлеу кезінде күш қолданылса, жәбірленуші кәмелетке толмаған болса, материалдық немесе өзге де тәуелділік жағдайы пайдаланылса, алдын ала сөз байласқан топпен бірге жасалса, қызмет бабын пайдалану арқылы жасалған болса,жаза күшейтіледі.Мұндай жағдайда5 мың АЕК-ке дейін айыппұл(2025 жылы — шамамен 19,6 млн теңге)немесе бостандығын шектеу, немесе 3 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады.
Ал алып қашу немесе некеге мәжбүрлеу кезіндежәбірленуші ауыр зардап тартса, кінәлі адам 5 жылдан 10 жылға дейін түрмеге қамалуы мүмкін.
Бұған дейін заңда бір жеңілдік болған: егер ұрланған адам өз еркімен босатылса, кінәлі адам жазадан құтылатын. Енді бұл норма заңнан алынып тасталды. Яғни, күдікті адам жәбірленушіні босатқан күннің өзінде жауапкершіліктен құтыла алмайды.
Осы ретте Informburo.kz құқық қорғаушы,феминист Айгерім Құсайынқызыменжәнеэтнограф Бұлбұл Кәпқызыментілдесіп, жаңа өзгерістерге қатысты пікірін білді.
Айгерім Құсайынқызы, құқық қорғаушы, феминист:
– Біз үнемі айтып жүретін және Қазақстан Республикасының Конституциясының бірінші бабында айтылғандай, Қазақстан – құқықтық мемлекет болғандықтан, кез келген әрекет құқықтық тұрғыда шектелуі керек, шешілуі керек. Яғни, кез келген азаматтық-құқықтық қарым-қатынастарда орын алатын әрекеттер – ол қыз алып қашу, қаржылық алаяқтық, хорасмент, сексизм болсын – "ол мәдениет еді", "дәстүр еді", "менталитет еді", "біздің тәрбиемізде бар еді" деген ақтаусыз, тек қана заң мен тәртіп шегінде реттелуі керек. Құқықтық мемлекеттің анықтамасы – осы. Қоғамның барлық саласындағы кез келген қатынас шешілген кезде, оның соңғы қаралатын инстанциясы – әжелердің, аталардың, ардың, ұяттың соты емес, заңның алдында құқықтық жауапкершілік болуы керек.
Қыз алып қашудың құқықтық, заңнамалық бөлек бап болып енгізілуі депутаттардың бастамасымен жүзеге асты деп айта алмаймын. Ол – азаматтық қоғамның, соның ішінде феминистердің еңбегінің жемісі. Оны нақты айту керек. Себебі, 1997 жылы Қазақстан Республикасының сол кездегі Қылмыстық кодексінен қыз алып қашу бабы алып тасталғаннан бері кез келген азаматтық белсенді, адам құқықтары саласында жүрген мамандар осы мәселені айтып келе жатыр. Соның 2025 жылы заңға енгізілгеніне қуану керек пе, білмеймін. Әлбетте, алға басатын қадам. Алайда, егер 1997 жылы соны Қылмыстық кодекстен алып тастамағанда, мүмкін мыңдаған қыздың тағдыры сынбас па еді?!1997 жыл мен 20225 жылдың аралығында "алып қашу" деген бөлек бап болмағандықтан, Қазақстанда нақты қанша қыздың өзінің еркінен тыс күшпен ұрланғанын, қанша қыздың отбасы содан кейін бүлінгенін біле алмаймыз.Оны ешбір экономист, ешбір статист есептеп бере алмайды.
Қазіргі Қылмыстық кодекстің 25-бабы – "Адам ұрлау" деп аталады. Бірақ, біз қыз алып қашудың Қырғызстандағыдай, Әзербайжандағыдай бөлек бап болуын талап еткен болатынбыз. Дәл қазіргі өзгеріс бойынша бұл бап "Қыз алып қашу" емес, "Некеге тұруға мәжбүрлеу" деп аталады. Яғни "қыз" деген сөз жоқ, адамның жынысы аталмайды. "Қыз алып қашу" деген баптың сипаттамасының болмауынан-ақ бұл жерде акцент "қыз алып қашуға" қойылған деп айта алмаймын. Әлбетте, адам ұрлаудың және қыз алып қашудың объективті, субъективті құқықтық мотивтері әртүрлі болғандықтан, Қазақстанда қыз алып қашу бойынша құқықтық статистика жүргізілмегендіктен және бұл заң қабылданғаннан кейін Қазақстанда қыз алып қашу мынанша пайызға азайды деп айта алмаймыз. Себебі, Қазақстан Республикасының құқықтық қарым-қатынасын тек қана заң реттей алмағандықтан, кейбір өңірде ол әлі де дәстүр, мәдениет, тарих, "атадан қалған із", "әжеміз де солай отбасылы болған" еген сияқты ұғымдармен ақталатындықтан, тек қана бір бапты енгізу арқылы мәселе шешіліп кетеді дей алмаймыз. Ол кешенді түрде әр тарапта жүргізілетін жұмыс.
Қазір ақпараттық-мәдени жұмыстар жүргізілуі керек. Жарнамада болсын, телеарнада болсын – кез келген жерде қыз алып қашу қылмыс екенін айта беру қажет. Бұрын ол атадан қалған дәстүрге баланып келді. Ол дұрыс емес. Ол туралы этнографтар да, тарихшылар да айтқан. Қыз бен жігіттің әке-шешесі үйленуге рұқсат бермеген кезде бірге қашып кетуі – басқа мәселе.
Ал бізде Қазақстанда етек жайған дүние – танымайтын қызды өзінің еркінен тыс алып кетуі немесе сыртынан біліп жүрген жігіттің әйел ету мақсатында қызды күшпен алып кетуі. Қыздардың осыны біле тұра, өзін танымайтын, сүймейтін адамдармен отбасы құрып кетуі, төзіп кетуі қоғамның үлкен дерті болды. Неліктен? Себебі, бізде "қызға қырық үйден тыю", "қыздың жолы жіңішке" деген мақалдарға қарап, біз қыздардың отбасылық өмірі, некесі зорлықпен басталуы қалыпты деп қабылдап келдік. Зорлықпен басталған некеде кейін физикалық, әлеуметтік-экономикалық, сексуалды сипаттағы зорлық болса, соның бәрін біздің қыздарымыз қалыпты жағдай деп қабылдап келді. Соған қарамастан, неге әйелдер зорлық жайлы хабарламайды дейміз. Бұл жауапкершілікті қыздарға жүктеп қоятын, жәбірленуші тарапты аямайтын, өте қатты қысым жасайтын қоғамның пікірі.
Себебі адамдар бала кезден естіп өскен ертегі, аңыздармен өмір сүргісі келеді және сол ертегі мен аңыздардың, дәстүрдің, менталитеттің ішінде "қыз алып қашу – қалыпты жағдай" деген пікір болды. Енді сол пікірді жоққа шығару үшін бізге әлі ондаған жыл керек. Себебі Қырғызстанда "қыз алып қашу" деген жеке бап бұрыннан болса да, статистика бойынша жылына 5 мың қыз қыз алып қашудың құрбаны болады екен. Яғни, қоғамның мәдениеті, әлеуеті, кез келген зорлыққа төзбеушілік, толеранттылық мәдениеті қалыптаспай, бір бап – ешнәрсені шешпейді деген сөз.
– Негізінде, "қыз алып қашу" деген атауы ғана үрейлі естілгенімен, бұрынғы заманда бұл шын мәнінде зорлыққа негізделген әрекет емес еді. Ертеректе қыз бен жігіт өзара келісіп, дәстүр бойынша ғана "алып қашатын". Яғни, бұл жерде қыз да, жігіт те келісіп, ата-анасына айтпай, бірге кете беретін. Бұл бұрыннан бар, келісімге негізделген дәстүр.
Қазіргі заманда той жасау оңай емес. Қыз тұрмысқа шыққысы келсе, ата-анасы ұзату тойын жасап беруі керек. Бірақ көп жағдайда оған мүмкіндігі болмай жатады. Сондай кезде кейбір аналар қызына "үндемей кетіп қалсаңшы" деп өзі-ақ айтады. Қыз солай кетіп қалады, ал сырт көзге бұл да "алып қашу" сияқты көрінеді. Сөйтіп, ата-ананың да жағдайы жария болмайды, қыздың да абыройы сақталады. Бұл шын мәнінде, халқымыздың қарапайым ғана, сабырмен қабылданатын жолы еді. Өзіміз де кезінде дәл солай кеткенбіз. Ешкім зиян шеккен жоқ.
Бірақ, бүгінде "алып қашу" деген сөздің тасасына тығылып, қызды зорлықпен алып кетіп, оны жылатып, есік алдында күштеп көндіру – мүлде басқа, өте өрескел жағдай. Мұндай әрекеттер көбіне оңтүстік өңірлерде жиірек кездесетіні жасырын емес. Бұл ешқандай дәстүр емес, керісінше, адамның өміріне зорлықпен араласу. Сондықтан мұндай әрекеттерге заңмен нақты тыйым салынуы қажет.
Егер қыз өз еркімен барған болса, бұл жағдайда оны "алып қашу" деп атауға болмайды. Ол келісіммен отбасын құру. Мұндай жағдайда тергеу кезінде де қыздан: "Сен өз еркіңмен келдің бе, әлде мәжбүрледі ме?" – деп сұрайды. Қыздың өзі шындықты айтуы маңызды. Бірақ қыз өз еркімен кетіп, кейін жағдайды бұрмалап, "мені алып қашты" десе, әділетсіздік орнайды. Сондықтан әр жағдайды жеке қарап, шынайы мән-жайына үңілуіміз қажет.
Сол себепті заң жүзінде тыйым салғанда мына мәселені ескеру қажет: қыз өз еркімен барды ма, әлде оны мәжбүрледі ме? Егер келісіммен кеткен болса, ол дәстүрдің шеңберіндегі жағдай. Ондайға қатаң жаза қолдану – дұрыс емес. Ал шын мәнінде күш қолданылған болса, онда заң шеңберінде жауапкершілік болуы тиіс.
Қорытқанда, әр жағдайға терең үңіліп, нақты бағалау керек. Келісіммен құрылған одақ – қылмыс емес, ал еркінен тыс алып кету – қылмыс. Осы екеуінің аражігін ажыратып барып, шешім қабылдау маңызды.


Дана Қарағұсова. Ғарышқа алғашқы болып ұшатын қазақ қызы кім

Қазақстандық кәсіпкер Дана Қарағұсова жуырда Blue Origin компаниясының суборбиталық туристік ғарыш сапарына қатысады. Бұл – ел тарихындағы сирек оқиға. Бұған дейін ғарышта тек үш қазақстандық ғарышкер болған. Енді олардың қатарына кәсіпкер әйел де енеді. Осы ретте Informburo.kz Дананы оқырмандарға таныстыруды жөн көрді.
Дана Карағұсова – кәсіпкер, маркетинг саласының маманы. Ол 25 жылдан бері медиа, дистрибуция және іс-шаралар индустриясында жұмыс істеп келеді. Қазақстандағы First Media Group маркетинг холдингінің негізін қалаған.  JLo, Backstreet Boys, 50 cent сияқты әлем жұлдыздарының Алматыдағы концертін осы холдинг ұйымдастырған.
Дананың анасы – бұрынғы еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі, сондай-ақ мәжіліс пен сенат депутаты болған Гүлжан Карағұсова.
Кәсіби қызметінен бөлек, Дананың жеке қызығушылықтары да айрықша: ол альпинизммен әуестенеді, Африкадағы Килиманджаро шыңына және Кавказдағы Эльбрусқа көтерілген.
Дана Қарағұсовамен бірге ғарышға кәсіпкер Джефф Элгин, инженер Клинт Келли ІІІ, стартаптар негізін қалаушы Аарон Ньюман, украин кәсіпкері Виталий Островский және аты-жөні құпия тағы бір жолаушы аттанады.
1 қазанда Blue Origin компаниясы NS-36 миссиясының құрамын жариялады. Сол тізімде Дана – Қазақстаннан шыққан жалғыз қатысушы. Компания миссияның нақты күнін алдағы уақытта хабарлайтынын мәлімдеді.
"Адамзаттың болашағы ғарышпен байланысты. Жаңа шекараларды игеру арқылы біз тек технологияны ғана дамытып қоймаймыз, өз мүмкіндігімізді де кеңейтеміз. Мен үшін Blue Origin-нің NS-36 миссиясы – зерттеу жобасының бір бөлігі әрі жылдар бойғы арманыма жасалған қадам", – депжазды.
Ұшу күні жақын арада жарияланады. Бұған дейін Blue Origin қазан айының басында ұшатынын хабарлаған. Сапарды BlueOrigin.com сайтында, YouTube платформасында, әлеуметтік желілерден тікелей эфирде көруге болады.
NS-36 миссиясы – New Shepard бағдарламасы аясындағы 15-ұшу. Осы күнге дейін Blue Origin ғарышқа 75 адамды ұшырды. Ғарышкер-туристер ғарыштың халықаралық шекарасы – Карман сызығынан асып шығады. Әдетте сапар шамамен 10–12 минутқа созылады. Осы уақыт ішінде Жерді ғарыштан көруге болады.
Компания алғаш рет туристерді ғарышқа 2021 жылғы 20 шілдеде жіберді. Оның арасында америкалық миллиардер, Amazon және Blue Origin компанияларының негізін қалаушы Джефф Безос болды.
Интернеттегі деректерге сүйенсек, мұндай сапардың құны – шамамен 500 мың доллар. Ал 2021 жылы Джефф Безоспен бірге алғашқы ғарыш сапарына билет онлайн-аукционда 28 миллион долларға сатылған.


ChatGPT орнына – Oylan, MangiSoz, Beynele және TilSync: Қазақстандық жаңа 4 жаңа жасанды интеллектке шолу

Жасанды интеллект енді қазақша ойлайды. Назарбаев университеті ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты (ISSAI) төрт бірдей отандық жасанды интеллект өнімін таныстырды.
ISSAI әзірлегенOylan 2.5– мультимодальды, яғни мәтін, дауыс және сурет арқылы ақпарат қабылдайтын көптілді көмекші. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде сөйлей алады. Ең маңызды жаңалығы – латын әліпбиінде жұмыс істей алу мүмкіндігі.
ISSAI IT өнім менеджеріӘмина Байкенованыңайтуынша, Oylan моделі әмбебап жаһандық ЖИ жүйелерінен түбегейлі ерекшеленеді. Себебі бұл модель толықтай Қазақстанда әзірленіп, отандық мәліметтерге негізделіп оқытылған.
"Басқа ірі халықаралық жүйелерден айырмашылығы, Oylan – қазақ тілін басты әрі негізгі тіл ретінде меңгерген модель. Ол қазақ тілініңтерең құрылымын, диалектілік ерекшеліктерін, ресми және бейресми сөйлеу стильдерінжақсы түсінеді. ИИН, Kaspi, QR-кодсияқты отандық ұғымдарды таниды әрі орынды қолдана біледі. Сонымен қатар, ол қазіргі латын қарпін де қабылдай алады. Сонымен қатар Oylan мәдени тұрғыдан сезімтал және Қазақстан заңнамасына сай, рұқсат етілмеген контенттен автоматты түрде бас тартады", – дейді Әмина Байкенова.
ISSAI командасы 2026 жылдың желтоқсанына дейін Oylan моделін одан әрі кеңейтуді жоспарлап отыр. Жаңа мүмкіндіктер модельдің тек мәтінді ғана емес, сонымен қатар сурет, аудио және видеоны қабылдап, өңдей алуын қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, модельге "интеллектуалды агент" функциясы енгізіледі. Мысалы, егер сіз "Алматыдан Ақтауға ең арзан әуе рейсін тап" деп сұрасаңыз, Oylan-ның интеллектуалды агенті интернет-ресурстарды шолып, нақты бағаларды, күндерді және рейстерді автоматты түрде тауып береді. Яғни, модель тек жауап беріп қоймай, әрекет ете алатын деңгейге жетеді.
MangiSoz 2.0мәтінді адам даусына ұқсас дауыс арқылы оқи алады және керісінше, сөйлеуді мәтінге айналдырады. Қазақ, орыс, ағылшын, түрік және қытай тілдерін қолдайды. Әр тілде ер немесе әйел дауысын таңдау мүмкіндігі бар.
IT өнім менеджерінің айтуынша, MangiSoz шешімінің басты артықшылығы – оның дербестігі мен қауіпсіздігі:
"Біз қазақ тілінің аударма сапасына ерекше мән береміз және MangiSoz жүйесі қазақ тілін цифрлық кеңістіктің тең құқықты қатысушысына айналдырып отыр. Қазіргі уақытта бұл шешімді квазимемлекеттік ұйымдар, мемлекеттік білім беру мекемелері мен отандық өнеркәсіп кәсіпорындары белсенді пайдаланып жатыр. Бұл – ең алдымен, аударма кезінде деректердің құпиялығына қойылатын жоғары талаптарға байланысты. Көптеген компаниялар деректердің сыртқа кету қаупіне алаңдайды. Ал бізде ондай қауіп жоқ:MangiSoz Назарбаев Университетінің деректер орталығында орналастырылған, деректер ел ішінде қалады. Біз сұраныстарды өңдейміз, бірақ деректерді сақтамаймыз және не аударылып жатқанын көрмейміз.Біз өз пайдаланушыларымыздың қауіпсіздігіне кепілдік береміз", – дейді Әмина Байкенова.
Beynele– қазақ, орыс және ағылшын тілінде берілген мәтіндік сұраныс бойынша визуалды сурет жасайтын генеративті модель. Ерекшелігі – мәдени бейімделуі: суретте қазақтың ұлттық киімдері, ою-өрнектері, табиғаты, символдары бейнеленуі мүмкін.
Әмина Байкенованың айтуынша, Қазақстанда жасалған бұл модель жергілікті мәдени кодтарды, ұлттық ерекшеліктер мен фольклорлық элементтерді ескеруге бейімделген:
"Модель тек жалпыға ортақ ұғымдарды ғана емес, Қазақстанға тән мәдени әрі психологиялық түсініктерді де дәл қабылдайды. Өйткені ол қазақстандық деректер негізінде құрылған. Бұл құрал арқылы ұлттық болмыс пен эстетика цифрлық кеңістікте көрініс табады. Ол жергілікті суретшілер мен педагогтарға өз мәдениетімізге сай контент жасауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ мәдени мұраны сақтап, жаңа оқиғаларды жасанды интеллект көмегімен бейнелеуге жол ашады. Мысалы, дәстүрлі ортада отырып, немерелерімен отырған ата-әжелер бейнесін сұратқанда, Google Gemini батыстық стильде сурет ұсынса, біздің модель ұлттық колоритпен нақты бейнені көрсетті", – дейді ол.
ISSAI атқарушы директорыЕрбол Абсалямовжасанды интеллект жүйесін Қазақстанға бейімдеуде ұлттық тіл мен менталитеттің маңызына ерекше назар аударады:
"Біздің басты мақсатымыз – жасанды интеллект модельдерін қазақ тілі мен қазақстандық болмысқа бейімдеу. Себебі, тіпті қазақша жақсы түсінетін халықаралық чат-боттың өзі біздің ойымызға сай нақты жауап бере ала ма – бұл үлкен сұрақ. Ал біз жасап жатқан модель жергілікті мәліметтерге сүйенеді, сондықтан ол ұлттық ерекшеліктерімізді ескере алады. Бұл бағыттағы жұмысымыз екі негізгі қағидаға негізделеді: біріншіден, жасанды интеллект тек игілік үшін қызмет етуі керек (AI for good), екіншіден, ол Қазақстан халқына нақты пайда әкелуге бағытталуы тиіс", – дейді Ербол Абсалямов.
Бір тілде сөйлеп, бірнеше тілде түсінісуге мүмкіндік беретінTilSync жүйесіреалды уақытта субтитр мен аудиоаударма жасайды. Ол Zoom, YouTube, Teams сияқты платформалармен оңай біріктіріледі.
Мысалы, видеоконференция кезінде қазақ тілінде сөйлеген адамды тыңдаушы бір мезетте орыс немесе ағылшын субтитрімен көре алады. Бұл әсіресе халықаралық жиындар, қашықтан оқу, подкастинг пен стриминг кезінде маңызды.
"Форумдар мен конференцияларда кейде ағылшын немесе орыс тілін білмейтін азаматтар да қатысады. Алайда олар да шетелдік спикерлердің мазмұнын түсініп, қажетті ақпарат алғысы келеді. Дәл осы қажеттілікті өтеу үшін біз TilSync қосымшасын жасадық", – дейді Әмина Байкенова.
TilSync жасанды интеллекті әлі толық қолданысқа енгізілмеген. Жыл соңына дейін кең қолданысқа беру жоспарланған.
Oylan және MangiSoz және Beynele жасанды интеллектілерін пайдалану үшін сайтына кіріп, тіркелу қажет. Тіркелгеннен кейін әр қолданушыға үш жасанды интеллектке ортақ 250 мың таңба тегін беріледі. Ол біткеннен кейін сатып алу керек болады.
Аталған жасанды интеллектілер жазылыммен емес, таңба санына байланысты сатылады. Мысалы, 1 млн таңба – 9 мың теңге, 2 млн таңба 18 мың теңге тұрады.
Сонымен қатар ISSAI Mangitas 02 технологиясын. таныстырды. Ол отандық жасанды интеллект жүйелерін толықтай Қазақстан аумағында, жергілікті серверлерде орналастыруға арналған заманауи шешім. Бұл құрылғы бірқатар маңызды міндеттерді атқарады. Атап айтқанда:
Осылайша, ISSAI тек ғылыми зерттеулермен шектелмей, реалды өмірде қолдануға болатын, экономиканың нақты секторларына ендіруге болатын өнімдер ұсынып отыр.
ISSAI — 2019 жылы құрылған, 2024 жылы автономды мәртебе алған жасанды интеллект саласындағы зерттеу институты. Онда 70-тен астам ғалым мен инженер жұмыс істейді. Институт ғалымдары 120-дан астам ғылыми мақала жариялаған. Ғалымдар ашық бастапқы кодты ЖИ модельдері мен деректер жиынтығын ұсынады және Қазақстандағы тілдік, мәдени және институционалдық ерекшеліктерге бейімделген ЖИ шешімдерін әзірлейді. ISSAI миссиясы – этикалық, инклюзивті және тәуелсіз жасанды интеллект жүйесін қалыптастыру


Үйсіздік, чайлдфри, өзі үшін өмір сүру. Қазіргі жастардың кеш үйленуіне не себеп

Кейінгі жылдары Қазақстанда отбасын құратындардың қатары азайып, орташа некеге тұру жасы өскен. Оған қоса азаматтық некеге тұратындар да көбейген. Биыл жарты жылда 51,4 мың неке тіркелсе, былтыр дәл осы кезеңде 57,5 мың неке қиылған.
Осы орайда Информбюро тілшісі қазақстандықтардың отбасы құруға асықпауына әсер ететін әлеуметтік, экономикалық және өзге де факторлар туралы сарапшылардан сұрап білді.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Қазақстанда соңғы он жылда некелер саны тұрақты түрде төмендеген:
2021 жылғы Ұлттық халық санақ нәтижесі 20 жастан асқан ер адамдардың ішінде ешқашан некеге тұрмағандар саны – 1 309 844 адам, ал әйелдер арасында 1 233 484 адам болғанын көрсетті. Алғаш рет үйленген ерлердің орташа жасы 2014 жылы 27,1 жас болса, 2024 жылы 27,9 жасқа өскен. Ал алғаш некеге тұрған әйелдердің орташа жасы 24,6 жастан 25,2 жасқа дейін өскен.
Экономикалық зерттеулер институтының жетекші сарапшысы Шынар Төлешованың сөзінше, некеге тұру жасының өсуі – жаһандық тенденция. БҰҰ деректеріне сәйкес, 2021 жылы Еуропа елдеріндегі ер адамдардың некеге тұруының орташа жасы Беларусь елінде – 28,6 жасқа, ан Испанияда 36,3 жасқа жеткен. 2011-2021 жылдар аралығында бұл көрсеткіш Беларусь елінде 2 жасқа, Испанияда 3 жасқа артты. Әйелдер арасында бұл көрсеткіш Молдова елінде 26 жастан Швецияда 36,3 жасқа дейін құбылып отыр. Он жыллда Молдовада қалыңдықтардың орташа жасы 3 жасқа, ал Швецияда 3,2 жасқа өскен.
"Солтүстік өңірлер мен Астана, Алматы секілді ірі қалаларда кеш отбасын құру үрдісі айқын байқалады. Оңтүстік және батыс өңірлерде дәстүрлі мәдениеттің ықпалымен ерте отбасын құру үрдісі сақталып отыр. Орта Азия елдерінде ерлердің некеге тұру жасы артып келеді, ал әйелдердің некеге тұру жасы салыстырмалы түрде баяу өсіп жатыр. 2011-2021 жылдар аралығында: Түрікменстанда – 25,0-ден 25,8 жасқа дейін, Өзбекстанда – 25,8-ден 26,5 жасқа дейін, Қырғызстанда – 26,8-ден 27,3 жасқа дейін көтерілді", – деді Шынар Төлешова.
Адамдардың отбасы құруға асықпауын білім алуға, мансап жасауға, жағдайын жақсартуға, шығармашылық және кәсіби тұрғыда өзін-өзі жүзеге асыруға деген ұмтылысымен түсіндіруге болады.
– Экономикалық тұрғыдан қарасақ, некелесу жасының ұлғайып жатқанының және "чайлдфри" жолын таңдаған адамдардың көбеюінің басты себебі – бірінші кезекте қаржылай тұрақтылыққа деген талап пен әлеуметтік-экономикалық қысымның артуы. Зерттеулер көрсеткендей, қазір жастар алдымен жоғары білім алып, мансабын құрып, белгілі бір деңгейде табысқа жетіп алған соң ғана отбасын құруға ұмтылады. Әсіресе, әйелдер үшін бұл құбылыс айқынырақ, себебі олар өзінің білімін жетілдіруге, кәсіби тәжірибе жинақтауға және мансабын дамытуға көбірек мүмкіндік алады, табысы өсіп, экономикалық еркіндігі нығаяды. Яғни кешірек тұрмысқа шығу – қаржылай тұрақтылық пен жеке таңдау еркіндігін қамтамасыз ететін экономикалық стратегияға айналып отыр.
Сонымен қатар, экономикалық шығындардың өсуі: баспана бағасының қымбаттауы, инфляция, қарыз жүктемесі – отбасын құруға кедергі факторлар. Мысалы, Оңтүстік Корея еліндегі соңғы деректерде кеш үйленудің басты себебі ретінде тұрғын үйдің қолжетімді болмауы мен табыс тұрақсызды көрсетілген.
Оның үстіне цифрландыру дәуірі Z буынына өзін-өзі қамтамасыз етуге мүмкіндік береді: онлайн тапсырыс, жеткізу қызметі, стриминг, цифрлық қаржы құралдары бар кезде "тұрмыс құрмай-ақ күн көру" әлдеқайда жеңіл секілді. Экономикалық тұрғыда бұл некенің қажеттілігін төмендетеді, өйткені шаруашылықты бірігіп жүргізу бұрынғыдай тиімді болмай қалды.
– Бұл жайтқа қатысты пікірлер сан алуан болуы мүмкін. Дей тұрғанмен, әр адамның өз қажеті бар. Сан алуан тағдыр, сан алуан жайт. Бірі біреу үшін жауапкершілік алғаннан гөрі ата-анама көмек қолын созайын десе, енді бірі, әсіресе, ер азаматтар қауымы баспаналы болайын деп келешекті ойлайды. Қазіргі қоғамдағы жастардың еркіндігі көзге түседі. Өз ойларын еркін жеткізіп, өзгенің пікіріне аса мұктаж емес екенін де көрсетеді. Қазіргі сәт деп өмір сүріп қана қоймай болашаққа да көз жүгіртетіндерін ескеру қажет.
Сонымен қатар, жұбын лауазымына, жағдайына қарап таңдайтын арулар көп. Әлеуметтік желіден өзгелердің өтірік-расы аралас өмірін көріп, өздері де бір образ жасап алып, соны күтіп жүретіндер аз емес.
Балалы болғысы келмейтіндердің катарына келсек немесе "чайлдфри" деген ұстанымдағы адамдар бала күнінен артынан ілескен іні-бауырларына жауапкершілік алып, бала қарау деген міндеттен шаршаған, ресурсы таусылған бала кейін есейген шағында балалы болудан мезі екенін ұғынып, ондай жауапкершілік алғысы келмей жатады. Балалық шағы тәтті болмаған жан, кішкентай баланың бақытқа жетелемейтіндей беймазалығы мен ашушаңдығын көтеріп, қазіргі өміріне балалық шақтың ызғары әсер етеді
Адам баласы жалпы ақпаратты айналасынан, қоршаған ортасы мен отбасынан алып, ұстанымдары мен көзқарастары қалыптасады.
Отбасында әбіржіп, өзіне қарамаған анасын бақылаған қыз "әйел + отбасы + бала = әбіржу, өзіне уақыты жоқ бақытсыз жан" деп шешеді. Сол кезде қыз өзі үшін өмір сүріп, тұрмысқа шығуға асықпауды жөн санайды. "Үлгеремін, әлі ерте" деп есейгісі келмейді. "Отбасы құрудан қашып құтыла алмайсың, түбінде уақыты келеді деп" уақыт созады.
Ойында еркек қандай болу керек деген образ жасап алады: оқыған, бай, үйі бар, жұмысы бар, ата-анасы бар (маңызды болса), арақ ішпейді, темекі шекпейді дегендей. Танысқан адамы талабына сай болса әрекетке көшеді. Болмаса тағы іздейді. Кейін "талабыма сай адам жоқ, бірақ осы адам болатын сияқты" деп көрінгенге тұрмысқа шығып жатқандар да өте көп.
Тоқетері, бізді өз үрейіміз бен сеніміміз, әсіресе, ата-анамыз бен қоғамның сенімі билейді.
Дарина Жунусова,саясаттанушы, Paperlab зерттеушісі, Мақсұт Нарикбаев атындағы университетінің оқытушысы:
– Қазіргі жастардың некеге және отбасына деген көзқарасы шынымен де аға буыннан түбегейлі өзгеше. Факторлардың бірі – ұжымдық құндылықтардан жеке құндылықтарға өту. Аға буын үшін отбасы ең алдымен әлеуметтік парыз және ұрпақ жалғастығы болса, жастар үшін ол – жеке таңдау, бақыт пен өзін-өзін дамытумен байланысты.
Ұлттық зерттеу орталығының деректері бойынша, жас қазақстандықтар серігін таңдау кезінде ең алдымен прагматикалық факторларға – жасына, сыртқы келбетіне, әлеуметтік жағдайына қарайды. Ал махаббатты бірінші орынға қойғандар бар болғаны 0,7% ғана. Аға буын, керісінше, отбасыны махаббат және моральдық құндылықтармен байланыстырған.
Көзқарастардың өзгеруіне жаһандану мен заманауи өмір салты қатты әсер етті. Жастар некені жиі кейінге қалдырып, алдымен білім, мансап пен қаржылық тұрақтылыққа ұмтылады. Бұған нақты экономикалық жағдаймен де байланысты: қымбат баспана, инфляция және тұрақсыз еңбек нарығында өмір сүретін жастар үйленуді қымбат әрі жауапты шешім деп санайды.
Үндістан, Оңтүстік Корея, Еуропа елдерінде қалада тұратын әйелдер – мансап үшін, ал еркектер өз-өзін дамытуға көңіл бөлу үшін некені кейінге ысырып қояды. Қазақстанға бұл үрдіс сәл кешірек жетсе де, қоғамда байқалып отыр: әйелдердің 30,6%-ы болашақ күйеуінің қаржылық жағдайын маңызды деп санаса, 22,9%-ы мансабын маңызды деп атаған. Ер адамдар да болашақ әйелінің отбасының әлеуметтік мәртебесіне назар аударады.
Сонымен, қазіргі қазақстандықтар некені құндылық ретінде жоққа шығармайды. Керісінше, жастардың 70–80%-ы отбасын басты құндылық деп атайды. Десе де "өмірдегі міндетті қадам" деп саналған неке түсінігі саналы түрде шешім қабылдау дегенге өзгерді. Ал адамдар мансапта өсіп, қаржылай мақсаттарына жеткен соң ғана кешірек осы қадамды жасайды.
Зерттеулер көрсеткендей, қазақстандықтар отбасы құруға жауапкершілікпен қарай бастады. Қазақстан қоғамдық қаму институтының дерегінше, халықтың басым көпшілігі неке құруға алдын ала дайындалу қажет деп санайды. Бүгінде бірінші орынға білім, мансап және өзін-өзі дамыту шығып отыр. Білім деңгейінің өсуі де некеге тұру жасына әсер етеді. 2024 жылы некеге тұрған әйелдердің 41%-ының, ерлердің 38%-ының жоғары білімі болған.
Қолжетімсіз баспана, жұмыссыздық, инфляция некені қымбат әрі тәуекелді жобаға айналдырады. Сондықтан жастар үйленуге асықпайды немесе азаматтық некеге тұрады. 2025 жылдың тамызында жылдық инфляция 12,2%-ға жетті. Ал отбасын құрса шығын да артады. Сондықтан бәрі қымбаттап жатқан соң отбасын құруды кейінге қалдырылады. Экономиканы елемеудің салдары Оңтүстік Кореяда неке мен туу көрсеткішінің төмендеуіне әкелді. Ол жақта да үй қымбат, жұмыс уақыты ұзақ, мансап жолында бәсеке жоғары, бала өсіруге көп шығын кетеді.
Қазіргі жастардың психикалық жағдайы да үлкен мәселе боп тұр. Бұрын күйзелісті көбіне орта жастағылар сезінсе, қазір ең "бақытсыз" топ жастар болып отыр. Бұл да некеге тікелей әсер етеді. Адам күйзелісте жүргенде болашағына күмәнмен қарайды әрі міндет алғысы келмейді.
Адамдар отбасын құрғысы, балалы болғысы келсе де, экономикалық, әлеуметтік, психологиялық жағдайлар кедергі болады.


Жаһандық температураны алдағы жүзжылдықта 1,5 градусқа төмендету мүмкін бе

Ресейлік ғалым, Нобель сыйлығының лауреаты Алексей Кокорин Информбюроның климаттың өзгеруіне қатысты сұрақтарға жауап берді.
Алексей Кокорин – Бүкіләлемдік жабайы табиғат қорының бағдарлама жетекшісі, Климат өзгерісі бойынша сапашылардың үкіметаралық тобының құрамында 2007 жылы Нобель сыйлығын иеленген.
Ғалымның түсіндіруінше, ауа райы 1-2 күндік, әрі кетсе, бір айлық мерзімге жасалатын болжам. Ал климаттың мерзімі әлдеқайда үлкен, ең кемі он жыл, ал дәлірек болуы үшін 50 жылды бір-ақ қамтитын кезеңді алу керек. Сәйкесінше, былтырғы қыстан биылғы қыстың суық не жылы болуын климаттың өзгеруіне жатқызуға болмайды. Ал егер 15-20 жыл бойы қатарынан қыс әдеттегіден тыс қытымыр мінезінен күшейтсе, онда дабыл қаға беруге болады.
"Климат ауа райына да үлкен әсер етеді. Қазір біз оның тұрақсыздығын бақылап отырмыз. Біресе аса ыстық, біресе тым суық. Жауын-шашын да солай, біресе мол жауады, ал біресе тамшы тамызбай әуре етеді. Мұны біз "климаттың жүйкесі сыр беріп жатыр" деп сипаттаймыз", – деді Алексей Кокорин.
Сондай-ақ, климаттың өзгеруі табиғи апаттар мен құбылыстардың жиілеуіне де әкеледі. Мысалы, ерекше құрғақшылық, су тасқыны, болмаса, ұзаққа созылатын тым ыстық ауа райы бұрын 50 жыл сайын қайталанатын болса, олар бүгінде бес есе жиілей түскен. Келешекте мұндай құбылыстарды жыл сайын бақылауымыз да мүмкін.
"Су жетіспеушілігі мен жыл мезгілдерінің келу уақытының өзгеруі де – климат өзгерісінен туатын үлкен мәселе. Дәл осы мәселелер, Орталық Азия елдеріне тән. Айталық, оңтүстік өңірлерде көктемді тым ерте қарсы алу дәстүрі қалыптасып келеді. Тіпті, биыл Астананың өзінде көктем айрықша жылы болғанына куә болдық. Ал көктем соңында күн суып, тағы әбігерге салды. Мұның бәрі ұзақмерзімді климаттың өзгеру процесінің аралық көріністері", – деді Алексей Кокорин.
Әлбетте, әлем тарихына зер салсақ, климат өзгерісі бір бүгін болып отырған құбылыс емес. Мың сан құбылған. Ендеше, неге бүгін оған уайым шегуіміз қажет?
Алексей Кокориннің түсіндіруінше, қазіргі таңда климаттың өзгерісінде антропогендік фактордың үлесі жоғары. Сәйкесінше, адамдар жанартау, мұхиттардың ықпалын емес, тек осы факторды ғана реттей алады.
"Атмосфера құрамындағы парник газдарының үлесі ең бірінші кезекте көмір, мұнай, газ өнімдерін жағудан артып отыр. Есепке салсақ, атмосфераның төменгі қабатының температурасы 1,5 градусқа артты. Анығында, жылыну 2 градус шамасында, бірақ адамдар азот, күкірт қышқылын бөлу арқылы температураны шамамен 0,5 градусқа суытатынын ескерсек, 1,5 градус мәні шығады. Біз үшін басты мәселе – осы көрсеткішті ары кетсе, 2-3 пайыздан арттырмай, ұстап қалу. Ал бұл ғасырда оны нөлге қарай төмендетеміз деп үміттенбей-ақ қойсақ та болады", – деді ғалым.
Алексей Кокорин бұл ретте климаттың өзгеруіне қарсы күресте жеңіске жету мүмкін емес екенін алға тартады. Бұл ретте ғалым өзгерісті мейлінше тоқтату және оның салдарларына бейімделудің өзі үлкен жетістік екенін айтады.
"Париж келісімі аясында әлем елдерінің алдына екі басты міндет қойылды. Біріншісі – атмосфераға бөлінетін парник газдарының көлемін қысқарту болса, екіншісі – жаңа өзгерістерге бейімделу. Көптеген елдер қазірдің өзінде әдеттен тыс құрғақшылық, ыстық және өзге де табиғи апаттардан зардап шегіп жатыр. Әлем елдері Париж келісіміне сәйкес, өз мойнына алған міндеттерді толық және уақытылы орындағанның өзінде мұндай құбылыстар 2-3 есе жиілей түседі. Яғни, құрғақшылық қазіргіден де ұзаққа созылады, су тасқыны болса, қазіргіден қуаттырақ болады. Мұздықтардың да еруі жылдамдайды. Солардың бәріне адамзат дайын болуы, яғни бейімделуі қажет", – деп атап өтті Алексей Кокорин.
Дегенмен, ғалым климаттың өзгерісін ақырзаманға балауға болмайтынын айтады. Егер уақытылы бейімделе білсек, "климатпен де келісімге келуге" болады.


Жасанды интеллект Қазақстанның Адам дамуы индексіндегі позициясын жақсарта ма?

Астанада өткен Digital Bridge форумында 2025 жылғы Адам дамуы туралы баяндама Қазақстанда таныстырылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы Digital Bridge 2025 форумында "Таңдау мәселесі: Жасанды интеллект дәуіріндегі адамдар мен мүмкіндіктер" атты панельдік сессияны ұйымдастырды.
БҰҰДБ алғаш рет 1990 жылы жариялаған Адам дамуы туралы баяндама экономикалық өсуден тыс ілгерілеуді өлшеудің жаңа тәсілі ретінде Адам дамуы индексін енгізді. HDR әл-ауқатты бағалаудың жетекші жаһандық көрсеткіші болып, денсаулық, білім және өмір сүру деңгейіне назар аударады. Әр жылы баяндама адам дамуын қалыптастыратын негізгі тақырыпты зерттеп, деректерге негізделген түсініктер мен саясаттық ұсыныстар береді.
2025 жылғы Адам дамуы туралы баяндама жаһандық алаңдатарлық үрдісті көрсетеді: Адам дамуы индексі тарихтағы ең жоғары деңгейге жеткенімен, ілгерілеу қарқыны соңғы 35 жылдағы ең төмен деңгейге түсті. Көп жылдар бойы жаһандық Адам дамуы индексі тұрақты түрде жақсарды, бірақ соңғы жылдары тұрақсыздық пен тоқырау байқалды. 2020-2021 жылдары жаһандық Адам дамуы индексі орташа мәні екі жыл қатарынан төмендеді. Бұл баяндаманың тарихында алғаш рет орын алды. 2023 жылы 90-нан астам елде Адам дамуы индексінің мәні 2019 жылмен салыстырғанда төмен болды, бұл соңғы дағдарыстардың кең таралған әсерін көрсетеді.
Тағы бір алаңдатарлық жайт – Адам дамуы индексі рейтингінің жоғарғы және төменгі елдері арасындағы адам дамуы алшақтығы ондаған жылдар бойы қысқарғанымен, қазір қайтадан ұлғайып келеді. Бұл ең кедей және осал топтардың одан әрі артта қалуына әкеледі, жақындасу процесін алшақтау процесіне айналдырады. Баяндамада соңғы жылдары, әсіресе жас әйелдер мен қыздар арасында, жастардың психикалық әл-ауқатының күрт төмендеуі атап өтілген – бұл жасанды интеллектпен қуатталған цифрлық технологиялардың жылдам таралуымен сәйкес келеді.
"Жасанды интеллект – бұл тек технологиялық серпіліс емес, ол біздің құндылықтарымыз бен басымдықтарымыздың сынағы. Бүгінгі таңда қабылданатын шешімдер жасанды интеллектінің инклюзия мен ілгерілеу құралы бола ма, әлде алшақтықты тереңдететін факторға айнала ма, соны анықтайды. БҰҰДБ жасанды интеллектінің адам дамуын қолдап, барлық адамдарға мүмкіндік беруіне ұмтылады", – деді Қазақстандағы БҰҰДБ тұрақты өкілі Катаржина Вавьерниа.
2025 жылғы HDR жасанды интеллектті адам дамуы үшін әрі сын-қатер, әрі мүмкіндік ретінде қарастырады. Сауалнама деректері бойынша, әлем бойынша респонденттердің шамамен 20 пайызы жасанды интеллектіні қазірдің өзінде пайдаланып отыр, ал төмен Адам дамуы индексі елдеріндегі респонденттердің үштен екісі бір жыл ішінде жасанды интеллектіні қолдануды бастауды жоспарлап отыр. Бұл өте жоғары Адам дамуы индексі елдеріндегі респонденттердің шамамен жартысымен салыстырғанда өзгеше. Адамдар жасанды интеллектіні жұмысын автоматтандырудан гөрі толықтыратынына, жаңа мүмкіндіктердің пайда болуына көбірек үміт артады.
Алайда баяндамада генеративті жасанды интеллект модельдерін оқыту деректері мен дамуы жоғары елдердің көзқарасына қатты бейімделгені, бұл алалаушылық пен инклюзивтілікке қатысты алаңдаушылық туғызатыны ескертіледі. Бүгінгі таңда қабылданатын шешімдер – үкіметтер, ұйымдар және жеке тұлғалар тарапынан – жасанды интеллектіні инклюзия мен ілгерілеу құралы бола ма, әлде алшақтықты тереңдететін факторға айнала ма, соны анықтайды.
Баяндама жасанды интеллекттің әлеуетін – тек технологиялық серпіліс ретінде емес, тоқырауды еңсеруге және ілгерілеуді ынталандыруға арналған қуатты құрал ретінде көрсетеді. Жаһандық сауалнама нәтижелері сақ оптимизмді көрсетеді: респонденттердің жартысы қазіргі жұмыс орындары автоматтандырылуы мүмкін деп санайды, бірақ 60 пайызы ЖИ жаңа мансаптық мүмкіндіктер ашады деп күтеді, оның ішінде әлі жоқ мамандықтар да бар. Тек 13 пайыз жұмыс орындарын жоғалтуға алаңдайды, ал Адам дамуы индексі төмен елдерінде 70 пайызы жасанды интеллектіден өнімділіктің артуын күтеді, үштен екісі оны келесі жылы білім, денсаулық сақтау салаларында немесе жұмыста қолдануды жоспарлап отыр.
"Жасанды интеллект біздің экономика мен қоғамның барлық секторларын жылдам өзгертуде. Біздің міндетіміз – оның әлеуетін баршаға пайда әкелу үшін пайдалану, ешкімнің артта қалмауын қамтамасыз ету. Қазақстан цифрлық инфрақұрылым мен дағдыларға инвестиция салып, жұмыс күшін болашаққа дайындауда", – деді жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі Дмитрий Мун.
Қазақстан 193 елдің ішінде Адам дамуы индексі бойынша 60-орында (0,837 балл) мықты позицияға ие. Алайда теңсіздік пен экологиялық тәуекелдерді ескергенде индекс 0,765-ке дейін төмендейді, бұл әділ және орнықтылық шешімдердің қажеттілігін көрсетеді.
Цифрлық дәуірдің сын-қатерлеріне жауап ретінде Қазақстан жасанды интеллектіні реттейтін жаңа заң қабылдады. Онда адам құқықтары, ашықтық және қауіпсіздік басымдыққа ие. Заң жасанды интеллектіні эмоцияларды талдау, мінез-құлықты бақылау және жеке деректерді келісімсіз жинау үшін қолдануға тыйым салады, дипфейктерді белгілеуді міндеттейді. Сондай-ақ, құпия ақпаратты қорғау үшін ашық нейрондық желілерге шектеу қойылып, жасанды интеллектіні енгізуде ұлттық құндылықтар мен мәдени сәйкестікті интеграциялау маңызды деп атап көрсетіледі.
"Бүгінде халықаралық құқық жүйесі бірізді дамымай, тиімді іске асыру тетіктерін қалыптастырмай отыр. Жасанды интеллектіні жаһандық реттеу әлі де әлсіз деңгейде. Сондықтан азаматтардың құқықтарын қорғау мен экономикалық мүдделерді қамтамасыз ету бойынша негізгі жауапкершілік ұлттық жүйелерге жүктеледі", – деді мәжіліс депутаты Екатерина Смышляева.
Қазақстан білім мен инновацияға да айтарлықтай инвестиция салып жатыр. Инновациялық саясат функциялары Ғылым және жоғары білім министрлігіне берілді, бұл ғылыми және білім беру процестерін тығыз интеграциялауға мүмкіндік береді. Ел отандық технологияларды енгізуді жеделдетіп, бәсекеге қабілеттілікті арттырып, жасанды интеллектпен жұмыс істейтін мамандарды дайындауда. Білім беру саласында жасанды интеллектіні оқыту мен дағдыны дамыту тәсілдерін өзгертіп жатыр.
"Жасанды интеллект  бұл тек технологиялық құрал емес, сонымен қатар білім беру философиясын өзгертетін фактор. Ол жаңа буын мамандарын дайындауға көмектеседі, заманауи білімге қолжетімділікті қамтамасыз етеді және болашаққа қажетті дағдыларды – аналитикалық ойлау мен шығармашылық шешім қабылдаудан бастап дамытады. Жасанды интеллектіні оқу процесіне енгізу бейімделгіштікке, инновацияға және ұлттық дамуға үлес қосуға ықпал етеді", – деді ғылым және жоғары білім вице-министрі Гүлзат Көбенова.
Генеративті жасанды интеллект бұрынғы кез келген технологияға қарағанда жылдамырақ таралуда. 2025 жылғы Адам дамуы туралы баяндама – жылдам интеграцияның дамуға жақсы әсер ете алатыны мен қауіп-қатер әкеле алатынын де ескертеді. Нақты әрекеттерсіз жасанды интеллект бар теңсіздіктерді тереңдетуі мүмкін  көмекші технологияларға қолжетімділік бірнеше жоғары табысты елдерде шоғырланған, ЖИ жұмыс күшінде гендерлік алшақтық сақталып отыр, ал адам жасы мен білім деңгейі кімнің көбірек пайда көретінін анықтауды жалғастыруда.
Әлемнің көптеген жұмысшылары, әсіресе Адам дамуы индексі төмен аймақтарында, жасанды интеллект әлеуетін пайдалану үшін қажетті цифрлық құралдарға әлі де ие емес. Жасанды интеллект не болатыны, оны кім басқаратыны және кім пайда көретіні алдын ала анықталмаған. Бүгінгі таңда қабылданатын шешімдер жасанды интеллект баршаға мүмкіндік беретін қозғаушы күш бола ма, әлде көптеген адамдарды артта қалдыра ма – соны анықтайды.
Сессия қатысушылары жасанды интеллект адам дамуының тұжырымдамасын қалай өзгертетінін, осы технологиялық дәуірдің бірегей сын-қатерлерін және жасанды интеллект әділеттілікке, инклюзияға және адамдардың өзін-өзі жүзеге асыруға ықпал етуі үшін қажетті саясаттық шешімдерді талқылады.


Тоқаев келесі жылы Сербияның ЭКСПО көрмесін табысты өткізуіне тілектестік білдірді

Мемлекет басшысы келесі жылы Сербияның ЭКСПО көрмесін табысты өткізуіне еліміздің тілектес екенін жеткізді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі Ақордаға сілтеме жасап.
Мемлекет басшысы келесі жылы Сербияның ЭКСПО көрмесін табысты өткізуіне еліміздің тілектес екенін жеткізді, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі Ақордаға сілтеме жасап.
Бұл ретте Қазақстан "EXPO 2027 Belgrade" көрмесіне қатысып, өз тәжірибесін бөлісуге дайын.
"Жалпы, бүгінгі келіссөздер өте табысты болды. Бірлескен мәлімдеме қабылдадық. Жан-жақты ынтымақтастыққа тың серпін беретін бірқатар маңызды құжатқа қол қойдық. Осы келісімдердің нәтижесінде екі елдің қарым-қатынасы нығая түсетіні сөзсіз", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Сондай-ақ тараптар халықаралық және аймақтық мәселелер жөнінде пікір алмасқан.
"Жаһандық геосаяси ахуалдың ушығуына, қақтығыстардың көбеюіне бәріміз алаңдап отырмыз. Әлемдегі көптеген түйткілге қатысты мемлекеттеріміздің ұстанымы – ұқсас. Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының және халықаралық құқық нормаларының талаптары қатаң сақталуға тиіс. Кез келген жанжалды келісім арқылы дипломатиялық жолмен шешу қажет деп санаймыз. Біз болашақта да халықаралық деңгейде күш біріктіріп, тиімді жұмыс істеуге, бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге белсене атсалысамыз деп келістік. Бүгінгі сапар екі елдің ынтымақтастығын одан әрі нығайта түсетіні анық. Бұған қос тарап та мүдделі. "Жұмыла көтерген жүк жеңіл" дейді. Бірлесіп әрекет етсек, ортақ мақсаттарға қол жеткіземіз деп сенемін", – деді Қазақстан Президенті.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Астанада тұрғын үй кешеніндегі пәтерлер екі рет сатылған: қандай схема болған?

Астана прокуратурасы Qyran тұрғын үй кешенінде пәтерлерді екі рет сату дерегі бойынша қылмыстық істі сотқа жолдады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Астана прокуратурасы Qyran тұрғын үй кешенінде пәтерлерді екі рет сату дерегі бойынша қылмыстық істі сотқа жолдады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Соталды тергеп-тексеру барысында күдікті тұлғалар құрылыс компаниясының қызметкерлері бола отырып, Qyran тұрғын үй кешенінің пәтерлерін екі рет сату арқылы азаматтарды алдағаны анықталды. Қызметкерлер "International Invest Company IIC" ЖШС-нің атынан азаматтарға жылжымайтын мүлікті сату сылтауымен жылжымайтын мүлікті сату құқығын растайтын макеттер, техникалық паспорттар мен құжаттарды көрсеткен.
"Азаматтарға пәтерлерді, тұрғын емес үй-жайларды және тұрақ орындарын нарықтық құнынан төмен бағамен сатып алу ұсынылған. Сатып алу-сату шарттарын жасасудың орнына күдіктілер мемлекеттік тіркеуге жатпайтын брондау шарттарын, кепілге беру туралы келісімдерді, алдын ала шарттарды ресімдеген. Алданған сатып алушылар күдіктілердің жеке шоттарына ақшаны аудару арқылы және қолма-қол ақшамен төлем жасаған", - делінгенхабарламада.
Компания қызметкерлерінің қылмыстық әрекеттерінің нәтижесінде келтірілген шығынның мөлшері 8 миллиард теңгеден асты. Соттың санкциясымен жалпы сомасы 7,4 миллиард теңге болатын жылжымайтын және жылжымалы мүлікке тыйым салынған.
"Үш күдіктіге қатысты "қамауда ұстау" түріндегі бұлтартпау шарасы, төртіншісіне "кепіл" қолданылды. Қылмыстық іс мәні бойынша қарау үшін сотқа жіберілді", - делінген хабарламада.


Ержан Бабақұмаров Дональд Трамп стиліндегі ірі келісімдер және қысым жағдайында келіссөз жүргізу туралы

Саясаттанушы, талдаушы, "Ника груп" талдау орталығының жетекшісіЕржан Бабақұмаровпензаманауи геосаяси процестер туралы сұхбаттар сериясын жалғастырамыз.
Бірінші сұхбаттасарапшы Дональд Трамп неге Америка Құрама Штаттарын корпорация, ал халықаралық саясатты келісімдер мен транзакциялар нарығы ретінде қарастыратынын түсіндірді. Альянстар, институттар, құндылықтар – Ақ үй басшысының ойынша, мұның бәрі "АҚШ үшін пайдалы" деген басты критерийге бағынуы тиіс.
Бұрынғы дипломатия қатаң прагматизмге жол беріп отырған әлем елдердің бәрінен, әсіресе ірі әскери-саяси блоктардан тысқары мемлекеттерден жаңа тәсілдерді талап етеді.
Бұл сұхбатта Informburo.kz корреспонденті сарапшымен АҚШ президенті қалай келіссөз жүргізетінін, неге саналы түрде тұрақсыздық атмосферасын қалыптастырып жатқанын және бұл орта державаларға қалай әсер ететінін талқылады.
– Ержан Жалбақұлы, Дональд Трамптың сыртқы саясатты жүргізу тәсілін "сауда-корпоративті тәсіл" деп атайды. Ол АҚШ мүддесін үшін бірбеткей, кейде агрессивті келіссөздерді жөн көреді. Бұл шынымен де стратегиялық таңдау ма, әлде Трамптың жеке стилі ме?
– Дональд Трамп келіссөзді бірінші кезекте тәжірибелі бизнесмен, тек содан кейін ғана кәнігі дипломат ретінде жүргізеді. Оның тәсілі ымыра іздеуге емес, күш пен үстемдікті көрсетуге негізделген. Ол "Егер қолыңда қысым көрсету құралдарың болмаса, ешқашан келісім жасаспа" дегенді бірнеше рет айтқаны бар. Бұл қағиданы ол расымен де ұстанады.
Америка басшысы халықаралық аренада қолданатын төрт рөлді атауға болады. Олар: қадағалаушы, атқарушы, бақылаушы және қиратушы. Ол әңгімелесушісін зерттейді, бұқаралық мәлімдемелер арқылы күн тәртібін бақылауға тырысады, процесті өзіне тиімді бағытқа бұру үшін ойын ережесін күрт, тіпті қарсы тарапты тұрақсыздандыра отырып өзгерте алады.
Мұндай саяси стильдің негізгі құралы – қысым көрсету арқылы мәжбүрлеу, осал тұстар арқылы ойын жүргізу және белгісіздік атмосферасын құру.
Сыртқы экспрессивтілікке қарамастан, оның стилі мейлінше ұтымды. Ол билік ассиметриясын және психологиялық артықшылығын қолданады. Оның негізі – импульс емес, нақты есеп.
– Соңғы жылдары АҚШ-тың тіпті ресми одақтастарын да қолайсыз шешімдер қабылдауға мәжбүрлейтін сауда салықтары, келісімдерден шығу және әріптестік шарттарын таңу сынды әдіс-тәсілдері жиі талқыланып жүр. Мұндай қатаң құралдар АҚШ президентінің келіссөз жүргізу моделімен қалай үйлесім табады?
– Америка басшысы серіктестерінің қимыл еркіндігін шектейтін қатаң әрекеттерге барады. Ол қарсыластың балама мүмкіндіктерін азайту, өзге нұсқалардың тартымдылығын азайту, "жомарт" ұсыныстардың шектеулілігі, басшылармен тікелей келіссөздер, қарсылыққа дайындықты көрсету және келісімнің нақты белгіленген шарттарын қою секілді тексерілген және нақты есепке құрылған тактикаларды қолданады.
Бұл қысым сезімін тудырады да, серіктесті әдетте мүмкін еместей көрінетін шарттарға келісуге мәжбүрлейді. Мұндай келіссөздерде, әсіресе, институттық жүйесі әлсіз елдер осал жағдайда қалады.
Президент Дональд Трамп нәтижеге сенім көмегімен емес, қысым көрсету жолымен жетеді. Ол үшін ең бастысы – қарым-қатынасты сақтау емес, барынша пайда табу.
– Халықаралық баспасөзде Дональд Трамптың саналы түрде болжамдылық логикасынан тыс әрекет ететіні талай айтылды. Оның мәлімдемелері мен шешімдері кейде жаға ұстатарлық болғанмен, аналитиктер олардың негізінде нақты есептер жатқанын айтады. Ол басқаруға болатын болжамсыздық стратегиясын қолданады деп айта аламыз ба?
– Бұл саяси ғылымда "ақымақтар теориясы" деген атаумен белгілі саналы стратегия болса керек. Оның мәні – қарсыластарды өзіңнің қисынсыз, кесімді және тіпті қиратушы қадамдарға бара алатыныңа сендіру. Бұл қадам серіктестерге қорқыныш ұялатып, оларды ымыраға келуге итермелейді.
АҚШ президенті резонансты мәлімдемелерді жиі жасайды. Мәселен, Гренландияны аннексиялау, Канаданы қосып алу және НАТО-мен байланысты мүлде үзу. Бәлкім, ол бұл айтқандарын іске асыруға ниетті емес те болар, бірақ мұндай мәлімдемелер саяси артиллерия ретінде жұмыс істеп, қажетті фон жасайды.
Дональд Трамптың арсеналындағы болжамсыздық – әлсіздік емес, басқаруға болатын хаос. Ол келіссөз тараптарын кері шегінуге мәжбүрлейтін тізбекті реакцияларды іске қосады.
– АҚШ президентінің дәстүрлі дипломатиялық институттарды қаламайтынын байқаймыз. Ол мемлекеттердің басшыларымен, әсіресе қолмен басқару режимін қолданатындармен жиі тікелей сөйлеседі. Бұл дәуірдің ерекшелігі ме, әлде оның жеке стилі ме?
– Бұл стратегия. Дональд Трамп дербес дипломатияны – шешім қабылдаушылармен тікелей қарым-қатынасты қалайды. Ол Владимир Путин, Си Цзиньпин, Мұхаммед ибн Салман, Режеп Тайып Ердоған секілді әлемнің мықты тұлғаларымен келіссөздерде өзін жайлы сезінеді. Оған сенің кім екенің емес, қаншалықты шешім қабылдай алатының маңызды.
Мұндай стиль мемлекеттік департамент, БҰҰ, елшіліктер арқылы келіссөз жүргізу тәсілдерін ығыстырып шығарады. Трамп үшін сыртқы саясат – келісу процесінің көпсатылы жүйесі емес, мықты ойыншылар арасындағы келісімдер жиынтығы.
Ақ үй басшысы үшін идеология мен тарих маңызды емес. Оның орнына басқару, ықпал ету және қол жеткізу қабілеті маңыздырақ.
– Ескірмейтін сұрақ: біздің еліміз жаңа жағдайларға қалай бейімделуі керек?
– Жауапты біз қазірдің өзінде көріп отырмыз. Әлемдегі күрделі жағдайларға қарамастан, Қазақстанның ұлттық мүдделері мен егемендігі тиімді қорғалып келеді. Қазіргі халықаралық саясат – бұл ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың мықты қырларының бірі. Бұл – мықты мінез бен ерік-жігердің, кәсіби дипломатия және стратегиялық ойлаудың мықты үйлесімі.
Сонымен қатар, сарапшылар әлемдік тәртіпте басталған өзгерістер жағдайында ұлттық мемлекеттерге өзгелердің шешімінің нысанынан айналмай, сол шешімдерді қабылдауға қатысу маңызды екенін айтады. Батыстың сарапшылары, ең алдымен жаһандық әділдік немесе әмбебап ережелер туралы қиялдардан бас тарту керектігін айтады. АҚШ-тың қазіргі президентімен жан-жақты дипломатия аясында әңгімелесу мүмкін емес болар. Оның басқару жүйесінде декларациялар емес, пайданың құны жоғары.
Орта елдер өзінің субъектілігін нығайта алады және солай істеуі керек те. Әлемдік тәртіптегі өзгерістерді тек қауіп емес, мүмкіндіктер ретінде де қарастырған жөн. Біздің еліміз Ресей, Қытай, ислам әлемі, АҚШ және Батыс арасында бірегей геосаяси жағдайға ие. Бұл одан әрі де сауатты басқаруға қажет ресурс. АҚШ пен өзге қуатты державаларға Қазақстанның ұлттық мүдделері мен егемендігіне зиян келтірмейтін ұсыныстар жасап үйрену керек. Икемді болу қажет, табандылық танытып, күрделі келіссөздерге арналған сценарийлерді алдын ала әзірлеу керек.
Орта елдер келіссөздерге алдын ала дайындалуы қажет: не үшін барамыз, не ұсынамыз, нені қорғауға дайынбыз және нені талап етеміз.
– Бүгінде демократиялық институты, болжамды саясаты және сыпайы дипломатиясы бар "дұрыс" мемлекет болу жеткіліксіз секілді көрінеді. Енді қатаң ережелермен ойнай білу қажет пе?
– Иә, дәл солай. Дональд Трамптың әлемінде тәртібі жақсылар емес, пайдалы болатын әрі шешім қабылдай алатындар жеңіске жетеді. Бұл жаңа реализм. Соның шарттарымен өмір сүріп үйрену керек.


Ержан Бабақұмаров: Америка – Корпорация ретінде немесе Дональд Трамп әлемдік геосаясатты қалай өзгертіп жатыр

2025 жыл тарихқа жаһандық өзгерістердің кезеңі ретінде енбек. Халықаралық процестердің тым жылдам дамып жатқаны соншалықты, тіпті кәсіби сарапшылардың өздері де оқиғаларға баға беріп үлгермей жатқанын мойындайды. Державалар арасындағы қайшылықтардың шиеленісуі, жаһандық институттардың әлсіреуі, тұрақсыздық толқындары – мұның бәрі әлемдік саясаттан бойын алыс ұстап, оны абстракт дүние санайтындардың да назарын аударып отыр.
Бұл аумалы-төкпелі құбылыстардың негізгі факторы – Дональд Трамптың Ақ үйге қайта оралуы, АҚШ-тың 45 және 47-президентінің екінші мерзімі тек саяси факт емес, ол жаһандық трансформацияның жаңа кезеңінің басталуын білдіреді. Трампизм дегеніміз не? Неге Трамптың тұлғасынан біреулер қауіптенеді, ал енді бірі үміттенеді? Орта державаларды әлемнің жаңа конфигурациясында қандай тәуекелдер мен мүмкіндіктер күтіп тұр?
Informburo.kz порталының осы және өзге де сұрақтарына саяси ғылымдар кандидаты, ҚР Саяси ғылымдар қоғамдық академиясының академигі, "Ника груп" тәуелсіз талдау орталығының негізін қалаушы әрі жетекшісіЕржан Бабақұмаровжауап берді. Бұл – сайт редакциясы "әлемдік жаңа бөлініс" және зерттеу мен уақытылы реакцияны талап ететін беймәлім факторлар туралы әзірлеген материалдар цикліндегі тәуелсіз сарапшымен алғашқы сұхбат.
– Ержан Жалбақұлы, сіз кәсіби саясаттанушысыз, мемлекеттік қызметте көп жыл еңбек еттіңіз, мемлекет деңгейіндегі стратегиялық шешімдерді әзірлеу мен жүзеге асыруға қатыстыңыз. Әлемдік процестерді терең талдаумен айналысып, іргелі геосаясатқа қайта оралуға не түрткі болды?
– Мен кәсіби еңбек жолымды ғалым ретінде бастадым, және 1995 жылы бірқатар пікірлес азаматтармен бірігіп, елімізде алғашқы жеке аналитикалық орталық – Қазақстанның даму институтын құрдық. Бәлкім, осы тәжірибе менің зерттеу жұмыстарына қайта оралуыма, әлемде болып жатқан құбылыстарға тереңірек үңілуіме түрткі болған шығар. 2025 жылдың наурызы шын мәнінде бетбұрысты кезең болды. Болжамдар, талдаулар, сараптамалық бағалаулар – ешбірі де тарихи уақыттың жылдамдығына ілесе алмай қалды. Саясаткерлер жоғары дәрежедегі белгісіздік жағдайында шешімдер қабылдауға мәжбүр. Дегенмен, белгісіздік біреулер үшін – қауіп, ал басқалар үшін – мүмкіндік.
Біз қазіргі жағдайды әлемдік геоэкономикалық дағдарыс деп сипаттаймыз. Оның белгілері көзге ұрып тұр:
Дональд Трамп пен оның командасының АҚШ билігіне қайта оралуы әлем бойынша саяси дағдарыстардың тізбекті реакциясын тудырады.
Республикашылар партиясы оқшаулыққа бейім деген танымал түсінікке қарамастан, Американың қазіргі президентінің командасы басқа елдердің саясатына белсенді ықпал етуге ұмтылып отыр.
Әлемдік сарапшылар трампизмді (Ақ үйдің қазіргі басшысының 2016 жылдан бері дамып келе жатқан көзқарастары мен идеологиясының жүйесі) саяси дағдарыстан және неолиберализм истеблишментінен туындаған жаңа оң бетбұрыс деп санайды.
Неолиберализм дағдарысы қоғамда наразылық көңіл-күй тудырды. Сондықтан, трампизм – бірінші кезекте билік пен элитаның жаңаруына деген қоғамдық сұранысқа, жаңа саясат, жаңа экономика және жаңа әлемдік тәртіпке деген сұранысқа берілген жауап болып саналады.
2025 жылғы көктемнен бері АҚШ пен Еуропадағы оқиғалардың динамикасы неолиберализм оңайлықпен жеңілмейтінін көрсетті. Алдағы бірнеше жылда түрлі саяси қақтығыстар трампшыл және оған қарсы күштердің соқтығысуы ретінде сипатталатын болады. Әлемдік аренаны үлкен тәуекелдер, болжап білу қиын оқиғалар мен үлкен белгісіздік күтіп тұр. Бұл бүкіл әлемдік қарым-қатынастар жүйесіне өз ықпалын тигізеді. Әлемдік тәртіптің трансформациясына объективті түрде жағдайлар жасалады.
Батыс дереккөздерінің бағасы бір: Дональд Трамп АҚШ-қа бизнес ретінде қарайды. Ол мемлекетті корпорация, ал өзін – оның бас директоры ретінде қабылдайды. Бұл стиль Илон Масктің Twitter немесе DOGE криптовалюта жобасын басқаруымен ұқсас. Ақ үй басшысы классикалық типтегі саясаткер емес, тиімділікті, бақылауды және активтердің өсімін көздейтін стратег.
Мұндай "корпорацияны" тиімді басқару үшін технологиялар, ресурстар, өткізу нарықтары, білікті кадр, қауіпсіз шекара және халықаралық аренадағы монополиялық жағдай болуы керек. Экономикалық қайтарым бермейтін нәрселер – идеология, мәдени нормалар, одақтастық міндеттемелер – екінші орынға ысырылып қалады.
"Америка президенті корпорацияның бас директоры секілді әрекет етеді. Ол шығындарды қысқартады, табысты арттырады және кім пайда әкеле алады – солармен ғана қарым-қатынас орнатады".
– "Америка бәрінен жоғары" деген ұран сөздің астарында не жатыр?
– Бұл жай ұран емес. Бұл – саяси философия. АҚШ президенті экономикалық ұлтшылдықты, сыртқы саяси шығындарды қысқартуды және одақтастықтарды пайда тұрғысынан қайта қарауға басымдық береді. Ол АҚШ өз азаматтарынан және өз бизнесінен басқа ешкімге ештеңе де міндетті емес екенін алға тартады.
Профессор Хэл Брэндс Дональд Трамптың "Американы елдің өзі құрған жүйе пайдаланып жатыр" деп есептейтін нағыз прагматик адам екенін жазады. Трамп бұл жағдайды өзгертуге ниетті. Оның басқару тәсілінің екінші маңызды элементі – "жаңа меркантилизм": мемлекет экономикаға қайта оралып, протекционизмді күшейтеді, корпорацияны бақылайды және адалдықты талап етеді.
"Трампизм – бұл жаһандық нарықтың абстрактылы идеалдарынан өз мүддесін жоғары қоятын мықты мемлекеттер әлеміне оралу".
Бұл Клинтон, Буш және Обама әкімшілігі жүргізген жаһандану бағытынан бөлек, өзгеше даңғыл.
– Бұл халықаралық альянстарға қаншалықты ықпал етеді?
– Ықпал күшті болмақ. АҚШ президенті ешқандай тікелей пайда әкелмейтін одақтардан бас тартып жатыр. Ол АҚШ мүдделеріне сай келетін болса, Ресейге қарсы санкцияларды жоюға және Еуропамен сауда соғысын бастауға дайын. Оның ұстанымы: егер одақ келісім секілді жұмыс істемесе онда оның қажеті шамалы.
Идеологиялық негіздері бар одақтардан бас тарту америкалық көшбасшылықтың 80 жылдық моделінің мәресіне жеткенін білдіреді. Оның орнына "транзакциялық тәсіл" деп аталатын кезең келді. Мұнда мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас ортақ құндылықтарға емес, өзара пайдаға негізделеді.
"Дәстүрлі альянстар келмеске кетіп жатыр. Дональд Трамп әрбір тармағы қайырымдылыққа емес, саудаға негізделген келісімдерге басымдық береді".
– Халықаралық қарым-қатынас құрылымында қандай өзгерістер болып жатыр?
– Президент Дональд Трамп әлемді ықпал ету аймақтарына қарай бөлу идеясын қолдайтынын жасырмайды. Ол әмбебап ережелерге сенбейді. Оның орнына логикаға сүйенеді: мықты ойыншылар өзара тікелей келіссөз жүргізуі керек, бұл – басымдық.
Осылайша, Украина мен Еуропа АҚШ пен Ресей арасындағы келіссөздерге шақырылған жоқ. Бұл – "егер сіз келіссөз үстелінде жоқ болсаңыз – демек, оның ережесін айқындауға да қатыспайсыз" деген қағиданың жарқын мысалы.
"Америка басшысы әлемді корпорациялардың жиынтығы ретінде қарастырады. Сәйкесінше, ол Владимир Путин, Си Цзиньпин, Режеп Ердоған, Мұхаммед ибн Салман сынды басқа СЕО-лармен ғана келісімге келуге дайын".
Бұл кво-статусын күрт өзгертеді және серіктестің құндылығы одақтың тарихымен емес, пайдалы болу қабілетімен өлшенетін жаңа жүйені құрады.
– Қазіргі жағдайдан қандай түйін түюге болады?
– АҚШ енді жай ғана "еркін әлемнің көшбасшысы" болып қалғысы келмейді, олар экономикалық жарыста жеңімпаз болуды қалайды. Бұл көпжақты құрылымдардың әлсіреуіне, екіжақты келісімдердің өсуіне және жаңа, бірақ тұрақтылығы әлсіздеу жаһандық құрылымның қалыптасуына әкелері анық.
Орта державалар үшін бұл икемділіктің, айқын позицияның және мүдделер тілінде сөйлесе білу қабілетінің қажеттігін білдіреді. Классикалық дипломатия прагматикалық келіссөздерге орын беріп жатыр. Бұл жағдайда кім дұрыс емес, кім мықты ойыншыларға пайдалы бола білсе – сол аман қалады.
"АҚШ-тың жаңа сыртқы саясаты серіктестерді қатаң іріктеуге негізделеді: нақты дивиденд әкеле алатындар басымдыққа ие болады. Ал қалғандарына диалогтан тыс қалу қаупі төніп тұр".
Таяу уақытта редакция тәуелсіз сарапшы Ержан Бабақұмаровпен тағы бірнеше сұхбатты жариялайды. Олар келесі тақырыптарды арқау етеді:


Threads қалай шетелдіктердің қазақ тілі мен мәдениетіне қызығушылығын оятты

Бұл желіде қолданушылар қарапайым мәселелерден бастап, өзекті де әлеуметтік маңызы зор тақырыптарға дейін талқылайды. Әркім өз ойын жазады, қалжыңдасады, пікір таластырады. Соңғы кезде талдаушылар, тіпті, платформаның орыс тілді сегментінде қазақстандық қолданушылардың көш басына шыққанын байқаған. Бұл, әрине, Ресейде әлеуметтік желілердің жаһандық тұрғыда бұғатталуымен байланысты, дегенмен орыс тілі әлі де белсенді қолданылатын Орта Азиядағы бұл тенденция таңданыс туғызғаны рас.
Осы орайда Информбюро порталы Grey Cardinals коммуникациялық агенттігінің зерттеуіне сүйене отырып, Threads қалай Қазақстанның жылдам еніп, қандай цифрлық мәдениетті қалыптастырып жатқанын баяндайды.
Зерттеуге сүйенсек, Threads өзінің қарапайым, мәтін форматындағы платформасының арқасында желідегі еркін қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырып жатыр.
"Батыс әлемінде мұндай тәжірибе бұрыннан бар, қолданушылар ол үшін Reddit әлеуметтік желісін пайдаланады. Бұл тұрғыда Threads оның жергілікті баламасына айналды. Мұнда қолданушылар жеке және өзекті мәселелерін талқылайды, жұмыс не өмірлік серігін іздейді, түрлі сервистерді қолдану тәжірибесін бөліседі. Бұл тізімде шек жоқ. Басқаша айтқанда, Threads пайдалы ақпарат ұзынқұлақ тәсілімен тарайтын, түрлі жарнама мен хабарландыру ілінетін бұрынғы автобус аялдамасына ұқсас алаңға айналып отыр", – делінген зерттеуде.
Дегенмен, хабарландыру алаңынан бөлек, Threads Қазақстанда өзге, атап айтқанда бұқаралық қысым көрсету құралына да айналғанына куә болдық. Бұл, әсіресе, Cancel мәдениеті түрінде көрініс тапты.
"Cancel мәдениеті Threads платформасында талқыланатын негізгі тақырып болмағанымен, түрлі брендтерге жаппай шағым не үндеу жасау, ашық бойкот жариялау жиі байқалады. Контенттің мәтін форматында болуы негативті реакцияны жылдам әрі мақсатты аудиторияға дәл жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалға таяуда Youtube желісіне шыққан екі танымал тұлғаның (Әлішер Елікбаев пен Шәріп Серіктің сұхбаты – ред.) сұхбатын алуға болады. Видеоның өзі түрлі мазмұндағы пікір туғызғанымен, дәл осы Threads Cancel мәдениетінің белсенді алаңына айналды. Қолданушылар ашулы посттар жазып, жарнама берушілерге жазған хаттарының скриншоттарын жаппай жариялады. Ағылшын тілінде пост жазған қолданушылардың бірі, тіпті, әлемдік санатқа ие қонақүйлердің сұхбатты жүргізген блогермен әріптестігі туралы алаңдаушылық білдірді. Нагимуша есімді танымал блогер сұхбаттың екі тарабын да тікелей сынап, бірнеше пост жариялады. Осы кейс Threads желісінің бизнеске және танымал тұлғаларға қысым көрсетудің нақты құралына айналғанын көрсетеді", – деп жазды зерттеу авторлары.
Зерттеуде Threads тек талқы мен сынның алаңына ғана емес, Қазақстанның жергілікті тақырыптары мен мәдени ерекшеліктерін насихаттаудың тиімді құралы екені де айтылған. Желідегі қазақстандық посттардың танымалдығының артуы өзге елдер қолданушыларының қазақстандық мәдениетке қызығушылық оятқан. Мысалы, олар қазақтың дәстүрлі тағамы – ет тамақтан дәм татқысы келетінін жазған, одан бөлек, елдегі дәмхана және өзге де ойын-сауық орындары туралы сұрайтындар көбейген.
"Ал кейбірі, тіпті, аздап болса да, қазақ тілін үйрене бастады. Желідегі мұндай ашықтық елге де қызығушылықтың өсуіне және Қазақстанның өзге елдерде танымалдылығын арттыруға негіз болады", – делінген зерттеуде.
Бүгінде бизнес үшін өзінің әрекеттерін ғана емес, сонымен қатар Threads қоғамдастығының реакциясын да қадағалау маңызды. Өйткені, бұл брендтер мен танымал тұлғалардың абыройына және сәйкесінше табысына да тікелей әсер ететін факторға айналды. Өйткені, желі қолданушылары қандай компанияларға бойкот жариялау керектігін ашық талқылайды, оған қоса, 2GIS сынды карталарда бизнес нысандарының рейтингін жаппай түсіріп тастай алатын күшке ие. Мұның бәрі кейде агрессивті сипатта жүзеге асқанымен, онымен санаспау бизнесті құрдымға жетелейтіні анық.
"Қорыта айтқанда, Threads желісіндегі ашық пікірталас бизнеске де, қоғамдық пікірге де тікелей ықпал ете алады. Осы ашықтық және ықпал ету қуаты Қазақстан қоғамының бұл әлеуметтік желіге қызығушылығын арттырып отыр. Соған қарағанда, Threads сыйлаған цифрлық мәдениет Қазақстан қоғамында ұзақ уақыт қонақ болатын секілді", – деп түйіндеген зерттеу авторлары.


Щучинсктегі қайғылы оқиға: жаңа мәлімет белгілі болды

Щучинскте кафеде болған жарылыс салдарынан жеті адам қаза тапты. Ақмола облысы әкімдігінде қаза болғандардың алтауы мекеме қызметкерлері болғанын, тағы бір адам бойынша ақпарат нақтыланып жатқанын хабарлады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Щучинскте кафеде болған жарылыс салдарынан жеті адам қаза тапты. Ақмола облысы әкімдігінде қаза болғандардың алтауы мекеме қызметкерлері болғанын, тағы бір адам бойынша ақпарат нақтыланып жатқанын хабарлады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Ақмола облысы әкімдігінің баспасөз қызметі қайғылы оқиға салдарынан алты қызметкер қаза тапқанын хабарлады. Қаза болған 16 жастағы қыз туралы ақпарат нақтыланып жатыр. Әкімдікте оның кафеде жұмыс істеген-істемегені тексеріліп жатқаны айтылды. Алдын ала мәлімет бойынша, қыз анасымен бірге мекемеде болған, ал анасы осы жерде қызметкер болған. Әкімдік өкілдері қыздың анасы тірі екенін нақтылады.
Еске салайық, 26 ақпанда кешкі уақытта бес қабатты тұрғын үйге жалғасқан бір қабатты кафеде "газ-ауа қоспасынан жарылыс болып, кейіннен өрт шыққаны" тіркелген. Сол кезде алты адам қаза тауып, 20-ға жуық адам зардап шеккені хабарланды.
ТЖД күштері мен құралдары оқиға орнына жеткеннен кейін өртсөндірушілер жанып жатқан ғимараттан сегіз газ баллонын алып шығып, 10-нан аса адамды құтқарған. Өрт сөндіріліп, оқиғаның себептері мен мән-жайы анықталып жатқаны айтылды.
27 ақпанда барлығы 26 адам зардап шеккені, соның ішінде 7 адам қаза тапқаны (оның бірі - 16 жастағы қыз) белгілі болды. 13 адам Бурабай аудандық ауруханасына, 6 адам амбулаториялық бақылауға жіберілген.
Ақмола облысы ТЖД-де 8 (7162) 514-298 нөмірі бойынша жедел желі ашылды.
Жарылыс дерегі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Қажетті тергеу әрекеттері жүргізіліп жатқаны айтылды.
Куәгердің айтуынша, бәрі кенеттен болған. Қатты жарылыс болып, ғимаратты өрт шарпыған. Кейін ішінен адамдар жүгіріп шыға бастаған.
"Бәрі өте тез болды. Бір секундта. Адамдар жүгіріп шықты. Бәрі күйік алған. Аспаздар, қызметкерлер, бәрі қардың үстіне құлап жатты. Барлығын сыртқа шығарып жатты. Мен жүгіріп бардым, сол жерде тәтемді көрдім, оны алып кетіп бара жатты, күйіп қалған, үсті-басы қан болды. Бәрі күйіп қалған, кейбірі шашсыз шықты, күртелерін тастап, жалаңаяқ жүгіріп шықты", – деді куәгер.
Осы өрт кезінде куәгер досынан айырылған.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


informburo.kz жобасы туралы

informburo.kz– мультимедиялық, ақпараттық-сараптамалық портал.
Ақпараттық.Біз жаңалықтар таспасын аптасына 7 күн, тәулігіне 24 сағат жаңарта отырып, Қазақстан және әлемдегі оқиғалар туралы баяндаймыз. Біз ең өзекті оқиғаларды таңдап, олардың әрі қарай қалай өрбитінін назарда ұстаймыз.
Сараптамалық.Сонымен бірге біз портал оқырмандарына мәселеге тереңірек үңіліп, «Неге?» және «Не үшін?» деген сұрақтарға бізбен бірге жауап табуға көтмектескіміз келеді. Біз мұны нақты және әртүрлі тараптардың көзқарасын бере отырып орындаймыз.
Мультимедиялық.Әдетте бір фото немесе 20 секундтық видео жүздеген сөзден артық ақпарат бере алады. Біз үшін фотосурет, видео, инфографика, сызбалар мен суреттер – журналистік материалдардың ажырамас бөлігі.
Біздің серіктестер– 31 арнадағы "Информбюро" бағдарламасы
Шығыс деректерЖелілік басылым атауы: informburo.kzМеншік иесі: «Инфополис» ЖШСБас редактор: Гүлжан Мұқышева№ 16589-СИ тіркеуге/қайта тіркеуге қою туралы куәлік 26.06.2017 жылы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Байланыс, ақпараттандыру және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы мемлекеттік бақылау комитеті тарапымен берілген.
Байланыс мәліметтері: Қазақстан Республикасы, Алматы қ., 050060, Тажибаев к-сі, 155; e-mail: info@informburo.kz


"Реалдың" шабуылына қарсы тұрған 18 жастағы Шерхан Қалмырза туралы не білеміз

Алматыда "Қайрат" пен аты аңызға айналған "Реал Мадрид" кездесуі өтті. Отандық футбол клубы испаниялықтарға 0:5 есебімен есе жіберсе де, жанкүйерлердің ризашылығына бөленді. Әсіресе, қақпаға бағытталған 12 соққының 7-еуін ұстап қалған қақпашы Шерхан Қалмырза көпшіліктің батасына бөленіп жатыр.
Осы орайда Информбюро порталы 18 жастағы Шерхан Қалмырзаның футболдағы жолына үңіліп, материал әзірледі.
Шерхан Қалмырза 2007 жылы 15 маусымда дүниеге келген. Бойы – 187 см, салмағы –  75 келі. "Қайрат" клубының жүйесінің түлегі, негізгі командада №82 нөмірмен ойнайды. Жас өспірімдерден бастап "Қайрат" академиясында тәрбиеленген.
"Қайрат" футбол клубының сапында 3 жылдан бері өнер көрсетіп келеді. "Қайраттың" жастар клубы сапында екі дүркін Қазақ жастар лигасының чемпионы атанған.
"Қайрат" құрамында тұңғыш рет 2025 жылдың 14 қыркүйегінде "Ақтөбеге" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ойынды қақпашы Темірлан Анарбеков бастағанымен, ол бірінші таймда жарақат алып қалған еді. Сол кезде Шерхан оны алмастырған.
Негізінен, ол "Қайраттың" ресми түрде үшінші қақпашысы болып есептеледі, негізгі қақпашылар жарақат алғанда алаңға шығады.
Төрт күннен кейін Лиссабонда УЕФА Чемпиондар лигасындағы тұңғыш ойынын өткізді. "Спортингке" қарсы матч кезінде пенальти қайтарып, көзге түсті. "Қайрат" 1:4 есебімен жеңіліп қалса да, Шерхан Чемпиондар лигасы тарихындағы үшінші ең жас қақпашы атанды.
Дебют жасаған сәтінде Шерхан Қалмырзаның жасы небәрі 18 жас 3 ай ғана болған. Ал әйгілі испан қақпашысы Икер Касильяс Чемпиондар лигасында 18 жас 3 ай 26 күнінде алғаш рет алаңға шыққан еді.
Ал Шерханнан жасырақ қақпашылардың қатарында бельгиялық "Генк" клубының қақпашысы Мартен Вандевордт (17 жас 9 ай 14 күн) және португалиялық "Бенфиканың" қақпашысы Миле Свилар (18 жас 1 ай 21 күн) тұр.
Thibaut Courtois (@thibautcourtois)'in paylaştığı bir gönderi
Сонымен қатар шетелдік футбол жанкүйлерлері де Шерхан Қалмырза туралы жарыса жазып жатыр.
Él es Sherkhan Kalmurza, portero del Kairat-Zhastar. Con 18 años fue titular ante el Real Madrid. ❤A pesar de un resultado desfavorable (derrota 5-0) definitivamente no olvidará esta noche de Champions League.pic.twitter.com/paVkeyIGHE
In the Champions League match against Real Madrid, FC Kairat are fielding their third-choice goalkeeper, Sherkhan Kalmurza. Prior to facing Madrid, the 18-year-old had only made three appearances with Kairat’s senior team.#UCLpic.twitter.com/fllI36Pmv6
Kairat’s goalkeeper Sherkhan Kalmyrza, only 18 years old, is playing against Real today. His second career match is already a Champions League game. The whole of Kazakhstan supports him with love and pride.pic.twitter.com/BolzX8zpFD
Buena carta de presentación de Sherkhan Kalmurza (18) 🇰🇿 vs el Real Madrid en#UCLMostrando gran personalidad a su corta edad, capacidad de concentración y un buen nivel de paradas 🧤🔝Habrá que estar atento a él en esta Champions League 👀🌟pic.twitter.com/Q2AEH7RLWW
SE SALIÓ ANTES DEL KINDER PARA JUGAR 👀🔥Sherkhan Kalmurza está dando un gran partido ante el Real Madrid con tan solo 18 años 🫶🏼#TeDaMásEmocionespic.twitter.com/bKBTazg8gO
This is a big lie, the Kairat goal keeper has been phenomenal for his team. Young, fresh and energetic performance. Quite good against a team like Madridpic.twitter.com/AXyxCsBwE5


Қазақстанда қоғамдық көлікпен жүру қашан қауіпсіз болады? Yutong тәжірибесі

2020 жылдың соңында "Қазақстанда автомобиль көлігімен қалалық жолаушылар тасымалын дамыту жөніндегішаралар кешені" бекітілгеннен кейін, 2021 жылдан бастап елдің автобус парктері ұдайы түрде жаңаланып отыр.
Бұл ретте газбен жүретін және электр автобустарына басымдық берілді. Оған аталған транспорт түрлеріне утиль алымының мөлшерін төмендету және жолаушылар тасымалын бәсекелестік нарыққа басыбүтін беру, яғни мемлекет қатысуымен автобус кәсіпорындарын құруға тыйым салу серпін бергенін айта кету керек.
Жолаушылар тасымалымен айналысатын жеке компаниялар Қазақстанға, оның ішінде Алматы, Астана секілді ірі қалаларға жаңа автобустарды көптеп әкеле бастады. Негізінен, Қытайда құрастырылған көліктер шекарадан бері ағылса, одан бөлек Қазақстанның өз ішінде де автобус құрастыратынҚарағандыдағы QazTehna, Семейдегі "СемАЗ", Алматыдағы Hyundai Trans Almatyсынды отандық және бірлескен кәсіпорындар қалыптасты. Олардың ішінде Қытайдың жетекші Yutong компаниясымен бірлесіп ашылған QazTehna автобус парктерін жаңартуда басты позицияны иеленіп отыр.
Республикадағы ең ірі мегаполис – Алматының мысалында қарайтын болсақ, қалада жолаушылар тасымалына жегілген қоғамдық көліктердің50 пайызынан астамы – Yutong брендінің автобустары.
Биыл Үкіметтің кешенді жоспары қабылданғанына 5 жыл толады. Ол саладағы қаржылық және автобустардың жетіспеушілігі мен ескіру мәселелерін шеше алды ма? Қауіпсіздік және экология тұрғысындағы көрсеткіштер қаншалықты жақсарды?
Informburo.kz журналистері Қытай халық республикасының Чжэнчжоу қаласында орын тепкен Yutong компаниясының фабрикасында болып, Қазақстанда құрастырылатын көліктердің негізгі бөліктері мен қосалқы бөлшектері қалай дайындалатынымен, сондай-ақ компанияның Қазақстанға әлі жете қоймаған жаңа технологияларымен де танысты.
Yutong компаниясыбүгінде қалалық, қалааралық, туристік, мектепке арналған, перронды, шағын автобустардан бөлек, арнайы техникаларды да шығарады. Дегенмен, сонау 1963 жылы компания жолаушылар автобусын жөндейтін мекеме болып құрылса, бүгінде де оның негізгі өндірісі жолаушылар тасымалымен байланысты.
Соңғы мәліметтерден сөз тартсақ, компания 2024 жылы орташа және ірі габаритті46 918 автобусты сатқан, бұл өткен жыл көрсеткішімен салыстырғанда 28,48 пайызға көп. 2024 жыл соңындағы мәлімет бойынша, Yutong-тың жалпы экспорты 110 мыңға жуықтаған. Бұл автобустарәлемнің 100-ден астам елі мен өңірінежеткізілген.
Қазақстан бұл елдер арасында үлкен басымдыққа ие. Компанияның ТМД елдері бойынша сату менеджері Юан Мяоның айтуынша, Қазақстан экспорт көлемі жөнінен екінші орын алады.
Бұл ретте айта кетейік, қазақстандық инвесторлар мен Yutong бірлесіп ашқанQazTehna 2021 жылы іске қосылғанымен, Yutong автобустары Қазақстанда 2005 жылдан бері жолаушы тасымалдайды.
Бүгінде Қазақстанда Yutong компаниясының 8 техникалық қызмет көрсету стансасы мен 1 қосалқы бөлшектер қоймасы бар. Сарань қаласындағы QazTehna зауыты бастапқыда SKD форматында (ірі бөлшектерді құрастыру – автор) жұмыс істесе, бүгінде бірте-бірте DKD форматын (ұсақ бөлшектерді құрастыру) да игерді. Әзірге бұл форматта автобустардың 3 моделі ғана құрастырылады.
Зауыт аумағы 12 гектардан астам, олжылына мың автобус пен 200 құрылыс техникасын шығаруәлеуетіне ие. QazTehna өндірістік операциялардың толық циклін орындай алады.
"Қазақстандық авто зауыттарда дайын көлікке тек дөңгелегін ғана салады деген сөздер жиі айтылып болады. Ол шындыққа жанаспайды. QazTehna мамандары қазір дәнекерлеу, бояп-сырлау, құрастыру және сапаны бақылау жұмыстарын да жүзеге асырады", – деген Юан Мяо "QazTehna өндірісте отандық өнімді қаншалықты қолданады?" деген сауалға да жауап берді.
Оның сөзінше, әзірге негізгі және қосалқы бөлшектердің басым бөлігі Қытайдан жеткізілетін болса, автобус орындықтары сынды кейбір бөлшектер Ресейден тасымалданады. Ал қазақстандық өнім әзірге бұл өндірісте қолданылған емес.
"Дегенмен, Qarmet компаниясымен олар өндіретін болатты өндірісімізге енгізу бойынша келіссөздер жүріп жатыр. Бірақ, қазақстандық металл қасиеті жөнінен қаттырақ келеді де автоөндірістен гөрі құрылыс жұмыстарына лайық саналады. Ал біздің стандарт бойынша иіліп жасалатын бөлшектерге болаттың өзге, жұмсағырақ түрі керек. Сондықтан, қазір металл құрамын өзгерту бойынша біздің мамандар Qarmet компаниясына өз кеңестерін берді. Алдағы уақытта қазақстандық болатты автобустардың негізгі қаңқасын жасауға қолданып қалуымыз әбден мүмкін", – деді Юан Мяо.
QazTehna болаттан бөлек,елде өндірілген пластик бөлшектерді, орындықтарды, дөңгелектердіқолдануды жоспарлап отыр.  Бұл ретте өндірісті жергілікті жерде шоғырландыру және өндірісте отандық өнімді қолдану – тек компанияның өз бастамасы емес, Қазақстан үкіметінің де қойып отырған басты талабы екенін атап өту маңызды.
Мяо осы орайда қазіргі таңда Қазақстанда жолға шығып жатқан жаңа Yutong автобустарының бәрі Қытайдан дайын күйде экспортталмайтынын, Қарағандыдағы QazTehna зауытында құрастырылатынын айтты.
2005 жылдан бері Yutong компаниясы Қазақстанға6200-ден астам автобус сатқан. Ал биыл Қазақстан нарығына1600-ден астам автобус сатудыжоспарлап отыр. Қазірге дейін оның 350-ге жуығы тапсырыс иесіне жеткізілген. Жыл басынан бері Атырау облысы мен Алматы қаласы автобус сатып алуда белсенді болса, енді Астанадан 300 автобусқа тапсырыс түскен.
Компанияның Орталық Азия бойынша бас директоры Ли Хайфэннің айтуынша, Қазақстанда әр өңірдің автобусқа деген сұранысында өз ерекшелігі бар. Мәселен, әлемдегі суық қалалардың бірі болып саналатын Астана үшін автобустар жылырақ етіліп жабдықталады. Таңғы суықта автобустың жылдам оталуы үшін аккумулятор тұратын бөлігінің қаптамасы да қалыңдатылған. Оған қоса, жолаушылардың жайлылығы үшін бұл автобустарда сумен жылыту жүйесі іске қосылған.
"2024 жылғы қаңтарда Астанада E18PRO Yutong электробусын ауа райының айрықша суығында сынақтан өткіздік. Сыртқы ауа температурасы -25 °C болғанына қарамастан, автобус ішіндегі температура 18°C-22°C-тан төмендеген жоқ. 100 пайыз толық қуатталып шыққан электробус 16 сағатта 374 шақырым жол жүріп, сынақтан сәтті өтті. Сапар соңында тіпті автобустың әлі 5% қуаты бар болатын. Сынақ аясында автобус аялдамаларда 350 рет тоқтап, 1500-ден астам жолаушыны тасымалдады", – деді Ли Хайфэн.
Айта кетейік, компания Астананың жолаушылар тасымалынажүз E12 электробусынжасап берген болатын.
Ал Алматыға арналған автобустар өңірдің таулы географиясына оңтайландырылған. Компания алғашқыда Алматыға бензинмен жүретін дәстүрлі автобустарды ұсынса, кейін қаланың экологиялық ластануының алдын алу үшін газбен қозғалатын 12 метрлік 700 автобусты құрастырып берді.
Алматыдағы жолаушылар тасымалы кәсіпорындарынан энергия үнемдеуші және экологиялық таза қалалық автобустарға сұраныс жиірек түседі.
Жолаушылар тасымалынан бөлек, Қазақстанда соңғы үш жылда оқушыларға арналған автобустар жоғары сұранысқа ие болып отыр. Қазір QazTehna зауытында өндірілен мектеп автобустары Алматы Астана, Шымкентте және өңірлердің басым бөлігінде оқушыларды мектепке тасымалдайды.
Алматыда қазір 15,3 мың бала 200 мектеп автобусымен қатынайтын болса,биыл автопарк осындай тағы 100 автобуспентолығады.
Чжэнчжоу қаласына сапар аясында қазақстандық журналистерді қызықтырған мәселе – автобустардың қауіпсіздігі болды. Өйткені, соңғы жылдары елде автобустардың қатысуымен бірнеше ауыр жол-көлік оқиғасы болды. Олардың басым бөлігіне себеп – адам факторы болғанымен, мұндай жағдайларда жолаушылардың жарақат алу қаупін азайту мақсатында Yutong не істей алады және не істеп жатыр?
Компанияның Орталық Азия бойынша бас директоры Ли Хайфэннің айтуынша, Yutong автобустары пайдалануға берілмес бұрын бірнеше сатыдан тұратын сынақтан өтеді. Оның қатарында автобустың электр магниттік импульске сәйкестігі, -40 градус суықтан +40 градус ыстыққа дейінгі температурадағы қозғалысы, нөсер жаңбыр және жолды су басу кезіндегі жүрісі, сондай-ақ, автобус аккумуляторлары зақымдалған кездегі оның жарылу мүмкіндігіне тексерулер жүргізіледі. Сондай-ақ, жол апаты кезіндегі жолаушылар қауіпсіздігі үшін транспорт қаңқасы күшейтілген.
Электробустардың аккумуляторлары азот технологиясы негізінде қорғалады. Бұл түрлі сыртқы күштердің әсерінен аккумулятор 200 градустан жоғары температура кезінде де жарылмай, осы уақытта жолаушылардың сыртқа шығып үлгеруіне толықтай мүмкіндік береді.
"Былтыр Қазақстанда су тасқыны кезінде Yutong автобустары "табиғи түрде" сынақтан өтті. Біздің бірде-бір транспорт жолда қалып қойған жоқ", – деді Ли Хайфэн.
Ал компанияның ТМД елдері бойынша сату менеджері Юан Мяо 2024 жылыАлматы облысында болған оқиғаныеске алды. Қаскелең автобус паркіне тиесілі Yutong автобусы жүргізушінің денсаулық жағдайына байланысты рөлге ие бола алмауынан 10 метрден биік көпір үстінен жолға құлаған болатын. Жүргізуші жансақтау бөліміне түссе де, аман қалды. Автобусқа айрықша қатты зақым келмеген.
Мұндай жағдайлардың болмауы үшін компания жүргізушілерді үйрету жұмыстарын да жүргізеді. Yutong-пен келісімшарт жасасқан әрбір компанияғабірнеше сатылы оқыту шаралары тегін жүзеге асырылады. Оның барысында жүргізушілердің көлікті басқару қабілеті бағаланады.
Сапар аясында компания өкілдері әрбір сынақ түрі қалай атқарылатынын имитациялық жағдайда таныстырды.
Арнайы баспасөз конференциясында Yutong өкілдері автобустардың бағасына қатысты да жауап берді. Бұл сауалға шараға қатысқан қазақстандық жолаушы тасымалымен айналысатын жеке компаниялардың"Yutong автобустары қауіпсіздік және жаңа технологиялар тұрғысынан әлдеқайда озық. Алайда, бағасы өзге брендтермен салыстырғанда тым жоғары"деген пікірі негіз болған еді.
Компанияның Орталық Азия бойынша бас директоры Ли Хайфэн мұндай сауал клиенттер тарапынан да жиі қойылатынын айтты.
Дегенмен, компания есебінше, Yutong ұсынып отырған сапа бағаны толық ақтайды.
"Бастапқы баға өзге автобустарға қарағанда қымбат екені рас. Бірақ, оны ұзақ уақыт мерзім пайдалану тұрғысынан қарағанда, керісінше шығыны әлдеқайда аз болады. Біріншіден, біздің автобустар ұзақ уақыт бойы пайдалануға жарамды. Мысалы, біз Қазақстанға жеткізген автобустардың бірде-бірі әлі істен шыққан жоқ. Екіншіден, қосалқы бөлшектері де сапалы әрі ұзақ уақыт қызмет етеді. Ал бұл уақытта өзге автобус иелері бірнеше рет жөндеу жұмыстарын жүргізіп үлгереді. Осы факторлардың бәрін есепке алғанда,Yutong автобустарының құны өзге бренд автобустарына қарағанда жоғары деп айта алмаймын", – деп жауап берді Ли Хайфэн.
Сондай-ақ, ол Қазақстан мысалында Yutong автобустарын сатып алған жеке компаниялардың оны бірнеше жыл пайдаланған соң, әлі де жоғары сапада және бағада өзге өңірлік компанияларға сатқанын да сөз етті.
Айта кетейік, Қазақстанда 12 метрлік қалалық бір жолаушылар автобусының құны 70 млн теңге шамасында болса, мектеп автобусының құны 40 миллион теңгеге жуықтайды. Микроавтобус құны – 30 миллион теңге шамасында.
Yutong бүгінде автобус өндірісінде жаңа технологияларды қолдану бойынша қарқынды қызмет етіп,зерттеу және дамыту (R&D) жұмыстарына қомақты инвестициябөлуде.
Біз үшін әлі арман болып көрінетін жүргізушісіз автобустар Қытайда бірнеше жылдан бері жолаушыларды, жұмысшыларды және туристерді тасымалдауда қолданылады. Хэнань провинциясында Yutong автобустары сақиналы бағдар бойынша бақылаушы жүргізушінің қатысуымен жолаушы тасымалдайтын болса, шағын E7S автобустары толықтай автономды түрде жұмыс істей алады.
Айта кетейік, дәл осындай шағын автобустар Астанада бұрынғы премьер-министр Асқар Маминге EXPO аясында таныстырылған болатын. Алайда, Қазақстанда әзірге оған қызмет көрсете алатын инфрақұрылым жасалмаған. Жүргізушісіз автобустарды іске қосу үшін сапалы 5G интернет желісі, сондай-ақ соған лайықты инфрақұрылым қажет.
Шара барысында Yutong сутегімен жүретін автобустарды да, электробустарды жылдам қуаттауға арналған заманауи құрылғыларды да журналистер мен клиенттеріне көрсетті.
"Бұл жаңа технологияларды Қазақстанда қашан көреміз?" деген сауалға Ли Хайфэн: "Біз өз технологиямызды апаруға қазір-ақ дайынбыз. Бірақ, ол үшін Қазақстан тарапынан қажетті жағдай жасалуы, ал интернет өте сапалы болуы қажет. Инфрақұрылым дайын болмаса, бұл технологиялар кәдеге жарамайды", – деп жауап берді.


Әнші-әртістер орамалды кім үшін тағады және не үшін шешеді?

Соңғы уақытта әлеуметтік желі кеңістігінде хиджабын шешіп, бұрынғы өмір салтына қайта оралған танымал тұлғалардың әрекеті қоғамда қызу пікірталас тудырып жатыр. Желі қолданушыларының көзқарасы екіге жарылды: бірі бұл қадамды "жат ағымдар тарапынан көрсетілген қаржыландырудың тоқтауы" деп қатаң айыптаса, екіншілері әр әйелдің жеке таңдау құқығы мен сенім бостандығын алға тартып, олардың бақытты өмір сүруге деген талпынысына түсіністікпен қарауға шақырады.
Соңғы жылдары хиджаб киіп, сахнадан алшақтаған өнер иелерінің бірі – әнші Айдана Меденова. "КешYOU" тобының құрамында танылып, мыңдаған тыңдарманның ықыласына бөленген ол өз таңдауына қатысты осы күнге дейін ешкімге тіс жармаған шындығын айтып, ағынан жарылды. Әншінің пайымдауынша, оның өнерден кетуіне Ислам діні емес, басынан өткерген жеке басындағы қиындықтары себеп болған. Әсіресе, асқар тауы – әкесінен айырылуы өмірге деген көзқарасының күрт өзгеруіне басты түрткі болғанын жасырмады.
"Құшағымды жайып, сіздермен бүгін шынайы сөйлескім келіп тұр. Соңғы бірнеше жыл менің өмірімде де, отбасымда да оңай жылдар болған жоқ. Әртүрлі өзгерістер, бақытты сәттер де, қуанышты жағдайлар да қатар жүрді. Білім алу мен тәжірибе жинақтау процесі де тоқтаған емес. (...). Шоу-бизнестен кеткен соң, бәрін жаңадан бастағымыз келді. Жаңа салаларда өзімізді іздедік. Бірде сәтті болса, бірде өте қиын болды. Осы қиындықтармен қатар, сыртымыздан түрлі қауесет жүріп жатты. "Әлішер Айданаға тыйым салып тастапты", "пропаганда үшін ақша алыпты" деген сияқты жағымсыз әңгімелер көбейді. Біз сол кезде іштей қиналып, бағытымызды таба алмай жүрген едік, бірақ оны ешкімге айтпадық. Тіпті жақын туыстарымыз да мұндай қиындық көріп жатқанымыздан хабарсыз болды", – деді Айдана Меденова.
Сонымен қатар, әнші шығармашылыққа қайта оралып, концерттік бағдарламаларын жалғастыратынын мәлімдеді. Өз өмірінің жаңа парағын бастаған ол бұл жолда көпшіліктен қатаң сын емес, керісінше, қолдау күтетінін жеткізді.
"Тағы бір себеп – мен әкемнен айырылып қалдым. Сол кезде менде үлкен трансформация мен терең ойлар болды. Мұндай жағдай менің өмірімде екінші рет қайталанды. Кезінде анам қайтыс болғанда да мен екі жылға әншіліктен кетіп қалған едік. Сіздер білесіздер, мен Семейде кішкентай кезімнен ән айтып келемін. Сол кезде "әншілікке ешқашан қайтып оралмаймын" деген шешім қабылдағанмын. Осыдан үш жыл бұрын әкемді жоғалтқанда да соған ұқсас сезімдер болды. Денем де солай реакция берді – мен іштей аза тұттым. Ал сахнада ән айту мен үшін мереке сияқты еді, сондықтаназа тұтып жүріп сахнаға шығуды елестете алмадым. Ол кездегі шешімімнің хиджабқа еш қатысы жоқ. Мен хиджаб кигенде "сахнадан біржола кетемін" деген мақсат болмаған. Тек уақыт өте келе өз сезімдерімді тыңдап, сондай шешімге келдім. "Уақыт – емші" дейді ғой, бәрі де өз уақытымен болған шығар. Қазір сіздерге айтайын дегенім: мен сахнаға, өз әндеріме, шығармашылығыма ораламын. Әрине, барлық концертке қатыспауым мүмкін. Өзіме ұнайтын форматта, мемлекеттік концерттерде немесе өзім қалаған бағытта ән айтуды жалғастырамын. Сіздерден өтінерім – ешкімге асығыс шешім шығармаңыздар, ешкімді тез сөкпеңіздер. Өйткені әр адамның өмірінде қандай қиындық болып жатқанын ешкім білмейді. Біз сол адамның жолымен жүріп көрмейінше, оның ішкі күйін сезе алмаймыз. Әр адамның өз уақыты, өз сабағы бар. Алла әр пендесіне әртүрлі сынақ береді", – деп түйіндеді сөзін Айдана Меденова.
Публикация от |ВАНХУН | Продюссер |РОП | (@farizkamirzabek)
Әлеуметтік желіде әншінің бұл қадамын қатаң сынағандардың қатарында танымал блогер, кәсіпкер Фариза Мырзабек те болды. Ол желіде жариялаған видеоүндеуінде танымал тұлғалардың хиджаб киіп, артынша қайта шешуі дін жолында шын ниетімен жүргендердің абыройына нұқсан келтіретінін айтты. Блогердің пайымдауынша, мұндай тұрақсыздық қоғамда дінге деген күмән ұялатып, шынайы сенім иелеріне сөз тиюіне себеп болады.
"Блогерлер мен әншілер орамалды ойыншық қылды. Ақшадан өлдіңдер ме? Сұмдық қой мынау! "Жанымның қалауы, жүрегімнің тыныштығы, елдің сөзі" дейсіздер. Алла алдындағы парыз қайда қалды? Неге тақтыңдар онда? Елдің бәрін тағып-шешуге үгіттеп жатырсыздар. Позор. Түсінбей жатқандар болса, айта кетейін: Айдана Меденова орамалын шешіп тастапты. Құрметті әншілер, сіздерді орамалсыз-ақ жақсы көретін едік. Орамал таққан соң сыйларыңыз арта түсті. Ал шешкеннен кейін не болды? Діннің атына кір келтірдіңіздер", – деді Фариза Мырзабек видеода.
Дінге заманауи көзқарасымен танымалНұрлан имам(Нұрлан қажы Байжігітұлы) бұл орайда Ислам дінінің тек хиджаб киюмен ғана шектелмейтінін түсіндіріп өтті. Оның пайымдауынша, асыл дініміз ешқашан білім алуға тыйым салмайды және адамның рухани өмірі тек намаз оқумен ғана шектелмеуі тиіс. Имам қоғамды, әсіресе жастарды шет тілдерін меңгеруге, жан-жақты сауатты әрі білімге құштар болуға шақырды. Дін адамды тек шектеу немесе жабу үшін емес, керісінше, оның қоршаған әлеммен үйлесім тауып, бақытты өмір сүруіне септігін тигізу үшін берілгенін алға тартты.
"Қап-қара киініп, хиджабқа орануды немесе тек сақал қоюды "дін" деп түсіну – үлкен қателік. Дін жолына түскен соң "оқуға болмайды екен, дін деген тек намаз оқу" деген жаңсақ оймен мектеп пен университетті тастап кеткен қаншама жастың тағдырына куәміз. Негізінде, шынайы сенім тек намаз оқумен немесе мешітке барумен ғана шектелмейді.Шын мәнінде, дін – ешкімге қиянат жасамау, Отанды сүю, елді қадірлеу және өз сеніміңе адал болу. Сонымен қатар, өзге тілдердің бәріне құрметпен қарау – мұсылмандықтың белгісі. Нағыз қазақ, нағыз мұсылман ешқашан біреудің ала жібін аттамайды. Пейілі кең ата-бабаларымыз тілі мен діні, ұлты бөлек жандардың бәрін құшақ жая қарсы алып, төрінен орын берген. Егер біз бүгін дін ісін бұрмалап, бір-бірімізге сөз тигізіп, алауыздық тудырсақ, ертеңгі ұрпақ пен бабалар алдында жүзіміз қалай жарқын болмақ? Сондықтан, ардақты жас ұрпақ, қазір – жаһандану заманы. Барлық тілді үйренетін, әсіресе ағылшын, қытай және басқа да шет тілдерін меңгеріп, биік белестерге ұмтылатын кез. Білім мен тәрбиені қатар ұстағанда ғана алынбайтын қамал болмайды", – деді Нұрлан имам.
Мәдениеттанушы Зира Наурызбайтеріс ағымдардың ата-бабаларымыз ұстанған дәстүрлі Ислам дініне тигізген кері әсеріне тоқталды. Оның пайымдауынша, Исламды терең түсінген жан үшін бұл дін, керісінше, әйел құқығын жоғары қойып, оны қорғайтын құндылықтарға толы. Осы орайда, ол қазақ әйелінің болмысына жат, тым тұмшаланған жабық киімдердің шығу төркіні мен оның біздің мәдениетімізге қалай енгенін тарихи тұрғыдан түсіндіріп өтті.
"90-жылдары Маңғыстау өңіріндегі Құлсарыда және Ақтөбе облысының Шалқар станциясында радикалды ағымдардың ықпалы өте күшті болды. Тіпті, әйел адам көшеге басына орамал салмай немесе қасына ер адам ертпей еркін жүре алмайтын. Құдды қалыптасқан тәртіпке бағынбасаң, таспен атқылап жазалайтындай көрінетін.Сол кезеңде елімізге түрлі діни ағымның қалай енгенін және олардың артында қандай қаржылық қолдау тұрғанын бәріміз көрдік. Көптеген саясаткеріміз сол тұста "дінді саяси басқару құралы ретінде пайдалана аламыз" деген жаңсақ сеніммен түрлі сектамен ынтымақтастыққа барды. Мұсылмандық бірегейлік тек халықтың жадында ғана сақталып, дәстүрлі исламның негіздері терең түсіндірілмегендіктен, радикалды идеялар мен лаңкестік әрекеттер күткендегідей Оңтүстікте емес, Батыс аймақтарда көбірек көрініс тапты. Мұның себебі, бәлкім, жергілікті менталитетте шығар. Десе де,Оңтүстік өңірлерде дәстүрлі отбасылық діндарлық пен ата-баба жолы жақсырақ сақталғанын айта кету керек. Ал Батыста бұл сабақтастық үзіліп қалды", – деп түсіндірді Зира Наурызбай.
Зира Наурызбай қоғамдағы отбасылық діни сабақтастықтың үзілуі қандай парадокстарға әкеп соқтырғанын атап өтті. Оның айтуынша, дәстүрлі тәрбие мен шынайы діни танымның үзілуі адамдардың сыртқы пішінге ғана мән беріп, ішкі мазмұн мен өткен тарих арасындағы алшақтықтың туындауына себепші болады.
"Отбасылық діни сабақтастықтың болмауы жастардың сырттан келген уағызшылардың жетегінде кетуіне әкеп соқты. Тіпті, кезінде Ұлттық қауіпсіздік комитетінде Саид Бурятский сияқты Ресейдің өзінде тыйым салынған уағызшылардың дәріс оқуына жол беруге дейін бардық. Қауіпсіздік мекемесінің өзі сондай ықпалда болса, басқа не деуге болады? Дінге жаңа келген неофиттер, әдетте, бұл жолға баспен кіріп кетеді. Адамның білімі неғұрлым таяз болса, ол соғұрлым қатты сөйлейді және өз пікірін өзгелерге таңуға тырысады. Бұл – Даннинг-Крюгер эффектісінің нақ өзі: ештеңе білмейтін адам өзінің абсолюттік ақиқатына сенімді болады. Көп жағдайда бойындағы кемшілігін дінмен бүркемелеуге тырысады. Жуырда Facebook желісінен бір әйелдің "Хиджаб киген сәтте өзімді өзгелерден жоғары сезіндім, бәріне жоғарыдан төмен қарауға құқығым бар деп есептедім" деп жазыпты. Бірақ уақыт өте келе ол киімнің адамға қасиеттілік немесе күнәсіздік мәртебесін бермейтінін түсінген. Қазір мұндай секталардың қаржылық және саяси қолдауы азайған шығар деп үміттенемін, дегенмен идеялардың санаға терең енгені рас. Дегенмен әр жағдай – жеке қарастыруды қажет етеді, барлығына бірдей топырақ шашуға болмайды", – деді Зира Наурызбай.
Психолог Жібек Абжанованың пайымдауынша, әке қамқорлығын сезінбей өскен немесе сыртқы әлемді қауіпті деп қабылдайтын қыздар үшін хиджаб – өзін қорғаудың бір жолы. Ол мұны нәзік жандылардың өз тәнін орап қою арқылы іштей "қауіпсіздік белдеуін" жасауға тырысатын психологиялық қорғаныш механизмі деп түсіндіреді. Сонымен қатар, маман орамалын шешкен бойда бірден ашық киімге көшетін қыздардың әрекетіне де тоқталды. Оның айтуынша, бұл – ұзақ уақыт басылып келген ішкі еркіндіктің сыртқа жарылып шығуы және адамның өз денесіне деген иелік құқығын қайта орнатуға талпынысы.
"Психология мен психоанализ ілімінде хиджаб кию – бұл тек діни таңдау ғана емес, адамның ішкі әлеміндегі күрделі процестердің көрінісі.Көптеген қыз үшін орамал сыртқы әлемнен қорғайтын "психологиялық сауыт" қызметін атқарады. Егер адам айналасын агрессивті немесе қауіпті деп сезінсе, ол орамал арқылы өзіне қауіпсіз шекара орнатады. Сондай-ақ Зигмунд Фрейдтің теориясына сүйенсек, бұл – ішкі қалаулар мен инстинкттерді қатаң моральдық нормалармен тізгіндеу әдісі. Адам өз бойындағы энергияны немесе "тыйым салынған" ойларын басу үшін осындай сыртқы шектеулерге жүгінеді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, адам өмірде тірегінен айырылғанда немесе әкесімен қарым-қатынасы қиын болғанда, бейсаналы түрде "Жоғарғы Әке" – Құдай бейнесінен қорғаныш іздейді. Хиджаб кию – сол абсолютті билік пен шексіз махаббатқа мұқтаждықты өтеудің бір жолы. Кей жағдайда бұл "рухани нарциссизмге" де ұласуы мүмкін: адам өзін өзгелерден таза, рухани биік сезіну арқылы өз-өзіне беретін бағаны көтергісі келеді", – деп түсіндірді психолог.
Жібек Абжанованың айтуынша, хиджабты шешкен соң қыздардың тым ашық киімге көшуі – психологиядағы "реактивті қалыптасу" немесе "орнын толтыру" механизмі. Яғни адам орамалды іштей дайындықсыз, тек ортаның немесе догмалардың қысымымен кисе, оның ішінде "еркіндікке шөлдеген энергия" жинала береді.
"Орамалды шешкен сәтте сол энергия сыртқа жарылып шығады. Бұл жерде тым ашық киіну – әдепсіздік емес, бұл: дене шекарасын бекіту: "Менің денем – менің билігімде" дегенді дәлелдеу; реабилитация: Ұзақ уақыт "көрінбей" келген жанның "мен тірімін, мен осындамын" деп әлемге айғайлауы; жанды емдеу: Іштегі басылған агрессия мен ұяттан арылуға талпыныс. Бұл – өтпелі кезең. Психика бір шеттен екінші шетке ауысу арқылы өзінің сау, теңгерімді нүктесін іздейді.Бұл жерде қызды айыптау емес, оның ішіндегі "еркіндікке сусаған баланы" түсіну маңызды.Қызық бір жайт: хиджабты шешкендерді ең қатты сынайтын адамдардың көбі – іштей дәл сондай қадамға барғысы келетін, бірақ өзіне рұқсат бере алмай, сол сезімді тұншықтырып жүрген жандар. Психологияда мұны "проекция" дейміз: адам өзіндегі басылған қалауды басқадан көргенде, оны жек көру арқылы өзін қорғайды. Сондықтан, біреудің таңдауына төрелік айтпас бұрын, оның жан жарасының қаншалықты терең екенін сезінуіміз қажет. Әрбір адам – өзін-өзі құрастырып жатқан үлкен әлем", – деп қорытындылады жан маманы.
Фитнес-жаттықтырушы Айжан Қалымова әлеуметтік желіде сынның астында қалған аруларға барынша түсіністік пен жанашырлық танытуға шақырды. Оның пайымдауынша, әрбір адамның қабылдаған шешімінің астарында біз біле бермейтін терең себептер мен ішкі толғаныстар жатыр. Сондықтан, сыртқы киім үлгісіне қарап төрелік айтудан бұрын, адамның таңдау құқығына құрметпен қарау маңызды. Осы орайда маман тән саулығы – Жаратқанның адам баласына берген ең ұлы аманаты екенін алға тартып, әрбір нәзік жандыны өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауға және спортпен шұғылдану арқылы өзіне деген махаббатын арттыруға шақырды.
"Ең алдымен айтқым келетіні – хиджаб кию немесе кимеу, оны шешу немесе қалдыру – әрбір әйелдің жеке еркі мен қасиетті құқығы. Біз әр адамның таңдауына махаббатпен, үлкен жанашырлықпен және түсіністікпен қарауымыз керек.Себебі әрбір шешімнің артында біз білмейтін үлкен себептер, ішкі арпалыстар мен тағдыр жолдары жатыр. Сондықтан, сыртқы стиль қандай болса да, біздің алдымыздағы басты міндет – Жаратқан берген тәніміздің саулығын бірінші орынға қою.  Көп жағдайда біз "құлшылық" дегенді тек діни жоралғылармен ғана байланыстырамыз. Алайда, фитнес саласындағы маман ретінде мен үшін өз денсаулығыңа күтім жасау – Жаратқанның алдындағы ең үлкен жауапкершілік пен парыздың бірі. Дене – бізге уақытша берілген аманат. Біз бұл дүниеге жанымызды да, тәнімізді де сау күйінде сақтау үшін келдік. Сондықтан, дұрыс тамақтану, денені шынықтыру және белсенді өмір салтын ұстану – бұл жай ғана сән емес, бұл – Жаратушының берген сыйына деген құрметіміз.
Денені шынықтыру – өзіңді сүюдің ең шынайы көрінісі. Өзін жақсы көретін адам өз тәнін сапасыз тағаммен уламайды, қозғалыссыз қалдырып тоздырмайды. Керісінше, спортпен шұғылдану арқылы біз ерік-жігерімізді шыңдап, тәртіпке үйренеміз. Сау денеде – сау рух болады. Егер тән әлсіз, сырқат болса, адамның рухани деңгейде де өсуі қиындап кетеді. Сондықтан, фитнесті жай ғана "арықтау" немесе "әдемі көріну" деп емес, Жаратқанның аманатына қиянат жасамау және өмірлік энергияны арттыру деп түсінгеніміз абзал. Біз қанша жерден рухани бай болсақ та, сол рухтың мекені – біздің тәніміз. Сондықтан, физикалық белсенділік пен денсаулыққа күтім жасауды күнделікті құлшылықтың бір бөлігі деп қабылдау керек. Өзіңді сүю – таңертең ерте тұрып денеңді оятудан, таза су ішуден және күш-қуатыңды нығайтудан басталады", – дейді Айжан Қалымова.
Орамал тағу немесе оны шешу – тек мата мен стильдің ауысуы емес, бұл әр әйелдің ішкі әлеміндегі күрделі рухани және психологиялық процестердің көрінісі. Қоғам болып біреудің таңдауын айыптаудан бұрын, оның артындағы адами себептерге үңілу – парасаттылықтың белгісі. Имамдар айтқан ішкі ниет тазалығы, мәдениеттанушылар алға тартқан тарихи сабақтастық, психологтар ескерткен ішкі еркіндік пен жаттықтырушы айтқан тән саулығы – бәрі де бір арнаға тоғысады. Ол  адамның өзімен және Жаратқанмен үйлесімде өмір сүруі. Ең бастысы, сыртқы бейне қандай болса да, жүректегі иман мен адами қасиеттердің жоғалмауы. Өйткені нағыз рухани тазалық – өзгенің таңдауына құрметпен қарап, аманатқа қиянат жасамаудан басталады.