Анарбековтің жарақаты мен "Реалдың" құрамы. "Қайрат" – "Реал Мадрид" матчынан не күтеміз

Алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасының негізгі кезеңіне шыққан "Қайрат" 30 қыркүйекте өз алаңында әйгілі "Реал Мадридке" қарсы ойнайды. Матч жақындаған шақта жұлдызды қақпашыға айналып үлгерген Темірлан Анарбеков ауыр жарақат алып қалды. Оның қашан алаңға оралатыны белгісіз. Ал Қазақстанда "Реал" жанкүйерлері де жетерлік. "Алматыға кімдер келеді екен?" деп елеңдеп отырғандар аз емес.
Осы орайда Информбюро тілшісі "Реал" сапында кімдер ойнауы мүмкін, билет бағасы қанша болады деген сұрақтарға жауап беріп, сарапшылардың пікірін ұсынады.
"Реал Мадрид" алдағы Чемпиондар лигасының ойындарына арналған ресми құрамын жариялады. Хаби Алонсо баптайтын команда алдымен 17 қыркүйекке қараған түні өз алаңында "Марсельге" қарсы ойнайды. Содан кейін 30 қыркүйекте Алматыда "Қайратпен" матч өткізеді.
"Марсельмен" өтетін матч бойынша жарияланған тізімде "Реал Мадридтің" барлық жұлдызы бар:
14 қыркүйекте "Қайрат" пен "Ақтөбе" арасында өткен ойынның 10-минутында "Қайраттың" қақпашысы Темірлан Анарбековке Уче Агбоға соқтығысып, ауыр жарақат алды. Оның орнына 18 жастағы Шерхан Қалмұрза алаңға шығып, "Қайрат" сапында дебют жасады.
Алдын ала мәлімет бойынша қақпашының жағы сынған. Спортшының ақыл тісі де зақымданып, мойын тұсы жарақаттанған.
"Оған астыңғы жақ сүйегі сынды деген алдын ала диагноз қойылды. Өкінішке қарай, Темірлан Анарбеков алдағы кездесулерге қатыса алмайды", – деді клубтың медиа-офицері Арман Жақсығұлов.
Анарбеков алдағы уақытта "Қайраттың" Чемпиондар лигасындағы басты кездесулерінде ойнай алмауы мүмкін. 18 қыркүйекте португалиялық "Спортингке", 30 қыркүйекте "Реалға" қарсы матчтарды жіберіп алмақ. Ем-дом шаралары 2 айға созылады.
Айта кетейік, командадағы бірінші қақпашы Александр Заруцкий де жарақат алған болатын. Чемпиондар лигасының іріктеу ойындарында "Селтикке" қарсы сырт алаңда өткен матчта Заруцкийдің орнына Темірлан Анарбеков шығып, есеп тең аяқталған еді. Одан кейін алматылық "Қайрат" өз алаңында шотландиялық "Селтикті" қабылдап, негізгі уақыт пен қосымша уақыт бойы есеп ашылмай, пенальти сериясына ұласқан болатын. Қақпашы Анарбеков үш бірдей допты қайтарып, командасына жеңіс сыйлады.
Ендігі ойындарда алаңға жас қақпашы Шерхан Қалмұрза шыпқақ. Ол 2022 жылдан бері "Қайрат" Академиясында жаттығып келеді. Биылғы маусымда ол Бірінші лигада "Қайрат – Жастар" құрамында 7 матчқа қатысты.
"Ол жап-жас. Ол өзіне артылған міндетті жасады. Жас болса да сенімді ойнады. Толқыған шығар, бірақ мұндай мачта кез келген футболшы "қалай болады екен" деп уайымдайды деп ойлаймын. Шерхан жарады, қолынан келді. Оны қатты мақтауға да болмайды. Ол әлі өзін дәлелдеуі керек. Десе де берілген мүмкіндікті қолдана алғаны тамаша дер едім. Ешқандай доп жібермегеніне тек қуаныштымыз", – деді "Қайрат" клубыынң бас бапкері Рафаэль Урахбахтин.
Парламент мәжілісінің депутаты Асхат Рахымжанов билеттің бағасын шектеп, қымбаттап кетпеуін айтқан болатын.
"Алыпсатарлар мәселесі бар, өзім де талай рет соған тап болдым. Бұл ұлттық деңгейдегі маңызды спорттық оқиға болып жатқанда моральдық қағида алдыңғы орынға шығуға тиіс. Бір адамға бір билеттен ғана сататын ереже енгізу керек шығар. Құқық қорғау органдары мен әкімдікті де қосу қажет болуы мүмкін, өйткені бұл Қазақстан футболы тарихындағы маңызды матч", – деген болатын.
Ол билет құнын 10 мың теңгеден асырмауды, ал балаларды мүлдем тегін кіргізуді ұсынды.
"Шығынды жабу үшін символикалық баға қоюға болады. Бірақ 10 мыңнан аспауы керек, ал жақсы баға – 5 мың теңге. Ең мықты жанкүйерлеріміз – балаларды тегін кіргізу керек" – деді саясаткер.
"Қайрат" – "Реал Мадрид" матчының билеттері 23 қыркүйекте сағат 17:00-де клубтың ресми сайты мен Ticketon платформасында сатылымға шығады. Бір ЖСН бойынша бір адамға екі билеттен артық сатып алуға болмайды. Деректер сатып алу кезінде де, стадионға кіргенде де мұқият тексеріледі.
УЕФА-мен келісілген және барлық ойынға бірыңғай болып белгіленген билеттің бағасы30 000 теңгеден 250 000 теңгеге дейінболады. Баға саясаты турнир талаптарына және Чемпиондар лигасы матчтарын ұйымдастырудың халықаралық тәжірибесіне сәйкес келеді.
Абонемент иелері өз орындарын ертерек тиімді бағаға сатып ала алады. Ticketon қызметкерлері сатылым басталғанға дейін алдын ала хабарласып, орындарды сатып алу бойынша толық ақпарат береді. Осылайша, клуб ең адал жанкүйерлеріне ерекше қамқорлық көрсетіп отыр.
Билеттердің бір бөлігі дәстүрлі түрде бекітілген әлеуметтік және клуб квоталары аясында бөлінеді. Олар "Қайрат" Академиясының және клуб филиалдарының бапкерлері мен тәрбиеленушілеріне, паралимпиадалық спорт түрлерінің спортшыларына, сондай-ақ клубтың қызметкерлері мен ардагерлеріне беріледі. Белгілі бір квота клуб демеушілеріне қолданыстағы серіктестік міндеттемелер аясында қарастырылған.
Клуб билетті тек ресми арналардан, яғни клубтың ресми сайты, Qairat SuperApp мобильді қосымшасы және Ticketon сервисі арқылы сатып алуға болатынын ескертеді. Осы сервистерден алынған билетпен ғана стадионға кіруге болады.
– Матчқа әлі біраз уақыт бар, оған дейін біраз нәрсе өзгеруі мүмкін. Бірінші кезекте, Темірлан Анарбековтің алаңға шығу-шықпау мәселесі де әлі белгісіз. Александр Заруцкийдің жарақаты бар. Анарбеков жарақат алмағанда әлдеқайда сенімді болушы едік. Оның қазіргі жағдайы туралы толыққанды ақпарат жоқ. Тіпті инсайт та жоқ. Шерхан Қалмұрзаның біраз ойынын көргенмін. Өте жас ойыншы. 2000-жылдары Икер Касильяс жарақат алған Бодо Иллгнерді алмастырып, бірден үздік қақпақшы болды. Ұлттық құрамадан негізгі қақпашаны ысырып тастады. Бәлкім, сол секілді Шерхан Қалмұрзаның да жұлдызы жанатын уақыт болатын шығар. Бірақ Темірлан Анарбековтің аяғы не қолы емес, жағы сынды. Енді оның денсаулығы дәрігерлердің қолында. Ойынға дейін алаңға оралуы әбден мүмкін. "Қайрат" пен "Ақтөбе" ойынын кейінге жылжытқанда алматылық клубтың "Спортингке" қарсы матчқа дайындыққа әлдеқайда уақыт көбірек болар еді.
Мадридтің "Реалы" Алматыға келетін ойыншылардың құрамын жариялап қойды, бірақ алаңға нақты кімдер шығатыны белгісіз. Құрамды қарап отырсаңыздар резервтен ешкім жоқ, барлығы да мықты ойыншылар. Килиан Мбаппе алаңға негізгі құрамда шыға ма, әлде екінші таймда шыға ма, ол жағы белгісіз. Браим Диас не Гонсало Гарсия да алаңға шығып қалатын шығар. Қайсы шықса да "Қайраттың" қорғанысына оңай болайын деп тұрған жоқ.
Барлыға да ертең "Қайрат" пен "Спортинг" матчынан кейін белгілі болады. Бүгін "Реал Мадрид" өз алаңында "Марсельді" қабылдайды. "Марсельді" жеңген жағдайда "Реал" негізгі құрамдағы ойыншыларына демалыс беруі мүмкін, өйткені "Қайратпен" өтетін ойыннан екі-үш күн бұрын Ла Лига аясында "Атлетико Мадридпен" кездеседі. "Реал" үшін бұл матч оңай болмайды. Сондықтан, меніңше" негізгі құрамда шабуыл шебінде Гонсало Гарсия шығуы мүмкін. Содан кейін Родриго алаңға шығып қалар. Браим Диас та шығуы мүмкін. Олар да өте мықты, жұлдыз ойыншылар. Ал Мбаппе қосалқы құрамда отыруы мүмкін. Екінші таймда алаңға шығып қалар, шықпауы да ғажап емес. Шабуыл шебіндегі ойыншылар – Гарсия, сол қапталда – Родриго, оң қапталда – Браим Диас. Ал артқы шеп бізге аса маңызды болып тұрған жоқ.
Есеп қалай болуы мүмкін деген өзекті сұрақ болып отырған жоқ. "Қайратқа" жанкүйермін, қолдаймын. "Реал" секілді әлемдік жұлдыздардан құралған команда бізге келіп тұрған кезде таблоға қараудың қажеті жоқ. "Қайраттың" футболшылары да, жанкүйерлері де тек ойыннан ләззат алуы керек. Қалғаны алаң, ойын барысында көріне жатады. Сондықтан, әрине, "Қайрат" бұл ойында аутсайдер саналады. Меніңше, "Мадридің Реалына" бұл ойын аса қиынға соқпайды. Алаңның сапасы бар, ойын Алматыда өтіп жатқаны бар, ауа райының басқаша болуы, таулы аймақта өтуі "Реалға" мәселе болмауға тиіс.
– "Реал" сапында кім ойнайтыны соңғы күнге дейін белгісіз болайын деп тұр. Себебі 28 қыркүйекте олар "Атлетико Мадридпен" кездеседі. Ол жақта негізгі құрамдары ойнайтыны сөзсіз. Ал "Қайратқа" қарсы матч та өте маңызды ойындардың бірі, өйткені "Қайратқа" да, "Реалға" да ұпай керек. Сондықтан "Реал" Алматыға барынша негізгі құрамға жақын құраманы жіберетін шығар. Мбаппенің алаңға шығу-шықпауы – елу де елу. Оны қазір нақты ешкім айта алмайды.
Темірлан Анарбековтің жарақат алып қалғаны өкінішті. Енді бар үміт – Шерхан Қалмұрзада. Әрине, 18 жастағы футболшы үшін бұл бір үлкен сынақ болайын деп тұр. "Реал" – әлемдегі ең алып командалардың бірі. Сондықтан Шерханға психологиялық тұрғыдан өте қатты дайындалу керек.
Жағдайға тура қарасақ, бұл ойында "Қайрат" ұтады дегенге аздап күмәнім бар. "Қайрат" тең есеп ұстап қалса, бұл жеке мен үшін үлкен жеңіс болар еді. "Шериф", "ЦСКА" клубтарының жолын қуып, алматылық "Қайрат" мадридтік "Реалды" жеңіп кетсе, бұл бір тарихи оқиға болары сөзсіз. Бір "Қайраттың" ғана емес, күллі Қазақстанның жеңісі болар еді. Бұл елімізде футболды ілгерілетуге сеп болар еді.
"Қайраттың" жоқ дегенде бір гол салып, "Реалды" қапы қалдырғанын қалаймын. Есептің тең болғаны да жаман емес. "Реал" футболшылары "Атлетикодан" ұтылып қалып, Алматыға жынданып келсе, онда есеп 0:3 болуы әбден мүмкін.
"Реал" футболшыларының Қазақстанға келе жатқаны біз үшін үлкен мереке болмақ. Бұл қазақ футболының алға жылжып, дамып келе жатқанын білдіреді. Жиырма жылдан бері "Барселонаға" жанкүйер болғандықтан жеребе кезінде "Барселона" түссе екен дедім. Бірақ олай болмай қалды. Әрине, "Реал" да мықтылардың бірі. Бұл күнді "Қайраттың" жанкүйерлері мереке қылып өткізуі керек.
30 жылдан бері қазақ футболы бір орында тұр. Кейінгі бес-алты жылда ақырындап алға жылжып жатырмыз. Әрине, әлі үйренеріміз көп. Бірақ осындай мықты командалар көбірек келсе, ойыншыларымыз олармен ойнап, көбірек тәжірибе жинаушы еді.
"Қайрат" пен "Реал" матчы мен үшін естен кетпес тарихи сәт болайын деп тұр. Билет алып үлгерсем матчқа барып, әр сәтін бағалап, қызығып қараушы едім.
"Қайрат" клубы 8 матч өткізеді. Алғашқы өз алаңындағы ойын 30 қыркүйекте Алматыдағы Орталық стадионда мадридтік "Реалға" қарсы өтеді. Ал Чемпиондар лигасының негізгі кезеңіндегі алғашқы матчта 18 қыркүйек күні "Спортингке" қарсы ойнайды.
21 қазанда алматылық клуб өз алаңында "Пафосты" қабылдаса, 5 қарашада "Интер" клубына қонаққа барады. 26 қарашада "Копенгагенге" қарсы сырт алаңда ойнап, 9 желтоқсанда өз алаңында "Олимпиакоспен" кездеседі. Келер жылы 20 қаңтарда өз алаңында "Брюггені" қабылдап, 28 қаңтарда "Арсеналмен" сырт алаңда кездеседі.


"Нағыз жеңіс – таудан аман-есен түсу". Гид-инструктор шыңға шығарда нені ескеру керек екенін айтты

Жақында Алматы тауларында қар көшкінінің астында қалған үш жас жігіттің денесі табылды. Олар төрт мың метр биіктегі шыңға шықпақ болған. Алайда табиғи апат салдарынан үйіне аман-есен оралмады. Биыл Алматы тауларына шығамын деп ондаған адам қаза тапты. Олардың кейбірі тауға жалғыз аттанған.
Информбюро порталы бұған дейін де тауға қауіпсіз шығу туралы бірнеше материал жарияланған еді. Осы қайғылы оқиғалардан соң тау гиді, инструктор Дидар Қайырдың тауда адамдардың қайтыс болу себебі туралы ойын бөлісуді жөн көрдік.
Дидар Қайырдың айтуынша, шыңдар екіге бөлінеді: альпинистік және туристік. Альпинистік шыңдарға апаратын маршруттар қиындық деңгейіне қарай санаттарға бөлінеді. Олар 1Б, 2А, 2Б деп жалғасып, 6А, 6Б-мен аяқталады. Бір шыңға апаратын бірнеше маршрут болуы мүмкін. Олар арнайы альпинистік жабдықтарды, тәжірибені, біліктілікті және жоғары дайындықты қажет етеді.
"Биіктігі 4147 метр Жастар шыңында 29 шілде күні 20 жастағы жігіт қаза тапты. Ол суреттегі 4 саны көрсетілген 1Б санатындағы маршрутпен көтерілмек болған. Жалғыз, арнайы құрал-саймандарсыз және сақтандырусыз шығып, мұздықтан сырғанап, аяғын сындырған. Көп қан жоғалтып, тауда қаза тапты. 28 қазан күні 19 жастағы жігіт дәл осы шыңға туристтік маршрутпен көтеріліп, 1Б санатындағы маршрутпен түспек болған. Ол да жалғыз, құрал-саймандарсыз және сақтандырусыз шығып, жоғарыдан мұздықтан құлап, денесінің сау жері қалмаған", – деді гид.
Инструктор осы қайғылы оқиғалардан кейін тауды құрметтемеу, тауды жақсы көру мен тау фанатизмінің айырмашылығы, тауға шығу мен эгоның артынан еру туралы ой бөлісті.
"Сонымен, тауды құрметтемеу дегеніміз не? Альпинистік маршруттарға сақтандырусыз, арнайы құрал-саймандарсыз шығу – тауға көрсетілген үлкен құрметсіздік. Себебі тауға бекерден-бекер белгілі бір санат берілмейді. Сол маршрутты алғашқы болып ашқан, күрделілігіне қарай арнайы санат берген мықты-мықты альпинистер бар. Сол маршрутта қаншама адам қаза тапты. Ал тауға енді шығып жүргендер сол санатты жоққа шығарады. Сол маршрутта қаза тапқан адамдардың өмірін елемейді. Бұл "таудан да ақылдырақпын" дегенмен тең. Ал тау мұндайды кешірмейді", – дейді ол.
Гидтің айтуынша, туристік маршруттар көбіне 1А санатына жатады. 1А санаты – альпинистік құрал-сайманды талап етпеуі мүмкін. Бірақ мұндай маршруттар жеңіл деген сөз емес. Сондықтан қай уақытта шығу, қай уақытта кері бұрылу қажет, сол аймақтағы ауа-райын қарап шығу, жақындарыңды ескерту, маршрутты оқу, тайминг, қалай киіну керек, өзіңмен не алу керек деген сияқты базаны білу қажет.
"Тау – бөлек әлем, ол әлемнің өз заңдары мен ережелері бар. Ал бұл ережелерді елемеу – тауға көрсетілген құрметсіздік", – деді гид.
Ол тауды жақсы көру мен тау фанатизмінің айырмашылығын түсіндіре кетті.
"Сөзсіз, тауды жақсы көріп, таумен "ауыратын", ұзақ уақыт тауға шықпаса өзін жайсыз сезінетін адамдар бар. Бірақ сонымен қатар, тауды культке айналдырып, қауіпті романтизациялап, ақылға емес, тек батырлыққа салып: "өлсем де тауда өлермін" деп, бос ұранның артынан ерген жасөспірімдер де аз емес екенін соңғы уақытта байқап жүрміз. Бұл – махаббат емес. Бұл – эгоның бетпердесі. Ал тауды жақсы көру – оған бағыну, кері бұрыла алу, қабылдау, күте білу, сабырлық. Шыңнан емес, процестен ләззат алу.  Таулар ғасырлар бойы бір орында тұрды. Тауға бұл жолы шыға алмасаң, уақыты келгенде шығасың. Ең бастысы – керу бұрыла алу", – деді Дидар Қайыр.
Гид тауға шығу мен эгоның артынан ерудің не екенін түсіндіре кетті. Эгоның артынан ерген адам шыңға жетуді жеңіс деп көреді. Ал шын мәнінде шыңға жету – жеңістің тек жартысы ғана. Нағыз жеңіс – таудан аман-есен түсу.
"Екі адам бір маршрутқа шықты делік, бірақ екеуінің ниеті екі түрлі. Шыңға шығатын адам – өз денесін тыңдайтын, ішкі дауысына құлақ асатын, күш-қуатын есептейтін, кері бұрылуды стратегия деп білетін адам. Ал екіншісі – шыққан шыңдардың санын көбейту үшін немесе шыңға тек "мен шықтым" деп, белгі, фото, атақ үшін шығатын, өзгелермен жарысып, салыстыратын, кері бұрылуды жеңіліс деп қабылдайтын адам – эгоның құрбаны. Ал тауға шыққанда эго мен тәкәппарлықты төменде қалдырған дұрыс. Қорытындылай келе, таулар қаншалықты сұлу болса, соншалықты қауіпті екенін ескерейік. Тауларға құрметпен қарап, сол әлемнің заңдары мен ережелерін ұстануға, таудың тек сұлулығын ғана емес, оның қаупі мен қауіпсіздік ережелерін де насихаттауға шақырамын", – деп түйіндеді Дидар Қайыр.
Құтқарушылар тауға шығатын туристерге келесі ережелерді ескертеді:


Ораза алдында кімдер check-up өтуі тиіс және ашығып қалмау үшін не істеу керек

Қасиетті Рамазан айында бірінші рет ауыз бекіткен жан ашығу, шөлдеу, дәрумен жеткіліксіздігі, ұйқының бұзылуы және ағзадан аммиак иісінің мүңкіп шығуы секілді қиындықтармен бетпе-бет келуі мүмкін. Осы орайда Nutri Kaz (Қазақстанның тамақтану бойынша дәлелді мамандар қоғамдастығы) мүшесі, фитнес жаттықтырушы, нутрициолог Рамзан Чемурзиев осы қиындықтарды қалай алдын алуға болатыны туралы әңгімеледі. Маманның айтуынша, барлық тағамның өз құндылығы бар және ең бастысы – баланс сақтау.
– Ауыз бекітер алдындағы чек-ап – кімдерге Ораза ұстаған жақсы, кімдерге керісінше болмайды?
– Дінде жазылғандай Оразаны дені сау адам ұстағаны абзал. Белгілі бір тағамдарға тыйым салмайтындықтан және ағзаға кері әсерін тигізбейтіндіктен, Ораза салауатты өмір салтының бір бөлігі. Алайда күндізгі уақытта мүлдем тамақ жеуге және су ішуге болмайтындықтан, созылмалы ауруы бар адамдарға кері әсерін тигізуі мүмкін.
Диабет, гипертония, жүрек, бүйрек, асқазан-ішек жолдарыжәнетамақтану тәртібінің бұзылуысекілді аурулары бар адамдардың ауыз бекітпес бұрын дәрігерге қаралғаны абзал. Қант пен су балансын реттеуді қажет ететін қарияларға да медициналық бағалау қажет.
Нутрициология тұрғысынан алып қарайтын болсақ, Ораза алдында арнайы барып чек-аптан өту қажет емес. Бірақ ауырып жүрген адам болса, дәрігермен кеңескені абзал. Өз бетінше диагноз қою мен арнайы көрсеткіштерсіз анализ тапсырудың пайдасы жоқ.
– Ораза алдында қандай мөлшерде ақуыз, май және көмірсулар жеу қажет – балансты қалай сақтаймыз?
– Рационның баланста болуы Оразаға дейін де, кейін де маңызды, сондықтан бұл кеңестер әрдайым пайдалы болмақ.
Калория есептейтіндер үшін (спортшылар, не жейтінін жіті қадағалайтындар):
"Пайдалы тәрелке"тәсілін ұстанатындар үшін (калорияны есептемей):
Порцияны таразысыз қалай есептеуге болады:
Ораза кезіндегі дискомфортты төмендету үшін гидратацияны ұстану маңызды:
✔ рұқсат берілген уақытта суды аз порциямен ішу;
✔ шөлдегеніңізге қарай өзіңіздің нормаңызды ішу (Ораза кезінде дұрыс бағалап, суды минимумға жеткізбеу пайдалырақ);
✔ зәр түсіне зер салыңыз: ашық сары су мөлшерінің жеткілікті екенін көрсетеді, қара сары – жетіспеушілігін білдіреді;
✔ кофеиннен бас тартып, қант мөлшерін азайту және тұз нормасын ұстану (ДДСҰ кеңесі бойынша тәулігіне 5 грамнан асырмау), бұлардың барлығы адамды шөлдетіп, ағзаны сусыздандырады.
– Дәрумендер мен минералдар дефициті – оларды алдын ала толықтыру неліктен маңызды?
– Дәрумендер "дефицитімен" дәрігерлер айналысады. Ол сараптаманың референтті мәніне қарамайды, белгілерге зер салады. Сол себепті өз бетінше диагноз қойып, дәрумендер тағайындаудан айтарлықтай пайда жоқ.
Темір, D және B12 дәрумендері, магний және электролиттердің дефицитіОраза кезінде адамды әлсіретіп жіберуі мүмкін. Десек те көп нәрсе ауыз бекіткенге дейінгі өмір салтына байланысты. Егер адам дұрыс тамақтанып, ауыр аурулармен ауырмаған болса, Ораза кезінде денсаулығына қатысты ешқандай қиындық болмайды.
Рамазан – уақытша ауыз бекіту, бұл кезде дефициттер қатты біліне қоймайды. Алайда анамнезде дәрумендер жетіспеушілігіне қатысты патологиялар болса, қауіп деңгейі арта түседі.
Тек Ораза кезінде ғана емес, күнделікті өмірде де тамақтануға көңіл бөлу қажет. Сол кезде режимнің уақытша өзгеруі еш қиындық тудырмайды. Қазір кеңестерді оқи отырып оларды бірден қолдану маңызды, сондай-ақ оларды Оразадан кейін де ұстанған жөн!
– Қандай суперфудтар Оразаны жеңіл өткеруге көмектеседі?
– Рациондағы әрбір өнімнің өзіндік пайдасы бар, белгілі біреуін алып "ерекше пайдалы" деп бөліп-жарған дұрыс емес. Бастысы – тағам топтарының алуантүрлілігі және олардың арасындағы баланс.
Тамақтану өнімдерінің басты бес тобы бар: көкөністер, жемістер, астық тұқымдастар, ақуыз және сүт өнімдері. Толыққанды тамақтану және деннің сау болуы үшін осы топтардағы тағамдардың барлығын араластырып тұтыну қажет. Себебі олардың әрқайсысында ағзаға қажет маңызды деген макро- және микроэлементтер бар.
Кейбір топтардың ішкі санаты бар. Сол себепті тағамдық тізбектегі маңызды құрауыштар спектрі ұлғаяды.
Жемістер де көкөністер секілді иммунитет пен жалпы денсаулықты нығайтатын дәрумендер мен антиоксиданттарға бай. Олар – табиғи қант пен жасұнықтың таптырмас көзі. Астық тұқымдастар (жарма, нан, макарон өнімдері) ағзаны энергияның қайнар көзі – көмірсулармен қамтамасыз етеді. Құрамында жасұнық, В тобындағы дәрумендер және минералдар көп болатындықтан, бүтін дәнді өнімдерді таңдаған жақсы. Ақуыз өнімдеріне ет, балық, жұмыртқа, бұршақ тұқымдастар, жаңғақтар және дәндер жатады. Олар ұлпалардың өсіп, қайта қалпыну келуі, бұлшықеттің нығаюы және ферменттер мен гормондардың дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет. Сүт өнімдері (сүт, ірімшік, йогурт, айран) асқорыту жүйесі мен сүйектің саулығына қажетті кальций, ақуыз, пробиотиктерге бай.
Осы топтағы өнімдерден тұрақты баланс сақталған рацион деннің саулығы және энергиямен қамтамасыз етеді.
АлОраза кезінде өзіңізді жайлы сезінуге келесі тағамдар көмектесе алады:
✔ субөнімдер – темір мен В тобындағы дәрумендердің қайнар көзі;
✔ көже – күндіз ауыз бекіткен соң асқазан-ішек жолдарына жайлы;
✔ құрма (кептірілген жемістер) – ауыз бекіту мен ауыз ашарға жылдам энергия береді және оны өзіңізбен бірге алып жүрсеңіз болады;
✔ айран, йогурт – ішек микрофлорасын қалпына келтіретін пробиотик;
✔ жаңғақтар мен дәндер – магний мен майлардың қайнар көзі;
✔ көк шөп пен көкөністер – минералдар мен микронутриенттер, ас қорыту жүйесін қолдау;
✔ ферменттелген көкөністер – микробиота саулығына қажет;
✔ майсыз ет пен балық – ағзаның құрылысына қажет аминқышқылдары;
✔ бүтін дәнділер – тойымдылық сезімін береді;
✔ картоп – тойымдылық сезімін беру индексі жоғары.
Бұл тізімді үздіксіз тарқата беруге болады, тоқ етері – бір ғана "суперфудты" жемей, әртүрлілік пен балансты сақтау.
– Дофамин детоксы – ауыз бекітуге қалай дағдыланып, мотивацияны сақтап қалуға болады?
– Ауыз бекіту – күн жарықта су мен тамақтан бас тарту ғана емес, сондай-ақ өз әдеттеріңді қайта қарауға мүмкіндік. Көп адам кофе, қант, көңіл-күйге байланысты жейтін тіскебасарлар секілді үдеткіштерден бас тартады, тіпті әлеуметтік желіге кірмеуді жөн көретіндер бар (неге? – деген талас тудыратын сұрақ). Сондай-ақ зиянды әдеттерден – ең тамаша нұсқа – ерік-жігерді күшейтіп, Оразадан кейін де бас тарту...
Көп жағдайда адамдар күндіз ұйықтап, ауыз ашатын уақытты күтеді. Керісінше белсенді болып, пайдалы жұмыстармен айналысуға болады – денсаулық, өзіңіңізді дамыту және рухани жаттығулар.
Ауыз бекітуге дағдыланып, мотивацияны жоғалтып алмас үшін келесі қағидаттарды ұстануға болады:
– Ауыз бекітерде қалай тамақтанған пайдалы – асқазанға ауыртпалық түсірмейтін жеңіл таңғы ас қандай?
– Сәресі – ауыз бекітер алдындағы соңғы тамақтану болғандықтан, ол тойымды және асқазан-ішек жолына ауыртпалық түсірмейтіндей болуы керек. Оның мақсаты – ауыз ашар уақытқа дейін ағзаны сұйықтық және энергиямен қамтамасыз ету.
✔Ақуыздар. Тойымды әрі бұлшық етті нығайтады. Жеңіл қайнар көздері – жұмыртқа, сүт өнімдері (қатық, ірімшік және йогурт).
✔Күрделі көмірсулар. Тұрақты энергиямен қамтамасыз етеді. Ең тиімдісі – сұлы жармасы, қарақұмық, бүтін дәнді нан.
✔Майлар. Тоюға көмектеседі. Жаңғақ, дәндер, авокадо және сары май жарайды.
✔Жасұнық. Ас қорытуды жақсартады және тойып жүруге көмектеседі. Оның қайнар көздері – көкөністер, жасыл шөп және бүтін дәнділер.
✔Көп су ішу. Ауыз бекітер алдында аз-аздан бөліп көбірек су ішу қажет. Кофеин мүлдем тұтынбаған абзал.
✔Ішуге болатын сусындар: су, шөптен жасалған шайлар, дәндер араласқан айран немесе йогурт.
✔ Тым тұзды және ащы тағам – күндіз қатты шөлдетеді.
✔ Қуырылған және майлы тағам – асқазан-ішек жолдарына ауырлық түсіреді.
– Ауыз ашар кезінде көп тамақ жеп қоймау үшін не істеу керек?
– Ауыз ашар дегеніміз – күндіз ауыз бекіткен соң ішетін бірінші тағам. "Шартты ашығудан" дұрыс шығу маңызды, бұл асқазан-ішек жолдарына ауыртпалық түсіруден сақтандырады.
– Ауыз бекіткен уақытта сергек жүру үшін не істеуге болады?
– Рамазан кезінде ағза жаңа режимге үйрене бастайды, шаршау – табиғи реакция. Сергек жүру үшін келесілерді жасау қажет:
Бастысы – су, тамақтану және ұйқы балансын сақтасаңыз, ағзаңыз жаңа режимге тез үйренеді.
– Агрессия мен есеңгіреп жүру – ауыз бекіткен уақытта аммиак деңгейін қалай төмендетуге болады?
– Ауыз бекіткен уақытта адамның ағзасы жаңа режимге бейімделуге тырысады. Яғни тамақтану, ұйықтау тәртібі өзгеріп, ас тұтыну арасы ұзаратындықтан, келесі салдары болуы мүмкін:
Бұл белгілер бірнеше фактормен байланысты:
Бастағы "тұман" мен агрессияны қалай басуға болады?
Ауыз, тері және зәрден шығатын аммиак иісі кетозбен байланысты болуы мүмкін – бұл ағза отын ретінде майларды қолданатын табиғи процесс. Егер рационда көмірсулар азайып, ақуыздар көбейсе, аминқышқылдар толығымен ыдырап, аммиактың көбірек түзілуіне алып келеді.
Дені сау адамның бауыры аммиакты несепнәрге айналдырып зәр арқылы шығарып тастайды. Алайда ақуыз көп болса, бұл процесс баяулап, адамнан жағымсыз иіс шығуы мүмкін.
Аммиак деңгейі мен дискомфортты қалай төмендетуге болады?
Көмірсулардан бас тартпау – күрделі көмірсулар (бүтін дәнді өнімдер, көкөністер, жемістер) ағзадағы процесс пен бауырға түсетін салмақты азайтуға көмектеседі.


Емі мен екпесі жоқ Нипах вирусы. ДДСҰ не дейді және Қазақстанға қауіп бар ма

Үндістанда бірнеше медицина қызметкері Нипах вирусын жұқтырған. Қауіпті инфекцияға қарсы әзірге вакцина да, нақты ем де жоқ. Осыған байланысты Қазақстанның денсаулық сақтау министрлігі сақтық шараларын күшейтуге шақырып отыр. Нипах вирусы қаншалықты қауіпті және одан қалай қорғануға болады? Informburo.kz материалында.
Қаңтардың ортасында Үндістанның Батыс Бенгалия штатының билігі Нипах вирусын жұқтырған бірнеше медицина қызметкері анықталғанын хабарлады. Олар өздері жұмыс істейтін Барасата қаласындағы ауруханаға жатқызылған. Жергілікті биліктің мәліметінше, науқастардың жағдайы ауыр. Барлығы изоляторда, жасанды тыныс алу аппаратына қосылған. Осы жағдайға байланысты. 100-ден астам адам карантинге жабылған.
Үндістан билігі "ауру жұқтырғандар саны артып жатыр" деген ақпаратты ресми түрде растаған жоқ. Қазіргі таңда басқа да адамдардың вирус  жұқтырғаны туралы да жаңа ақпарат жоқ.
Нипах вирусы – 1999 жылы алғаш рет анықталған жаңа зооноздық вирус. Алғаш рет Малайзиядағы Нипах елді мекеніндегі шошқа фермасындағы қызметкерлерден анықталған. Сол уақытта вирус шошқалардан адамдарға жұққан болатын. Кейін 2001 жылы Бангладеш пен Үндістанда да вирус жұқтыру деректері тіркелді. Содан бері Бангладеште індеттің өршуі жыл сайын дерлік тіркеліп тұрады. Сондай-ақ, инфекция Филиппинде және Үндістанның шығысы мен оңтүстігінде мезгіл-мезгіл анықталып келеді.
Вирустың табиғи иесі – жеміс жарқанаттарының кейбір түрлері. Бұл жарқанаттар Австралияның солтүстік, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында, Индонезияда, Малайзияда, Филиппинде және кейбір Тынық мұхиты аралдарында таралған. Олар осы вирус жұқтыруға бейім болғанымен, өздері ауырмайды.
Вирус адамға жарғанаттардан, шошқалардан, сондай-ақ ластанған азық-түлік пен науқас адаммен тығыз қарым-қатынас арқылы жұғады.Инкубациялық кезең 4 күннен 14 күнге дейін жетеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымыныңхабарлауынша, вирустың бастапқы белгілері тұмауға ұқсайды:
Өкпе инфекциясы жөтелге және тыныс алудың қиындауына әкеледі. Кеуде қуысының рентгені әдетте типтік емес пневмонияға тән өзгерістерді көрсетеді. Неврологиялық инфекция энцефалитке ұласуы мүмкін, оның белгілеріне бас айналу, ұйқышылдық, сананың бұлыңғырлануы, құрысулар және кейбір жағдайларда кома жатады. Аурудың нақты Нипах вирусынан екенін анықтау үшін зертханалық зерттеулер жасау қажет.
Өлім-жітім көрсеткіші 40% бен 75% аралығында бағаланады,ал кейбір індет ошақтарында бұл көрсеткіш 100%-ға дейін жеткен. Өлім-жітім деңгейінің мұндай үлкен айырмашылығы өкпені жасанды желдету аппараттарының қолжетімділігіне, гемодинамикалық қолдауға және басқа да реанимациялық қызметтердің сапасына тікелей байланысты.
Нипах инфекциясын емдеуде тиімділігі дәлелденгендәрі-дәрмек әлі жоқ.Емдеу негізінен қарқынды демеуші терапиядан тұрады. Дегенмен, АҚШ-тың ауруларды бақылау және алдын алу орталығыныңдеректерінесәйкес, қазіргі уақытта иммундық терапияға қатысты кеміндебір клиникалық зерттеужүргізіліп жатыр. Сонымен қатар ремдесивир препараты адамға жатпайтын приматтарда үміт күттіретін нәтижелер көрсеткен.
Нипах вирусы адамға жануарлардан, әсіресе шошқа мен жарқанаттардан жұғады. Алайда басқа да үй жануарынан жұғуы мүмкін екені жоққа шығарылмайды. Ал адамнан адамға жақын қарым-қатынас кезінде жұғуы мүмкін.
Қазақстанда бұл вирус тіркелген жоқ.Дегенмен әлеуметтік желіде барлық денсаулық сақтау ұйымдарында осы вирустан сақтандыруға қатысты ақпараттандыру жүріп жатқанын байқауға болады.
Осы жағдайға байланысты Денсаулық сақтау министрлігі қазақстандықтарды барыншасақ болуғашақырады.Нипах вирусы тіркелген өңірлерге барған жағдайда:


Қазақстан халқының саны туралы мәлімет жаңарды

Қазақстан халқы 20,5 миллион адам межесінен асты. Бұл туралы Ұлттық статистика бюросы хабарлады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
Қазақстан халқы 20,5 миллион адам межесінен асты. Бұл туралы Ұлттық статистика бюросы хабарлады, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі.
1 ақпандағы жағдай бойынша, Қазақстан халқының саны 20 518 005 адамға жеткен. Қалаларда 13 106 358 адам, ал ауылдарда 7 411 647 адам тұрады.
Қазақстандағы ең тығыз қоныстанған аймақтар - Алматы мен Түркістан облысы. Мұнда сәйкесінше 2 351 424 және 2 146 420 адам тіркелген.
Астанада 1 649 242 адам, Алматы облысында 1 600 814 адам тұрады. Шымкент халқы 1 298 279 адамға, Жамбыл облысының халқы 1 215 360 адамға жеткен. Карағанды облысында да 1 миллионнан аса адам тұрады - 1 131 435 адам.
Жыл басынан бері Қазақстан халқы 18,1 мың адамға артты. Оның 15,8 мыңы табиғи өсімнің есебінен, 2,3 мыңы – оң миграциялық сальдодан.
Ұлттық статистика бюро мәліметінше, 20 миллиондық межеге Қазақстан 2023 жылғы қарашада жеткен.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Қазақстандағы ең бай зейнеткер қаңтарда қанша алды?

Біріңғай жинақтаушы зейнетақы қорында қаңтардағы ай сайынғы төлемдердің мөлшері аталды. Қор мәліметінше, зейнетақының көлемі тікелей жинақталған қаражат мөлшері мен жүйеде қатысу ұзақтығына байланысты, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі"Диапазон"басылымына сілтеме жасап.
Біріңғай жинақтаушы зейнетақы қорында қаңтардағы ай сайынғы төлемдердің мөлшері аталды. Қор мәліметінше, зейнетақының көлемі тікелей жинақталған қаражат мөлшері мен жүйеде қатысу ұзақтығына байланысты, - деп хабарлайдыTengrinews.kzтілшісі"Диапазон"басылымына сілтеме жасап.
"Төлемнің максимал мөлшеріне шектеу жоқ: жинақталған қаражат көлемі неғұрлым көп болса, жинақтаушы зейнетақының мөлшері соғұрлым жоғары болады", - делінген БЖЗҚ-ныңTengrinews.kzресми сұрауына берген жауабында.
2026 жылғы 1 қаңтарға жағдай бойынша, ай сайынғы төлемдер 32 360 теңгеден 900 мың теңгеден аса сомаға дейінгі аралықта болған.
Осылайша, қазіргі уақытта Қазақстандағы ең үлкен жинақтаушы зейнетақы ай сайын900 мың теңгеденасады.
Бұған дейін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі 2026 жылғы 1 ақпанда Қазақстандағы орташа зейнетақы мөлшерін атаған болатын.
"Орташа жинақталған зейнетақы мөлшері 157 843 теңге, оның ішінде ынтымақты зейнетақы – 103 931 теңге, базалық зейнетақы – 53 912 теңге", - делінген министрлік хабарламасында.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире


Суицидке бейім баланың мінез-құлқы қалай өзгереді? Психологпен сұқбат

Бүгінгі күннің ең өткір әрі өзекті мәселелерінің бірі – балалар мен жасөспірімдердің психологиялық саулығы. Қоғамдық қысым, оқу жүктемесі, отбасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік желілердің әсері мен ішкі дағдарыстар – мұның бәрі бала мен жасөспірімнің ішкі әлеміне терең із қалдырады. Ал бұл күйзелістердің дер кезінде байқалмауы кейде ауыр салдарға, соның ішінде суицидалды мінез-құлыққа алып келуі мүмкін.
Баланың үнін дер кезінде естіп, оның ішкі күйін түсіне алу – тек ата-ананың емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Бұл сұхбатта біз тәжірибелі психолог, коуч Назира Бурхановадан балалар мен жасөспірімдер психикасындағы өзгерістерді ерте тану, эмоцияны білдіру еркіндігі, психологиялық қолдаудың маңызы, сондай-ақ қазақ қоғамындағы психологиялық мәдениетті дамыту жолдары туралы сұрадық.
– Суицидалды мінез-құлыққа бейім баланы ерте кезеңде қалай тануға болады? Қандай сигналдар ата-аналар мен мұғалімдерді ескертуі керек?
– Суицидалды мінез-құлыққа бейім баланы ерте кезеңде тану – бұл ата-аналар мен педагогтар үшін аса маңызды, бірақ күрделі міндет. Себебі балалар мен жасөспірімдер ішкі күйзелісті ересектер секілді тікелей білдіре алмайды; олардың психологиялық ауыртпалықтары көбіне жанама, вербалды емес белгілер арқылы көрінеді. Психология ғылымында бұндай ерте кезеңдегі сигналдарды тану үшін суицидалды мінез-құлықтың жасырын кезеңін зерттеу маңызды саналады. Ғылыми деректерге сүйенсек,суицидалды ойлар мен әрекеттерге бейімділік көбіне балада психоэмоциялық тұрақсыздықпен, әлеуметтік оқшауланумен және мінез-құлықтағы күрт өзгерістермен қатар жүреді. Мысалы, бала бұрын қуанышты, белсенді болса, кенеттен тұйық, үндемейтін, ешнәрсеге қызықпайтын күйге түссе – бұл психикалық күйдің күрт өзгергенін білдіретін маңызды белгі. Қызығушылықтардың жоғалуы, қуаныш сезіміне деген жауаптың бәсеңдеуі депрессиялық процестің алғашқы көріністеріне жатады.
Тағы бір маңызды белгі – ұйқы мен тәбеттің бұзылуы. Бала жиі шаршаңқы, ұйқышыл не керісінше, ұйқысыз болса, тамаққа тәбеті мүлдем болмаса немесе күрт өзгерсе – бұл да суицидалды дисфункцияның бастапқы физиологиялық көріністері болуы мүмкін. Сонымен қатар, бала өзіне тән емес әрекеттер жасай бастайды: кенеттен жақындарымен қоштасқандай сөздер айтуы, өлім туралы жиі ой қозғауы, тіпті күнделік, өлең немесе сурет арқылы өз ішкі жан күйзелісін білдіруі – мұның бәрі психологиялық көмекке мұқтаждықтың дабылы.
Ғылыми еңбектерде суицидалды бейімділіктің үш негізгі қозғаушы факторы аталады: үмітсіздік сезімі, әлеуметтік қатынастардан үзілу және өзін "артық адам" ретінде сезіну. Мұндай сезімдер балада біртіндеп, көбіне елеусіз қалыптасуы мүмкін. Сондықтан мұғалімдер мен ата-аналар бала мен қоршаған орта арасындағы байланыстың сапасын ұдайы бақылауы тиіс: достармен қарым-қатынасы, өзін ұжымда сезінуі, отбасындағы эмоционалдық климат – бәрі психикалық күйдің көрсеткіші бола алады. Ерекше назар аударарлық тағы бір сигнал – балада өзін-өзі жазалау немесе өзін-өзі жарақаттау әрекеттері. Мұндай әрекеттер – өзін білдіре алмаған эмоцияның физикалық формаға көшуі, яғни бұл – жан айқайының тілсіз көрінісі. Психоаналитикалық тұрғыда бұл құбылыс бейсаналық агрессияның өзіне бағытталуымен түсіндіріледі.
Соңғы деректер көрсеткендей, балалар мен жасөспірімдер арасында суицидтің алдын алу тек клиникалық белгілерді танумен шектелмеуі керек. Бұл – эмоционалдық қауіпсіз орта құрумен, баланың дауысы естілетін сенімді қарым-қатынас орнатумен тығыз байланысты процесс. Баланың ең алғашқы сигналдары – оның сөзі емес, өзгерген көзі, үні мен мінезі. Ал сол өзгерістерді уақтылы көріп, қабылдай білген ересек – суицидтің алдын алудағы ең маңызды буын.
– Психоаналитикалық терапия суицидалды бейімділіктің алдын алуда қандай нәтижелер бере алады?
– Психоаналитикалық терапия суицидалды бейімділіктің алдын алуда терең құрылымдық және ұзақмерзімді нәтижелер бере алатын бағыттардың бірі болып саналады. Бұл терапия түрі адамның мінез-құлқын емес, сол мінездің астарындағы бейсаналық процестерді, бала шақта қалыптасқан психологиялық жараларды және ішкі конфликтілерді тануға, түсінуге және қайта құрылымдауға бағытталады. Суицид көбіне кенеттен қабылданған шешім емес, ұзақ уақыт бойы жинақталған ішкі күйзелістің, өңделмеген эмоциялардың және бейсаналық агрессияның көрінісі болғандықтан, оны тек сыртқы мінез деңгейінде бақылау жеткіліксіз.
Психоаналитикалық тәсіл адамдағы өзіне бағытталған агрессияны, өзін жек көру сезімін, жарақаттан кейінгі кінә мен қорқынышты, қабылданбаған эмоциялар мен символдық ойлауды зерттейді. Терапия барысында клиент өзіне де, өзге адамдарға да деген шынайы эмоцияларын қауіпсіз кеңістікте аша алады. Бұл процесте эмоцияны рационализациялау емес, оны терең сезіну, атау беру және қайта түсіну маңызды. Мұндай жұмыс суицидалды ойдың түпкі себептерін жоюға мүмкіндік береді. Психоанализ негізін қалаушылардың бірі Зигмунд Фрейд суицидті бейсаналық агрессияның өзіне бағытталуы деп түсіндірген. Кейінгі неофрейдшіл бағыттағы зерттеушілер де, мысалы, Карен Хорни немесе Отто Кернберг, ішкі "жақсы" мен "жаман" объектілер арасындағы қақтығысты, өзін-өзі қабылдау мен өзін жек көру арасындағы күресті суицидалды бейімділіктің басты психодинамикалық себептері ретінде атаған. Осы ішкі дағдарысты психоаналитикалық терапия арқылы терең жұмыс істеу – бейсаналық шаблондарды саналы деңгейге шығарып, оларды қайта қарауға мүмкіндік береді.
Клиникалық практикада психоаналитикалық терапия ұзақ уақытты талап етеді, бірақ оның әсері тек симптомдарды жеңілдетумен шектелмей, адамның бүкіл тұлғалық құрылымын қайта қалыптастыруға бағытталады. Мұндай жұмыс барысында адам өз өміріндегі қайталанатын сценарийлерді таниды және олармен жаңа қарым-қатынас орната бастайды.
Сондай-ақ бұл терапия сенімді, құпиялы, қабылдаушы кеңістік ұсынады. Терапевт пен клиент арасындағы трансферлік қатынас – яғни бейсаналық түрде терапевтке маңызды фигуралардың бейнесін жүктеу – суицидалды бейімділігі бар адамның қайта сенім арта алуына, эмоциялық байланысты қалпына келтіруіне жол ашады. Бұл – жалғыздық пен үмітсіздік сезімін әлсіретудің ең тиімді психологиялық тетіктерінің бірі.
– Психолог ретінде сіздің тәжірибеңізде жасөспірімнің өмірге деген қызығушылығын оятқан қандай нақты әдістер көмектесті?
– Жасөспірімдердің өмірге деген қызығушылығын қайта ояту – бұл психологиялық жұмыстың ең нәзік әрі жауапты сәттерінің бірі. Себебі жасөспірім жасы – тұлғалық қалыптасудың дағдарысты кезеңі: бұл кезде адам өзін қоғамда, отбасыда, құрдастары арасында қалай қабылданатынын терең сезіне бастайды. Егер осы үдеріс жеткілікті қолдаусыз өтсе, жасөспірімде үмітсіздік, мағынасыздық, оқшаулану, өзін қажетсіз сезіну секілді күйзеліс күшейіп, өмірге деген қызығушылық өшіп қалуы мүмкін.
Менің тәжірибемде ең алдымен тиімді болған – жасөспірімнің даусын естіп, оның болмысына шынайы қызығушылық таныту. Көп жағдайда олар тек өзін естігенді қалайды, бірақ ересектердің көбісі "ақыл айту" мен "бағалау" стилінен шыға алмай қалады. Қарапайым, бағалаусыз қарым-қатынас – жасөспірімге алғаш рет қауіпсіз байланыс орнатып, оның ішкі қорғанысын төмендетеді. Екінші қолданған әдіс – мағына іздеу жұмысы. Бұл экзистенциалды психология мен логотерапияға тән бағыт. Жасөспірім өз күнінің, сезімінің, әрекетінің мағынасын көре алмай, "неге тұрып жатырмын, не үшін оқып жүрмін?" деген сұрақтарға жауап таппай, психологиялық вакуумға түседі. Осы сәтте мен оларға бірден "өмірдің мәнін" түсіндіруге тырыспаймын. Керісінше, кішкентай жетістіктер, қызығушылық ұшқыны, шығармашылық әрекет арқылы олардың ішкі энергиясын сыртқа шығаруға көмектесемін. Мысалы, сурет салу, музыка тыңдау, фотоға түсіру, табиғатпен болу – мұның бәрі эмоциямен қайта байланыс орнатудың құралына айналады. Тағы бір пайдалы тәсіл – құндылықтармен жұмыс. Көптеген жасөспірім өз таңдауы мен ішкі қалауынан ажырап қалады, өйткені олар көбіне ата-ананың, мұғалімнің, қоғамның күткенін орындауға тырысады. Терапияда мен "сен үшін не маңызды?", "не сені тірі ұстайды?", "қай сәтте сен өзіңді шынайы сезінесің?" деген сұрақтар арқылы оның нағыз ішкі тірегін іздеуге бағыттаймын.
Тәжірибеде бірнеше рет көмектескен тағы бір әдіс – психодрама немесе символикалық рөлдік жұмыс. Бұл тәсілде жасөспірім өзінің ішкі күйлерін кейіпкерлер арқылы бейнелейді: өлім, жалғыздық, үміт, ашу – бұларды сыртқа шығарып, сөйлету арқылы эмоцияны бастан кешіріп, жеңілдетуге болады. Бұл "жансызданған" күйден серпіліс әкеледі. Ең бастысы – жасөспірімнің "өмірлік тарихын" қайта құруға көмектесу. Көп жағдайда олар өз өткенін тек жара, сәтсіздік, қабылданбау арқылы еске алады. Ал мен олармен бірге сол естеліктердің жаңа интерпретациясын жасап, "сен осыған төзе алғансың", "осы жерде сен күшті болдың", "мына сәт саған үміт берді" деген көзқарас қалыптастыруға тырысамын. Бұл – баланың өзінің ішкі күшімен қайта қауышуының негізі. Сондықтан өмірге деген қызығушылықты ояту – бұл мотивация берумен емес, ішкі отты тұтататын өз әлемін қайта құрумен байланысты. Жасөспірім өзінің үні естіліп тұрғанын сезсе, сол сәттен бастап оның ішінде "тірі" сезіну қайта ояна бастайды. Ал бұл – емделудің алғашқы белгісі.
– Қоғамдық деңгейде қандай институционалдық немесе білім беру жүйесіне қатысты өзгерістер суицидтің алдын алуға ықпал ете алады?
– Суицид – бұл тек жеке психологиялық мәселе емес, тұтас қоғамның әлеуметтік, мәдени және институционалдық құрылымдарымен тығыз байланысты көпқабатты құбылыс. Сондықтан оның алдын алу тек психотерапиялық деңгейде емес, қоғамдық және жүйелік деңгейде де жүргізілуі тиіс. Институционалдық және білім беру саласындағы өзгерістер – дәл осы бағытта ұзақмерзімді әрі тұрақты әсер бере алатын негізгі механизмдердің бірі.
Бірінші кезекте, мектеп жүйесінде психологиялық қызметтің маңызын түбегейлі қайта қарау қажет. Көптеген білім беру мекемелерінде психолог қызметі формалды сипатта ғана, ал нақты психоэмоциялық жұмысқа ресурсы да, уақыты да, статусы да жеткіліксіз. Сондықтан білім беру жүйесіне кәсіби, клиникалық тұрғыдан даярланған, эмоционалдық күйзелістермен, суицидалды бейімділікпен жұмыс істей алатын мамандандырылған психологтар институтын енгізу – маңызды қадам. Мұндай мамандар тек "кеңес беруші" емес, нақты алдын алу, диагностика, араласу және бағыттау жұмыстарын жүйелі жүргізе алуы керек.
Екінші – эмоциялық интеллект пен психологиялық сауаттылықты дамытуға бағытталған пәндік және тәрбие бағдарламаларын енгізу. Балалар мен жасөспірімдерге өз эмоцияларын тану, оларды сөзбен жеткізу, ішкі күйді басқару, көмек сұрай білу дағдылары мектептен бастап үйретілуі қажет. Мұндай бағдарламаларда суицид сөзі айтылмай қалмауы тиіс – керісінше, оны табу емес, түсінуге ұмтылу маңызды. Осы арқылы стигмадан арылу мен ашық диалог мәдениеті қалыптасады. Финляндия, Швеция, Канада секілді елдерде мұндай пәндер мен бағдарламалар мектеп қабырғасынан бастап жүйеге енгізілген.
Үшінші – мұғалімдер мен ата-аналарға арналған тұрақты психологиялық білім беру және қолдау жүйесін құру. Суицидалды мінез-құлықтың алғашқы белгілерін тану үшін педагогтарға тек академиялық дайындық емес, эмоциялық сезімталдық қажет. Бұл бағытта профилактикалық тренингтер, семинарлар, дағдарыстық араласу бойынша нұсқаулықтар, супервизиялық қолдау жүйелері қажет. Ата-аналар да бала психикасының дамуы, дағдарыс кезеңдері, өзін-өзі жарақаттау белгілері туралы базалық біліммен қарулануы тиіс.
Төртінші – институционалдық деңгейде суицидке қарсы ұлттық стратегиялар мен құқықтық негіздердің нақты орындалуы мен бақылауын күшейту. Көптеген елде суицидтің алдын алу бойынша стратегиялар бар, бірақ олардың орындалуы жиі декларативті күйде қалып қояды. Қазақстанда да мұндай стратегиялар болуы қажет, алайда олар жергілікті деңгейде жұмыс істейтін механизмдерге, мектеп, колледж, ЖОО психологиялық қызметтерінің міндеттері мен құқықтарын нақтылауға сүйенуі керек. Сондай-ақ медиа саласындағы реттеу мен жауапкершілік те маңызды. Өкінішке қарай, кейбір ақпарат құралдары мен әлеуметтік желі парақшаларында суицид тақырыбы сенсация түрінде беріледі. Бұл феноменді "Верттер эффектісі" деп атайды – яғни суицидке қатысты ақпарат белгілі бір жастар арасында жұқпалы мінез-құлыққа айналуы мүмкін. Осыған байланысты, БАҚ-та және интернет кеңістігінде жауапты жариялау стандарттарын, яғни суицид тақырыбын кәсіби этикамен беру принциптерін заңнамалық және мәдени деңгейде енгізу қажет.
Жалпылай алғанда, суицидтің алдын алу – бұл тек дағдарыс сәтінде көмек беру емес, күйзелісті болдырмайтын әлеуметтік, мәдени және психологиялық иммунитетті қоғам деңгейінде қалыптастыру. Ол үшін білім беру жүйесі мен институционалдық құрылымдар жеке адамды ғана емес, оның эмоционалдық әлемін, әлеуметтік қолдау желісін және өзін-өзі түсіну кеңістігін дамытуға бағытталуы тиіс. Суицидке қарсы ең мықты қорған – бұл тек көмек көрсету жүйесі ғана емес, тыңдай алатын, қабылдай алатын, түсіне алатын қоғам.
– Біздің қоғамда психологиялық көмекке жүгіну әлі де ұят санала ма? Бұл стигма суицид деңгейін қалай ушықтырады?
– Иә, өкінішке қарай, біздің қоғамда психологиялық көмекке жүгіну әлі де болса әлсіздікпен, "ақыл-есі дұрыс емес адамның ісі" деген түсінікпен байланыстырылады. Бұл – терең әлеуметтік стигма, ал оның салдары өте қауіпті: көмек сұрауға ұялу, ішкі күйзелісті жасыру, ауыр сезімдермен жалғыз қалу – осының бәрі суицидалды тәуекелді арттырады. Адам өз уайымын, күйзелісін бөлісе алмаған сайын, ол эмоциялық оқшаулануға түседі. Бұл психологияда "үнсіз азап шегу" феномені ретінде сипатталады және суицидке апарар ішкі жолдың бірі болып саналады. Егер адам уақытылы кәсіби қолдауға жүгінсе, ол өзін ғана емес, өмірін де сақтап қалуы мүмкін еді. Бірақ қоғамдағы ұят, кінә мен қорқыныш сезімі осы мүмкіндікті жоққа шығарады. Сондықтан стигманы азайту – бұл суицидтің алдын алудағы ең маңызды қоғамдық міндеттердің бірі. Психологиялық көмек сұрау – әлсіздіктің емес, керісінше, саналылық пен жауапкершіліктің көрінісі екенін ұғындыру қажет.
– Сіздің ойыңызша, балалар мен жасөспірімдердің эмоциясын еркін білдіруіне мүмкіндік беру олардың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ете ала ма?
– Иә, балалар мен жасөспірімдерге эмоциясын еркін білдіруге мүмкіндік беру – олардың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ең негізгі шарттардың бірі. Себебі эмоцияны еркін жеткізе алатын ортада бала өзін қорғалатын, қабылданатын және маңызды сезінеді. Ал бұл сезім – психикалық саулықтың іргетасы. Керісінше, эмоциясын білдіруге тыйым салынған немесе оны ашық көрсету ұят саналатын ортада балада ішкі кернеу жиналып, уақыт өте келе агрессия, тұйықталу, мазасыздық немесе өзіне-өзі зиян келтіру секілді симптомдар пайда болады. Эмоцияны тану, түсіну және оны вербалды түрде жеткізе білу – бала үшін қауіпсіздік шекарасын қалыптастырады.
Эмоцияны еркін білдіру мүмкіндігі тек балаға ғана емес, ата-ана мен педагогке де өзара сенімді қатынас орнатуға жағдай жасайды. Бұл – дағдарысты сәттерде көмек сұрау, қорқынышын айту, шынайы сезімін жасырып қалмау мүмкіндігін береді. Яғни эмоцияны білдіру еркіндігі – психологиялық қорған емес, ішкі тіректің өзегіне айналады.
– Қазіргі қазақ қоғамында психологиялық қолдау жүйесін дамыту үшін қандай нақты қадамдар жасалуы керек деп ойлайсыз?
– Бұл саланы тек көмек көрсету құралы ретінде емес, қоғамдық денсаулық пен ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі ретінде тану қажет. Бұл үшін біріншіден, психология саласының мәртебесін заңдық және институционалдық деңгейде нақтылау керек. Яғни мектеп, колледж, университет, аурухана, әскери құрылым, тіпті ауылдық деңгейдегі мекемелерде кәсіби психологиялық қызметтің міндетті әрі жүйелі түрде жұмыс істеуін қамтамасыз ету қажет. Екіншіден, мамандарды даярлау сапасын арттыру – басты мәселе. Психолог тек теория білетін емес, нақты тәжірибе жүргізе алатын, клиникалық дағдыға ие, этикалық ұстанымдары қалыптасқан маман болуы тиіс. Ол үшін психология факультеттерінде тәжірибелік базалар ашылып, супервизиялық қолдау жүйесі енгізілуі керек. Үшіншіден, қоғамдық санада психологиялық көмекке жүгінудің беделін қалыптастыру қажет.Бұл – медиадағы тілдік өзгерістен басталады: психологқа бару ұят емес, керісінше, мәдениетті таңдаудың белгісі екенін көрсету. Танымал тұлғалар мен қоғамдық лидерлердің бұл тақырыпты ашық көтеруі – стигманы бұзудың тиімді жолы. Сондай-ақ ауыл мен қала арасындағы психологиялық қолжетімділік теңсіздігін жою – ерекше назарда болуы тиіс. Онлайн психологиялық платформалар, мобильді кеңес беру орталықтары, мемлекеттік субсидия арқылы қолжетімді көмек жүйесін құру – нақты нәтижеге бастар жол. Яғни психологиялық қолдауды дамыту – бұл тек кәсіби мамандардың емес, бүкіл қоғамның, мемлекеттің, білім мен мәдениет саласының ортақ жауапкершілігі. Сауатты қоғам – психикалық тұрғыдан тұрақты, жауапты және сенімді қоғам.


Қысқы Азия ойындары – 2025: Қазақстан кімдерге үміт артып отыр

Қытайдың Харбин қаласында 7-14 ақпан аралығында қысқы Азия ойындары өтеді. Харбин екінші рет Азиаданы өткізгелі отыр. Ұлттық құрама споршылары алғаш рет 1996 жылы Харбинде өткен қысқы Азия ойындарына қатысқан болатын. Қазақстан 2011 жылы дүбірлі доданы қабылдап, споршылар Астана мен Алматыда бас қосты. Одан кейін 2017 жылы Саппорада өтті. Енді міне, сегіз жылдан соң Харбинде Азиада алауы тұтанбақ.
Қысқы Азия ойындары ресми түрде 7 ақпанда ашылғанымен, іріктеу жарыстары 3 ақпанда басталып кетті. Харбинде споршылар қандай спорт түрлерінен сынға түседі? Кімдерден үміт күтеміз? Информбюро порталы осы және өзге де сұрақтарға жауап береді.
Қытайдың ең солтүстігіндегі Хэйлунцзян өлкесінің орталығы – Харбин қысы суық болғандықтан "Мұз қаласы" деген атқа ие. Харбин мұздан қаланған мүсіндерімен әлемге танымал. Мұнда жыл сайын мұз және қар фестивалі өтеді. Былтыр ғана Харбин мұз паркі Гиннес рекордтар кітабына енді.
Қысқы Азия ойындары бұл қалада екінші рет өтіп жатыр. 2025 жылғы Азиаданың бойтұмарлары – Бинбин мен Нини атты сібір жолбарыстары.
Биылғы қысқы Азия ойындарына 34 елдің спортшылары қатысады. Олардың қатарына алғаш рет Камбоджа мен Сауд Арабиясының атлеттері қосылды. Соңғы рет Жапонияның Саппоро қаласында өткен додаға Азия Олимпиада кеңесіне кіретін 30 ел мен Аустралия және Жаңа Зеландиядан келген 1 147 спортшы қатысты. Харбинде сынға түсетін атлеттер саны артқан: 1 275 спортшының 755-і – ер, 520-сы – әйел. Олардың 847-сі мұз айдынында өтетін жарыстарға, ал қалған 428-і биатлон, шаңғы жарысы сынды Ябули қаласында өтетін қар спортынан сынға түседі.
Азия ойындарында атлеттер спорттың 6 түрі, 11 дисциплина бойынша 196 медаль жиынтығын сарапқа салады:
Қысқы Азия ойындарының жарыс бағдарламасына алғаш рет ски-альпинизм қосылды.
Азиаданың салтанатты ашылу және жабылу рәсімдері мен жарыстар жеті спорт нысанында өтеді:
Азия Олимпиада кеңесінің құрамына 45 ел кіреді. Ұйымның бас кеңсесі Кувейт астанасында орналасқан.
7 ақпанда Халықаралық Харбин конгресс-көрме және спорт орталығында өтететін ашылу салтанаты өтеді. Шоу бағдарламасы үш бөлімнен тұрады. Шоудың қоюшы-режиссері –  Ша Сяолань. Ол бұған дейін Ханчжоудағы Азия ойындары мен 2022 жылғы Бейжің Олимпиадасының шығармашылық тобында жұмыс істеген. Режиссердің айтуынша, қойылым Азия ойындарының ұраны – "Қысқы арман, Азия жүрегіндегі махаббат" тақырыбымен үйлеседі. Бұл тақырып халықтарды спорт және қысқы мәдениет арқылы біріктіру идеясын бейнелейді.
Ұйымдастырушылар шоу барысында жасанды интеллект пен VR сияқты озық технологиялар қолданбақ. Салтанатты шарада мыңға жуық студент өнер көрсетеді. Шоуда Харбиннің мәдениеті мен сәулеті көрсетіледі. Ашылу салтанаты 80 минутқа созылады. Бағдарлама бойынша Харбиннен басқа аймақтарға, одан әрі бүкіл Азияға сапар шегеді. Бала кезден бастап арман қуып, сол армандарды жүзеге асыру жолын көрсетеді.
Салтанатты шара Астана уақытымен 17.00-де басталады. Ашылу салтанатында Қазақстан туын хоккейші Әділ Бекетаев пен шорт-трекші Ольга Тихонова ұстап шығады. Азия ойындарының ашылу және жабылу салтанатын, жарыстарды тікелей эфирде Qazsport арнасы көрсетеді.
Қазақстан құрамасы 6 қысқы Азия ойындарына қатысып, 78 алтын медаль, 62 күміс және 56 қола медаль (барлығы 196) жеңіп алды. Азия ойындарында жалпы есеп бойынша ең көп алтын алған спортшылар – шаңғышылар. Олардың еншісінде 26 алтын бар. Одан кейінгі орында – 19 алтын алған биатлоншылар. Ал шайбалы хоккейшілерАзия ойындарында жеті рет чемпион атанды.
Харбинде Қазақстан атынан 137 спортшы сынға түседі. Олардың арасында әлемдік додаларда жүлде алып, жақсы нәтиже көрсетіп жүрген спортшылар көп.
Азия ойындарындабиатлоннанҚазақстан қоржынында 19 алтын медаль бар. Жалпыкомандалық есепте Қытай 15 алтынмен, ал Жапония 11 алтынмен артта келеді. Харбинде Кирилл Бауэр, Әсет Дүйсенов, Владислав Киреев, Вадим Куралес, Александр Мухин, Дарья Климина, Арина Крюкова, Ольга Полторанина, Елизавета Белецкая және Полина Егоровадан үміт күтеміз.
Жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатының жеңімпазы Дінмұхаммед Райымқұловфристайл-акробатикадансынға түседі. 2022 жылы қысқы Олимпиадада 15-орын алған Шерзод Хаширбаев былтыр Еуропа кубогының кезеңдерінде жүлделі орындарға ие болды. Әйелдер арасында Аяна Жолдас та Еуропа кубогы кезеңдерінде бірнеше рет жүлде алды.
Мәнерлеп сырғанаутарихына есімі жазылған Михаил Шайдоров та жүлдеге үміткер. 2024 жылы Францияда өткен Гран-при кезеңінде ол үштік аксель мен төрттік тулуп секіріп, ресми жарыста осы комбинацияны таза орындаған алғашқы спортшы атанды. ISU Гран-при финалында өнер көрсеткен алғашқы қазақстандық атлет атанған ол бұл жарыста 253,75 ұпай жинап, бесінші орын иеленді. Ал 2025 жылы Туринде өткен Универсиадада нәтижесін жақсартып, алайда қола жүлдеден бір қадам қалыс қалды. Мәнерлеп сырғанаудан әйелдер арасында Софья Самоделкина да тұғырдан көрінуі мүмкін. Ол енді ғана ересектер деңгейіндегі халықаралық жарыстарға қатыса бастады. Биыл Универсиадада қола жүлдеге ие болды. Алайда Азия ойындарында қыздар арасында Жапония мен Оңтүстік Корея спортшылары көшбасшы саналады.
Конькимен жүгіруденНадежда Морозова фавориттердің бірі болып отыр. Кристина Силаева Әлем кубогы кезеңінде 500 метр қашықтыққа жүгіруден төртінші орын алып, үздіктердің қатарына кірді. Бұл жарыста оны тек екі азиялық спортшы ғана басып озды. Олардың көрсеткіші Силаеваның нәтижесінен алшақ емес. Калгари қаласында өткен Әлем кубогы кезеңінде командалық спринтте Надежда Морозова, Дарья Важенина және Кристина Силаева қола жеңіп алған болатын. Ерлер арасында Евгений Кошкин 100 метрлік қашықтықта жүлдеге таласуы мүмкін. Осы маусымда төрт құрлық чемпионатында жеңіске жеткен Виталий Щиголев те медаль алуға қауқарлы спортшы.
Шорт-трекшілерденде медаль күтуге болады. Олар эстафетада да, жекелей сында да тұғырдан көрініп жүр. Харбинде әлем чемпионатының күміс жүлдегері Денис Никиша, 2011 жылғы Азия ойындарының қола жүлдегері Абзал Әжғалиев сынға түседі. Эстафедада жүлде алған Абзал бұл жолы жекелей сында жеңіске жеткісі келеді. Әйелдер арасында Яна Хан, Ольга Тихонова, Алина Әжғалиева да мықты қарсылас саналады. 2017 жылы Саппорода өткен Азия ойындарында Ольга Тихонова бар әйелдер командасы қола медаль алған еді. Харбинде қазақстандық шорт-трекшілер үшін жүлде алу оңайға соқпасы анық, себебі бұл бәсекеде Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай споршылары мықты қарсылас саналады.
Харбинге баратын делегацияның жартысынан астамы – Астана, Алматы қалаларының және Шығыс Қазақстан облысының спортшылары. Қысқы Азия ойындарының чемпиондары биатлоншы Ольга Полторанина мен Дарья Климин, шайбалы хоккейшілер Евгений Рымарев, Роман Старченко, Кирилл Савицкий мен Дмитрий Гренц Харбинге бара жатыр.
Фристайл-акробатикадан жарысқа қатысатын 15 жасар Асан Асылхан ұлттық құраманың ең жас спортшысы атанып отыр. Ал ең егде спортшы – 41 жастағы Денис Власов. Ол алғаш рет ски-альпинизмнен бақ сынамақ.


"Мәнерлеп сырғанауға жан-тәнімен берілетін". Танымал спортшы Джейсон Браун Денис Тен туралы

Танымал мәнерлеп сырғанаушы Джейсон Браун қазан айында Алматыда өткен Denis Ten Memorial Challenge турниріне қатысып, қола жүлдеге ие болды. Мәнерлеп сырғанау спорты жасара түссе де өз биігін түспей, жас буынмен қатар тұғырға көтеріліп жүрген америкалық спортшы көрерменді әртістік шеберлігімен, әсем сырғанауымен тәнті етті.
Осы орайда Информбюро тілшісі Қазақстанның жарқ етіп аққан жұлдызы Денис Тенмен бірге жаттығып, талай жарыста өнер көрсеткен замандасы Джейсон Браунмен аз-кем сұхбаттасты.
– Турнирде жүлделі үшінші орынға ие болдыңыз. Нәтижеңізге көңіліңіз тола ма?
– Бұл турнирге бір ай бұрын ғана қатысамын деп шешім қабылдадым. Алматы жылы қарсы алды. Маусымды осылай жеңіспен бастағаныма қуаныштымын. Бүгінгі көрсеткен өнерім өзіме ұнады. Көрерменнің де көңілінен шықты деп ойлаймын.
– Денис Тен екеуіңіз замандас болдыңыздар. 2010-жылдары талай жарыста өнер көрсеттіңіздер. Өкінішке қарай, Денис арамызда жоқ. Денисті еске алу үшін әлемнің түкпір-түкпірінен спортшылар келді. Сіз де АҚШ-тан келіп отырсыз. Замандасыңыз Денис туралы естелігіңізді айтыңызшы.
– Ол ғажап адам еді. Дениспен бірге жаттықтық. Жаттыққан кезде де бар жан-тәнімен сырғанайтын. Мұзда сырғанағанда әркез құштарлығы мен қайсар мінезін көрсететін, оны байқамау мүмкін емес еді. Денис әртістік шеберлікке көп күш салатын, сондықтан да оның секіруі әдемі көрінетін. Дениспен бірге жаттыққанда оның артистизм мен атлетизмді ұштастыра алатынына тамсана қарап, шабыт алатынмын. Оның бұл қасиеті мені дәл солай жасауға, дәл сондай деңгейге ұмтылуға итермеледі.
Жаттығу кезінде Денистің күшін көріп қана қоймай, оның өте мейірімді, жақсы адам екеніне көзім жететін. Жаттығу кезінде әрдайым маған қолдау көрсететін. Жарыстарда қарсылас болсақ та, мейірімді болатын. Бірге тамақтансақ, ашық мінезінен танбай емін-еркін сөйлесе беретін.
Қазақстанға, Денис Теннің туған жеріне келуді әрі осы жерде өнер көрсетуді көп уақыттан бері армандадым. Денистің анасын көргеніме қуаныштымын. Міне, арманым орындалып, Қазақстанда Денис Тенді еске алу турнирінде, өзі сырғанаған мұзайдында өнер көрсетіп жатырмын.
– Сонда сіз бұрын Қазақстанда болмадыңыз ба? Денис өзінің шоуына шақырмады ма?
– Жоқ, болмадым. Қазақстанға бірінші рет келіп тұрмын. Денис бір жылы шоуында өнер көрсетуге шақырды. Бірақ мен белгілі бір себептермен келе алмадым. Бұған аздап қынжыламын.
– 2019 жылы мәнерлеп сырғанаушы Евгения Медведевамен бірге "Халық Арена" кешеніне Денис Теннің атын беруге қатысты петицияны қолдап, видеоүндеу жасаған екенсіздер. Өкінішке қарай, бұл бастама қолдау таппаған секілді. Дегенмен, сіз дәл сол аренада өнер көрсетіп, жеңіс тұғырынан көріндіңіз. Қызық емес пе...
– Иә, таң қаларлық жағдай. Бәрі ап-анық есімде. Евгения маған келіп, Қазақстанда петиция жасап жатқанын айтты. Мен "не істеуім керек?" деп сұрадым. Денис Тенге қатысы бар болған соң, бастаманы қолдағым келді.
Дәл осы аренада өнер көрсетіп, Алматыдағы Денис Тен ескерткішіне барғаным ерекше күйге бөледі. Қазақстанға сапарым мен үшін ерекше мінге ие.
– Тамаша. Адамдары сондай жақсы, қонақжай. Жанкүйерлер, еріктілер, қалада серуендеп жүргенде кездестірген адамдар, такси жүргізушілері, бәрі-бәрі тым жақсы адамдар. Жолымда кездескен әр адам өте мейірімді, көмегін аямады. Алматы әдемі қала екен. Мен келгенде ауа-райы да керемет болып тұр.
Биік-биік таулар да көздің жауын алады. Дәл мұндай табиғатты көремін деп күтпеген едім.
Тамақ та дәмді. Жылқының етін әлі жеп көрген жоқпын,  бірақ көп адам соны жеуге кеңес берді. Алматыға ата-анаммен бірге келдім. Дәмін татып көріп, ұнағанын айтты. Екеуі "Шымбұлаққа" барып қайтты. Мен жарыста жүрген соң тауға әлі шықпадым.
Публикация от Jason Brown (@jasonbskates)
– Мәнерлеп сырғанау спорты – көп жарақат алатын спорт. Спортшылардың көпшілігі техникалық элементтерді орындаймын деп ауыр жарақат алып жатады. Тіпті, мансабын ерте аяқтайды. Әлі күнге дейін мұзға шығып, жарысқа қатысып жүрген қатарластарыңыз да некен-саяқ. Төрттік элементтерді қиналмай секіретін жас буын келгенде спортты тастамай, керісінше тұғырдан түспей жүргеніңіз таң қалдырады. Өз бабыңызда қалуға не жігерлендіреді?
– Мен спортты, жаттығуды, жарысты қатты жақсы көремін. Сол себепті ешқандай қиындыққа қарамай осы деңгейге жету үшін жаттыға беремін. Техникамды жетілдіру үшін талмай еңбек етемін. Мәнерлеп сырғанау спорты техникалық тұрғыдан дамып, жас буын жаңа элементтер, секірулер орындап жатыр. Артымнан келе жатқан жас спортшылардың өнеріне, техникасына қайран қаламын. Олар секілді секіру оңай емес болса да, артистизм, хореография тұрғысынан өнерімді жетілдіре беремін.


ҰБТ-дан кейінгі күйзеліс: Төмен балл алған балаларға қалай психологиялық қолдау көрсеткен дұрыс

ҰБТ – оқушының білім деңгейін ғана емес, оның психологиялық және физикалық жағдайын да сынайтын маңызды кезең. Осы уақытта ата-аналар мен мұғалімдердің қолдауы, сондай-ақ, дұрыс тамақтану мен уайымсыз ұйқы оқушының сәттілігіне айтарлықтай ықпал етеді, дейдіprobio.onlineмектебінің негізін қалаушы Малика Ильяс. Мұнымен қатар, маман ҰБТ-дан төмен балл алып қалған жағдайда өзімізге қалай қолдау көрсетуге және керісінше келесіде жоғары нәтижеге қол жеткізу үшін не істеуге болатынын әңгімеледі.
"ҰБТ нәтижесі – көптеген мектеп түлектері үшін өте маңызды әрі күйзеліс тудыратын кезең. Бұл сынақтың нәтижесі көбінесе баланың болашағына әсер ететіндіктен, оған деген қысым өте жоғары болады. Бірақ, егер ҰБТ-дан төмен балл алып қалсаңыз, бұл сіздің құндылығыңыз бен болашағыңызға деген ешқандай дәлел емес. Осы орайда, өзіне қолдау білдіру, депрессия мен суицид туралы ойлардан арылу үшін бірнеше маңызды психологиялық әдістер мен ғылыми зерттеулер бар", – дейді Малика Ильяс.
ҰБТ-ның нәтижесі оқушылар үшін, әсіресе олардың болашақ жоспарларына қатысты үлкен қысым мен күдік туғызады. Бұл кезеңде түрлі эмоция: ашулану, үмітсіздік, көңілсіздік сезімдері пайда болуы мүмкін. Психологтар мұндай күйзелістің қалыпты екенін және психикалық денсаулыққа әсер етуі мүмкін екенін ескертеді.
Зерттеулер нәтижесінде ҰБТ алдында және соңында мектеп бітіруші түлектердің қатты күйзелісе ұшырайтыны анықталған. Күйзеліс, сенімсіздік, үмітсіздік сияқты сезімдер көбінесе нәтижеге байланысты болды. Алайда, бұл күйзеліс уақытыша және дұрыс психологиялық көмек көрсету арқылы жеңілдетілуі мүмкін.
ҰБТ нәтижесінен кейінгі психологиялық күйзелісті жеңудің ең тиімді әдісі – қолдау көрсету. Ата-аналар, достар және мұғалімдер – жақындардың қолдау көрсетуі, әсіресе, осы күйзелісті жеңу үшін маңызды. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік қолдау күйзеліс деңгейін айтарлықтай төмендетеді және адамның өзін-өзі бағалауы мен психологиялық күйін жақсартады.
Оқушылардың академиялық жетістіктері олардың зияткерлік қабілеттеріне ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік қолдау мен эмоционалды интеллект деңгейіне де байланысты. Мысалы, Испанияда жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша, оқушылардың академиялық көрсеткіштері мұғалімдер мен отбасынан алған қолдау деңгейіне тікелей байланысты екені анықталған. Бұл зерттеу эмоционалды интеллект пен әлеуметтік қолдаудың академиялық жетістікке әсерін көрсетеді.
ҰБТ-дан төмен балл алған соң, өзін кінәлі немесе үмітсіз сезіну қалыпты, бірақ бұл сезімдер ұзақ уақытқа созылмауы керек. Өзін-өзі қабылдау өте маңызды. Сіз төмен балл алсаңыз, бұл сіздің болашағыңыздың және мүмкіндіктеріңіздің аяқталғанын білдірмейді. Қателіктер мен сәтсіздіктер – адам өмірінің ажырамас бөлігі.
2014 жылы жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша, өз-өзіне деген қабылдау деңгейі төмен адамдар күйзелісті сезініп, өзін қайтадан табу үшін ұзақ уақыт қажет етеді. Алайда, өзін жақсы көретін адамдар жылдам қалыпқа келеді және болашаққа деген оптимистік көзқарас қалыптастырады.
Төмен балл алғаннан кейін суицид туралы ойлар туындауы мүмкін, әсіресе егер оқушы қатты күйзелістен өтсе. Бұл жағдайда психологиялық қолдау мен қауіпсіздік шараларын қабылдау өте маңызды.
2017 жылы Джон Хопкинс университетінде жүргізілген зерттеу суицидтің алдын алу үшін жүйелі психологиялық қолдаудың маңыздылығын көрсетті. Ғалымдар белгілі бір психологиялық тәсілдерді, мысалы, когнитивті мінез-құлық терапиясының суицидке деген ойлардың төмендеуіне және жағдайды жақсартуға көмектесетінін анықтады. Бұл әдіс адамның қиын жағдайларға қалай жауап беретінін өзгертуге мүмкіндік береді.
Когнитивті мінез-құлық терапиясы – адамдардың теріс ойлары мен эмоцияларын өзгертуге бағытталған тиімді әдіс. Мысалы, оқушы өзіне деген сенімсіздікті жеңіп, "мен ешқашан жақсы болмаймын" деген ойды"бұл сынақ, мен одан үйренемін және жақсы боламын"деген ойға алмастыруы мүмкін. Мұндай әдіс ҰБТ нәтижелерінен кейінгі күйзелісті жеңуге көмектеседі.
Егер суицид туралы ойлар пайда болса, жедел психологиялық көмек алу керек. Суицидтік ойлар – ауыр психикалық мәселелердің белгісі болуы мүмкін. Қазақстанда және басқа елдерде суицид туралы ойлары бар адамдар үшін арнайы дағдарыс орталықтары мен қолдау желілері жұмыс істейді. Оған қосымша, психотерапевт немесе психиатрмен кеңесу өте маңызды.
Қазақстанда психологиялық көмек алу үшін бірнеше мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар мен дағдарыс орталықтары жұмыс істейді. Олар өз қызметін тегін немесе қолжетімді бағамен ұсынады. Қазақстандағы кейбір тегін психологиялық көмек көрсету орталықтары мен жедел көмек нөмірлері:
ҰБТ – тек өмірдің бір кезеңі ғана. Төмен балл алғаннан кейін мүмкіндіктер азаймайды. Көптеген университет пен білім беру мекемесі баламалы жолдарды ұсынады, мысалы, арнайы конкурстар, білім гранттары немесе қосымша емтихандар арқылы оқу орындарына түсуге мүмкіндік береді. Оның үстіне Қазақстанда ҰБТ-ны бірнеше рет тапсыру мүмкіндігі бар.
Төмен балл – жаңа мақсаттар қоюға мүмкіндік. Өмірдің әр кезеңінде өзіңізді дамыту үшін жаңа жолдар іздеу қажет. ҰБТ-ға дайындық сәтінен кейін өмірде жаңаша қадамдар жасауға болады. Оқушы, мысалы, басқа оқу бағдарламаларын немесе арнайы курстарды қарастыруы мүмкін.
Жаңа дағдыларды игеру адамға болашаққа деген сенім ұялату мүмкіндігін береді. 2016 жылы жүргізілген зерттеу өмірлік дағдыларды дамытуға негізделген курстардың жеке тұлғаны дамытуға және стресс деңгейін төмендетуге әсері жоғары екенін көрсетті.
ҰБТ нәтижесінен кейін өзін теріс бағалап, суицид туралы ойлардың пайда болуы психикалық және физикалық күйзелісті тереңдетуі мүмкін. Алайда, бұл күйзеліс уақытша. Өзін жақсы көріп, қателіктер мен сәтсіздіктерден үйрену, жаңа мүмкіндіктерді іздеу және психологиялық қолдау арқылы болашаққа оң көзқарас қалыптастыру – ең маңызды қадамдар. Өз-өзіңізді бағалауды үйрену және жаңа мақсаттар қою арқылы өмірдегі қиындықтарды жеңуге болады.
ҰБТ алдында дұрыс тамақтану оқушының когнитивті функцияларын жақсартуға және энергия деңгейін тұрақтандыруға көмектеседі. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, дұрыс тамақтану есте сақтау қабілетін жақсартып, концентрацияны арттырады.
ҰБТ алдында ұсынылатын тамақтану кеңестері:
Гарвард қоғамдық денсаулық сақтау мектебінің зерттеулері бойынша, кешіктірілген көмірсулар мен ақуыздарға бай тағамдар есте сақтау қабілетін 20 пайызға дейін жақсарта алады.
ҰБТ алдында тамақтану уақыты да маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, емтиханға кемінде үш сағат қалғанда тамақтану оқушының нәтижелерін жақсартуға ықпал етеді. Ерте таңғы ас немесе түскі ас кезінде дұрыс тамақтану ағзаның энергиямен қамтамасыз етілуін және когнитивті функциялардың жоғары деңгейде болуын қамтамасыз етеді.
Ұлттық бірыңғай тестілеу алдындағы ұйқы – баланың сәттілігіне айтарлықтай әсер ететін маңызды фактор. Ұйқының сапасы мен ұзақтығы оның ми қызметіне, есте сақтау қабілетіне және когнитивті функцияларына тікелей әсер етеді. ҰБТ сияқты стресстік кезеңде дұрыс ұйқы алу оқушының нәтижесіне үлкен ықпал етуі мүмкін.
Ғылыми зерттеулер ұйқының адам миының жұмысын жақсартатынын және білім мен дағдыларды сақтау қабілетін арттыратынын дәлелдеді. Мәселен, Калифорния университетінің зерттеуі бойынша, ұйқы кезінде ми ақпаратты қайта өңдеп, еске сақтау қабілетін жақсартады. Зерттеулер көрсеткендей, ұзақ және сапалы ұйқы есте сақтауды жақсартады және жаңа ақпаратты қабылдауға көмектеседі.
Ұйқының маңызын тағы бір зерттеу анықтады: АҚШ-тың Әскери медицина академиясында жүргізілген зерттеу ми мен ұйқының арасындағы байланысқа қатысты болды. Зерттеу нәтижелері бойынша, ұйқының кез келген тапшылығы когнитивті функцияларды төмендетеді, оның ішінде есте сақтау, шешім қабылдау және назарды сақтауды нашарлатады.
Сондықтан ҰБТ алдындағы түнде толыққанды ұйқы алу өте маңызды. Оқушы жақсы демалған кезде ғана мидың ақпаратты сақтау, өңдеу және есте сақтау қабілеті жақсы жұмыс істейді.
ҰБТ алдындағы түнде ұйықтау ұзақтығы маңызды рөл атқарады. Ұйқының сапасы мен ұзақтығы арасындағы байланыс жайлы бірнеше зерттеу жүргізілген. Ұйқының ұзақтығы мен ми қызметінің арасындағы байланыс туралы зерттеу жүргізген Американдық неврология академиясы ұйқының сапасы мен ми функцияларын жақсартатындығын анықтаған. Олардың зерттеуіне сәйкес, адамдар 7-9 сағат аралығында ұйықтағанда, олардың есте сақтау қабілеті және ойлау дағдылары айтарлықтай жақсарады.
ҰБТ алдында 7-9 сағаттық ұйқы ұсынылады. Ұйқының ұзақтығы 5-6 сағатқа дейін қысқарса, оқушының когнитивті және психоэмоционалды жағдайы нашарлауы мүмкін. Көптеген зерттеу көрсеткендей, толыққанды ұйқының арқасында адамның есте сақтау қабілеті 20 пайызға дейін жақсарады. Ал ұйқының аздығы тест нәтижелерін төмендетіп, күйзелісті арттыруы мүмкін.
Ұйқының сапасы – ұзақтығымен қатар маңызды фактор. Ұйықтап жатқанда ми белсенді жұмыс істейді. Ұйқы фазалары деп аталатын процестерде ми күндізгі уақытта қабылданған барлық ақпаратты өңдеп, маңызды мәліметтерді сақтайды. Бұған әсіресе терең ұйқының фазасы әсер етеді. Ұйқының бұл фазасы когнитивті процестердің, оның ішінде есте сақтау, шешім қабылдау және ақпаратты өңдеу қабілетінің дұрыс жүруі үшін маңызды. Сондықтан ұйықтау алдында бөлменің жайлылығы мен тыныштықты қамтамасыз ету өте маңызды.
ҰБТ алдындағы ұйқыға әсер ететін факторлар
Ұйқының сапасына бөлменің температурасы мен жарығы әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, бөлмедегі тыныштық, қараңғылық және дұрыс температура мидың терең ұйқыға кетуін жеңілдетеді. Ұйқыны жақсарту үшін ең қолайлы температура – 18-20°C аралығы. Көбірек немесе аз температура оқушының ұйқысы мен тыныштықты бұзады, бұл оның күйін нашарлатуы мүмкін.
Сондай-ақ, бөлмедегі жарықтың аз болуы маңызды. Жасанды жарық ұйқының сапасын бұзып, мидың демалуы мен тынышталуына кедергі келтіреді. Ұйықтар алдында бөлмені қараңғылау, жақсы желдету және тыныштықты сақтау ҰБТ алдындағы түні үшін аса қажет.
Төсектің жайлылығы да ұйқының сапасына әсер етеді. Тым қатты немесе тым жұмсақ төсекке жату дененің дұрыс орналасуына мүмкіндік бермейді. Ғылыми зерттеулерге сүйенсек, дұрыс таңдалған төсек, арнайы жастықтар мен матрацтар ми мен дененің толықтай демалуы үшін қажет. Бұл, әсіресе, ҰБТ алдындағы стресстік жағдайда өте маңызды, себебі дұрыс ұйқы тыныштық пен тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.
Ұйқы алдында электронды құрылғыларды пайдаланудың ұйқыға теріс әсері ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Жарық шығарушы құрылғылар (смартфондар, планшеттер, компьютерлер) ұйқы гормоны – мелатониннің өндірісін тежейді. Бұл ұйқының басталуын қиындатады және ұйқының терең фазасына өтуге кедергі жасайды. Сондықтан ҰБТ алдында кемінде 1-2 сағат бұрын гаджеттерді пайдалануды тоқтату керек.


Экран мен сахнадағы жастар тәрбиесі: Күлдіреміз деп бүлдіріп жүрген жоқпыз ба

Ер адамның әйел кейпіне еніп ойнауы немесе әйелдің ер адамның рөліне шығуы – әлемдік театр мен кинода ғасырлар бойы қолданылып келе жатқан тәсіл. Бұл құбылыстың түп-тамыры өте терең. Мәселен:
Әлемге танымал Mrs. Doubtfire, Some Like It Hot, White Chicks фильмдері немесе Шекспир театрларының классикалық қойылымдары – бәрі де гендерлік рөлдерді көркем тәсіл ретінде қолданған туындылар. Бұл бағыт көптеген елде заңмен шектелмейді, керісінше шығармашылық еркіндіктің бір бөлігі ретінде танылады. Шетелдік заңдар көбіне мұндай көркемдік элементке тыйым салмайды, тек оның мазмұны балаларға арналмаған жағдайда тиісті жас санаты бойынша реттеледі.
Қазақстанда да гендерлік рөлдердің ауысуын комедиялық әдіс ретінде пайдаланатын фильмдер аз емес: халық жақсы көретін "Келинка Сабина", "Зу-зу Күлпаш", жаңа "Жездуха" франшизасындағы образдар – көрермен арасында кең таралып, ұлттық комедияның бір бөлігіне айналды.
Алайда соңғы кезде қоғамда өнердің осындай формаларына қатысты пікірталас күшейіп, кейбір азаматтар мен ұйымдар бұл тәсіл ұлттық құндылықтарға қаншалықты сай келетіні туралы сұрақтар көтере бастады. Осыған байланысты мемлекеттік деңгейде "насихат", "әдеп", "қоғамдық құндылықтар" ұғымын қалай түсіндіру керектігі туралы да талқылау жүріп жатыр. Осындай пікірталастар аясында қоғам белсенділері мен киносыншылар өз ұстанымын ортаға салды.
"Қазақстан ата-аналар одағының" төрайымы Бағила Балтабаевақоғамда қызу талқыланып жатқан мәселеге қатысты пікір білдіріп, өнер мен ұлттық құндылықтардың бір-біріне қарсы қойылмауы керектігін айтты. Оның айтуынша, негізгі шешім – тыйым салуда емес, мәдени талғамды өсіруде жатыр. Ол қоғамның талғамы көтеріле бастағанда, сахнадағы бейнелердің де табиғи түрде өзгеретініне сенетінін жеткізді.
"Бұл мәселенің шешімі – тыйымда емес, мәдени талғамды көтеруде. Ұлттық құндылық пен өнер бір-біріне қарсы емес, оларды тек дұрыс арнаға бағыттау қажет. Қоғамның талғамы өссе, сахнадағы бейнелер де ешкімге күш салмай-ақ, біртіндеп жөнге келеді деп ойлаймын", – деді Бағила Балтабаева.
Одақ басшысы ер адамның әйел рөлін шектен тыс бейнелеуі немесе керісінше әйел адамның ер кейіпіне тұрпайы енуі көрермен талғамын төмендетуі мүмкін екенін атап өтті. Оның айтуынша, өнердің еркіндігі бар болғанымен, ұлттық құндылықтарды қорғайтын өз шеңбері де болуы тиіс. Ол бұл мәселені нәзік тақырып санайтынын, бірақ кез келген нәрсенің шегі бар екенін айтты.
"Ер адамның әйел рөлін ойнап, оның кейіпіне енуді өз басым құптамаймын. Өнер еркін, бірақ ұлттық құндылықтың да өз шегі бар. Шектен тыс тұрпайылық қоғам талғамын бұзады", – деді ол.
Балтабаева театрлар мен продюсерлік орталықтарға мәдени жауапкершілік стандарттарын енгізу қажет деп есептейді. Оның сөзінше, бұл шектеу емес, бағыт көрсету. Ол арзан күлкіге емес, сапалы сатираға басымдық беру керектігін айтып, көрермен талабы өссе, өнердің өзі де өзгереді деген пікірде.
"Сондықтан мәдени жауапкершілік стандарттарын енгізу керек деп ойлаймын. Бұл тыйым емес – дұрыс бағыт. Арзан күлкі көрермен талап ететін жерде ғана жасалады. Егер қоғам сапалы өнерді талап етсе, сахна да өзгереді", – деді Бағила Балтабаева.
Айта кетсек, сарапшы телеарналар мен театрларда ұлттық құндылықты нығайтатын жаңа форматтағы комедияларды қолдау маңызды екенін ерекше атап өтті. Ол жас буынның талғамын қалыптастыру үшін мектептер мен колледждерде театр мәдениетіне арналған сабақтар мен шеберлік сағаттарын өткізу қажет деп санайды. Бағила Балтабаеваның пікірінше, бұл келешек буынды арзан күлкіден алыс ұстап, сапалы өнерді ажырата алатын деңгейге жеткізеді.
АлҚМДБ шариғат және пәтуа бөлімінің маманы, ұстаз Елбек Тасболатұлыдін іліміндегі біржынысты қатынас жайлы тұжырымдарды таратып түсіндіріп, қоғамның өркендеуі мен рухани тұрақтылығы ең әуелі берік отбасы институтына байланысты екенін атап өтті.
"Біздің басты міндетіміз – халқымызды имандылыққа, рухани тазалыққа шақыру, ата-бабамыздан мирас болып жеткен ұлттық салт-дәстүр мен құндылықтарды ұлықтау. Ұлттың рухани бірлігі мен отбасылық институты – қоғам тірегінің ең маңызды бөлшектері. Соңғы уақытта қоғамда әртүрлі атаумен көрініп, өзін адам құқықтарын қорғаушылар ретінде көрсететін кейбір топтардың дәстүрлі құндылықтарымызға қайшы дүниелерді насихаттауға ұмтылып жүргені жайлы хабарлар түсуде. Әсіресе әлеуметтік желілерде қоғамның құндылықтық таңдауларын қайта бағалау қажеттігін айтып, қалыптасқан ұстанымдарға әсер етуге тырысатын пікірлер жиілеп кетті", – деді ұстаз Елбек Тасболатұлы.
ҚМДБ ресми өкілі ары қарай отбасының табиғи болмысы ер мен әйелдің одағынан басталатынын, бұл – жаратылыстың өзгермес заңы әрі адамзат өркендеуінің негізі екенін еске салды. Сондай-ақ "Ағраф" сүресінің 80-81-аяттарына тоқталды.
"Шариғат бойынша ер мен әйелдің арасындағы шынайы отбасы – жаратылыстың негізі. Қасиетті мәтіндерде осы жаратылыстан алшақтайтын әрекеттердің құпталмайтыны анық айтылған. Құранда Лұт пайғамбар қауымының мысалы келтіріліп, мұндай жолға түспеудің қажеттігі ескертіледі. Бұл аяттарда табиғи емес бағытқа бет бұрудың дұрыс еместігі нақты ескертіледі", – деп түсіндірді ол.
Дін өкілінің айтуынша, адамның өз болмысын өзгертуге талпынысы да шариғатта мақұлданбайды. Сөз соңында өкіл қоғамды сабырға, парасаттылыққа, өзара құрметке шақырды.
"Кімде-кім табиғи жаратылысын өзгертуге ниет етсе, ол өзіне де, қоғамға да зиян келтіреді. Мұндай жағдайда ең дұрыс жол – рухани қолдау іздеу, кеңес алу, тәубе мен түзелуге ұмтылу" – деді ол.
Кино саласын ұзақ жылдар зерттеп жүргенкиносыншы Жанкелді Өмірәлиевқазіргі комедияда жиі кездесетін гендерлік рөлдер ауысуы туралы пікір білдіріп, бұл тәсілдің әлемдік кинода да, қазақ комедиясында да бұрыннан бар драматургиялық әдіс екенін айтты. Оның сөзінше, мұндай трюк контраст пен абсурдты ашуға мүмкіндік береді, әрі стереотиптерді күлкіге айналдырудың тиімді тәсілі саналады.
"Киноға келетін болсақ, әйел адамның рөлін ер адам немесе ер адамның рөлін әйел адам сомдау – баяғыдан келе жатқан үрдіс. Көбінесе комедия жанрында қолданылады. Комедия гендерлік рөлдердің ауысқанын, кейіпкердің өзіне тән емес әлеуметтік жағдайда ашылғанын жақсы көреді. Мұндай тәсіл арқылы авторлар әйелдер мен ерлерге қатысты стереотиптерді, қос стандарттарды, әлеуметтік айырмашылықтарды күлкіге айналдырады", – деді Жанкелді Өмірәлиев.
Кино маманы бұл тәсілдің қазақ комедиясында да кең таралғанын айтады. Оның пікірінше, "Зу-Зу Күлпаш", "Келинка Сабина" немесе "Жездуха" франшизасындағы Айжамал секілді образдардың халыққа ерекше жаққандығы – дәл осы трюктің драматургиялық тиімділігіне байланысты.
Өмірәлиев бұл кейіпкерлер арқылы авторлар танымал келін образын батыл түрде комедияға айналдырып, жарқын тұлғалар жасағанын атап өтті.
"Біздің комедияда да бұл құбылыс өте жиі. Күлпаш, Сабина, Айжамал секілді кейіпкерлерді көрермен қатты жақсы көреді. Олар арқылы авторлар келін образын ашық көрсетіп, күлкілі формаға енгізіп, есте қаларлық персонаждар жасап шықты", – деді ол.
Киносыншы қазіргі әлеуметтік шектеулер мен қоғамның жедел өзгерісі бұл әдісті ескілеу етіп көрсететінін де жоққа шығармайды. Ал дорамалардағы біржынысты кейіпкерлер бойынша нақты пікір айта алмайтынын, себебі ол контентті жүйелі түрде көрмейтінін айтты. Сонымен қатар, ЛГБТ тақырыбын реттеуге бағытталған заң жобаларына қатысты да өз көзқарасын білдірді.
"ЛГБТ насихатына тыйым салу мәселесіне келсек, жалпы кез келген цензураға қарсымын. Иә, кейде фильм авторлары шектен шығып, қажетсіз жерге өз "повесткаларын" тықпалайды. Мысалы,балалар контентінде ондай кейіпкерлердің түкке қажеті жоқ. Бірақ оның сыртында, шығармашылықта артық цензура болмауы керек", – деді Жанкелді Өмірәлиев.
Мәжіліс депутаты Ерлан Саировқоғамда талқыланып жатқан мәселе жөнінде өз позициясын білдіріп, ұлттық болмысты сақтау әрқашан мемлекет назарындағы маңызды ұстанымдардың бірі екенін айтты. Оның айтуынша, ұсынылып отырған өзгерістерді бағалау кезінде елдің тарихи тәжірибесі мен құндылықтық бағдарын да ескеру қажет.
"Қазақстан әрқашан өзінің дәстүрі мен салт-санасын сақтау жолында болған, сондықтан бұл бағыт біз үшін маңызды болып қала береді", – деді ол.
Ерлан Саиров ұлттық рухани тіректі сақтау мемлекеттің тұрақтылығына тікелей әсер ететінін айтып, отбасы мен ұрпақ тәрбиесі – бұл жүйенің негізгі іргесі екенін атап өтті. Оның сөзінше, қоғам үшін ең өзекті міндет – ұлттық болмысты жоғалтпай, жаңа ықпалдарға байыппен қарау.
"Ең бастысы – ұлтымыздың рухани келбетін сақтап қалу. Оның іргесі отбасынан, ұрпақ тәрбиесінен басталады", – деді депутат.
Ол сондай-ақ кез келген өзгерісті қабылдауда эмоцияға емес, ақылға жүгіну керектігін жеткізіп, қоғамдық пікір екіге жарыла бастаған жағдайда әсіресе сабырлы талдау қажет екенін атап өтті.
"Сол себепті әр мәселені ақылмен саралап, байыппен қараған жөн", – деп түйіндеді ол сөзін.
Адвокат, құқық ғылымдарының PhD докторы, адам құқықтары жөніндегі халықаралық кеңесші Халида Әжіғұловазаң жобасына қатысты өз ұстанымын білдіріп, бұл бастаманың Конституцияға сай келмейтінін айтты. Оның айтуынша, "ЛГБТ насихатына тыйым салу туралы" ұсыныс тұтас бір әлеуметтік топты кемсітеді және құқықтық мемлекетке жат өшпенділік пен төзімсіздікті қалыптастыруы мүмкін. Сарапшы "ЛГБТ насихаты" деген терминнің өздері үшін де анық еместігін айтып, қандай да бір насихатты шектеу үшін ол әрекет заңсыз болуы тиіс екенін түсіндірді.
"Өкінішке қарай, Мәжіліс депутаттары жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестік ұғымдарының мәнін терең түсінбейді және Қазақстанның адам құқықтары саласындағы халықаралық міндеттемелерінен бейхабар екенін көрсетті. Қандай да бір нәрсенің насихатына тыйым салу үшін, ол алдымен құқық бұзушылық ретінде бекітілуі керек. Ал Қазақстанда біржынысты қарым-қатынас қылмыстық жаза қарастырылған әрекет емес. Демек, құқықтық негізсіз нәрсенің "насихатын" тыйым салу мүмкін емес", – деді қорғаушы.
Әжіғұлова, сондай-ақ, "балаларды қорғау" деген уәждің қисынсыз екенін айтып, сексуалдық бағдар мен гендерлік сәйкестік адамның туа біткен ерекшелігі екенін атап өтті. Оның айтуынша, қауіптісі – ақпарат емес, балалардың бағдар ерекшелігі үшін буллингке ұшырауы.
"Әлемде бірде-бір адам теледидардан біржынысты махаббатты көріп, кенеттен ЛГБТ болып кеткен жағдай болмаған. Бұл – ғылыми тұрғыдан да, тәжірибеде де дәлелденбеген. Дәл осы буллинг балаларды тығырыққа тіреп, суицидке әкелуі мүмкін. Сондықтан мемлекет кемсітушілікке қарсы құқықтық білімді күшейтуі тиіс. Қазақстан бір жағынан БҰҰ құрылымдарында жоғары деңгейде өкілдік алып отырмыз деп мақтанады, ал екінші жағынан тұтас бір топты кемсітетін заң қабылдамақ. Бұл – адам құқықтары саласындағы қос стандарттың көрінісі. Ғылым гомосексуалдықтың туа біткен қасиет екенін әлдеқашан дәлелдеді. Табиғи ерекшеліктерді "насихатқа" теңеп, оған тыйым салу – "қараңғылық". Егер бұл заң қабылданса, Қазақстан адам құқықтары саласында айтарлықтай кері кетеді", – деп түйіндеді ол сөзін.


Жыл сайын 3,5 млн адам көз жұмады: Есірткіге тәуелділіктің салдары қандай және одан қалай айығуға болады

Бүгінгі таңда әлемнің әр түкпірінде есірткі мәселесі тек құқықтық немесе медициналық емес, сонымен қатар психологиялық, әлеуметтік, мәдени дағдарысқа айналып отыр. БҰҰ-ның есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының 2024 жылғы есебінде:
Қазақстан да бұл індеттен тыс емес. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметі бойынша, елімізде 100 мыңнан астам адам есірткіге тәуелділіктен ресми тіркеуде тұр. Бірақ сарапшылардың айтуынша, бұл нақты саннан бірнеше есе аз көрсеткіш – себебі көп адам көмек сұрауға қорқады. Бүгін біз осы күрделі әрі нәзік тақырыпты психологиялық тұрғыдан талқылау үшін психоаналитик, тәуелді мінез-құлық маманы Жанар Оспанмен сұхбат құрдық.
– Қазіргі қоғамда есірткіге тәуелділік неге кеңінен таралып отыр? Бұл тек әлсіз адамдардың таңдауы ма?
– Жоқ, бұл – ең үлкен қателік. Есірткіге тәуелділік тек әлсіз адамның таңдауы емес, ол – күрделі психологиялық, биологиялық және әлеуметтік құбылыс. Психоанализ тұрғысынан қарасақ, тәуелділік – адамның бейсаналы түрде ішкі ауырсынудан қашуының көрінісі. Мысалы, бала кезінде эмоциялық назардан айырылған, жиі сыналған немесе қабылданбаған адам есейгенде сол бос орынды бір нәрсемен толтыруға тырысады. Кейде ол – жетістік, кейде – махаббат, ал кейде, өкінішке қарай – есірткі. Мәселен, біз терапияда жиі байқаймыз:тәуелділікке бейім адамдардың 80 пайызында бала кездегі травмалар бар. Олардың санасында "мен жақсы емеспін", "мен ешкімге керек емеспін" деген терең сенім қалыптасқан. Бұл – есірткінің тамыры психикада жатқанын көрсетеді. Ол – тек химиялық тәуелділік емес, эмоциялық тәуелділік.
– Демек, тәуелділікке бейім адамның мінезі, ойлау жүйесі өзгеше ме?
– Иә, кейде тәуелділікке бейім тұлғалардың мінез құрылымы ерекше болады. Психологияда мұндай адамдарды "аддиктивті тип" деп атаймыз.
Олардың бойында көбіне үш ерекшелік байқалады:
Мысалы, мұндай адам қиын жағдайда шынайы сезімін айта алмай, ішкі ауырсынуын жасырғысы келеді. Ал есірткі оған "уақытша еркіндік" сезімін береді. Психоанализде бұл механизмді "ауыстыру" деп атаймыз – адам ауыр эмоциясын басқа нысанға бағыттайды.
– Алғашқы белгілер туралы айтсақ. Ата-ана немесе жақындары тәуелділікті қалай ерте байқай алады?
– Бірінші белгілер әрдайым мінез-құлық пен эмоциялық күйден басталады.
Кейбір ата-аналар баласының тұйықталуын "жасөспірімдік кезең" деп қабылдайды. Бірақ бұл – өте қауіпті қателік. Психоаналитик ретінде мен әрқашан айтамын: жасөспірімнің мінезіндегі кез келген күрт өзгеріс – ескерту сигналы. ДДҰ мәліметінше, тәуелділіктің алғашқы белгілерін байқаған отбасылардың 70 пайызы дер кезінде көмек сұрағанда, баланы толық емдеп шығуға мүмкіндік болған.
– Жақындары мұндай жағдайда не істеуі керек? Ұрысу ма, әлде үнсіз қалу ма?
– Ең қиыны да – осы. Көп ата-ана қорқыныштан эмоцияға беріліп, баласын ұрысады. Бірақ бұл – мәселені ушықтырады. Психологияда бар қағида: "ұят емес, қауіп бар". Яғни ұялмау, мәселені жасыру емес, ашық айту маңызды. Бір мысал келтірейін. Маған бірде 16 жастағы ұлы бар ана келді. Ұлы бірнеше ай бойы өз бөлмесінде қамалып, сабағына бармай, үнемі шаршаңқы жүрген. Тексеріс барысында оның синтетикалық есірткі қолданғаны анықталды. Анасы алғашында өз-өзіне кінә артып, қатты күйзеліске түскен. Бірақ терапия барысында біз оның баласымен ашық әңгіме орнатып, кінә мен қорқынышты "қолдау мен түсінуге" ауыстырдық. Бір жыл ішінде ол бала толық емделіп, қайта оқуына оралды. Осыдан шығатын қорытынды –жақындардың махаббаты мен сабыры кейде дәріден де маңызды.
– Ал неге адамдар маманға барудан қорқады? Психологқа немесе психоаналитикке бару ұят сияқты қабылданады ғой...
– Өкінішке қарай, иә. Бұл – біздің қоғамның басты стереотиптерінің бірі. Бірақ әлемде бұл көзқарас баяғыда өзгерген. Мысалы, Еуропада әрбір төртінші адам жылына кем дегенде бір рет психотерапевтке барады. Себебі олар түсінеді: психологиялық гигиена – дене гигиенасы сияқты маңызды. Қазақстанда соңғы 5 жылда психологиялық көмекке жүгінетіндердің саны 40 пайызға артқан. Бұл – жақсы көрсеткіш.Бірақ тәуелділікке келгенде адамдар әлі де ұялады, себебі "нашақор" деген таңба қорқытады. Мен үнемі айтамын: маманға бару – әлсіздік емес, ерлік. Бұл – адам өз өмірін өзгертуге дайын екенін көрсететін ең батыл қадам.
– Синтетикалық есірткілер туралы көп айтылып жүр. Олардың айырмашылығы неде және неге олар қауіпті?
– Бұл өте өзекті сұрақ. Егер бұрын есірткі көбіне табиғи өсімдіктерден (гашиш, опий) алынатын болса, қазір синтетикалық түрлері – "спайс", "мефедрон", "соль" сияқты түрлері басым. Синтетикалық есірткілердің ерекшелігі – оларды анықтау қиын, ал әсері әлдеқайда күшті. Бір ғана дозадан кейін-ақ адамда галлюцинация, дүрбелең, агрессия, суицидтік ойлар пайда болуы мүмкін. 2023 жылы ДДҰ жариялаған деректерге сүйенсек, синтетикалық есірткілердің әсерінен болған психоз жағдайлары соңғы 10 жылда үш есеге артқан. Бұлар орталық жүйке жүйесіне тікелей әсер етіп, ми нейрондарын өлтіреді. Әсіресе 25 жасқа дейінгі жастарда мидың даму процесі тоқтап қалады. Сондықтан синтетикалық есірткі – психологиялық тұрғыдан "адамның менін" жоятын зат.
– Емделу процесі қалай жүреді? Тек дәрі-дәрмек жеткілікті ме, әлде психотерапия міндетті ме?
– Емделудің екі кезеңі бар: физиологиялық және психологиялық. Бірінші кезеңде дәрігерлер ағзаны уыттан тазартады, жүйке жүйесін қалпына келтіреді. Бірақ бұл – тек бастапқы қадам. Нағыз жұмыс екінші кезеңде басталады – яғни психоаналитикалық емдеуде. Біз терапияда адамның есірткіге жүгіну себептерін іздейміз: неге ол ауыр эмоциямен бетпе-бет келгісі келмеді? Кейде бұл себеп 10, тіпті 20 жыл бұрынғы бала кездегі жарада жатады. Мысалы, бір клиентім есірткіге 25 жасында тәуелді болған. Талдау барысында анықталды: бала кезінде анасы жиі ауырып, ол өзін "кінәлі" сезінген. Бұл сезім ересек өмірінде ішкі қысым туғызған. Ол осы қысымды жеңу үшін есірткі қолданған. Ал түпкі себебін түсінген соң, оның тәуелділігі біртіндеп жойылды.
– Бұл әр адамға байланысты. Кейде бірнеше ай, кейде бірнеше жыл қажет. Бірақ психоанализдің басты мақсаты – тек есірткіден бас тартқызу емес, өмірді қайта сезінуге үйрету. Тәуелділік – бос кеңістіктің көрінісі. Егер адам сол кеңістікті жаңа мағыналармен толтырмаса, қайта оралу қаупі жоғары.
– Сіздің тәжірибеңізде ерекше әсер еткен жағдай болды ма?
– Иә, көп болды. Бірақ бір оқиға есімнен кетпейді. 30 жастағы жігіт келді. 10 жыл бойы түрлі есірткі түрін қолданған. Терапия барысында ол бала кезінде "ер адам жыламауы керек" деген тәрбиемен өскенін айтты. Эмоциясын жасырып, ауырсынуды сыртқа шығара алмаған. Сол себепті ішкі қысымды есірткімен жеңуге тырысқан. Бірнеше айлық жұмыс барысында ол алғашқы рет сеанс кезінде жылады. Сол сәтте ол өзімен татуласты. Қазір ол өзге тәуелділерге көмек көрсететін волонтерлік топтың жетекшісі.
– Қоғамда "нашақор жазалансын" деген көзқарас бар. Сіз бұған қалай қарайсыз?
– Мен жазалауға қарсы емеспін, бірақ жаза жалғыз жол емес. БҰҰ дерегіне сүйенсек, жазалау саясаты басым елдерде тәуелділердің саны азаймаған, керісінше жасырын тұтыну артқан. Ал керісінше, реабилитация мен психологиялық көмек жүйесі дамыған елдерде – мысалы, Португалия, Нидерланд, Норвегия – тәуелділік деңгейі соңғы он жылда 40-60 пайызға төмендеген. Сондықтан есірткіге қарсы күрестің басты бағыты – адамды емдеу, қалпына келтіру, қоғамға қайта қосу.
– Тәуелділіктен арылған соң адам өмірін қалай қайта құра алады?
– Бұл ең маңызды сұрақтардың бірі. Емделу – соңғы нүкте емес, жаңа бастама. Көп адам "мен енді есірткісіз өмір сүре алам ба?" деп қорқады. Біз терапияда оларға "бос орынды өмірмен толтыру" принципін үйретеміз:
ДДҰ дерегі бойынша,өмірінде жаңа мағына тапқан адамдардың 84 пайызы қайта тәуелділікке оралмайды.
–Отбасы – бұл "қалпына келтіру орталығының" ең бірінші қабаты. Жақындарының қолдауы емнің нәтижесін екі есе арттырады. Бірақ мұнда тепе-теңдік қажет. Тым бақылау – кері әсер етеді, ал бейжайлық – адамды жалғыз қалдырады. Сондықтан, психоаналитиктер "жылы қадағалау" әдісін ұсынады.
– Сіздің ойыңызша, жастарды бұл жолдан қалай сақтап қалуға болады?
– Ең мықты профилактика – білім мен сенім. Жастар есірткі туралы шынайы ақпаратты ата-анасынан, ұстаздан, қоғамнан алмаса, оны интернеттен іздейді. Ал ол жақта көбіне бұрмаланған ақпарат. Мектептерде психологиялық сағаттар мен есірткіге қарсы тренингтерді көбейту қажет. Мысалы, Финляндияда мектеп бағдарламасына "эмоциялық сауаттылық" сабағы енгізілгеннен кейін, жасөспірімдер арасындағы есірткі қолдану көрсеткіші 30 пайызға азайған.
Есірткі – тек ағзаны емес, жанның құрылымын бұзатын дерт. Бірақ ол үкім емес. Егер адам көмек сұраса, үміт бар. Мен әр пациентіме: "Сенің бойыңда өмірге қайта келетін күш бар, тек өзіңе сен" деймін. Тәуелділік – жолдың соңы емес, тек бұрылысы. Одан өтіп, жаңа өмір бастау – әркімнің қолында.


"Домбыраны дыбыс тани білетін адам жасауы керек". Шебер Жолаушы Тұрдығұловпен сұхбат

Жолаушы Тұрдығұлов – "Үкілі домбыра" және "Дана қобыз" сайысының бас жүлдегері, "Алтын домбыра" және "Алтын қобыз" сыйлығының иегері, шетелдегі түрлі қолөнер көрмелеріне қатысып, қазақтың ұлттық аспаптарын дәріптеп жүрген "Қазақтың Страдивари". Ол ағаш жонған шебер ғана емес, домбыра жасаудың қыр-сырын үйретіп, талай шәкірт тәрбиелеген құрметті ұстаз.
Шебердің қолынан шыққан домбыралар Секен Тұрысбек, Алтынбек Қоразбаев, Мақпал Жүнісова, Қайрат Байбосынов секілді елге белгілі өнер иелерінің қолында күмбірлеп жүр. Жолаушы Тұрдығұловтың екі домбырасы Америкадағы әлем музыка аспаптарының музейінде тұр.
Информбюро тілшісі екі мыңнан астам аспап жасаған, зейнетке шықса да Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрінде реставрация шебері болып жұмыс істеп жүрген Жолаушы Тұрдығұловпен аз-кем сұхбаттасты.
– Қай кезден бері бұл өнермен айналысып жүрсіз?
– Елу жылдан астам уақыт музыкалық аспап жасаумен айналысып келемін. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде 27 жылдай ұстаздық еттім. Ағашты көркемдеп өңдеуден сабақ бердім. Музыкалық аспаптар, ағаштан жасалатын тұрмыстық бұйымдар жасауды үйреттім. Хоббиім музыкалық аспаптар жасау болғандықтан соған көбірек көңіл бөліп, көп шәкірт тәрбиеледім. Бүкіл Қазақстанда "Жолаушы мектебі" деген мектеп бар. Музыкалық аспаптардың үнінің сапасы, дәстүрлі дыбыстарды қайта жаңғырту, аспаптардың түп негізі қалай болған және қалай өрістеген, ұмытылып бара жатқан кейбір аспаптарды қайтадан дүниеге әкелу секілді көптеген жұмыс атқарылды.
Белгілі өнер қайраткерлері, бұрынғы сал-серілер, күйшілер мен домбырашылар ұстаған аспаптарды жаңғыртып, қайта дүниеге әкелдім.
Көп шәкірт қалдырдым деп мақтанышпен айта аламын. Бүкіл Қазақстан бойынша өнер қайреткерлерінің аспаптарының жартысын менің шәкірттерім жасайды. Қазір құрметті демалыстамын. Құрманғазы оркестрінде реставрация шебері болып жұмыс істеймін.
– Музыкалық аспапты жасау бар да, оның үнін шығару бар ғой. Кейде домбыраның сырт келбеті қанша әдемі болса да, тартқанда үні дұрыс шықпайды. Түрін де, үнін де қалай келістіру қажет?
– Домбыраның дыбысын шығару үшін бет қақпағын дұрыстап жабу керек. Материал дұрыс таңдай білу де маңызды. Соның барлығы синтез болғанда ғана дыбысы жақсы шығады. Ол үшін дыбысты, ағашты тани алу керек. Дыбысты ажырата алу қабілеті болуы қажет. Акустикалық ағаштардың жақсысын таңдай білгені жөн.
Ағаш біраз жыл кебуі керек. Дизайны қанша керемет болса да, үні болмаса ол – аспап емес.
Қарапайым түрде жасалса, бірақ дыбысы керемет болса, бағасы да қымбат болады.
Бұрынғы шеберлердің біраз аспабы сақталып қалды. Жоғалып кеткен үндер бар. Үнтаспаға жазылып қалған Дина әжеміздің домбырасының үні, кейінгі Қалижан Тілеуов, Рүстембек Омаров, Сұлтанғали Лұқпанов тартқан домбыралардың үні қазір жоқ.
– Олар тартқан домбыра үнін қайта жаңғыртуға бола ма?
– Иә, болады. Оған уақыт керек. Көне дыбыстар ғой. Мысалы, Сахараның дыбысын, қырылдаған шалдардың дыбысын береді. Қазіргі дыбыстардың барлығы нотаға, оркестрге лайықталған таза дыбыстар. Бұрындары домбыра дыбыстарында өте таза дыбыс болмаған. Өзіндік бір қыжыл, құлаққа жағымды дыбыстар болған. Дәстүрлі дыбыстар жоғалып бара жатыр. Мысалы, Әбікен Хасеновтың "Қоңыр" деген күйі бар. Сол Әбікеңнің қалдырып кеткен үнін табу қиын. Ол да уақытымен келеді. Аспап тартыла-тартыла біраз жылдан кейін дыбысын табады.
– Кезінде әрі өңірдің күйшілік мектебі болды ғой. "Қазір бәрі біртұтас болып кетті, ерекшелік қалмады" дегенді естиміз. Оған не себеп? Сол мектеп өкілдері тартқан домбыра үнінің сақталмауы себеп пе?
– Жас кезде домбырашылар алып-ұшып тұрады. Оларға виртуоз, жылдам күй керек әрі технкиаға көбірек көңіл бөледі. Ал жүректпен тарту тыс қалып қояды. Сондықтан бәрінің өнері бірдей сияқты болып көрінеді. Келе-келе салиқалы жасқа жеткен кезде ойлана бастап, байсалды күйлерге, философиялық дүниелерге көшеді. Бір қарағанда бірдей сияқты, бірақ бір деп айтуға болмайды.
Әртүрлі мектеп бар. Батыстың төкпе күйлері, Алтай күйлері, Тарбағатай күйлері, Қытайдан келген қандас күйшілеріміз, Жетісу күйлері бар. Ақырын-ақырын тармақталып жатыр.
Бұрындары шертпе күйге көңіл бөлінбеген соң ұмытылып кетті.
Шертпе күйдің ең соңғы өкілі Уәли Бекеноватан кейін бұл күй жоғалып кетті. Қазір Біләл Ысқақ қолдауымен шертпе күй сыныптары ашылды. Басқа да ұлттық аспаптардың сыныбы ашылып жатыр. Осы ғасырда музыкалық аспаптарымыз өрістеп, қайта жаңғырып жатыр. Шеберлердің кәсібилігі өсіп, өте жоғары деңгейге жетті деп айтуға болады.
– "Нағыз қазақ – қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра" дегендей ұлттық өнерімізді келешек ұрпаққа мирас етіп қалдыру үшін мектеп бағдарламасына домбыраны міндетті пән ретінде қосу керек деген ұсыныс айтылып жатыр. Сіз бұған не дейсіз?
– Өте қуантатын жайт. Барлық мектептің жанында домбыра үйірмелері бар. Нағыз қазақи Көкіл мектебінде балалар бірінші сыныптан бастап нотасыз, құймақұлақ арқылы домбыра тартады. Домбыраның маңызы артып, беделі өсіп, бүкіл әлемде домбыраға деген қызығушылық пайда болып жатыр. Димаш Құдайбергеннің домбыра тартуды үйренгісі келетін шетелдік жанкүйерлері көп. Шетелден бізге тапсырыс беретіндер аз емес. Екі ішектен төгілген үнді естіп таң қалады.
Бұл – ешкімде жоқ қайталанбас, қасиетті де киелі аспап.
Әр қазақтың үйінде домбыра ілініп тұруы керек. "Келген қонақ домбыра сұрағанда ұят екен" деп домбыра алдыртып жатыр. Қазақта ғана бар күй өнері материалдық байлығымыз болып танылды. Домбыра күнін атап өтеміз. Сондықтан домбыраның болашағы жарқын деп ойлаймын.